Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 854/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurðurhéraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2015 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. janúar2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Hjá lögreglu eru til rannsóknarsakargiftir á hendur varnaraðila með því að hafa ráðist á tvær konur aðfaranótt13. desember 2015. Eru brotin talin varða við 1. mgr. 194. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því sem rakið er í hinum kærðaúrskurði er fyrir hendi sterkur grunur um að varnaraðili hafi framið þessi brotog eru þau þess eðlis að varðhald er nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ogverður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Niðurstaða Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að kærði hafi setið í gæsluvarðhaldi ágrundvelli rannsóknarhagsmuna frá 18. desember sl. með vísan til a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Hann hafi neitað sök í skýrslutökum vegnamálsins. Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 848/2015 frá 22. þessa mánaðar erlagður fram í málinu. Í greinargerð segir síðan að í framlögðummyndum séu ferðir manns, sem líkist kærða verulega, raktar aðfaranótt 13.desember frá fyrri brotavettvangi á þann síðari. Jafnframt er lögð fram upptakaaf atlögu að síðari brotaþolanum. Að mati lögreglu sé ljóst af upptökumúr eftirlitsmyndavélum og lýsingum vitna og brotaþola á útliti og klæðnaði aðum sama árásarmann hafi verið að ræða í báðum framangreindum tilvikum og séuferðir hans raktar með upptökum frá fyrri vettvangi að síðari vettvangi. Síðariárásin sé svo öll til á upptöku. Útlit kærða komi heim og saman við útlitárásarmannsins sem sjáist á upptökunum og samkvæmt framburði vitnis hafi kærðihafi komið móður og í flýti inn í leigubíl rétt eftir að seinni árásinni lauk.Kærði hafi játaði sem rakið er í greinargerð lögreglustjórna að hann hafi þekktsig á myndunum sem birst hafi í fjölmiðlum en dregið svo úr því í lokskýrslutökunnar. Telji lögregla því hafið yfir skynsamlegan vafa að kærði sémaðurinn. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er rökstuddur grunur um að kærði hafiaðfaranótt sunnudagsins 13. desember sl., með nokkurra mínútna millibili,ráðist fyrirvaralaust með ofbeldi á tvær konur í miðborg Reykjavíkur og gerttilraun til að nauðga þeim, en þessi háttsemi telst varða við 194. gr., sbr. 20. gr. laga nr. 19/1040. Sannist það brotgetur það varðað allt að 16 ára fangelsi. Þaðer talið hafa orðið konunum til bjargar í bæði skiptin skv. framburðumbrotaþola og vitna að kærði varð fyrir utanaðkomandi truflun svo hann hafihlaupið á brott. Fallist er á það með lögreglustjóra að um sé að ræða mjögfólskulegar og hættulegar atlögur að ræða. Fallist er á það meðlögreglustjóra að brot þau sem hér um ræðir séu þess eðlis að gæsluvarðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Óforsvaranlegt þyki að kærði gangilaus þegar sterkur rökstuddur grunur leiki á að hann hafi framið svo alvarlegbrot sem honum eru gefin að sök. Að mati lögreglu sé kærði hættulegur umhverfisínu og þyki brotin vera þess eðlis að það stríði gegn réttarvitund almenningsað kærði gangi laus meðan mál hans séu til meðferðar. Í greinargerð lögreglustjórakemur fram að rannsókn málsins sé á lokastigi og málið verði senthéraðssaksóknara til ákvörðunar um saksókn eins fljótt og unnt er. Að öllu framangreindu virtu ogmeð hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærði er sakaður um, teljistuppfyllt skilyrði til að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, enda geti brotið varðað að lögum 10 ára fangelsi og sé þesseðlis að telja verði nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna að kærði sætigæsluvarðhaldi. Ekki er unnt að fallast á með verjanda að ekki séu til staðarþær aðstæður sem lagðar eru til grundvallar í kröfugerð lögreglustjóra. Því erfallist á að krafa lögreglustjóra nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...],skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 19. janúar 2016 kl. 16:00.
Mál nr. 218/2008
Tekjuskattur Stjórnvaldsfyrirmæli
L ehf., sem gerði út bát til fiskveiða, stefndi íslenska ríkinu og krafðist þess að ákvörðun skattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, um endurákvörðun á reiknuðu endurgjaldi eiganda L ehf. vegna vinnu í þágu félagsins á rekstrarárinu 2002, yrði ógilt. Laut ágreiningur aðila einkum að því hvort nægileg lagastoð væri fyrir ákvæði í reglum ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald vegna starfa á því ári, en samkvæmt því skyldi reiknað endurgjald vera 40% af aflaverðmæti báts. Samkvæmt 2. mgr. liðar A.1. í 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum skyldi maður sem vann við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Sama gilti meðal annars um vinnu við atvinnurekstur lögaðila, þar sem viðkomandi maður var í ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Í 1. mgr. 59. gr. laganna, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, var kveðið á um að ríkisskattstjóri skyldi við upphaf hvers tekjuárs setja reglur um reiknað endurgjald, en við ákvörðun á lágmarki endurgjaldsins skyldi höfð hliðsjón af „raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf.“ Talið var að íslenska ríkið hefði ekki vísað til neinnar viðmiðunar, sem stutt gæti að raunverulegar tekjur sjómanna fyrir sambærileg störf á þessum tíma hafi samsvarað 40% af heildarverðmæti afla. Var því ekki talið sýnt fram á að þessi viðmiðun hafi haft næga stoð í áðurnefndu ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981. Var ákvörðun skattstjóra, sem staðfest var með úrskurði yfirskattanefndar, því ógilt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi er einkahlutafélag, sem gerir út til fiskveiða bát sem er minni en 12 rúmlestir. Málið snýst um úrskurð skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi 6. apríl 2005, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar 21. júní 2006, um endurákvörðun á reiknuðu endurgjaldi eiganda stefnda, Más Ólafssonar, vegna vinnu í þágu félagsins á rekstrarárinu 2002. Málavöxtum og málsástæðum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar kemur fram lýtur meginágreiningur aðilanna að því hvort nægileg lagastoð sé fyrir ákvæði 5. liðar flokks F í reglum ríkisskattstjóra 17. janúar 2002 um reiknað endurgjald vegna starfa á því ári. Samkvæmt 2. mgr. liðar A.1. í 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum skyldi maður sem vann við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Sama gilti meðal annars um vinnu við atvinnurekstur lögaðila, þar sem viðkomandi maður var í ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Í 1. mgr. 59. gr. laganna, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, var kveðið á um að ríkisskattstjóri skyldi við upphaf hvers tekjuárs setja reglur um reiknað endurgjald, en við ákvörðun á lágmarki endurgjaldsins skyldi höfð hliðsjón af „raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf.“ Fyrrnefndar reglur ríkisskattstjóra 17. janúar 2002 voru settar á þeim grunni, sem hér var getið, og birtar í B-deild Stjórnartíðinda í auglýsingu nr. 39/2002. Þar voru viðmiðunarfjárhæðir reiknaðs endurgjalds ákveðnar í átta stafliðum frá A til H eftir eðli starfa. Viðmiðunarlaun vegna sjómanna, sem störfuðu sem skipverjar við útgerð og nutu sjómannaafsláttar af launum sínum, voru ákveðin í flokki F, sem skipt var í fimm liði, en í hverjum lið voru tilgreind bæði mánaðarlaun og árslaun. Fyrsti liðurinn tók til skipstjóra, annar liðurinn til stýrimanna og vélstjóra, sá þriðji til matsveina og bátsmanna og sá fjórði til háseta. Um þessa fjóra liði gilti þó sú regla að reiknað endurgjald þeirra, sem þar áttu undir, skyldi „að lágmarki miðast við aflahlut skv. kjarasamningi og hliðstæðar greiðslur til annarra skipverja á sama skipi eða hliðstæðu.“ Á þessum tíma munu ekki hafa verið í gildi almennir kjarasamningar vegna starfa sjómanna á smábátum, en um viðmiðunarlaun þeirra voru ákvæði í fimmta lið F flokks. Samkvæmt þeim lið voru mánaðarlaun og árslaun þau sömu og ákveðin voru fyrir háseta í fjórða lið þessa flokks, en þó var áskilið að „reiknað endurgjald og greidd laun samtals skulu ekki vera lægra en 40% af aflaverðmæti bátsins.“ Samkvæmt fyrrnefndri 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981 bar ríkisskattstjóra að hafa hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf við ákvörðun á lágmarki reiknaðs endurgjalds. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum vísað til þess að ríkisskattstjóri hafi við ákvörðun endurgjaldsins í fimmta lið F flokks tekið mið af 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, þar sem mælt er fyrir um að við sölu óunnins afla fiskiskipa hér á landi sé skiptaverðmæti til hlutaskipta og aflaverðlauna 75% af því heildarverðmæti, sem útgerðin fái fyrir aflann. Um þetta er þess að gæta að lög nr. 24/1986 kveða á um grundvöll hlutaskipta, en í kjarasamningum er á hinn bóginn fjallað um hvað sjómenn fái í sinn hlut af skiptaverðmætinu. Af ákvæðum þessara laga verða því engar ályktanir dregnar um raunverulega hlutdeild sjómanna í aflaverðmæti, sem hafa mætti til viðmiðunar við ákvörðun á lágmarki reiknaðs endurgjalds. Áfrýjandi hefur ekki í málatilbúnaði sínum vísað til neinnar annarrar viðmiðunar, sem stutt gæti að raunverulegar tekjur sjómanna fyrir sambærileg störf á þessum tíma hafi samsvarað 40% af heildarverðmæti afla. Áfrýjandi hefur því ekki sýnt fram á að þessi viðmiðun hafi haft næga stoð í áðurnefndu ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi 6. apríl 2005 um að hækka laun Más Ólafssonar í skattskilum stefnda, Lovísu ehf., vegna rekstrarársins 2002, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar 21. júní 2006. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2008. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 14. desember sl., er höfðað með stefnu, áritaðri af ríkislögmanni um nægilega birtingu og þingfest 30. janúar 2007. Stefnandi er Lovísa ehf., Lækjartúni 5, Hólmavík, en stefndi er íslenska ríkið og er fjármálaráðherra stefnt fyrir þess hönd. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru: Í fyrsta lagi að fá ómerkta með dómi þá ákvörðun skattstjóra Vestfjarðaumdæmis, dags. 6. apríl 2005, að hækka laun eiganda stefnanda, Más Ólafssonar, kt. 071062-4149, í skattskilum stefnanda rekstrarárið 2002 úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur. Í öðru lagi að fá ómerktan með dómi úrskurð yfirskattanefndar nr. 174, dags. 21. júní 2006, um höfnun á kröfum stefnanda í kærumáli hans fyrir yfirskattanefnd vegna endurákvörðunar skattstjóra, sbr. ofansagt. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað, að mati dómsins. Stefnandi er einkahlutafélag og hefur með höndum útgerð Straums ST-65, sem er bátur undir 12 brúttórúmlestum að stærð. Með bréfi 12. desember 2003 fór skattstjórinn í Vestfjarðaumdæmi fram á að stefnandi gerði grein fyrir gjaldfærðum launum að fjárhæð 2.381.000 krónur vegna eiganda félagsins, Más Ólafssonar, í rekstarreikningi fyrir árið 2002, og vísaði í því sambandi til 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt og eignarskatt, og viðmiðunarflokks F(5) í auglýsingu ríkisskattstjóra nr. 4/2002, um reiknað endurgjald tekjuárið 2002, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 39, 17. janúar 2002. Fram kom í bréfi skattstjóra að eftir þessum viðmiðunarflokki skyldi reiknað endurgjald ekki vera lægra en 40% af aflaverðmæti báts, en samkvæmt skattframtali stefnanda væri aflaverðmæti 13.170.149 krónur. Var óskað eftir skýringum á því hvers vegna stefnandi hefði greitt eiganda sínum lægri laun en kveðið væri á um í viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra. Í bréfi skattstjóra var einnig spurst fyrir um fjölda sjómannadaga Más Ólafssonar á árinu 2002. Í svarbréfi umboðsmanns stefnanda kom fram að félagið teldi tilfærð laun í samræmi við vinnuframlag við útgerðina. Már Ólafsson hefði verið ráðinn allt árið hjá félaginu, en að auki unnið smávegis annað í frítíma. Á grundvelli 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 boðaði skattstjóri, með bréfi 23. mars 2004, endurákvörðun áður álagðra opinberra gjalda stefnanda gjaldárið 2003. Laut boðunin að hækkun reiknaðs endurgjalds vegna starfa Más Ólafssonar í þágu stefnanda, úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur, og kvaðst skattstjóri í þeim efnum miða við 40% af aflaverðmæti Straums ST-65, er næmi 13.170.149 krónum. Vísað var til viðmiðunarflokks F(5) í viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra til ákvörðunar á reiknuðu endurgjaldi tekjuárið 2002, sbr. auglýsingu nr. 39/2002. Tók skattstjóri fram að breytingin myndi leiða til hækkunar á gjaldfærðum rekstrarkostnaði samkvæmt rekstrarreikningi fyrir tekjuárið 2002, enda teldist reiknað endurgjald til frádráttarbærs rekstrarkostnaðar, sbr. 3. mgr. 1. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003. Þá var tekið fram að stefnanda bæri að greiða tryggingagjald af reiknuðu endurgjaldi, að viðbættu 6% framlagi í lífeyrissjóð. Þannig væri fyrirhugað að hækka tryggingagjald stefnanda gjaldárið 2003 um 150.993 krónur. Með bréfi 7. apríl 2004 mótmælti umboðsmaður stefnanda ráðagerð skattstjóra um hækkun reiknaðs endurgjalds og launatengdra gjalda. Tekið var fram að engir kjarasamningar væru í gildi milli sjómanna og útgerða í smábátaflokki. Þá væri 40% hlutfall af aflaverðmæti alltof hátt launahlutfall í rekstri línubáts svo sem nánar var rökstutt. Enn fremur var rakið að enginn rekstrargrundvöllur væri fyrir hinni boðuðu launaákvörðun. Skattstjóri felldi niður fyrrgreint boðunarbréf og boðaði stefnanda jafnframt að nýju breytingar á skattskilum félagsins gjaldárið 2003 á grundvelli 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003. Kvaðst skattstjóri hafa í hyggju að hækka þá fjárhæð sem ákvörðuð hefði verið eiganda stefnanda, Má Ólafssyni, sem reiknað endurgjald tekjuárið 2002 vegna vinnu í þágu stefnanda, til samræmis við þær fjárhæðir sem fram kæmu í viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra, sbr. viðmiðunarflokk F(5), þ.e. úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur. Í bréfi skattstjóra voru rakin fyrri bréfaskipti milli skattstjóra og umboðsmanns stefnanda og raktar ástæður þess að miða skyldi við viðmiðunarflokkinn F(5) í auglýsingu ríkisskattstjóra nr. 4/2002. Taldi skattstjóri að tilfærð laun Más Ólafssonar vegna vinnu hjá stefnanda væru langt innan þeirra marka sem fram kæmu í viðmiðunarreglunum. Að svo búnu gerði skattstjóri grein fyrir ákvæðum 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, þar sem kveðið væri á um skyldu þeirra er störfuðu við eigin atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin væri í sameign með öðrum eða á vegum skyldra eða tengdra aðila, til að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefðu þeir innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Tók skattstjóri fram að ríkisskattstjóri hefði á grundvelli 3. málsliðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, gefið út matsreglur um reiknað endurgjald vegna starfa á árinu 2002. Væri í 2. mgr. 59. gr., sbr. 4. mgr. sömu gr., að finna heimild fyrir skattstjóra til að hækka reiknað endurgjald þeirra sem færðu sér til tekna lægra endurgjald en áskilið væri í þeim reglum, um leið og skattstjóri rakti efni greindra ákvæða 59. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001. Lágmark reiknaðs endurgjalds í flokki F(5) hefði á árinu 2002 verið 215.000 krónur (sic) á mánuði og 2.580.000 krónur (sic) á ári, þó eigi lægra en 40% af aflaverðmæti báts. Undir þann flokk féllu skipverjar á smábátum sem kjarasamningar tækju ekki til og hefði stefnandi ekki sýnt fram á að ákvarða bæri Má Ólafssyni lægra reiknað endurgjald en viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra kvæðu á um. Jafnframt tók hann fram að ekkert hefði komið fram af hálfu félagsins sem gæfi til kynna að umfang og eðli starfsemi félagsins væri svo frábrugðið því sem miðað væri við í ákvörðun ríkisskattstjóra varðandi viðmiðunarfjárhæðir fyrir lágmark reiknaðs endurgjalds af raunverulegum tekjum fyrir skipverja á smábátum. Á grundvelli fyrrgreindra lagaákvæða var því boðað að reiknað endurgjald Más Ólafssonar vegna starfa hjá stefnanda á árinu 2002 yrði 5.268.060 krónur. Það teldist til frádráttarbærs rekstrarkostnaðar, sbr. 3. mgr. 1. tl. 31. gr. laga nr. 90/2003, og af því leiddi að gjaldfærður kostnaður í rekstrarreikningi stefnanda 2002 hækkaði til samræmis við hækkun reiknaðs endurgjalds. Breytingin myndi enn fremur leiða til þess að stefnanda bæri að greiða tryggingagjald af hækkuðu endurgjaldi, að viðbættu 6% framlagi í lífeyrissjóð, sbr. ákvæði laga nr. 113/1990, um tryggingagjald, og laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Umboðsmaður stefnanda mótmælti boðuðum breytingum með sömu rökum og fyrr. Jafnframt var sérstaklega mótmælt þeirri fullyrðingu skattstjóra að engin rök væru til annars en að miða við fulla lágmarksfjárhæð reiknaðs endurgjalds eftir viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra. Þá voru ítrekuð sjónarmið um að viðmiðun við 40% af aflaverðmæti leiddi til alltof hás launahlutfalls í rekstri línubáts og að enginn rekstrargrundvöllur væri fyrir hinni boðuðu hækkun reiknaðs endurgjalds. Með úrskurði um endurákvörðun, dags. 6. apríl 2005, var boðaðri endurálagningu hrundið í framkvæmd í skattskilum stefnanda gjaldárið 2003. Samkvæmt því hækkuðu gjaldfærð laun í rekstrarreikningi stefnanda fyrir árið 2002 um 2.887.060 krónur. Þá hækkaði skattstjóri stofn stefnanda til tryggingagjalds um sömu fjárhæð vegna hækkunar á reiknuðu endurgjaldi eiganda stefnanda vegna vinnu hans á vegum stefnanda. Hækkaði tryggingagjald þannig um 150.993 krónur gjaldárið 2003. Hækkun gjaldfærðs rekstrarkostnaðar vegna umræddra breytinga nam alls 3.038.053 krónum. Leiddu þessar breytingar til þess að hagnaður stefnanda fyrir skatta varð 23.664 krónur í stað 3.061.717 króna, og hreinar tekjur stefnanda til skatts þannig engar í stað 2.726.550 króna. Skattstjóri rökstuddi ákvörðun sína í nefndum úrskurði og tók afstöðu til andmæla af hálfu stefnanda. Ítrekaði hann að ekki hefði verið sýnt fram á að umfang og eðli starfsemi stefnanda væri með þeim hætti að viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra ættu ekki við. Stefnandi kærði úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 5. júlí 2005 og krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Kröfugerð stefnanda fyrir yfirskattanefnd varðaði einnig ósk um leiðréttingu á skattskilum félagsins vegna gjaldfærslu á kvótaleigu, en þeim þætti var vísað til meðferðar skattstjóra. Að öðru leyti var kröfum stefnanda hafnað. Stefnandi kveðst ósáttur við niðurstöðu yfirskattanefndar þar sem hún geri það að verkum að ómögulegt sé fyrir hann að byggja upp fyrirtæki sitt. Því hafi honum verið nauðugur sá kostur að skjóta málinu til dómstóla í því skyni að fá skorið úr um lögmæti skattlagningarinnar. Aðalkröfu sína, um að ákvörðun skattstjóra Vestfjarðaumdæmis frá 6. apríl 2005 um að hækka laun aðaleiganda stefnanda, Más Ólafssonar, í skattskilum stefnanda rekstrarárið 2002 úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur, verði ómerkt, byggir stefnandi umfram allt á því að viðmiðunarregla ríkisskattstjóra í auglýsingu nr. 4/2002, um reiknað endurgjald tekjuárið 2002, þess efnis að reiknað endurgjald þeirra sem stunda fiskveiðar á smábátum er kjarasamningar taki ekki til, skuli eigi vera lægra en 40% af aflaverðmæti báts, hafi ekki fullnægjandi lagastoð. Samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins Íslands megi engan skatt á leggja nema með lögum. Með lögum í þessu sambandi sé átt við lög sett af Alþingi. Stjórnvaldsfyrirmæli geti því aldrei verið skattlagningarheimild. Samkvæmt lögum um tekjuskatt séu þeir sem vinni við eigin atvinnurekstur, þar með talið einkahlutafélög sem þeir eigi meirihluta í, skyldir að reikna sér eigi lægri laun (endurgjald) en þeir hefðu notið hjá óskyldum aðila. Til að auðvelda mönnum þetta verk sé ríkisskattstjóra, nú fjármálaráðherra, í tekjuskattslögum falið að ákveða lágmarksendurgjald (laun). Við ákvörðun reiknaðs endurgjalds þessara aðila beri að hafa hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Upplýsingar um það hvaða viðmið liggi lágmarkslaunum til grundvallar séu þó af skornum skammti í lögum. Frá upphafi muni þó hafa verið gengið út frá kjarasamningum aðila vinnumarkaðarins, svo sem beinlínis hafi verið tekið fram í þágildandi lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Einnig hafi verið höfð hliðsjón af rannsóknum kjararannsóknarnefndar og tekjuupplýsingum opinberra aðila, svo sem Hagstofu Íslands og forvera hennar, Þjóðhagsstofnun. Í auglýsingu ríkisskattstjóra nr. 4/2002, um reiknað endurgjald tekjuárið 2002, sé fjallað um reiknað endurgjald sjómanna (skipstjóra, stýrimanna, vélstjóra og háseta) undir F-lið. Umræddur stafliður samanstandi af fimm töluliðum og miðist reiknað endurgjald fjögurra þeirra fyrstu við kjarasamningslaun. Reiknað endurgjald samkvæmt fimmta liðnum sé jafnhátt þeim fjórða, og viðmiðun samkvæmt honum því kjarasamningslaun. Þar sem laun sjómanna miðist við aflahlut geti viðmiðunarlaun þeirra sem falli undir stafliði 1 til 4 breyst. Hið sama eigi við um sjómenn á smábátum, sem kjarasamningar taki ekki til. Öfugt við hina sé þeim hins vegar gert að miða laun sín við 40% af aflaverðmæti, það er heildartekjum af útgerð. Telur stefnandi að reglu þessa skorti fullnægjandi lagastoð og sé um leið í engu samræmi við þá kjarasamningsviðmiðun sem gengið hafi verið út frá við ákvörðun reiknaðs endurgjalds. Af hálfu ríkisins sé reglan réttlætt með vísan til 1. gr. laga nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Á þeim bátum sem sú viðmiðun taki til, séu áhafnarmeðlimir hins vegar yfirleitt mun fleiri en á bátum eins og stefnandi geri út. Þar sem 40% reglan hafi ekki stoð í lögum nr. 90/2003, um tekjuskatt, áður lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, byggir stefnandi á því að ekki sé heimilt að ganga út frá henni við ákvörðun launa hans. Að áliti stefnanda setja fyrirmæli stjórnarskrárinnar, um að skattamálum skuli skipað með lögum, skorður við því hversu langt megi ganga í framsali lagasetningarvalds. Alþingi geti þannig ekki sett lög sem mæli svo fyrir að ákveðin stofnun eða fyrirtæki hafi heimild til að kveða á um skattstofna eða skatthlutföll, nema að fullnægðum afar ströngum skilyrðum. Í tekjuskattslögum segi aðeins að skattyfirvöld, ríkisskattstjóri, nú fjármálaráðherra, skuli við ákvörðun reiknaðs endurgjalds hafa hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Hér séu engir, eða mjög litlir fyrirvarar gerðir, og því sé skattyfirvöldum í lófa lagt að ákveða skatt þeirra sem vinna við eigin atvinnurekstur að vild sinni. Fái slíkt ekki staðist, miðað við þær ströngu lögmætiskröfur sem gerðar séu til skatta. Þá sé ekki heldur unnt að horfa fram hjá því að verulega skorti á að 40% reglan fullnægi þeim skilyrðum sem almennt gildi um skatta, og þá sérstaklega því að skylt sé að leggja skatta á samkvæmt almennum sjónarmiðum og að gættri ákveðinni jafnræðisreglu. Samkvæmt því sé almennt bannað að taka einn hóp aðila út úr og skattleggja hann sérstaklega. Á sama hátt sé óheimilt að mismuna aðilum við skattlagningu. Bendir stefnandi á að engum, nema sjómönnum á bátum undir 12 brúttórúmlestum að stærð, sé gert að reikna sér endurgjald af veltu, og því ekkert tillit tekið til afkomu rekstrar. Að mati stefnanda sé engum vafa undirorpið að þetta feli í sér mismunun sem brjóti í bága við þau sjónarmið er liggi að baki skatthugtakinu. Jafnframt geri þetta kröfu um að skattalög séu skýr og ótvíræð. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að umrædd 40% regla brjóti gegn meðalhófsreglu stjórnsýslunnar. Miðist reglan við bestu hugsanlegu aðstæður um borð og þá þannig að útgerðarmaður eigi bát sinn nokkurn veginn skuldlausan og gangi að úthlutuðum aflaheimildum. Hins vegar sé ekkert hugsað út í það að aðili þurfi að kaupa sér beitu. Í þriðja lagi rökstyður stefnandi kröfur sínar með því að skattstjóri hafi ekki tekið tillit til skýringa hans á því hvers vegna reiknað endurgjald Más Ólafssonar tekjuárið 2002 hafi verið lægra en viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra kveði á um. Skýringar stefnanda hafi enga umfjöllun hlotið, en þess í stað hafi skattstjóri einblínt á þá viðmiðunarreglu ríkisskattstjóra um að laun Más Ólafssonar skyldu að lágmarki teljast 40% af aflaverðmæti. Samkvæmt tekjuskattslögum sé skattstjóra þó heimilt að fallast á lægra endurgjald en viðmiðunarreglur kveði á um, enda liggi fyrir fullnægjandi skýringar og rökstuðningur frá skattaðila, svo sem um eðli starfs hans og starfsemi fyrirtækisins, svo og afkomu rekstrar og fjármagn bundið í starfseminni, sbr. 2. og 3. málsliður 2. mgr. 58. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi bendir á að samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hafi Straumur ST-65 landað 44 sinnum línuafla árið 2002. Því til viðbótar voru landanir vegna grásleppu um 20. Að baki hverri löndun á línuafla standi einn dagur á sjó. Um tveggja mánaða vinna liggi því að baki tekjunum vegna línuaflans og sé þessu eins farið um grásleppuveiðina, hún jafngildi um eins mánaðar vinnu. Samkvæmt því hafi stefnandi stundað veiðar á sjó í um þrjá mánuði árið 2002. Með beitningu, sem stefnandi telur að jafngildi tveggja mánaða vinnu, nemi vinna Más Ólafssonar því um fimm mánaða vinnu, eða um 42% af fullu ársstarfi. Samkvæmt því hafi Már Ólafsson, aðaleigandi stefnanda, ekki verið í fullu starfi hjá stefnanda. Gildi það jafnvel þótt tekið sé tillit til viðhalds og eftirlits með báti stefnanda. Þrátt fyrir það sé reiknað endurgjald hans ákveðið eins og hann hafi verið í fullu starfi við sjómennsku, þótt fyrir liggi að Már hafi verið í blönduðu starfi, þar sem launakjörin hafi verið mjög ólík. Auk eðlis starfs og starfsemi telur stefnandi að skattstjóra beri að taka tillit til afkomu rekstrar við hækkun á framtöldu reiknuðu endurgjald. Með afkomu rekstrar í þessu sambandi sé átt við hagnað eftir skatta. Þetta sé því sú stærð sem eftir standi þegar tillit hafi verið tekið til alls þess kostnaðar, þar með talið opinberra gjalda ársins. Þótt reiknað endurgjald sé umfram allt reiknuð stærð sé ekki unnt að horfa fram hjá því að fyrirtæki verði að eiga peninga fyrir því. Fyrir skatta hafi afkoma stefnanda verið jákvæð um 3.061.717 krónur. Eftir hækkun skattstjóra á reiknuðu endurgjaldi stefnanda um 2.887.060 krónur, að viðbættu 150.993 króna tryggingagjaldi, standi aðeins eftir 23.664 krónur af þeirri upphæð. Að teknu tilliti til 6% mótframlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð, 173.224 krónum, verði afkoma rekstrar fyrir skatta neikvæð um 149.560 krónur. Telur stefnandi að á vissan hátt megi segja að honum sé því gert að greiða skatt af neikvæðum tekjum, sem ekki fái staðist samkvæmt íslenskum skattalögum. Að auki bendir hann á að samkvæmt ársreikningi stefnanda sé gengishagnaður vegna erlendra lána 2.099.322 krónur. Lánin hafi verið tekin árið 2001, sem þýði að 11/12 hluti heildarteknanna sé óinnleystur í árslok 2002. Endurskoðandi stefnanda hafi reiknað út innleystan gengishagnað ársins 2002 og nemi hann 74.848 krónum. Endurákvörðun skattstjóra, að teknu tilliti til tryggingagjalds og mótframlags í lífeyri af hinum hækkuðu launum, hafi því ekki aðeins valdið tapi að fjárhæð 149.560 krónum, heldur 2.192.800 krónum. Þá bendi orðlag 3. málsliðar 2. mgr. 58 gr. tekjuskattslaga, þar sem fjallað sé um afkomu og fjármagn bundið í rekstri, til þess að skattaðili eigi rétt á ákveðnum arði af fjárfestingu sinni. Því sé ekki unnt að ákveða reiknað endurgjald svo hátt að hagnaður af rekstri nemi lægri fjárhæð en sanngjarnt og eðlilegt sé að miða við að fjármagnið, sem bundið sé í rekstrinum, gefi af sér í arð. Í úrskurði skattstjóra sé ekkert tillit tekið til þessa arðssjónarmiðs. Í því sambandi bendir stefnandi á að hann hafi verið að byggja upp fyrirtæki sitt með kaupum á aflaheimildum. Samkvæmt ársreikningi hafi eigið fé hans numið um 2,7 milljónum króna. Miðað við 9% ársávöxtun eigin fjár, sem stefnandi álítur hóflega reiknað, hafi hann því átt rétt á að fá um 250.000 krónur greiddar sem arð. Hækkanir skattstjóra á reiknuðu endurgjaldi og tryggingagjaldi hjá aðaleiganda stefnanda valdi því að eigið fé verði neikvætt, sem þýði að stefnandi hafi 0 krónur í arð af fjárfestingu sinni. Þá taki skattstjóri heldur ekkert tillit til þeirrar áhættu sem fylgi rekstri stefnanda. Til að geta stundað atvinnurekstur sinn hafi stefnandi þurft að stofna til skuldbindinga sem nemi á aðra milljón króna á ári. Þessar skuldbindingar hverfi ekki þótt afli dragist saman, eða hverfi jafnvel alveg. Óhjákvæmilegt sé því fyrir stefnanda að eiga jafnan nokkurt fé í sjóði til að mæta þeim. Heldur stefnandi því fram að með því að virða að vettugi fyrirliggjandi upplýsingar og taka ekki tillit til eðlis starfs og starfsemi, afkomu rekstrar og fjármagns bundnu í rekstri, hafi skattstjóri ekki farið að réttum lögum við endurákvörðun sína. Dóminum beri því að ómerkja endurákvörðunina. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að 40% reglan valdi því að stefnandi geti þurft að greiða skatt af neikvæðum tekjum. Það leiði til eignaupptöku, sem stríði gegn friðhelgi eignarréttarins. Fyrir skatta hafi stefnandi átt 3.016.717 krónur til að greiða tekjuskatt og eignarskatt. Eftir hækkun reiknaðs endurgjalds og tryggingagjalds standi aðeins eftir 23.664 krónur af þeirri upphæð. Að viðbættu mótframlagi í lífeyrissjóð, sem stefnandi sé skyldur að inna af hendi, breytist talan í tap að fjárhæð 149.560 krónur. Tapið hækki svo í 2.192.800 krónur, sé horft fram hjá þeim hluta gengishagnaðarins sem ekki sé raunverulegur. Stefnandi geti aðeins fjármagnað þessar álögur með því að taka lán eða selja eignir. Eignirnar séu hins vegar undirstaða tekjuöflunarinnar. Neyðist stefnandi til að selja þær verði hann að hætta atvinnurekstri. Að mati stefnanda jafngildi slíkt eignaupptöku af hálfu hins opinbera. Í raun sé því verið að neyða stefnanda til að hætta útgerð sinni. Í fimmta lagi bendir stefnandi á að úrskurður skattstjóra sé efnislega rangur í nokkrum veigamiklum atriðum. Þannig gangi skattstjóri út frá því að tryggingagjald stefnanda skuli vera 5,23% þótt það eigi að vera 5,88%. Þá sé algerlega horft fram hjá þeirri staðreynd að hækkun reiknaðs endurgjalds aðaleiganda stefnanda, Más Ólafssonar, valdi 10% hækkun greiðslu lífeyrisiðgjalda, 6% mótframlagi og 4% launþegaiðgjaldi. Er skattstjóri hrinti endurákvörðun sinni í framkvæmd árið 2005 hafi legið fyrir að hækkun reiknaða endurgjaldsins, launanna, hafði ekki verið greidd. Eðlilegt hefði því verið að færa það til skuldar í efnahagsreikningi stefnanda og jafnvel vaxtareikna það. Eigi þetta ekki hvað síst við vegna þess að inneignir hluthafa hjá hlutafélögum, er þeir eiga meirihluta í, hafi valdið ágreiningi í skattframkvæmd. Í úrskurði skattstjóra sjáist þess hins vegar hvergi merki að neitt af þessu hafi verið gert. Engar leiðbeiningar sé þar heldur að finna til stefnanda um að hann geti sent inn leiðrétta ársreikninga þar sem tillit sé tekið til þessa. Vegna þessa er það mat stefnanda að úrskurður skattstjóra sé haldinn svo miklum annmörkum að skylt sé að ómerkja hann. Í sjötta lagi byggir stefnandi á því að mál hans hafi ekki hlotið réttláta málsmeðferð í skattkerfinu. Í orði kveðnu sé yfirskattanefnd óháður úrskurðaraðili, en líti engu að síður oft á það sem hlutverk sitt að treysta grundvöll skattákvarðana sem ekki byggist sérstaklega á lögum, heldur umfram allt ákvörðunum skattyfirvalda, fjármálaráðherra eða ríkisskattstjóra, hverju sinni. Telur stefnandi að þetta mál sé dæmi um það. Til grundvallar skattákvörðun liggi reglur um reiknað endurgjald sem ríkisskattstjóri, nú fjármálaráðherra, setji, og sé engar upplýsingar að finna í þeim um það á hvaða grundvelli þær byggist. Þrátt fyrir það hljóti reglurnar enga efnislega umfjöllun hjá yfirskattanefnd og sé úrskurður skattstjóra einfaldlega stimplaður. Sé það bagalegt, þar eð ákvarðanir yfirskattanefndar hafi mikið vægi í dómaframkvæmd, og veki um leið tortryggni í garð nefndarinnar vegna tengsla hennar við æðsta yfirmann skattamála, fjármálaráðherra. Kröfu sína um að úrskurður yfirskattanefndar nr. 174, dags. 21. júní 2006, verði ómerktur, reisir stefnandi á sömu málsástæðum og getur hér að ofan. Þar sem yfirskattanefnd hafi hafnað kröfu stefnanda um ómerkingu á hækkun skattstjóra á reiknuðu endurgjaldi Más Ólafssonar, aðaleiganda stefnanda, sé nauðsynlegt að krefjast ógildingar á úrskurði hennar. Stefnandi kveðst einkum byggja aðalkröfur sínar á þeim ákvæðum stjórnarskrárinnar sem fjalli um skatta, annars vegar 40. gr., sem kveði svo á að engan skatt megi leggja á nema samkvæmt lögum og hins vegar 77. gr., er mæli svo fyrir að skattamálum skuli skipað með lögum, þar með talið að óheimilt sé að framselja skattlagningarvald til stjórnvalds. Nánar tiltekið byggir stefnandi á lögmætisreglunni við skattlagningu. Þar sem ákvörðun endurgjaldsins leiði til skatts af neikvæðum tekjum, telur stefnandi álitamál hvort ekki sé um eignarupptöku að ræða, sem stríði gegn friðhelgi eignarréttarins, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að öðru leyti vísar stefnandi til 2. mgr. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 58. gr. þeirra, eins og henni var breytt með lögum nr. 133/2001. Áður voru þessi ákvæði í 2. mgr. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 59. gr. þeirra. Einnig er bent á 6. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, eins og hún var áður en henni var breytt með lögum nr. 133/2001. Krafa um greiðslu málskostnaðar byggist á 1. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök fyrir virðisaukaskatti vísast hins vegar til 1. gr. laga nr. 50/1988. Málsástæður stefnda og lagarök Til stuðnings sýknukröfu byggir stefndi á því að úrskurður yfirskattanefndar í máli stefnanda sé í samræmi við lög og að engar ástæður séu fram komnar sem leitt geti til ógildingar hans. Sama eigi við um endurákvörðun skattstjóra frá 6. apríl 2005, sem stefnandi krefjist ómerkingar á. Stefndi reisir kröfu sína einkum á 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 21. grein laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, vegna útsvars. Samkvæmt þeim ákvæðum beri manni sem vinni við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan aðila. Sama gildi um vinnu við atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin sé í sameign með öðrum og einnig um vinnu manns við atvinnu lögaðila þar sem hann er ráðandi aðili vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Þá vísist til 6. gr. laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, þar sem fjallað sé um meðferð reiknaðs endurgjalds við staðgreiðslu, sbr. 4. og 5. gr. þeirra laga. Tilfært reiknað endurgjald í framtali geti sætt véfengingu skattstjóra samkvæmt 58. gr. tekjuskattslaga. Samkvæmt sömu grein setji fjármálaráðherra árlega við upphaf tekjuárs reglur um reiknað endurgjald, að fengnum tillögum ríkisskattstjóra. Við ákvörðun lágmarksendurgjalds beri að hafa hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Aðeins megi víkja frá viðmiðunarreglum, til lækkunar á endurgjaldi frá því sem þar sé ákveðið, færi skattaðili fram viðhlítandi gögn eða rökstuðning sem réttlætt geti slíka ákvörðun. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki fært fram slíkan rökstuðning eða gögn, hvorki fyrir skattyfirvöldum né í máli þessu. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að viðmiðunarregla ríkisskattstjóra, þess efnis að reiknað endurgjald þeirra sem stundi fiskveiðar á smábátum og kjarasamningar taki ekki til skuli eigi vera lægra en 40% af aflaverðmæti báts, hafi ekki lagastoð. Bendir hann á að með lögum nr. 133/2001, um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, nú lög nr. 90/2003, um tekjuskatt, hafi ríkisskattstjóra verið falið að setja reglur um lágmark reiknaðs endurgjalds og komi þar fram að hafa skuli hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Með lögunum hafi einnig verið gerðar breytingar á ákvæðum um reiknað endurgjald í atvinnurekstri, í því skyni að styrkja frekar þá framkvæmd. Í kjölfarið hafi viðmiðunarreglur um reiknað endurgjald verið teknar til gagngerðrar endurskoðunar hjá ríkisskattstjóra fyrir skattárið 2002. Auk almennrar hækkunar viðmiðunar­fjárhæða hafi einstakir flokkar hækkað m.t.t. fyrirliggjandi upplýsinga frá kjarakönnunum kjararannsóknarnefnda ASÍ/SA annars vegar og hins vegar opinberra starfsmanna. Meðal þeirra flokka sem tekið hafi breytingum var flokkur sjómanna, þ.e. flokkur F, en viðmiðunarflokkum þeirra var fjölgað úr þremur í fimm. Í fyrstu fjóra flokkana, F(1) – F(4), falli skipstjórar, stýrimenn og vélstjórar, matsveinar og bátsmenn og síðast hásetar. Í flokk F(5) falli loks skipverjar á smábátum, sem kjarasamningar taki ekki til. Tekið sé fram að við skil á staðgreiðslu sé heimilt að miða við fjárhæðir í framangreindum flokkum, en á framtali skuli reiknað endurgjald ekki vera lægra en viðmiðun við aflaverðmæti tilgreini. Við F(5) sé tekið fram að reiknað endurgjald og greidd laun samtals skuli ekki vera lægri en 40% af aflaverðmæti bátsins. Stefndi bendir á að sjómenn, ólíkt öðrum starfsstéttum, taki laun sín sem hlutfall af aflaverðmæti í stað fastra launa samkvæmt kjarasamningum. Reglur um reiknað endurgjald byggist á því að endurgjaldið sé ákveðið fyrir rekstrarárið í upphafi rekstartímabils, en ekki við skil á staðgreiðslu. Á stefnanda hvíli sú skylda að áætla tekjur sínar og skila staðgreiðslu af þeim reglulega, í stað þess að reikna út aflahlutdeild hvers mánaðar og greiða í samræmi við hana. Þar sem ekki sé hægt að vísa til tiltekinna fjárhæða í kjarasamningum sjómanna, hafi ríkisskattstjóri (nú fjármálaráðherra) því orðið að gefa út viðmiðunarfjárhæðir eftir öðrum forsendum en fjárhagslegum stærðum í kjarasamningum. Fyrir fram áætlun reiknaðs endurgjalds hjá útgerðarmönnum, sem stundi útgerð smábáta, sé þannig háð samanburði við aðrar stéttir, þar sem engir kjarasamningar hafi verið gerðir milli útgerðarmanna smábáta og háseta þeirra. Við útgáfu viðmiðunarfjárhæða fyrir árið 2002 hafi verið kannað hvernig háttað væri lagagrunni skipta á aflaverðmæti milli áhafna og útgerðarinnar. Í lögum nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, komi fram sú regla að þegar seldur sé óunninn afli hér á landi, sé skiptaverðmæti aflans til hlutaskipta og aflaverðlauna 75% af því heildarverðmæti sem útgerðin fái fyrir hann. Hlutfallstalan hækki síðan eða lækki við breytingar á verði gasolíu til fiskiskipa. Með hliðsjón af þessum reglum, og með tilliti til fjölda í áhöfn sem skiptu aflaverðmætinu á milli sín, hafi það verið talin hófleg viðmiðunarregla að allt að 40% af aflaverðmæti smábáta færi til greiðslu launa, hvort sem væri til útgerðarmannsins sjálfs eða einnig til háseta sem hann hefði sér til fulltingis við útgerðina. Þar sem ekki sé hægt að miða við aflahlutdeild hvers mánaðar komi þessi regla þó fyrst til skoðunar við framtalsskil útgerðarmanns og álagningu hjá skattstjóra. Telur stefndi að með umræddum viðmiðunarreglum hafi löggjafinn ekki framselt ákvörðunarvald um álagningu skatta, sem gæti farið í bága við 40. eða 77. gr. stjórnarskrár. Þvert á móti telur hann reglurnar reistar á lögmætum grundvelli, þær séu málefnalegar, einfaldar, hlutlægar og gagnsæjar. Um leið mótmælir hann því að með þeim sé brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Að mati stefnda ber að hafna kröfum stefnanda um að lækka beri reiknað endurgjald Más Ólafssonar, þar sem ekki hafi verið um fullt starf að ræða. Útskýringar stefnanda í stefnu fái ekki haggað niðurstöðu yfirskattanefndar um það atriði, enda ekki studdar neinum gögnum. Telur stefndi að leggja beri til grundvallar að um fullt starf hafi verið að ræða og að stefnandi hafi ekki leitt annað í ljós. Byggir stefndi einnig á því að Már Ólafsson sé eigandi að öllu hlutafé í félaginu, auk þess sem hann gegndi starfi framkvæmdastjóra þess. Því hafi honum borið að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar á vegum félagsins, sbr. 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 4. mgr. 58. gr. laganna. Eins og fram komi í úrskurði yfirskattanefndar nr. 174/2006 hafi í úrskurði yfirskattanefndar nr. 173/2006, í máli Más Ólafssonar, sérstaklega verið leyst úr ágreiningi málsins sem lúti að fjárhæð reiknaðs endurgjalds Más vegna starfa hans á vegum stefnanda. Hafi niðurstaðan orðið sú að ekki væru efni til að hrófla við ákvörðun skattstjóra um fjárhæð reiknaðs endurgjalds Más. Með vísan til forsendna fyrir þeirri niðurstöðu í nefndum úrskurði hafi að sama skapi ekki verið haggað við ákvörðun skattstjóra um gjaldfærslu reiknaðs endurgjalds hjá stefnanda. Vegna ummæla stefnanda í stefnu, að fyrirtæki verði að eiga peninga fyrir hinu reiknaða endurgjaldi, bendir stefndi á verklagsreglur ríkisskattstjóra um ákvörðun reiknaðs endurgjalds frá apríl 2002, en þar segi m.a. svo um afkomu rekstrar: „Þegar lækkun á viðmiðunarfjárhæð er rökstudd með tilliti til rekstrarafkomu skulu upplýsingar um rekstrarafkomu síðastliðins árs eða rökstudd áætlun um hana fylgja greinargerðinni ásamt áætlun um rekstur yfirstandandi árs. ... Við ákvörðun á reiknuðu endurgjaldi í staðgreiðslu skal skattstjóri gæta að því að rekstrartap verði ekki umfram almennar fyrningar hjá einstaklingnum ef nægjanlegar upplýsingar liggja fyrir í greinargerðinni. ... Þetta ákvæði á ekki við þegar verið er að ákvarða reiknað endurgjald starfsmanns lögaðila.“ Samkvæmt þessu sé heimilt að mynda tap hjá lögaðilum vegna reiknaðs endurgjalds eiganda þess. Þá sé og á það að líta að reiknað endurgjald sé fyrst og fremst reiknuð stærð og ekki sé gerð sú krafa að hjá lögaðilum liggi fyrir fjármunir í rekstrinum til greiðslu þess. Að mati stefnda fái þessar málsástæður stefnanda því ekki staðist. Að sama skapi fái ekki staðist sú málsástæða stefnanda að um eignaupptöku sé að ræða, sem brjóti í bága við friðhelgi eignarréttarins, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í því sambandi bendir stefndi á að það sé aðaleigandi stefnanda sem sæti álagningu tekjuskatts og útsvars vegna starfa í þágu stefnanda. Einu skattarnir sem stefnanda sé gert að greiða vegna reiknaða endurgjaldsins sé tryggingagjald samkvæmt lögum nr. 113/1990, um tryggingagjald, og einu launatengdu gjöldin sem stefnanda beri að standa skil á vegna reiknaðs endurgjalds eiganda síns sé mótframlag í lífeyrissjóð samkvæmt lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrissréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Virðist stefnda sem stefnandi sé að blanda saman skyldu eiganda stefnanda til greiðslu tekjuskatts og útsvars og hins vegar skyldu stefnanda til greiðslu tekjuskatts af hagnaði af rekstri. Öðrum málsástæðum stefnanda hafnar stefndi sem röngum og órökstuddum. Ákvörðun skattyfirvalda valdi ekki neikvæðu eigin fé í rekstri stefnanda og á engan hátt sé hindrað að stefnandi fái arð af fjárfestingum, ef skilyrði eru til. Málið varði reiknað endurgjald aðaleiganda, en hafi um leið áhrif á skattskil stefnanda, raunar til lækkunar tekjuskatts, en hækkunar tryggingagjalds. Málsástæður stefnanda séu að auki mótsagnakenndar. Þá telur stefndi ástæðu til að mótmæla fimmtu málsástæða stefnanda, sem hann kveður óskiljanlega, en þar sé skírskotað til launþegahluta lífeyrisgreiðslunnar. Loks mótmælir stefndi vangaveltum um að færa hafi átt ógreitt endurgjald til skuldar í efnahagsreikningi. Jafnframt er því mótmælt að hækkun á reiknuðu endurgjaldi hafi orðið til þess að tap hafi myndast hjá félaginu. Við breytingu skattstjóra hafi orðið hagnaður af rekstri fyrir nýtingu yfirfæranlegs taps, 23.664 krónur, og yfirfæranlegt tap varð 311.503 krónur. Samkvæmt því hafi hagnaður verið af rekstri stefnanda eftir breytingu skattstjóra, stefnandi hafi svo átt yfirfæranlegt tap sem hann nýtti á móti þeim hagnaði. Að öðru leyti telur stefndi að engar ástæður séu að öðru leyti til að gera athugasemdir við útreikninga skattstjóra og þær skattbreytingar sem framkvæmdar hafi verið á grundvelli endurákvörðunar hans, að undanskildu álagningu tryggingagjalds. Í stefnu sé réttilega bent á að skattstjóri hafi lagt 5,23% tryggingagjald á stefnanda, þótt lög kvæðu á um að tryggingagjald sjómanna væri 5,88%. Tæplega geti það þó valdið ógildingu úrskurða skattyfirvalda, enda ekkert sem leiði af þeirri skekkju stefnanda í óhag. Þá mótmælir stefndi aðdróttunum að yfirskattanefnd, þar sem stefnandi dragi óhlutdrægni nefndarinnar í efa. Yfirskattanefnd, sem sett hafi verið á laggirnar með lögum nr. 30/1992, sé óháður úrskurðaraðili og nægi að benda á fjölmarga úrskurði nefndarinnar þar sem sjónarmið og túlkanir skattyfirvalda hafi ekki hlotið hljómgrunn hjá nefndinni. Til stuðnings kröfu sinni um málskostnað vísar stefndi í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þinghaldi í máli þessu 12. júní 2007 óskaði dómari eftir því að aðilar tjáðu sig um hvort slíkir annmarkar væru á málatilbúnaði stefnanda að varðað gæti frávísun án kröfu, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Í því þinghaldi lagði stefnandi fram bókun um breytingu á orðalagi kröfugerðar sinnar, í þá veru sem að framan greinir, án athugasemda af hálfu stefnda. Að lokinni stuttri reifun málsins og skýringum aðila ákvað dómari að aðalmeðferð málsins skyldi fara fram. Með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála boðaði dómarinn aðila til þinghalds í dag í því skyni að leita eftir skýringum á misræmi í fjárhæðum, annars vegar í kröfugerð stefnanda og hins vegar í úrskurði skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi. Í kröfugerð stefnanda er sagt að laun eiganda stefnanda, Más Ólafssonar, hafi í skattskilum stefnanda hækkað úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, en í úrskurði skattstjóra segir að skattstjóri hafi hækkað þau laun sem félagið hafi ákvarðað eiganda þess úr 2.315.000 krónum í 5.268.060 krónur. Að öðru leyti kemur fjárhæðin 2.315.000 krónur hvergi fyrir, hvorki í forsendum úrskurðarins eða boðunarbréfum skattstjóra. Telja aðilar að skýra megi misræmið þannig að í skattframtali eiganda stefnanda, Más Ólafssonar, hafi laun hans í þágu stefnanda verið skráð 2.315.000 krónur, en gjaldfærsla launa hans í skattskilum stefnanda hafi hins vegar numið 2.381.000 krónum. Að sögn stefnda kunni þó skýringin að stafa af launagreiðslu til ótilgreinds aðila að fjárhæð 66.000 krónur. Aðilar lýstu því yfir að umrætt misræmi raskaði ekki málsgrundvellinum. Þar sem mál þetta lýtur að hækkun launa eiganda stefnanda í skattskilum stefnanda sjálfs, álítur dómurinn að fjárhæðin sé réttilega tilgreind í kröfugerð stefnanda, 2.381.000 krónur. Í máli þessu gerir stefnandi kröfu um ómerkingu á ákvörðun skattstjóra Vestfjarðaumdæmis frá 6. apríl 2005 og ómerkingu á úrskurði yfirskattanefndar í máli hans. Þótt fyrri liður kröfugerðarinnar nefni ákvörðun skattstjóra Vestfjarðaumdæmis fer ekki milli mála að þar er átt við úrskurð skattstjórans um endurákvörðun álagningar stefnanda frá 6. apríl 2005. Raunar hefði stefnanda nægt að krefjast aðeins ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar, að því leyti sem hafnað var kröfu hans um ógildingu á úrskurði skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi, enda er yfirskattanefnd æðra stjórnvald á kærustigi. Þrátt fyrir þessa hnökra á kröfugerð telur dómurinn að krafa stefnanda sé engu að síður nægilega ljós til að dómur verði lagður á málið. Eins og rakið er hér að framan byggir stefnandi kröfu sína fyrst og fremst á því að viðmiðunarregla ríkisskattstjóra í auglýsingu nr. 4/2002, um reiknað endurgjald tekjuárið 2002, þess efnis að reiknað endurgjald þeirra sem stunda fiskveiðar á smábátum er kjarasamningar taka ekki til, skuli eigi vera lægra en 40% af aflaverðmæti báts, hafi ekki fullnægjandi lagastoð. Með úrskurði um endurákvörðun álagningar frá 6. apríl 2005 hækkaði skattstjórinn í Vestfjarðaumdæmi þær fjárhæðir sem stefnandi hafði ákvarðað eiganda félagsins, Má Ólafssyni, sem laun, úr 2.315.000 krónum (sic) í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur. Við ákvörðun sína vísaði skattstjóri til 59. gr. laga nr. 75/1981, með áorðnum breytingum, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, svo og til viðmiðunarreglna ríkisskattstjóra, flokks F(5), samkvæmt fyrrnefndri auglýsingu nr. 4/2002. Til samræmis við framangreint hækkaði skattstjóri einnig skattstofn til tryggingagjalds um 150.993 krónur. Leiddu breytingarnar til þess að hagnaður stefnanda varð 23.664 krónur í stað 3.061.717 króna og hreinar tekjur til skatts urðu 0 krónur í stað 2.726.550 króna áður. Stefnandi í máli þessu er einkahlutafélag, að öllu leyti í eigu Más Ólafssonar, sem jafnframt var eini starfsmaður félagsins og framkvæmdastjóri þess á árinu 2002. Ekki er um það deilt að Má Ólafssyni bar að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar á vegum félagsins, sbr. 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 4. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, sbr. og lög nr. 133/2001, um breyting á þeim lögum, en nú 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 4. mgr. 58. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Í ákvæðum þessum segir að vinni maður við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, skuli hann telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Sama gildir um vinnu við atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin er í sameign með öðrum og einnig um vinnu manns við atvinnurekstur lögaðila, þar sem hann er ráðandi aðili vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, með síðari breytingum, sbr. 28. gr. laga nr. 133/2001, var mælt svo fyrir að ríkisskattstjóri skyldi árlega við upphaf tekjuárs setja reglur um reiknað endurgjald. Tekið var fram að við ákvörðun lágmarks endurgjalds skyldi hliðsjón höfð af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Í 2. mgr. 59. gr. áðurnefndra laga kom fram að færði maður sér til tekna á framtali lægra endurgjald en áskilið var í reglum ríkisskattstjóra, sbr. 1. mgr., skyldi skattstjóri hækka endurgjaldið, óháð ákvörðun á staðgreiðsluári, enda hefði framteljandi ekki lagt fram fullnægjandi gögn og rökstuðning með skattframtali sem honum bæri að gera ótilkvöddum. Jafnframt sagði þar að skattstjóra væri heimilt að fallast á lægra endurgjald en viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra kvæðu á um, enda lægju þá fyrir viðhlítandi gögn og rökstuðningur framteljanda og eftir atvikum launagreiðanda sem réttlætt gæti slíka ákvörðun. Framteljandi skyldi m.a. láta í té upplýsingar um umfang og eðli starfs og starfsemi, afkomu rekstrarins, fjármagn bundið í rekstri og upplýsingar um útselda vinnu, eftir því sem það ætti við. Samhljóða ákvæði er nú að finna í 1. og 2. mgr. 58. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, þó þannig að með lögum nr. 152/2002 var sú breyting gerð að fjármálaráðherra setur nú reglur um reiknað endurgjald, að fengnum tillögum ríkisskattstjóra. Með vísan til 1. mgr. 59. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt setti ríkisskattstjóri með auglýsingu nr. 4/2002, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 39, 17. janúar 2002, reglur um reiknað endurgjald tekjuárið 2002. Undir viðmiðunarflokki F er fjallað um sjómennsku og segir þar að til flokksins teljist sjómenn, sem starfi sem skipverjar við útgerð og njóti sérstaks afsláttar, sjómannaafsláttar, af þeim launum sem þeir hafi fyrir sjómannsstörf. Í flokki F eru 5 undirflokkar, F(1) – F(5), og eru mánaðarlaun og árslaun tilgreind við hvern þeirra. Við fyrstu fjóra undirflokkana er tekið fram að reiknað endurgjald í þeim skuli að lágmarki miðast við aflahlut skv. kjarasamningi og hliðstæðar greiðslur til annarra skipverja á sama skipi eða hliðstæðu. Fimmti undirflokkurinn, F(5), tekur til skipverja á smábátum sem kjarasamningar taka ekki til. Mánaðarlaun eru þar tilgreind 200.000 krónur og árslaun 2.400.000 krónur. Þá segir þar svo: „Reiknað endurgjald og greidd laun samtals skal ekki vera lægra en 40% af aflaverðmæti bátsins. Við skil á staðgreiðslu er heimilt að miða við fjárhæðir í framangreindum flokkum en á framtali skal reiknað endurgjald ekki vera lægra en viðmiðun við aflaverðmæti tilgreinir.“ Við endurákvörðun álagningar stefnanda 6. apríl 2005 vísaði skattstjórinn í Vestfjarðaumdæmi til ofangreindra viðmiðunarreglna ríkisskattstjóra og færði svohljóðandi rök fyrir niðurstöðu sinni: „Að mati skattstjóra hefur gjaldandi ekki sýnt fram á að ákvarða beri Má Ólafssyni, eiganda félagsins, lægri laun en reglur ríkisskattstjóra kveða á um. Ekkert nýtt kemur fram í athugasemdum við boðun skattstjóra dags. 23. febrúar 2005. Gjaldandi hefur að mati skattstjóra ekki sýnt fram á að umfang og eðli starfsemi félagsins sé svo frábrugðið því sem miðað var við, við ákvörðun ríkisskattstjóra á viðmiðunarfjárhæðum fyrir lágmark reiknaðs endurgjalds af raunverulegum tekjum fyrir skipverja á smábátum, sem kjarasamningar taka ekki til.“ Þrátt fyrir orð skattstjóra er í áðurnefndri auglýsingu ríkisskattstjóra nr. 4/2002 engar upplýsingar að hafa um hvaða forsendur liggi til grundvallar þeirri ákvörðun að reiknað endurgjald og greidd laun samtals skuli ekki vera lægra en 40% af aflaverðmæti báts. Þegar litið er til eldri auglýsingar ríkisskattstjóra um sama efni, sbr. auglýsing nr. 5/2001, um reiknað endurgjald vegna staðgreiðslu 2001, birt í B-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 52/2001, kemur hins vegar í ljós að engin ákvæði voru þar um lágmarksviðmiðun við aflahlut eða aflaverðmæti báts. Þar voru sjómenn jafnframt flokkaðir í þrjá undirflokka, F(1) – F(3), og var tekið fram að undir flokkinn féllu sjómenn, sem störfuðu sem skipverjar við eigin útgerð eða hjá útgerðarfélagi sem þeir hefðu verulega eignar- eða stjórnunaraðild að. Til undirflokks F(3) töldust hásetar og sjómenn á bátum undir 12 tonnum. Auglýsing ríkisskattstjóra nr. 4/2002 fól þannig í sér verulegar breytingar á ákvæðum um reiknað endurgjald vegna sjómennsku, frá því sem áður gilti. Engar skýringar er þó að finna á þeim breytingum sem gerðar voru milli ára, hvorki vegna fjölgunar undirflokka né á því hvað legið hafi til grundvallar ákvörðun um viðmiðun við aflahlut eða aflaverðmæti. Heldur stefndi því fram að viðmiðunarreglan um allt að 40% af aflaverðmæti smábáta sé hófleg, og rökstyður þá skoðun með vísan til laga nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, en þar komi fram sú regla að þegar seldur sé óunninn afli hér á landi, sé skiptaverðmæti aflans til hlutaskipta og aflaverðlauna 75% af því heildarverðmæti sem útgerðin fái fyrir hann. Jafnframt byggir stefndi á því að þar sem ekki sé hægt að vísa til tiltekinna fjárhæða í kjarasamningum sjómanna, hafi ríkisskattstjóri orðið að gefa út viðmiðunarfjárhæðir eftir öðrum forsendum en fjárhagslegum stærðum í kjarasamningum. Fyrir fram áætlun reiknaðs endurgjalds hjá útgerðarmönnum sem stundi útgerð smábáta, sé þannig háð samanburði við aðrar stéttir, þar sem engir kjarasamningar hafi verið gerðir milli útgerðarmanna smábáta og háseta þeirra. Samkvæmt 40. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 má engan skatt á leggja, breyta né af taka nema með lögum. Í 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, um breyting á stjórnarskrá, er regla þessi áréttuð enn frekar þar sem mælt er svo fyrir að skattamálum skuli skipað með lögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breyta honum eða afnema hann. Þótt markmið ákvæðisins sé að tryggja að skattar verði ekki á lagðir nema með lögum, um leið og því er ætlað að vernda borgarana fyrir því að löggjafinn framselji skattlagningarvald sitt til stjórnvalda, hafa skattyfirvöldum engu að síður lengi verið veittar heimildir í lögum til að setja nánari reglur um ýmis atriði er skattlagningu varða. Augljóst dæmi þess er ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, þar sem ríkisskattstjóra var falið að setja reglur um reiknað endurgjald, nú fjármálaráðherra að fengnum tillögum ríkisskattstjóra, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003. Þær kröfur verður þó að gera að þær reglur sem stjórnvaldið setur á grundvelli slíkra heimilda séu málefnalegar og reistar á almennum efnislegum mælikvarða. Um leið verður að vera unnt að ráða það af sjálfu heimildarákvæðinu að í því felist sú heimild til skattlagningar sem reglum er ætlað að kveða á um og að hvaða marki. Í títtnefndu ákvæði 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. mgr. 58. gr. laga nr. 90/2003, segir það eitt að við ákvörðun lágmarksendurgjalds skuli ríkisskattstjóri, nú fjármálaráðherra, hafa hliðsjón af raunverulegum tekjum fyrir sambærileg störf. Á grundvelli þessa ákvað ríkisskattstjóri fyrir árið 2002 að reiknað endurgjald skipverja á smábátum, sem kjarasamningar tækju ekki til, skyldu vera 200.000 krónur á mánuði og árslaun 2.400.000 krónur. Hins vegar verður ekki séð að nokkur heimild eða málefnalegar ástæður hafi staðið til þess að ákvarða að reiknað endurgjald og greidd laun samtals skyldu ekki vera lægri en 40% af aflaverðmæti báts. Sú breyting sem gerð var á 59. gr. laga nr. 75/1981 með 28. gr. laga nr. 133/2001 gefur heldur enga vísbendingu um að löggjafinn hafi haft í hyggju að aðeins skipverjar á smábátum, sem kjarasamningar tækju ekki til, skyldu reikna sér endurgjald sem ekki væri lægra en 40% af aflaverðmæti, óháð rekstrarafkomu. Tilvísun stefnda til laga nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegins, breytir hér engu, enda fela þau lög ekki í sér heimild til skattlagningar. Samkvæmt því er það álit dómsins að umrædd viðmiðunarregla, um að reiknað endurgjald og greidd laun skuli ekki vera lægri en 40% af aflaverðmæti báts, eigi sér ekki lagastoð og fari um leið í bága við ákvæði 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ber því að verða við kröfum stefnanda um að ómerkja úrskurð skattstjórans í Vestfjarðaumdæmi frá 6. apríl 2005 um að hækka laun eiganda stefnanda, Más Ólafssonar, í skattskilum stefnanda rekstrarárið 2002 úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur, og ómerkja um leið úrskurð yfirskattanefndar nr. 174, frá 21. júní 2006, þar sem hafnað var kröfum stefnanda í kærumáli hans vegna endurákvörðunar skattstjóra. Samkvæmt úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 500.000 krónur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ómerktur er úrskurður skattstjóra Vestfjarðaumdæmis frá 6. apríl 2005 um að hækka laun eiganda stefnanda, Más Ólafssonar, í skattskilum stefnanda rekstrarárið 2002 úr 2.381.000 krónum í 5.268.060 krónur, eða um 2.887.060 krónur. Jafnframt er ómerktur úrskurður yfirskattanefndar nr. 174, frá 21. júní 2006, þar sem hafnað var kröfum stefnanda í kærumáli hans vegna endurákvörðunar skattstjóra. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Lovísu ehf., 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 334/2003
Skattur Stimpilgjald Stjórnarskrá
H, sem selt hafði fiskiskip úr landi, var á grundvelli laga nr. 36/1978 gert að greiða stimpilgjald af afsali. Innti H greiðsluna af hendi með fyrirvara um endurgreiðslu, sem hann síðan krafðist á grundvelli þess að álagningin bryti gegn ákvæðum 65. og 72. gr. stjórnarskrár. Vísaði H í því sambandi til þess að með 7. og 8. tl. 1. gr. laga nr. 157/1998, um breytingu á lögum nr. 36/1978, hafi skylda til greiðslu stimpilgjalds vegna sölu á kaupskipum úr landi verið felld niður. Talið var að játa yrði löggjafanum víðtækt vald til að ákvarða, hvaða atriði skuli ráða af eða á um skattskyldu. Þá þótti undanþáguheimild laganna ekki brjóta í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Kröfum H var samkvæmt þessu hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.841.744 krónur með „vöxtum skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda“ frá 14. mars 2001 til 17. maí 2002, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Haraldur Böðvarsson hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. þessa mánaðar, er höfðað 11. desember 2002 af Haraldi Böðvarssyni hf., Bárugötu 8-10, Akranesi, gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda 2.841.744 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, frá 14. mars 2001 til 17. maí 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Með afsalsgerningi 14. mars 2001 afsalaði stefnandi nóta- og togveiði­skipinu Óla í Sandgerði, skipaskrárnúmer 2334, til norsku útgerðarinnar Ökland Fiskebåtsrederi í Bergen. Söluverð skipsins var 73.000.000 norskar krónur. Vegna sölu skipsins úr landi krafði stefndi stefnanda um greiðslu stimpil­gjalds af afsalinu, sem nam 0,4% af kaupverði skipsins, eða 2.841.744 krónum. Innti stefnandi greiðsluna af hendi 14. mars 2001 með fyrirvara um endurgreiðslu. Með bréfi, dagsettu 17. apríl 2002, gerði stefnandi kröfu um endurgreiðslu stimpilgjaldsins með þeim rökum, að álagning stimpilgjalda á fiskiskip, sem seld eru úr landi, brjóti gegn ákvæðum 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Vísaði stefnandi til þess, að samkvæmt lögum nr. 36/1978 um stimpilgjald, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 157/1998, séu afsöl skipa, stærri en 5 brúttósmálestir, stimpilskyld, en ekki afsöl fyrir annað lausafé, svo sem loftför. Þegar komi að sölu lausafjár úr landi, séu afsöl vegna kaupskipa sérstaklega undanþegin stimpilgjaldi, auk þess sem við sölu kaupskipa og loftfara, til og frá landi, séu önnur skjöl, sem kaupunum tengjast, svo sem skuldabréf, einnig undanþegin stimpilgjaldi. Stefndi hafnaði kröfunni með bréfi 30. maí 2002 með þeim rökum, að frestur til að kæra ákvörðun sýslumanns, samkvæmt 13. gr. laga nr. 36/1978, um stimpilgjald, væri liðinn. II. Stefnandi byggir á því, að álagning stimpilgjalds, vegna sölu á lausafé úr landi, virðist sérstaklega beint gegn stærri fiskiskipum, en afsöl vegna sölu á öðru lausafé úr landi séu ekki stimpilskyld, þ.m.t. afsöl vegna sölu á öðru skráningarskyldu lausafé, svo sem bifreiðum, kaupskipum og loftförum. Bendi stefnandi á, að með lögum nr. 157/1998, um breytingu á lögum nr. 36/1978 um stimpilgjald, hafi skylda til greiðslu stimpilgjalds vegna sölu á kaupskipum úr landi verið felld niður, auk þess sem við sölu kaupskipa og loftfara, til og frá landi, hafi önnur skjöl, sem kaupunum tengjast, svo sem skuldabréf, einnig verið undanþegin stimpilgjaldi. Undir kaupskip falli öll skip, sem notuð séu til vöru- eða farþegaflutninga, svo sem fraktskip, olíuskip, ferjur og skip, sem notuð séu til skoðunarferða. Við mat á mismunun að þessu leyti verði einnig að hafa í huga, að stimpilgjald sé skattur, sem lagður sé á viðskipti, en ekki skattlagning á einstaka muni eða eignir, svo sem fasteignaskattur. Stimpilgjald sé þannig skattur, sem lagður sé á tiltekin viðskipti og viðskipti með tiltekna hluti, en skilyrði skattlagningar sé, að viðskipti eða útgáfa á viðskiptaskjölum eigi sér stað. Enginn munur sé á viðskiptum með kaupskip á milli landa og viðskiptum með fiskiskip milli sömu landa. Reyndar sé sáralítill munur á viðskiptum með allt stærra og einstaklega ákveðið lausafé á milli landa, hvort sem það sé skráningarskylt eða ekki. Megi spyrja hver sé t.d. munurinn á viðskiptum með stóran byggingarkrana, umfangsmiklar fiskvinnsluvélar, véla­samstæður, bifreiðar, kaupskip, ferjur og flugvélar milli Íslands og Noregs, sem réttlæti, að þessi viðskipti séu ekki skattlögð, en viðskipti með skip, sem eru stærri en 5 brúttósmálestir, önnur en kaupskip, milli sömu landa, séu skattlögð með sérstökum hætti. Þá þurfi jafnframt að hafa í huga, að einu viðskiptin á milli landa, sem séu skattlögð sérstaklega, séu viðskipti með umrædd skip. Feli ofangreint fyrirkomulag í sér mismunun milli eigenda fiskiskipa og eigenda kaupskipa og mismunun milli eigenda fiskiskipa og eigenda annars lausafjár. Fái stefnandi ekki séð hvaða lögmætu sjónarmið geti búið að baki þeirri mismunun, sem réttlætt geti mismunandi skattlagningu að þessu leyti. Uppfylli ofangreint fyrirkomulag á skattlagningu ekki skilyrði ákvæða 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem talin séu tryggja, að skattar verði ekki með gildum hætti lagðir á og innheimtir, nema eftir almennum, efnislegum mælikvarða, þannig að gætt sé jafnræðis. Í því felist, að skattur verði ekki heimtur hjá tilteknum aðila, þannig að öðrum, sem eins eða líkt stendur á hjá, sé sleppt við sömu skattlagningu. Stefnandi byggir jafnframt á því, að hvorki í lögum nr. 36/1978, um stimpilgjald, eins og þeim hafi verið breytt með lögum nr. 157/1998, né greinargerð með ofangreindum lögum, sé að finna rök eða réttlætingu fyrir slíkri mismunun, en ætla verði, að löggjafanum hefði verið nauðsynlegt að færa fram fullnægjandi rök eða sjónarmið fyrir því. Krefst stefnandi endurgreiðslu á umræddri greiðslu með vísan til l. gr. laga nr. 2/1995 um endurgreiðslu á ofteknum sköttum og gjöldum. Krafa stefnanda um vexti frá greiðsludegi til 17. maí 2002 er studd með vísan í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, og dráttarvaxtakrafa styðjist við III. kafla laga nr. 38/2001. Af hálfu stefnda er á því byggt, að álagning umrædds stimpilsgjalds sé reist á 1. mgr. 3. gr. laganna um stimpilgjald, en þar segi, að afsöl fyrir fasteignum hér á landi og skipum, sem hér eru skrásett, og önnur skjöl, er veita eða framselja réttindi yfir slíkum eignum, séu ávallt stimpilskyld hér á landi. Samkvæmt 16. gr. sömu laga skuli, fyrir stimplun afsalsbréfa fyrir fasteignum og skipum yfir 5 brúttósmálestum, greiða 4 krónur fyrir hvert byrjað þúsund af verði viðkomandi eignar og samkvæmt 5. mgr. sömu greinar skuli útdrættir úr embættisbókum eða vottorð embættismanna, félaga eða einstakra manna, er sýna eigendaskipti að skipi eða eru notuð sem afsöl, stimplast sem afsöl. Sé engin undanþága í stimpillögum frá gjaldskyldu umþrætts stimpilgjalds. Í 35. gr. stimpillaganna, eins og henni hafi verið breytt með lögum nr. 157/1998, hafi pósitívt verið tekið fram hvaða skjöl yrðu stimpilfrjáls og þau talin upp í 10 liðum. Fyrir breytinguna hafi greinin kveðið á um, að fjármálaráðuneytið myndi skera úr um, hvort ríkissjóður skyldi greiða stimpilgjöld af skjölum, sem hann snerti. Með lögum 157/1998 hafi löggjafarvaldið ákveðið hvaða skjöl yrðu stimpilfrjáls og hver ekki. Hafi löggjafarvaldið ákveðið, að afsöl vegna kaupskipa yrðu stimpilfrjáls, en ekki afsöl vegna fiskiskipa. Hafi hér legið til grundvallar almennur, efnislegur mælikvarði og fyllsta jafnræðis verið gætt. Í þessu sé ekki fólgin nein mismunun. Þeir, sem eins sé ástatt um, njóti sömu réttinda og beri sömu skyldur. Ekki sé því um neitt brot á 65. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar að ræða. Rétt sé að taka fram, að löggjafanum sé heimilt innan vissra marka að tilgreina ákveðna mismunun í skattalögum. Sem dæmi megi nefna, að skattalögin geri ráð fyrir mismunun í skattlagningu t.d. eftir fjölskyldustærð, aldri, búsetu, tekjum o.fl. Af því að stimpilgjald leggst á viðskipti, sé í dæmaskyni bent á annan skatt, sem leggist einnig á viðskipti, virðisaukaskatt, en í 12. gr. virðisaukaskattslaganna sé tilgreint hvað teljist ekki til veltu. Ljóst sé, að færu dómstólar að endurmeta slíkar lögbundnar undanþágur, eins og um ræði í máli þessu, yrðu undanþágur frá skattskyldu í uppnámi. Sé ákvörðun allra slíkra undanþága að sjálfsögðu á valdsviði löggjafarvaldsins. Varðandi upphafstíma dráttarvaxta sé bent á, að mál þetta hafi ekki verið höfðað fyrr en í desember 2002, eða átta mánuðum eftir að fjármálaráðuneytið hafnaði kröfu stefnenda. Sé óeðlilegt, að krafan beri dráttarvexti þann tíma og væri nær lagi að miða upphafstíma dráttarvaxta við þingfestingu málsins. III Með 7. og 8. tl. 1. gr. laga nr. 157/1998, um breytingu á lögum nr. 36/1978 um stimpilgjald, var skylda til greiðslu stimpilgjalds vegna sölu á kaupskipum úr landi felld niður, en undir kaupskip falla skip, sem notuð eru til vöru- eða farþegaflutninga. Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að nefndum lögum, segir svo: „Með frumvarpi þessu er lagt til að hin almenna heimild fjármálaráðherra til að ákveða hvort ríkissjóður greiði stimpilgjald, sem er í 35. gr. núgildandi laga, falli brott en í staðinn verði undanþágur tilgreindar þegar það þykir eiga við í lögunum. Gert ert þannig ráð fyrir að ríkið greiði framvegis stimpilgjald vegna t.d. kaupa á fasteignum á sama hátt og það greiðir virðisaukaskatt í viðskiptum eins og aðrir. Jafnframt felst í frumvarpinu að ýmsar undanþágur sem hingað til hafa verið í sérlögum eða fjárlögum verði framvegis í lögum um stimpilgjald.” Í framsöguræðu fjármálaráðherra fyrir frumvarpinu kemur meðal annars fram, að tilgangur með því sé, að tekið verði skýrt fram um allar undanþágur og heimild til undanþágna frá greiðslu stimpilgjalds. Sé um það að ræða að taka fram með „pósitívum” hætti, hvaða undanþágur séu í gildi, en leggja það ekki í vald ráðherrans að meta slíkt og jafnframt að taka það skýrt fram í lögunum á almennum grundvelli, í stað þess að vera með slíkar undanþágur til að mynda í fjárlögum, eins og tíðkast hafi varðandi flugvélakaup hingað til lands. Þó sé ein breyting, sem geti haft efnislega þýðingu, en gert sé ráð fyrir, að afsalsgerningar eða skjöl, sem leggja höft eða bönn á kaupskip, sem einkum séu ætluð til farmflutninga og séu rekin af félögum, sem einkum stunda reglubundnar áætlunarsiglingar eða leigusiglingar innan lands eða á milli landa, falli niður. Hátti þannig til um þessi mál, að kaupskip, sem skráð séu hérlendis, séu orðin sárafá, meðal annars vegna þess að stimpilkostnaðurinn sé mikill. Hafi hann þannig fælt frá þá aðila, sem um sé að tefla, og þess vegna sé ekki um það að ræða, að hér sé á ferðinni tekjutap fyrir ríkissjóð, heldur þvert á móti muni þetta hugsanlega geta orðið til þess að draga inn í landið skráningu skipa og hugsanlega einhverjar tekjur í því sambandi. Innheimta stimpilgjalds er ein af tekjuöflunarleiðum ríkissjóðs. Er þar um að ræða skattlagningu á viðskiptum. Verður að játa löggjafanum víðtækt vald til að ákvarða, hvaða atriði skuli ráða af eða á um skattskyldu. Löggjafinn lagði þann efnislega mælikvarða á málið, að hagsmunum ríkissjóðs væri betur borgið með því að afnema greiðslu stimpilgjalds á viðskipti með kaupskip, sem áður höfðu verið skattlögð á sama hátt og viðskipti með fiskiskip yfir 5 brúttórúmlestum. Var markmið löggjafans með lagasetningunni þannig að fjölga skráningu kaupskipa í landinu og afla tekna með því. Nær undanþágan til allra þeirra, sem eins er ástatt um, og á sama hátt tekur greiðsla stimpilgjalds af skjölum vegna viðskipta með skip, yfir 5 brúttórúmlestum, til allra þeirra, sem þar eiga í hlut. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins, að hin umdeilda skattheimta brjóti ekki gegn ákvæðum 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, er þykir hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Haraldar Böðvarssonar hf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 620/2010
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Ráðningarsamningur Riftun
Mál þetta var þingfest 30. október 2009, en þá var lagt fram bréf slitastjórnar Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., móttekið 8. september s.á., þar sem óskað var dómsmeðferðar vegna ágreinings um lýsta kröfu sóknaraðila, Williams Fall, á hendur varnaraðila, Straumi-Burðarási fjárfestingabanka hf. Ágreiningur aðila snýst um „ætlaðan rétt kröfuhafans til greiðslu launa í uppsagnarfresti, kaupaukagreiðslu, eingreiðslu við starfslok og orlof og lífeyrisgreiðslur af umræddum kröfum“, eins og segir í bréfi slitastjórnar. Erindinu var beint til héraðsdóms á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 2. mgr. 120. gr. sömu laga og 4. töluliðs 2. mgr. ákvæðis II til bráðbirgða í lögum nr. 44/2009, sbr. 5. og 6. gr. sömu laga, um breytingu á 101. og 102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2010, þar sem kröfum sóknaraðila samtals að fjárhæð 3.137.253 evrur, sem hann lýsti við slit varnaraðila, var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og krafa hans að fjárhæð 2.904.920 evrur verði viðurkennd sem almenn krafa við slit varnaraðila og krafa hans að fjárhæð 232.333 evrur sem forgangskrafa. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Upplýst er fyrir Hæstarétti að nafni varnaraðila, Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf., hefur verið breytt og er nú ALMC hf. I Í grein 20.2 í ráðningarsamningi sóknaraðila frá maí 2007 er kveðið á um að samningurinn skuli ráðast af og vera túlkaður í samræmi við lög Englands og Wales. Sóknaraðili telur sig hafa uppfyllt kröfu í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um sönnun á tilvist og efni laga þessara ríkja með því að leggja fram í málinu álit frá breskum lögfræðingi, Kingsley Napley LLP, dagsett 27. nóvember 2009, sem sóknaraðili aflaði í tilefni ágreinings málsaðila. Í þessu skjali, sem liggur fyrir í löggiltri þýðingu á íslensku, er ekki leitast við að veita hlutlægar almennar upplýsingar um efni lagareglna í þessum löndum sem kunna að skipta máli við úrlausn málsins. Skjalið hefur þess í stað inni að halda álit nefnds lögfræðings á vissum þáttum sem snerta réttarstöðu sóknaraðila gagnvart varnaraðila og felur því þegar af þessari ástæðu ekki í sér fullnægjandi sönnunarfærslu um tilvist og efni laga framangreindra landa sem þýðingu kunna að hafa í málinu þannig að lagt verði til grundvallar dómi. Málsaðilar hafa ekki forræði á því að tilgreina efni erlendra lagareglna fyrir íslenskum dómstólum, þó að þeir geti ráðstafað sakarefni með bindandi hætti hvor gagnvart öðrum, meðal annars um málsatriði sem lúta erlendum lagareglum í lögskiptum þeirra. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á niðurstöðu hans um að leysa skuli úr ágreiningi málsaðila eftir íslenskum lagareglum. II Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði afhenti sóknaraðili fyrirsvarsmönnum varnaraðila uppsagnarbréf sitt 9. mars 2009 og er bréfið tekið upp í úrskurðinn. Í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms er meðal annars tekið fram að í bréfinu hafi falist ósk um að uppsögnin tæki gildi strax, eins og komist er að orði. Í forsendum hins kærða úrskurðar er talið að það sé ágreiningslaust með aðilum að sóknaraðili hafi óskað eftir að uppsögnin tæki strax gildi. Fyrir Hæstarétti heldur sóknaraðili því fram, að í uppsögninni hafi falist að sóknaraðili hafi verið reiðubúinn til að vinna út umsaminn sex mánaða uppsagnarfrest sinn miðað við 1. apríl 2009 og ástæða þess að hann gerði það ekki hafi verið sú að varnaraðili hafi ekki sérstaklega óskað eftir því. Þegar starfsmaður segir upp starfi með umsömdum uppsagnarfresti þarf engar sérstakar yfirlýsingar um vinnu hans á uppsagnarfrestinum. Hann einfaldlega heldur störfum sínum áfram þar til fresturinn er á enda runninn. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að sóknaraðili hafi sjálfur án umsamins fyrirvara slitið ráðningarsamningi sínum. Af þessu og forsendum hins kærða úrskurðar, sem sérstaklega að því lúta, leiðir að staðfest verður niðurstaða úrskurðarins um að hafna kröfum sóknaraðila um laun fyrir marsmánuð, laun í uppsagnarfresti og kaupauka vegna ársins 2008. III Krafa sóknaraðila um viðurkenningu á rétti til greiðslu við starfslok að fjárhæð 2.000.000 evrur er byggð á 1. og 3. gr. í viðauka við ráðningarsamning hans sem felst í bréfi varnaraðila til hans frá maímánuði 2007. Er löggilt þýðing á íslensku meðal gagna málsins. Ákvæði 1. gr. viðaukans er tekið upp í hinn kærða úrskurð. Þar er kveðið á um að sóknaraðili skuli eiga rétt á greiðslunni ef hann afhendi „félaginu skriflega tilkynningu um uppsögn einhvern tíma eftir fyrsta árið frá upphafsdeginum og þegar eða áður en tvö heil ár eru liðin frá upphafsdeginum, ...“. Tekið er fram í viðaukanum að upphafsdagurinn sem þarna er vísað til sé 1. júní 2007. Uppsagnarbréf sóknaraðila var dagsett 9. mars 2009 og var því innan þeirra tímamarka sem miðað er við í 1. gr. samningsviðaukans. Aðilar deila um túlkun á ákvæði 1. gr. samningsviðaukans um skilyrði fyrir kröfu sóknaraðila. Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að réttur sóknaraðila til greiðslunnar væri háður því skilyrði „að uppsögn beri að með þeim hætti sem mælt er fyrir um í grein 2.3 í ráðningarsamningi ...“. Verður ráðið af forsendum dómsins að sóknaraðili sé talinn hafa glatað rétti sínum til greiðslunnar með því að hafa horfið úr vinnu strax við uppsögnina 9. mars 2009 í stað þess að vinna hinn sex mánaða uppsagnarfrest, svo sem honum hafi verið skylt samkvæmt ráðningarsamningnum. Við túlkun á 1. gr. samningsviðaukans þykir nauðsynlegt að líta til samanburðar á grein 2.1 þar sem fjallað er um „riftun án ástæðu“ af hálfu varnaraðila. Þar er kveðið á um að sóknaraðili skuli eiga rétt til umræddrar greiðslu ef varnaraðili afhendi honum skriflega uppsögn á því tímabili sem fyrr greindi, ef „ástæðan fyrir slíkri riftun er ekki réttmæt uppsögn ... vegna vanefnda þinna á ráðningarsamningi þínum eða öðrum vinnutengdum skuldbindingum“. Hér virðist með öðrum orðum gert ráð fyrir að sóknaraðili skuli halda rétti til greiðslunnar ef varnaraðili bindur endi á ráðningu hans, svo sem varnaraðila er heimilt að gera „að eigin geðþótta“ samkvæmt grein 2.4 í ráðningarsamningnum, nema aðdragandi slíkrar uppsagnar af hálfu varnaraðila hafi verið vanefndir sóknaraðila á skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningnum. Efni eru til að túlka þessi tvö samningsákvæði til samræmis hvort við annað. Leiðir þá af því að sóknaraðili geti ekki talist halda rétti sínum til greiðslunnar samkvæmt 1. gr. samningsviðaukans, ef hann hefur vanefnt ráðningarsamning sinn. Fyrr var komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt ráðningarsamningnum með því að segja upp störfum og hverfa úr vinnu án umsamins uppsagnarfrests. Af því leiðir að hann hafi þá einnig fyrirgert rétti sínum til eingreiðslunnar við starfslok sem hann krefst viðurkenningar á. Verður hinn kærði úrskurður því einnig staðfestur að því er þetta varðar. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður felldur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 427/1999
Kærumál Málskostnaðartrygging
I höfðaði mál gegn H, þar sem hann krafðist þess að fellt yrði úr gildi árangurslaust fjárnám, sem gert var hjá honum að kröfu H. H krafðist þess að I yrði gert að setja málskostnaðartryggingu vegna málsins. Talið var að I hefði ekki hnekkt líkum, sem fjárnámið veitti fyrir því að hann væri ófær um að greiða málskostnað, ef sá kostnaður yrði felldur á hann í málinu. Var I gert að setja málskostnaðartryggingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli sínu samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991, sbr. o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í málinu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í málinu krefst varnaraðili þess að fellt verði úr gildi árangurslaust fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum fyrir kröfu sóknaraðila 15. júlí 1999. Varnaraðili hefur ekki hnekkt líkum, sem það fjárnám veitir fyrir því að hann sé ófær um að greiða málskostnað, ef sá kostnaður verður felldur á hann í þessu máli. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989, verður varnaraðila því gert að setja innan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 70.000 krónur í því formi, sem héraðsdómari metur gilt. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðila, Ingólfi Karli Sigurðssyni, er gert að setja innan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu í því formi, sem héraðsdómari metur gilt, að fjárhæð 70.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli nr. Y-5/1999 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 617/2015
Dómur Málsástæða Lánssamningur Skuldabréf Fjármálafyrirtæki Gengistrygging Viðbótarkrafa Fullnaðarkvittun Endurgreiðsla ofgreidds fjár Vanlýsing
Þ krafði D hf. um endurgreiðslu þess sem hann taldi sig hafa ofgreitt af skuldabréfi sem hann gaf út til SPRON og D hf. tók síðar yfir. Við skuldskeytingu varð S ehf. síðar skuldari bréfsins. Í fyrra máli milli aðila hafði héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að lánið væri í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Fyrir lá að Þ hafði að mestu leyti staðið skil á greiðslum samkvæmt skuldabréfinu. Þá hafði skiptastjóri þrotabús A ehf., sem áður hét S ehf., staðfest með yfirlýsingu að búið ætti ekki kröfu á hendur D hf. vegna greiðslna af bréfinu, þar sem Þ hafði staðið straum af þeim. Var því talið að Þ hefði öðlast rétt til að hafa upp að fullu endurkröfu á hendur D hf. vegna þess sem hann taldi sig hafa ofgreitt, sbr. 7. og 8. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Deildu aðilar um hvort greiðslur Þ og síðar S ehf. á umsömdum vöxtum á tilteknu tímabili hefðu falið í sér fullnaðargreiðslu eða hvort D hf. gæti haft uppi viðbótarkröfu miðað við vexti eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Talið var að þótt fjárhæð viðbótarkröfunnar væri nokkur þegar litið væri til þess hverjir greiddir vextir voru af bréfinu væri hún á hinn bóginn óveruleg sem hluti af höfuðstól bréfsins. Þá yrði að virða fjárhagslega röskun Þ vegna viðbótarkröfunnar í því ljósi að hann hafði þegar greitt skuldina. Væru því ekki efni til að víkja frá meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Var því talið að D hf. gæti teflt fram viðbótarkröfunni gegn kröfu Þ. Þá var talið að greiðslur sem inntar hefðu verið af hendi inn á reikning sem var handveðsettur D hf. samkvæmt skilmálabreytingu sem gerð var á bréfinu hefðu átt að renna til uppgjörs á skuldabréfinu. Af þeim sökum var talið að skuldin hefði ekki verið öll í gjalddaga fallin þannig að reiknaðir yrðu dráttarvextir af henni. Samkvæmt þessu var D hf. gert að endurgreiða Þ nánar tilgreinda fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2015. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara aðáfrýjanda verði gert að greiða sér annars vegar 15.305.157 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 14. nóvember 2013 til greiðsludags og hins vegar 1.690.000krónur með áföllnum innlánsvöxtum og sömu dráttarvöxtum frá 18. desember 2014til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMál þetta lýtur að endurkröfu vegna uppgjörs á skuldabréfi 19. nóvember2007 sem stefndi gaf út til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Með ákvörðun 21.mars 2009 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar sparisjóðsins, vékstjórn hans frá og skipaði honum skilanefnd eftir 100. gr. a. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Samhliða tókFjármálaeftirlitið þá ákvörðun að áfrýjandi yrði stofnaður meðal annars til aðtaka við öllum eignum sparisjóðsins, þar með talið öllum veðréttindum semtengdust kröfum hans. Í samræmi við þetta færðist krafa samkvæmt fyrrgreinduskuldabréfi frá sparisjóðnum til áfrýjanda. Að öðru leyti er málsatvikumnægjanlega lýst í hinum áfrýjaða dómi.IIStefndi höfðaði upphaflega mál á hendur áfrýjanda, sem þingfest var íhéraði 14. nóvember 2013, og krafðist endurgreiðslu á því sem hann taldi sighafa ofgreitt við uppgjör skuldabréfsins 19. nóvember 2007. Að ósk áfrýjandavar sakarefni málsins skipt samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála og fyrst dæmt um hvort lán samkvæmt skuldabréfinu fæli í sérskuldbindingu í íslenskum krónum og væri verðtryggt þannig að fjárhæðin væribundin við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr.38/2001. Með dómi 30. apríl 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að lánið værií íslenskum krónum með ólögmætri gengisbindingu. Dóminum var ekki áfrýjað en íkjölfar hans var málið fellt niður og mál þetta höfðað.Í umræddu máli var á því byggt af hálfu áfrýjanda að Skáholt ehf. hefðivið skuldskeytingu lánsins 22. júlí 2008 tekið yfir skuldbindingu stefnda, semhefði verið í erlendri mynt en ekki íslenskum krónum. Samkvæmt því yrði að lítasvo á að í öndverðu hefði verið samið um lán í erlendri mynt. Eins og greinir íhéraðsdómi ber stefndi því nú við í þessu máli að með skuldskeytingunni sjálfrihafi Skáholt ehf. gengist undir skuldbindingu í erlendri mynt. Ef áfrýjandi hefðiteflt fram þessari málsástæðu í fyrra máli aðila og á hana verið fallist hefðihún að réttu lagi leitt til sýknu hans. Með því að láta undir höfuð leggjast aðhalda málsástæðunni fram í því máli girðir meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr.91/1991 fyrir að áfrýjandi geti nú reist málatilbúnað sinn á henni, enda gildirsú regla þótt málsástæðan sé höfð uppi í öðru dómsmáli milli sömu aðila. Samkvæmtþessu kemst hún ekki að í málinu.IIIEins og áður er rakið færðist krafa samkvæmt skuldabréfinu sem stefndigaf út til áfrýjanda með stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars2009. Í samræmi við almennar reglur um aðilaskipti, sem hér eiga við, glataðiskuldari bréfsins, sem á þeim tíma var Skáholt ehf., eða stefndi sem veðþoliengum rétti til að hafa uppi við síðari kröfuhafa þær mótbárur sem hann hefðigetað beint að þeim fyrri. Jafnframt liggur fyrir að ekki var ofgreitt afláninu áður en áfrýjandi tók við því með aðilaskiptunum. Þvert á móti helduráfrýjandi því fram að hann eigi viðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta á þvítímabili. Samkvæmt þessu er haldlaus sú málsástæða áfrýjanda að stefndi hafi fyrirvanlýsingu við slit Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, sbr. 118. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., glatað rétti vegna greiðslna er hann innti afhendi til sparisjóðsins, sem upphaflegur skuldari bréfsins, fyrirskuldskeytinguna 22. júlí 2008.Í málinu liggur fyrir að stefndi greiddi áfrýjanda vegna skuldabréfsinssamtals 57.298.744 krónur á tímabilinu frá 3. apríl til 2. júlí 2013. Þá hefurskiptastjóri þrotabús Abbalá ehf., sem áður hét Skáholt ehf., staðfest meðyfirlýsingu 10. desember 2014 að þrotabúið eigi ekki kröfu á hendur áfrýjandavegna greiðslna af bréfinu, þar sem stefndi hafi staðið straum af þeim. Áþessum grundvelli hefur stefndi öðlast rétt til að hafa uppi að fulluendurkröfu á hendur áfrýjanda vegna þess sem hann telur sig hafa ofgreitt afbréfinu, sbr. 7. og 8. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi greiddi stefndi og síðan Skáholt ehf.þrettán vaxtagreiðslur af skuldabréfinu þar til gerð var skilmálabreyting á því9. janúar 2009. Aðilar deila um hvort greiðslur á umsömdum vöxtum á þessutímabili hafi falið í sér fullnaðargreiðslu eða hvort áfrýjandi geti haft uppiviðbótarkröfu miðað við vexti reiknaða eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Meðaðilum er ágreiningslaust að fjárhæð þeirrar viðbótarkröfu nemi 3.873.780krónum. Þótt fjárhæðin sé nokkur þegar litið er til þess að greiddir vextir afbréfinu voru 2.019.131 króna fram í janúar 2009 er hún á hinn bóginn óverulegsem hluti af höfuðstól bréfsins eða um 12,9%. Þá verður að virða fjárhagslegaröskun stefnda vegna viðbótarkröfunnar í því ljósi að hann hefur greittskuldina. Að þessu gættu og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 16. janúar 2014 ímáli nr. 661/2013 eru ekki efni til að víkja frá þeirri meginreglu kröfuréttar aðkröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en honum ber, eigi kröfu á hendurskuldara um það sem vangreitt er. Getur áfrýjandi því teflt fram þessariviðbótarkröfu gegn kröfu stefnda um endurgreiðslu.Með skilmálabreytingu 9. janúar 2009 var greiðslum frestað afskuldabréfinu til 1. júlí 2009 gegn því að inntar væru af hendi mánaðarlegargreiðslur inn á reikning sem settur var áfrýjanda að handveði til tryggingarskuldinni. Samkvæmt skilmálabreytingunni átti að ráðstafa fjármunum af þeimreikningi inn á bréfið áður en greitt yrði af því. Með skilmálabreytingu 8.september 2009 var aftur frestað greiðslum af bréfinu til 1. febrúar 2010, enþá hafði verið greitt inn á umræddan handveðsreikning 1.690.000 krónur. Í ljósiþess að greiðslum af þeim reikningi átti að ráðstafa inn á skuldabréfið og meðhliðsjón af atvikum að öðru leyti verður ekki fallist á það með áfrýjanda aðskuldin hafi öll fallið í gjalddaga samkvæmt skilmálum bréfsins viðgreiðslufall þess 1. febrúar 2010. Af því leiðir að ekki er heimilt að reiknadráttarvexti af skuldinni frá þeim degi. Þá hefur áfrýjandi ekki reiknað útdráttarvexti af bréfinu miðað við annað og síðara tímamark til frádráttar áendurkröfu stefnda vegna þeirra greiðslna sem hann innti af hendi.Að því gættu að leggja verður til grundvallar að greiðslur að fjárhæð1.690.000 krónur á fyrrgreindum handveðsreikningi áttu að renna til uppgjörs á skuldabréfinu,en innstæða á reikningnum stendur áfrýjanda til reiðu, og með vísan tilútreiknings stefnda, sem ekki hefur verið hnekkt, verður áfrýjanda gert aðgreiða stefnda 12.158.349 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til fyrrgreindrarviðbótarkröfu áfrýjanda vegna greiðslu vaxta af bréfinu fram í janúar 2009.Loks verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um dráttarvexti og málskostnað.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog greinir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandi, Drómi hf., greiði stefnda, Þorleifi Jónssyni, 12.158.349krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 14. desember 2013 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest.Áfrýjandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. Júní 2015Mál þetta var þingfest 11. desember 2014 og dómtekið28. maí sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi erÞorleifur Jónsson, Pósthússtræti 12, Reykjavík. Stefndi er Drómi hf., Lágmúla7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallegaað stefndi greiði stefnanda 17.481.804 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 12.181.804krónum frá 24. apríl 2013 til 2. júlí 2013, af 17.481.804 krónum frá þeim degitil 14. nóvember 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndigreiði stefnanda annars vegar 15.305.157 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001, af 10.005.157 krónum frá 24. apríl 2013til 2. júlí 2013, af 15.305.157 krónum frá þeim degi til 14. nóvember 2013, enmeð dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags og hins vegar að stefndigreiði stefnanda 1.690.000 krónur, ásamt áföllnum innlánsvöxtum, meðdráttarvöxtum frá 18. desember 2014 til greiðsludags. Hann krefst einnigmálskostnaðar. Stefndi krefst sýknu aukmálskostnaðar.Málsatvik Atvik málsins eru að meginstefnuágreiningslaus.Stefnandi tók lán hjá SPRON 19. nóvember 2007 að fjárhæð 30 milljónir meðútgáfu skuldabréfs auk þess sem hann undirritaði samtímis tryggingarbréf tilsparisjóðsins þar sem fasteignin Naustabryggja 2, Reykjavík, var sett að veðitil tryggingar skuldinni. Lánið skyldi upphaflega vera til þriggja ára, með heimildtil framlengingar, en með 36 mánaðarlegum vaxtagjalddögum. Með dómi HéraðsdómsReykjavíkur 30. apríl 2014 í máli nr. E-4630/2013 sem stefnandi höfðaði gegnstefnda var viðurkennt að lánið hefði falið í sér skuldbindingu í íslenskumkrónum sem bundin hefði verið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13.,sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dóminum var ekkiáfrýjað.Með yfirlýsingu 22. júlí 2008 samþykkti SPRON að Skáholt ehf., síðar nefntAbbalá ehf., yrði nýr skuldari að láninu, en fyrir liggur að umrætt félag varað fullu í eigu stefnanda. Í skuldskeytingaryfirlýsingunni kemur fram aðfélagið taki að sér „sem nýr skuldari, greiðslu á skuldabréfi í erlendri mynt“af stefnanda. Voru eftirstöðvar lánsins einungis tilgreindar í hinum erlendumyntum auk þess sem nánar var kveðið á um mánaðarlegar greiðslur vaxta semmiðuðust við millibankavexti í London (LIBOR) að viðbættu ákveðnu álagi. Segirí stefnu að þar hafi verið um að ræða óbreytt lánakjör frá því sem greindi ískuldabréfinu. Samhliða skuldaraskiptum var gerð sú breyting á fyrrgreindutryggingarbréfi að það skyldi ná „eingöngu til trygginga hvers kyns skuldaSkáholts ehf.“. Í framhaldi af skuldaraskiptum undirritaði stefnandi einnig, aðkröfu SPRON, handveðsyfirlýsingu 30. september 2008 vegna bankareiknings ííslenskum krónum hjá SPRON til tryggingar á skuldum Skáholts ehf. Kemur fram ístefnu að innistæða á reikningnum hafi numið 30 milljónum króna.Ágreiningslaust er að stefnandi stóð í skilum með afborganir sem fólust einungisí greiðslu vaxta af skuldabréfinu á þeim tíma sem hann var skuldari þess og nýrskuldari, Skáholt ehf., stóð í skilum með þessar greiðslur fram aðskilmálabreytingu sem var gerð á láninu 9. janúar 2009. Þar var meðal annarskveðið á um frestun á afborgunum höfuðstóls og vaxta til 1. ágúst þess árs. Ámeðan á frestun afborgana stóð skyldi skuldari hins vegar greiða 140 þúsundkrónur mánaðarlega inn á reikning félagsins sem skyldi handveðsettur tiltryggingar skuldabréfinu. Í skilmálabreytingunni sagði að áður en fyrstigjalddagi afborgunar væri reiknaður skyldi innistæðu á ofangreindum reikningiráðstafað sem greiðslu inn á skuldina án umframgreiðslugjalds. Þá sagði að efkæmi til gjaldfellingar skuldarinnar vegna vanefnda skuldara skyldi innistæðu áhinum handveðsetta reikningi ráðstafað inn á skuldina án sérstakrartilkynningar. Skilmálabreyting var gerð að nýju 8. september sama ár þar semmælt var fyrir um áframhaldandi frestun greiðslna til 1. febrúar 2010, þóþannig að skuldari skyldi greiða 170 þúsund krónur mánaðarlega inn á hinnhandveðsetta reikning. Ágreiningslaust er að Skáholt ehf. greiddi samtals 1.690.000 krónur inn áhandveðsettan reikning sinn frá 3. febrúar 2009 til 7. janúar 2010, þ.e. á þvítímabili sem samið hafði verið um frestun á greiðslum. Greinir aðila á um hvorthér var um að ræða greiðslur sem ráðstafa bar inn á lánið eða ekki. Af hálfustefnda er vísað til þess að umræddur háttur hafi verið hafður á þar semskuldari hafi vonast eftir því að gengisþróun yrði honum hagstæð á tímabilinu.Einnig er á það bent af hálfu stefnda að við síðari skilmálabreytingu aðilahafi ekki verið samið um fastar greiðslur inn á handveðsettan reikning Skáholtsehf. þótt sú hafi orðið raunin.Í greinargerð stefnda kemur fram að Skáholt ehf. hafi ekki staðið viðgreiðslu af láninu 1. febrúar 2010 og hafi skuldin þar með öll fallið ígjalddaga. Við munnlegan flutning málsins kom fram af hálfu lögmanns stefnda aðengin tilkynning hefði verið send af þessu tilefni, enda hefði gjaldfellingverið heimil án sérstaks fyrirvara eða tilkynningar.Stefnandi fékk þrívegis, hinn 6. maí, 29. júlí og 7. október 2011, greiddar5 milljónir króna af handveðsettum reikningi sínum eða alls 15 milljónir króna.Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2011 var Skáholt ehf.úrskurðað gjaldþrota. Hinn 10. janúar 2012 gafstefndi, sem þá hafði tekið við réttindum og skyldum SPRON samkvæmtskuldabréfinu, út endurútreikning á umræddu láni og reiknaði það upp eins ogþað hefði verið ógengistryggt lán með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganr. 38/2001. Í bréfi sem fylgdi endurútreikningnum kom fram fyrirvari stefndaum réttmæti endurútreikningsins og áskilnaður um að afturkalla hann og eftiratvikum birta nýjan. Stefnandi mótmælti endurútreikningi stefnda og krafðist nýsendurútreiknings, að því er virðist með vísan til sjónarmiða umfullnaðarkvittanir, og urðu nokkur samskipti með aðilum í framhaldi af því,einkum með tölvupósti. Er á því byggt í stefnu að stefndi hafi í þessumsamskiptum gefið stefnanda til kynna að unnið væri að nýjum endurútreikningi. Í stefnu er lýst tildrögum að sölu fasteignarinnar að Naustabryggju 2 fráog með desember 2012 sem stefnandi kveðst hafa neyðst til að selja í því skyniað greiða af láninu. Telur hann ljóst að um hafi verið að ræða verulegumframverðmæti í fasteigninni miðað við stöðu lánsins, jafnvel þótt miðað værivið upphaflegan endurreikning stefnda, sem augljóslega var þó rangur. Er ístefnu vísað til yfirlits yfir stöðu lánsins sem sent var fasteignasölu semannaðist sölu eignarinnar. Stefndi gaf út yfirlýsingu 8. mars 2013 þess efnisað þegar kaupverð fasteignarinnar hefði verið greitt, að frádregnum sölulaunuminn á lánið myndi hann aflýsa tryggingarbréfi á 1. veðrétti fasteignarinnar.Stefndi gaf einnig út veðleyfi 12. mars 2013 fyrir lánum frá Landsbankanum hf.að fjárhæð 29.200.000 krónur með sama skilyrði.Í stefnu er því lýst að í framhaldi af sölu fasteignarinnar hafi stefnandilátið endurreikna lánið að eigin frumkvæði. Endurreikningurinn hafi gefið tilkynna, að uppgreiðsluverðmæti lánsins væri verulega lægra en söluverðfasteignarinnar. Í framhaldi af þessu óskaði stefnandi eftir endurútreikningilánsins við stefnda. Með bréfi 27. mars 2013 hafnaði stefndi öllum kröfumstefnanda. Í bréfinu kom fram sú breytta afstaða stefnda til lánsins að þaðværi í erlendum myntum og að eftirstöðvar þess væru 107.476.624 krónur.Með greiðslum vegna sölu fyrrgreindrar fasteignar var2.146.000 krónum og 27.997.135 krónum ráðstafað inn á lánið 3. og 24. apríl2013. Síðargreinda daginn voru einnig 21.855.609 krónur greiddar inn á lánið afhandveðsettum reikningi stefnanda. Þannig voru 49.852.744 krónur greiddar inn álánið 24. apríl 2013 og alls 51.998.744 krónur frá 3. sama mánaðar. Hinn 2.júlí 2013 voru 5.300.000 krónur greiddar inn á lánið í samræmi við uppgjörvegna afsals eignarinnar. Samtals voru því 57.298.744 krónurgreiddar inn álánið frá 3. apríl 2013 til 2. júlí sama ár.Í málinu liggur fyrir fyrir yfirlýsing skiptastjóraþrotabús Skáholts ehf. (síðar Abbalá ehf.) þar sem því er lýst yfir aðþrotabúið falli frá öllum kröfum sem það kunni að eiga á hendur stefnda vegnalánsins en heimili jafnframt stefnanda að höfða mál þetta til innheimtukröfunnar, enda liggi fyrir að stefnandi hafi sjálfur staðið straum af öllumgreiðslum vegna lánasamningsins og því sé ljóst að krafa á hendur stefnda vegnaofgreiðslu tilheyri stefnanda. Er í yfirlýsingunni vísað til 8. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001, sbr. 6. og 7. mgr. greinarinnar. Ekki var um að ræða munnlegarskýrslur við aðalmeðferð málsins.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því að skuldbinding samkvæmt hinu umdeilda skuldabréfivarði lánsfé í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, en ekkilánsfé í erlendum myntum og sé því í andstöðu við ákvæði 13., sbr. 14. gr. laganr. 38/2001. Vísar hann þessu til stuðings til þess að fyrir liggi bindandidómur héraðsdóms um lánið. Stefnandi byggir einnig á því að hver einasta afborgun hans af höfuðstól ogvöxtum lánsins sem stefndi (áður SPRON) veitti athugasemdalaust viðtöku, hafifalið í sér fullnaðargreiðslu hverrar afborgunar, með tilheyrandi lækkun áhöfuðstól og að stefnandi verði ekki krafinn um frekari greiðslur vegna þeirrasíðar. Rökstyður stefnandi að öllum skilyrðum fyrir því að hann geti boriðfyrir sig fullnaðarkvittanir sé fullnægt. Vísar hann þessu til stuðnings tilfordæma Hæstaréttar um gildi fullnaðarkvittana og hvernig beri að hagaendurútreikningi lána sem bundin eru ólögmætri gengistryggingu. Þá vísarstefnandi til 5. mgr. 1. gr. laga nr. 151/2010, sbr. 18. gr. laga nr. 38/2001,en í þessu felist að hafi skuldari ofgreitt ólögmætt gengistryggt lán berilánardrottni að endurgreiða þá fjárhæð sem upp á vantar, sbr. 6. mgr. 1. gr.laga nr. 151/2010. Stefnandi hafi greitt umtalsverða fjárhæð umfram skyldu í samræmivið hina ólögmætu gengistryggingu lánsins og eigi rétt til endurgreiðslu.Að því er varðar fjárhæð endurgreiðslukröfunnar miðar stefnandi við aðhöfuðstóll lánsins hafi ekki tekið breytingum á lánstímanum til samræmis viðhina ólögmætu gengistryggingu. Að mati stefnanda ber auk þess að miða við þávexti sem stefndi lagði við höfuðstól lánsins á lánstímanum og rukkaðistefnanda um, en þeir vextir voru greiddir upp og mótteknir af hálfu stefnda ánathugasemda um fjárhæð þeirra, þar til lánið var að fullu uppgert af hálfustefnanda. Allar greiðslur stefnanda eftir þann tíma teljist hins vegar veraofgreiðslur stefnanda. Stefnandi telur að með greiðslu samtals að fjárhæð49.852.744 krónur 24. apríl 2013 hafi lánasamningurinn að fullu veriðuppgerður, enda hafi höfuðstóll lánsins þá verið greiddur upp að fullu og allargreiðslur sem stefnandi greiddi umfram það, á þeim tíma og síðar, teljist þvíofgreiðslur. Stefnandi vísar til þess að 24.apríl 2013 hafi alls 58.988.744 krónur verið greiddar vegna lánsins. Nánartiltekið hafi stefnandi á árinu 2009 innt af hendi alls sex greiðslur, hverjaað fjárhæð 140.000 krónur, inn á handveðsettan reikning og fimm greiðslur,hverja að fjárhæð 170.000 krónur, inn á sama reikning eða samtals 1.690.000krónur. Þá hafi stefnandi greitt inn á lánið 2.146.000 hinn 3. apríl 2013,49.852.744 krónur 24. apríl 2013 og 5.300.000 krónur 2. júlí 2013. Miðastkröfugerð stefnanda í aðalkröfu við að í þeim greiðslum sem inntar voru afhendi inn á hinn handveðsetta reikning hafi falist greiðsla inn á lánið.Aðalkrafa stefnanda miðast við, að þær greiðslur sem hann innti af henditil stefnda vegna lánsins beri almenna seðlabankavexti samkvæmt 10. gr. laganr. 38/2001 frá greiðsludegi fram að þeim tíma þegar lánið telst að fulluuppgert þann 24. apríl 2013 og að þær greiðslur komi til frádráttar höfuðstóllánsins sem reiknast að viðbættum almennum seðlabankavöxtum með sama hætti frá1. janúar 2009 til 24. apríl 2013. Samkvæmt þessu hafi stefnandi 24. apríl 2013ofgreitt 12.181.804 krónur og alls 17.481.804 krónur eftir greiðslu þann 2.júlí 2013. Við þá fjárhæð sem stefnandi teljist hafa ofgreitt leggist vextir samkvæmt1. mgr. 8. gr., sbr 4. gr., laga nr. 38/2001 fyrst frá þeim degi þegar lániðtaldist að fullu uppgert þann 24. apríl 2013 í samræmi við greiðslusögulánsins, sbr. að framan, þ.e. 12.181.804 krónur til 2. júlí 2013 og af17.481.804 krónum frá þeim degi. Dráttarvaxtakrafa stefnanda sé sett fram meðstoð í 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. málslið 9. gr., laga nr. 38/2001, en krafa um dráttarvextimiðist við þingfestingu fyrra máls stefnanda á hendur stefnda. Varakrafa stefnanda byggist á því að ekki verði litið á greiðslur stefnandaað fjárhæð 1.690.000 krónur inn á handveðsettan reikning sem greiðslur inn álánið sem komi þar af leiðandi ekki til frádráttar við endurreikning lánsins.Með greiðslu stefnanda að fjárhæð 49.852.744 krónur 24. apríl 2013 hafilánasamningurinn engu að síður verið að fullu uppgerður en ofgreiðsla þá numið10.005.157 krónum og alls 15.305.157 krónum eftir greiðslu 2. júlí 2013. Krafastefnanda um vexti og dráttarvexti í þessum kröfulið byggist á sambærlegumrökum og aðalkrafa hans. Annar töluliður varakröfu byggist á því að stefnandihafi greitt umrædda fjármuni inn á hinn handveðsetta reikning sem tilheyri honumenda eigi stefndi engar frekari kröfur gegn stefnanda og sé því óheimilt aðganga að þessu fé.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að stefnandi eigi enga kröfu gegn stefnda. Í fyrsta lagi fái útreikningurkröfu hans ekki staðist. Haga beri uppgjöri sjálfstætt gagnvart hverjumskuldara samkvæmt 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Við skuldaraskipti 22. júlí2008 hafi lánið staðið í 41.061.806 krónum og nýr skuldari tekið að sér lán aðþeirri fjárhæð. Krafa um leiðréttingu vegna tímabilsins fram að þessum degitilheyri fyrri skuldara, þ.e. stefnanda. Þar sem SPRON hafi verið tekið tilslitameðferðar hafi stefnandi þurft að lýsa kröfu sinni vegna þessa tímabils.Krafa hans sé því fallin niður fyrir vanlýsingu. Eigi hann því ekki frekarikröfu en hann geti leitt af rétti síðari skuldara eða eftir atvikum semveðþoli. Í hvoru tilvikinu sem er sé ekki um ofgreiðslu að ræða. Stefndi telur að skilyrðifullnaðarkvittana séu ekki uppfyllt um kröfu stefnanda. Er því þannig mótmæltað höfuðstóll lánsins 1. janúar 2009 hafi verið 30 milljónir, svo sem stefnandibyggi á. Telur stefndi að bæði skorti á að skilyrði um festu í framkvæmdgreiðslna sé fullnægt og skilyrði um fjárhæð viðbótarkröfu. Vísar hann til þessað einungis hafi verið um að ræða 13 greiðslur og nemi viðbótarkrafa miðað viðvexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 einungis 13,438% afupphaflegum höfustól. Hvað sem líður framangreindumvörnum mótmælir stefndi því að stefnandi geti talið mánaðarlegar greiðslur inná handveðsettan reikning Skáholts ehf. sem innborganir inn á lánið ogvaxtareiknað þær samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Þessum fjármunum hafi aldreiverið ráðstafað til greiðslu lánsins og séu þeir ennþá inni á reikningifélagsins. Þá er því mótmælt að stefnda beri skylda til þess að greiðastefnanda þessa fjármuni, svo sem gert sé ráð fyrir í varakröfu, enda sé um aðræða fé Skáholts ehf. sem nú hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og sé áforræði skiptastjóra. Stefndi byggir á því að reiknaberi lánið með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 fráútgáfudegi skuldabréfsins í nóvember 2007 til gjaldfellingar 1. febrúar 2010,en frá þeim degi beri það dráttarvexti. Miðað við þetta nemi staða lánsins 2.febrúar 2015 637.130 krónum. Sé þessu hafnað telur stefndi að reikna beri lániðsamkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 ótiltekið og hafi uppgreiðsluvirðilánsins því einungis verið 10.130.043 krónur lægra en greitt var. Sú ofgreiðslaeigi ekki að bera vexti. Er kröfu stefnanda um vexti samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 því mótmælt. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda einnig mótmælt, þar meðtalið tilvísun hans til fyrra dómsmáls aðila.Niðurstaða Svo sem áður greinir liggurfyrir dómur héraðsdóms 30. apríl 2014 þar sem viðurkennt var að það lán sem hérum ræðir hafi falið í sér skuldbindingu í íslenskum krónum sem bundin var gengierlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Við munnlegan flutning málsins var því hreyft af hálfustefnda að líta bæri svo á að við skuldaraskiptin 22. júlí 2007 hafi Skáholtehf. tekið yfir lögmæta skuldbindingu í erlendri mynt. Að mati dómsins er þóekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að nýr skuldari hafi talið sigtaka yfir aðrar og ríkari skyldur að þessu leyti en upphaflegur skuldari. Þáliggur fyrir að ekki var um það að ræða að erlendar myntir skiptu um hendureftir skuldskeytinguna fremur en fyrir hana. Verður því að leggja tilgrundvallar að umrætt lán hafi frá upphafi til enda verið bundið ólögmætrigengistryggingu. Samkvæmt 7. mgr. 18. gr. laganr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, á hver skuldari sjálfstæðan réttgagnvart lánveitanda við þær aðstæður að skuldaraskipti hafa orðið á láni sembundið er ólögmætri gengistryggingu. Í málinu er því ekki mótmælt að það varstefnandi sem innti að langmestu leyti sjálfur af hendi þær greiðslur inn álánið sem áður greinir. Verður því ekki séð að Skáholt ehf. hafi sjálftofgreitt af láninu þannig að félagið hafi öðlast rétt gagnvart lánveitanda tilendurgreiðslu samkvæmt ákvæðum 18. gr. laga nr. 38/2001. Þegar stefnandi innti af hendigreiðslur sínar í apríl 2013 höfðu tekið gildi fyrrnefnd lög nr. 151/2010 semfólu í sér reglur um meðferð og endurútreikning gengistryggðra lána, sbr.einkum áðurnefnda 18. gr. laganna. Af áður tilvitnaðri 7. mgr. 18. gr. lagannavarð dregin sú ályktun að fyrri skuldari láns, sem bundið var ólögmætrigengistryggingu, kynni að eiga sjálfstæðan rétt til endurútreiknings oggreiðslna á grundvelli hans. Af 8. mgr. greinarinnar leiddi að sá sem hafði íreynd innt af hendi greiðslur af láni gat einnig átt slíkan sjálfstæðan réttgagnvart lánveitanda, enda sannaði hann rétt sinn. Stefnda, sem þá hafðieignast lánið, mátti vera ljóst að stefnandi var bæði upprunalegur skuldari,veðþoli vegna lánsins og hafði að mestu leyti sjálfur greitt af láninu. Áttistefnandi þannig bæði rétt til endurútreiknings gagnvart stefnda sem skuldarilánsins auk endurgreiðslu þess sem hann hafði ofgreitt samkvæmt 5. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001 og rétt sem raunverulegur greiðandi lánsins, sbr. 8. mgr. sömugreinar. Af fyrrnefndum lögum nr. 151/2010 mátti stefnda vera ljóst að þeim lánumsem hann hafði fengið framseld frá SPRON kynnu að fylgja skyldur tilendurútreiknings gagnvart fyrri skuldurum svo og uppgjör við þá. Af hálfustefnanda hefur þess ekki verið krafist að það tímabil, þegar hann varformlegur skuldari, komi til sérstaks uppgjörs þannig að hann teljist eigasjálfstæða fjárkröfu á hendur stefnda. Þess í stað krefst hann þess að allarofgreiðslur séu færðar til lækkunar á höfuðstól lánsins, sbr. lokaorð 7. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001. Eins og atvikum málsins og stöðu stefnanda er háttaðer það álit dómsins að honum sé þetta heimilt. Bar stefnanda því engin skyldatil þess að hafa uppi sjálfstæða kröfu um endurgreiðslu, hvorki gagnvart SPRONné stefnda. Leiðir af þessu að ekki verður heldur litið svo á að stefnanda hafiborið nauðsyn til að beina sjálfstæðri kröfu að SPRON að viðlagðri vanlýsingu. Í málinu liggur fyrir aðstefnandi og síðar Skáholt ehf. greiddu skilvíslega vexti af láninu tilgjalddaga 1. febrúar 2009. Um var að ræða alls 13 greiðslur og telur stefndi aðviðbótarkrafa hans um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 nemi rúmlega 13%af höfuðstól lánsins. Þegar höfð eru til hliðsjónar þau viðmið sem lögð hafaverið til grundvallar í dómaframkvæmd um mat á fullnaðarkvittunum vegnagreiðslu vaxta af gengistryggðum lánum telur dómurinn ljóst að stefndi eigiekki kröfu um frekari vexti vegna þessa tímabils. Verður því að leggja tilgrundvallar að höfuðstóll lánsins 1. febrúar 2009 hafi numið 30 milljónum svosem málatilbúnaður stefnanda byggist á. Svo sem áður greinir var greiðslumaf láninu frestað með skilmálabreytingu 9. janúar 2009 og enn á ný meðskilmálabreytingu 8. september þess árs sem rann sitt skeið 1. febrúar 2010. Erþví haldið fram af stefnda að á þeim degi hafi ekki verið greitt af láninu oglánið þar með fallið í gjalddaga. Dómurinn lítur til þess að á þessum tímahafði skuldari lánsins, Skáholt ehf., greitt þær mánaðarlegar greiðslur inn áhandveðsettan reikning félagsins sem áður er lýst. Auk þess hafði stefnandimálsins sett að handveði fjármuni sem augljóslega nægðu til afborgana afláninu. Fór ekki á milli mála að stefnda var heimilt, hvenær sem er, að takasér greiðslu af þessum handveðsettu fjármunum til greiðslu afborgana lánsins.Braut það því berlega gegn skyldum stefnda sem lánveitanda í gagnkvæmu skuldasambandiað tilkynna ekki skuldara og veðþola sérstaklega að litið væri svo á að lániðværi allt gjaldfellt þrátt fyrir að lánveitanda væru þessir fjármunir tilreiðu. Er af þessum sökum ekki unnt að leggja til grundvallar að lánið hafigjaldfallið á umræddum degi eða að stefndi geti reiknað sér dráttarvexti frá ogmeð þessu tímamarki við uppgjör lánsins. Þá verður ekki séð að stefndi hafi viðsíðara tímamark gert reka að því að reikna út stöðu lánsins eða krafið umuppgjör þess þannig að hann eigi rétt á dráttarvöxtum vegna einhvers tímabilsfram að því að það var greitt upp.Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að við þæraðstæður sem voru uppi hafi borið að ráðstafa því fé sem var að finna áhandveðsettum reikningi skuldara lánsins, Skáholts ehf., til greiðslu þeirraafborgana. Er því hafnað málsástæðu stefnda að líta beri svo á að þær 1.690.000krónur, sem Skáholt ehf. greiddi meðan á frestun greiðslna stóð, eigi ekki aðrenna til uppgjörs lánsins.Samkvæmt þessu er ljóst að með greiðslum sínum 24. apríl 2013 greiddistefnandi téð lán upp og innti um leið af hendi umtalsverða ofgreiðslu sem hanná rétt á að fá endurgreidda samkvæmt ákvæðum 5. og 8. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001. Að fenginni þessari niðurstöðu hafa ekki komið fram, af hálfu stefnda,rökstudd andmæli við tölulegri framsetningu stefnanda eða verið rökstutt aðofgreiðsla stefnanda hafi numið lægri fjárhæð. Eins og málið liggur fyrirverður töluleg greinargerð stefnanda því að fullu lögð til grundvallar. Líta verður svo á að krafa stefnanda byggist á reglum um endurgreiðsluofgreidds fjár og er því hvorki skaðabótakrafa né verður grundvelli hennar aðöllu leyti jafnað til þeirra aðstæðna sem uppi eru þegar bótaskylt atvik á sérstað og afleiðingar þess liggja ekki að öllu leyti fyrir. Að þessu virtu, svoog með vísan til dóms Hæstaréttar 30. janúar 2014 í máli nr. 544/2013, verðurkröfu stefnanda um vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 hafnað. Hins vegarverður á það fallist að með höfðun þess dómsmáls, sem áður greinir, hafistefnandi sannanlega krafið stefnda með réttu um greiðslu. Ekki er fram komiðhvenær umrætt mál var höfðað og verður því fallist á kröfu um dráttarvextimánuði eftir þingfestingardag, svo sem nánar greinir í dómsorði.Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, að teknu tilliti til umfangs ogaðdraganda málsins, 1.500.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Af hálfu stefnanda flutti málið Þórhallur H. Þorvaldsson hrl.Af hálfu stefnda flutti málið Hlynur Jónsson hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Drómi hf., greiði stefnanda, Þorleifi Jónssyni, 17.481.804 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. desember2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 563/2015
Niðurfelling máls Málskostnaður
Eftir kröfu þrotabús L ehf. var mál þess á hendur L hf. fellt niður fyrir Hæstarétti. Var þrotabú L ehf. dæmt til greiðslu málskostnaðar fyrir réttinum að kröfu L hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. ágúst 2015.Með bréfi til réttarins 12. febrúar 2016 tilkynnti áfrýjandi að hann félli frááfrýjun málsins. Af hálfu stefnda er gerð krafa um málskostnað fyrirHæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166.gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrirHæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr.91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Málþetta er fellt niður.Áfrýjandi,þrotabú Leiguvéla ehf., greiði stefnda, Lýsingu hf., 500.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 29. maí 2015.Má þetta sem dómtekið var 22. maí 2015 var höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur, 25. nóvember 2013, af Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík,á hendur Leiguvélum ehf., Járnhálsi 2, Reykjavík.Kröfur aðilaStefnandi krefst þess að stefnda verði með dómi gert aðrita undir beiðni til MP banka hf. um að öll innstæða bankareiknings stefndanr. 0701-15-190055 verði greidd inn á bankareikning stefnanda nr.0313-26-12420, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 250.000 krónur, er renni tilstefnanda og verði fullnægingarfrestur skyldunnar 15 dagar frá uppkvaðningudóms. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, enverði slíkur reikningur ekki lagður fram þá samkvæmt mati dómsins.Stefndi krefst þess að hannverði sýknaður af dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins eða samkvæmtmálskostnaðarreikningi, sem lagður verði fram komi til aðalmeðferðar málsins.Atvik málsStefnandi máls þessa er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3.tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi er félag semá undanförnum árum hefur stundað útleigu og sölu á vinnuvélum til fyrirtækja í atvinnurekstri.Á tímabilinu 2002 til 2010 gerðu aðilar máls þessa með sér u. þ. b. 200fjármögnunarleigusamninga um ýmsar vinnuvélar sem stefndi leigði og eftiratvikum seldi viðskiptamönnum sínum. Stefndi mun snemma árs 2012 hafa óskaðeftir því við stefnanda að fá afsalað til sín vinnuvélum, sem voru andlög 29gengistryggðra fjármögnunarleigusamninga aðila en stefndi hafði í hyggju aðselja vélarnar til viðskiptamanna sinna. Á þessum tíma var uppi ágreiningur umlögmæti gengistryggingar fjármögnunarleigusamninga stefnanda en hinn 1.desember 2011 hafði fallið dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-5216/2010,Smákranar ehf. gegn Lýsingu hf., þar sem tiltekinn gengistryggðurfjármögnunarleigusamningur stefnanda var talinn vera lánssamningur en ekkileigusamningur og því talið að gengistryggingarákvæði hans brytu í bága viðákvæði 13. gr., sbr. 14. gr. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ogværu því ólögmæt. Dómi héraðsdóms var skotið til Hæstaréttar, 6. desember 2011,og fékk málið þar málsnúmerið 652/2011. Þá var ennfremur á þessum tíma taliðóljóst hvort dómur Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011, Sigurður HreinnSigurðsson og María Elvira Pinedo gegn Frjálsa Fjárfestingarbankanum hf., gætihaft áhrif á uppgreiðsluverð fjármögnunarleigusamninga aðila, ef svo færi aðHæstiréttur staðfesti framangreindan dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 1. desember2011. Með hliðsjón af þessari réttar-óvissu og þá einkum um lögmætigengistryggingar umræddra 29 fjármögnunarleigu-samninga aðila og efasemda semstefndi hafði að sögn um fjárhagslega stöðu stefnanda, ef til þess kæmi aðdómur í málinu nr. 652/2011 félli stefnanda í óhag, gerðu aðilar með sér, 16.mars 2012, handveðssamning þann sem um er deilt í máli þessu. Var tilgangurhans m. a. að gera stefnda kleift að selja framangreindar vinnuvélar tilviðskiptamanna sinna að undangenginni eignayfirfærslu frá stefnanda, án þess aðuppgreiðsluverð skv.fjármögnunarleigusamningunum rynni til stefnanda, fyrr en framangreindriréttaróvissu varðandi gengistrygginguna hefði verið eytt. Meðhandveðssamningnum, 16. mars 2011, setti stefndi stefnanda að handveði allainnstæðu á tilgreindum bankareikningi stefnda í MP banka hf. eins og hún yrði áhverjum tíma en við undirritun samningsins var innstæðan 136.517.000 krónur.Var innstæðan sett að handveði til tryggingar fullnaðargreiðslu á þeim 29 fjármögnunarleigusamningum sem áður er vísaðtil og tilgreindir eru í veð-samningnum með samningsnúmerum. Meðviðaukasamningi við handveðs-samninginn, 16. maí 2012, heimilaði stefnandistefnda að selja eina vinnuvél til viðbótar, samkvæmt tilgreindumfjármögnunarleigusamningi, gegn greiðslu inn á hinn veðsetta bankareikning aðfjárhæð 5.300.000 krónur. Samhliða framangreindri handveðsetningu afsalaðistefnandi til stefnda öllum þeim vinnuvélum sem voru andlag framangreindra 30fjármögnunarleigusamninga.Nánari grein verður gerð fyrir efni umræddshandveðssamnings í niðurstöðukafla dóms þessa. Hinn 24. maí 2012 kvaðHæstiréttur Íslands upp dóm í málinu nr. 652/2011. Var niðurstaðan sú að hinnumdeildi fjármögnunarleigusamningur stefnanda og Smákrana ehf. værileigusamningur en ekki lánssamningur og bryti gengistryggingarákvæði hans þvíekki gegn ákvæðum 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Hinn 1. júní 2012 fór stefnandiþess á leit við stefnda, með vísan til framangreinds dóms Hæstaréttar í málinunr. 652/2011, að stefndi ritaði undir beiðni til MP banka hf. um að öllinnstæða á hinum handveðsetta bankareikningi stefnda hjá bankanum yrði greiddinn á tilgreindan reikning stefnanda. Með bréfi 11. apríl 2013 skoraði lögmaðurstefnanda á stefnda að rita undir úttektarbeiðnina. Með bréfi 16. apríl 2013hafnaði stefndi beiðninni með þeim rökum að dómur Hæstaréttar í málinu nr.652/2011 hefði ekki eytt þeirri óvissu hvort fjármögnunarleigusamningarstefnanda og stefnda fælu í sér ólögmæta gengistryggingu og hefði stefndi íundirbúningi málshöfðun á hendur stefnanda til að eyða þeirri óvissu. Í máli þessu greinir aðila á umtúlkun handveðssamningsins frá 16. mars 2012. Af hálfu stefnanda er á því byggtað skilyrði samningsins fyrir útgreiðslu til stefnanda hafi komið fram með dómiHæstaréttar í málinu nr. 652/2011 en í honum hafi Hæstiréttur staðfest aðtiltekinn fjármögnunarleigusamningur stefnanda, sem sé í öllumgrundvallaratriðum sama efnis og þeir 30 fjármögnunarleigusamningar, sem falliundir veðsamninginn frá 16. mars 2012 séu leigusamningar en ekki lánssamningarog gengistryggingarákvæði þeirra því gild. Af hálfu stefnda er hins vegar á þvíbyggt að umræddur dómur Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011 hafi ekkifordæmisgildi varðandi ágreining stefnanda og stefnda um gengistryggingusamninganna og því eigi stefnandi ekki kröfu til greiðslu hinnar handveðsettuinnstæðu nema að undangengnu samþykki stefnda, sem ekki hafi verið veitt. Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir á því að þarsem niðurstaða dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 652/2011 hafi verið sú aðgengistrygging fjármögnunarleigusamninga stefnanda væri lögleg hafi ákvæði 5.gr. a. í handveðssamningi aðila orðið virk og að í samræmi við 5. gr. a oglokamálslið 5. gr. handveðssamningsins eigi stefnandi rétt á að öll innstæða átilgreindum bankareikningi stefnda hjá MP banka verði greidd til stefnanda. Íhandveðssamningi aðila í 5. gr. a. segi:„Ef endanleganiðurstaða Hæstaréttar Íslands í því dómsmáli sem vikið er að í gr. 4. a. ísamningi þessum verður á þann veg að gengistrygging fjármögnunarleigusamningaveðhafa sé lögmæt skal veðhafa vera heimilt að krefjast þess gagnvartvörsluaðila að öll innstæða á hinum handveðssetta reikningi verði greidd inn ábankareikning veðhafa nr. 313-226-12420, að meðtöldum áföllnum vöxtum.“ Í lokamálslið 5.gr. handveðssamningsins segi:„Í samræmi við framangreind skilyrði munusamningsaðilar óska eftir útgreiðslu með undirritaðri beiðni beggja aðila þarum sem send er vörsluaðila. Það er skilyrði fyrir útborgun að vörsluaðili fáisenda framangreinda undirritaða beiðni. Sé ágreiningur á milli samningsaðila aðöðru leyti vegna fyrirhugaðrar útgreiðslu skuldbinda þeir sig til þess að jafnaþann ágreining, en takist það ekki, skal samningsaðilum vera heimilt að skjótaágreiningi sínum til Héraðsdóms Reykjavíkur sbr. 8. gr. samnings þessa.“ Stefnandi byggi á því að íhandveðssamningi aðila sé skýrt kveðið á um það hvernig fara eigi meðútgreiðslu af hinum handveðssetta reikningi falli dómur Hæstaréttar í máli nr.652/2011 á þá leið að gengistrygging skv. fjármögnunarleigusamningi stefnanda sélögmæt. Stefnandi telji því öll skilyrðin í hinum handveðssetta samningiuppfyllt, og að mótrök stefnda í áðurnefndu bréfi, dags. 16. apríl 2013, eigiekki við þar sem handveðssamningurinn sé skýr um það hvenær stefnda beri skyldatil þess að undirrita úttektarbeiðni. Telji stefnandi því ákvæði 5. gr.handveðssamningsins vera orðið virkt og að fallast beri á dómkröfu stefnanda umað stefnda verði gert að þola dóm um að rita undir beiðni til MP banka hf. umað öll innstæða nánar tilgreinds bankareiknings stefnda verði greidd inn ábankareikning stefnanda, að viðlögðum dagsektum, er renni til stefnanda ogverði fullnægingarfrestur skyldunnar 15 dagar frá uppkvaðningu dóms.Um rétt stefnanda vísist til almennra reglna kröfu-, veð-og samningaréttar. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Krafa um dagsektir sé byggð á heimild í 4. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og styðjist fjárhæð dagsekta viðdómafordæmi, sem reifuð verði við aðalmeðferð, komi til hennar. Krafa ummálskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Málsástæður stefnda og tilvísun tilréttarheimildaStefndi byggir sýknukröfu sínaá því að skilyrði greinar 5.a. í samningi aðila um handveð, eins og þá grein beriað túlka, séu ekki uppfyllt í málinu. Ekki sé búið að eyða þeirri réttaróvissusem verið hafi ástæða þess að samningurinn um handveð hafi verið gerður ogvikið sé að í grein 5.a.. Beri því að hafna kröfum stefnanda. Kröfur stefnanda byggist á umræddri grein 5.a., en þarsegi:„Ef endanleg niðurstaða Hæstaréttar Íslands í þvídómsmáli sem vikið er að í gr. 4.a.verður á þann veg að gengistrygging fjármögnunarleigusamninga veðhafa sélögmæt skal veðhafa vera heimilt að krefjast þess gagnvart vörsluaðila að öllinnstæða á hinum handveðsetta reikningi verði greidd inn á bankareikningveðhafa [...]“Stefndi byggi á því að allirfjármögnunarleigusamningar stefnanda og stefnda, sem heyri undir samning aðilaum handveð frá 16. mars 2012 og viðaukasamning frá 16. maí 2012 séu í reyndlánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Samkvæmt VI. kafla þeirra laga, einkum 13. og 14. gr., og dómafordæmumHæstaréttar sé ólögmætt að gengistryggja lánsfjárhæðir og séu samningsákvæði afþeim toga óskuldbindandi fyrir lántaka. Tilstuðnings því að fjármögnunarleigusamningar máls þessa séu lánssamningar semóheimilt sé að gengistryggja samkvæmt framangreindu, sé vísað til eftirfarandiatriða:. Stefndi vísi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 282/2011,nr. 652/2011, auk fleiri dóma sem lagðir verði fram við aðalmeðferð málsins. Aftéðum dómum megi ráða að við úrlausn málsins þurfi að greina á millikaupleigusamninga annars vegar og fjármögnunarleigusamninga hins vegar, enniðurstaða þeirrar aðgreiningar ráði því hvort heimilt sé að gengistryggjaendurgreiðslur samkvæmt samningi eða ekki. Hæstiréttur hafi tilgreint aðmunurinn á þessum tveimur tegundum samninga sé sá, að með kaupleigusamningieignist leigutaki samningsandlagið við lok samningstíma eða eignist kauprétt aðhonum, en við lok fjármögnunarleigusamninga verði leigutaki ekki eigandihlutarins án þess að til frekari samninga komi. Samkvæmt dómum Hæstaréttar ímálum nr. 153/2010 og nr. 92/2010 liggi fyrir að óheimilt sé að gengistryggja greiðslursamkvæmt kaupleigusamningum þar sem líta beri á slíka samninga sem lánssamningasem heyri undir VI. kafla laga nr. 38/2001. 2. Ákvörðun þess hvort um sé að ræða lánssamning semóheimilt sé að gengistryggja skv. ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001 ráðist afþví hvort stefnandi og stefndi hafi samið þannig að stefndi myndi í lokgrunnleigutíma annað hvort eignast hið leigða eða öðlast kauprétt að því. Teljistefndi ótvírætt að svo hafi verið.3. Ákvæði fyrirliggjandi fjármögnunarleigusamninga rennimörg hver stoðum undir það að um lánssamning sé að ræða frekar en leigusamning.Sem dæmi megi nefna að með ákvæðum 16., 17., 19., 20., 23., 26. og 30. gr. hafistefndi undirgengist skyldur og ábyrgðir sem öllu jöfnu hvíli á lántakendum(eigendum lausafjár) en ekki á leigutökum. Samningarnir hafi verið einhliðasamdir af hálfu stefnanda og með vísan til andskýringarreglu samningaréttarinsberi að túlka samning aðila, að því leyti sem hann kunni að þykja óljós,stefnda í hag.4. Þegar um leigusamninga sé að ræða þurfi ekki aðtilgreina höfuðstól en slíkt þurfi eðli málsins samkvæmt að gera ílánssamningum. Í samningum máls þessa sé ávallt í 2. gr. tilgreindur„leigugrunnur“ sem sé í raun samningsfjárhæðin eða höfuðstóllinn. Þá séhöfuðstóllinn sérstaklega tilgreindur í reglulegum yfirlitum yfir stöðusamninganna sem stefnandi hafi sendt stefnda. 5. Að sama skapi bendi fyrirkomulag vaxtaákvörðunar ogafborgana, sbr. 5. og 10. gr. samningana, til þess að um lánssamning sé aðræða, en leigugreiðslur beri almennt ekki vexti. Með hverjum samningi hafifylgt greiðsluyfirlit þar sem greiðslum stefnda hafi verið skipt upp í vexti,afborgunarhluta og eftirstöðvar hverju sinni. Ávallt hafi verið tiltekiðsérstaklega hið umsamda lokaverð sem verið hafi lokagreiðsla fyrir hvernsamning á síðasta gjalddaga grunnleigutímans. 6. Lokagreiðslan hafi ekki verið valkvæð fyrir stefnda néhafi sérstakt samþykki stefnanda þurft til, heldur hafi þvert á móti verið umskyldubundna greiðslu að ræða sem stefnda hafi borið að inna af hendi.Lokagreiðslan hafi jafngilt markaðsverðmæti hlutaðeigandi vélar á þeim tíma ogfráleitt að ætla að stefnandi myndi halda vélinni í sinni eigu eftir lokgrunnleigutíma þrátt fyrir að stefndi hefði endurgreitt að fullu þá lánveitingusem fjármögnun stefnanda hafi falið í sér.7. Umsamdar greiðslur stefnda til stefnanda hafi eingöngutekið mið af upphaflegum leigugrunni (höfðuðstól) að viðbættum samningsvöxtumog vaxtaálagi. Þetta fyrirkomulag svari til endurgreiðslu á láni, en ekki leiguþar sem leigugreiðslur miðist almennt við raunverulegt verðmæti hins leigða ogmarkaðsaðstæður hverju sinni. 8. Í fyrirliggjandi tölvupóstum aðila sé að finna dæmitil stuðnings því að um lánsviðskipti hafi verið að ræða fremur enleiguviðskipti, og að stefndi hafi sannarlega átt rétt á því að eignasthlutaðeigandi vél gegn uppgreiðslu samnings eða í lok grunnleigutíma.9. Líta verði til þess um hvað raunverulega hafi veriðsamið en ekki eingöngu til orðalags hinna stöðluðu samningsforma sem notuð hafiverið. Viðskiptasaga og samskipti aðila árum saman, sýni fram á að stefndi hafibæði átt rétt og skyldu til að greiða eftirstöðvar samninganna í síðasta laga ílok grunnleigutíma, og að það hafi ávallt verið raunin án þess að það hafinokkru sinni sætt athugasemdum af hálfu stefnanda fyrr en árinu 2012.0. Regluleg yfirlit stefnanda til stefnda um stöðuóuppgerðra fjármögnunarleigu-samninga tilgreini höfuðstól og eftirstöðvarsamnings, en lokagjald sé tiltekið kr. 0. Sýni það fram á að stefndi hafi ekkiþurft að semja sérstaklega við stefnanda um rétt til að eignast „hið leigða“heldur hafi beinlínis verið gert ráð fyrir því í samningi aðila að eftirstöðvarsamnings hverju sinni fælu í sér fullnaðargreiðslu.1. Til stuðnings því að kaupskylda stefnda hafi veriðtil staðar á hlutaðeigandi tæki, sé enn fremur vísað til þess að stefnandi hafistundum farið fram á ábyrgðaryfirlýsingu frá erlendum framleiðendumhlutaðeigandi véla þar sem þeir ábyrgðust að kaupa vélarnar af stefnanda í lokgrunnleigutíma á sama verði og stefndi hafði skuldbundið sig til að gera, efstefndi hefði af einhverjum ástæðum ekki fjárhagslegt bolmagn til að gera það. 2. Stefndi vísi til skýrslna sem starfsmenn stefnandahafi gefið í máli nr. E-3286/2012 hjá Héraðsdómi Reykjavíkur, að því leyti semþær eigi við, um eðli fjármögnunarleigusamninga stefnanda. Þar hafi fjölmargirstarfsmenn stefnanda staðfest, þar á meðal þrír fyrrverandi framkvæmdastjórarfélagsins, að við lok grunnleigutíma fjármögnunarleigusamninga stefnanda, hafileigutakar átt rétt á því að eignast hið leigða gegn greiðslu fyrirframákveðinnar fjárhæðar. Jafnframt vísist til umfjöllunar í sama dómi þar sem þvísé slegið föstu að á heimasíðu stefnanda á árunum 2006, 2008, 2009 og 2010hefði komið fram að leigutakar samkvæmt fjármögnunarleigusamningum ættu þesskost í lok grunnleigutíma að kaupa hið leigða á fyrirfram ákveðnu verði. Þessitexti hafi nú verið fjarlægður af heimasíðu stefnanda.3. Í samræmi við kaupskyldu stefnda í lok grunnleigutímahafi hann eignfært hið leigða í bókhaldi sínu og ársreikningum. Ífyrirliggjandi ársreikningum stefnda sjáist hvernig vélar sem heyri undirfjármögnunarleigusamninga, þar á meðal samninga máls þessa, hafi ávallt veriðtilgreindar sem eignir (fjárfestingaeignir). Ársreikningarnir hafi árum samanverið kynntir og afhentir stefnanda sem hafi aldrei gert athugasemdir við þessaeignfærslu stefnda. Þá vísi stefndi til ársreikninga stefnanda þar sem útlán ogkröfur samkvæmt fjármögnunarleigusamningum séu færð til eignar hjá stefnanda,en vélarnar sjálfar, þ.e. andlag samninganna, ekki verið eignfærðar. Þettabendi til þess að formleg skráning eignarhalds hjá stefnanda skv. 15. gr.samninganna hafi aðeins verið til tryggingar á réttum efndum, en aðraunverulegt eignarhald hafi verið hjá stefnda. Í ljósi alls framangreindstelji stefndi sannað að aðilar hafi samið þannig, að við gerðfjármögnunarleigusamninga aðila að stefndi hafi átt að eignast hið leigða við lokgrunnleigutíma á fyrirfram umsömdu lokaverði. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttarí málum nr. 92/2010, nr. 153/2010, nr. 282/2011 og nr. 652/2011 teljist þvífjármögnunarleigusamningar máls þessa lánssamningar í skilningi VI. kafla laganr. 38/2001 sem óheimilt hafi verið að gengistryggja. 4. Lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskumkrónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla.Ákvæði 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laganna, séu ófrávíkjanleg og því óheimiltað semja um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum.Verðtryggingarákvæði samninganna skv. gengi erlendra gjaldmiðla séu þvíóskuldbindandi fyrir stefnda. Í ljósi framangreindra dómafordæma Hæstaréttarliggi fyrir að samningar máls þessa feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónumvið gengi erlendra gjaldmiðla. Sérstaklega sé tekið fram á forsíðu samningannaað þeir séu „gengistryggðir“. Höfuðstóll eða „leigugrunnur“ sé tilgreindur í 2.gr. í íslenskum krónum en síðan sé sundurliðað í nánar tilgreindum hlutföllumhvernig krónufjárhæðin sé bundin við gengi viðeigandi erlends gjaldmiðils. Þávísist enn fremur til 14. gr. samninganna til stuðnings því að um gengistryggðasamninga sé að ræða. Samkvæmt framangreindu teljistefndi ljóst að fjármögnunarleigusamningar stefnanda og stefnda, sem heyriundir samning þeirra um handveð og viðaukasamning, feli í sér ólögmætagengistryggingu og enn fremur að niðurstaða dóms Hæstaréttar í málinu nr.652/2011 hafi ekki fordæmisgildi gagnvart umræddum fjármögnunarleigusamningum.Ef heimfæra eigi niðurstöðu Hæstaréttar yfir á samningssamband stefnanda ogstefnda sé rökréttast að gagnálykta af niðurstöðunni með þeim hætti aðfjármögnunarleigusamningar aðila verði taldir lánssamningar með ólögmætrigengistryggingu, enda hafi verið samið þann veg að stefndi myndi eignast hiðleigða við lok grunnleigutíma á fyrirfram ákveðnu verði. Þar sem grein 5.a. ísamningi um handveð um það hvenær stefnandi geti krafist útgreiðslu, byggistalfarið á þeirri forsendu að lögmætt hafi verið að gengistryggjafjármögnunarleigusamninga stefnanda og stefnda, sé ekki unnt að telja skilyrðiþeirrar greinar uppfyllt. Túlka verði ákvæði greinar 5.a. í samræmi við tilgangsamningsins í heild sinni og önnur ákvæði hans, einkum 4. grein. Í 4. greinsegi að samningurinn sé gerður „vegna tvenns konar réttaróvissu“ sbr. grein4.a. og 4.b. Nánar tiltekið lúti réttaróvissan að því hvortfjármögnunarleigusamningar stefnanda og stefnda feli í sér ólögmætagengistryggingu, og ef svo sé hvaða reglur gildi um endurútreikning áskuldastöðu aðila. Samkvæmt framansögðu sé ekki búið að eyða þeirriréttaróvissu sem verið hafi grundvöllursamnings aðila um handveð. Dómur Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011 svari ekkiendanlega þeirri spurningu hvort heimilt hafi verið að gengistryggjafjármögnunarleigusamninga stefnanda og stefnda, heldur einungis þann samning sem til umfjöllunar hafi verið íþví máli. Tilvísun í grein 5.a. til dóms Hæstaréttar ímáli nr. 652/2011 hafi vitaskuld verið háð þeirri forsendu að sá dómur myndihafa afdráttarlaust og ótvírætt fordæmisgildi gagnvartfjármögnunarleigusamningum stefnanda og stefnda. Niðurstaða Hæstaréttar íumræddu máli hafi hins vegar verið þannig að fordæmisgildið gagnvart stefnandasé ekkert, nema með gagnályktun stefnda í vil. Af forsendum dómsins sé ljóst aðmálsatvik hafi ekki verið með sama hætti og tilteknar forsendur verið lagðartil grundvallar dómsniðurstöðunni sem eigi alls ekki við um samningssambandstefnanda og stefnda. Til að mynda telji stefndi ótvírætt að í öllum fjármögnunarleigusamningumhans og stefnanda hafi verið um það samið að stefndi myndi eignast hið leigðagegn fyrirfram ákveðinni greiðslu, öfugt við það sem Hæstiréttur hafi talið ímáli nr. 652/2011. Nauðsynlegt sé að afla sjálfstæðs dóms um það hvort fjármögnunarleigusamningarstefnanda og stefnda fela í sér ólögmæta gengistryggingu, enda svari dómurHæstaréttar í máli nr. 652/2011 ekki þeirri spurningu. Þar til slíkur dómurliggi fyrir sé útilokað að fallast á kröfur stefnanda um útgreiðslu af hinumhandveðsetta reikningi. Samkvæmt lokamálslið 5. gr. samnings um handveð hafiaðilar heimild til að afla sjálfstæðs dóms um ágreining í tengslum viðútgreiðslu af hinum handveðsetta reikningi. Undir þessa heimild hljóti að fallaágreiningur um hvort dómur í málinu nr. 652/2011 hafi fordæmisgildi gagnvartstefnda og hvort fjármögnunarleigusamningarnir feli í sér ólögmætagengistryggingu. Samkvæmt grein 4.c. í samningnum um handveð sé tekið fram aðstefnandi (veðhafi) geti neitað útgreiðsluaf handveðsreikningnum ef dómur í máli nr. 652/2011 væri að hans matiekki fordæmisgefandi fyrir aðra fjármögnunarleigusamninga félagsins og aðágreiningur þess efnis skyldi lagður fyrir dómstóla til úrlausnar. Hvergi segiað stefndi hafi ekki þennan sama rétt og væri í reynd ósanngjarnt og óeðlilegtmeð öllu að veita öðrum samningsaðilanum umfram hinn rétt til að bera réttmætanog eðlilegan ágreining undir dómstóla. Samningurinn um handveð hafi veriðsaminn af stefnanda sem sé sérfræðingur á sviði fjármögnunar- og lánastarfsemi,og því beri að túlka ákvæði samningsins, að því leyti sem þau þyki óskýr,stefnda í hag. Af hálfu stefnda hafi ávallt verið litið svo á að hann hefðisama rétt og stefnandi til að leita sjálfstæðs dóms um lögmæti gengistryggingarfjármögnunarleigusamninga félagsins, sem endurspeglist sem fyrr segi ílokamálslið 5. gr. samnings um handveð. Samkvæmtöllu framangreindu telji stefndi að túlka eigi grein 5.a. í samningnum umhandveð í samræmi við megintilgang samningsins um að útgreiðsla fari ekki framfyrr en réttaróvissu um lögmæti gengistryggingar fjármögnunarleigusamningastefnanda og stefnda hafi verið eytt. Þar sem þeirri óvissu hafi ekki veriðeytt, og verði ekki gert fyrr en með sjálfstæðum dómi þess efnis, þá verði aðsýkna stefnda af kröfum stefnanda þar sem skilyrði til útgreiðslu af hinumhandveðsetta reikningi samkvæmt samningi aðili séu ekki til staðar. Til viðbótar viðframangreind lagarök sé vísað til meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar.Þá sé vísað til sjónarmiða um andskýringarreglu samningaréttarins og sjónarmiðaað baki samræmisskýringu. Krafa stefnda um málskostnað grundvallist á 130. gr.og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Forsendur ogniðurstaðaÍ máli þessu greinir aðila á um túlkun á samningi þeirraum handveð, dags. 16. mars 2012. Lýtur ágreiningurinn að því hvort stefnda sémeð vísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 652/2011, skylt að ljáatbeina sinn til þess að innstæða á tilgreindum veðsettum bankareikningistefnda hjá MP banka verði greidd inn á tilgreindan reikning stefnanda hjá samabanka. Stefnandi byggir á því að þar sem niðurstaða dómsHæstaréttar í málinu nr. 652/2011 hafi verið að gengistryggingfjármögnunarleigusamninga stefnanda sé lögleg, hafi ákvæði 5. gr. a. íhandveðssamningi aðila orðið virkt og eigi stefnandi í samræmi við ákvæðið oglokamálslið 5. gr. samningsins rétt á að öll innstæða á hinum veðsettareikningi stefnda hjá MP banka verði greidd til stefnanda.Stefndi byggir sýknukröfu sínaá því að skilyrði 5. gr.a. í handveðssamningi aðila, fyrir greiðslu hinnarveðsettu innstæðu til stefnanda, eins og þá grein beri að túlka, séu ekkiuppfyllt. Ekki sé búið að eyða þeirri réttaróvissu sem verið hafi ástæða þessað samningurinn um handveð hafi verið gerður og vikið sé að í grein 5.a.. Beriþví að hafna kröfum stefnanda. Stefndi byggi á því að allir þeirfjármögnunarleigusamningar stefnanda og stefnda, sem heyri undir umræddanhandveðssamning, séu í reynd lánssamningar í skilningi VI. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt ákvæðum kaflans, sbr. einkum 13. og14. gr. og dómafordæmum Hæstaréttar sé ólögmætt að gengistryggja lánsfjárhæðirog séu samningsákvæði af þeim toga óskuldbindandi fyrir lántaka. Ágreiningiaðila um lögmæti gengistryggingarinnar hafi ekki verið eytt með dómi Hæstaréttarí málinu nr. 652/2011 og því séu skilyrði fyrir útgreiðslu skv. tilvitnuðumhandveðssamningi ekki til staðar.Eins og áður hefur verið rakið var handveðssamninguraðila, dags. 16. mars 2012, gerður í tilefni af þeirri réttaróvissu sem aðilartöldu að upp væri komin í framhaldi af dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, 1. desember2011, í málinu nr. E- 5216/2010, Smákranar ehf. gegn Lýsingu hf.. Í dómnum varkomist að þeirri niðurstöðu að tiltekinn fjármögnunarleigusamningur Lýsingarhf. og Smákrana ehf., sem í veigamiklum atriðum var sama efnis og þeirfjármögnunarleigusamningar aðila sem upp eru taldir í handveðssamningnum væriskv. efni sínu lánssamningur en ekki leigusamningur og gengistryggingarákvæðihans af þeirri ástæðu ógilt. Tilvitnuðum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hafði,þegar handveðssamningurinn var gerður, verið áfrýjað til Hæstaréttar og hafðihann fengið málsnúmerið 652/2011.Ákvæði 4. gr. handveðssamningsins endurspeglarframangreint en í ákvæðinu segir:„Handveðssamningurþessi er gerður vegna tvenns konar réttaróvissu:a.Annars vegar er uppi réttarágreiningur um það hvort gengistryggingfjármögnunarleigusamninga veðhafa sé heimil og er mál rekið fyrir HæstaréttiÍslands um álitaefnið, nánar tiltekið mál 652/2011 (Lýsing hf. gegn Smákrönum ehf.).b.Hins vegar er enn óljóst hvort dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011(Sigurður Hreinn Sigurðsson og María Elvira Mendez Pinedo gegn FrjálsaFjárfestingarbanknaum hf.) hafi áhrif á mögulegan endurútreikning veðhafa áfjármögnunarleigusamningum aðila fari svo að Hæstiréttur Íslands staðfesti dómHéraðsdóms Reykjavíkur í máli 652/2011 sem getið er um í a. lið hér að ofan.Hafa aðilar samnings þessa komist að samkomulagi um það hvernig veðsali getiinnt af hendi til veðhafa greiðslur vegna uppgjöra á ofangreindumfjármögnunar-leigusamningum aðila, þar til endanlega hefur fengist úr þvískorið hvort endurreikna þurfi fjármögnunarleigusamninga veðhafa og hvortáðurgreindur dómur í máli nr. 600/2011 muni hafa áhrif á slíkanendurútreikning. Þar sem veðsali hefur óskað eftir því að fá að seljaleigumunina sem eru andlag þeirra fjármögnunarleigusamninga sem tilgreindir eruí 2. gr. samnings þessa, þá hafa aðilar samið um að veðsali leggi kr. 136.517.000 af söluverðinu inn á handveðsettan reikning sem tilgreindur er í 1. gr.samnings þessa gegn því að veðhafi gefi út eigendaskipti á umræddum leigumunumtil veðsala. Samkomulag er um að ekki verði gert uppgjör á umræddumfjármögnunarleigusamningum við eigendaskiptin heldur skuli samningarnir beravexti í samræmi við efni þeirra. Að öðru leyti standa þeir óhreyfðir í bókumveðhafa á meðan handveðssamningur þessi er í gildi. Áðurgreind innstæða áhandveðsreikningi skal standa til tryggingar kröfum veðhafa í stað leigumuna,þar til skorið hefur verið úr áðurgreindum réttarágreiningi um samningana einsog nánar er tilgreint í 5. gr. samnings þessa.“Ígr. 5.a. í handveðssamningnum segir:„Ef endanlegniðurstaða Hæstaréttar Íslands í því dómsmáli sem vikið er að í gr. 4. a. ísamningi þessum verður á þann veg að gengistrygging fjármögnunarleigusamningaveðhafa sé lögmæt skal veðhafa vera heimilt að krefjast þess gagnvartvörsluaðila að öll innstæða á hinum handveðssetta reikningi verði greidd inn ábankareikning veðhafa nr. 313-26-12420, að meðtöldum áföllnum vöxtum. Íframhaldi af því mun veðhafi framkvæma uppgjör á þeimfjármögnunarleigusamningum sem tilgreindir eru í 2. gr. samnings þessa miðaðvið stöðu þeirra á þeim degi, gefa út reikninga með virðisaukaskatti ográðstafa fjármunum inn á þá uppgjörsreikninga.“ Í gr. 5. c ersvofellt ákvæði:„Ef endanlegniðurstaða í dómsmáli því sem fjallað er um í 4. gr. a. í samningi þessum er aðmati veðhafa ekki fordæmisgefandi fyrir aðra fjármögnunarleigusamningafélagsins getur veðhafi neitað því að peningar verði greiddir út afhandveðsreikningnum til veðsala og skal þá vörsluaðili verða við þeirri ósk.Skulu þá aðilar samnings þessa reyna að leysa málið sín á milli en takist þaðekki geta aðilar lagt málið fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur til að fá úr því skoriðog fer um þá niðurstöðu skv. dómi réttarins nema málinu verði áfrýjað tilHæstaréttar Íslands.“Í neðanmálsgreinvið framangreint ákvæði segir til skýringa:„Ástæða þess aðveðhafi setur fyrirvara þennan í handveðssamninginn er sú að möguleiki er á aðniðurstaðan verði ekki fordæmisgefandi varðandi aðra fjármögnunarleigusamningaveðhafa, t.d. ef um formgalla á málinu er að ræða eða að niðurstaðan ræðst afþví að ákveðin sönnunargögn hafi ekki verið lögð fram af Lýsingu sem auðvelt erað koma að síðar í öðru máli.“Þá segir í 5.gr. d.:„Ef áður greintdómsmál nr. 652/2011 sem rekið er fyrir Hæstarétti Íslands, verður afeinhverjum sökum fellt niður af aðilum þess, skulu aðilar handveðssamningsþessa semja sín á milli um framhald og breytingu á samningi þessum en takistþeim það ekki fellur samningurinn niður með skriflegri yfirlýsingu annars aðilasamningsins um það. Falli samningurinn niður af þessum sökum skulu aðilar reynaað ná samkomulagi um það hvað verður um fjármuni sem þegar hafi verið greiddirinn á hinn handveðsetta reikning á grundvelli samningsins en takist þeim þaðekki geta aðilar lagt ágreining sinn fyrir dómstóla á sama hátt og vikið er aðí c. lið 5. gr. sbr. 8. gr. samnings þessa. Í lokamálsgrein5. gr. segir:„Í samræmi við framangreind skilyrði munusamningsaðilar óska eftir útgreiðslu með undirritaðri beiðni beggja aðila þarum sem send er vörsluaðila. Það er skilyrði fyrir útborgun að vörsluaðili fáisenda framangreinda undirritaða beiðni. Sé ágreiningur á milli samningsaðila aðöðru leyti vegna fyrirhugaðrar útgreiðslu skuldbinda þeir sig til þess að jafnaþann ágreining, en takist það ekki, skal samningsaðilum vera heimilt að skjótaágreiningi sínum til Héraðsdóms Reykjavíkur sbr. 8. gr. samnings þessa.“ Núverandi og fyrrverandifyrirsvarsmenn stefnda, þeir Gunnar Viðar Bjarnason og Stefán Bragi Bjarnasongáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins. Í skýrslum beggja kom fram að stefndihefði átt frumkvæði að gerð handveðssamningsinsfrá 16. mars 2012. Stefndi hefði viljað selja leigumuni skv. þeim 30fjármögnunarleigusamningum sem tilgreindir séu í handveðssamningnum frá 16.mars 2012 og viðbótarsamningi aðila frá 16. maí 2012 en jafnframt tryggja aðuppgreiðsluverð samninganna rynni ekki til stefnanda fyrr en niðurstaða værifengin í Hæstaréttarmálinu nr. 652/2011 en þess hefði verið vænst að niðurstaðaí því máli gæti orðið fordæmi varðandi gengistryggingu þeirra samninga semundir handveðssamninginn féllu. Í skýrslu Stefáns Braga kom fram að frumtextihandveðssamningsins hefði verið saminn einhliða af stefnanda en drög síðangengið á milli aðila í tölvupósti. Kvað hann stefnda hafa gert ákveðnar kröfurhvað efni samningsins varðaði t.d. að stefndihefði aðgang að hinum veðsettu fjármunum ef stefnandi tapaði „Smákranamálinu“en þyrfti ekki að sækja þá til stefnanda. Stefnandi hafi hins vegar sett frammarga einhliða fyrirvara. Þannig hafi hann m.a. áskilið sér að geta metiðfordæmisgildi „Smákranadómsins“. Stefnandi hafi hins vegar haft fyrirvara á aðstefndi gæti fengið hina veðsettu fjármuni. Þannig hafi meiri fyrirvarar veriðá því að stefndi fengi peningana en stefnandi. Horfa yrði á veðsamninginn í þvíljósi að stefndi hafi verið búinn að vera í samskiptum við stefnanda frá 2001og átt afskaplega góð samskipti við félagið í gegnum tíðina. Hafi stefndi þvíekki haft ástæðu til að vefengja að ef „Smákranamálið“ leysti þetta ekki yrðifarið í að finna út úr málum stefnda og stefnanda og væri stefndi búin að veraað reyna það. Aðspurður kvaðst hann ekki þora að fullyrða að stefndi hefðinotið utanaðkomandi lögfræðiaðstoðar við gerð handveðssamningsins en stefnandihefði verið stærri aðilinn í þessum samningi. Samningurinn hefði hins vegarfullnægt því skilyrði stefnda að peningarnir væru í skjóli þar til aðilar værubúnir að leysa sín mál. Aðspurður kvaðst Stefán Bragi vera lögfræðimenntaður enhann hefði ekki unnið almenn lögfræðistörf eftir að embættisprófi lauk heldurstarfað á sviði viðskipta. Ákvæði 5. gr. a. í veðsamningiaðila hefur þegar verið rakið. Þar kemur fram að verði niðurstaða Hæstaréttar ímálinu nr. 652/2011 á þann veg að gengistrygging fjármögnunarleigusamningastefnanda verði dæmd lögmæt geti stefnandi krafist þess að innstæðan á hinumhandveðsetta bankareikningi stefnda verði greidd inn á tilgreindanbankareikning stefnanda. Bendir orðalagið per se til þess að réttur stefnandatil innstæðunnar sé ekki háður öðru skilyrði en að niðurstaða Hæstaréttar verðimeð framangreindum hætti. Fyrir liggur að málið fór á þann veg. Eins og áður er rakið er mæltsvo fyrir í handveðssamningnum, sbr. gr. 5 c., að stefnandi geti, ef endanlegniðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 562/2011 verði að hans mati ekkifordæmisgefandi m.a. fyrir fjármögnunarleigusamninga stefnanda og stefnda,hafnað því að hin veðsetta innstæða verði greidd stefnda og værivörsluaðilanum, MP banka, skylt að virða þá afstöðu hans. Í skýringu meðákvæðinu er eins og áður er rakið undirstrikað að mat í þessum efnum liggialfarið hjá stefnanda. Þessi áskilnaður stefnanda, sem stefndi samþykkti meðundirskrift sinni undir veðsamninginn, var með öllu óþarfur ef skilja berákvæði 5. gr. a. á þann veg að báðir aðilar geti, ef þeir telji dóm Hæstaréttarí málinu nr. 652/2011, sbr. ákvæði 4 a., ekki hafa fordæmisgildi og því afþeirri ástæðu hafnað útgreiðslu hinnar handveðsettu innstæðu. Það styður þessaályktun að forsvarsmaður stefnda sagði í framangreindri skýrslu sinni fyrirdómi að stefnandi hefði hvað þetta atriði varðar, í krafti stöðu sinnar,áskilið sér meiri rétt en stefndi hafi átt. Í málinu liggur fyrir, ádómskjali nr. 41, ódagsett bréf frá stefnda til stefnanda, sem ritað var íaðdraganda handveðssamningsins frá 16. mars 2012. Í því segir m.a.:„Þegarniðurstaða fæst í Hæstarétti um niðurstöðu hins áfrýjaða dóms geristeftirfarandi:. Ef Lýsingvinnur málið í Hæstarétti standa samningar við Leiguvélar eins og gert er ráðfyrir þegar innborganir eiga sér stað á geymslureikninginn, þ.e. skv.upprunalegum samningsskilmálum. Lýsing á þá rétt á að fá andvirðið greitt tilsín vegna lokauppgjörs samninganna. Lýsing gefur þá út reikning með virðisaukaskattisem Leiguvélar fá til innskatts í sínu bókhaldi. Leiguvélar gerir upp viðLýsingu virðisaukaskattinn, auk mismunar ef einhver er þegar virðisaukaskatturer endurgreiddur frá skattyfirvöldum.“ Þá liggur fyrir í málinu, ádómskjali nr. 42, tölvupóstur frá Stefáni Braga Bjarnasyni, sem varstjórnarformaður stefnda, þegar handveðssamningurinn var undirritaður ogmeðundirritaði hann, til starfsmanns stefnanda, dags. 14. mars 2012. Ítölvupóstinum segir m.a.:„Ég hef engarathugasemdir við efni þessa Samnings um handveð.“Þá segirennfremur í póstinum:„Hef alvegskilning á fyrirvaranum neðst á blaðsíðu 5 og tel ekki að hann þurfi að verahluti handveðssamningsins.“Ekki verðurannað ráðið en Stefán Bjarni sé með tilvísun til fyrirvarans að vísa til neðanmálstilvísunarinnará bls. 5 í veðsamningi aðila en í henni er eins og áður er rakið gerð greinfyrir ástæðum þess að stefnandi áskilur sér í gr. 5.c. rétt til að neitaútgreiðslu, ef hann telji dóm Hæstaréttar í máli nr. 652/2011 ekkifordæmisgefandi fyrir aðra fjármögnunarleigusamninga stefnanda en þann sembeinlínis sé deilt um í málinu nr. 652/2011. Með vísan til þess sem að framaner rakið er það niðurstaða dómsins að ákvæði 5.a. í handveðssamningi aðila frá16. mars 2012 verði ekki skilið á annan veg en þann að stefnandi geti krafistútgreiðslu á hinni veðsettu bankainnstæðu verði niðurstaða Hæstaréttar í málinunr. 652/2011 á þann veg að gengistrygging þess samnings sem um var deilt ímálinu væri lögmæt. Er framangreind niðurstaða í bestu samræmi við orðalagákvæðisins í 5. gr. a. Þá þykir rétt að gagnálykta frá ákvæðinu í 5. gr. c í þáveru að ekki hafi verið samið um samsvarandi rétt stefnda til handa ogstefnandi á samkvæmt ákvæðinu. Þá styður tilvitnað ákvæði í orðsendingu stefndatil stefnanda í aðdraganda veðsamningsins ótvírætt framangreinda niðurstöðu svoog tilvitnuð ummæli fyrirsvarsmannsstefnda í tölvupóstinum frá 14. mars 2012. Ekki verður talið að lokaákvæði 5.gr. handveðssamningsins breyti framangreindi niðurstöðu enda verður efni þess,með samanburði við ákvæðin í 5.a. og 5.c., ekki skýrt á annan veg en þann aðkomi til ágreinings, sem reistur sé á öðru en formdæmisgildi dóms í málinu nr.652/2011, geti aðilar farið þá leið sem ákvæðið heimilar. Í máli þessu er eins og rakiðhefur verið tekist á um túlkun handveðssamnings aðila frá 16. mars 2012 og réttstefnanda til útgreiðslu af hinum veðsetta bankareikningi stefnda. Ekki er viðlausn þess ágreinings þörf á að taka afstöðu til fjölmargra málsástæðnastefnda, sem miða að því að sanna að þeir fjármögnunarleigusamningar stefnda ogstefnanda, sem til er vitnað í handveðssamningnum, séu leigu- eðalánssamningar. Með vísan til alls framanritaðsverður stefndi dæmdur til að rita undir beiðni til MP banka hf. um að öllinnstæða bankareiknings stefnda nr. 0701-15-190055 verði greidd inn ábankareikning stefnanda nr. 0313-26-12420, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 250.000 krónur, eins og áfrýjandikrefst, samkvæmt heimild í 2. málslið 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sem falli á að liðnum 15 dögum frá uppkvaðningu dóms þessahafi framangreindri skyldu stefnda ekki verið fullnægt fyrir þann tíma. Með vísan til framangreindrarniðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til aðgreiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur. Þórður S. Gunnarssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Stefnda, Leiguvélum ehf., ergert að rita undir beiðni til MP banka hf. um að öll innstæða bankareikningsstefnda nr. 0701-15-190055 verði greidd inn á bankareikning stefnanda nr.0313-26-12420, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 250.000 krónur,- er falli á að liðnum 15 dögum frá uppkvaðningudóms þessa, hafi framangreindri skyldu stefnda ekki verið fullnægt fyrir þanntíma. Stefndi greiði stefnanda 1.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 181/2000
Kærumál Innsetningargerð Börn
Í tengslum við skilnað hjónanna M, spænsks ríkisborgara, og K, íslensks ríkisborgara, sem búsett voru á Spáni ásamt tveimur börnum sínum fæddum 1987 og 1990, gerðu þau með sér skilnaðarsamning. Þar kom fram að börnin skyldu vera í umsjá K, undir vernd hennar og yfirráðarétti, en að M og K færu sameiginlega með foreldravald yfir börnunum. Þá var kveðið á um að aðilum væri báðum heimilt að „skipta um heimilisfang” og bæri að tilkynna hinum slíkt með minnst 20 daga fyrirvara. K flutti ásamt börnunum til Íslands og tilkynnti lögmaður K á Spáni þarlendum dómstóli um flutninginn í september 1999. M krafðist þess að fá börnin tekin úr umráðum K og fengin sér með beinni aðfarargerð. Leitað var skýringa spænskra yfirvalda á málinu og kom fram að þau töldu að flutningur K á börnunum frá Spáni hafi verið brot á forsjárrétti M í skilningi 1. töluliðar 5. gr. Haagsamningsins og að brottflutningurinn hefði verið ólögmætur eftir ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 3. gr. samningsins. Var talið að gagnvart M hefði K flutt börn þeirra frá Spáni til Íslands á ólögmætan hátt samkvæmt 3. gr. Haagsamningsins, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. Ekki var talið að K hefði sýnt fram á að dvöl barnanna á Spáni gæti leitt til alvarlegrar hættu á að þau yrðu fyrir andlegum eða líkamlegum skaða í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Þá var talið að ráða mætti af álitsgerðum sálfræðinga að börnin væru ekki andvíg búsetu á Spáni, en kjósi sér dvalarstað með K. Þar sem niðurstaða um að færa bæri börnin til Spánar fæli ekki í sér breytingu á því að börnin gætu áfram verið í umsjá K þar í landi var ekki talið að skilyrði væru fyrir hendi til að hafna kröfu M á grundvelli 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Var tekin til greina krafa M um innsetningargerð hefði K ekki innan tveggja mánaða frá uppsögu dómsins farið með börnin eða stuðlað að ferð þeirra til Spánar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. maí sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. apríl 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að sér yrði heimilað að fá tvo nafngreinda syni málsaðila, fædda 1987 og 1990, tekna úr umráðum varnaraðila og fengna sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að sér verði veitt heimild til aðfarargerðarinnar, svo og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um heimild til aðfarargerðar. Þá krefst varnaraðili jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilarnir í hjúskap á Spáni 23. apríl 1985. Voru þau í kjölfarið búsett þar og eignuðust tvo syni, sem áður er getið. Vorið 1998 skildu aðilarnir að borði og sæng og gerðu í tengslum við það skilnaðarsamning 8. apríl á því ári. Í þriðja lið samningsins sagði meðal annars eftirfarandi samkvæmt framlagðri þýðingu á skjalinu: „Fyrrgreindir synir hjónanna ..., sá fyrri ellefu og hinn átta ára að aldri, skulu vera í umsjá móðurinnar, undir vernd hennar og yfirráðarétti, og skal hún veita þeim það eftirlit og umhyggju sem þörf krefur, án þess að það raski fyrirkomulagi heimsókna, dvala og samskipta, sem komið er á í þágu föðurins ...“. Í fjórða lið samningsins var svofellt ákvæði: „Foreldravald yfir ólögráða sonunum skulu báðir foreldrarnir áfram fara með í sameiningu, og með það fyrir augum, skuldbinda þau sig til að taka hverjar þær mikilvægu ákvarðanir í sameiningu sem varða þroska, heilsu og menntun barna sinna.“ Samkvæmt samningnum átti sóknaraðili að greiða nánar tiltekið mánaðarlegt meðlag með sonum aðilanna. Kveðið var á um að varnaraðili ætti að hafa áfram til afnota íbúð aðilanna í Murcia á Spáni ásamt sonum þeirra, en hvorum aðilanum um sig væri heimilt að „skipta um heimilisfang“ og bæri þá að tilkynna hinum um slíkt með minnst 20 daga fyrirvara til að auðvelda sóknaraðila umgengni við syni þeirra. Aðilunum var veittur lögskilnaður með dómsúrskurði 23. apríl 1999, sem leiddi ekki til breytinga á framangreindum atriðum. Varnaraðili kveðst hafa flutt ásamt sonum aðilanna frá Spáni til Íslands í júní 1999 og þau sest að hér á landi. Um sex vikum síðar hafi hún sent drengina til sóknaraðila í heimsókn, sem hafi varað í fimm vikur. Í kjölfarið hafi þeir komið aftur til Íslands 20. september 1999 og hafið skólagöngu, en lögheimili þeirra sé nú hér á landi. Síðastnefndan dag hafi lögmaður varnaraðila á Spáni tilkynnt dómstóli þar um flutning hennar og drengjanna hingað til lands. Sóknaraðili skýrir á hinn bóginn svo frá að varnaraðili hafi farið hingað til lands ásamt sonum þeirra um sumarið 1999, en komið svo aftur til Spánar, þar sem drengirnir hafi byrjað á ný skólagöngu eftir sumarleyfi. Sóknaraðili hafi verið fjarstaddur vegna atvinnu sinnar í september 1999, en hinn 20. þess mánaðar hafi varnaraðili án samráðs við eða tilkynningar til sóknaraðila numið drengina á brott til Íslands. Af þessu hafi sóknaraðili ekki haft spurnir fyrr en ellefu dögum síðar. Þótt varnaraðili hafi tilkynnt spænskum dómstóli um för sína og sona aðilanna úr landi hafi ekkert ráðrúm gefist til að stöðva hana. Í málinu krefst sóknaraðili sem áður segir að sér verði heimilað að fá syni aðilanna afhenta sér með beinni aðfarargerð. Um lagastoð fyrir þeirri kröfu vísar hann til ákvæða laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. og samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem var gerður í Haag 25. október 1980, en hér á eftir verður hann nefndur Haagsamningurinn. Hefur málið verið sótt fyrir milligöngu spænska dómsmálaráðuneytisins og dóms- og kirkjumálaráðuneytisins hér á landi, sbr. 5. gr. laga nr. 160/1995. II. Með bréfi spænska dómsmálaráðuneytisins 26. nóvember 1999, þar sem leitað var atbeina íslenskra stjórnvalda í þágu sóknaraðila, fylgdi beiðni hans um aðstoð við að fá syni aðilanna flutta á ný til Spánar. Í bréfinu var vísað til þess að samkvæmt spænskum lögum, 154. gr. Código Civil, færu báðir foreldrar með „parental responsibility for the children.“ Var síðan skírskotað til gagna, sem fylgdu bréfinu, og hermt að þau bæru með sér að synir aðilanna hefðu verið numdir brott og þeim væri haldið í andstöðu við forsjárrétt sóknaraðila í skilningi 5. gr. Haagsamningsins. Af þeim sökum væri brottflutningur og hald drengjanna ólögmætt samkvæmt 3. gr. hans. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar aflaði sóknaraðili að tilhlutan Hæstaréttar og með milligöngu dóms- og kirkjumálaráðuneytisins nánari skýringa spænska dómsmálaráðuneytisins á því, sem að framan greinir. Í samantekt, sem fylgdi bréfi spænska ráðuneytisins 1. júní 2000, var meðal annars lýst lagalegri merkingu þeirra hugtaka, sem notuð voru í áður tilvitnuðum þriðja og fjórða lið skilnaðarsamnings aðilanna og þýdd þar á íslensku með orðunum umsjá, yfirráðaréttur og foreldravald. Þá var og gerð nánari grein fyrir inntaki þess spænska lagaákvæðis, sem áður var getið. Af þessu var í samantektinni dregin ályktun, sem hljóðar svo í framlagðri þýðingu: „Rétturinn til verndar og yfirráðaréttar, sem K er færður í hendur í samræmi við spænskan rétt, veitir henni ekki heimild til að taka ákvörðun upp á eigin spýtur (einhliða) varðandi búsetustað barnanna.“ Var í því sambandi jafnframt vísað til þess að í úrskurði héraðsdómstóls í Murcia 2. nóvember 1999 hafi samkvæmt kröfu sóknaraðila verið lagt fyrir varnaraðila að koma sonum þeirra innan sex sólarhringa aftur til náms við þá skóla, þar sem þeir höfðu verið innritaðir í þeirri borg. Samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995 getur dómari undir rekstri máls um skil á barni á grundvelli Haagsamningsins ákveðið að lögð skuli fram yfirlýsing yfirvalds í því ríki, þar sem barn var búsett fyrir brottflutning, um að ólögmætt hafi verið að fara með það eða halda því. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, sagði í umfjöllun um 11. gr. þess að við mat á því hvort ólögmætur brottflutningur eða hald hafi átt sér stað og hver hafi rétt til að fá barn afhent skuli tekið beint mið af lögum þess ríkis, þar sem það var búsett fyrir brottflutning, og úrskurðum dómstóla og stjórnvalda þar. Eru þessar athugasemdir í samræmi við ákvæði 14. gr. Haagsamningsins og þær grundvallarreglur, sem hann er reistur á. Í áðurgreindum gögnum hafa spænsk yfirvöld látið uppi það ótvíræða álit að flutningur varnaraðila á sonum aðilanna brott frá Spáni hafi verið brot á forsjárrétti í skilningi 1. töluliðar 5. gr. Haagsamningsins, sem sóknaraðili nýtur samkvæmt spænskum lögum og skilnaðarsamningi aðilanna, svo og að sá brottflutningur hafi verið ólögmætur eftir ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 3. gr. samningsins. Ekki hefur verið leitt í ljós að neinir þeir annmarkar séu á umræddri álitsgerð spænskra yfirvalda, sem valdið gætu að íslenskir dómstólar hafni að leggja hana eftir áðurgreindum heimildum til grundvallar í þessum efnum. Er því óhjákvæmilegt að líta svo á að gagnvart sóknaraðila hafi varnaraðili flutt syni þeirra frá Spáni og hingað til lands á ólögmætan hátt samkvæmt 3. gr. Haagsamningsins, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995. III. Í málatilbúnaði varnaraðila fyrir Hæstarétti er því meðal annars borið við að synja verði um afhendingu sona aðilanna vegna ákvæðis 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Í því sambandi er vísað til þess að vilji drengjanna standi til þess að dvelja með varnaraðila á Íslandi, enda séu þeir henni tengdari en sóknaraðila, sem vegna anna í starfi sé oft og lengi fjarri heimili sínu. Yrði krafa sóknaraðila tekin til greina væri umönnun drengjanna háð óvissu og gæti eftir atvikum komið til þess að núverandi eiginkona hans hefði með hendi uppeldi þeirra. Sé þetta fallið til að valda þeim skaða. Séu því skilyrði til að beita fyrrnefndu undanþáguákvæði til að hafna kröfu sóknaraðila. Um þessar röksemdir er til þess að líta að samkvæmt 19. gr. Haagsamningsins felst ekki efnisleg úrlausn um álitamál varðandi forsjá barns í ákvörðun um að því verði skilað eftir reglum hans. Stæði því eftir sem áður óbreytt sú skipan, sem aðilarnir ákváðu um forsjá sona sinna með áðurnefndum fyrirmælum í skilnaðarsamningi, þótt eftir atvikum þyrfti að veita sóknaraðila umráð yfir drengjunum til að rjúfa það ólögmæta ástand, sem varnaraðili hefur komið á með brottnámi þeirra frá Spáni. Að öðru leyti hefur varnaraðili ekki fært sönnur fyrir að dvöl drengjanna á Spáni, eftir atvikum í umráðum sóknaraðila, gæti leitt til alvarlegrar hættu á að þeir yrðu fyrir andlegum eða líkamlegum skaða í skilningi 2. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Er því ekki hald í þessari málsástæðu varnaraðila. Þá hefur varnaraðili einnig reist dómkröfu sína á því að fyrir liggi samkvæmt álitsgerðum sálfræðinga að synir aðilanna óski eftir að búa með henni hér á landi. Standi því ákvæði 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995 í vegi fyrir að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Varðandi þessa málsástæðu varnaraðila verður að gæta að því að í álitsgerð sálfræðings frá 7. apríl 2000, sem laut að eldri syni aðilanna, kom fram að hann hafi aðspurður um hvort hann kysi fremur að búa á Spáni eða Íslandi svarað því til að sér væri „alveg sama í hvoru landinu hann eigi heima, en kveðst núna vilja vera á Íslandi ...“. Jafnframt sagði meðal annars eftirfarandi í niðurstöðum álitsgerðarinnar: „Drengurinn hefur jákvæða afstöðu til bæði Spánar og Íslands enda virðist honum hafa liðið vel á báðum stöðum og búið við gott atlæti og fundið mikla umhyggju frá foreldrum, skyldmennum og vinum. Í dag kýs drengurinn að búa á Íslandi. Sú afstaða hans tengist því fyrst og fremst að hann vill búa hjá móður sinni sem hann segist alltaf hafa verið hjá, mun meira heldur en hjá föður sem oft ferðaðist mikið burt frá heimili vegna atvinnu sinnar.“ Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar aflaði varnaraðili að tilhlutan Hæstaréttar álitsgerðar sálfræðings 4. júní 2000 varðandi yngri son aðilanna. Í niðurstöðum hennar sagði meðal annars að drengurinn hafi sagt að „sér líki betur á Íslandi en á Spáni. Fram kemur þó að honum hefur liðið mjög vel á Spáni, sennilega ekki síður en á Íslandi, og líklegt er að afstaða hans til þess í hvaða landi hann vill búa mótist mest af því að hann kýs að búa þar sem móðir hans býr.“ Samkvæmt 3. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995 er unnt að synja um afhendingu barns ef það er andvígt afhendingu og hefur náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til afstöðu þess. Af tilvitnuðum ummælum í álitsgerðum sálfræðings er ljóst að synir málsaðila séu ekki andvígir búsetu á Spáni, en kjósi sér dvalarstað með móður sinni. Eins og fyrr segir mundi niðurstaða málsins um að færa bæri syni aðilanna aftur til Spánar engu breyta um að þeir ættu að lúta umsjá varnaraðila þar í landi, sbr. og 19. gr. Haagsamningsins. Eru því ekki skilyrði til að hafna kröfu sóknaraðila á grundvelli reglu 3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995. Ekki hafa verið færð fram haldbær rök fyrir því að önnur ákvæði 12. gr. laga nr. 160/1995 en um ræðir að framan geti staðið kröfu sóknaraðila í vegi. IV. Samkvæmt því, sem áður greinir, verður að líta svo á að varnaraðili hafi fært syni aðilanna hingað til lands á ólögmætan hátt, sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995, og að ákvæði 12. gr. sömu laga leiði ekki til þess að synjað verði um afhendingu drengjanna. Af aðfararorðum Haagsamningsins er sýnt að honum sé ætlað að stuðla að því að börnum, sem í skilningi hans hafa verið flutt á milli landa á ólögmætan hátt, verði skilað til þess ríkis, þar sem þau voru búsett áður en það gerðist. Verður þeirri skyldu, sem leggja má á varnaraðila á grundvelli samningsins, þannig fullnægt með því að hún fari sjálf með drengina eða stuðli á annan hátt að för þeirra til Spánar, þar sem hún eftir atvikum gæti dvalið eins og nauðsyn krefði og farið með umsjá þeirra uns lyktir fengjust í deilum aðilanna. Eru ekki efni til að telja orðalag 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 girða fyrir þetta og leiða til þess að drengjunum verði ekki skilað með öðru móti en að færa þá í hendur sóknaraðila. Láti varnaraðili hins vegar ekki verða af skilum drengjanna á þennan hátt verður ekki undan því vikist að afhending þeirra á grundvelli laga nr. 160/1995 og Haagsamningsins fari fram með innsetningargerð í samræmi við kröfu sóknaraðila, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um að honum sé heimilt að fá syni aðilanna tekna úr umráðum varnaraðila og afhenta sér með innsetningargerð, sem fara má fram til fullnustu á skyldu varnaraðila að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu þessa dóms, hafi varnaraðili ekki áður orðið við skyldu sinni á þann hátt, sem áður greinir. Aðilarnir skulu hvor bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Sóknaraðila, M, er heimilt að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu þessa dóms að fá A og B tekna úr umráðum varnaraðila, K, og afhenta sér með beinni aðfarargerð, hafi varnaraðili ekki áður fært þá til Spánar eftir því, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 651/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna breyttri tilhögun gæsluvarðhalds. Hins vegar var talið óheimilt að láta X sæta áframhaldandi einangrun, sbr. 2. mgr. 98. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærðir eru tveir úrskurðir Héraðsdóms Reykjaness 11. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var annars vegar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur og hins vegar var hafnað kröfu hans um breytta tilhögun gæsluvarðhalds. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega ,,að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og til þrautavara að kærða verði gert að sæta farbanni.“ Í greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar koma fram sérstök mótmæli við því að honum verði gert að sæta frekari einangrun í gæsluvarðhaldi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Af forsendum hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald varnaraðila má ráða að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Fallist er á forsendur og niðurstöðu úrskurðarins um að skilyrði séu til þess að hann sæti því áfram. Hann hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 14. október 2009 og verið í einangrun þann tíma. Í 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 er lagt bann við því að sá sem er í gæsluvarðhaldi sæti einangrun lengur en í fjórar vikur samfleytt, nema sá sem um ræðir sé grunaður um brot sem varðað getur að lögum tíu ára fangelsi. Varnaraðili er grunaður um brot gegn 227. gr. a og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn þessum ákvæðum geta varðað fangelsi allt að átta og sex árum. Með hliðsjón af 2. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga er því óheimilt að láta varnaraðila sæta frekari einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur og er kröfu sóknaraðila um þetta því hafnað. Að öðru leyti verða hinir kærðu úrskurðir staðfestir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, klukkan 16. Hinn kærði úrskurður um tilhögun gæsluvarðhalds er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til b. og d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, kl. 16:00. Þess er jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Kærði krefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað en til vara að farbanni verði beitt. Til þrautavara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er kröfu um einangrun mótmælt. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 227. gr. a og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að hann hafi í samvinnu við önnur lögregluembætti, allt frá 10. október sl., haft til rannsóknar ætlað mansal ásamt fleiri brotum sem lögreglan telji að séu hluti af ætlaðri skipulagðri glæpastarfsemi. Sé kærði grunaður í því máli og hafi hann setið í gæsluvarðhaldi frá 14. október sl. Varðandi frekari málsatvik vísist til fyrri krafna um gæsluvarðhald fyrir dómnum svo og til gagna málsins. Kærði hafi borið hjá lögreglu að hið ætlaða fórnarlamb mansals, sem kom til landsins þann 10. október sl., hafi komið á hans vegum hingað til lands eftir að þau hafi átt í tölvusamskiptum og að hann hafi beðið þrjá félaga sína að sækja hana í flugstöðina. Þessum fullyrðingum kærða hafni konan algerlega og þvertaki fyrir það að hafa verið í samskiptum við kærða né nokkurn annan hinna meðkærðu fyrir ferð hennar hingað til lands. Fyrir liggi í málinu að símatengingar voru milli símanúmers kærða og konunnar á meðan hún hvarf úr umsjá lögreglu en þrátt fyrir það neiti kærði að hafa verið í samskipti við hana á þeim tíma og að vita hvar hún væri. Þá liggi jafnframt fyrir í málinu að kærði var í samskiptum við litháískt símanúmer sem meðkærði Y var jafnframt í samskiptum við en það sé það númer sem gögn málsins bera með sér að sé símanúmer aðila í Litháen sem rökstuddur grunur leiki á að tengist málinu. Kærði hafi nú viðurkennt að hafa sótt ætlaðan þolanda mansals til Keflavíkur aðfararnótt 13. október sl. og farið með hana til Reykjavíkur en neitað að greina frá nánari staðsetningum eða atvikum að öðru leyti. Við húsleit á heimili kærða hafi fundist armbandsúr úr innbroti þar sem mikil verðmæti voru tekin ófrjálsri hendi og jafnframt miklar skemmdir unnar en jafnframt hafi fundist munir úr sama innbroti hjá meðkærðu Y og Z. Verulegs ósamræmis og ótrúverðugleika gæti í framburði kærða og annarra aðila sem tengist málinu. Rannsókn máls þessa sé mjög tímafrek og flókin og sé nú á lokastigi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sem kærði tengist ásamt meðkærðu. Rannsókn málsins hafi verið unnin í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega við Litháen en fyrir liggi fjöldi gagna þaðan sem unnið sé að því að þýða og varði aðdraganda og forsögu að ferð konunnar hingað til lands. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en ætlað brot gegn fyrrgreinda ákvæðinu geti varðað fangelsisrefsingu, allt að 8 árum. Að mati lögreglu hafi sá grunur styrkst til muna að um verulega skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða sem kærði tengist. Sé hann talinn einn af forsprökkum ásamt þremur öðrum meðákærðum er nú sitji í gæsluvarðhaldi. Telji lögregla rökstuddan grun til að ætla að þessi ætlaða skipulagða glæpastarfsemi tengist litháísku mafíunni og sé kærði einn af þeim aðilum er veiti þeim forystu hér á landi. Vísist nánar um það til hættumarks greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem liggi fyrir í gögnum málsins. Lögreglustjóri telji að öðru fólki stafi veruleg hætta af kærða en við rannsókn málsins hafi komið í ljós að fólk sé mjög hrætt við hann og sé jafnframt hrætt við að gefa framburð í málinu af ótta við hefndaraðgerðir. Þá sé kærði af erlendu bergi brotinn og verulegar líkur á að hann reyni að yfirgefa Ísland verði hann ekki látinn sitja í gæsluvarðhaldi. Þá vísi lögreglustjóri jafnframt til þess að meint brot varði helgustu réttindi fólks. Með vísan til alls þessa telji lögreglan nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Til stuðnings kröfu sinni um að kærði sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu vísi lögreglustjóri til þess að hætta kunni að leika á að kærði nái til vitna í málinu í gegnum aðila er tengist hinni meintu glæpastarfsemi. Ætla megi að kærði fái aðra aðila til að hefna eða hafa áhrif á framburð vitna áður en málið sé til lykta leitt fyrir dómstólum. Krafa lögreglu er byggð á b.lið 95. gr. laga nr. 88/2008 um að hætta sé á, sæti kærði ekki áframhaldandi gæsluvarðhaldi, að hann muni reyna að komast úr landi og ennfremur er krafan byggð á d. lið sömu greinar um að telja megi gæsluvarðhald nauðsynlegt til að verja aðra fyrir árásum sakbornings. Rannsókn málsins hefur beinst að erlendum ríkisborgurum sem lögreglan telur að stundi skipulagða glæpastarfsemi hér á landi m.a. með mansali, vændisstarfsemi og innheimtu svokallaðra verndartolla af samlöndum sínum sem hér eru búsettir. Í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra vegna öryggis þriggja vitna og er niðurstaða matsins að öryggi vitnanna sé ógnað gangi kærði laus. Að öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á með lögreglustjóra að skilyrði b. og [d.] liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt og verður því krafan tekin til greina eins og hún er fram sett í beiðni og nánar greinir í úrskurðarorði. Fallist verði jafnframt á kröfu lögreglu um að kærði sæti einangrun. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 78/2017
Landamerki Kröfugerð
Aðilar deildu um landamerki jarðanna Ystafells 1 og 2 og Fellssels í Þingeyjarsveit, úr króki á Heyvallargróf, sem aðilar voru sammála um hvar væri, austur í Skjálfandafljót. Vísað var til þess að á hinum umdeilda hluta landamerkjanna miðuðu landamerkjabréf jarðanna við að vörður réðu merkjum að því er varðaði línu frá þjóðvegi og að Setbergsvörðu, sem var óumdeild í málinu. Með matsgerð dómkvadds matsmanns þótti sannað að á kröfulínu eigenda Ystafells 1 og 2 væru 12 vörður sem flestar væru meira en aldargamlar. Í og við kröfulínu eigenda Fellssels væru á hinn bóginn þrjár manngerðar vörður sem væru frekar ungar. Var talið óhætt að miða við að vörðurnar í kröfulínu eigenda Ystafells 1 og 2 væru þær vörður sem um ræddi, en ósennilegt þótti að tvær vörðuraðir hefðu verið hlaðnar nálægt hvor annarri, önnur sem landamerki og hin til að beina mönnum leið. Þá væri kröfulína eigenda Ystafells 1 og 2 frá Setbergsvörðu að Skjálfandafljóti í eðlilegu framhaldi framangreindrar línu, en ekki höfðu verið færðar sönnur á að landamerkin vikju frá beinni línu, svo sem kröfulína eigenda Fellssels gerði ráð fyrir. Þá yrði ekki séð að þau síðarnefndu hefðu öðlast betri rétt fyrir hefð. Loks fengi samræmd tilvísun í landamerkjabréfum jarðanna til þess að austurmörkum þeirra réði sú meginkvísl Skjálfandafljóts sem félli norðaustur úr Grænhyl betur samrýmst dómkröfum eigenda Ystafells 1 og 2 í málinu. Var því kröfulína eigenda Ystafells 1 og 2 lögð til grundvallar um landamerki milli jarðanna.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2017. Þau krefjastþess að staðfest verði með dómi að landamerki milli jarðanna Ystafells 1 og 2annars vegar og Fellssels hins vegar markist af línu sem dregin er fráSkjálfandafljóti (Punktur 1), hnit: X 567.518,7 Y 586.569,5 um Votulág aðmerkivörðu í skógi (Punktur 2), hnit: X 567.369,3 Y 586.569,5. Þaðan í vörðunorðan við Setberg (Punktur B: varða við Setberg), hnit: X 566.856,0 Y586.333,5. Úr vörðunni norðan við Setberg í vörðu við Merkjamel (Punktur 3:varða við Merkjamel merkt Ný varða 02), hnit: X 565.715,5 Y 586.653,4. Þaðan í króká Heyvallagróf (Punktur F: Krókur), hnit: X 564.133 Y 586.606 en svo upp eftirHeyvallagróf upp á fjallsbrún í vörðu (Punktur G: Varða Kinnarfjall), hnit: X563.576 Y 586.595, þaðan eftir merkjavörðum upp Skollhóla og vestur á Háfjall(Punktur: Varða 2), hnit: X 562.906 Y 586.669 og áfram vestur eftir vörðuðumhnitamerkjum (Varða 3), hnit: X 562.197 Y 586.669, (Varða 4), hnit: X 561.610 Y586.597, (Varða 5), hnit: X 561.492 Y 586.580, (Varða 6), hnit: X 561.062 Y586.457, (Varða 7), hnit: X 560.940 Y 586.401, (Varða 8), hnit: X 560.367 Y586.385, (Varða 9), hnit: X 559.425 Y 586.385, (Varða 10), hnit: X 558.560 Y586.464, í vörðu á Háfjalli (Varða 11), hnit: X 557.921 Y 586.391. Þá krefjastþau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. apríl 2017. Þaukrefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað,sem þau krefjast í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi aðaláfrýjenda.Dómendur fóru á vettvang 26. september 2017.Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kröfðust aðaláfrýjendur þess aðkröfugerð þeirra yrði breytt þannig að Y hnit punkts 1 við Skjálfandafljót yrðuskráð Y 586.622,1, þar sem misritun hefði átt sér stað er hnitapunktar voruleiðréttir með bókun í héraði 13. febrúar 2014. Hafi ranga tilgreiningu ápunktinum því einnig verið að finna í áfrýjunarstefnu og greinargerð aðaláfrýjendafyrir Hæstarétti. Var framangreindri kröfu andmælt af hálfu gagnáfrýjenda. Meðvísan til 1. mgr. 163. gr., sbr. 1. mgr. 111. gr., laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála kemst hin breytta kröfugerð ekki að hér fyrir dómi gegn mótmælumgagnáfrýjenda. Málsatvikum og málsástæðum erskilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samræmd tilvísun í landamerkjabréfumYstafells, 27. maí 1885, og Fellssels, 28. maí 1885, til þess að austurmörkumjarðanna ráði sú meginkvísl Skjálfandafljóts sem falli norðaustur úr Grænhylfær betur samrýmst dómkröfum gagnáfrýjenda í málinu en dómkröfum aðaláfrýjenda.Að því gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna umannað en málskostnað.Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjendummálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, Óskar Halldór Tryggvason, Kristján Ingjaldur Tryggvason,Kristbjörn Heiðar Tryggvason, Sigrún Hólm og Anna Guðrún Tryggvadóttir, greiðióskipt gagnáfrýjendum, AB 181 ehf., Sigrúnu Jónasdóttur, Helgu Jónasdóttur,Jóni E. Jónassyni, Úlfhildi Jónasdóttur, Jóni Sigurðarsyni, RegínuSigurðardóttur og Helgu Sigurðardóttur, málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti, samtals 2.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlandseystra 8. nóvember 2016Mál þetta, var dómtekið að loknum endurteknummunnlegum málflutningi þriðjudaginn 13. september 2016.Stefnendur í aðalsök og stefndu í gagnsök eru nú:AB 181 ehf., Fellahvarfi 6, Kópavogi, Sigrún Jónasdóttir, Lynghaga 1,Reykjavík, Helga Jónasdóttir, Naustavör 8, Kópavogi, Jón E. Jónasson, búsetturá Ítalíu, Úlfhildur Jónasdóttir, Aðalþingi 6, Kópavogi, Jón Sigurðarson,Suðurhlíð 38d, Reykjavík, Regína Sigurðardóttir, Sólbrekku 1, Húsavík og HelgaSigurðardóttir, Krókeyrarnöf 2, Akureyri.Er málið var höfðað hinn 9. apríl 2013 vorustefnendur AB181 ehf., Kolbrún Bjarnadóttir, Garðarsbraut 32, Húsavík ogSigurveig Eiríksdóttir, Lundi 1, Kópavogi. Undir rekstri málsins féllustefnendurnir Kolbrún og Sigurveig frá. Eftir búskipti komu stefnendurnirSigrún, Helga, Jón E. og Úlfhildur Jónasbörn í stað Sigurveigar enstefnendurnir Jón, Regína og Helga Sigurðarbörn í stað Kolbrúnar.Stefndu í aðalsök og stefnendur í gagnsök eru núTryggvi Berg Jónsson, Lindargötu 2b, Sauðárkróki, Óskar Halldór Tryggvason,Akurgerði 3b, Akureyri, Kristján Ingjaldur Tryggvason, Árlandi, KristbjörnHeiðar Tryggvason, Ægisgötu 25, Akureyri, Sigrún Hólm, Fellsseli og Anna GuðrúnTryggvadóttir, Víðimýri 8, Sauðárkróki. Við höfðun aðalsakar og gagnsakar vorustefndu í aðalsök og stefnendur í gagnsök þau Tryggvi Berg og ÁrnýGarðarsdóttir en eftir andlát Árnýjar og búskipti hefur aðild að þessu leytibreyst með þessum hætti.Gengið var á vettvang 24. september 2015.DómkröfurEndanlegar kröfur aðalstefnenda í aðalsök eru þærað „landamerki Yztafells og Fellssels verði sem hér segir:A. Frá þjóðvegi í vesturátt: Frá punkti D:Vegur-Suður -65°46,126N, 17°34,877V), hnit 565003.575, 586437.869 norður eftirþjóðvegi í punkt E: (Vegur-Norður – 65°46,229N, 17°34,84V), hnit 565014.083,586632.681, þaðan í krók einn á Heyvallargróf (Punktur F: Krókur -65°46,227N,17°35,966V) hnit 564133.5482, 586606.6527, svo upp eftir Heyvallargróf upp áfjallsbrún í vörðu (Punktur G: Varða Kinnarfjall 1- 65°46,225N, 17°36,723V),hnit 563576.5413, 586595.8612, þaðan eftir merkjavörðum upp Skollhóla og vesturá Háfjall, (Varða 2 – 65°46,273N, 17°37,605V) hnit 562906.6388, 586669.7414, ogáfram vestur eftir vörðum með hnitmerkjunum 562197.7210, 586586669.7414 (Varða3), 561610.8300, 586597.5214 (Varða 4), 561492.1236, 586580.0890 (Varða 5),561062.1243, 586457.2320, (Varða 6), 560940.0974, 586401.6144 (Varða 7),560367.3184, 586385.8422 (Varða 8), 559425.1383, 586385.8422, (Varða 9),558560.1590, 586464.7031 (Varða 10), í vörðu á Háfjalli, hnit 557921.2820,586391.9643 (Varða 11).B. Frá þjóðvegi til austurs:Úr punkti D, Vegur-Suður: 65°46,126N, 17°34,877V(hnit 565003.575, 586437.869) í vörðu 1: 65°46,090N, 17°33,910V (hnit565733.704, 586390.577), þaðan í vörðu 2: 65°46,085N,-17°33,658V, (hnit565926.626, 586385.259) þaðan í vörðu 3: 65°46,048N,-17°33,505V, (hnit566043.022, 586385.681) þaðan í vörðu 4: 65°46,073N, - 17°32,827V, (hnit566561.511, 586378.592) þaðan í vörðu 5: 65°46,079N,-17°32,617V, (hnit566721.114, 586393.419) þaðan í vörðu 6, norðan Setbergs: 65°46,045N,17°32,441V (hnit 566855.2863, 586333.7525), þaðan í vörðu 7: 65°46,051N, -17°32.234V, (hnit 567014.599, 586348.109), þaðan í vörðu 8: 65°46,048N, -17°31,922V, (hnit 567014.599, 586348.109) þaðan í vörðu 9: 65°46,056N, -17°31.537V, (hnit 567546.750, 586369.062), og síðan eftir áframhaldandi línu ífarveg Skjálfandafljóts í stefnu á miðja kvísl sem rennur norðaustur úr Grænhylí punkt með hnitinu 65°46,062N, - 17°31,104V, (hnit 567877.381, 586388.170).“Í aðalsök krefjast aðalstefndu sýknu af kröfumaðalstefnenda.Í gagnsök eru endanlegar kröfur gagnstefnenda þærað viðurkennt verði að landamerki Yztafells 1 og 2 annars vegar og Fellsselshins vegar „séu sem hér segir með merktum hnitapunktum samkvæmt hnitakerfiISN93:“ „Frá Skjálfandafljóti = Punktur 1 hnit X 567518,7 Y 586569,5 um Votulágað merkivörðu í skógi = Punktur 2 hnit X 567369,3 Y 586569,5. Þaðan í vörðunorðan við Setberg, = Punktur B: varða við Setberg, hnit X 566856,0 Y 586333,5.Úr vörðunni norðan við Setberg í vörðu við Merkjamel = Punktur 3: varða viðMerkjamel merktur Ný varða 02, hnit X 565715,5 Y 586.653,4.“ „Þaðan í krók áHeyvallagróf (Punktur F: Krókur 65°46,227N, 17°35,966V) hnit 564.133 ; 586.606en svo upp eftir Heyvallagróf upp á fjallsbrún í vörðu ( Punktur G: VarðaKinnarfjall 65°46,225N, 17°36,723V) hnit 563.576 ; 586.595, þaðan eftirmerkjavörðum upp Skollhóla og vestur á Háfjall ( Punktur: Varða 2 65°46,273N,17°37,605V) hnit 562.906 ; 586.669 og áfram vestur eftir vörðuðum hnitamerkjum562.197 ; 586.669 (Varða 3) 561.610 ; 586.597 (Varða 4) 561.492 ; 586.580 (Varða 5) 561.062 ; 586.457 (Varða 6) 560.940 ; 586.401 (Varða 7) 560.367 ;586.385 ( Varða 8) 559.425 ; 586.385 ( Varða 9) 558.560 ; 586.464 (Varða 10) ívörðu á Háfjalli hnit 557.921 ; 586.391 (Varða 11).“ Í gagnsök krefjast gagnstefndu sýknu af kröfumgagnstefnenda.Aðalstefnendur og gagnstefnendur krefjastmálskostnaðar úr hendi gagnaðila.MálavextirMál þetta snýst um landamerki á milli jarðannaYztafells 1 og 2 annars vegar og Fellssels hins vegar. Jarðirnar eru íÞingeyjarsveit, áður Ljósavatnshreppi. Landamerki þeirra frá þjóðvegi tilvesturs eru ágreiningslaus í málinu en deilt er um landamerkin frá þjóðvegi tilausturs, yfir Kinnarfell að Skjálfandafljóti.Jörðin Yztafell er gömul lögjörð og henni fylgdihjáleigan Fellssel. Í miðaldaheimildum er Yztafell stundum nefnt Neðstafell eðaFell. Fellssel er aldrei nefnt í neinum miðaldaheimildum. Í Jarðabók ÁrnaMagnússonar og Páls Vídalíns er fjallað um Yztafell í XI. bindi, og er sá hlutijarðabókarinnar dagsettur 19. júlí 1712. Jörðin er talin 20 hundruð að dýrleikaog svo er sagt tíundast presti og fátækum. Eigandi er biskupsstóllinn Hólar.Landskuld er talin 1 hundrað síðan bóluna, sem gekk 1707-1708, en sagt að áðurhafi landskuld verið 1 hundrað og 40 álnir og hafi svo verið í manna minni, enmunnmæli eru talin um að í tíð Ólafs biskups Hjaltasonar (1552-69) hafi húnverið 1 hundrað. Leigukúgildi eru 2½ og hafi svo verið það menn viti, nema umfáein ár hafi einu verið aukið við fyrir bón umboðsmanns. Bústofn er talinn uppog rætt um landgæði, m.a. um skóginn í austanverðu Kinnarfelli. Um Fellssel segir sérstaklega að það sé hjáleiga,byggt fyrir mannaminni á selstæði heimajarðarinnar suður með fjallinu, afdeilteinasta að túni. Dýrleiki er sagður óviss þar eð hjáleigan tíundist ekki.Landskuld er sögð ýmist 20 eða 30 álnir í landaurum til heimabóndans.Leigukúgildi eru sögð 1½ lengstum en nú 2½ fyrir bón og efnaleysi ábúanda.Bústofn er talinn upp og er hann sem svarar minna en helmingi af bústofniheimajarðarinnar.Í Jarðatali á Íslandi, útgefnu 1847, er Yztafellsagt bændaeign, talið 20 hundruð að dýrleika, Fellssel þá meðtalið, landskuld 1hundrað, kúgildi 2, þarna búa einn eigandi og einn leigjandi. Þá er Fellsseltalin hjáleiga og landskuld 30 álnir, kúgildi 1½ og ábúandi einn eigandi. Framer tekið neðanmáls að sýslumaður telji nú 6 ⅔ hundruð af dýrleikanum áhjáleigunni en 6 hundruð hafi verið talin á henni 1805. Samkvæmt kjörskrá frá1839 er Yztafell talið sér 13 1/3 úr hundraði en Fellssel 6 ⅔ úr hundraði.LandamerkjaskráHinn 27. maí 1885 var gerð og undirrituðlandamerkjaskrá jarðarinnar Yztafells í Köldukinn í Þingeyjarsýslu, þinglýstsama dag. Hún hljóðar þannig:„Að austan ræður Skjálfandafljót, eða sú meginkvíslþess, er fellur í norðaustr úr Grænhyl.Að norðan, austan í Kinnarfelli, ræðr merkjum milliHóls og Yztafells gamall garður; liggur hann rjett norðan við Spangarsel og nærneðan frá fljótinu og upp á brún fellsins. Vestan í fellinu ráða vörður merkjummilli jarða þessara, frá fellsbrúninni og niðr að Rangá. Gagnvart vörðum þessumskiptir gamall garður löndum í fjallinu milli Guðmundarstaða og Yztafells,neðan frá Rangá og upp á fjallsbrún; þar fyrir vestan ráða merkjavörður uppGuðmundarstaðahóla og upp á svonefnt Vesturfjall. Að sunnan, austan í Kinnarfelli, ráða vörðurmerkjum milli Yztafells og Fellssels; liggja þær upp hlíðina frá fljótinu, ogupp á brún, rjett norðan við Setberg, þaðan yfir fellið og niðr að Rangá.Vestan við Rangá skiptir gamall garðr löndum milli jarðanna syðst áHeyvallarfit; ofan við fitina ráða vörður upp fjallsræturnar beint í Krók einná Heyvallargróf; úr því ræðr grófin sjálf merkjum upp á fjallsbrún; þaðan ráðamerkjavörðr upp Skollhóla og vestr á háfjall.Að vestan ráða merkjum grjóthæðir hvaðan vötnumhallar inn á Finnstaðadal.“Undir þetta rituðu sjö manns nöfn sín, þar á meðalGuðbjörg Aradóttir, eigandi og ábúandi Yztafells, og Jóhannes Jóhannesson,eigandi Fellssels, en einnig eigendur Hóls og Finnsstaða og ábúandiGvendarstaða.Landamerkjabréf fyrir Fellssel er dagsett degisíðar eða 28. maí 1885, þinglýst þá, og um merkin á milli Yztafells ogFellssels alveg samhljóða bréfinu um merki Yztafells.Í málinu liggur fyrir skrá um örnefni íLjósavatnshreppi, skráð af Alfreð Ásmundssyni, Hlíð, og segir hann þeimaðallega safnað á árunum 1942 til 1948. Þar segir í upphafi um Yztafell:„Að sunnan liggur Fellsselsland. Merki vestanRangár í Merkigarði skammt norðan við Fellsselstún, þaðan beint í Krók áHeyvallargróf og frá henni beint vestur til fjalls um Skollhóla upp á hágrjót.Austan Rangár beint frá Merkigarði að vestan, í Merkimel vestan í Fellinu umMerkivörðu norður af Setbergi, þaðan í Votulág sunnarlega í skógunum.“Síðan segir í örnefnaskrá Fellssels: „Að norðan er Yztafellsland. Merki eru í girðinguyfir dalbotninn. Þaðan austur yfir Fell beint í Votulág í skógi. En vestur íMerkigróf og þaðan beint til fjalls. Að sunnan er Barnafellsland ... ÍSkjálfandafljóti er Grænhylur norðvestan undir Þingeyjarbjörgum, en Bjarghylurað vestan. Norðan við Björgin í Fljótsgili á Fljótsbakkanum eru Neðrigötur.Sunnan við Votulág er skógargeiri sem heitir Fellsselstagl. Sunnan og neðan viðþað á bakkanum er Helgakofi. ... Upp af Votulág er Setbergsrétt, neðan viðEfrigötur. Þar voru eitt sinn Beitarhús frá Fellsseli og Yztafelli. Síðastibeitarhúsamaður þar var Snorri Jóhannesson er lengi bjó í Fellsseli um síðustualdamót. Suður og upp frá réttinni er Hjalli, en upp af réttinni er Steberg(sic). Framan í því Setbergshlíð. ... Rétt sunnan við Yztafellsmerki vestan ífellinu neðarlega er Kerlingargróf, þar sunnar og neðar er Þrælagerðismelur.Sunnan við hann er Þrælagerði og Þrælagerðislækur. Á Þrælagerði á að hafa veriðbýli ... Vestan við Rangá norðan við túnið er Rönd, milli Merkigarðs ogGarðsendagrófar... Austur yfir Fell liggja Fellsselsstígar norðanvert viðSyðrihnjúk. Meðfram þeim eru Fellsselsvörður.“Í málinu hafa stefnendur lagt fram sérstakaörnefnaskrá Yztafells og mun samin af Yztafellsmönnunum Jóni og MarteiniSigurðssonum. Þar segir: „Merkin að sunnan, vestan ár, er þúfnagarður nokkrumföðmum norðan við Fellsselstún, bein stefna úr honum og í krók á Heyvallargrófí fjallinu og síðan beint vestur á grjót. Austan Rangár eru merkin beint úrmerkigarðinum vestan við ána í merkimel ofarlega í Fellinu og þaðan beint ímerkivörðu norðan við Setberg og nálægt Setbergsrétt niður í Fljót... .Nú erskógurinn örnefnalaus og rjóðralítill fram að merkjum. Þar er skorinn af honumsyðri halinn af votlendri lág sem heitir Votalág. Rétt sunnan og ofan viðVotulág, laust frá skógnum heitir Setbergsrétt. Þar voru fyrrum beitarhús, sameignfrá Felli og Fellsseli en síðar notuð til sundurdráttar í smölun.... Réttsunnan við merki Yztafells og Fellssels er Setberg á brúninni beint suður fráHildarklöpp. Það er hár og stór stuðlabergsklettur, brattur að framan. ...Tveirhnjúkar rísa upp úr Kinnarfelli og djúp lægð á milli. Yztafell á land yfirallan syðri hluta Ytrihjúks og alla lægðina á milli hnjúkanna.“Í bók sinni, Sigurður í Yztafelli og samtíðarmenn,sem út kom árið 1965, segir Jón Sigurðsson ýmislegt af jörðinni. Segir þarmeðal annars: „Sama vorið [1863] og ég kom í Yztafell, var ráðist í það aðbyggja beitarhús austan í fellinu, á svonefndum Fellskofarinda. Hafði þareinhverntíma, til forna, verið einhver bygging. Þarna voru nú byggð tvö húsnokkuð stór, samstæð, sitt frá hvorum bænum, Yztafelli og Fellsseli, og vorusauðir hafðir þar næsta vetur tíma og tíma og næstu sex ár á eftir. Beitt var ífellið, en eigi minna austur á Þingey, með leyfi eigenda eyjarinnar.“ Í Lýsingu Þingeyjarsýslu I, Suður-Þingeyjarsýslu,sem út kom árið 1954, einnig eftir Jón Sigurðsson, segir meðal annars um þáhlíð Kinnarfells sem snýr að Skjálfandafljóti: „Í hinni bröttu hlíð erFellsskógur, eign fjögurra jarða fornra (Hóls, Hólsgerðis, Yztafells ogFellssels). Aðeins skógar Fljótsdals og Fnjóskadals eru meiri þessum skógi áÍslandi að vexti trjáa og viðamagni. Þar eru mörg tré um tíu metra há og mjögbeinvaxin. Skógurinn er í örum vexti og ófeyskinn, og þykir þaðan betrasmíðabirki en úr öðrum skógum... Sunnar í hlíðinni var skóglaust orðið báðummegin við Barnafell, sem fór í eyði 1934, en nú breiðist óðum skógur um þaðland, allt að Fremstafellsskógi sem er syðst í hlíðinni.“ Hinn 22. júlí 1945 gerðu „eigendur og umráðamennjarðanna Yztafells, Hóls, Hólsgerðis og Garðshorns í Köldukinn“ og Skógrækt ríkisinsmeð sér samning. Í 1. gr. hans segir meðal annars að án leyfis Skógræktarinnarséu „óheimil hvers konar afnot lands þess sem liggur innan skógargirðingarþeirrar, sem komið hefir verið upp meðfram Skjálfandafljóti í landareignumofannefndra jarða, önnur en skóggræðsla, skógrækt og nytjar skóglendis álandinu, og skulu þá landeigendur hlíta fyrirmælum skógræktarstjóra ogskógarvarða um nytjar og meðferð skóglendisins.“ Þá segir meðal annars í 2. gr.að nytjar þær, sem verði af landinu, eigi „hver landeigandi af þeim hluta þess,sem tekinn er úr landi hans, að svo miklu leyti, sem við verður komið, enhagbeit og önnur afnot, sem hljóta að verða sameiginleg, ef leyfð verða, eigaþeir í réttu hlutfalli við stærð þess lands, sem þeir eiga innan girðingarinnar.Nytjar lands til slægna, svo og berjataka, eru landeigendum heimil svo sem áðurhefir verið.“Í málinu liggur annar samningur, dags. 17. ágúst1958, „milli Skógræktar ríkisins annars vegar og eiganda skóga í Kinnarfellinorðanverðu í landi jarðanna Fellssels, Yztafells I og II, Hóls, Hnjúks,Garðshorns og Hólgerðis.“ Í samningnum skuldbindur Skógræktin sig til þess „aðgirða og friða skóga í landi nefndra jarða.“ Þá segir í samningnum: „Eigendurskóganna láta af hendi land til gróðursetningar barrviða innan girðingar semhér segir: 1. Eigandi Fellssels lætur helmings síns lands, sem tekst sunnan aflandinu.“ Þá segir síðar í samningnum að landamerki „milli nefndra jarðaannarsvegar og milli nefndra jarða og Skógræktar ríkisins hinsvegar“ ákveðisteftir uppdrætti sem fylgi samningnum. Með samningnum fylgir uppdráttur semsýnir hvaða svæði skógarins tilheyri hverri jörð og hvaða svæði Skógræktinskuli annast. Er Fellsseli merktur syðsti hluti skógarins og er skipt jafnt ámilli ábúenda Fellssels og Skógræktar. Hluti Skógræktar er syðsti hluti þesslands sem Fellsseli er merktur. Undir samninginn rita meðal annarra KristjánIngjaldsson Fellsseli, Marteinn Sigurðsson Yztafelli I og Jón SigurðssonYztafelli II.Í málinu liggur samningur, dags. 27. apríl 1964,milli Skógræktar ríkisins og ungmennafélagsins Gamans og alvöru,Ljósavatnshreppi. Segir þar meðal annars að ungmennafélaginu sé heimilt að„gróðursetja barrskóg innan skógræktargirðingar í Kinnarfelli í þeim hluta aflandi Fellssels, sem Skógrækt ríkisins hefir rétt til að nytja, samkvæmtsamningi við landeigendur, dags. 17/8. 1958.“ Þá segir: „Landsspilda þessi ersyðst í skógræktargirðingunni og er flatarmál hennar um 1,5 ha. Spilduna skalafmarka og færa mörkin inn á kort.“ Er samningurinn undirritaður afskógræktarstjóra en ekki er að sjá af gögnum málsins að hann hafi veriðundirritaður fyrir hönd ungmennafélagsins.Hinn 20. maí 2008 ritaði lögmaður eigendaYztafellsjarða sýslumanninum á Húsavík bréf og lýsti ágreingi sem væri millieigenda Yztafellsjarða og Fellssels um landamerki og fór fram á að sýslumaðurhéldi sáttafund um málið. Sá fundur var haldinn 11. september 2008 og að honumloknum og vettvangsgöngu gerði sýslumaður sáttatillögu sem var í aðalatriðum áþá leið að lína skyldi halda áfram beina línu yfir Rangá upp Kinnarfell eins oghún hafi verið „dregin á yfirlitsmynd Marteins S. Sigurðssonar af Kinnarfelli... með svartri línu þar til hún greinist í þrjár svartar línur. Úr þeim punktiskal línan liggja beint í vörðu rétt norðan Setbergs þ.e. í bláa línu á sömumynd. Þaðan fylgja mörkin þeirri línu (blárri) eins og hún er dregin á myndinaí Grænhyl.“ Ekki náðust sættir.MatsgerðUndir rekstri málsins var að kröfu gagnstefnendadómkvaddur matsmaður „tilað láta í ljós skriflegt og rökstutt álit á því hver sé staðsetning húsarústaog landamerkjavarða vegna landamerkja Yztafells og Fellssels upp fráSkjálfandafljóti.“ Til matsins valdist Sigurður Bergsteinssonfornleifafræðingur. Matsspurningarog svör matsmanns, í matsgerð dags. 12. maí 2015, voru á þessa leið:. Geturmatsmaður fundið manngerðar vörður (hlaðnar úr grjóti og/eða torfi) á eða viðkröfulínu gagnstefnanda milli punkta 1, hnit X 567518,7 Y 586569,5 og vörðu viðSetberg (punktur B) hnit X 566856,9 Y 586333,5?Svar: Engin óyggjandi merki um vörður var að finnaá ofangreindri kröfulínu gagnstefnanda. Gagnstefnandi Kristján Tryggvason bentiá uppháar grónar þúfur, sem gætu verið vörður úr torfi. Úr því verður þó ekkiskorið nema með uppgrefti, sem gæti leitt í ljós ummerki um torfhleðslu. Enginmerki um grjót var að finna í meintri vörðu.2. Geturmatsmaður fundið manngerðar vörður á eða við kröfulínu aðalstefnanda millipunkta A: hnit X567864,7 Y 586286,5 og vörðu við Setberg (punktur B) hnit X566856,9 Y 586333,5?Svar: Engin merki var að finna um vörður áofangreindri kröfulínu stefnanda. Stefnendur (MS) bentu þó á holu eða dæld viðbakka Skjálfandafljóts, sem þeir telja vera eftir vörðu sem þar hafi staðið. 3. Efmatsmaður getur fundið manngerðar vörður á kröfulínu aðilja, hvenær er líklegtað vörðurnar hafi verið hlaðnar og eru þær þannig gerðar að þær gætu veriðlandamerkjavörður?Svar: Eins og kemur fram í svörum við spurningu 1og 2, þá fundust ekki vörður með óyggjandi hætti á kröfulínum aðalstefnanda oggagnstefnanda milli Skjálfandafljóts og vörðu við Setberg (punkts B). Vörður ívörðuröð (kröfulínu aðalstefnanda) sem fylgt var eftir frá þjóðvegi 85 og upp áKinnafellið eru mjög þéttar. Mæld loftlína á milli vestustu vörðunnar ogvörðunnar við Setberg (punktur B) er rétt rúmlega einn kílómetri. Alls fundusttólf vörður á milli þessara staða og er því að jafnaði innan við 100 metrar ámilli þeirra. Um aldur varðanna er erfitt að dæma. Þær eru flestar fallnar ogsést á grjótmagni þeirra að þær hafa verið fremur lágar og efnislitlar. Ætla máað þær séu flestar eldri en 100 ára. Í eða nálægt kröfulínu gagnstefnanda var að finnafjórar vörður í vesturhlíð Kinnarfells. Fjarlægð milli þeirra var að jafnaðiþrjú til fjögur hundruð metrar. Vörðurnar eru mismunandi að gerð. Efst á mel erlítil varða að mestu óhrunin. Þar fyrir neðan var mjög sokkinn og mosagróinngrjótkollur, sem gæti verið leifar vörðu. Um þrjú hundruð metrum neðar ogvestar er grjóthrúga eða hrunin varða í mjög grónum móa. Neðst var hrunin lítilvarða í grónum móa. Allar virðast vörðurnar frekar ungar að frátaldri þeirrinæst efstu, þar sem um var að ræða lága mosaþúfu með grjóti. Alls óvíst erhvort þar sé um manngerða vörðu að ræða. Landamerkjavörður eru yfirleitt staðsettar þannigað til þeirra sjáist frá öðrum landamerkjavörðum eða landamerkjakennileitum ogþannig hægt að draga landamerki á milli þeirra. Vörðurnar sem fundarmenn gengumeð í vesturhlíð Kinnarfells eru of þéttar til að þær geti hafa verið gerðartil að vera landamerki. Nóg hefði verið að reisa vörður þannig að á milliþeirra sæist í góðu skyggni, gjarnan þannig að þær bæri við himin. Mun líklegraer að þessar vörður hafi verið gerðar sem leiðarvörður. Það hversu stutt er ámilli þeirra hefur auðveldað fólki að rata í slæmu skyggni. 4. Geturmatsmaður fundið merki um aðra vörðu skammt norðan Setbergs en þá vörðu semmerkt er inn á uppdráttinn og kröfulínur beggja aðilja liggja í (punktur B)hnit X 566856,9 Y 586333,5 ? Svar: Ekki fundust leifar vörðu norðan vörðu B viðSetberg, sem gæti verið í kröfulínu gagnstefnanda.5. Geturmatsmaður fundið og staðsett menjar um beitarhús eða önnur hús (Helgakofa) ígrennd við kröfulínur aðilja skammt ofan við Skjálfandafljót ?Svar: Beitarhús fundust og mældi matsmaður þau upp,staðsetti og ljósmyndaði. Þau eru skammt ofan skógarins á milli kröfulínumálsaðila. Tóftir, sem gagnstefnandi Kristján Tryggvason segir að séu leifarsvo kallaðs Helgakofa, eru skammt vestan við bakka Skjálfandafljóts, um 50metra norðan við kröfulínu aðalstefnanda og um 220 metrum sunnan kröfulínugagnstefnanda.Málsástæður oglagarök aðalstefnenda í aðalsökAðalstefnendur segjast byggja kröfur sínar áþinglýstum landamerkjabréfum Yztafells og Fellssels og að kennileitin á merkjumjarðanna sem talin séu upp í landamerkjabréfum séu á þeim stöðum sem krafaaðalstefnenda nái til. Landamerkjabréfin, sem hafi verið öruggar heimildir sínstíma, hafi verið samþykkt af eigendum beggja jarða og séu þinglýstar heimildirfyrir eignarétti. Engir samningar hafa verið gerðir eftir árið 1885 sem breyti merkjummilli jarðanna svo að merkjalýsingar þeirra skuli gilda. Aðalstefnendur segja að í huga Yztafellseigendahafi merkin verið skýr enda hafi þau verið eftir þeim vörðum semlandamerkjabréfin tilgreini. Hins vegar hafi eigendur Fellssels komið með nýjarhugmyndir sem ekki fái stoð í landamerkjabréfunum eða kennileitum og hafi aukþess verið nokkuð á reiki. Aðalstefnendur segjast telja að síðustu áratugihafi eigendur Fellssels ekki viðurkennt lýsingu landamerkjabréfanna frá árinu1885, en landamerkjabréfum Fellssels og Yztafells beri saman, og í þeim sévísað í þekkt kennileiti á landamerkjum jarðarinnar, Grænhyl íSkjálfandafljóti, og Setberg, klett í austurbrún Kinnarfells. Hafi eigendurFellssels haldið því fram að merki séu ekki á þeim stað sem þeim sé lýst ílandamerkjabréfunum. Landamerkjabréfin frá 1885 hafi verið samþykkt bæði afeigendum Yztafells og Fellssels á þeim tíma er þau hafi verið gerð og virðastkennileiti þá ekki hafa farið milli mála. Aðalstefnendur segja að lýsing á landamerkjum Yztafells,„að austan ræður Skjálfandafljót eða sú megin kvísl þess, er fellur ínorðaustur úr Grænhyl“ og „að sunnan, austan í Kinnarfelli, ráða vörður merkjummilli Yztafells og Fellsels, liggja þær upp hlíðina frá fljótinu og upp á brún,rétt norðan við Setberg, þaðan yfir fellið og niður á Rangá“, sé nokkuð skýr.Helsta spurningin sé hvar vörðurnar séu og við hvaða vörður skuli miða.Aðalstefnendur segjast telja augljóst, þegar aðstæður séu skoðaðar, að það séuvörðurnar sem miðað sé við í kröfugerð þeirra, enda myndi þær næstum beina ogsamfellda röð frá Skjálfandafljóti, um vörðuna norðan við Setberg og yfirfellið. Landamerkjaskrá Fellssels sé næstum samhljóða þannig að vafinn í málinusé næsta lítill.Aðalstefnendur segja í stefnu að af þessum lýsingumlandamerkjabréfanna megi ráða að landamerki Yztafells að sunnanverðu frá austritil vesturs séu úr þeirri kvísl Skjálfandafljóts er renni norðaustur úr Grænhylog þaðan í Setberg og þaðan áfram eftir vörðum yfir Kinnarfell. Grænhylur eigiað vera óumdeildur og Setberg sé einnig óumdeilt kennileiti. Þaðan í vesturtaki við röð af gömlum vörðum í sömu línu vestur yfir Kinnarfell. Vörðurnar séustaðsettar á hæsta punkti á hverjum stað og séu þessar vörður misstórar, enengin þeirra standi verulega upp úr landslaginu. Vörðurnar séu allar mjöggamlar og sjáist það á gróðri sem hafi myndast í kringum þær og einnig á skófumsem þeki steina í vörðunum. Undir rekstri málsins, samhliða því eraðalstefnendur breyttu kröfugerð sinni þannig að hún varð sú sem rakið hefurverið, var af þeirra hálfu bókað að fallið væri „frá þeirri málsástæðu aðlandamerkjalínu ljúki í ákveðnum punkti í kvísl þeirri sem renni norðaustur úrGrænhyl og að hún sé áframhaldandi bein lína, yfir Kinnarfell, frá þjóðvegi ogum vörðu norðan Setbergs. Hins vegar sé nú miðað við að línan sé um ákveðnarvörður milli Setbergs og Skjálfandafljóts. Endamörk línunnar hafi allt að einuviðmiðunarpunkt í nefndri kvísl.“Aðalstefnendur segja að „grjóthrúgur“ þær semaðalstefndu vilji miða við, séu stakar, sjáist ekki vel og að minnsta kosti einþeirra nýleg. Athygli veki að varða rétt ofan við Hildarklöpp sé nýlega lagfærðog stækkuð. Steinar í vörðunni séu margir án nokkurra skófa og „viðloða mold“hafi verið sjáanleg við skoðun á steini ofarlega í vörðunni. Sé dregin lína ummeintar landamerkjavörður aðalstefndu fáist ekki samsvörun ílandamerkjabréfunum frá 1885. Aðalstefnendur segja að suðurmörk Yztafells séu úrpunkti í Skjálfandafljóti þar sem kvísl renni úr Grænhyl. Næsti punktur ségamalt vörðustæði á bakka Skjálfandafljóts þar sem vitað sé að hafi veriðvarða, sem unglingar úr Yztafelli hafi ýtt ofan í fljót fyrir löngu. Varða íhlíðinni austan í sé fyrir neðan vörðu rétt norðan við Setberg, sú varða sélítil en gömul. Aðalstefnendur segja stóra vörðu vera rétt norðan við Setbergen hún sé landamerkjavarða. Vel hlaðin varða úr stórum steinum, gróður íkringum hana bendir til þess að hún sé mjög gömul. Stór steinn, sem á hafiverið hlaðið vörðu vestan í Kinnarfelli og beri yfir brún frá þjóðvegi, sé annaðkennileiti, gamalt vörðustæði og steinar með skófum. Fjarlægð línunnar frásuðurmörkum Fellsels, áður en Árlandi hafði verið skipt út úr Fellsseli, farisaman við að Fellssel hafi verið þriðjungur Yztafellslands og sé þá tekinvegalengd Yztafells frá norðri til suðurs við gömlu göturnar sem legið hafieftir Kinninni. Aðalstefnendur segja að merkin við Rangá séusvohljóðandi: „...liggja þær upp hlíðina frá fljótinu og upp á brún, réttnorðan við Setberg, þaðan yfir fellið og niður að Rangá. Vestan við Rangáskiftir gamall garður löndum milli jarðanna syðst á Heyvallarfit“. Þarna ségert ráð fyrir að landamerkjalínan sé áframhaldandi bein að Rangá og liggisíðan eftir gömlum garði og sé á henni smá hlykkur svo hún stefni upp íHeyvallargróf. Norðan þessarar línu séu tún aðalstefndu og hafi aðalstefnendurákveðið að gefa eftir land á því svæði þótt landamerkjalýsingar segi annað ogsé því miðað við þjóðveginn í kröfulínum aðalstefnenda og farið norður fyrirtúnin og síðan tekin lína upp í krók einn á Heyvallargróf.Aðalstefnendur segja merkin milli jarðanna úrHeyvallargróf og upp á Kinnarfjall óumdeild. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu hafi haftóljósar hugmyndir um landamerkjalínuna. Fulltrúi aðalstefndu hafi ýmist sagt aðhún sé í vörðuröð beint yfir Kinnarfell eins og stefnendur haldi fram en einnighafi hann talað um torfvörðu í Kjóamýri sem skapi stefnubreytingu á línunni ogstandist engan veginn lýsingar á merkjum. Þá virðist fulltrúinn rugla samankennileitunum Skipapolli og Grænhyl í Skjálfandafljóti. Þá sé ýtrasta kröfulínahans í Hildarklöpp án nokkurra heimilda og virðist hann rugla milli Setbergs ogHildarklappar í frásögn sinni. Aðalstefnendur segja að ein af hugsanlegum línumsem talsmaður aðalstefndu hafi bent á sem landamerkjalínu milli jarðanna eigiað liggja um „Votulág“. Votalág sé lægð með mýri sem liggi þar sem landamerkiinnan girðingar í Fellsskógi séu á milli Yztafells II og Fellsels. Engar vörðurhafi fundist í þeirri línu upp hlíðina. Ætla megi að stefndu hafi afmisskilningi talið að landamerkjalína milli Fellssels og Yztafells eigi að komaí framhaldi af línu innan Fellsskógar við vestanvert Skjálfandafljót.Aðalstefnendur segja að þegar Skógrækt ríkisins hafi ákveðið að gera girðinguutan um fyrirhugaða ræktun hafi þótt sanngjarnt að Fellssel, sem hafi haft ítökí Fellsskógi í harðindum til eldiviðarhöggs, fengi afmarkaðan skika innangirðingar þó girðingin næði ekki suður yfir landamerki Yztafells og Fellssels.Eins hafi verið háttað um fleiri jarðir í nágrenninu. Aðalstefnendur segjast telja vel ljóst hvarlandamerkin milli jarðanna séu, Grænhylur og varða við Setberg séu það skýrkennileiti að ekki verði um villst. Vörður vestur yfir Kinnarfell og stórsteinn sem hlaðinn sé á varða vestan í Kinnarfelli staðfesti leguna. Einnigstyðji breidd Fellsselslands að merkin séu rétt hjá stefnendum en breiddFellsselslands ásamt Árlandi sé þriðjungur heildarbreiddar jarðanna. Ljóst séað merkjalýsingar, frásagnir og röksemdir Fellsselsmanna séu mjög loðnar ogóskýrar og veiki það mjög stöðu þeirra í þessum landamerkjaágreiningi. Aðalstefnendur segja að skipting gömluYztafellsjarðarinnar í Yztafell og Fellssel hafi verið sú að Fellssel hafi áttað fá þriðjung landsins. Heildarstærð upprunalegs Yztafells sé 2690 ha ogþriðjungur af því sé 896 ha. Stærð Fellssels með Árlandi, miðað við kröfuraðalstefndu, sé hins vegar 1217 ha. eða allmiklu meira en þriðjungur landsins.Stærð Fellsels, miðað við kröfu Yztafells, sé 1133 ha sem sé allmiklu nærþessum þriðjungshluta. Ljóst sé af þessu að þegar Fellsseli hafi verið skipt úrlandi Yztafells hafi Fellssel fengið stærra land í flatarmáli en nemiþriðjungshlut. Sé gróðurlendi mælt upp sérstaklega, svo sem austurhlíðKinnarfells við Fjallsbrún og austur í fljót, mælist landsstæðið þannig aðheildarstærð upprunalegs Yztafells sé 1421 ha. þriðjungur þess sé 473 ha. StærðFellssels með Árlandi, sé farið eftir kröfum aðalstefndu, yrði 562 ha en stærðFellssels, miðað við kröfu aðalstefnenda, sé 484 ha sem sé mun nærri lagi.Sjáist af þessu að krafa aðalstefnenda sé nær því flatarmáli gróðurlendis semhin gamla skipting hafi gert ráð fyrir. Aðalstefnendur segjast vísa til 25. og26. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 en einnig til 1.-6. gr. laga nr. 41/1919 umlandamerki sbr. 6. gr. laga nr. 92/1991. Málsástæður oglagarök aðalstefndu í aðalsökAðalstefndu segjast byggja kröfur sínar áþinglýstum landamerkjum Fellssels og Yztafells. Merkjalýsingum sem þar komifram hafi í engu verið breytt en ágreiningur aðila lúti fyrst og fremst aðstaðsetningu varða og kennileita. Aðalstefndu segja að austasta kennileitið,Grænhylur í Skjálfandafljóti, sé nefnt í landamerkjabréfum beggja jarða. Íbáðum bréfum sé talað um að að austan ráði sú megin kvísl Skjálfandafljóts erfalli norðaustur úr Grænhyl. Þessi lýsing eigi að mati stefndu og samkvæmtorðanna hljóðan einungis við merkin gagnvart jörðum austan Skjálfandafljóts ensegi ekkert um hvar merkjalína milli Yztafells og Fellssels komi niður ífljótið enda sé kvíslin augljóslega nokkuð löng frá suðri til norðurs og alls ekkieinn punktur. Í báðum bréfum segi um mörkin við Skjálfandafljót að upp fráfljótinu ráði vörður sem liggi upp hlíðina upp á brún, rétt norðan við Setberg.Af hálfu aðalstefndu sé lögð áherzla á að mikill misskilningur sé, sem greinamegi í málatilbúnaði aðalstefnenda, að Grænhylur hafi nokkuð með landamerkiYztafells og Fellssels að gera. Ekki sé með nokkru móti hægt að lesa það út úrlandamerkjabréfum jarðanna að landamerkjapunktur þeirra við Skjálfandafljótmiðist við kvíslina úr Grænhyl enda marki hún einungis landamerkin í austri ífljótinu á móti jörðum sem eigi land í Skuldaþingey og Þingey sem séu jarðirhandan fljóts í gamla Reykdælahreppi. Aðalstefndu segja að landamerkjabréfin séu bæði frá1885. Vitað sé að einhverjar merkjavarðanna hafi verið torfvörður og þvíeðlilegt að erfitt sé að greina þær nú þó merki um þær sjáist og hugsanlegamegi staðsetja þær með jarðlagarannsóknum. Engar vörður sé að finna á kröfulínuaðalstefnenda þar sem hún liggi frá Skjálfandafljóti upp að Setbergsvörðunni. Íkröfulínu stefndu megi hins vegar finna eina skýra grjótvörðu og menjar séu umtorfvörður á línunni þó að ekki hafi verið lagt út í kostnað við aðaldursgreina þær. Aðalstefndu segjast telja, til stuðnings kröfulínu sinni fráfljótinu upp að vörðunni norðan Setbergs, að auk þess sem línan styðjist viðáðurnefnda merkjavörðu í skógi ofarlega í Votulág og við menjar af torfvörðum,sé lega hennar staðfest með öðrum heimildum. Segjast aðalstefndu í fyrsta lagivísa til samninga við Skógrækt ríkisins frá árinu 1958 þar sem Fellssel séaðili samningsins og láti Skógræktinni í té helming lands síns innanskógræktargirðingarinnar. Hefðu menn staðið í þeirri trú að landamerki jarðannahefðu legið sunnar, um kröfulínu aðalstefnenda, hefði Fellssel ekki verið aðiliað þessum samningi. Landamerkin komi meira að segja fram á uppdrætti sem fylgthafi samningum sem staðfesti að þau hafi verið talin liggja um Votulág.Fellssel sé ekki aðili að eldri samningi Skógræktarinnar, frá 1945, enda hafigirðingin þá ekki náð eins langt í suður og síðar hafi orðið. Í öðru lagisegjast aðalstefndu vísa til lýsinga í skrá Alfreðs Ásmundssonar frá Hlíð umörnefni í Ljósavatnshreppi en Alfreð hafi aðallega safnað þeim á árunum 1942til 48. Þar segi í skránni um Fellssel að merkin liggi austur yfir fell beint íVotulág í skógi. Í örnefnalýsingu fyrir Yztafell segi jafnframt að Votalágheiti suður við merki. Í þriðja lagi sé vísað til ummæla í bók JónsSigurðssonar frá 1965 um Sigurð í Yztafelli og samtíðarmenn á blaðsíðu 52 þarsem haft sé eftir Sigurði að sama vorið og hann hafi komið í Yztafell, 1863,hafi verið ráðist í að byggja tvö nokkuð stór beitarhús austan í fellinu sittfrá hvorum bænum, Yztafelli og Fellsseli. Hafi Yztafellshúsið verið byggt ásvonefndum Fellskofarinda og hitt í Fellsseli. Minjar sjáist um þessibeitarhús. Segja aðalstefndu þetta í raun staðfesta að á þeim tíma hafi menntalið landamerkin liggja langt norðan við kröfulínu aðalstefnenda en ella hefðubæði beitarhúsin verið í Yztafellslandi. Í fjórða lagi segjast aðalstefndu vísatil bókarinnar Lýsing Þingeyjarsýslu sem gefin hafi verið út árið 1954 og veriðrituð af Jóni Sigurðssyni frá Yztafelli, segi þar á blaðsíðu 172 „Í hinnibröttu hlíð er Fellsskógur eign fjögurra jarða Fornahóls, Hólsgerðis, Yztafellsog Fellssels.“ Í fimmta lagi sé vísað til arðskrár fyrir Skjálfandafljót. Þarkomi fram að hlutdeild Fellssels og Árlands sé um 3,63% en hlutdeild beggjaYztafellsjarðanna án Hólsparts sé um 7,26%. Þó arðskráin helgist vissulega affleiri þáttum en bakkalengdinni einni gefi þetta vísbendingu um að landFellssels með Árlandi sem liggi að Skjálfandafljóti sé mun fremur í samræmi viðkröfu aðalstefndu en aðalstefnenda. Aðalstefndu segjast fallast á vörðuna norður afSetbergi sem landamerkjapunkt og miða kröfugerð sína við það. Ágreiningur hafiverið uppi um staðsetningu vörðunnar og hafi stefndu haldið því fram að húnværi norðar en sú varða sem miðað sé við í kröfugerðinni. Frá þessu hafi núverið fallið. Vestan við vörðuna norðan Setbergs, sem aðilar séu sammála um aðskuli vera landamerkjapunktur, segjast aðalstefndu draga kröfulínu sína ummerkjavörður sem liggi upp hlíðina og séu merktar á uppdrætti sem liggi fyrir ímálinu. Á uppdrætti stefnenda séu vörðurnar merktar sem Ný varða 02 og Ný varða01. Þessi staðsetning landamerkjalínunnar eigi grundvöll í landamerkjabréfumbeggja jarðanna þar sem segi að vörður ráði merkjum yfir fellið og niður aðRangá. Kröfulína aðalstefndu vestan við Setbergsvörðuna sé í samræmi viðsáttatillögu sýslumanns á Húsavík frá 21. október 2008. Kröfulína aðalstefnendaliggi sunnar og um þétta vörðuröð sem merkt sé inn á uppdrátt. Engin rök séufyrir þessari kröfulínu. Þvert á móti beri þær vörður, sem aðalstefnendur teljivera merkjavörður, þess merki að vera settar þétt til þess að vera ratvörðurenda varði þær stystu og einföldustu gönguleið frá Fellsseli yfir Kinnarfelliðað beitarhúsi við Skjálfandafljót. Séu þær nefndar Fellsselsvörður og helgisttilvera þeirra og þéttleiki af því að daglega hafi þurft að fara frá Fellsselií beitarhús í ýmsum veðrum þannig að leiðin hafi þurft að vera vel vörðuð.Beitarhúsavörður þessar varði svonefndar Fellsselsstíg og byrji ofan við gömlugöturnar vestan í Kinnarfelli og liggi austur í beitarhús. Fari bilið milliþeirra víða niður fyrir 80 metra. Vörður þessar séu á milli 25 og 30 talsins áekki langri leið, þær séu nefndar í örnefnaskrá fyrir Fellssel og séu sagðarliggja norðan vert við Syðri Hnjúk. Aðalstefndu segjast auk þess benda á aðvörður þær sem séu á kröfulínu aðalstefndu líti eins út og séu með svipuðumþéttleika og aðrar merkjavörður, svo sem vörður á hinni ágreiningslausumerkjalínu í Kinnarfjalli og vörður á norður landamerkjum Yztafells en þær séuað sömu lögun og gerð og þéttleika og almennt hafi gerst um landmerkjavörðursem reistar hafi verið á þessum tíma í samræmi við ákvæði landamerkjalaga frá1882. Segjast aðalstefndu, til enn frekari staðfestingar þess að þessar vörðurséu hinar réttu merkjavörður, vísa til örnefnaskrár sem áður hafi verið nefnd,en þar sé örnefnið Merkimelur nefnt en hann sé einmitt rétt hjá þar sem nývarða sé merkt. Loks sé vakin athygli á því að ekkert styðji þá fullyrðinguaðalstefnenda að landamerkjabréfin kveði á um að línan til austurs frá Króki íHeyvallargróf liggi um punktinn veg-suður. Þvert á mót sé kröfulína aðalstefndusem liggi frá Krók í Heyvallargróf til austurs í áttina að Merkimel um punktinnvegur-norður, í beinu framhaldi af gömlum garði sem skiptir löndum vestanRangár, auk þess sé gamall skurður á kröfulínu stefndu sem grafinn hafi verið ímerkjum á sínum tíma. Skurðir á kröfulínu aðalstefnenda séu yngri skurðir semgrafnir hafi verið til landþurrkunar. Loks segjast aðalstefndu vísa til hefðarog þess að eigendur Fellssels hafi eðlilega og athugasemdalaust af hálfugagnaðila nýtt land sitt, þar með talið ræktað tún á landinu austan og vestanRangár. Aðalstefndu segjast mótmæla ýmsum staðhæfingum ogályktunum sem fram hafi komið í stefnu í aðalsök. Í fyrsta lagi sé rangt aðland Fellssels sé nákvæmlega þriðjungur af heildarlandi Yztafells og Fellssels.Engin haldbær rök hafi verið færð fyrir þessu. Segjast aðalstefndu í þessusambandi jafnframt vísa til 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til hliðsjónar. Íöðru lagi segjast aðalstefndu mótmæla því, að þau hafi komið með óskýrarhugmyndir um landamerkin, þau hafi þvert á móti tjáð skýra mynd aflandamerkjunum upp Kinnarfellið vestanvert og í skóginum við fljótið. Hið einasem hafi verið vafa undirorpið sé varðan norður af Setbergi sem aðalstefnduhafi talið að ætti að vera norðar en sú varða sem nú hafi verið fallist á semlandamerkjapunkt. Í þriðja lagi sé mótmælt frásögn aðalstefnenda að ívettvangsgöngu sem farin hafi verið í deilumáli þessu í upphafi níunda áratugssíðustu aldar, en í þeirri ferð hafi einungis verið gengið eftir kröfulínu Yztafellsmannaen ekki Fellsselsmanna. Hafi því enginn árangur orðið af ferðinni. Í fjórðalagi mótmæli aðalstefndu því að staðsetning Grænhyls í Skjálfandafljóti séóumdeild, séu líkur á að tveir staðir í fljótinu séu nefndir þessu nafni. Ífimmta lagi segjast aðalstefndu mótmæla því að Fellssel hafi átt einhverskonarskógarítak í Fellsskógi og þess vegna hafi Fellssel verið aðili að samning viðSkógrækt ríkisins. Engin gögn og engin rök hafi verið færð fyrir þessu ogaugljóst sé að Fellssel hafi verið aðili að samningunum vegna þess að syðstihluti skógarins sé í Fellsselslandi. Aðalstefndu segjast vísa til almennrareglna einkaréttar og kröfuréttar laga nr. 46/1905 um hefð, vatnalaga nr.15/1923 og laga nr. 41/1919. Krafa um málskostnað úr hendi aðalstefnenda sérreist á 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður oglagarök aðalstefndu í gagnsök Aðalstefndu styðja kröfur sínar í gagnsök sömurökum og kröfur sínar í aðalsök.Málsástæður oglagarök aðalstefnenda í gagnsökÍ gagnsök krefjast aðalstefnendur þess að verðasýknuð af öllum kröfum aðalstefndu. Aðalstefndu segjast telja kröfur þær semsettar séu fram í gagnsök vera nýjar af nálinni og enn eina útgáfu margvíslegrahugmynda aðalstefndu um landamerki milli jarðanna. „Hin nýja landamerkjalína“aðalstefndu fái stuðning í landamerkjabréfi jarðanna og ekki gangi hún upplandfræðilega. Þá fái hún ekki stuðning í sögulegum heimildum. Aðalstefnendur segja aðalstefndu víkja að því aðaustasta kennileitið, sem nefnt sé í landamerkjabréfum jarðanna, sé Grænhylur íSkjálfandafljóti en landamerkin skuli vera sú megin kvísl Skjálfandafljóts erfalli norðaustur úr Grænhyl. Aðalstefnendur segja aðalstefndu hafa nefnt álanafyrir norðan Grænhyl upp á nýtt og kalli þá Grænhyl. Aðeins sé þó um einneiginlegan Grænhyl að ræða og það sé sá sem að aðalstefnendur hafi merkt inn ásinn uppdrátt. Úr honum falli megin kvísl í norðaustur, hún sé örstutt og íhana sé dregin lína á uppdráttum aðalstefnenda sem sýni suðurmörk Yztafells.Reyndar sé til Litli-Grænhylur sem sé skammt norðaustur af hinum en sá litliverði ekki teygður í norðvestur svo sem aðalstefndu geri. „Hin lína[aðalstefndu] á óvissusvæði“ hafi ekkert kennileiti að miða við og álarnir áþví svæði stefni í norð norðvestur. Merkjalína aðalstefndu á þessu svæði sé þvíbyggð á skáldskap. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu hafi haldið þvífram að kvíslin úr Grænhyl sé ekki merkjapunktur milli jarðanna heldur séu meðhenni skilgreind austurmörk jarðanna, ef rétt sé hafi lýsingin samt þýðingu þarsem staðurinn sé nefndur í báðum landamerkjabréfum. Það þýði að landamerkiYztafells nái suður á móts við þann stað sem kvísl falli norðaustur úr Grænhyl.Skilning aðalstefndu sé ekki hægt að finna í landamerkjabréfi Vaðs sem séhandan Skjálfandafljóts. Landamerkjalínan sé merkt á uppdrátt beggja aðila ogsé ekki miðuð við miðlínu eystri kvíslarinnar, þeirrar sem renni í norðaustur,heldur beina línu frá þeim stað er opin standi Barnafellsgljúfur og norðureftir í miðkvísl Skjálfandafljóts, sbr. landamerkjalýsingu Vaðs. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu vísi tillýsingar landamerkjaskráar beggja jarða varðandi línuna frá Skjálfandafljóti,að vörður skuli ráða merkjum: „liggja þær upp hlíðina og upp á brún, réttnorðan við Setberg, þaðan yfir fellið..“. Aðalstefnendur segjast líta svo á aðþarna sé lýst áframhaldandi línu en ekki „Zik-Zak línu“ sem aðalstefndu miðivið. Til þess að finna þessa línu hafi aðalstefndu fundið eina vörðu sem þausetji í „Votulág“ sem landamerkjabréfin minnist ekki á. Votulág hafiaðalstefndu fundið í örnefnaskrá sem samin hafi verið af Alfreð Ásmundssyni íHlíð og ekki sé víst að sé sú lág sem aðalstefndu vilji láta vera. Fleiri lágarséu á þessu svæði sem komi til greina sem Votalág. Aðalstefnendur segja aðalstefndu hafa blandað inn ílandamerkjaágreininginn spildu þeirri í Fellsskógi sem hafi verið eyrnamerktFellsseli. Fellssel hafi haft ítök í skóginum en ekki átt þar eignarland.Ítökin hafi verið veitt Snorra í Fellsseli af Sigurði í Felli í byrjun 20.aldar eftir að landamerkjabréfin hafi verið gefin út. Þetta fyrirkomulag hafigilt frá þeirri tíð og aðalstefndu hafi ekki gert kröfu til þessa lands ímálinu. „Fellsselsskógurinn“ sé eins og eyja í landi Yztafells. Sjáist þettavel af samningi Skógræktarinnar frá 1958 þar sem Fellssel láti land sunnan af landisínu en ekki norðan af. Velta megi fyrir sér hvers vegna ekki hafi verið minnstá skóginn í landamerkjabréfunum eða á kennileiti í honum. Svarið gæti legið íþví að hann hafi ekki verið í merkjum. Aðalstefnendur segjast telja að lítt kunnugir ogþeir sem eingöngu komi í skóginn hafi ruglað merkjum í skógi saman viðlandamerkin norðan Setbergs. Aðalstefnendur segjast ekki draga tilvistFellsselsskógar í efa og segjast m.a. hafa boðið til sátta að taka meðþinglýsingu af allan vafa um „eignarrétt Fellssels á þessum ítökum“.Fellsskógurinn hafi ekki verið skráður sérstaklega sem fasteign og hafiaðalstefndu enga þinglýsta eignarheimild af honum. Aðalstefnendur segja aðalstefndu leggja sig í límavið að tengja skógræktarspilduna við landamerkjalínu sína en takist ekki vel.Varða í Votulág lendi innan spildunnar en til að kröfulínan samrýmist „mörkumítaksspildunnar“, verði að koma hlykkur á hana, en svo sé ekki ílandamerkjalýsingunum.Aðalstefnendur segja engin merki vera viðSkjálfandafljót sem fái stoð í landamerkjalýsingum frá 1885. Því sé mótmælt aðum merkjavörður sé að ræða í skógi ofarlega í Votulág. Einnig séu kröfulínurFellssels ýmist við eða töluvert norðar en Votalág og því dragi aðalstefnendurí efa þekkingu aðalstefndu á þeirri staðsetningu Votulágar sem þeir svo gjarnanvísi í. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu segist vera meðeina skýra grjótvörðu til að miða við og setja markalínu sína á, fráSkjálfandafljóti upp á Setberg. Varða þessi sé ekki líklegri en hver önnur envarhugavert sé að ætla að þeir sem hafi gert landamerkjabréfin hafi einungishaft eina vörðu ofan í lægð í huga. Hins vegar hafi verið varða á árbakkanumvið kröfulínu aðalstefnenda og vísist til þess sem segi um þá vörðu í stefnu íaðalsök. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu fjalli umtorfvörðu sem geti verið í kröfulínu þeirra en séu það reyndar ekki. Séu þaðhæpnar bollaleggingar. Sé líklegt að meintar torfvörður séu aðeins hraukareftir viðarkolagerð. Aðalstefndu vísi ekki í neinar heimildir um torfvörður.Aðalstefnendur segja landmerkjavörður hafa boriðþess merki að vera veglegri en aðrar vörður, hlaðnar úr steini og áberandi ílandslagi. Ekkert bendi til þess að við Votulág séu leifar af vörðum og ekki séað sjá að nokkrar heimildir séu til um torfvörður á landamerkjum Yztafells ogFellssels. Verði að vísa þessu alfarið á bug. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu fari ekki réttmeð heimildir þegar Sigurður frá Yztafelli hafi fjallað um beitarhúsin, hafihann ekki sagt „hitt í Fellsseli“ heldur þvert á móti að beitarhúsin hafi bæðiverið í Fellskofarinda og sé óumdeilt að hann sé í Yztafellslandi. Aðalstefnendur segjast vísa til loftmynda sem þeirhafi lagt fram í málinu. Sýni ein þeirra kröfulínu aðalstefndu, annarsvegareftir hnitum og hinsvegar eftir uppdrætti aðalstefndu. Ný varða, 02, lendi þarsunnan við vörðu við Setberg. Sé þetta ruglingsleg framsetning og eigi að leiðatil sýknu á kröfum aðalstefndu eða jafnvel frávísunar þeirra. Þá sýni önnurmynd kröfulínur aðila austan Setbergs. Sýni þar ein lína hvernig uppdráttur úrgagnstefnu sýni kröfulínu aðalstefndu en önnur lína sé dregin eftir þeim hnitumsem uppgefin séu í gagnstefnu og greinargerð í aðalsök. Sé þar allmikill munurá og auki þetta á ruglingslega framsetningu af hálfu aðalstefndu. Aðalstefnendur segja að í gagnstefnu sé punktur 1,sem eigi að vera austasti punktur merkja, staðsettur á grynningum milli tveggjameginkvísla Skjálfandafljóts, annarsvegar þeirrar sem renni vestar, meðframFellsskógi, og hins vegar þeirri austari, er renni úr Grænhyl. Varðan, semýmist er sögð í Votulág eða skógi, sé ekki við norðurmörk skógarspildu þeirrarsem eyrnamerkt sé Fellsseli þannig að eitthvað skorti á að kenningin um að húnsé landamerkjavarða gangi upp. Aðalstefnendur segja að á loftmyndum sem að þeirhafi lagt fram í málinu megi sjá staðsetningu á Grænhyl og punkti 1, kröfuaðalstefndu og að punktur 1 sé ekki staðsettur í megin kvísl þeirri sem renninorðaustur úr Grænhyl. Einnig megi á myndinni sjá, að sú kvísl sem renni„norðaustur“ úr Grænhyl sé sú kvísl sem vísað sé í og að örnefnið Grænhylur sérétt staðsett. Sá hylur, sem sé norðan við kennileitið Grænhyl, sé ekki meðútrennsli í norðaustur heldur í norð norðvestur. Megi af þessu draga þá ályktunað krafa aðalstefndu sé mjög óljós og hún sé ekki í samræmi við fyrri kröfugerðog segjast aðalstefnendur telja aðalstefndu alls ekki hafa áttað sig ástaðháttum. Aðalstefnendur segja uppdrátt Skógræktar ríkisinsaf Fellsskógi vera með merkjum innan girðingar milli þeirra jarða sem aðskógræktinni hafi staðið. Merki innan girðinga séu í engum tilfellum tengd viðmerki jarða í Kinnarfelli og gefi ekkert til kynna að Fellssel hafi haftlandamerki í Kinnarfelli á þeim stað þar sem dregin sé lína innan girðingar. Ísamningi Skógræktarinnar sé ekki minnst á Votulág og hún ekki staðsett íuppdrætti með örnefnamerkingu. Aðalstefnendur segja aðalstefndu leggja miklaáherslu á örnefnaskrá Alfreðs Ásmundssonar, sú skrá sé hins vegar ekki einhlítog afar ónákvæm þegar komi að landamerkjum. Alfreð vísi þó til þess að örnefniog annað hafi horfið og skurðir verið grafnir á síðari tímum. Í örnefnaskránnisegi hann merkin vera austur yfir fell og beint í Votulág. Ekki komi það heimog saman við kröfugerð aðalstefndu nema að Votalág sé sunnar en haldið sé framí gagnsök. Aðalstefnendur segja að í lýsingu Alfreðs á örnefnum íYztafellslandi segi hann að merkin liggi frá Merkigarði að vestan í Merkimelvestan í fellinu, um Merkivörðu norður af Setbergi, þaðan í Votulág sunnarlegaí skóginum. Þessi lýsing komi ekki heim og saman við lýsinguna hjá Fellsseli ogþví sé ekki hægt að reiða sig á örnefnaskrá Alfreðs sem örugga heimild. Það aðauki styðjist Alfreð ekki við landamerkjalýsinguna í landamerkjabréfum jarðannaþar sem ekki sé minnst á Votulág, heldur vörður. Samkvæmt þeim hafi merkin legiðúr vörðu við Setberg og þaðan niður í fljót en ekki í norðurátt að Votulág ogþar niður. Þá lýsi Alfreð því að upp af Votulág sé Setbergsrétt, þar hafi eittsinn verið beitarhús frá Fellsseli og Yztafelli. Í skrifum Sigurðar fráYztafelli komi fram að byggð hafi verið beitarhús fyrir Yztafell og Fellsel ásvonefndum Fellskofarinda og í örnefnaskrá komi fram að Fellskofarindi hafiverið innan Yztafellsmerkja. Megi því álykta út frá þessum heimildum, séu þærréttar, að Yztfell og Fellssel hafi haft beitarhús víða um lönd sín og hafi þauþá ekkert haft með landamerki að gera. Aðalstefnendur segja að Sigurður áYztafelli lýsi því í skrifum sínum að Fellsskógur hafi verið eign fjögurrajarða Hóls, Hólsgerðis, Yztafells og Fellssels en alls ekki að jarðirnar hafiátt tilteknar spildur sem tengst hafi merkjum en skógurinn sé að miklu leyti íeða fyrir landi Yztafells. Sigurður hafi fjallað um skóglendi í austurhlíðKinnarfells. Heimildir séu fyrir því að skógar á Íslandi til forna hafi veriðmun stærri en þeir hafi verið á síðari tímum. Einnig séu heimildir fyrir því aðí harðindum hafi verið gengið mjög á skóga í Yztafellslandi segir Sigurður. Áblaðsíðu 50 í ritinu „Sigurður í Yztafelli“ sé skrifað um Fellsskóg og segirm.a. að nágrannar fái leyfi til kolagerðar. Nágrannar Yztafells hafinorðanmegin verið Gvendarstaðir, Hóll og Hnjúkur. Aðrir nágrannar, Fellssel ogbæir sunnar í Kinn, hljóti þá að teljast sem nágrannar sem fengið hafi að nýtaskóginn í Yztafellslandi. Aðalstefnendur segja að í örnefnaskrá Alfreðs segi aðGrænhylur sé norðvestan undir Þingeyjarbjörgum, einmitt á þeim stað semaðalstefnendur haldi fram að hann sé. Fellsselstagl hafi legið mun sunnar enskógurinn sé nú. Orðið tagl bendir til þess að um nokkurskonar enda verið aðræða.Aðalstefnendur segja að aðalstefndu segi í kröfumsínum að dregin sé bein lína úr vörðu við Setberg í vörðu við Merkjamel, punktmerkt Ný varða 02, og þaðan í Krók á Heyvallargróf. Þessi lína sem dregin séeftir hnitum uppgefnum í dómkröfum aðalstefndu sé ekki í samræmi við uppdráttþann sem fylgi stefnu í gagnsök.Aðalstefnendur segjast telja að vörður sem standinorðan í Kinnarfelli en í kröfulínu þeirra hafa verið stækkaðar og við þær átt.Af þessu segjast aðalstefnendur draga þá ályktun að aðalstefndu hafi reynt að spillafyrir málinu en sem betur fer séð að sér að hluta til og dregið til baka einaaf mörgum staðleysum í málflutningi sínum og sé hér átt við flutning kröfulínuað Setbergi. Aðalstefnendur segja aðalstefndu segja engin rökfyrir því að fara eftir vörðuröðinni fyrir vestan Setberg og vestur yfir felliðog vilja fara eftir línum sem sýslumaður hafi notað í sáttatillögu sinni. Þessusegjast aðalstefnendur mótmæla enda standist vörður þær, sem aðalstefndu viljimiða línu sína við, ekki lýsingu landamerkjabréfa og séu auk þess ekkitrúverðugar sem merkjavörður. Lýst hafi verið rökum fyrir því að steinvarða íFellsbrún vestanverðri beri við Fellsbrún frá vegi og frá Rangá og aðmerkjavörður séu hafðar með þeim hætti að þær skeri sig úr landslaginu. Teljamegi að minni vörður á leiðinni hafi verið lagðar milli merkjavarða sem fyrirhafi verið í stað þess að leggja nýja vörðuröð samhliða merkjavörðum.Aðalstefnendur segja aðalstefndu vísa til þess aðvörðuröðin yfir Kinnarfell séu ratvörður og tilvera og þéttleiki helgist af þvíað fara hafa þurft daglega frá Fellsseli, í ýmsum veðrum, þannig að leiðin hafiþurft að vera vel vörðuð. Allar líkur séu á því að merkjavörður hafi upphaflegaverið gerðar á merkjum á áberandi stöðum þar sem sjónlína væri á milli. Megi geraráð fyrir að ef ástæða hefði þótt til þess að gera þétta vörðuröð yfir fellið ásvipuðum stað að þá hefði verið bætt inn í merkjavörðuröðina og hún þétt.Aðalstefndu segja þetta óskildar vörður en um 270 metrar séu á milli þeirravarða sem liggi upp samkvæmt línu aðalstefndu og ratvörðuraða þeirra. Sé þvílíklegt að ef um tvær vörðuraðir væri að ræða, hvora á sínum staðnum yfirfellið, ylli það misskilningi og skapaði hættu á að menn villtust á leið sinniyfir fellið. Við þetta megi bæta að vörður séu yfirleitt ratvörður og ef vísaðsé í landamerkjabréfið í vörðuröð séu yfirgnæfandi líkur á því að merkinstyðjist við ratvörður en ella hefði hver og ein varða verið tiltekin meðtengingu við kennileiti, sbr. vörðuna norðan Setbergs.Aðalstefnendur segja aðalstefndu fullyrða aðlandamerkjalína aðalstefndu eigi grundvöll í landamerkjabréfum beggja jarða þarsem segi að vörður ráði merkjum yfir fellið og niður að Rangá fái ekki staðist.Frá vörðu „Ný varða 02“ á korti sé ekki sjónlína í nokkra vörðu sem fari yfirfellið og að vörðu við Setberg.Aðalstefnendur segja kröfulínu sína vera beina línufrá steinvörðu í vesturbrún Kinnarfells að merkjavörðu við Setberg. Vörðurnarsem séu þéttar liggi að hluta til norðar, fari norður fyrir Setberg og beygisvo aftur suður að Setbergsrétt. Því hafi ekki verið haldið fram að hvereinasta varða á leiðinni yfir fellið hafi verið hlaðin sem merkjavarða en geramegi ráð fyrir því að stærri vörður, í fjallsbrúnum beggja vegna við, séumerkjavörður. Aðalstefnendur segja að í greinargerð aðalstefndusé fullyrt að Merkimelur sé einmitt þar sem Ný varða 02 sé staðsett í kröfulínuaðalstefndu. Þessu hafni aðalstefnendur og segjast telja að Merkimelur gætialveg eins verið sunnar og ennfremur gæti verið fleiri en einn merkimelur á jörðunum.Reyndar megi spyrja af hverju landamerkjabréfin tiltaki ekki sérstaklega þennanmel og þessa vörðu gagnstefnenda. Ætla megi að hún sé nýrri enlandamerkjabréfin. Aðalstefnendur segjast benda á að vestan í Kinnarfelli séueinir 10 melir sem gætu talist merkimelir og séu tveir þeirra í kröfulínuaðalstefnenda.Aðalstefnendur segja að smölun á Yztafellssvæði íKinnarfelli hafi verið háttað þannig að ekið hafi verið suður að girðingu átúni Yztafells III, nú Yztafells II, og þar gengið yfir brú á vegskurði ogþaðan suður og austur upp eftir vörðum upp fellið og að Setbergi. Hafi veriðlitið á vörðuröðina sem merki milli jarðanna.Aðalstefnendur segja að aðalstefndu haldi fram aðvörðurnar á merkjalínu aðalstefndu yfir fellið líti eins út og séu af svipuðumþéttleika og aðrar merkjavörður í Kinnarfelli og vörður á norður landamerkjumYztafells. Þessu segjast aðalstefnendur mótmæla harðlega. Þær tvær vörður semséu í kröfulínu Fellssels séu langt frá því að vera svipaðar að útliti og stærðog með þeim þéttleika sem aðrar merkjavörður í merkjalínu í Kinnarfelli.Aðalstefnendur segjast benda á að vörður í Kinnarfelli séu allar með 700 metramillibili upp á Grjót og séu allar í sjónlínu frá vörðu til vörðu. Vörðurnartvær, í línu aðalstefndu, séu með 400 metra millibili og næsta varða í þeirrilínu, Setbergsvarðan, sé í 1180 metra fjarlægð og ekki í sjónlínu. Sjáist áþessu hve fráleit kröfulína aðalstefndu sé. Aðalstefnendur segja aðalstefndu halda fram aðkröfulínur Yztafells vestan Rangár fylgi skurðum sem hafi orðið til á síðaritímum. Aðalstefnendur segja að kröfulínan fylgi ekki skurðunum heldur gömlummerkjum. Kröfulína liggi í beinni línu frá Grænhyl, Setbergsvörðu, Steinvörðu ívesturhlíð Kinnarfells og niður að núverandi þjóðvegi og á þeirri leið séu engirskurðir. Aðalstefnendur hafi í sáttavilja dregið línu við þjóðveg norður í„Vegur-Norður“ punkt og þaðan upp í Krók í Heyvallargróf og sé þar fylgt beinnilínu í framhaldi af Heyvallargróf að þjóðveginum. Aðalstefnendur segja að ljóstsé að í örnefnaskrá Alfreðs Ásmundssonar séu misvísandi lýsingar á merkjum ogséu örnefni hvorrar jarðar og lýsingar á merkjum ekki í samræmi. Sé hæpið aðvísa til slíkra skjala þegar vísað er í Merkjavörðu, Merkjamel eða önnurörnefni sem gefi merki til kynna. Aðalstefnendur segja að aðalstefndu hafi haldið þvífram að engin haldbær rök hafi verið færð fyrir því að landi Yztafells ogFellssels hafi verið skipt í hlutföllunum ⅔ og ⅓. Í stefnu í aðalsök sé þettarakið og jafnframt hafi verið færð rök fyrir því og vísað í heimildir um aðFellssel hafi verið talið þriðjungur upphafslegs Yztafells. Einnig hafi veriðsýnt fram á með mælingum að land Fellssels sé töluvert umfram þriðjung samkvæmtkröfum aðalstefndu en aðalstefndu hafi ekki vísað í nokkrar heimildir fyrirástæðum þess eða forsögu að landi hafi verið skipt öðru vísi en með þriðjungitil Fellssels. Vegna vísunar aðalstefndu í lög nr. 46/1941 um landskipti,væntanlega með þeirri hugsun að þriðjungsskiptin geti ekki staðist þar sem lítahafi þurft til landgæða og svo framvegis, segjast aðalstefnendur benda á aðskiptin hafi farið fram löngu áður en þau lög hafi tekið gildi og landgæði íFellsselslandi hafi þar að auki alls ekki verið lakari en í Yztafellslandi. Aðalstefnendur segja að í jarðamati frá 1805, semþó hafi aldrei verið löggilt, hafi Yztafell sjálft verið metið 14 hundruð ogFellssel 6 hundruð. Stundum muni hafa verið talað um að selið væri þriðjungurjarðarinnar allrar og skiptingin 14:6 sé ekki fjarri því. Í kjörskrá árið 1839er kosið skyldi til alþingis hafi Bjarni Jónsson í Fellsseli átt þá jörð og húnsögð metin af 6⅔ úr hundraði sem einmitt sé þriðjungur af 20 hundruðum. Á samatíma hafi Yztafell sjálft einmitt verið metið á 13⅓ úr hundraði, jörðina hafiþá átt Ljótunn Benediktsdóttir ekkja. Aðalstefnendur segja aðalstefndu halda því fram aðarðskrár veiðifélags segi einhverja aðra sögu en að Fellssel og Árland séu meðþriðjung samanlagðs arðs með Yztafelli. Samkvæmt arðskránni séu þessar jarðirmeð 10900 einingar, Yztafell I sé með 3/9, Yztafell II með 3/9, Fellssel með2/9 og Árland með 1/9. Þurfi því ekki að fjölyrða um að Fellssel með Árlandi sémeð þriðjung arðsins. Hin forna skipting 1/3 Fellssel á móti 2/3 hafi veriðlátin ráða og torvelt að sjá hvert aðalstefndu fari með þessari umfjöllun. Sérstaklegahafi verið tekið fram við höfðun málsins að aðalstefnendur freisti þess ekki aðsækja meiri arðskrárrétt og hafi aðalstefndu verið gert það ljóst.Aðalstefnendur segja að meðal málsástæðna aðalstefndu sé að ágreiningur hafiverið til staðar um árabil milli eigenda jarðanna. Á það fallist aðalstefnendurog því til staðfestingar vísa þeir til þess að snemma á níunda áratugnum hafiverið farin vettvangsganga. Í ljósi þess sé því andmælt að aðalstefndu geti aðnokkru leyti vísað til hefðarréttar og hafi aðalstefndu ekki uppfyllt skilyrðiþau sem lög nr. 46/1905 um hefð áskilji. Að öðru leyti segjast aðalstefnendurvísa til sömu málsástæðna og þeir byggi mál sitt á í aðalsök. Við aðalmeðferð komu til skýrslugjafar fyrir dómistefnandinn Jón Sigurðarson, stefndi Kristján Ingjaldur Tryggvason, GuðmundurHelgi Gunnarsson, Marteinn Sigurður Sigurðsson, Sigurður Bergsteinsson,Benedikt Sigurðarson og Kristbjörg Góa Sigurðardóttir.NiðurstaðaÍ máli þessu er ekki deilt um landamerki Yztafellsog Fellssels vestan þjóðvegar. Aðilar deila hins vegar um merkin frá þjóðvegi íaustur að Skjálfandafljóti, með þeirri undantekningu að þeim ber saman umstaðsetningu vörðu norðan við Setberg, sem sé á 65°46,045N 17°32,441V.Í jarðamati frá árinu 1804 segir meðal annars: „Nr.247. Fellssel Hialeie til Nr 248. – ang. 6 hndr. ...“ og „Nr. 248. ŸtstafellHolum forrige Bispestoels Jord. – 20 hndr. ...“. Í Jarðatali Johnsens, útg.1847, segir meðal annars að Yztafell sé 20 hundruð að dýrleika en hjáleigaþess, Fellssel, er þar ekki metið til dýrleika. Um hjáleiguna segir hins vegarí neðanmálsgrein á sömu blaðsíðu: „Sýslumaður telur nú 6 ⅔ h af dýrleikanum áhjáleigunni, en 6 h. voru talin á henni 1805.“ Þykir óhætt að líta svo á að áumræddum tíma hafi Fellssel verið talið um þriðjungur heildarlands Yztafells ogFellssels. Hvorug kröfulína þessa máls leiðir til þess hlutfalls millijarðanna, en kröfulína stefnenda er nær því hlutfalli en kröfulína stefndu.Ljóst má vera að við gerð landamerkjaskránna 1885 hafi meira en þriðjungur flatarmálssameinaðra jarða komið í hlut Fellssels.Í landamerkjaskrám Yztafells og Fellssels, frá maí1885, segir meðal annars: „Að sunnan, austan í Kinnarfelli, ráða vörður merkjummilli Yztafells og Fellssels; liggja þær upp hlíðina frá fljótinu, og upp ábrún, rjett norðan við Setberg, þaðan yfir fellið og niðr að Rangá.“Á hinum umdeilda hluta landamerkjanna er þannig ílandamerkjabréfinu miðað við að vörður ráði merkjum. Hvor aðili hefur í málinuteflt fram sinni kröfulínu. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns,Sigurðar Bergsteinssonar fornleifafræðings, sem fenginn var til að leitamanngerða varða á kröfulínum aðila. Í matsgerð kemur fram að á eystri hlutahinna umdeildu landamerkja, frá Skjálfandafljóti að vörðu við Setberg, fannmatsmaður ekki vörður „með óyggjandi hætti“. Fyrir dómi var matsmaður spurðurnánar hvort hann hefði „hnitsett [einhvern punkt] í slakkanum fyrir neðanSetberg, eða vörðuna fyrir neðan Setberg.“ Svaraði matsmaður því svo að þarhefði verið „lítil hrunin varða“, steinvarða. Spurður um aldur hennar sagðimatsmaður: „Við erum að tala um já hugsanlega allavega um 100 ár myndi éghalda.“ Hnit hennar hefðu verið 566957,8 og 586350,3. Sönnunargildi slíksvitnisburðar dómkvadds matsmanns verður ekki jafnað til sönnunargildismatsgerðar, þótt til hans verði litið við úrlausn málsins.Á vestari hlutanum, frá vörðunni við Setberg aðþjóðvegi, segir matsmaður vera að finna vörður í mjög þéttri vörðuröð ákröfulínu stefnenda, alls tólf vörður. Sé erfitt að dæma um aldur þeirra enætla megi að flestar séu þær eldri en aldargamlar. Í eða nálægt kröfulínustefndu hafi fjórar vörður fundist, allar „frekar ungar“, utan ein sem hafiverið lág mosaþúfa með grjóti og alls óvíst hvort sé manngerð.Gengið var á vettvang. Telur dómurinn, að gögnummálsins virtum, að ekkert hafi komið fram sem gefi sérstök efni til að efast ummeginniðurstöður matsgerðar hins dómkvadda matsmanns, en ekki var óskaðyfirmats. Telst sannað með matsgerðinni að á svæðinu frá þjóðvegi að vörðu viðSetberg séu á kröfulínu stefnenda tólf vörður, sem flestar séu eldri enaldargamlar. Í og við kröfulínu stefndu séu hins vegar þrjár manngerðar vörðursem séu frekar ungar. Ekki þykir hins vegar sannað að þar sé að finna eldrimanngerða vörðu. Að mati dómsins verður ekki fullyrt um nákvæmastaðsetningu örnefnisins Merkimels.Dómurinn telur að vörður þær, sem finna má ákröfulínu stefnenda frá vegi að vörðu við Setberg, séu þéttari en svo aðlíklegt megi telja að þær hafi verið hlaðnar í þeim eina tilgangi að afmarkalandamerki. Séu vörður hlaðnar svo þétt sé mjög líklegt að þeim hafi veriðætlað að auðvelda fólki að rata. Það atriði þykir hins vegar ekki draga úrlíkum þess að landamerkin hafi jafnframt legið þar sem vörðuröðin er, endaekkert sem mæli gegn því að leiðavörður séu notaðar til landamerkja eðamerkjavörður séu hlaðnar þétt, svo þær geti einnig nýst sem leiðavörður. Á hinnbóginn þykir fremur ósennilegt að hlaðnar hafi verið tvær vörðuraðir, hvor æðinálægt hinni, önnur til merkja en hinni ætlað að beina mönnum leið. Í ljósiniðurstaðna matsmanns um aldur varðanna þykir óhætt að miða við að vörður þær,sem matsmaður lýsti á kröfulínu stefnenda, séu í raun vörður þær semlandamerkjabréf segir ráða merkjum, en ekkert í gögnum málsins þykir gefatilefni til að draga það í efa. Telja má almennar líkur fyrir því að landamerki séusem mest í eðlilegri beinni línu eins og staðhættir og aðrar aðstæður leyfa. Séút af því brugðið sé þess getið í heimildum, svo sem landamerkjaskrám. Sú lína,sem liggur í eðlilegri beinni línu, sé þannig almennt líklegri til landamerkjaen sú sem gerir það ekki. Sá sem byggir á því að landamerki séu ekki eftirslíkri eðlilega beinni línu ber almennt sönnunarbyrði af staðhæfingu sinni.Eins og áður hefur verið rakið greinir matsgerðdómkvadds matsmanns ekki frá vörðum frá þeirri sem óumdeild er við Setberg ogniður að Skjálfandafljóti. Ummæli matsmanns fyrir dómi þykja styðja en ekkisanna að þar megi finna leifar steingerðrar vörðu á þeim stað er matsmaðurtiltók.Í landamerkjaskrám jarðanna, dags. 27. og 28. maí1885, segir, eins og áður er getið: „Að sunnan, austan í Kinnarfelli, ráðavörður merkjum milli Yztafells og Fellssels; liggja þær upp hlíðina fráfljótinu, og upp á brún, rjett norðan við Setberg, þaðan yfir fellið og niðr aðRangá.“ Er ekkert sérstakt í bréfunum sem bendir til þess að landamerkin liggium skóg. Stefndu hafa í málinu vísað til samninga sem Skógrækt ríkisins gerðivið eigendur skóga í Kinnarfelli. Stefnendur hafa byggt á að Fellssel hafi áttítaksrétt í skóginum en ekki eignarland. Að mati dómsins verður, við mat ásönnunargildi samninganna í þessu máli, að horfa til efnis þeirra og tilgangs.Með samningnum var Skógræktinni veittur réttur til að nýta tiltekið land tilskógræktar. Samningnum var ekki ætlað að skera úr um mörk eignarlands millieinstakra jarða og ekki skipti öllu að gera greinarmun á beinum eignarrétti ogítaksrétti yfir því landi sem Skógræktinni var fengið til skógræktar.Samningarnir veita skýra vísbendingu um að Fellssel hafi verið talið eiga réttindií hluta skógarins en þeir þykja ekki veita efni til að slá neinu föstu um hverþau réttindi hafa í raun verið talin vera. Samningur Skógræktar ríkisins ogungmennafélagsins Gamans og alvöru þykir ekki skipta máli í þessu samhengi enauk þess sem sagt er um eldri samninga Skógræktarinnar er þess að geta umsamninginn við ungmennafélagið að ekki verður séð að neinir landeigendur hafikomið að gerð hans eða undirritun.Í landamerkjaskránum er örnefnið Votalág ekkinotað. Þess er getið í samantekt Alfreðs Ásmundssonar, Hlíð, um örnefni íLjósavatnshreppi, en í formála kveðst Alfreð hafa safnað örnefnunum samanaðallega á árunum 1942 til 1948. Um landamerki Yztafells og Fellssels segirhann meðal annars í kafla sínum um Yztafell: „Austan Rangár beint frá Merkigarðiað vestan, í Merkimel vestan í Fellinu um Merkivörðu norður af Setbergi, þaðaní Votulág sunnarlega í skógunum.“ Í kafla um Fellssel segir meðal annars: „Aðnorðan er Yztafellsland. Merki eru í girðingu yfir dalbotninn. Þaðan austuryfir Fell beint í Votulág í skógi. En vestur í Merkigróf og þaðan beint tilfjalls.“ Ekki verður fullyrt um nákvæma staðsetningu Votulágar, en Alfreð telurhana hafa verið í skógi. Alfreð segir norðurmörk Fellssels liggja austur yfirFell, beint í Votulág í skógi, og samkvæmt örnefnalýsingu Yztafells var Votalágsuður við merkin. Samkvæmt þessu virðist Alfreð hafa litið svo á að merkjalínanhafi verið bein eða nokkurn veginn bein, en óumdeilt er í málinu að hún hafilegið um skýra vörðu rétt norðan Setbergs. Stefndu vísa til örnefnaskrárAlfreðs en stefnendur segja hana afar ónákvæma þegar komi að landamerkjum. Viðmat á sönnunargildi örnefnaskrár Alfreðs verður að horfa til þess að hún erhvorki opinbert plagg né staðfest af eigendum umræddra jarða. Að öllusamanlögðu þykir hún ekki veita sönnun fyrir því hvar landamerki jarðanna hafilegið.Í riti Jóns Sigurðssonar, útg. 1965, um Sigurð íYztafelli og samtíðarmenn hans, er haft eftir Sigurði að sama vor og hann hafikomið í Yztafell, 1863, hafi verið ráðist í byggingu tveggja nokkuð stórrabeitarhúsa, samstæðra, austan í fellinu, á svonefndum Fellskofarinda, og hafihvort hús verið frá sínum bæ, Yztafelli og Fellsseli. Í áðurnefndriörnefnalýsingu Alfreðs Ásmundssonar segir að Fellskofarindi hafi verið íYztafellslandi. Landamerkjaskrár þær sem liggja fyrir í málinu eru frá árinu1885 en þá voru rúm tuttugu ár liðin frá byggingu beitarhúsanna, miðað viðfrásögn þá sem höfð er eftir Sigurði í Yztafelli. Voru beitarhúsin því reist ognytjuð meðan landareignin var óskipt. Þykir staðsetning beitarhúsanna ekkiskipta máli við sönnun í máli þessu.Í ritinu Lýsingu Þingeyjarsýslu, útg. 1954, eftirJón Sigurðsson frá Yztafelli, segir meðal annars: „Í hinni bröttu hlíð erFellsskógur, eign fjögurra jarða fornra (Hóls, Hólsgerðis, Yztafells ogFellssels).“ Þá segir og að sunnar í hlíðinni hafi verið orðið skóglaust „báðummegin við Barnafell“ sem farið hafi í eyði árið 1934. Þessi lýsing Jóns þykirekki færa fram sönnun á landamerkjalínu milli Yztafells og Fellssels. Segir húnþað eitt að fjórar fornar jarðir eigi í Fellsskógi í hinni bröttu hlíð.Arðskrá Skjálfandafljóts, sem gerir ráð fyrir 3,63%hlutdeild Fellssels og Árlands en 7,26% hlutdeild beggja Yztafellsjarða ánHólsparts þykir ekki veita haldbæra vísbendingu um landamerkjalínu. Verður húnfremur talin vísbending um það hlutfall af fyrri heildarstærð jarðanna, ⅓ og ⅔,sem áður var getið.Eins og rakið hefur verið hefur verið talið sannaðí málinu að vörðuröð sú sem getið er í matsgerð og nær frá þjóðvegi aðSetbergsvörðu sé sú sem landamerkjaskrár segja ráða merkjum. Kröfulínastefnenda, frá Setbergsvörðu að Skjálfandafljóti, er í eðlilegu framhaldiþeirrar línu. Þykir hún eðlileg og sennileg. Hafa að mati dómsins ekki veriðfærðar sönnur á að við Setbergsvörðu víki landamerkin frá slíkri beinni línu,svo sem kröfulína stefndu gerir ráð fyrir. Þá verður ekki séð að aðalstefnduhafi unnið betri rétt fyrir hefð. Þegar á allt framanritað er horft þykir verðaað leggja endanlega kröfulínu stefnenda í aðalsök til grundvallar í málinu svosem í dómsorði greinir, en stefnendur verða sýknaðir af kröfum í gagnsök. Erhér einungis komist að niðurstöðu um umþrætta landamerkjalínu Yztafells ogFellssels en ekki tekin afstaða til annarra atriða, svo sem hugsanlegra óbeinnaeignarréttinda.Með vísantil þeirra vafaatriða sem þykja hafa verið uppi í málinu verður ákveðið meðheimild 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að fella málskostnað niður milliaðila. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnenda fór Páll Arnór Pálsson hrl. meðmálið en Sigurður Jónsson hrl. af hálfu stefndu.Málið dæma Þorsteinn Davíðsson héraðsdómari, BjarniE. Guðleifsson próf. em. og Björn Teitsson magister.D Ó M S O R ÐLandamerki milli lands Yztafells 1 og 2 annarsvegar og Fellssels annars vegar skulu vera sem hér segir:A. Frá þjóðvegi í vesturátt: Frá punkti D:Vegur-Suður -65°46,126N, 17°34,877V), hnit 565003.575, 586437.869 norður eftirþjóðvegi í punkt E: (Vegur-Norður – 65°46,229N, 17°34,84V), hnit 565014.083,586632.681, þaðan í krók einn á Heyvallargróf (Punktur F: Krókur -65°46,227N,17°35,966V) hnit 564133.5482, 586606.6527, svo upp eftir Heyvallargróf upp áfjallsbrún í vörðu (Punktur G: Varða Kinnarfjall 1- 65°46,225N, 17°36,723V),hnit 563576.5413, 586595.8612, þaðan eftir merkjavörðum upp Skollhóla og vesturá Háfjall, (Varða 2 – 65°46,273N, 17°37,605V) hnit 562906.6388, 586669.7414, ogáfram vestur eftir vörðum með hnitmerkjunum 562197.7210, 586586669.7414 (Varða3), 561610.8300, 586597.5214 (Varða 4), 561492.1236, 586580.0890 (Varða 5),561062.1243, 586457.2320, (Varða 6), 560940.0974, 586401.6144 (Varða 7),560367.3184, 586385.8422 (Varða 8), 559425.1383, 586385.8422, (Varða 9),558560.1590, 586464.7031 (Varða 10), í vörðu á Háfjalli, hnit 557921.2820,586391.9643 (Varða 11).B. Frá þjóðvegi til austurs:Úr punkti D, Vegur-Suður: 65°46,126N, 17°34,877V(hnit 565003.575, 586437.869) í vörðu 1: 65°46,090N, 17°33,910V (hnit565733.704, 586390.577), þaðan í vörðu 2: 65°46,085N,-17°33,658V, (hnit565926.626, 586385.259) þaðan í vörðu 3: 65°46,048N,-17°33,505V, (hnit566043.022, 586385.681) þaðan í vörðu 4: 65°46,073N, - 17°32,827V, (hnit566561.511, 586378.592) þaðan í vörðu 5: 65°46,079N,-17°32,617V, (hnit566721.114, 586393.419) þaðan í vörðu 6, norðan Setbergs: 65°46,045N,17°32,441V (hnit 566855.2863, 586333.7525), þaðan í vörðu 7: 65°46,051N, -17°32.234V, (hnit 567014.599, 586348.109), þaðan í vörðu 8: 65°46,048N, -17°31,922V, (hnit 567014.599, 586348.109) þaðan í vörðu 9: 65°46,056N, -17°31.537V, (hnit 567546.750, 586369.062), og síðan eftir áframhaldandi línu ífarveg Skjálfandafljóts í stefnu á miðja kvísl sem rennur norðaustur úr Grænhylí punkt með hnitinu 65°46,062N, - 17°31,104V, (hnit 567877.381, 586388.170).Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 26/2013
Útboð Opinber innkaup
R efndi til útboðs um þjónustu hópferðabifreiða og skiptist útboðið í þrjá hluta. I ehf. bauð í alla hluta útboðsins en gengið var til samninga við önnur fyrirtæki. I ehf. kærði útboðið til kærunefndar útboðsmála sem kvað upp úrskurð þess efnis að R hefði brotið gegn lögum nr. 84/2007 um opinber innkaup við val á tilboði H ehf. í 1. hluta útboðsins. Í málinu krafðist I ehf. skaðabóta úr hendi R á grundvelli 101. gr. laganna á þeirri forsendu að R hefði brotið gegn 71. gr. sömu laga með því að taka ógildu tilboði H ehf. í akstur fyrir grunnskóla í 1. hluta útboðsins, en tilboð H ehf. hafði að mati I ehf. ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar. Talið var að H ehf. hefði uppfyllt hæfniskröfur um fjölda bifreiða samkvæmt útboðinu og að I ehf. hefði ekki tekist að sýna fram á að eignarhald bjóðenda á hópbifreiðum þeim sem nota átti við verkefnið hefði verið nauðsynlegt þar sem slíku skilyrði yrði ekki fundinn staður í skilmálum útboðsins þegar ákvæði þess voru virt. Þá hafði H ehf., sem var í eigu nokkurra hópbifreiðafyrirtækja, sinnt skólaakstri fyrir R í 14 ár og í fylgiskjali með tilboði fyrirtækisins hefði komið fram að fyrirtækið hafði yfir að ráða þeim vagnfjölda sem tilskilinn var í útboðinu. Hefði H ehf. því ekki borið frekari nauðsyn til að sýna fram á að það gæti fullnægt ákvæðum útboðsins, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 84/2007. Þá var það ekki talið hafa áhrif á gildi tilboðs H ehf. í skilningi 71. gr. laganna hvernig skilmálum um ábyrgir og tryggingar, hópferðaleyfisveitingar og undirverktaka var háttað. Að endingu var ekki fallist á það með I ehf. að mat R á reynslu H ehf. og starfsmanna þess af akstri skólabarna hefði verið rangt. Að öllu þessu virtu hefði R því verið rétt að meta tilboð H ehf. þannig að það uppfyllti skilmála útboðsins en einnig var talið að jafnræðis hefði verið gætt við matið. Var R því sýknað af kröfu I ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2013. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda annars vegar vegna kostnaðar áfrýjanda við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði nr. 12461 „Rammasamningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkurborg“ og hins vegar vegna missis hagnaðar sem áfrýjandi hefði notið ef ekki hefði komið til ákvörðunar stefnda 6. ágúst 2010 að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í hluta 1 í áðurgreindu útboði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í grein 1.2.2. í almennum skilmálum útboðs þess, sem hér um ræðir, koma fram kröfur um tæknilegt hæfi bjóðenda við verkefni það sem útboðið tók til. Þeirri málsástæðu áfrýjanda, að eignarhald bjóðenda að hópbifreiðum þeim sem nota átti við verkefnið hafi verið nauðsynlegt, verður ekki fundinn staður í skilmálum útboðsins þegar ákvæði þeirra eru virt heildstætt. Fram kemur í gögnum málsins að Hópferðamiðstöðin ehf. er fyrirtæki í eigu nokkurra hópbifreiðafyrirtækja sem eiga um 140 til 150 hópbifreiðar og er hlutverk þess að miðla verkefnum til hluthafa sinna. Óumdeilt er að Hópferðamiðstöðin ehf. hafði sinnt öllum skólaakstri fyrir stefnda í 14 ár. Í fylgiskjali með tilboði fyrirtækisins kemur fram að það hafði yfir að ráða þeim vagnafjölda sem tilskilinn var í útboði stefnda. Bar fyrirtækinu því engin frekari nauðsyn til að sýna fram á að það gæti fullnægt ákvæðum útboðsins, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, IcelandExcursions Allrahanda ehf., greiði stefnda, Reykjavíkurborg, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 4. desember 2012, var höfðað 17. nóvember 2011 af Iceland Excursions Allrahanda ehf., Hafnarstræti 20, Reykjavík, gegn Reykjavíkur­borg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda vegna kostnaðar stefnanda við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði nr. 12461, „Rammasamningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkur­borg“. Í öðru lagi krefst stefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skaðabóta­skylda stefnda gagnvart stefnanda vegna missis á hagnaði sem stefnandi hefði notið ef ekki hefði komið til ákvörðunar stefnda 6. ágúst 2010 að taka tilboði Hópferða­miðstöðvarinnar ehf. í hluta 1 í sama útboði. Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins í sam­ræmi við hags­muni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Stefndi krafðist þess í greinargerð að málinu yrði vísað frá dómi en kröfunni var hafnað með úrskurði dómsins 31. maí síðastliðinn. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í júní 2010 birti innkaupaskrifstofa stefnda útboðslýsingu vegna útboðs nr. 12410, „Rammasamningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkurborg“. Óskað var eftir tilboðum í þjónustu með hópferðabifreiðar eins og greinir í útboðslýsingu. Stefnandi var einn þriggja bjóðenda í útboðinu en aðrir bjóðendur voru Hópferða­miðstöðin ehf. og Bílar og fólk ehf. Stefndi tilkynnti stefnanda 1. júlí s.á. að stefndi hefði ákveðið að hafna öllum tilboðum sem bárust í verkið vegna galla í útboðsgögnum þar sem lengd samningstíma hefði ekki komið fram. Jafnframt kom fram að nýtt útboð yrði auglýst fljótlega. Í júlí s.á. birti innkaupaskrifstofa stefnda útboðslýsingu vegna útboðs nr. 12461 – „Rammasamningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkurborg“ en í málinu er deilt um framkvæmd þess útboðs og meinta bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda í tengslum við það. Stefndi óskaði eftir tilboðum í þjónustu með hópferða­bifreiðar, eins og nánar var lýst í útboðsgögnum, til tveggja ára með möguleikum á framlengingu í allt að tvö ár. Útboðið náði til Evrópska efnahagssvæðisins og var það opið. Samkvæmt ákvæði 1.2.1 í útboðslýsingunni skiptist verkefnið í þrjá hluta, eins og gert hafði verið ráð fyrir í fyrra útboði, þ.e. hluti 1: Akstur fyrir grunnskóla stefnda, hluti 2: Vettvangsferðir nemenda í grunn- og leikskólum og hluti 3: Akstur fyrir vinnuskóla stefnda og annar akstur fyrir stefnda. Stefnandi var einn fimm bjóðenda í útboði nr. 12461. Aðrir voru Teitur Jónasson ehf., Hópbílar hf., Hópferðamiðstöðin ehf. og Bílar og fólk ehf. Haldinn var opnunarfundur vegna síðara útboðsins í Ráðhúsi Reykjavíkur 4. ágúst 2010. Með bréfi 6. ágúst s.á. tilkynnti innkaupaskrifstofa stefnda stefnanda að ákveðið hefði verið að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í hluta 1, tilboðum Teits Jónassonar ehf., Hópbíla hf. og Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í hluta 2 og tilboði Teits Jónassonar ehf. í hluta 3. Með bréfi 16. ágúst s.á. tilkynnti innkauparáð stefnda að framangreind tilboð hefðu verið endanlega samþykkt og því teldist vera kominn á bindandi samningur samkvæmt 2. mgr. 76. gr. laga um opinber innkaup nr. 84/2007. Stefnandi kærði útboðið til kærunefndar útboðsmála með kæru 1. september 2010. Kærunefndin kvað upp úrskurð í málinu 21. janúar 2011 og varð niðurstaðan sú að stefndi hefði brotið gegn lögum um opinber innkaup við val á tilboði Hópferðamið­stöðvarinnar ehf. Kærunefndin taldi skaðabótaskyldu vera fyrir hendi gagnvart stefnanda vegna kostnaðar við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði nr. 12461. Stefnandi telur að ólögmætt hafi verið af hálfu stefnda að taka tilboði Hópferðamið­stöðvarinnar ehf. en tilboðið hafi verið ógilt þar sem það hafi ekki uppfyllt útboðs­skilmálana. Með þessu hafi stefndi brotið gegn 71. gr. laga um opinber innkaup og beri hann skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda vegna þess samkvæmt 101. gr. sömu laga. Stefnandi krefst þess að skaðabótaskyldan verði viðurkennd með dómi, annars vegar vegna kostnaðar stefnanda við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboðinu og hins vegar vegna missis hagnaðar sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna lögbrots stefnda er hann tók tilboði Hópferðamið­stöðvarinnar ehf. um aksturinn í hluta 1 í útboðinu. Í málinu er deilt um það hvort Hópferðamiðstöðin ehf. hafi uppfyllt hæfisskilyrði í útboðsskilmálum um fjölda bifreiða, hópferðarleyfi fyrir hverja bifreið, vátryggingar og ábyrgðir og reynslu. Þá er deilt um það hvort stefnandi hefði átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af stefnda til að uppfyllt væri skilyrði um það samkvæmt 101. gr. laga um opinber innkaup og hvort skilyrði skaðabótaskyldu væru uppfyllt að öðru leyti. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að hann hefði kært útboð stefnda til Kærunefndar útboðsmála. Kærunefndin hafi með úrskurði 21. janúar 2011 komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði brotið gegn lögum um opinber innkaup við val á tilboði Hópferða­miðstöðvarinnar ehf. Jafnframt hafi nefndin álitið að sökum þess að stefnandi átti næst hagstæðasta tilboðið í hluta 1 hefði hann átt raunhæfa möguleika á að verða valinn í hinu kærða útboði ef tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hefði ekki verið tekið. Kæru­nefndin hafi talið að bæði skilyrði skaðabóta samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup væru uppfyllt. Niðurstaða kærunefndarinnar hafi verið að stefndi bæri skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda vegna kostnaðar stefnanda við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði nr. 12461 og jafnframt að stefnda bæri að greiða stefnanda málskostnað vegna kostnaðar við að hafa kæruna uppi. Þar sem kærunefnd útboðsmála tjái sig aðeins um skaðabótaskyldu hvað varði bætur fyrir gerð tilboðs og þátttöku í útboði hafi aðeins verið krafist álits nefndarinnar varðandi slíkar bætur en stefnandi hafi jafnframt áskilið sér rétt til þess að krefjast greiðslu bóta vegna missis hagnaðar úr hendi stefnda. Í ljósi niðurstöðu kærunefndarinnar hafi stefnandi skorað á stefnda með bréfi 28. apríl 2011 að greiða málskostnað fyrir kærunefndinni, skaðabætur vegna kostnaðar við gerð tilboðs og þátttöku í útboði og jafnframt skaðabætur vegna missis hagnaðar. Eftir ítrekanir af hálfu stefnanda hafi honum borist svar stefnda með bréfi 22. júní s.á. Stefndi hafi verið ósammála efnislegri niðurstöðu í úrskurði kærunefndarinnar og hafnað greiðslu skaðabóta á þeim grundvelli að stefnandi uppfyllti ekki hæfiskröfur útboðsgagna vegna reynslukröfu í hluta 1. Stefndi hafi vísað til ákvæðis 1.2.2 í útboðslýsingu án þess að skýra það nánar. Stefnandi hafi óskað eftir formlegum rökstuðningi frá stefnda varðandi afstöðu hans með tölvupósti 5. júlí s.á. Óskað hafi verið eftir svarbréfi sem fyrst í ljósi þess hve málið hefði þegar tafist enda miklir hagsmunir í húfi fyrir stefnanda. Með tölvupósti 20. júlí s.á. hafi svar borist frá stefnda þar sem komi fram að ráðgert væri að rökstutt svar stefnda yrði tilbúið seinni hluta ágústmánaðar. Þrátt fyrir það hafi ekkert bólað á svari frá stefnda og því hafi erindið verið ítrekað með bréfi 19. september s.á. Með bréfi 30. september s.á. hafi stefnanda borist svar stefnda þess efnis að stefnandi hefði ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðs­lýsingar hvað varði reynslu í hluta 1. Röksemdir stefnda hafi verið þær að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði um lágmarksfjölda nemenda í akstri. Stefnandi hafni alfarið þessari röksemdafærslu stefnda og hafi hann höfðað málið til viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandi byggi dómkröfur sínar á lögum um opinber innkaup, almennum reglum fjármuna­réttar og á almennu sakarreglunni. Einnig sé byggt á bótareglum EES-réttar og grundvallarreglum EES-samningsins. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi brotið gegn 71. gr. laga um opinber innkaup með þeirri háttsemi sinni að taka ógildu tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. og hafna tilboði stefnanda. Stefnandi eigi því rétt á skaðabótum úr hendi stefnda vegna framangreindrar háttsemi hans, bæði vegna kostnaðar stefnanda við að undirbúa tilboð og taka þátt í útboði svo og vegna missis hagnaðar. 1. Skaðabótaskylda vegna kostnaðar af gerð tilboðs og þátttöku í útboði nr. 12461 Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup sé kaupandi skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem brot á lögunum og reglum settum samkvæmt þeim hafi í för með sér fyrir fyrirtæki. Jafnframt segi að fyrirtæki þurfi einungis að sanna að það hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valið af kaupanda og möguleikar þess hafi skerst við brotið. Skilyrði lagaákvæðisins séu uppfyllt í þessu máli, þ.e. annars vegar að stefndi hafi gerst brotlegur gegn lögunum og hins vegar að stefnandi hafi átt raunhæfa möguleika á að verða valinn og að möguleiki hans hafi skerst við brotið. a) Ólögmæti ákvörðunar stefnda um að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. Ákvörðun stefnda um að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hafi verið ólögmæt og brotið í bága við lög um opinber innkaup. Það sé reist á því að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar og því hafi stefnda verið óheimilt að taka tilboði félagsins, sbr. 71. gr. laga um opinber innkaup. Stefnandi byggi staðhæfingu sína um að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar á eftirfarandi grundvelli: A. Krafa um eignarhald og umráð Samkvæmt ákvæði 1.2.2 í útboðslýsingu hafi þess verið krafist að bjóðendur uppfylltu nánar tiltekin skilyrði. Þar komi m.a. fram: „Í hluta 1 skulu bjóðendur hafa umráðarétt yfir a.m.k. þeim hámarks­vagnafjölda af hverri stærð sem tilgreindur er í fylgiskjali 1 auk vara­vagna. Þannig er miðað við að bjóðendur eigi a.m.k. 6 bifreiðar sem taka 30 nemendur o.s.frv. Ekki er gerð krafa um að bifreiðarnar séu nákvæm­lega að þeirri stærð sem skilgreind er í fylgiskjali 1 en skulu þó ekki vera stærri en 10 farþegum umfram það sem gefið er upp í fylgiskjali 1.“ Í útboðslýsingunni hafi þannig verið gerð krafa um að bjóðendur ættu tiltekinn fjölda af bifreiðum og/eða hefðu umráðarétt yfir þeim. Stefnandi haldi því fram að krafan um umráðarétt feli í sér kröfu um varanleg umráð. Stefnandi hafni þeirri staðhæfingu stefnda að stefnandi hafi ekki fært viðhlítandi rök fyrir því. Samkvæmt reglugerð nr. 751/2003 um skráningu ökutækja skuli færa upplýsingar um ökutæki í ökutækjaskrá sem Umferðarstofa haldi utan um. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar skulu ökutæki skráð í ökutækjaskrá á nafn eiganda og eftir atvikum á nafn umráðamanns þess. Umráðamaður sé sá sem á vegum eiganda ökutækis hafi varanleg umráð þess, t.d. samkvæmt eignarleigu- eða afnotasamningi. Umráðaréttur sé því ekki það sama og afnotaréttur enda felist í umráðarétti varanleg umráð. Það að vera umráðamaður ökutækis hafi því ákveðna þýðingu. Af umferðalögum nr. 50/1987, lögum um bifreiðagjald nr. 39/1988 og lögum um olíugjald og kílómetragjald nr. 87/2004 megi jafnframt sjá að hugtakið umráðamaður ökutækis hafi ákveðna merkingu. Umráðamaður beri jafnan sömu ábyrgð og eigandi öku­tækis. Rétt sé að skýra hugtakanotkun í útboðslýsingu í samræmi við reglu­gerð um skráningu ökutækja og aðra löggjöf varðandi ökutæki þar sem hugtakið er notað. Samkvæmt upplýsingum úr ökutækjaskrá hafi Hópferðamiðstöðin ehf. aðeins verið eigandi að einu ökutæki og umráðamaður að tveimur; SV 652. Toyota Corolla (2005), eigandi og umráðamaður: Hópferðamiðstöðin ehf., BLA 24. Irisbus EvadysHd (2006), eigandi: Loftur ehf., umráðamaður: Hópferðamiðstöðin ehf. og MO 117 MAN (1998), eigandi: Lýsing hf., umráðamaður: Hópferðamiðstöðin ehf. Í útboðslýsingu sé skýrlega gerð sú krafa að bjóðandi eigi sjálfur eða sé umráðamaður yfir tilteknum fjölda ökutækja. Stefnandi telji að krafan hafi verið sú að bjóðandi ætti minnst sex hópferðabifreiðar fyrir minnst 30 farþega. Því hafi ekki verið nægilegt að eigendur bjóðanda, eða þriðju aðilar sem bjóðandi kynni að semja við, ættu ökutækin sem bjóðandi gæti fengið heimild til að nýta sér. Gera verði skýran greinarmun á bjóðanda annars vegar og þeim aðilum sem tengdust honum hins vegar. Geri hæfiskröfur í útboðslýsingu ráð fyrir að bjóðandi uppfylli tiltekin skilyrði þá teljist það ekki nægilegt að eigandi bjóðanda eða þriðju aðilar uppfylltu skilyrðin. Óumdeilt sé í málinu að Hóp­ferða­miðstöðin ehf. hafi ekki átt allar þær bifreiðar sem taldar voru upp í tilboði hennar heldur hafi hluthafar félagsins átt þær. Þótt stefndi hefði ekki krafist gagna með tilboðum, sem sýndu að bjóðendur væru sannanlega skráðir eigendur allra þeirra hóp­bifreiða sem boðnar voru fram í tilboðum þeirra, breyti það ekki því að í útboðs­lýsingu hafi umrædd hæfiskrafa verið gerð til bjóð­enda. Stefndi sé opinber aðili og á honum hvíli sú skylda að fylgja grundvallarreglum stjórnsýsluréttar, þ.á m. rannsóknarreglunni. Stefndi hefði hæglega getað orðið sér úti um upplýsingar úr ökutækjaskrá með því að óska eftir þeim. Stefnda hefði verið í lófa lagið að taka fram í útboðslýsingunni að nægilegt væri að þeir aðilar sem að baki bjóðendum stæðu hefðu eignar- eða umráðarétt yfir þeim ökutækjum sem krafa væri gerð um. Það hafi hins vegar ekki verið gert heldur hafi þess verið krafist að bjóðandi hefði eignar- og umráðarétt yfir nánar tilteknum fjölda ökutækja. Því sé ljóst að Hópferða­miðstöðin ehf. hafi ekki uppfyllt framangreind skilyrði útboðs­lýsingarinnar um eignar- og umráðarétt yfir nánar tilteknum fjölda ökutækja sem nota átti við aksturinn sem útboðslýsingin tók til. Kærunefnd útboðsmála hefði komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum laga um opinber innkaup við val á tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. Kærunefndin hefði talið að útboðsgögnin yrði að skilja þannig að þess hefði verið krafist að bjóðendur í hluta 1 hefðu eignarrétt yfir a.m.k. sex bifreiðum. Þá hefði kærunefndin talið ljóst af ákvæði 1.1.8 í útboðslýsingunni að bjóðendum hefði borið að leggja fram gögn um bifreiðar sem þeir hugðust nota við framkvæmd samningsins og fullnægðu kröfum útboðsgagna. Þótt stefndi hefði staðhæft að nægilegt hefði verið að bjóðendur hefðu yfirráð eða umráð bifreiðanna, á grundvelli 50. gr. laga um opinber innkaup, hefði álit kærunefndarinnar verið að slíkt uppfyllti ekki hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar. Kærunefndin hefði tekið fram að gera yrði strangar kröfur til þess að fyrirtæki uppfyllti þær hæfiskröfur sem gerðar væru í útboðsgögnum, ella skapaðist hætta á að fyrirtæki sem yrði fyrir valinu gæti ekki efnt samninginn þegar til kæmi. Jafnframt myndi eftirgjöf á slíkum skilyrðum í mörgum tilvikum fela í sér brot gagnvart öðrum fyrirtækjum sem hefðu tekið þátt eða hefðu haft hug á að taka þátt en gerðu það ekki vegna hæfiskrafna. Í samræmi við þetta segi í 71. gr. laga um opinber innkaup að við ákvörðun kaupanda um gerð samnings skuli eingöngu litið til tilboða frá fyrirtækjum sem fullnægi hæfiskröfum. B. Krafa um hópferðaleyfi Í ákvæði 2.5 í útboðslýsingu séu gerðar sérstakar kröfur til bjóðenda. Í 2.5.2 segi: „Bjóðandi skal uppfylla öll núgildandi skilyrði sem krafist er til útgáfu hópferða­leyfis til fólksflutninga og hafa slíkt leyfi. Kaupandi getur krafist ljósrita af hóp­ferða­leyfi þeirra hópbifreiða sem notaðar verða til akstursins.“ Skilyrði samkvæmt útboðslýsingu hafi verið að bjóðandi hefði hópferðaleyfi fyrir allar þær bifreiðar sem notaðar yrðu til akstursins. Þess hafi verið krafist að bjóðandi ætti og/eða hefði umráðarétt yfir ákveðnum fjölda bifreiða og hefði hópferðaleyfi fyrir þær allar. Samkvæmt upplýsingum frá Vegagerð Íslands, sem fari með útgáfu rekstrarleyfa til fólks- og farmflutninga (hópferðaleyfi), sbr. 5. mgr. 4. gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga og farmflutninga á landi, hafi Hópferðamiðstöðin ehf. aðeins verið skráð fyrir þremur hópferðaleyfum á þessum tíma. Leyfin hafi verið skráð á bifreiðarnar: AS 478, MerzedesBenz (2005), eigandi og umráðamaður: Hópferðabílar Reynis Jóhannssonar ehf., BLA 24, Irisbus Evadys Hd (2006), eigandi: Loftur ehf., umráðamaður: Hóp­ferða­miðstöðin ehf. og MO 117. MAN (1998), Eigandi: Lýsing hf., umráðamaður: Hópferða­miðstöðin ehf. Það sé því ljóst að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi engan veginn uppfyllt skilyrði útboðs­lýsingar um að hafa hópferðaleyfi fyrir allar þær bifreiðar sem nota átti til akstursins. Ekki hafi verið nægilegt að eigendur Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hefðu hópferða­leyfi fyrir þær bifreiðar sem þeir áttu og ætluðu að nota til akstursins enda hafi útboðslýsingin gert kröfu um að bjóðandi hefði sjálfur umrædd hópferðaleyfi, sbr. umfjöllun undir A-lið. Óheimilt sé að stunda leyfisskyldan fólks- eða farmflutning án tilskilins leyfis og sé slíkt brot refsivert, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 16. gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga og farm­flutninga á landi. C. Krafa um ábyrgð og tryggingar Í ákvæði 1.2.16 í útboðslýsingu væru gerðar tilteknar kröfur um ábyrgð og tryggingar þar sem komi m.a. fram: „Meðan á framkvæmd verkefnisins stendur, skal þjónustuaðili á sinn kostnað hafa allar nauðsynlegar vátryggingar í gildi, þ.m.t. tryggingar vegna farþega og ábyrgðartryggingu og ber hann sjálfur ábyrgð á að svo sé.“ Samkvæmt 1. mgr. 93. gr. umferðalaga nr. 50/1987 hvíli vátryggingarskylda á eiganda ökutækis eða þeim sem hafi varanleg umráð þess. Hópferðamiðstöðin ehf. hafi á þeim tíma sem útboðið fór fram hvorki verið eigandi né umráðamaður að stærsta hluta þeirra ökutækja sem nota hafi átt við aksturinn. Af því leiði að Hópferðamiðstöðin ehf. hefði ekki uppfyllt skilyrði útboðslýsingarinnar um nauðsynlegar vátryggingar af þeim ökutækjum. Fyrir kærunefnd útboðsmála hefði stefndi borið því við að framangreindri kröfu um ábyrgð og tryggingar hefði fyrst og fremst verið ætlað að tryggja að bjóðandi gerði ráð fyrir mikilvægum kostnaðarliðum í tilboði sínu og að skýrt væri hvaða ábyrgð hann bæri á samningstímanum. Töluvert fleiri kostnaðarliðir komi til skjalanna í verkefni sem þessu og ólíklegt að stefndi hefði einungis ætlað að benda bjóðendum á einn tiltekinn kostnaðarlið. Hafi Hópferðamiðstöðin ehf. boðið fram og notast við ökutæki eigenda sinna til akstursins, eða annarra þriðju aðila, sé ljóst að það sé ekki það félag sem sé vátrygginga­skylt að þeim ökutækjum, heldur væru það eigendur þess eða eftir atvikum þriðju aðilar. D. Krafa um reynslu Í ákvæði 1.2.2 í útboðslýsingu hafi þess verið krafist að bjóðendur hefðu sinnt skipu­lagningu og rekstri skólaaksturs í a.m.k. tvö ár. Hópferðamiðstöðin ehf. hefði ekki sjálf haft þá reynslu sem tilskilin var, jafnvel þó svo að eigendur félagsins kynnu að hafa haft hana. Af hálfu stefnanda er vísað til þess sem fram komi í skýrslu samkeppniseftirlitsins nr. 7/2008 um að Hópferðamiðstöðin sé fyrirtæki í eigu nokkurra rútubílafyrirtækja sem samtals eigi um 140 til 150 hópferðabifreiðar. Hlutverk stöðvarinnar sé að miðla verkefnum til hluthafa sinna auk þess að vera samningsaðili gagnvart viðskiptavinum og birgjum. Stefndi hefði borið því við fyrir kærunefnd útboðsmála að samkvæmt greinargerð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf., sem fylgt hefði tilboði félagsins í útboðinu, hefði félagið skipulagt og rekið skólaakstur fyrir stefnda undanfarin 14 ár auk þess sem starfs­fólk og stjórnendur þeir sem tilgreindir væru sem skipuleggjendur verk­efnisins hefðu allir þá lágmarksreynslu sem tilgreind sé í ákvæði 1.2.2 í útboðslýsingu. Hópferðamiðstöðin ehf. hefði því uppfyllt lágmarkskröfur sem gerðar voru til reynslu félagsins og lykilstarfs­manna þess. Stefnandi telji þetta ekki rétt en bjóðandinn hefði samkvæmt útboðsskil­málum átt sjálfur að hafa ákveðna reynslu og að hafa sinnt skipulagi og rekstri skóla­aksturs í tiltekinn tíma. Ekki sé nægilegt að eigendur bjóðanda hefðu sinnt slíkum rekstri og skipulagningu og sama gildi um starfsmenn eigendanna. Vafi leiki á því hvort starfsmenn Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hefðu þá reynslu sem krafist var samkvæmt útboðslýsingu. Orðalag útboðslýsingarinnar kveði skýrt á um að bjóðandi þurfti að hafa tiltekna reynslu svo og starfsmenn hans. Ef nægjanlegt hefði verið að eigendur bjóðenda, eða aðrir aðilar sem bjóðendur hygðust fá til verksins, byggju yfir þeirri reynslu hefði stefndi átt að taka það fram í útboðslýsingu sinni. Það hafi hins vegar ekki verið gert og verði stefndi að bera hallann af því. E. Verktakar Í ákvæði 1.2.18 í útboðslýsingu komi fram að þjónustuaðila væri óheimilt að gera samning um undirverktöku varðandi verkefnið eða framkvæmd þess án skriflegs samþykkis kaupanda. Bjóðandi hefði getað notast við undirverktaka ef kaupandi hefði samþykkt slíkt fyrir­komu­lag. Það breyti því hins vegar ekki að bjóðandi hefði sjálfur þurft að uppfylla skilyrði útboðslýsingarinnar um eignarhald og/eða umráðarétt yfir nánar tilteknum fjölda ökutækja, skilyrði útboðslýsingarinnar um hópferðaleyfi sem og skilyrði um tryggingar o.s.frv. Sé útboðslýsingin lesin heildstætt megi jafnframt sjá að gengið hefði verið út frá því að bjóðandi annaðist sjálfur þjónustuna sem boðin var út og starfsmenn hans. Hópferðamiðstöðin ehf. hafi verið sett á stofn til þess að vera umboðsskrifstofa rekstraraðila hópferðabíla eins og fram komi í vottorði úr fyrirtækjaskrá um tilgang félagsins. Þar segi að tilgangur félagsins sé rekstur umboðsskrifstofu hópferðabíla. Allur rekstur á vegum félagsins fari þannig fram af undirverktökum sem félagið sé með samninga við. Slíkt fyrirkomulag á rekstri sé ekki í samræmi við þær kröfur sem gerðar hefðu verið í útboðslýsingunni og hefði Hópferðamiðstöðin ehf. því ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar. Í ljósi stöðu og reynslu stefnda í útboðsmálum hefði honum verið í lófa lagið að orða hin umræddu hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar með þeim hætti að þeir sem að baki bjóðendum stæðu uppfylltu framangreind hæfisskilyrði. Það hafi stefndi á hinn bóginn ekki gert og verði hann að bera hallann af því. Stefndi hefði tekið tilboði bjóðanda sem ekki uppfyllti hæfisskilyrði útboðslýsingar. Þessi framkvæmd stefnda brjóti í bága við 71. gr. laga um opinber inn­kaup og sé þar af leiðandi ólögmæt. Jafnframt brjóti hún í bága við meginregluna um jafnræði bjóðenda við opinber innkaup, sem sjá megi af 1. og 14. gr. laga um opinber innkaup, sbr. einnig 2. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2004/18/EB frá 31. mars 2004 um samræmingu reglna um útboð og gerð opinberra verksamninga, vörusamninga og þjónustusamninga („Útboðstilskipunin“) sem lögum um opinber innkaup hafi verið ætlað að innleiða, sbr. skyldu íslenska ríkisins samkvæmt b-lið 7. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993. Almenna reglu um jafnræði bjóðenda við útboð megi jafnframt leiða af lögum um framkvæmd útboða nr. 65/1993. b) Raunhæfur möguleiki stefnanda á að verða valinn af stefnda og skerðing möguleika hans Stefnandi byggi á því að hann hafi átt raunhæfa möguleika á að vera valinn af stefnda hefði tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. ekki verið tekið í hluta 1 og jafnframt að þeir möguleikar stefnanda hefðu skerst við brot stefnda. Tilkynnt hefði verið að innkauparáð stefnda hefði ákveðið að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í hluta 1. Samkvæmt ákvæði 1.2.4 í útboðslýsingu hefðu eftirfarandi atriði verið höfð til hliðsjónar við mat á tilboðum: Tilboðsfjárhæð: 80%, EURO-staðall véla í hópbifreiðum: 20%. Við mat á einkunnagjöf varðandi EURO-staðal véla hefði verið litið til samsetningar hóp­ferðabifreiða þeirra sem bjóðandi bauð fram og heildarstigafjöldi reiknaður sem meðaltal stiga þeirra bifreiða sem bjóðandi hefði boðið fram. Stefnandi hefði átt næst hagstæðasta tilboðið í hluta 1 í útboðinu. Því hefði hann átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af stefnda í þann hluta hefði tilboði Hópferða­miðstöðvarinnar ehf. verið hafnað á þeim grundvelli að hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar væru ekki uppfyllt af hálfu félagsins. Brot stefnda hefðu því gert það að verkum að möguleikar stefnanda á að verða valinn skertust. Þegar af þeim sökum eigi stefnandi rétt á skaðabótum úr höndum stefnda vegna kostnaðar hans af gerð tilboðs og þátttöku í útboðinu. Í kjölfar framangreindrar niðurstöðu kærunefndar útboðsmála, þar sem stefndi var talinn bera skaðabótaskyldu gagnvart stefnanda, hefði stefnandi gert þá kröfu að stefndi greiddi sér skaðabætur bæði vegna kostnaðar við gerð tilboðs og þátttöku í útboðinu, sem og skaðabóta vegna missis hagnaðar. Stefndi hefði hafnað kröfu stefnanda á þeim grundvelli að hann væri ósammála efnislegri niðurstöðu í úrskurði kærunefndarinnar. Stefndi hefði borið því við að stefnandi hefði ekki átt raunhæfa möguleika á að verða valinn hefði tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ekki verið tekið. Stefndi byggði það á því að stefnandi hefði ekki uppfyllt hæfiskröfur útboðsgagna vegna reynslukröfu í hluta 1 og hefði tilboð hans því ekki verið gilt. Fullyrðing stefnda hefði komið stefnanda algjörlega í opna skjöldu og því hefði hann beðið stefnda um frekari rökstuðning varðandi hana. Eftir ítrekanir af hálfu stefnanda hafi rökstuðningur fengist en hann hafi verið þess efnis stefnandi uppfyllti ekki hæfis­skilyrði útboðslýsingarinnar fyrir hluta 1. Við mat á hæfi bjóðenda hefði m.a. verið litið til reynslu þeirra á skipulagningu og rekstri skólaaksturs eins og hann væri skilgreindur í ákvæði 2.2 í útboðsgögnum. Hæfiskröfum sem gerðar voru til samningsaðila hefði verið lýst svo í ákvæði 1.2.2 í útboðsgögnum: „Vegna hluta 1: Bjóðandi skal hafa sinnt skipulagningu og rekstri skólaaksturs í a.m.k. tvö ár og skulu ekki hafa liðið lengri en tvö ár frá því að slíku verkefni var lokið síðast. Krafa er gerð um að slíku verkefni hafi verið sinnt fyrir a.m.k. 400 nemendur daglega. Stjórnendur og starfsmenn sem koma að skipulagningu verkefnis skulu hafa komið að slíku verkefni fyrir a.m.k. tvö skólaár á síðustu 4 árum.“ Stefndi hefði vísað til greinargerðar með tilboði stefnanda sem tilgreini reynslu stefnanda af sambærilegum rekstri en þar komi m.a. fram: „Iceland Excursions Allrahanda ehf. er eitt stærsta hópferðaþjónustu­fyrirtæki á Íslandi í dag. Félagið hefur sinnt skólaakstri fyrir nemendur sérskólanna á höfuðborgar­svæðinu frá árinu 1997. Um 570 farþegar eru fluttir í þeirri þjónustu daglega og er þjónustan framkvæmd með allt að 13 hópferðabílum í einu. Félagið hefur séð um akstur Vinnuskóla Reykjavíkurborgar frá árinu 2008. Samningurinn miðar við 8 bifreiðar alls í akstur á um 200-260 nemendum daglega. Félagið er með verksamninga við Strætó bs. sem nær allt frá árinu 1992. Með strætisvögnum félagsins ferðast mikill fjöldi skólabarna daglega í og úr skóla. Samningur félagsins við Strætó bs. rennur út 21. ágúst 2010.“ Stefndi hefði vísað til þess að í ofangreindri lýsingu stefnanda væri miðað við fjölda farþega. Stefndi hefði fullyrt að samkvæmt útboðsgögnum væri gerð lágmarkskrafa um fjölda nemenda í akstri en ekki farþegafjölda. Stefndi hefði borið því við á þessum tíma, sem hann hefði þó látið ógert fyrir kærunefnd útboðsmála, að lýsing stefnanda á reynslu sinni sýndi ekki fram á akstur a.m.k. 400 nemenda daglega. Stefndi telji að einungis bæri að horfa til aksturs fyrir nemendur sérskólanna við mat á hæfi stefnanda fyrir hluta 1 og að hámarksfjöldi nemenda í þeim sérskólum sem nýttu sér þjónustu stefnanda daglega hefði verið 166 nemendur árið 2010 og 181 nemandi árið 2009. Í almennri farþegafræði sé fjöldi farþega (í þessu tilfelli nemenda) miðaður við hvert innstig í hópferðabifreið en ekki við einstakling, sbr. þegar vísað er til farþegafjölda Strætó bs. Þannig geti sami einstaklingur/nemandi verið með 2-3 innstig á einum degi en það sé alvanalegt þegar ekið er með nemendur í og úr skóla, frá einum skóla til annars vegna hefðbundins skólahalds eða milli skóla og íþróttamannvirkja. Miðað við innstig sérskólanemenda á höfuðborgarsvæðinu daglega sé farþegafjöldinn um 570 á dag eða töluvert yfir lágmarkskröfu útboðsins. Stefnandi hafi því uppfyllt umrætt hæfisskilyrði. Það að stefndi bar ekki fyrir sig framangreinda málsástæðu fyrr en eftir að kærunefnd útboðsmála kvað upp úrskurð í málinu sýni að skilningur aðila hafi ekki verið sá að túlka ætti ákvæði 1.2.2 útboðslýsingarinnar með þeim hætti sem stefndi hefði gert á síðari stigum málsins. Eins og eðlilegt verði að telja þegar litið er til þiggjenda þjónustu hópbifreiða hafi það verið skilningur aðila að miða bæri við farþega­fjölda, sem þó væru skólabörn, hvern dag og að sá fjöldi byggðist á fjölda innstiga. Það hafi ekki verið fyrr en stefnandi krafðist greiðslu bóta sem stefndi hefði ákveðið að bera fyrir sig að umræddan skilning bæri að leggja í ákvæðið. Það hljóti að teljast harla ólíklegt að stefndi hefði farið í ítarlegan málarekstur fyrir kærunefnd útboðsmála án þess að fara gaumgæfi­lega yfir tilboð stefnanda og bera þessu atriði við á því stigi málsins. Það hafi verið á ábyrgð stefnda, sem opinbers aðila og kaupanda, að orða umrætt hæfisskilyrði útboðslýsingarinnar með svo skýrum hætti að hinn almenni bjóðandi myndi leggja í það viðeigandi skilning. Stefndi verði að bera hallann af óskýrleika útboðs­gagnanna. Væri skilningur stefnda á framangreindu hæfisskilyrði lagður til grundvallar beri að líta til þess að hæfisskilyrði verði að setja með jafnræðissjónarmið í huga, enda sé jafn­ræði bjóðenda rauður þráður í lögum um opinber innkaup og útboðstil­skipuninni. Slíkum skilyrðum sé ekki ætlað að vera skálkaskjól fyrir mismunun gagnvart bjóð­endum, með því að veita einum bjóðanda meiri möguleika á að verða valinn en öðrum. Sjónarmið um meðalhóf væru samofin jafnræðisreglunni með þeim hætti að í jafn­ræðis­reglunni sé innbyggð meðalhófsregla. Þannig verði raunveruleg og lögmæt sjónarmið að liggja til grundvallar, úrræðin til þess fallin að ná þeim og ekki gengið lengra en nauðsyn beri. Hæfisskilyrðum sé alls ekki ætlað að vera svo þröng að ekki geti fleiri en einn aðili boðið í verkið. Þvert á móti sé tilgangur hæfisskilyrða sá að auðveldara verði að útiloka aðila sem geti ekki staðið undir samningnum. Hæfisskilyrðum, sem séu svo þröng að þau útiloki stærsta hópferðafyrirtækið sem skráð sé í Reykjavík, sé augljóslega ætlað að gera eitthvað annað og meira en að grisja frá bjóðendur sem ekki væru í stakk búnir til að takast á við verkefnið. Það sé ólögmætt og að engu hafandi til ákvörðunar um bótaskyldu stefnda. Stefnandi hefði á árunum 1994-1996 séð um skólaakstur fyrir grunnskólabörn fyrir stefnda, auk þess að búa að þeirri reynslu sem gerð sé grein fyrir í greinargerð stefnanda með tilboði hans í útboðið, þ.e. krefjandi verkefni með akstur fyrir nemendur sérskólanna í Reykjavík og nemendur Vinnuskóla Reykjavíkur. Stefnandi sé því óumdeilanlega hæfur til verksins, sem hér um ræði, enda ljóst að stefndi treysti stefnanda til að sjá um akstur fyrir sérskólana og Vinnuskóla Reykjavíkur. Stefnandi geti því ekki verið óhæfur til þess að sjá um akstur fyrir grunnskólana. Að stefnandi sé útilokaður frá útboði um skólaakstur á framangreindum grundvelli sýni skýrlega að umrætt hæfisskilyrði standist ekki jafnræðisreglu og meðalhófsreglu útboðsréttar. Umrætt hæfisskilyrði sé annars eðlis en þau hæfisskilyrði sem sett voru fram um eignar­hald bifreiða og tengd atriði. Slík hæfisskilyrði séu einmitt eðlileg með tilliti til þess markmiðs að útiloka bjóðendur sem hafi ekki tæknilega getu til þess að uppfylla samninginn. Hver sem er geti fjárfest í bifreiðum til þess að fullnægja skilyrðum útboðslýsingar en ekki geti hver sem er uppfyllt nánar tilgreind skilyrði sem virtust eingöngu sett til þess að auðvelda tilteknum bjóðanda að fá verkið. Slík hæfisskilyrði væru ekki til þess fallin að tryggja jafnræði og efla virka samkeppni milli fyrirtækja líkt og lög um opinber innkaup hefðu þó að markmiði, sbr. 1. gr. laganna. Burtséð frá öllu framangreindu byggi stefnandi allt að einu á að það útiloki ekki rétt bjóðanda til skaðabóta úr hendi kaupanda vegna undirbúnings tilboðs og þátttöku í útboði að tilboð hafi jafnvel ekki fullnægt skilyrðum útboðslýsingar. Ljóst sé að á grundvelli 1. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup beri stefndi skaðabóta­skyldu gagnvart stefnanda vegna undirbúnings tilboðs og þátttöku í útboðinu. Í lagagreininni felist að sönnunarbyrði sé snúið við. Það sé því stefnda að sanna að afleiðing brots hans hafi ekki valdið stefnanda tjóni. Þó svo að stefndi beri ótvírætt sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni, sökum ólögmætrar háttsemi stefnda vegna gerðar tilboðs og þátttöku í útboðinu, geri stefnandi grein fyrir þessu tjóni sínu með eftirfarandi hætti: Í útreikningi sé miðað við tímagjaldið 7.800 krónur auk virðisaukaskatts. 2. Skaðabótaskylda vegna missis hagnaðar Stefnandi byggi á því að stefndi beri skaðabótaskyldu gagnvart honum vegna missis hagnaðar sem stefnandi hefði orðið fyrir vegna hinnar ólögmætu háttsemi stefnda, að ganga til samninga við Hópferðamiðstöðina ehf. á grundvelli ógilds tilboðs í hluta 1 í útboði nr. 12461 í stað þess að ganga til samninga við stefnanda. Um ólögmæti ákvörðunar stefnda og raunhæfa möguleika stefnanda á að verða valinn hefði brotið ekki komið til sé vísað til umfjöllunar hér að framan um ólögmæti. Krafa stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda vegna missis hagnaðar byggist á almennum reglum, sbr. 2. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup. Byggt sé á almennum reglum um skaðabætur innan samninga. Sama niðurstaða og sömu sjónarmið eigi við sé litið svo á að um skaðabætur utan samninga sé að ræða. Þar sem tilboði annars bjóðanda var tekið, og þar sem stefnandi hafi átt lægsta tilboðið sé litið til hæfra bjóðenda, sé bæði sannað að samið hefði verið við stefnanda ef ekki hefði komið til saknæmt réttarbrot stefnda og að tilboð stefnanda hefði verið hagkvæmast. Um tjón og það skilyrði að tjónið sé sennileg afleiðing af saknæmri og ólögmætri hátt­semi stefnda vísi stefnandi til eftirfarandi: Innkaupin sem samið var um við Hópferðamiðstöðina ehf. hafi verið útboðsskyld. Þar sem Hópferðamiðstöðin ehf. hefði ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðsgagna hefði stefnda borið að hafna tilboði félagsins og ganga til samninga við þann bjóðanda sem hefði átt næst lægsta tilboðið, þ.e. stefnanda. Sú ákvörðun að ganga til samninga við Hópferða­miðstöðina ehf. í kjölfar útboðsins hefði þannig orðið til þess að stefnandi missti af samningnum við stefnda. Um saknæmi háttseminnar þurfi vart að fjölyrða, enda ljóst að stefndi gekk viljandi til samninga við Hópferðamiðstöðina ehf., í stað þess að fara að lögum um opinber innkaup. Ljóst sé að um ólögmæta háttsemi væri að ræða, þar sem háttsemi stefnda hefði beinlínis og meðal annars brotið gegn 71. gr. laga um opinber innkaup. Ákvörðun stefnda hefði leitt til þess að stefnandi missti af samningnum, og hefði stefnda mátt vera ljóst að með því að valda þessu hefði hann stuðlað að því að stefnandi fór á mis við hagnað af honum. Ekki hafi verið um neitt annað að ræða en saknæma og ólögmæta háttsemi stefnda sem leitt hafi til þess að stefnandi varð af samningnum. Verði því að meta ákvörðun stefnda honum til sakar og líta svo á að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem rakið verði til ákvörðunar hans. Samkvæmt dómafordæmi Hæstaréttar komi krafa og greiðsla skaðabóta vegna kostnaðar við gerð tilboðs og þátttöku í útboði ekki í veg fyrir að tjónvaldi verði jafnframt gert að greiða tjónþola skaðabætur vegna missis hagnaðar. Í ljósi brots stefnda gegn lögum um opinber innkaup og þess að stefnandi átti næst lægsta tilboð í hluta 1, byggi stefnandi á því að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að ólögmæt háttsemi hans hefði ekki haft í för með sér tjón fyrir bjóðanda í formi missis hagnaðar. Verði ekki fallist á framangreint um öfuga sönnunarbyrði leiði stefnandi líkum að tjóni sínu með eftirfarandi hætti: Stefnandi hafi lagt fram yfirlit yfir áætlaðan hagnað sem byggist á tilboði stefnanda í hluta 1 í útboð nr. 12461. Samningurinn hafi átt að gilda í tvö ár en mögulegt hafi verið að framlengja hann um allt að tvö ár. Stefnandi geri ráð fyrir því að hefði tilboði hans verið tekið í hluta 1 þá hefði samningurinn verið framlengdur. Stefnandi miði því við þann hagnað sem hann hefði fengið á umræddum fjórum árum. Þannig hefðu tekjur stefnanda á ári numið 172.050.588 krónum og kostnaður 137.642.868 krónum. Hagnaður stefnanda hefði því numið 34.407.720 krónum á ári eða 137.630.880 krónum fyrir öll fjögur árin sem samningurinn hefði varað. Í ljósi annarra tilboða í hluta 1 sé ljóst að tilboð stefnanda hafi verið í fullu samræmi við það sem eðlilegt geti talist fyrir slíkan samning. Tilboð stefnanda, sem hann miði útreikning á áætluðum hagnaði sínum við, hafi verið raunhæft í ljósi umfangs verkefnisins. Bjóðendur muni ávallt miða tilboð sín við að einhver hagnaður verði af verkefninu sem boðið er í, enda væri annars lítill hvati fyrir aðila að taka þátt í útboði. Kröfur um bætur styðjist einnig við bótareglur EES-réttar og grundvallarreglur EES-samningsins. Skuldbinding íslenska ríkisins samkvæmt 7. gr. EES-samningsins til að laga íslenskan rétt að útboðstilskipuninni, feli jafnframt í sér skyldu til að fara eftir þeim reglum sem þar komi fram en að öðrum kosti sé ekki réttilega að aðlögun staðið. Sú skylda hvíli einnig á öðrum opinberum aðilum en íslenska ríkinu, þ.m.t. stefnda. Þar sem stefndi hefði brotið gegn lögum um opinber innkaup nr. 84/2007, og þannig gegn rétti stefnanda, leiði af lögum nr. 2/1993 og meginreglum og markmiðum EES-samningsins að stefndi verði skaðabótaskyldur að íslenskum rétti. Skaðabótaábyrgð stefnda fái þannig næga stoð í lögum nr. 2/1993. Stefnanda sé heimilt að höfða mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda hafi verið óheimilt að ganga til samninga við Hópferðamiðstöðina ehf. með vísan til laga um opinber innkaup nr. 84/2007, fyrst og fremst 71. gr. þeirra. Krafa um bætur vegna kostnaðar við gerð tilboðs og þátttöku í útboði byggist fyrst og fremst á 1. mgr. 101. gr. sömu laga. Krafa um skaðabætur vegna missis hagnaðar byggist á almennum reglum, sbr. 2. mgr. 101. gr. sömu laga, það er reglum um skaðabætur innan samninga ellegar á almennu skaðabótareglunni. Þá sé byggt á viðteknum venjum útboðs­­réttar. Bótakröfur séu jafnframt byggðar á bótareglum EES-réttar og grundvallarreglum EES-samningsins, sbr. einnig 3., 6. gr. og 7. gr. EES-samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Stefnandi byggi almennt á tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins 2004/18/EB frá 31. mars 2004 um samræmingu reglna um útboð og gerð opinberra verksamninga, vöru­samninga og þjónustusamninga. Krafa um málskostnað sé byggð á 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga um með­ferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að stefndi reki 39 grunnskóla og þar af tvo sérskóla. Nemendur í grunnskólum séu um 14.000 talsins og hafi stefndi um árabil verið með samninga í gildi um akstur nemenda milli staða. Stefndi hafi boðið út akstur nemenda í grunnskólum Reykjavíkur (Kjalarnes meðtalið) árið 2006 til tveggja ára með heimild til framlengingar tvisvar sinnum eitt ár í senn, sbr. útboðslýsingu nr. 10807. Á grundvelli þess útboðs hafi verið gerður samningur við Hópferðamiðstöðina ehf., sem síðar hefði verið framlengdur í tvígang í samræmi við heimild útboðsgagna. Fjöldi nemenda grunnskóla sem ekið var á milli staða daglega hafi verið 1.877 nemendur árið 2008 og 1.939 nemendur árið 2009. Árið 2010 hefði innkaupaskrifstofa stefnda ákveðið að samræma innkaup stefnda á hópbifreiðaþjónustu með því að bjóða út einn rammasamning um hópbifreiðaþjónustu fyrir stefnda. Í júní það ár hafi því verið farið af stað með útboð nr. 12410 „Ramma­samningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkurborg“, en öllum tilboðum í því útboði hefði verið hafnað með bréfi 1. júlí 2010 þar sem í útboðslýsingu vantaði ákvæði um samningstíma. Útboð það sem í máli þessu sé deilt um sé útboð nr. 12461 „Rammasamningur um hópbifreiðaþjónustu fyrir Reykjavíkurborg“. Í þeim útboðsgögnum hefði verið óskað eftir tilboðum í þrjá hluta hópbifreiðaþjónustu sem aðgreindir hefðu verið þannig: Hluti 1: Akstur fyrir grunnskóla Reykjavíkurborgar, hluti 2: Vettvangsferðir nemenda í grunn- og leikskólum og hluti 3: Akstur fyrir vinnuskóla Reykjavíkurborgar og annar akstur fyrir Reykjavíkurborg. Heimilt hefði verið að bjóða í einstaka hluta en þó hefðu þeir sem buðu í hluta 1 einnig þurft að bjóða í hluta 2. Engar bindandi magntölur hefðu verið í útboðsgögnum. Verkhlutum útboðsins sé nánar lýst í grein 2.2. í 2. kafla útboðsgagnanna. Þar sé tegund aksturs í hluta 1 lýst á eftirfarandi hátt: „Hefðbundinn skólaakstur er sá akstur þar sem aka þarf nemendum milli staða, skóla og heimilis eða frá einum skóla til annars, vegna hefðbundins skólahalds eða milli skóla og íþróttamannvirkja.“ Gerðar hafi verið sérstakar lágmarkskröfur til hæfis bjóðenda og sé þeim lýst í grein 1.2.2 „Kröfur um hæfi bjóðenda“ á eftirfarandi hátt: Þess er krafist að bjóðendur uppfylli eftirfarandi skilyrði: „Vegna hluta 1: Bjóðandi skal hafa að sinnt skipulagningu og rekstri skólaaksturs í a.m.k. tvö ár og skulu ekki hafa liðið lengri en tvö ár frá því að slíku verkefni var lokið síðast. Krafa er gerð um að slíku verkefni hafi verið sinnt fyrir a.m.k. 400 nemendur daglega. Stjórnendur og starfsmenn sem koma að skipulagningu verkefnis skulu hafa komið að slíku verkefni fyrir a.m.k. tvö skólaár á síðustu 4 árum. Vegna hluta 1,2 og 3: Í hluta 1 skulu bjóðendur hafa umráðarétt yfir a.m.k þeim hámarksvagnafjölda af hverri stærð sem tilgreindur er í fylgiskjali 1 auk varavagna. Þannig er miðað við að bjóðendur eigi a.m.k. 6 bifreiðar sem taka 30 nemendur o.s.frv. Ekki er gerð krafa um að bifreiðarnar séu nákvæmlega að þeirri stærð sem skilgreind er í fylgiskjali 1 en skulu þó ekki vera stærri en 10 farþegum umfram það sem gefið er upp í fylgiskjali 1. Hvað varðar aðra hluta skulu bjóðendur hafa umráðarétt yfir a.m.k. 10 hóp­ferða­bifreiðar og geta uppfyllt kröfur um hámarks flutningsfjölda sem kveðið er á um í útboðsgögnum þessum. Þeir aðilar sem bjóða í hluta 1 og uppfylla hæfiskröfur í þeim hluta uppfylla þar með hæfiskröfur fyrir aðra hluta útboðsins.“ Bjóðendum hefði borið að skila tilteknum gögnum með tilboði sínu sem litið hafi verið til við mat á ofangreindum kröfum. Með tilboðum skyldi annars vegar skila „1. Greinargerð um reynslu bjóðenda af akstri grunnskólanemenda, umfangi og skipulagi hans.“ og „2. Listi með nöfnum allra ökumanna sem koma til með að annast þá þjónustu sem útboð þetta lýtur að, ásamt upplýsingum um reynslu hvers og eins þessara ökumanna af akstri sem um er getið í útboðsgögnum.“ Hins vegar skyldi fylgja tilboði: „Skrá yfir allar hópbifreiðar sem bjóðandi ætlar til nota við fram­kvæmd samningsins og fullnægja kröfum útboðsgagna.“ Þá sé tilgreint í lok greinar 1.1.8. í útboðsgögnum að „Reykjavíkurborg áskilur sér rétt til að kalla eftir öðrum upplýsingum sem varða verkefnið.“ Kostnaðaráætlun fyrir verkefnið hafi verið gerð 15. júlí 2010. Tilboð hafi verið opnuð 4. ágúst s.á. og hafi tilboð borist frá fimm bjóðendum. Í málinu sé m.a. deilt um hæfi Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. og hæfi stefnanda en tilboð þeirra beggja ásamt fylgi­skjölum hafi verið lögð fram í málinu. Við mat á hæfi bjóðenda hafi kröfur í útboðsgögnum verið lagðar til grundvallar svo og fyrirliggjandi gögn um hæfi bjóðanda. Tillaga innkaupaskrifstofu til innkauparáðs um töku tilboða, ásamt mati innkaupaskrifstofu á fjárhagslegu hæfi bjóðenda, hefði verið lögð fyrir fund innkauparáðs stefnda 6. ágúst 2010. Innkauparáð stefnda hefði ákveðið á þeim fundi að tekið yrði hagkvæmasta tilboði í hluta 1 frá Hópferða­miðstöðinni, að í hluta 2 yrði tekið þrem hagstæðustu tilboðum, frá Teiti Jónassyni ehf., Hópbílum hf. og Hópferðamiðstöðinni, og að í hluta 3 yrði tekið hagstæðasta tilboði Teits Jónassonar ehf. Sú ákvörðun hefði verið tilkynnt öllum bjóðendum bréflega sama dag. Tilkynning um endanlegt samþykki tilboða hafi svo verið send öllum bjóðendum með bréfi 16. ágúst s.á. og hafi þar með verið kominn á samningur um þjónustuna milli stefnda og nefndra aðila. Stefndi krefjist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Sýknukrafan sé fyrst og fremst byggð á því að stefndi hefði farið í öllu að lögum um opinber innkaup við umrætt innkaupaferli er hann tók tilboðum Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. Í öðru lagi sé á því byggt að stefnandi hefði ekki átt raunhæfan möguleika á að hljóta samning í umræddu útboði þar sem öll hans tilboð í útboðinu hefðu verið miklum mun hærri en kostnaðar­áætlun stefnda vegna verkefnisins hefði gert ráð fyrir og því með öllu óaðgengileg fyrir stefnda. Í þriðja lagi sé sýknukrafa stefnda byggð á því að stefnandi hefði ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingar og því hefði ekki verið heimilt að semja við hann í hluta 1. Leiði hver og ein þessara málsástæðna til þess að sýkna beri stefnda af öllum viðurkenningarkröfum stefnanda um skaðabótaskyldu. Stefndi mótmæli öllum máls­ástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Máls­ástæður stefnda fyrir sýknu­kröfunni séu eftirfarandi:. Lögmæt ákvörðun stefnda um val á tilboði í útboði nr. 12461 Sýknukrafa stefnda sé byggð á því að hann hefði réttilega tekið hagkvæmasta gilda tilboði í hluta 1 í útboðinu og þannig hefði samningur við Hópferðamiðstöðina ehf. komist á með löglegum hætti. Samningar um hluta 2 og 3 hefðu einnig komist á með lögmætum hætti. Tilboðin sem samþykkt voru í útboðs­ferlinu hefðu uppfyllt kröfur útboðsgagna og stefnda því verið óheimilt annað en að taka þeim tilboðum sem hann hefði tekið í útboðsferlinu. Útboðsferlið sem hér um ræði sé útboð á rammasamningi um hópbifreiða­þjónustu. Um ferlið gildi því ákvæði 34. gr. laga nr. 84/2007 um opinber innkaup og önnur viðeigandi ákvæði laganna. Stefnandi hefði boðið í alla þrjá hlutana sem boðnir voru út en tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar hefði verið tekið í hlutum 1 og 2 en ekki 3. Kröfur þær sem bjóðendur í útboðinu þurftu að uppfylla til að teljast hæfir til að geta verið með gilt tilboð í skilningi 71. gr. laga um opinber innkaup hafi skipst annars vegar í lágmarkskröfur um fjárhagslegt hæfi í grein 1.1.14, sbr. 49. gr. laga um opin­ber innkaup, og hins vegar í lágmarkskröfur um tæknilegt hæfi í grein 1.2.2, sbr. 50. gr. sömu laga. Í málinu dragi stefnandi tæknilegt hæfi Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í efa. Gögn þau sem áskilið var að bjóðandi léti stefnda í té til sönnunar á hæfi sínu hafi verið áskilin í grein 1.1.8 í útboðsgögnum, sbr. 1. mgr. 49. gr. og 1. mgr. 50. gr. laga um opinber innkaup. Stefndi hafni fullyrðingum stefnanda um að gerðar hafi verið aðrar eða ítarlegri kröfur í útboðsgögnum til tæknilegs hæfis bjóðenda en beinlínis voru tilgreindar í grein 1.2.2 enda hefði stefnda verið óheimilt samkvæmt 1. mgr. 50. gr. laga um opinber innkaup að meta tæknilegt hæfi á grundvelli annarra krafna en þeirra sem beinlínis var krafist gagna til sönnunar um í útboðsgögnum. Til sönnunar tæknilegu hæfi bjóðenda hefði stefndi engra annarra gagna krafist en þeirra sem hann hefði tilgreint í útboðsgögnum grein 1.1.8. Stefndi mót­mæli túlkunum stefnanda á kröfum þeim sem stefndi hefði gert til bjóðenda í útboðs­gögnum nr. 12461. Skýring útboðsgagna byggðist fyrst og fremst á túlkun á orðanna hljóðan og því verði ekki gerðar strangari kröfur til hæfis bjóðenda en leiði af skýrum fyrirmælum í útboðsgögnum þar um. Kröfur sem stefndi hafi gert til hæfis bjóðenda séu í samræmi við útboðsgögnin. Í tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. sé greinargerð með upplýsingum um þau atriði sem komið hafi til mats á tæknilegu hæfi bjóðenda í útboðinu. Þar komi fram að bjóðandinn hefði skipulagt og rekið skólaakstur fyrir stefnda undanfarin 14 ár auk þess sem starfsfólk og stjórnendur, sem tilgreindir eru sem skipuleggjendur verk­efnisins, hafi allir þá lágmarksreynslu sem lýst sé í grein 1.2.2 í útboðs­gögnum. Bjóð­andinn uppfyllti þannig allar ofangreindar lágmarks hæfiskröfur sem gerðar voru til reynslu hans og lykilstarfsmanna hans. Á grundvelli allra ofangreinda lágmarks­krafna útboðsgagna um hæfi bjóðenda og innsendra gagna með tilboði Hópferða­mið­stöðvarinnar ehf., hefði stefndi metið bjóðandann hæfan í skilningi 49. og 50. gr. laga um opinber innkaup. Frá og með grein 1.2.6 og áfram í útboðsgögnum sé kveðið á um framkvæmd ramma­samninga þeirra sem komast skyldu á í kjölfar útboðsins. Í kafla 2 í útboðsgögnum sé verklýsing verkefnisins og í greinum 2.5 og 2.6 séu ákvæði um sérstakar kröfur sem gerðar verði til samningsaðila á samningstímanum við framkvæmd samn­ingsins. Hið sama eigi augljóslega við um ákvæði 1.2.16 og 1.2.18. Umræddar kröfur séu ekki hæfis­kröfur í skilningi 50. gr. laga um opinber innkaup, og komi því ekki til mats á hæfi bjóðanda um það hvort tilboð hans teljist gilt í skilningi 71. gr. laga um opin­ber inn­kaup. Í greinargerð með tilboði stefnanda komi skýrlega fram að hann hafi „yfir miklum hópbifreiðafjölda að ráða“. Í framhaldinu lýsi stefnandi því yfir að það sé „ljóst að komi til þess að samið verði við Iceland Excursions Allrahanda ehf. um þennan akstur mun félagið þurfa að bæta við sig bifreiðum og hefur þegar verið lagður grunnur að því“. Í þessum orðum felist að stefnanda hafi verið ljóst, þegar hann gerði tilboð sitt, að ekki hafi verið gerð lágmarkskrafa í umþrættum útboðsgögnum um að allar hóp­bifreiðar, sem tilgreindar væru í fylgiskjölum með tilboði bjóðenda, væru háðar eignarrétti bjóðandans og jafnframt að búast mætti við því að við framkvæmd samn­ingsins gæti sú staða komið upp að þjónustuaðilinn þyrfti að auka eða breyta þeim hóp­bifreiðakosti sem hann hefði yfir að ráða. Ekki hafi verið krafa um beint eignarhald á bifreiðum, ekki hafi verið krafist gagna um beinan eignarrétt bjóðenda á þeim og ekki hafi verið ætlast til þess að þeir ættu bifreiðar á lager til að sinna verkefninu. Lægstbjóðandi hefði síðastliðinn 14 ár skipulagt og rekið skólaakstur fyrir stefnda. Í ljósi fyrra samningssambands stefnda og Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. um þjónustu þá sem boðin var út í hluta 1 hefði stefndi ekki haft tilefni til að afla nánari upplýsinga um sönnur á umráðum bjóðandans yfir hópbifreiðum þeim sem tilgreindar voru með tilboði hans. Með hliðsjón af gögnum málsins og öllu ofangreindu telji stefndi að sýnt hafi verið fram á að bjóðandinn Hópferðamiðstöðin ehf. hafi verið hæfur og tilboð hans því gilt í skilningi 71. gr. laga um opinber innkaup. Stefndi hafi því ekki brotið gegn lögum um opinber innkaup í innkaupaferlinu með því að taka tilboði Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. Skilyrði bótaskyldu samkvæmt 101. gr. sömu laga séu því ekki fyrir hendi. Öll tilboð stefnanda óaðgengileg Stefndi byggi á því að öll tilboð stefnanda hafi verið óaðgengileg í skilningi við­tekinna venja útboðsréttar. Tilboð stefnanda hefði verið of hátt en það hafi verið 23% yfir kostnaðaráætlun stefnda í hluta 1 og 32% yfir kostnaðaráætlun stefnda í hluta 2. Hefði stefnda því hvorki verið mögulegt né skylt að ganga að tilboðum stefnanda í útboðinu. Hin of háu tilboð stefnanda í útboðinu hefðu alltaf leitt til þess að þau hefðu ekki komið til álita við val á tilboði og að fyrirvari stefnda í ákvæði 1.2.3, um að hafna öllum tilboðum, hefði orðið virkur. Stefndi hefði allt að einu hafnað tilboðum stefnanda í útboðinu þar sem þau hefðu verið þessum miklum mun hærri en hann hefði ráðgert að greiða fyrir umrædda þjónustu. Fullyrðingum stefnanda um að hann hefði átt raunhæfan möguleika á að hljóta samning á grundvelli útboðsins vísi stefndi því á bug sem röngum og ósönnuðum. Vanhæfi stefnanda til að hljóta samning um hluta 1 Stefndi byggi sýknukröfu sína enn fremur á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt lág­marks­kröfur útboðsgagna um hæfi bjóðenda til að hljóta samning um hluta 1 á grund­velli útboðsins. Stefnanda hefði mátt vera þetta ljóst um leið og hann fékk umrædd útboðs­gögn í hendur enda skýrar lágmarkskröfur gerðar til hæfis bjóðenda í þeim. Málsástæða þessi sé byggð á því að greinargerð með tilboði stefnanda beri með sér nægar upplýsingar til að sýna fram á að stefnandi uppfyllti ekki hæfiskröfu greinar 1.2.2 um reynslu bjóðanda af skipulagi og rekstri skólaaksturs. Við mat á hæfi bjóðenda í hluta 1 sé m.a. litið til reynslu hans á skipulagningu og rekstri skólaaksturs eins og hann sé skilgreindur í útboðsgögnum í grein 2.2. Þannig þurfi sá aðili sem sinni þessum rekstri að hafa ekið a.m.k. 400 nemendum daglega, á skóladögum, í skipulögðum skólaakstri þar sem ekið sé með nemendur milli staða, skóla og heimilis eða frá einum skóla til annars, vegna hefð­bundins skólahalds eða milli skóla og íþrótta­­mannvirkja. Í upptalningu stefnanda á reynslu sinni af akstri nemenda sérskólanna á höfuðborgar­svæðinu sé fjöldi farþega tilgreindur en ekki fjöldi nemenda. Stefnda, sem m.a. kaupi þessa þjónustu af stefnanda, sé kunnugt um hvernig skóla­akstur fyrir nemendur sér­skólanna á höfuðborgarsvæðinu fari fram og jafnframt að þarna sé ekki eingöngu um akstur með grunnskólanemendur að ræða, eins og gefið sé í skyn í greinargerð stefnanda með tilboðinu, heldur séu einnig aðrir farþegar í þessum ferðum. Akstur fyrir Vinnuskóla stefnda falli ekki undir skilgreiningu skólaaksturs í hluta 1, sbr. grein 2.2 í útboðsgögnum. Akstur fyrir Vinnuskólann sé skilgreindur í hluta 3 í útboðs­gögnum, sbr. grein 2.4 í útboðsgögnum. Útboðsgögnin taki því af allan vafa um að ekki sé unnt að meta reynslu stefnanda sambærilega reynslu af skólaakstri í hluta 1 í útboðinu. Almenningssamgöngur séu auk þess ekki skipulagður skóla­akstur með grunnskólanema eins og hann sé skilgreindur í útboðsgögnum, grein 2.2, og sé því ekki sambærilegur skólaakstri í hluta 1. Stefndi hafi ekki lagt fram nein gögn með tilboði sínu sem sýndu fram á að hann hefði reynslu af skipulögðum skólaakstri samkvæmt skilgreiningu þjónustunnar í hluta 1 með a.m.k. 400 nemendur daglega. Því sé enginn vafi á að stefnandi hefði ekki uppfyllt lágmarkskröfur útboðsgagna um hæfi. Þegar af þeirri ástæðu skorti stefnanda sönnun fyrir þeirri málsástæðu sinni að hann hefði átt raunhæfan möguleika á að hljóta umræddan samning og beri því að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu stefnanda um skaðabótaskyldu. Stefndi mótmæli alfarið fullyrðingum stefnanda um að hæfisskilyrði útboðs­gagna nr. 12461 hafi ekki uppfyllt jafnræðisreglu og meðalhófsreglu útboðsréttar. Kröfur til reynslu bjóðanda hafi verið hæfilegar í samræmi við efni samningsins enda tæplega 2.000 nemendur grunnskóla stefnda sem umrædd þjónusta sé ætluð fyrir á degi hverjum. Lágmarkskrafa um að bjóðandi hefði nýlega og tiltekna reynslu af skipulagi og rekstri hefðbundins skóla­aksturs með a.m.k. 400 nemendur daglega hafi því verið hófleg og í eðlilegu hlutfalli við umfang samningsins. Stefndi hafi sem opinber kaupandi töluvert svigrúm til að ákveða hvaða lágmarkskröfur verði gerðar til bjóðanda í samkeppni um að hljóta samning á hans vegum. Auk þess sé jafnræði bjóðenda í engu raskað með hæfiskröfum stefnda í útboðsgögnum enda gætt í hvívetna að jafnræði og gagnsæi við umrætt innkaupaferli, sbr. áskilnað 14. gr. laga um opinber innkaup. Þá mótmæli stefndi harðlega fullyrðingum stefnanda um að það fyrirfinnist svokölluð „almenn farþegafræði“ sem kveði á um að telja skuli hvert innstig en ekki hvern einstakling. Sú málsástæða hefði enga skírskotun til lágmarkskrafna útboðsgagna eins og þeim sé skýrlega lýst í grein 1.2.2, sbr. grein 2.2, enda sé umrædd þjónusta í hluta 1 við tilgreindan fjölda nemenda í grunnskólum stefnda en ekki ótilgreindan fjölda farþega í almenningssamgöngum almennt. Sönnunarbyrði hvíli á stefnanda Stefndi byggi sýknukröfuna á því að fyrir liggi samkvæmt gögnum málsins lögfull sönnun fyrir því að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi verið hæfur bjóðandi í skilningi laga um opinber innkaup og því hafi verið lögmætt af hálfu stefnda að taka tilboði hans í skilningi 71. gr. laganna. Þar með bresti skilyrði þess að skaða­bóta­skylda geti verið fyrir hendi á grundvelli 1. eða 2. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup. Beri því að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda. Þá sé byggt á því að allar framangreindar málsástæður stefnda leiði hver og ein til sömu niðurstöðu um sýknu og sé öllum málsástæðum stefnanda um meinta skaðabóta­skyldu stefnda hafnað. Stefndi hafi sýnt fram á að hann hefði framkvæmt umrætt innkaupaferli í fullu samræmi við ákvæði laga um opinber innkaup. Því sé mótmælt að stefndi geti talist bera skaðabótaskyldu á grundvelli reglna um skaðabætur innan samninga, ótilgreindra bótareglna EES-réttar eða að stefndi beri öfuga sönnunar­byrði. Stefnandi hafi ekki með neinum haldbærum rökum eða gögnum sýnt fram á að hann hafi uppfyllt hæfisskilyrði útboðsgagna eða að tilboð hans hafi verið aðgengilegt stefnda eða að því hefði verið tekið. Þar með hefði stefnandi ekki sannað að hann hefði átt raunhæfa möguleika á að tilboðum hans hefði verið tekið en hann beri sjálfur sönnunarbyrðina fyrir því. Varðandi sönnun um viðurkenningar­kröfu stefnanda á skaðabótaskyldu stefnda vegna meints missis hagnaðar beri stefnandi sjálfur sönnunarbyrðina fyrir því að tilboð hans hafi verið gilt, hagkvæmast og að stefndi hefði ekki hafnað öllum tilboðum. Þá hefði stefnandi heldur ekki sýnt fram á líkur þess að hann hefði orðið fyrir tjóni. Með rammasamningsútboðinu hafi ekki komist á skuldbindandi samningur um tiltekið þjónustumagn. Þrátt fyrir það hafi stefnandi gert ráð fyrir tilteknu aksturs­magni, til­teknum greiðslum fyrir þjónustuna og tilteknum kostnaði við veitingu þjónustunnar. Fram komi í tilboði stefnanda að ef hann fengi samninginn þyrfti hann að kaupa fleiri hópbifreiðar. Þessi fullyrðing auki enn á óvissu þeirra útreikninga sem stefnandi hafi lagt fram til stuðnings kröfum um bætur fyrir missi hagnaðar. Stefnandi hefði ekki sýnt fram á að við hann hefði verið samið ef tilboði Hópferða­mið­stöðvarinnar ehf. hefði ekki verið tekið og ekki sýnt fram á hvernig endanleg niðurstaða útboðsins hefði orðið honum til tjóns. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir dómkröfum sínum og hallann af þeim sönnunarskorti sem uppi sé í málinu. Stefndi byggi málatilbúnað sinn m.a. á lögum um opinber innkaup nr. 84/2007, einkum 2., 14., 34., 46., 49., 50., 53., 71., 72., 101. og 103. gr., almennum reglum skaða­bótaréttar og viðteknum venjum útboðsréttar og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 2. mgr. 25. gr. og 80. gr. en málskostnaðarkrafan byggi á 130. gr., sbr. 129. gr. Stefndi mótmæli málskostnaðaryfirliti stefnanda sem allt of háu. Niðurstaða Kröfur stefnanda í málinu eru byggðar á því að brotið hafi verið gegn 71. gr. laga um opin­ber innkaup nr. 84/2007 af hálfu stefnda með því að taka ógildu tilboði Hópferða­mið­stöðvarinnar ehf. í akstur fyrir grunnskóla í hluta 1 í útboði stefnda sem hér að framan er lýst. Tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hafi verið ógilt þar sem það hafi ekki uppfyllt hæfisskilyrði útboðslýsingar. Þessi framkvæmd stefnda brjóti í bága við ofangreinda lagagrein og sé þar af leiðandi ólögmæt. Jafnframt brjóti hún í bága við meginregluna um jafnræði bjóðenda við opinber innkaup. Samkvæmt 71. gr. laga um opinber innkaup skal við ákvörðun kaupanda um gerð samnings eingöngu litið til gildra tilboða sem fullnægi kröfum um fjárhagslega stöðu og faglega og tæknilega getu og önnur atriði, sbr. 49.-54. gr. laganna. Tilgangi laganna er lýst í 1. gr. þeirra en þar segir að hann sé að tryggja jafnræði fyrirtækja við opinber innkaup, stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppni og efla nýsköpun og þróun við innkaup hins opinbera á vörum, verkum og þjónustu. Í 1. mgr. 14. gr. laganna segir að gæta skuli jafnræðis og gagnsæis við opinber innkaup. Óheimilt sé að mismuna fyrirtækjum á grundvelli þjóðernis eða af öðrum sambæri­legum ástæðum. Stefnandi heldur því fram að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi ekki uppfyllt það hæfis­skilyrði í útboðslýsingu að eiga tiltekinn fjölda bifreiða eða hefði umráðarétt yfir þeim í skilningi útboðsskilmálanna. Af hálfu stefnda er því haldið fram að tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hafi verið gilt en það hafi að mati stefnda uppfyllt kröfur útboðsgagna. Fyrirtækið hafi lagt fram lista, sem fylgt hafi tilboðinu, yfir bifreiðar sem gert hafi verið ráð fyrir að notaðar yrðu við aksturinn. Fram hefur komið í málinu að Hópferðamiðstöðin ehf. hafi meðal annars haft umráð yfir hópbifreiðum í eigu eigenda fyrirtækisins sem hefðu verið ætlaðar í aksturinn fyrir grunnskóla stefnda í hluta 1 í útboðinu. Í grein 1.2.2 í útboðslýsingu er sett fram sú krafa að bjóðendur í hluta 1 uppfylli það skilyrði að hafa umráðarétt yfir að minnsta kosti þeim hámarksvagnafjölda af hverri stærð sem tilgreindur sé í fylgiskjali 1 auk varavagna. Enn fremur segir þar að þannig sé miðað við að bjóðendur eigi að minnsta kosti sex bifreiðar sem taki 30 nemendur o.s.frv. Samkvæmt 1. tl. B-liðar í grein 1.1.8 í útboðslýsingu segir að skrá skuli fylgja tilboði yfir allar hópbifreiðar sem bjóðandi ætli að nota við framkvæmd samnings og fullnægi kröfum útboðsgagna. Allir bjóðendur áttu því samkvæmt lýsingu á útboðs­skilmálum sama möguleika á að gera grein fyrir þeim bifreiðum sem þeir gerðu ráð fyrir að nota við aksturinn. Stefnandi gerði ráð fyrir því við gerð tilboðsins að hann þyrfti að bæta við sig bifreiðum, eins og fram kemur í greinargerð hans með tilboðinu. Þar segir að ljóst sé að komi til þess að samið verði við stefnanda um þennan akstur muni félagið þurfa að bæta við sig bifreiðum og hafi þegar verið lagður grunnur að því. Við úrlausn á því ágreiningsefni sem hér að framan er lýst verður að líta til þess að krafan um tiltekinn fjölda bifreiða í ákveðnum stærðum til að sinna umræddum skóla­akstri skipti máli við mat stefnda á því hvort tæknileg geta viðkomandi fyrirtækis væri nægilega trygg til að það gæti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnda. Með upptalningu á bif­reiðum í viðauka við tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf., sem fyrirtækið taldi að það hefði yfir að ráða til að sinna umræddum akstri, taldi stefndi kröfuna um fjölda bifreiða í útboðs­skilmálum uppfyllta. Þótt mikilvægt sé að gera strangar kröfur um að skilmálar í útboði séu tryggilega uppfylltir til að tilboð teljist gilt verður jafnframt að líta til þess að af útboðslýsingunni verður ekki ráðið að gerð hafi verið ótvíræð krafa um eignarhald tiltekinna bifreiða en svo virðist sem þar sé lagt að jöfnu að hafa umráðarétt yfir ákveðnum fjölda þeirra og að eiga þær. Þá var heldur ekki gerð krafa í útboðs­skilmálum um tiltekna skráningu á umráðarétti yfir þeim bifreiðum sem nota átti við aksturinn eða að umráðin þyrftu að vera varanleg eins og stefnandi heldur fram. Telja verður að stefnda hafi verið rétt að líta svo á að Hópferðamiðstöðin ehf. uppfyllti skilyrði um vagnafjölda eins og því er lýst í skilmálum útboðsins og kröfugerð um hæfi bjóðenda. Ef túlka ætti skilmálana á þann hátt sem stefnandi heldur fram að gert skuli hefði krafan um eignarhald bjóðanda þurft að vera skýrari en hún er í útboðs­lýsingu. Að þessu virtu verður að telja að Hópferða­miðstöðin ehf. hafi uppfyllt hæfnis­­kröfur um fjölda bifreiða samkvæmt útboðinu. Með vísan til þess ber að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hafi verið ógilt vegna þess að ekki hafi verið uppfyllt framangreint skilyrði um fjölda hópbifreiða samkvæmt útboðslýsingu. Þar með verður heldur ekki fallist á að háttsemi stefnda verði af þessum sökum talin fara í bága við 71. gr. laga um opinber innkaup með því að taka til­boði Hóp­ferða­­miðstöðvarinnar ehf. Þá verður heldur ekki fallist á þau rök stefnanda að við framkvæmd útboðsins hefðu jafnræðisreglur verið brotnar þar sem veitt hefði verið eftirgjöf á skilyrðum útboðsins gagnvart einum en ekki öðrum bjóðendum í útboðinu við mat á tilboðum þeirra. Sú niðurstaða er í samræmi við úrlausnina hér að framan þar sem talið er að tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. hafi réttilega verið metið gilt og í samræmi við útboðs­lýsinguna og kröfur sem þar eru gerðar. Með því er ekki fallist á að veitt hafi verið eftirgjöf á útboðsskilmálum á þann hátt sem stefnandi telur að gert hafi verið og er þeirri málsástæðu stefnanda því hafnað. Í kafla 2.5 í útboðslýsingunni eru taldar sérstakar kröfur sem verkkaupi geri til samnings­aðila, meðal annars um stöðugleika þjónustu, að hann uppfylli skilyrði sem krafist er til útgáfu hópferðaleyfis og að hann uppfylli kröfur sem gerðar eru samkvæmt gildandi lögum og reglum. Samkvæmt því sem fyrir liggur í málinu virðist ekki hafa verið kannað af hálfu stefnda hvort Hópferðamiðstöðin ehf. uppfyllti öll skilyrði sem krafist er til útgáfu hópferðaleyfis og ekki hefur komið fram að stefndi hafi krafist ljósrita af hópferðaleyfum þeirra hópferðabifreiða sem fyrirtækið ætlaði að nota til akstursins eins og lýst er í útboði stefnda að hann gæti gert kröfu um. Af hálfu stefnda er vísað til þess að þarna hafi ekki verið um hæfisskilyrði að ræða heldur kröfu sem gerð væri þegar að því kæmi að uppfylla samning þann sem gerður yrði við samningsaðilann. Sama gildi um ábyrgð og tryggingar sem þjónustuaðilinn skyldi hafa á samningstímanum samkvæmt grein 1.2.16 í útboðslýsingu og um undir­verktaka samkvæmt grein 1.2.18. Þarna sé um að ræða ákvæði um sérstakar kröfur sem gerðar verði til samningsaðilans á samnings­tímanum sem falli ekki undir hæfnis­kröfur. Þessum staðhæfingum stefnda hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnanda. Verður með vísan til þessa að fallast á þær röksemdir stefnda að ekki skyldi hafa áhrif á gildi tilboðs Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í skilningi 71. gr. laga um opinber inn­kaup hvernig hópferðaleyfisveitingum var háttað svo og ábyrgðum og tryggingum varðandi þær hópferðabifreiðar sem fyrirtækið ætlaði að nota til akstursins eða hvaða skilmálar giltu varðandi undirverktaka. Samkvæmt því er ekki fallist á að annmarkar hafi verið á tilboði fyrirtækisins í aksturinn að þessu leyti þannig að það verði að teljast ógilt af þessum sökum eins og stefnandi heldur fram. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að bjóðandi skyldi samkvæmt útboðslýsingu hafa sjálfur ákveðna reynslu af skipulagi og rekstri skólaaksturs og að vafi léki á því hvort Hópferðamiðstöðin ehf. og starfsmenn hennar hefðu þá reynslu sem krafist var í útboðsskilmálum að þeir hefðu. Í greinargerð með tilboði Hópferða­miðstöðvarinnar ehf. í tilefni af útboðinu er sérstakur kafli þar sem lýst er reynslu fyrirtækisins af akstri grunnskólanemenda, umfangi og skipulagi. Einnig er þar gerð grein fyrir áratugalangri reynslu hjá starfsfólki og stjórnendum fyrirtækisins við skipulagningu slíks verkefnis. Stefndi telur að réttilega hefði verið metið að Hópferðamiðstöðin ehf. og starfsmenn hennar hefðu þá reynslu sem gerð var krafa um í útboðsskilmálum. Með vísan til þess sem fyrir liggur í málinu er ekki unnt að fallast á að stefnandi hafi sýnt fram á að mat stefnda á reynslu Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. og starfsmanna hennar af akstri skóla­barna, sem þurfti að vera fyrir hendi samkvæmt útboðinu, hafi verið rangt. Verður því að hafna þeim röksemdum stefnanda að tilboð Hópferðamið­stöðvarinnar hafi verið ógilt vegna þess að það hafi ekki verið í samræmi við skilmálana í útboðinu að þessu leyti. Með vísan til alls þessa verður að telja að stefnda hafi verið rétt að meta tilboð Hópferða­miðstöðvarinnar ehf. þannig að það uppfyllti skilmálana og að jafnræðis hafi verið gætt við það mat. Samkvæmt því ber að hafna þeim málsástæðum stefnanda að tilboð Hópferðamið­stöðvarinnar ehf. hafi verið ógilt af þeim ástæðum sem stefnandi tilgreinir og að stefnda hefði þar með borið að hafna því. Verður því ekki fallist á að brotið hafi verið gegn 71. gr. laga um opinber innkaup af hálfu stefnanda með því að samþykkja tilboð Hópferðamiðstöðvarinnar ehf. í aksturinn samkvæmt útboðinu. Stefnandi hefur þar með ekki sýnt fram á að skilyrði skaðabótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda samkvæmt 101. gr. sömu laga vegna brota á 71. gr. laganna séu fyrir hendi af þeim ástæðum sem stefnandi lýsir. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýknaður af kröfum stefnanda, IcelandExcursions Allrahanda ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 900.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 334/2002
Fasteignakaup
S rifti kaupsamningi við E vegna vanefnda og krafðist vangildisbóta. Byggði S á því að E hefði veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika hins selda auk þess að leyna mikilvægum upplýsingum sem hefðu verið ákvörðunarástæða S fyrir kaupunum. Hefðu forsendur hans fyrir kaupunum því brostið vegna augljósra og verulegra vanefnda E á samningnum. Talið var ósannað að E og eiginmaður hennar hefðu fyrir gerð kaupsamningsins veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika fasteignarinnar eða leynt mikilvægum upplýsingum um eignina. Væri þvert á móti upplýst að S hefði verið kunnugt um takmarkanir á veitingu frekari byggingarleyfa af skipulagsástæðum og mátti vera ljóst að vegna vatnsverndarsjónarmiða yrðu vart leyfðar nýjar byggingar á lóðinni. Hefði fasteignin því hvorki verið haldin göllum í skilningi 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup né skort einhverja áskilda kosti á þeim tíma er kaupin gerðust í skilningi 2. mgr. Var E því sýknuð af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2002 og krefst þess aðallega að staðfest verði riftun hans 9. janúar 2001 á kaupsamningi 25. maí 1999 um fasteignina Vatnsendablett 134 í Kópavogi og að stefnda verði dæmd til að endurgreiða sér 12.076.543 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. maí 1999 til greiðsludags gegn því að áfrýjandi létti af 1. veðrétti eignarinnar veðskuldabréfi Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis frá 16. ágúst 2000, upphaflega að fjárhæð 1.800.000 krónur. Til vara krefst hann þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér í skaðabætur eða afslátt 5.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Dæma ber áfrýjanda til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigmundur Sæmundsson, greiði stefndu, Erlu Magnúsdóttur, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Málið var höfðað 3. desember 2001 og dómtekið 4. apríl 2002. Stefnandi er Sigmundur Sæmundsson, til heimilis að Vatnsendabletti 134, Kópavogi. Stefnda er Erla Magnúsdóttir, til heimilis að Núpalind 4, Kópavogi. Í málinu er deilt um ætlaða galla á fasteigninni Vatnsendabletti 134, Kópa­vogi, sem stefnandi keypti af stefndu með kaupsamningi 25. maí 1999. Stefnandi krefst þess aðallega að staðfest verði skrifleg riftun hans frá 9. janúar 2001 á ofangreindum kaupsamningi um fasteignina Vatnsendablett 134 og að stefnda verði dæmd til að greiða honum krónur 12.076.543 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af krónum 9.000.000 frá 25. maí 1999 til 26. maí 1999, en af krónum 9.020.232 frá þeim degi til 1. desember 1999, en af krónum 12.020.232 frá þeim degi til 17. maí 2000, en af krónum 12.076.543 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá þeim degi til greiðsludags; gegn því að stefnandi aflétti af 1. veð­rétti fast­eignarinnar veðskuldabréfi við Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis, útgefið 16. ágúst 2000, upphaflega að fjárhæð krónur 1.800.000. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmd til greiðslu skaðabóta eða afsláttar að fjárhæð krónur 5.500.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 frá 25. maí 1999 til 1. júlí 2001, en með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og máls­kostnaðar. I. Hinn 9. maí 1999 var birt auglýsing í Morgunblaðinu frá Valhöll, fasteigna­sölu, þar sem boðið var til sölu íbúðarhús stefndu að Vatnsendabletti 134 í Kópavogi, með yfirskriftinni „Unaðsreitur við Elliðavatn“. Birt var mynd af húsinu og við hlið hennar svohljóðandi texti: „Vorum að fá í einka­sölu nýtt stórglæsilegt 61 fm heilsárs­hús, staðsett á glæsilegum stað við vatnið. Húsið er byggt 1998 og stendur á 7.500 fm lóð (möguleiki á að byggja annað hús eða byggja við). Stór og góð verönd, stórkost­legt útsýni, einstakt tækifæri að eignast hús á þessum frábæra stað. Verð 12,5m.“ Auglýsingin vakti athygli stefnanda, sem mun hafa verið að leita sér að fast­eign í nágrenni við höfuðborgarsvæðið. Að sögn stefnanda hreyfst hann af þeim mögu­­leika að byggja við íbúðarhúsið (heilsárshúsið) og reisa bílskúr eða jafnvel nýtt hús á lóðinni. Hann hafði því samband við fasteignasöluna og í framhaldi skoðaði hann eignina 10. maí og ræddi við stefndu og eiginmann hennar, Hall­varð Einvarðs­son hæstaréttar­lög­mann. Einnig var viðstaddur skoðunina læri­meistari stefnanda í raf­­­­virkjun, Þorvaldur Björnsson, sem hafði tví­vegis áður verið stefnanda til halds og trausts við skoðun og kaup á fasteignum. Er óumdeilt að stefnda og eigin­maður hennar hafi við nefnda skoðun upplýst stefnanda að möguleiki væri á að byggja við íbúðar­húsið eða reisa fleiri mannvirki á lóðinni og að fast­eignin stæði á vatnsverndar­svæði. Fyrir dómi kvað stefnandi hjónin hafa sagt svo­kallaða vatns­verndarlínu liggja ein­hvers staðar austan megin við húsið. Þorvaldur bar með líkum hætti í vitnisburði sínum fyrir dómi. Af hálfu stefndu er hins vegar á því byggt að þau hjónin hafi ekki til­greint nákvæmlega hvar umrædd lína hafi verið dregin. Vitnið Hallvarður bar að hann hefði á hinn bóginn gert stefnanda rækilega grein fyrir veittu byggingarleyfi á lóðinni og lóðar­leigusamningi við landeigandann á Vatnsenda. Hann hefði aldrei sagt við stefnanda að fyrir hendi væri leyfi fyrir nýbyggingu eða viðbyggingu við íbúðar­húsið, en greint honum frá því að lóðin hefði á sínum tíma verið tilgreind af land­eiganda sem „tveggja spildu lóð“. Hefði Hallvarður ávallt skilið þau ummæli svo að vegna stærðar lóðarinnar væri mögulegt að reisa á henni tvö hús. Þorvaldur bar fyrir dómi að hann hefði í kjöl­far skoðunar­innar varað stefnanda við kaupunum og sagt ásett kaupverð vera of hátt. Stefnandi fór daginn eftir á fasteignasöluna og gerði 11.600.000 króna tilboð í fasteignina. Á sama tíma munu fleiri tilboð hafa borist í eignina og hækkaði stefnandi því boð sitt upp í 12.000.000 króna 12. maí, sem stefnda og eiginmaður hennar sam­þykktu samdægurs. Samkvæmt tilboðinu skyldi stefnandi greiða 9.000.000 króna við undirritun kaupsamnings og 3.000.000 króna við afhendingu fasteignar­innar. Með kaup­samningi 25. maí 1999 var nánar mælt fyrir um kaupin og eignin seld ásamt öllu því sem henni fylgdi og fylgja bæri, þar með töldum tilheyrandi leigulóðar­réttindum, í því ástandi sem stefnandi hefði kynnt sér með skoðun og sætti sig við að öllu leyti. Þess var getið að landeigandi ætti forleigu- og forkaupsrétt að eigninni, en fyrir lá samþykki fyrir sölunni frá landeiganda, Magnúsi Hjaltested á Vatnsenda. Í stöðluðum samningsskilmálum á bakhlið kaupsamningsins, 17. gr., segir að eignin sé seld án kvaða og veðbanda að öðru leyti en því sem að ofan greinir. Þar fyrir neðan, í niður­lagi kaupsamningsins, færði viðkomandi fasteignasali, Kristinn Kol­beinsson, inn svo­hljóðandi texta: „Kaupandi hefur kynnt sér gögn og bréfaskriftir við Tæknideild Kópa­­vogs, Hitaveitu Reykjavíkur og Kópavogsbæ.“ Til staðfestu rituðu málsaðilar og eiginmaður stefndu nöfn sín á samninginn í viðurvist fast­eigna­salans, sem vottaði hann. Þorvaldur Björnsson var einnig við­staddur kaupsamningsgerðina. Samkvæmt samningnum skyldi eignin afhent eigi síðar en 15. nóvember 1999. Stefnandi þinglýsti kaupsamningnum 26. maí 1999. Í þing­­lýsingarvottorði er getið um framangreinda kvöð varðandi forleigu- og forkaups­rétt landeiganda. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi mun það hafa verið forsenda hans fyrir kaupunum að hann fengi að byggja á lóðinni, en hann hefði hvorki upplýst stefndu og eiginmann hennar um þá forsendu fyrir samningsgerðina né heldur óskað eftir að tilgreina hana í kaupsamningnum. II. Eftir kaupin fól stefnandi Þorsteini Friðþjófssyni byggingatækni­fræðingi að gera frum­drög eða tillögu að skiptingu fasteignarinnar í tvær lóðir og leggja hana fyrir Birgi H. Sigurðsson skipulagsstjóra í Kópavogi. Samkvæmt nefndri tillögu, sem dag­sett er 8. júlí 1999, var gert ráð fyrir að íbúðarhúsið stæði óhreyft á annarri spildunni og að á hinni yrði reist nýtt einbýlishús, um það bil helmingi stærra en heilsárshúsið. Samkvæmt vitnisburði Þorsteins fyrir dómi fékk hann uppdrátt af land­svæðinu á tölvu­­tæku formi frá Kópavogsbæ og markaði grunnflatar­mál umrædds ein­býlis­húss inn á upp­dráttinn. Á uppdrættinum sést áður nefnd vatns­verndarlína og liggur hún ská­hallt á milli teikningar af húsunum tveimur. Þorsteinn fór með teikninguna á fund skipulags­stjóra fyrri hluta júlímánaðar og sagðist fyrir dómi hafa fengið þau óform­legu svör að Kópavogsbær myndi aldrei samþykkja byggingu ein­býlis­hússins, þar sem lóðin væri á vatnsverndarsvæði og nýbygging einbýlishúss bryti í bága við skipu­lag á svæðinu. Stefnandi staðfesti fyrir dómi að hann hefði fengið umrædd skilaboð, en vegna þrjósku hefði hann á þeim tíma líklega neitað að viður­kenna að byggingar­leyfi fengist ekki í gegn. Birgir H. Sigurðsson bar fyrir dómi að á greindum tíma hefði ekkert verið því til fyrirstöðu að byggja nýtt sumarhús á lóðinni og eftir atvikum að fá heilsársleyfi til búsetu í því, en þar sem lóðin væri innan vatnsverndarsvæðis og skilgreind á „opnu svæði“ í gildandi aðal­skipu­lagi hefði þurft að breyta aðalskipu­laginu til að heimila nýbyggingu einbýlishúss á lóðinni. Af þessum sökum hefði verið tekið neikvætt í tillögu Þorsteins Friðþjófs­sonar. III. Hinn 1. desember 1999 gáfu stefnda og eiginmaður hennar út afsal fyrir fast­eigninni til stefnanda, sem undirritaði afsalið samdægurs án athugasemda eða fyrir­vara um ástand eignarinnar. Afsalinu var þinglýst daginn eftir. Í þinglýsingarvottorði er aðeins getið um eina áhvílandi kvöð, sem lýtur að áður nefndum forleigu- og for­kaups­rétti landeiganda. IV. Hinn 5. desember 1999 lét stefnandi birta myndauglýsingu í Morgunblaðinu, með yfirskriftinni „Heilsárshús við Elliðavatn“, en þar var fasteignin boðin til sölu með svo­­hljóðandi lýsingu: „61 fm timburhús frá ´96, ásamt 7.500 fm lóð, til sölu. Stað­setning er við vatnið og horft yfir í norðvestur. Verð 14,2 millj.“ Í framhaldi fól stefnandi Magnúsi Leópoldssyni löggiltum fasteignasala hjá Fasteignamiðstöðinni að selja fasteignina. Í myndauglýsingu, sem fasteignasalan lét birta í Morgun­­­blaðinu 8. febrúar 2000, er eigninni svo lýst: „Vatnsendablettur. Glæsilegt ný­­legt sumarhús við Elliða­vatn í landi Vatnsenda. Lóðin er 7.500 fm. Sérlega glæsi­leg lóð við vatns­bakkann. Stærð lóðarinnar gefur ýmsa möguleika. Húsið er 60,8 fm., panelklætt utan sem innan með parketi á gólfum og verönd á tvo vegu. Húsið er vandlega innréttað og skiptist í forstofu, stofu, eldhús, eitt svefnherbergi og baðher­bergi. Hitaveita komin í hús. Glæsilegt útsýni. Einstök eign. Verð 14,2 millj.“ Magnús Leópoldsson bar fyrir dómi að ásett söluverð hefði ekki byggst á beinu verðmati heldur hefði stefnandi haft í huga að fá til baka þá fjárhæð, sem hann hefði sjálfur varið til kaupa á eigninni. Magnúsi hefði fundist 12-14.000.000 króna vera hátt verð fyrir eignina, en bætti því við að verðmat á fasteignum við Elliðavatn væri afstætt og væru sumir kaupendur tilbúnir að greiða meira fyrir slíkar eignir en aðrar. Umrædd fasteign væri „mögnuð“, með vönduðu, litlu húsi og gæfi mikla möguleika. Magnús kvaðst ekki minnast þess að hafa fengið í hendur gögn um byggingarleyfi eða bréfaskriftir við Kópa­vogsbæ þegar hann fékk eignina til sölumeðferðar. Fyrir dómi gaf stefnandi þá skýringu á framangreindum auglýsingum að hann hefði verið að kanna sölumöguleika á fasteigninni og gat þess að hann hefði á þeim tíma verið orðinn þreyttur á „baráttunni við Kópavogsbæ“, eins og hann komst að orði. Hann kvað byggingarleyfisveitingar hjá Kópavogsbæ snúast um að vera „réttur aðili á réttum stað“ og sagði þetta alltaf vera spurningu um pólitík. Hann hefði litið svo á að hann væri ekki í nógu góðri stöðu gagn­vart bænum í þessum efnum, en mögu­legir kaupendur að fasteigninni hefðu getað haldið baráttunni áfram og ef til vill fengið leyfi til að byggja nýtt hús á lóðinni. Nánar aðspurður staðfesti stefnandi að „baráttan“ við Kópavogsbæ hefði hafist löngu fyrir gerð áður nefnds afsals um fasteignina og sagðist hann í framhaldi hafa vitað frá upphafi að hann yrði að fá samþykki frá bænum fyrir byggingarleyfi á lóðinni og að ekki yrði hlaupið að því að fá slíkt samþykki, þar sem ekki væri búið að gera neitt skipulag fyrir lóðina og svæðið í kring. Stefnandi gat þess einnig fyrir dómi að um viku eftir að fasteignin var auglýst í Morgunblaðinu 8. febrúar 2000 hefði komið upp ágreiningur um skipu­lags­mál í landi Vatnsenda og í kjölfarið mikil umræða í fjölmiðlum og því hefði hann beðið fasteignasalann að taka eignina af söluskrá, enda hefði allt verið í uppnámi og enginn mögu­leiki á að selja fasteignir á þessum stað á meðan svo væri. Stefnandi kvaðst hafa haldið baráttu sinni áfram við byggingaryfirvöld í Kópa­­vogi vorið og sumarið 2000 og hafa rætt nokkrum sinnum sjálfur við skipu­lags­stjóra bæjarins. Í eitt skiptið, líklega í maí, hefði hann farið með vinkonu sinni Ragn­heiði G. Brynjólfs­dóttur til fundar við kunningja hennar, sem unnið hefði hjá bænum. Sá maður hefði sýnt þeim afrit af bréfi byggingarfulltrúa til stefndu og eiginmanns hennar frá 27. september 1996, þar sem hjónunum var tilkynnt að byggingarnefnd hefði samþykkt erindi þeirra varðandi leyfi til að byggja sumarhús á lóðinni nr. 134 við Vatnsenda­blett og að sú ákvörðun hefði verið staðfest af bæjarstjórn Kópavogs. Í bréfinu var einnig að finna kvaðir, sem stefnandi sagðist ekki hafa vitað um áður, en hinar nýju upp­­lýsingar hefðu kvatt hann til aðgerða í málinu. Kvaðirnar hljóða svo: „Byggingar­­nefnd samþykkir erindið með þeirri kvöð að húsið verði færanlegt af undirstöðum og kann það að þurfa að víkja með skömmum fyrirvara af skipulags­ástæðum, Kópavogsbæ að kostnaðarlausu, kvöðum þessum skal þinglýst.“ Að sögn stefnanda hefði honum brugðið illilega við lestur bréfsins og í fram­haldi farið rakleitt á sýsluskrifstofuna í Kópavogi, þar sem hann hefði fengið stað­festingu á því að kvöðunum hefði aldrei verið þinglýst á fasteignina. Þaðan hefði hann skundað ferð sinni á skrifstofu Morgunblaðsins og fengið afrit af auglýsingunni frá 9. maí 1999, sem hann hefði farið með beint á fund fasteignasölunnar Valhallar. Þar hefði Bárður Tryggvason sölustjóri orðið fyrir svörum og hann farið og náð í skjala­möppu með gögnum varðandi fasteignaviðskiptin. Stefnandi kvaðst hafa séð afrit af umræddu bréfi í möppunni og staðfestu bæði Bárður og Ragnheiður að svo hefði verið í vitnisburði sínum fyrir dómi, en Ragnheiður hafði verið í fylgd stefnanda fram að þessu. Bárður kvað engum bréfum hafa verið bætt í skjalamöppuna eftir gerð kaupsamningsins. Hann bar að stefnandi hefði kvartað undan því að hafa keypt fast­eignina of dýru verði. Aðspurður kvaðst Bárður hafa verðmetið eignina á sínum tíma í samráði við seljendur og taldi ásett verð hafa verið nokkuð raun­hæft og innan eðlilegra frávika, en fasteignamarkaðurinn hefði verið afar líflegur í maí 1999 og verð á fasteignum almennt verið hátt. Hann kvað staðsetningu, lóðar­stærð og stærð íbúðar­hússins hafa ráðið mestu um verðlagningu hinnar umþrættu fast­eignar og hefði mögu­legur byggingarréttur ekki haft þar áhrif. Bárður kvaðst ekki hafa vitað að lóðin stæði á vatnsverndarsvæði og virtist ekki vita hvað í því fælist. Hann kvað söluyfirlit frá fasteignasölunni ekki hafa fundist þrátt fyrir leit og treysti sér ekki til að svara því hvort slíkt yfirlit hefði verið samið þegar eignin var sett á sölu­skrá. Stefnandi kvaðst sama dag og hann ræddi við Bárð hafa farið einn til fundar við Hallvarð Einvarðsson eigin­­­­mann stefndu á lögmannsstofu hans, sýnt honum afrit af bréfinu og greint honum frá stöðu mála, þ.e. að vegna nefndra kvaða væri útilokað að fá leyfi til frekari bygginga­framkvæmda á fast­eigninni. Hallvarður hefði sagst vilja ræða þetta við land­eigandann og lofað að hafa samband eftir nokkra daga, en það hefði hann ekki gert og aldrei rætt aftur við stefnanda. Hallvarður staðfesti fyrir dómi að stefnandi hefði í eitt skipti komið á lögmannsstofu hans, en kvaðst ekki muna hvenær það hefði verið. Til fundarins hefði verið boðað með tveggja daga fyrirvara. Hallvarður þvertók fyrir að stefnandi hefði sýnt honum umrætt bréf og kvað stefnanda ekki hafa borið fram neina kvörtun vegna fasteignaviðskiptanna. Stefnandi hefði hins vegar greint frá erfið­leikum í samskiptum við son Magnúsar Hjaltested, sem tekið hafði við jörðinni Vatns­­enda að föður sínum látnum og einnig spurst fyrir um stofnanir og starfsmenn á vegum Kópavogsbæjar, sem hann gæti snúið sér til. V. Eftir viðskipti sín við eiginmann stefndu mun stefnandi hafa kannað réttar­stöðu sína og réði sér lögmann síðla árs 2000. Með bréfi lögmannsins 9. janúar 2001 var lýst yfir riftun á kaupsamningi málsaðila. Að sögn stefndu og eiginmanns hennar var þá fyrst borin fram kvörtun vegna fasteignaviðskiptanna. Er óumdeilt að fyrir þann tíma hafi stefnandi ekki lýst ábyrgð á hendur stefndu vegna kaupanna. Riftuninni var mót­mælt 18. janúar 2001 í bréfi Sveins Guðmundssonar hdl., þáverandi lögmanns stefndu. Stefnandi lét í framhaldi dómkveðja sérfróðan matsmann til að meta hvert hefði verið líklegt söluverð fasteignarinnar í maí 1999, ef legið hefði fyrir annars vegar upplýsingar um kvaðir þess efnis að húsið þyrfti að vera færanlegt af undir­stöðum og kynni að þurfa að víkja með skömmum fyrirvara af skipulags­ástæðum, Kópavogsbæ að kostnaðarlausu og hins vegar ef legið hefði fyrir að ekki yrði veitt heimild til að byggja við húsið eða byggja nýtt hús á sömu lóð. Í matsgerð Dan Wiium löggilts fasteignasala frá 23. júlí 2001, sem hann staðfesti fyrir dómi, var komist að þeirri niðurstöðu að miðað við báðar framangreindar forsendur hefði líklegt söluverð fasteignarinnar verið 6.500.000 krónur, en 8.500.000 krónur að því gefnu að húsið fengi að standa áfram á lóðinni. Stefnda hafnaði enn bótaskyldu þrátt fyrir niður­­stöðu matsgerðarinnar og fór því svo að stefnandi höfðaði mál þetta. VI. Málsaðila greinir á um hvaða upplýsingar hafi verið veittar við gerð kaup­samnings um fasteignina 25. maí 1999 og hvort þá hafi legið fyrir áður nefnt bréf frá 27. september 1996, þar sem fyrrnefndar kvaðir voru lagðar á eignina samhliða veitingu byggingar­­leyfis á lóðinni. Óumdeilt er að við kaupsamningsgerðina lá fyrir fjöldi bréfa, sem gengið höfðu milli stefndu og eiginmanns hennar annars vegar og Hita­veitu Reykjavíkur og stofnana Kópavogsbæjar hins vegar. Eins og áður segir var þessa getið í kaupsamningnum með bókuninni: „Kaupandi hefur kynnt sér gögn og bréfaskriftir við Tæknideild Kópa­­vogs, Hitaveitu Reykjavíkur og Kópavogsbæ.“ Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa kynnt sér efni þeirra skjala, sem hann hefði fengið í hendur, meðal annars bréf frá 27. apríl 1999 varðandi ársbústaðaleyfi í húsinu, bréf vegna væntanlegs leyfis fyrir hitaveitu „og alls konar blöðunga“. Hann fullyrti að hið umþrætta bréf frá 27. september 1996 hefði ekki verið meðal þeirra gagna. Vitnið Þorvaldur Björnsson tók í sama streng og kvaðst heldur ekki minnast þess að efni bréfsins hefði borið á góma á kaupsamningsfundinum. Fyrir dómi vísaði stefnda á eiginmann sinn varðandi upplýsingar um hvaða gögn hefðu verið lögð fyrir stefnanda við kaupin, en sagði að farið hefði verið yfir þau skjöl á fundinum. Hall­varður eiginmaður hennar bar á sama veg og staðhæfði að umrætt bréf hefði legið frammi á fundinum og hefði stefnandi lesið það yfir ásamt öðrum skjölum án þess að hreyfa nokkrum athugasemdum við efni þess. Honum hefði því verið fullkunnugt um nefndar kvaðir. Hallvarður kvaðst hafa talið það hlutverk Kópavogs­bæjar að þing­lýsa kvöðunum á fasteignina og því hefðu þau hjónin ekki hugað sérstak­lega að því. Fram kom í vitnisburði Hallvarðs að hjónin hefðu mætt á annan kaupsamnings­fund fyrir 25. maí, en þá hefði stefnandi ekki mætt á fasteignasöluna. Í það skipti hefðu hjónin mætt með Svein Guðmundsson lög­mann og löggiltan fasteignasala sér til halds og trausts og kvað Hallvarður hann geta staðfest að bréfið hefði þá legið frammi. Þetta staðfesti Sveinn í vitnisburði sínum fyrir dómi. Umrætt sinn hefði hann notað tækifærið, á meðan beðið hefði verið eftir stefnanda, til að fara yfir þau skjöl, sem legið hefðu frammi á fasteignasölunni, en þar í fundarherbergi hefðu verið þrír skjalabunkar; einn fyrir seljanda, einn fyrir kaupanda og einn fyrir fasteignasalann. Að sögn Sveins hefði hann rekið augun í hið umþrætta bréf frá 27. september 1996 og því kannað sérstaklega hvort nefndum kvöðum hefði verið þinglýst á fasteignina. Svo hefði ekki verið og því hefði hann lagt á það sérstaka áherslu við Hallvarð og Kristinn Kolbeins­son fasteignasala að bréfið yrði að liggja frammi við gerð kaup­samnings um eignina. Sveinn kvað það einnig hafa vakið athygli sína að ekkert söluyfirlit hefði legið frammi. Hann sagði fasteignina hafa verið „mjög heita“ á greindum tíma og hefði „mikið líf“ verið á fasteignamarkaði. Ásett kaupverð hefði því verið raunhæft að hans mati. Kristinn Kolbeinsson bar fyrir dómi að fasteignasalan hefði fyrir kaup­samnings­fund útbúið þrjár skjalamöppur með kaupsamningi í og öllum fylgiskjölum, þar með töldu margumræddu bréfi frá 27. september 1996. Aðilar að samningnum hefðu fengið í hendur sína möppuna hvor og stefnandi farið yfir öll gögnin. Efni bréfa og annarra skjala hefði hins vegar ekki verið rætt sérstaklega að öðru leyti en því að kaupsamningurinn hefði verið samlesinn lið fyrir lið á fundinum. Að sögn Kristins hefði hann talið bréfaskriftir við tækni­deild Kópavogs, Hitaveitu Reykjavíkur og Kópavogsbæ skipta verulegu máli við kaupin og því hefði hann sett inn á bakhlið kaup­samningsins ákvæði þess efnis að stefnandi hefði kynnt sér þau gögn fyrir undir­ritun samningsins. Hann kvað hinar umþrættu kvaðir hafa verið nægilega til­greindar með þeim hætti og sagði ekki hafa verið pláss fyrir textann annars staðar á bak­hliðinni. Bæri að skilja orðalag 17. gr. kaupsamningsins um kvaðir á eigninni með hlið­sjón af því. VII. Stefnandi reisir aðalkröfu sína á því að stefnda hafi vanefnt svo verulega umræddan kaupsamning milli aðila að honum hafi verið heimilt að rifta samningnum og sé jafnframt rétt að krefja hana um vangildisbætur. Sé þar annars vegar um að ræða endurgreiðslu á kaupverði fasteignarinnar, krónum 12.000.000 og hins vegar útlögðum kostnaði vegna þinglýsingar kaupsamnings, krónur 20.232 og greiðslu vegna hitaveitu, krónur 56.311 eða samtals krónur 12.076.543. Á því er byggt að stefnda hafi veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika hins selda, þ.e. að fasteigninni fylgdi lóð sem mögulegt væri að byggja á annað hús eða viðbyggingu við það hús sem fyrir var á lóðinni. Þessar upplýsingar hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir kaupunum og því verði, sem hann hafi verið tilbúinn til að greiða fyrir eignina. Lóðin sé á vatnsverndarsvæði við Elliðavatn í Kópavogi og því óheimilt að reisa þar nýtt hús eða byggja við húsið sem þar standi. Þetta hafi stefnda vitað, meðal annars vegna fyrri viðskipta við Kópavogsbæ og því hafi henni borið skylda til að upplýsa stefnanda um þessi atriði við kaup­samnings­gerð, enda hafi hún mátt vita að þau hafi skipt verulegu máli fyrir ákvörðun stefnanda. Forsendur hans fyrir kaupunum séu því brostnar vegna augljósra og verulegra van­efnda stefndu á samningnum. Einnig er á því byggt að stefnda hafi leynt mikilvægum upplýsingum, sem hafi verið ákvörðunarástæða stefnanda fyrir kaupunum. Þannig hafi hún látið þess ógetið að bæjaryfirvöld í Kópavogi hafi samþykkt umsókn hennar um byggingu sumarhúss á lóðinni með þeirri kvöð, sem skyldi þinglýst á fasteignina, að húsið yrði færanlegt af undirstöðum og kynni að þurfa að víkja af skipulagsástæðum, bænum að kostnaðar­lausu. Stefndu hafi verið kynnt þetta í bréfi byggingarfulltrúa 27. september 1996, en hún látið þess ógetið við kaup­samnings­gerðina og hafi stefnandi fyrst vitað um tilvist nefndrar kvaðar sumarið 2000 þegar hann hafi farið á fund byggingarfulltrúa í Kópa­vogi. Þar sem stefnda hafi ekki upplýst um kvöðina og henni ekki verið þinglýst á fast­eignina, eins og þó hafi verið áskilið, hafi stefnanda verið ómögulegt að vita um til­vist kvaðarinnar fyrr en þá. Stefnandi vísar því á bug að réttur hans til að hafa uppi framangreind van­efnda­úrræði séu niður fallin fyrir sakir tómlætis. Um leið og honum hafi verið ljóst að vatnsverndarsjónarmið hafi sett nýtingarmöguleikum hans skorður hafi hann freistað þess að selja fasteignina og komast skaðlaus frá viðskiptunum. Þegar þær vonir hafi brugðist og sýnt þótti að hann yrði fyrir verulegu fjártjóni hafi hann snúið sér til eiginmanns stefndu, sem hafi lofað að skoða málið. Auk þessa byggir stefnandi á því að af hans hálfu geti ekki falist tómlæti í því að hafa tekið við afsali fyrir fasteigninni, en þar sé aðeins um að ræða yfirlýsingu stefndu um að stefnandi hafi réttilega efnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi aðila og hún geti því ekki gert frekari kröfur á hendur honum vegna fasteignaviðskiptanna. Stefnandi kveðst hafa tekið lán að fjárhæð krónur 1.800.000 til að geta staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningnum og hafi hann fengið veðleyfi frá stefndu til að þinglýsa láninu á fasteignina. Þess vegna sé krafist staðfestingar á riftun kaupsamningsins gegn því að hann aflétti nefndu veði af eigninni. Verði ekki fallist á aðalkröfuna krefst stefnandi skaðabóta eða afsláttar úr hendi stefndu að fjárhæð krónur 5.500.000 vegna verðmætisrýrnunar fasteignarinnar í samræmi við niðurstöðu matsgerðar. Sú krafa sé á því byggð að vegna vanefnda stefndu hafi stefnandi orðið fyrir nefndu fjártjóni, enda sé hann eigandi fasteignar, sem sé verulega verðminni en hún hafi verið kynnt honum fyrir kaupin og því eigi hann rétt á skaðabótum eða afslætti, sem nemi mismuni á kaupverði eignarinnar og raun­virði hennar á söludegi. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, einkum 42. gr. laganna, sem venja sé að beita með lögjöfnun um riftun, skaðabætur eða afslátt í fasteignakaupum. Jafnframt vísar hann til meginreglna kröfu­réttar um vanefndaúrræði vegna fasteignakaupa. Auk framangreindra málsástæðna, sem gerð er grein fyrir í stefnu, var á því byggt af hálfu stefnanda við munnlegan málflutning að vegna gildandi aðalskipulags fyrir Kópavog 1992-2012 hafi verið ómögulegt að veita byggingarleyfi fyrir nýju húsi á lóðinni, þar sem hún hafi verið skilgreind á „opnu svæði“ og því hafi ekki verið gert ráð fyrir íbúðabyggð að óbreyttu aðalskipulagi. Þetta hafi stefndu verið ljóst fyrir kaup­­samnings­gerðina og hún leynt þeim upplýsingum fyrir stefnanda. Var í því sam­bandi einnig vísað til nýs aðalskipulags 2002-2012, sem bíði samþykkis skipulags­stjóra og staðfestingar umhverfisráðherra og tillagna að deiluskipulagi á Vatnsenda, svæði milli vatns og vegar, frá 9. maí 2001, en samkvæmt þeim megi ekki reisa ný íbúðar­hús á 50 metra belti meðfram Elliðavatni, sem sé eins konar helgunarsvæði vatnsins. Jafnframt var af hálfu stefnanda mótmælt gagn­kröfu stefndu í greinargerð um greiðslu húsaleigu fyrir það tímabil, sem hann hefði búið á fasteigninni og á það bent að hann hafi hugsað um eignina og viðhald á henni eins og húsvörður og því eigi stefnda engar kröfur á hendur honum. Einnig var á því byggt að vegna áður nefndra vanefnda stefndu gæti ekki stofnast sjálfstæður réttur til bóta vegna ætlaðrar ógreiddrar húsa­leigu. VIII. Stefnda byggir sýknukröfuna í fyrsta lagi á því að stefnanda hafi í stefnu borið að bjóða fram afsal fyrir fasteigninni, samhliða kröfu sinni um riftun á kaupsamningi milli aðila, sbr. meginreglu 1. mgr. 57. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjár­kaup, en sömu reglu hafi verið beitt í fasteignaviðskiptum. Vanræksla á þessu skil­yrði fyrir riftun leiði ein sér til sýknu af aðalkröfu stefnanda. Í annan stað mótmælir stefnda þeirri megin málsástæðu stefnanda að hin selda fasteign hafi verið haldin göllum í skilningi kauparéttarins. Stefnandi hafi fengið það sem hann hafi keypt. Í kaupsamningi komi fram að eignin sé seld með tilheyrandi lóðar­réttindum. Stefnandi hafi fengið allar tiltækar upplýsingar um eignina og stöðu hennar gagnvart bæjaryfirvöldum í Kópavogi, bæði munnlega og með bréfum, sem legið hafi frammi fyrir og við kaupsamningsgerðina, svo sem vitni hafi borið um. Bendir stefnda hér sérstaklega á hið umþrætta bréf byggingarfulltrúa frá 27. september 1996 og bréf tæknideildar Kópavogs frá 27. apríl 1999, þar sem fjallað hafi verið um erindi stefndu og eiginmanns hennar um „heilsársleyfi“ fyrir sumarhúsið á lóðinni, en vísað hafi verið til bréfanna í kaupsamningi aðila. Í aug­lýsingu, sem birt var 9. maí 1999, hafi ekki verið lofað frekari byggingarrétti á fast­eigninni heldur aðeins verið gefið til kynna í almennri lýsingu eignarinnar að stærð lóðarinnar gæfi mögu­leika á við­byggingu eða nýbyggingu húss á lóðinni. Stefnandi hafi sjálfur vitað að til slíkra fram­kvæmda þyrfti leyfi frá byggingaryfirvöldum og því geti hann ekki byggt rétt sinn á því að málum hafi verið svo háttað, sem fram komi í bréfunum. Stefnda bendir einnig á í þessu sambandi að stefnandi hafi hvorki framvísað skil­ríkjum um að hann hafi sótt formlega um byggingarleyfi á fast­eigninni né heldur að hann hafi fengið formlega synjun um slíkt leyfi. Samkvæmt framansögðu verði að telja, hvað sem öllu öðru líður, að stefnandi hafi fengið tilefni til að kynna sér nánar stöðu fasteignarinnar áður en hann gekk til samnings­gerðarinnar, telji hann nú, að þar hafi skort á upplýsingar og verði hann því að bera alla áhættu af því að hafa ekki sinnt þeirri aðgæsluskyldu. Engu breyti í lögskiptum málsaðila þótt handhafi nefndrar kvaðar, Kópavogsbær, hafi ekki verið búinn að þinglýsa kvöðinni á fasteignina, svo sem hann hafi ráðgert í bréfinu frá 27. september 1996, enda skipti það eitt máli að stefnanda var eða mátti vera kunnugt um kvöðina, sbr. 19. gr. þinglýsingalaga. Orð bréfsins um þinglýsingu hafi ekki sjálfstætt form­gildi, sem skapi stefnanda sérstakan rétt í lögskiptum við stefndu. Á hitt beri að líta, svo sem lögmaður stefndu reifaði við munnlegan málflutning, að hafi stefnandi verið grandlaus um kvöðina við kaupsamningsgerð, svo sem hann haldi fram, þá geti Kópa­vogsbær nú ekki þinglýst henni á eignina, sbr. 24. gr. þinglýsingalaga. Kvöðin hefði í því tilviki ekkert gildi gagnvart stefnanda. Stefnda mótmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda að það hafi verið for­senda hans fyrir kaupunum að hann fengi að byggja meira á lóðinni. Stefnandi hafi hvorki upplýst stefndu og eiginmann hennar um þá ákvörðunarástæðu sína né heldur látið hennar getið í kaupsamningi aðila og því geti hann ekki byggt á hinni meintu forsendu í lögskiptum við stefndu. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður stefndu byggir hún sýknu­kröfuna á því að stefnandi hafi, hvað sem öðru líður, sýnt af sér slíkt tómlæti við að gera rek að kröfum á hendur stefndu að þær séu nú allar fallnar niður á grund­velli megin­reglu 52. gr. þágildandi kaupalaga, sbr. nú meginreglu 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000 um sama efni. Viðurkennt sé að seljandi eignar hafi lögmæta hagsmuni að fá að vita án ástæðulauss dráttar um þá afstöðu kaupanda að seljandinn hafi ekki rétti­lega staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi og að kaupandinn hyggist hafa uppi kröfur af því tilefni. Eigi þetta ekki síst við þegar um sé að ræða riftun í fasteignakaupum og einnig sérstaklega þegar kaupandi hefur tekið við fasteign og hafið afnot hennar. Eins og hér hátti til hafi stefnandi fengið fasteignina afhenta í lok nóvember 1999 og fengið afsal fyrir henni 1. desember sama ár. Stefnandi hafi hins vegar ekki borið fram kvörtun við stefndu eða eiginmann hennar fyrr en með bréfi lögmanns síns 9. janúar 2001 þegar lýst hafi verið yfir riftun á kaup­samningi aðila. Stefnandi hafi engar skýringar gefið á þessum drætti, en af hálfu stefndu var á því byggt við munnlegan málflutning að honum hafi í síðasta lagi borið að gera rek að kröfu sinni í júlí 1999, en þá hafi hann, samkvæmt eigin framburði fyrir dómi, fengið þær upplýsingar frá skipulagsstjóra í Kópavogi að ekki yrði veitt leyfi fyrir byggingu einbýlishúss á fasteigninni. Stefnda bendir á að í stefnu sé einungis vísað til framlagðrar matsgerðar til stuðnings varakröfu stefnanda um skaðabætur eða afslátt. Matsgerðinni virðist því ekki ætlað neitt hlutverk við málafærslu til stuðnings aðalkröfunni um riftun. Hvað sem því líði byggi stefnda á því að matsgerðin hafi enga þýðingu fyrir sakarefnið í málinu. Málsaðilar hafi gert kaupsamning um viðkomandi fasteign við ákveðnu verði. Það verð sé skuldbindandi í viðskiptum aðilanna og verði ekki „hnekkt“ með mati síðar. Fasteignin hafi verið seld á frjálsum markaði, en í því felist að verðið hafi ráðist af eftirspurn eftir eigninni. Stefnandi hafi þar haft betur en aðrir, sem sýnt hafi eigninni áhuga, með því að bjóða hærra verð fyrir hana en þeir. Þannig hafi stefnandi fyrst boðið 11.600.000 krónur, en síðan hækkað boð sitt í 12.000.000 króna þegar honum hafi verið ljóst að aðrir hefðu sýnt kaupunum áhuga á svipuðu verði. Að þessu virtu stoði það stefnanda ekki að byggja á matsgerð um „líklegt söluverð“ ­eignarinnar í maí 1999, að gefnum tilgreindum forsendum, sem séu í besta falli afar villandi og leitt hafi til niðurstaðna, sem virðast tæplega rökstuddar, efnislega fjarstæðu­kenndar og í ósamræmi við vitnisburð Bárðar Tryggvasonar, Sveins Guðmundssonar og Magnúsar Leópoldssonar, sem allir hafi reynslu af fasteignaviðskiptum. Loks bendir stefnda á í þessu sambandi að stefnandi hafi sjálfur boðið eignina til sölu á 14.200.000 krónur skömmu eftir útgáfu afsals, en á þeim tímapunkti hafi hann vitað allt um þau atriði, sem hann byggi kröfur sínar á í málinu. Miðað við málatilbúnað stefnanda virðist hann því hafa ætlað að yfirfæra ætlað tjón sitt á einhvern annan og krækja sér í góðan skilding í leiðinni. Stefnda mótmælir því einnig að skilyrði séu til að leggja skaðabótaskyldu á hana, svo sem stefnandi krefjist í aðal- og varakröfu. Í fyrsta lagi vegna þess að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna viðskiptanna. Í annan stað er þetta byggt á áðurgreindum sjónarmiðum um að fasteignin hafi verið ógölluð og að hugsan­legar kröfur stefnanda hafi fallið niður fyrir sakir tómlætis. Í þriðja lagi er á því byggt í þessu efni að hvað sem öðru líði hafi hvorki verið sýnt fram á sök stefndu né heldur að hún hafi ábyrgst þá kosti eignarinnar, sem stefnandi telur á skorta. Ef fallist verður á aðalkröfu stefnanda byggir stefnda enn fremur á því að fjár­hæð endurgreiðslukröfu og bótakrafna sé of há. Draga verði frá endurgreiðslu­kröfunni hæfilega húsaleigu fyrir þann tíma, sem stefnandi hafi haft afnot hins selda. Telur stefnda hæfilega leigu nema 75.000 krónum á mánuði, frá afhendingu fast­eignar­innar 1. desember 1999, en samkvæmt því nemi áfallin húsaleiga til og með janúar 2002, þegar greinargerð lögmanns stefndu sé rituð, krónum 1.950.000. Meðal máls­skjala séu gögn til stuðnings kröfu stefnanda um „gjöld vegna hitaveitu“, en þar komi fram kostnaður vegna vanskila stefnanda, sem hljóti að teljast stefndu óvið­komandi. Jafnframt mótmælir stefnda kröfu stefnanda um dráttarvexti af aðal­kröfunni, sem hann geri ekki grein fyrir í stefnu. Ekki fái staðist að unnt sé að krefjast dráttarvaxta á endurgreiðslukröfunni fyrir tímabil þegar stefnandi hafi sjálfur haft undir höndum og hagnýtt sér þau verðmæti, sem eigi að skila. Þar að auki miðist kröfu­gerðin við að dómurinn staðfesti riftun 9. janúar 2001. Fyrir þann tíma hafi ekki verið krafist endurgreiðslu og komi þegar af þeirri ástæðu ekki til greina að dæma dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá 9. febrúar sama ár, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sem í gildi hafi verið á þessum tíma. Stefnda mótmælir einnig fjárhæð varakröfu stefnanda og vísar til fyrri mót­mæla varðandi framlagða matsgerð, sem feli ekki í sér sönnun um „raunverulegt“ verð­mæti hinnar seldu fasteignar. Þá er skaðabótaskyldu mótmælt á sama grundvelli og að framan greinir, sem og afsláttarkröfu með sömu rökum og gegn öðrum kröfum stefnanda. Að því er afsláttarkröfuna varðar bendir stefnda jafnframt á að ekki hafi verið um skort á sérstökum áskildum kostum eignarinnar að ræða, sem stefndu hafi verið kunnugt um. Að auki er á það bent að stefnandi geri í stefnu enga grein fyrir því hvers vegna sjónarmið hans um skaðabætur og afslátt gefi honum sömu kröfufjárhæð, en umrædd vanefndaúrræði byggist á mjög mismunandi forsendum. Loks mótmælir stefnda kröfu stefnanda um dráttarvexti af varakröfunni og vísar um þau mótmæli til sömu sjónarmiða og varðandi aðalkröfu. Auk framangreindra lagaraka vísar stefnda til ólögfestra reglna í samninga- og kröfurétti, sem og meginreglna í kaupalögum, sem beitt hafi verið í dómsúrlausnum varðandi fasteignakaup. IX. Í málinu liggur fyrir lóðarleigusamningur frá 1943 milli Lárusar Hjaltested, þáverandi eiganda jarðarinnar Vatnsenda og Einvarðs Hallvarðssonar, föður eigin­manns stefndu í málinu. Með samningnum seldi Lárus Einvarði á leigu landspildu nr. 134 úr landi Vatnsenda til 99 ára. Landið var leigt með þeim skilmálum meðal annars að ekki mætti hafa skepnur á landinu og ekki reka þar verslun eða greiðasölu. Þá áskildi landeigandi sér forkaups- og leigurétt að mannvirkjum á landinu, en félli hann frá þeim rétti var leigutaka heimilt að selja eða leigja landið þriðja aðila með sömu réttindum og um getur í leigusamningnum. Eftir andlát Einvarðs gekk landspildan til Hallvarðs sonar hans og frá honum til stefndu, með kaupmála 14. maí 1996. Fyrir þann tíma mun Hallvarður hafa hreyft því máli við skipulagsyfirvöld í Kópavogi hvort þeim hjónum yrði veitt leyfi til að byggja sumarhús á lóðinni í stað eldra húss, sem fyrir væri. Í bréfi byggingarfulltrúa frá 1. mars 1994, sem stefnandi lagði fram við þingfestingu málsins, kemur fram að byggingarnefnd líti jákvætt á málið, enda verði lagðar fram teikningar af húsinu, sem yrði færanlegt af undirstöðum. Í framhaldi lögðu hjónin fram formlega umsókn um byggingarleyfi 24. júní 1996, sem samþykkt var af bæjarstjórn Kópavogs 24. september sama ár. Bréfaskriftir milli stofnana Kópavogsbæjar, sem stefnandi lagði einnig fram við þingfestingu, bera með sér að umsóknin hafi sætt andstöðu af hálfu heil­brigðiseftirlits Kópavogssvæðis, sem benti ítrekað á að landspildan væri á vatns­verndarsvæði í flokki 2 og því mætti ekki leyfa nýjar byggingar, sumarbústaði eða þess háttar á lóðinni, sbr. uppdrátt af verndun vatnsbóla á höfuðborgarsvæðinu. Í bréfi heilbrigðisfulltrúa til bæjarstjórnar 12. ágúst 1996 var þess óskað að bæjarstjórn myndi að minnsta kosti ekki samþykkja byggingarleyfið fyrr en búið væri að taka ákvörðun um framtíðarskipan vatnsverndar á svæðinu. Byggingarnefnd mælti engu að síður með veitingu leyfisins og benti á í bréfi byggingarfulltrúa 20. september 1996 að reglur um vatnsvernd bönnuðu ekki endurnýjun bygginga á svæðinu, auk þess sem líklega drægi úr mengunarhættu með byggingu nýs sumarhús, þar sem fullkomin rot­þró yrði sett upp við nýja sumarhúsið í stað gamallar og eflaust úreltrar rotþróar. Önnur notkun á landinu yrði eðlilega óbreytt. Í bréfinu var vakin athygli á þeim kvöðum og fyrirvörum, sem byggingarnefnd setti fyrir samþykkt byggingarleyfisins. Þær kvaðir voru settar fram í hinu umþrætta bréfi byggingarfulltrúa til stefndu og eigin­manns hennar 27. september 1996, sem stefnandi kveðst ekki hafa vitað um fyrr en vorið eða sumarið 2000. Stefnandi lagði einnig fram við þingfestingu fjölda bréfa og annarra skjala, sem varða umsókn félags sumarhúsaeigenda við Vatnsenda til bæjarráðs Kópavogs frá 25. janúar 1998, þar sem eigendurnir óska eftir sameiginlegu leyfi til heilsárs­búsetu í sumarhúsunum og árétta jafnframt óskir um lagningu hitaveitu að húsunum. Fram kemur í gögnunum að bæjarráð hafi lagt til að litið yrði jákvætt á bæði erindin, að fengnu samþykki eiganda jarðarinnar Vatnsenda, sem þá var Magnús Hjaltested. Með bréfi bæjarverkfræðings í Kópavogi 27. apríl 1999 var stefndu og eiginmanni hennar formlega tilkynnt að bæjarráð hefði samþykkt ársbústaðaleyfi að Vatnsenda­bletti 134 og lagningu hitaveitu að sumarhúsinu, en jafnframt ítrekað að landeigandi yrði að veita skriflegt samþykki fyrir hvoru tveggja, auk þess sem Hitaveita Reykja­víkur þyrfti að samþykkja lagningu hitaveitunnar. Segir í bréfinu að bæjarverk­fræðingur muni beita sér fyrir samþykki Hitaveitunnar að fengnu skriflegu samþykki land­eiganda. Með yfirlýsingu landeiganda 11. nóvember 1999 var samþykkt heilsárs­búsetu­leyfi vegna íbúðarhúsa að Vatnsendabletti 134. Byggingarfulltrúi tilkynnti stefnanda um afgreiðslu þess erindis í bréfi dagsettu 25. nóvember 1999 og vakti athygli á því að búsetunni fylgdu kvaðir samkvæmt ákvæðum um grannsvæði í sam­þykkt nr. 636/1997 um verndarsvæði vatnsbóla. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið bréf þetta í hendur fyrr en eftir útgáfu afsals 1. desember 1999. X. Eins og rakið er í I. kafla að framan auglýsti stefnda fasteignina Vatns­enda­blett 134 til sölu í Morgunblaðinu 9. maí 1999. Í auglýsingunni kom fram að um væri að ræða heilsárshús á glæsilegum stað við Elliðavatn. Lóðarstærð var tilgreind 7.500 fm. og þar í sviga fyrir aftan stóð („möguleiki á að byggja annað hús eða byggja við“). Stefnandi skoðaði fasteignina 10. maí ásamt ráðgjafa sínum Þorvaldi Björns­syni. Er sannað með framburði stefnanda fyrir dómi og vitnisburði Þorvaldar að stefnda og eiginmaður hennar, Hallvarður Einvarðs­son, hafi upplýst að fast­eignin væri innan vatns­verndarsvæðis og að þau hafi sagt vera möguleika á að byggja við húsið eða reisa nýtt hús á lóðinni, án þess þó að nefna að byggingar­­leyfi væri fyrir hendi eða að slíkt leyfi yrði veitt. Einnig er sannað með dómsframburði stefnanda sjálfs að hann hafi vitað frá upphafi að hann yrði að fá samþykki frá Kópa­vogs­bæ fyrir byggingar­leyfi á lóðinni og að ekki yrði hlaupið að því að fá slíkt leyfi þar sem lóðin væri ekki á skipulögðu svæði. Engu að síður undirritaði stefnandi kaupsamning um eignina 25. maí 1999 án þess að gera athugasemdir eða fyrirvara um byggingarleyfi eða aðrar tak­markanir á nýtingarmöguleikum lóðarinnar vegna skipulags- og vatnsverndarsjónar­miða. Það er óumdeilt í málinu að við undirritun kaupsamningsins lágu fyrir fjöl-mörg gögn og bréfaskriftir við tæknideild Kópavogsbæjar, Hitaveitu Reykjavíkur og Kópa­vogsbæ og var þess getið sérstaklega í samningnum að stefnandi hefði kynnt sér gögnin fyrir undirritun. Af málatilbúnaði stefnanda og yfirlýsingum fyrir dómi verður ekki annað ráðið en að honum hafi þá verið eða mátt vera kunnugt um bréfaskriftir milli eiginmanns stefndu og byggingarfulltrúa í Kópavogi frá árinu 1994, en eins og fram kemur í IX. kafla að framan tók byggingarnefnd jákvætt í hugmynd hjónanna um byggingu sumarhúss á lóðinni að því gefnu að húsið yrði færanlegt af undirstöðum. Þá er því ekki mótmælt af hálfu stefnanda að fyrir hafi legið bréfaskriftir milli heil­brigðis­eftirlits Kópavogssvæðis og bæjarstjórnar Kópavogs frá árinu 1996, þar sem fram hafi komið það sjónarmið heilbrigðisfulltrúa að landspildan væri á vatnsverndar­svæði og því mætti ekki leyfa nýjar byggingar á lóðinni. Vísast nánar til IX. kafla um efni þeirra bréfaskrifta, en þar kemur einnig fram að byggingarnefnd Kópavogs hafi þrátt fyrir þetta mælt með veitingu byggingarleyfis til stefndu og eiginmanns hennar með þeim rökum að reglur um vatnsvernd bönnuðu ekki endurnýjun bygginga á vatns­­verndarsvæðinu. Þegar litið er til áður nefnds framburðar stefnanda fyrir dómi og ofangreindra bréfa­skrifta verður ekki ályktað á annan veg en þann að stefnandi hafi fyrir gerð kaup­samningsins vitað að fasteignin væri innan vatnsverndarsvæðis, að byggingarleyfi á lóðinni væri háð samþykki Kópavogsbæjar og að slíkt leyfi yrði torfengið þar sem lóðin væri ekki á skipulögðu svæði. Að þessu virtu þykir ekki ráða úrslitum hvort lagt hafi verið fyrir stefnanda hið umþrætta bréf frá 27. september 1996, en tilefni þeirrar bréfritunar var fyrst og fremst að kynna stefndu og eiginmanni hennar að byggingar­nefnd Kópavogs hefði samþykkt byggingu sumarhúss á lóðinni með þeirri kvöð að húsið yrði færanlegt af undirstöðum og kynni að þurfa að víkja með skömmum fyrir­vara af skipulagsástæðum. Að sögn hjónanna var bréfið lagt fram í upplýsingaskyni fyrir kaupsamningsgerðina. Er sú frásögn studd vitnisburði Sveins Guðmundssonar héraðs­­dómslögmanns og Kristins Kolbeinssonar löggilts fasteignasala og fær einnig nokkra stoð í vætti Bárðar Tryggvasonar sölustjóra hjá fasteignasölunni Valhöll. Við mat á vitnisburði Sveins ber til þess að líta að hann var og er í samstarfi við eigin­mann stefndu, en þeir reka lögmannsstofur í sama húsnæði. Engu að síður þykir stefnandi bera halla af sönnunarskorti fyrir þeirri staðhæfingu sinni að umrætt bréf hafi ekki legið frammi við gerð kaupsamningsins, en sú staðhæfing er aðeins studd vitnis­­burði Þorvaldar Björnssonar, kunningja hans og lærimeistara í rafvirkjun. Samkvæmt framansögðu er ósannað að stefnda og eigin­maður hennar hafi fyrir gerð kaupsamningsins veitt rangar og blekkjandi upplýsingar um eiginleika fast­eignarinnar eða leynt mikilvægum upplýsingum um eignina. Er þvert á móti upplýst að stefnanda hafi verið kunnugt um tak­markanir á veitingu frekari byggingar­leyfa af skipulagsástæðum og mátti vera ljóst að vegna vatnsverndarsjónarmiða yrðu vart leyfðar nýjar byggingar á lóðinni. Var því brýnt að hann kynnti sér nánar stöðu fast­eignarinnar áður en hann gekk til samnings­gerðarinnar. Fyrirhugaðar breytingar á aðal­­skipulagi fyrir Kópavog 2002-2012 og tillögur að deiliskipulagi við Elliðavatn frá maí 2001 og síðar breyta engu í þessu sambandi og stofna ekki betri rétt til handa stefnanda, en í lög­skiptum aðila verður að miða við gildandi aðalskipulag í maí 1999. Af hálfu stefnanda er einnig á því byggt að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum og því verði, sem hann hafi verið tilbúinn að greiða fyrir eignina, að hann fengi að byggja við sumarhúsið eða reisa nýtt hús á lóðinni. Fyrir dómi lýsti stefnandi því yfir að hann hefði hvorki upplýst stefndu eða eiginmann hennar um þá forsendu fyrir samninsgerðina né heldur óskað eftir að tilgreina hana í kaup­samningnum. Þegar af þeirri ástæðu stoðar stefnanda ekki að bera fyrir sig greinda máls­ástæðu. Með hliðsjón af því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að fast­eignin Vatnsendablettur 134 hafi hvorki verið haldin göllum í skilningi 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup né heldur hafi eignina skort einhverja áskilda kosti á þeim tíma er kaupin gerðust í skilningi 2. mgr., sem heimili stefnanda beitingu þeirra vanefndaúrræða, sem mælt er fyrir um í lagagreininni. Ber því að sýkna stefndu af dómkröfum stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá er tapar máli í öllu verulegu að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum máls­kostnað. Frá þessu má víkja ef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðili vinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr. Má þá dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum er ljóst að stefnandi hefur tapað málinu í skilningi meginreglu 1. mgr. 130. gr. Niðurstaða í málinu réðist að miklu leyti á viðurkenningu stefnanda á tilteknum atvikum, sem voru honum óhagstæð og fela í sér bindandi mál­flutningsyfirlýsingar af hans hálfu. Umrædd atvik lágu fyrir áður en kaupin gerðust. Stefnandi viðurkenndi einnig fyrir dómi að hafa í júlí 1999 fengið óformlega synjun á leyfi fyrir byggingu einbýlishúss á lóðinni og meðfylgjandi skilaboð frá skipulags­stjóranum í Kópavogi að bærinn myndi aldrei samþykkja slíka byggingu, þar sem lóðin væri innan vatnsverndarsvæðis og nýbygging einbýlishúss bryti jafnframt gegn gildandi aðalskipulagi. Þrátt fyrir þetta undirritaði stefnandi afsal fyrir fasteigninni 1. desember 1999, án athugasemda eða fyrirvara um ástand og kosti eignarinnar og gerði ekki sannanlega rek að kröfugerð á hendur stefndu fyrr en 9. janúar 2001. Telur dómurinn einsýnt að krafa, sem kynni að hafa stofnast á hendur stefndu vegna fast­eigna­­við­skiptanna, hefði þá verið fallin niður fyrir sakir aðgerðar­leysis stefnanda. Eins og hér stendur á kemur því ekki til álita að beita undan­tekningar­ákvæðum 3. mgr. 130. gr. Verður því til samræmis að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar, sem þykir með hliðsjón af eðli og umfangi máls hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Dómurinn er kveðinn upp af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara. DÓMSORÐ: Stefnda, Erla Magnúsdóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Sigmundar Sæmundssonar. Stefnandi greiði stefndu 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 260/2009
Kærumál Nauðungarsala Aðild Vitni
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um að B væri heimilt að leiða M, fyrirsvarsmann A, sem vitni í máli sem B hafði höfðað gegn F. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að M yrði ekki gert að gefa skýrslu fyrir dómi sem vitni. Um skýrslugjöf hans, sem fyrirsvarsmanns A, giltu reglur um aðilaskýrslur samkvæmt VII. kafla laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila Bygg Ben ehf. um að sóknaraðila væri skylt að gefa skýrslu sem vitni í máli þessa varnaraðila gegn varnaraðilanum Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að honum verði dæmt óskylt að koma fyrir dóm sem vitni í málinu. Varnaraðilinn Bygg Ben ehf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. gerir ekki sjálfstæðar kröfur í málinu en hefur í skriflegum athugasemdum til Hæstaréttar tekið undir kröfu sóknaraðila. I Hinn 19. maí 2008 var fasteignin Kólguvað 5, fnr. 227-8572, Reykjavík, seld nauðungarsölu hjá sýslumanninum í Reykjavík. Þinglesinn eigandi fasteignarinnar, og þar með gerðarþoli við söluna, var Arn ehf. Óumdeilt er að sóknaraðili er fyrirsvarsmaður Arns ehf. Varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. varð hæstbjóðandi við söluna og var boð hans, 35.000.000 krónur, samþykkt. Hinn 23. júlí 2008 gerði sýslumaður frumvarp til úthlutunar á söluverði fasteignarinnar. Á 1. til og með 5. veðrétti hvíldu tryggingarbréf varnaraðilans Bygg Bens ehf. og hafði hann samtals lýst á grundvelli þeirra kröfu að fjárhæð 14.703.995 krónur til söluandvirðis eignarinnar. Í frumvarpi sýslumanns var ekki gert ráð fyrir úthlutun til greiðslu á þessari kröfu, heldur var söluandvirðinu, að greiddum sölulaunum og lögveðskröfum, úthlutað til varnaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. á grundvelli skuldabréfs á 6. veðrétti. Liggur fyrir í gögnum málsins að afstaða sýslumanns um að úthluta ekki af söluverðinu til varnaraðilans Bygg Ben ehf. á grundvelli tryggingarbréfanna byggðist á því að ekki hefði verið sýnt fram á skuldir að baki bréfunum. Hafði varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. mótmælt úthlutun til varnaraðilans Bygg Ben ehf. á þessari forsendu. Varnaraðilinn Bygg Ben ehf. mótmælti frumvarpinu og krafðist greiðslu kröfu sinnar. Varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. andmælti kröfunni og krafðist þess að frumvarpið yrði látið standa óbreytt. Haldinn var fundur í tilefni mótmælanna hjá sýslumanni 20. nóvember 2008. Á hann mættu fulltrúar beggja varnaraðila og ítrekuðu kröfur sínar. Ekki verður séð af gögnum málsins að sóknaraðili hafi verið boðaður til þessa fundar. Málið var tekið fyrir á ný hjá sýslumanni 21. nóvember 2008 og var þá enn mætt af hálfu sömu aðila. Sýslumaður tilkynnti á fundinum að hann hefði ákveðið að taka ekki til greina mótmæli varnaraðilans Bygg Ben ehf. við frumvarpinu. Lýsti hann þá yfir að úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur yrði leitað um þessa ákvörðun. Gerði hann það síðan með bréfi 27. nóvember 2008, sem stimplað var um móttöku héraðsdóms 2. desember 2008. Varnaraðilinn Bygg Ben ehf. skilaði greinargerð til héraðsdóms 9. janúar 2009 og gerði kröfu um breytingu á fumvarpi sýslumanns á þann veg að hann fengi úthlutað fyrrgreindri fjárhæð af söluverðinu vegna tryggingarbréfa sinna. Í greinargerðinni tiltók hann vitni sem óskað væri að skýrslur yrðu teknar af fyrir dómi. Meðal þeirra var sóknaraðili, Magnús Ívar Guðbergsson, fyrirsvarsmaður Arns ehf., sem var gerðarþoli við uppboðssöluna. Af hálfu varnaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. var í greinargerð 30. janúar 2009 aðallega krafist frávísunar málsins, til vara staðfestingar frumvarps sýslumanns en að því slepptu lækkunar á kröfu varnaraðilans Bygg Ben ehf. um úthlutun. Frávísunarkrafan var aðallega studd þeim rökum að málatilbúnaður varnaraðilans Bygg Ben ehf. væri svo óskýr að ekki yrði lagður á hann dómur. Hinn 16. apríl 2009 gaf héraðsdómur út kvaðningu til sóknaraðila um að mæta við aðalflutning málsins 27. apríl 2009 til vitnisburðar. Var kvaðningin birt sóknaraðila 22. apríl 2009. Með bréfi til héraðsdóms 26. apríl 2009 mótmælti sóknaraðili kvaðningu héraðsdómsins. Voru mótmælin á því byggð að hann hefði lögvarða hagsmuni af úrlausn deilu um úthlutun uppboðsandvirðis af eign sinni og rétt hefði verið að veita sér aðilastöðu í málinu samkvæmt 4. málslið 2. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Væri því ekki unnt að kveðja sig til vitnisburðar. Í upphafi aðalmeðferðarinnar lagði varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. fram bókun og ítrekaði meðal annars kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi, og nú meðal annars með þeim rökum að gerðarþola, Arni ehf., hefði ekki verið veitt aðild að málinu. Þá var því einnig mótmælt að fyrirsvarsmaður Arns ehf. væri skylt að gefa skýrslu sem vitni í málinu. Í framhaldinu kom sóknaraðili fyrir dóminn. Neitaði hann að svara spurningum og felldi héraðsdómur þá hinn kærða úrskurð um skyldu hans til að gefa skýrslu sem vitni. Að svo búnu var bókað að sóknaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar og var aðalmeðferð síðan frestað ótiltekið. II Svo sem að framan greinir bar varnaraðilinn Bygg Ben ehf. ágreining um frumvarp sýslumanns til úthlutunar á söluverði hinnar seldu fasteignar undir héraðsdóm með heimild í 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991, þar sem vísað er til XIII. kafla laganna um málsmeðferð. Samkvæmt 2. mgr. 74. gr. skal dómari ákveða hvernig aðild máls verði háttað ef því er ekki þegar vísað frá dómi. Af endurritum héraðsdóms verður ekki séð að tekin hafi verið sérstök ákvörðun um þetta, en hins vegar er ljóst af þeim að varnaraðilinn Bygg Ben ehf. var talinn sóknaraðili málsins í héraði og varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. varnaraðili þess. Sóknaraðila var ekki gefin aðilastaða. Í 4. málslið 2. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991 er meðal annars kveðið á um að gerðarþoli við nauðungarsöluna skuli talinn varnaraðili ef ágreiningsefnið varði hagsmuni hans. Ágreiningurinn sem undir héraðsdóm var borinn varðar án nokkurs vafa hagsmuni gerðarþolans, Arns ehf., þar sem í reynd er deilt um hvort fyrir hendi sé skuld hans sem tryggingarbréf varnaraðilans Bygg Ben ehf. sé ætlað að tryggja. Héraðsdómi var því skylt samkvæmt nefndu lagaákvæði að gefa Arni ehf. aðilastöðu til varnar í málinu. Þó að ákvörðun dómsins um aðild málsins sé í sjálfri sér ekki til endurskoðunar í þessu máli felst í því sem hér hefur verið rakið að um skýrslu fyrir dómi af fyrirsvarsmanni Arns ehf., sóknaraðila þessa máls, gilda reglur um aðilaskýrslur samkvæmt VII. kafla laga nr. 91/1991. Af því leiðir að sóknaraðila verður ekki gert að gefa skýrslu fyrir dómi sem vitni og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Við upphaf aðalmeðferðar málsins þann 27. apríl 2009 kom fram að vitnið Magnús Ívar Guðbergsson, stjórnarformaður Arn ehf., myndi neita að svara spurningum fyrir dóminum. Vitnið, sem boðað var með kvaðningu útgefinni af dómara málsins dagsettri 16. apríl 2009, kom því næst fyrir dóminn. Eftir að vitnaskylda og vitnaábyrgð hafði verið brýnd fyrir vitninu neitaði það að svara spurningum lögmanns sóknaraðila. Byggði vitnið neitun sína á því að veita hefði átt því stöðu aðila í málinu, sbr. 4. málsliður 2. mgr. 74. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Það hefði skapað því færi á að koma að andmælum við kröfum og rökstuðningi sóknaraðila málsins. Samkvæmt 74. gr. laga nr. 90/1991 ákveður dómari hvernig aðild er háttað að málum sem rísa vegna ágreinings sem rís við nauðungarsölu. Aðild að máli þessu var ákveðin með þeim hætti að Bygg Ben hf., sem óskaði úrlausnar dómsins, væri sóknaraðili en að Frjálsi fjárfestingabankinn hf. væri varnaraðili. Ekki var talið að gerðarþoli við nauðungarsöluna, Arn ehf., þyrfti að eiga aðild að málinu. Með hliðsjón af því hvernig aðild að málinu er háttað er það niðurstaða dómsins að Magnúsi Ívari Guðbergssyni, sem ekki er samkvæmt því aðili máls eða fyrirsvarsmaður aðila, sé skylt að koma fyrir dóm í málinu sem vitni og svara munnlega spurningum sem til hans er beint um málsatvik, sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Magnúsi Ívari Guðbergssyni er skylt að gefa skýrslu sem vitni í máli nr. Z-5/2008.
Mál nr. 461/2003
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að ekki yrði aflað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um túlkun á ákvæðum reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1400/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2003 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. desember 2003. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um túlkun á ákvæðum reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1400/2002. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess „að EFTA dómstóllinn verði beðinn um ráðgefandi álit á því hvort aðgerðir stefnda stangist á við tilgang, anda og ákvæði reglugerðar nr. 1400/2002.“ Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:
Mál nr. 90/2013
Skaðabætur Vinnuslys Réttargæsla Aðild Sératkvæði
G krafðist þess aðallega að viðurkennd yrði óskipt skaðabótaskylda L ehf. og J ehf., vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir er hún starfaði fyrir J ehf. í kvikmyndaveri L ehf., er ljósastandur sem verið var að vinna við féll á hana. Til vara krafðist hún þess að viðurkenndur yrði réttur sinn til greiðslu bóta úr launþegatryggingu J ehf. hjá T hf. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að G hefði haldið áfram stöfum sínum eftir slysið og hefði hún ekki orðið óvinnufær af þess völdum. Hefði slysið því ekki verið tilkynningaskylt samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Ekkert væri fram komið sem benti til þess að slysið mætti rekja til vanhirðu eða annarrar saknæmrar framgöngu starfsmanna L ehf. varðandi viðhald eða uppsetningu standsins eða að ástand hans hefði verið þannig að sjá hefði mátt fyrir að notkun hans fylgdi sérstök slysahætta. Með vísan til 1.mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 var lagt til grundvallar að ljósamaður, sem átti við ljósastandinn umrætt sinn, hefði ekki valdið slysinu með gáleysi við meðhöndlun ljóssins, en G hafði borið fyrir héraðsdómi að hún teldi að ekki hefði verið hægt að haga vinnunni við standinn með öðrum hætti. Varð krafa G á hendur J ehf. því ekki reist á reglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Voru J ehf. og L hf. því sýknaðir af aðalkröfu G. Að því er varðaði varakröfu G vísaði Hæstiréttur til þess að í héraði hefði T hf. verið stefnt til réttargæslu, en að í áfrýjunarstefnu væri varakröfunni beint að félaginu. Með vísan til 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um að kröfur yrðu ekki gerðar á hendur þeim sem stefnt væri til réttargæslu var varakröfu G á hendur réttargæslustefnda T hf. vísað frá Hæstarétti. Þá var J ehf. sýknaður af varakröfunni á grundvelli aðildarskorts.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. febrúar 2013. Hún krefst þess aðallega að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu, Latabæjar ehf. og J&L ehf., vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir 17. október 2010 er hún starfaði fyrir J&L ehf. í kvikmyndaveri Latabæjar ehf. Til vara krefst hún þess að viðurkenndur verði réttur sinn til greiðslu bóta úr launþegatryggingu J&L ehf. hjá Tryggingamiðstöðinni hf. og er varakröfunni beint að Tryggingamiðstöðinni hf. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi, Latibær ehf., krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að sök verði skipt í málinu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi, J&L ehf., og réttargæslustefndi, Tryggingamiðstöðin hf., krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti Réttargæslustefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi stefndi Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu í héraði og verður stefna ekki skilin á annan hátt en þann að varakröfu um viðurkenningu á rétti áfrýjanda til bóta úr launþegatryggingu stefnda J&L ehf. hafi með stefnunni verið beint að því félagi. Stefndi J&L ehf. tók til varna á þeim grunni og krafðist sýknu með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem kröfunni væri ranglega beint að sér. Í áfrýjunarstefnu beinir áfrýjandi varakröfu sinni að Tryggingamiðstöðinni hf. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 verða kröfur ekki gerðar á hendur þeim sem stefnt er til réttargæslu. Varakröfu áfrýjanda á hendur réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. er því vísað frá Hæstarétti. II Málsatvik eru þau að 17. október 2010 var verið að vinna við gerð auglýsingar sem stefndi J&L ehf. hafði tekið að sér að gera. Fór vinnan fram í myndveri að Miðhrauni 4 í Garðabæ. Myndver þetta mun hafa verið í umráðum 380° Studios ehf., sem samkvæmt gögnum málsins leigði það stefnda J&L ehf. í fjóra daga til verksins. Við gerð auglýsingarinnar munu hafa unnið 10 til 15 manns á vegum stefnda J&L ehf., þeirra á meðal áfrýjandi sem gegndi starfi aðstoðarleikstjóra. Um klukkan 11 árdegis var Ásgrímur Guðbjartsson, sem gegndi starfi ljósamanns, að vinna við ljósastand í myndverinu. Standur þessi mun vera á hjólum og um fjögurra metra hár. Ofan á hann mun hafa verið fest um fimm metra löng þverslá. Var miðja hennar fest við lóðrétta burðarsúlu standsins. Ljós var fest við annan enda þverslárinnar en sandpokar á hinn til mótvægis. Ójafnvægi komst á standinn og féll hann niður og lenti á efri hluta baks og hálsi áfrýjanda, en samstarfskona hennar Sara Jónsdóttir, sem gegndi starfi framleiðanda við gerð auglýsingarinnar, varð einnig fyrir standinum. Lögregla og sjúkralið voru kölluð til. Samkvæmt skýrslu lögreglu var vinna í fullum gangi í myndverinu þegar hana bar að garði og engin ummerki að sjá eftir óhappið. Kváðust áfrýjandi og Sara hissa á að sjá lögreglu og sjúkralið enda hefðu þær ekki beðið um slíka aðstoð. Segir í skýrslunni að þær hafi kennt sér engra eða lítilla eymsla og hafi hvorki þær né sjúkraflutningamenn talið frekari aðstoðar þörf. Skömmu síðar um daginn leitaði áfrýjandi til bráðadeildar Landsspítala háskólasjúkrahúss. Var talið að hún hafði tognað á hálshrygg, brjósthrygg og olnboga. Sneri áfrýjandi að því búnu aftur til vinnu sinnar og lauk verkefni dagsins, en ekki þrautalaust. Áfrýjandi kvaðst ekki hafa verið óvinnufær eftir slysið en eftir að töku umræddrar auglýsingar lauk hefðu liðið 10 dagar þar til hún hóf vinnu við næsta verkefni, sem var fyrir aðila ótengdan þessu máli. Meðal gagna málsins er vottorð Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis 25. febrúar 2011. Samkvæmt því hafði hann skoðað áfrýjanda 30. desember 2010. Greindist hún með tognun og ofreynslu á hálshrygg, brjósthrygg og olnboga og tognun á vinstri úlnlið og væri ekki frekari bata að vænta. Myndver það sem slysið varð í mun vera notað til gerðar sjónvarpsþátta um Latabæ, en er leigt út til annarra verkefna þegar hlé verða á upptökum þáttanna. Myndverið er leigt út án starfsfólks. Á vegum leigusala er þó húsvörður og gegndi Hannes Karl Björgvinsson því hlutverki þegar slysið varð. Samkvæmt skýrslu hans fyrir héraðsdómi fólst það í því einu að opna húsið og gæta eigna leigusala. Hann kvaðst hins vegar vera smiður og jafnframt hafa verið í vinnu þennan dag fyrir stefnda J&L ehf. við gerð leikmyndar. Kvaðst hann vinna hjá félagi sem nefnist HKB verktak sem geri húsráðanda reikning fyrir störf sín. Á reikningi fyrir leigu myndversins kemur ekki fram hvaða tæki fylgdu með leigunni og ekki voru allir sem skýrslu gáfu fyrir héraðsdómi vissir um hvort ljósastandurinn hefði verið í eigu leigusala eða hvort hann hefði verið notaður með heimild hans. Með skýrslum Hannesar Karls og Karls Óskarssonar kvikmyndatökustjóra fyrir héraðsdómi, en sá síðarnefndi þekkti vel til myndversins, verður talið sannað að ljósastandurinn hafi verið í eigu leigusala og notaður af stefnda J&L ehf. með hans heimild. Eins og framan er rakið varð slysið sem er tilefni þessa máls við gerð auglýsingar á vegum stefnda J&L ehf. Skipulagi þeirrar vinnu var hagað með þeim hætti að fyrrnefnd Sara Jónsdóttir, sem nefndist framleiðandi auglýsingarinnar, réð sérhæfða menn, svo sem kvikmyndatökustjóra, ljósamann og aðstoðarleikstjóra, til að sinna einstökum þáttum verksins. Þá sá hún um að útvega þau tæki og tól sem þessir starfsmenn töldu sig vanhaga um. Allir þessir menn voru ráðnir sem verktakar til að sinna þessu afmarkaða verkefni og kemur fram í skýrslum fyrir héraðsdómi að sá háttur sé jafnan hafður á við kvikmyndaframleiðslu af þessu tagi. Áfrýjandi kvaðst í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi hafa verið ráðin til verksins sem verktaki en ekki hafa gert skriflegan samning um verkið. Kvaðst hún gera kröfu um tiltekna greiðslu fyrir hvern vinnudag en ekki fyrir unna tíma. Einkahlutafélagið Eldar & Skuggi gerði stefnda J&L ehf. reikning fyrir vinnu hennar, en áfrýjandi er eini stjórnarmaður þess félags. Ásgrímur Guðbjartsson ljósamaður kvaðst einnig hafa verið ráðinn sem verktaki og gerði hann stefnda J&L ehf. reikning fyrir verkið í eigin nafni. Verður af honum ráðið að hann miði endurgjald við tiltekna fjárhæð fyrir hvern vinnudag. Umræddur ljósastandur féll er Ásgrímur ljósamaður var í stiga að eiga við ljósið á öðrum enda þverslár þeirrar sem á standinum hvíldi. Stutt frásögn af atburðinum er höfð eftir honum í símaskýrslu lögreglu 27. janúar 2011 og hann gaf einnig skýrslu fyrir héraðsdómi. Er skýrsla hans um margt óljós þannig að ekki er auðvelt af lestri hennar að fá glögga mynd af því sem gerðist. Í lögregluskýrslunni kvaðst Ásgrímur hafa verið að vinna við að taka niður ljósið en fyrir dómi var hann ekki viss um hvort hann hefði verið að taka ljósið niður eða breyta stefnu þess. Hvort sem verið sé að breyta stillingu ljóssins eða taka það niður þurfi að byrja með að losa um skrúfu sem skorði ljósið, en ef taka eigi það niður þurfi að losa skrúfuna alveg og taka síðan úr splitti sem festi ljósið við hólk, sem festing ljóssins tengist, á enda þverslárinnar. Þegar hann hafði losað skrúfuna kvaðst hann hafa heyrt hljóð og þá hafi verið eins og eitthvað losnaði, hann hafi staðið með ljósið í fanginu en þversláin hafi skotist upp, væntanlega vegna fargsins á hinum enda hennar, og standurinn fallið afturábak. Dró hann þá ályktun að hljóðið hefði myndast er splittið hafi skotist úr festingu sinni. Þegar hann hafi farið upp í stiganna hafi þetta litið „allt í lagi út“ en er hann hafði losað um ljósið „rifnar þetta bara laust“ af ástæðum sem hann átti sig ekki á. Í símaskýrslu lögreglu kvaðst hann hafa haldið um ljósið á meðan verið var að taka niður sandpoka á hinum enda slárinnar, en af skýrslu hans fyrir héraðsdómi verður ekki ráðið að ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrir að ójafnvægi skapaðist vegna fargsins á hinum enda þverslárinnar. Af framburði annarra vitna fyrir héraðsdómi verður helst ráðið að Ásgrímur hafi verið einn að verki og ekkert þeirra nefnir að aðrir menn hafi unnið við að fjarlægja fargið eða gæta þess á meðan Ásgrímur átti við ljósið. III Áfrýjandi gerir kröfu um að viðurkennd verði óskipt skaðabótaábyrgð stefndu Latabæjar ehf. og J&L ehf. vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir umrætt sinn. Kröfunni beinir hún að stefnda Latabæ ehf. sem umráðamanni myndversins sem leigt hafi verið stefnda J&L ehf. Eins og að framan er rakið var það 380° Studios ehf. en ekki Latibær ehf. sem hafði umráð myndversins og leigði það út, en af gögnum málsins verður ráðið að náin tengsl séu milli félaganna. Latibær ehf. tók til varna í héraði og var því lýst yfir í greinargerð félagsins til héraðsdóms að óumdeilt væri að Latibær ehf. hafi leigt meðstefnda verið ásamt búnaði. Er félagið við þá yfirlýsingu bundið. Eins og að framan er rakið hélt áfrýjandi áfram störfum sínum eftir slysið og varð ekki óvinnufær af þess völdum. Slysið var því ekki tilkynningaskylt samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Vegna þess og þar sem forsvarsmenn stefndu höfðu ella ekki ástæðu til að ætla í upphafi að slysið hefði varanlegar afleiðingar í för með sér hefur það ekki áhrif á sönnunarstöðu í málinu að Vinnueftirliti ríkisins var ekki til kvatt. Áfrýjandi heldur því einnig fram að af ákvæðum laga nr. 124/2009, en með þeim var nýrri grein, 23. gr. a., bætt í skaðabótalög nr. 50/1993, leiði hlutlæg ábyrgð eða að minnsta kosti ströng sakarábyrgð vinnuveitenda í vinnuslysamálum. Hvorki verður ráðið af orðalagi ákvæðisins né lögskýringargögnum með því að slík regla hafi þá verið lögfest, sbr. dóm Hæstaréttar 15. mars 2012 í máli nr. 472/2011. Breytir ákvæðið engu um að á áfrýjanda hvílir að sanna að líkamstjón hennar verði rakið til saknæmrar háttsemi eða athafnaleysis stefndu. Kröfu sína reisir áfrýjandi í fyrsta lagi á því að báðir stefndu hafi vanrækt að tryggja öryggi og heilsusamleg starfsskilyrði á vinnustað í samræmi við ákvæði laga nr. 46/1980 og reglna settra á grundvelli þeirra. Vitnar áfrýjandi sérstaklega í því sambandi til ákvæða 13. gr., 14. gr. og 37. gr. laganna og að því er varðar ábyrgð stefnda Latabæjar ehf. til 17. gr. þeirra. Áfrýjandi hefur ekki tilgreint nein einstök atriði í starfsháttum stefndu sem leitt geta til ábyrgðar samkvæmt þessum lagaákvæðum en þau eru mjög almenns eðlis. Verður ábyrgð stefndu ekki reist á því einu að vitna til þeirra með almennum hætti. Þá reisir áfrýjandi kröfu sína á því að rekja megi orsök slyssins til vanbúnaðar ljósastandsins sem annað hvort hafi verið haldinn galla eða hann hafi bilað vegna vanhirðu starfsmanna stefnda Latabæjar ehf. eða rangrar uppsetningar standsins. Í málinu eru engin gögn sem benda til þess að slysið megi rekja til vanhirðu eða annarrar saknæmrar framgöngu starfsmanna Latabæjar ehf. varðandi viðhald eða uppsetningu standsins. Þá er ekkert í gögnum málsins sem bendir til þess að ástand standsins hafi verið þannig að stefndu hafi mátt sjá það fyrir að notkun hans fylgdi sérstök slysahætta. Má í því sambandi vísa til framangreindra ummæla Ásgríms Guðbjartssonar ljósamanns, sem sérfróður er í þessum efnum, um að þegar hann hafi farið upp í stigann til að eiga við ljósið hafi þetta litið „allt í lagi út.“ Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi kröfu sína á hendur stefnda J&L ehf. einnig á því að slysið megi rekja til gáleysis Ásgríms Guðbjartssonar en á því beri þessi stefndi ábyrgð á grundvelli reglna skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð. Þessari málsástæðu er á hálfu stefnda mótmælt sem of seint fram kominni. Í héraðsstefnu reisti áfrýjandi kröfu sína á því að stefndu bæru ábyrgð á tjóni sínu á grundvelli sakarreglu. Í því verður talið að falist hafi að átt væri við reglu um vinnuveitendaábyrgð sem byggist á sök starfsmanna, sbr. dóm Hæstaréttar 23. febrúar 2012 í máli nr. 76/2012. Áfrýjandi kvað við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti málsatvik hafa skýrst við meðferð málsins í héraði og krafa verið reist með nánari hætti á þessari málsástæðu við munnlegan flutning þar fyrir dómi. Er í hinum áfrýjaða dómi tekin efnisleg afstaða til þessarar málsástæðu. Hún verður ekki talin of seint fram komin. Eins og að framan er rakið er skýrsla Ásgríms Guðbjartssonar um það hvort hann umrætt sinn hugðist breyta stefnu ljóssins sem á standinum hvíldi eða taka það niður sem og hvernig að verki var staðið harla óljós. Þegar áfrýjandi gaf aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi var hún um það spurð hvort hún teldi að einhver mistök hefðu verið gerð þegar átt var við ljósabúnaðinn. Taldi hún svo ekki vera. Kvaðst hún ekki halda að hægt hefði verið að haga vinnunni við standinn með öðrum hætti. Verður þegar á þeim grunni að leggja til grundvallar að Ásgrímur hafi ekki valdið slysinu með gáleysi við meðhöndlun ljóssins umrætt sinn, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti svo að auk þess að beina varakröfu sinni að réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf., sbr. það sem að framan segir, beini hún varakröfunni einnig að stefnda J&L ehf. Um er að ræða slysatryggingu þar sem til álita kemur hvort áfrýjandi hafi sjálf verið vátryggð og eigi rétt til bóta úr hendi Tryggingamiðstöðvarinnar hf. á grunvelli þeirra skilmála sem um vátrygginguna gilda. Getur hún ekki beint viðurkenningarkröfu þar að lútandi að stefnda J&L ehf. og verður hann því sýknaður af varakröfunni vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/991. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað á þann hátt er í dómsorði greinir. Eftir atvikum er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Guðrúnar Daníelsdóttur, á hendur réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf., er vísað frá Hæstarétti. Stefndu, Latibær ehf. og J&L ehf., eru sýknir af kröfum áfrýjanda. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Um málsatvik vísast til lýsingar í atkvæði meirihluta dómenda, en hinn fjögurra metra hái ljósastandur féll á áfrýjanda er Ásgrímur Guðbjartsson ljósmaður var í stiga að eiga við ljós sem var á öðrum enda fimm metra langrar þverslár sem hvíldi á standinum. Á hinum enda þverslárinnar voru sandpokar svo jafnvægi myndaðist á slánni. Eins og greinir í atkvæði meirihlutans verður við það miðað að standurinn hafi fallið vegna þess að ljósið var losað á öðrum enda þverslárinnar og fór af henni þannig að ójafnvægi skapaðist vegna fargsins á hinum enda slárinnar. Virðist sem menn á vettvangi hafi fyrst talið að splitti hafi hrokkið úr festingu á ljósastandinum áður en hann féll, sbr. skýrslu Ásgríms hjá lögreglu 27. janúar 2011 en framburður hans fyrir dómi er ekki glöggur um það. Þau atriði sem skipta máli í skýrslu Ásgríms fyrir dómi eru rakin í atkvæði meirihlutans, en eins og þar greinir er skýrslan um margt óljós. Þá er hún ekki í samræmi við skýrslu hans hjá lögreglu. Af framburði þeirra sem skýrslur gáfu við meðferð málsins fæst ekki skýr lýsing á slysinu. Ég er sammála meirihluta dómenda um að um að ekki sé sýnt fram á að orsök þess megi rekja til vanhirðu eða annarrar saknæmrar framgöngu starfsmanna stefnda Latabæjar ehf. varðandi viðhald, uppsetningu eða ástand umrædds ljósastands og því beri að sýkna það félag. Af framburði Ásgríms og Söru Jónsdóttur, er var framleiðandi auglýsingarinnar, verður á hinn bóginn ekki séð að hugað hafi verið að farginu á öðrum enda þverslárinnar á standinum er átt var við ljósið á hinum enda hennar. Virðist sem Ásgrímur hafi verið einn að eiga við ljósið en ekki gætt þess hvort aðrir myndu huga að farginu á hinum enda þverslárinnar. Verður því við það miðað að ástæðu slyssins megi rekja til þessarar óvarkárni. Ég er samþykkur því sem greinir í atkvæði meirihluta dómenda um að krafa áfrýjanda á hendur stefnda J&L ehf. á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð vegna sakar starfsmanna hafi ekki komið of seint fram, sbr. dóm Hæstaréttar 23. febrúar 2012 í máli nr. 76/2012. Ég er á hinn bóginn ósammála meirihlutanum að vegna skýrslu áfrýjanda í héraðsdómi verði, með vísan til 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ekki lagt til grundvallar að Ásgrímur hafi valdið slysinu með gáleysi við meðhöndlun ljóssins umrætt sinn. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 26. janúar 2011 var haft eftir áfrýjanda að hún vissi ekki hvers vegna ljósastandurinn féll og staðfesti áfrýjandi þessa skýrslu sína við upphaf skýrslugjafar fyrir héraðsdómi. Gaf hún í raun enga aðra lýsingu á slysinu en að að hún hafi skyndilega fengið högg á bakið. Síðar í skýrslugjöfinni var gengið á hana um ályktanir um ástæður slyssins. Var hún þá spurð af þáverandi lögmanni stefnda J&L ehf. hvort hún teldi að mistök hefðu verið gerð þegar unnið var við ljósabúnaðinn. Þessu svaraði áfrýjandi neitandi. Þá var hún spurð: „Áttar þú þig á því?“ Aftur var svar hennar nei. Næst var spurt: „Eða bara telur þú að það hafi ekki verið?“ Svar hennar var: „Ég tel það ekki, ég bara átta mig ekki á því, en í 21 ár hef ég aldrei séð bara ekki heyrt þetta, ekki ég sko.“ Áfram var spurt: „Okey. Heldur þú að það sé eitthvað sem að gerðist sem að hefði verið hægt að koma í veg fyrir?“ Svaraði áfrýjandi því neitandi. Enn var spurt: „Þegar þú hugsar þetta, ekkert sem að kemur upp í hugann sem hefði verið hægt að koma í veg fyrir í raun?“ Svar hennar var: „Jú, sleppa því að nota standinn.“ Því næst var spurt hvort „það hefði ekki verið hægt að haga vinnunni við standinn eða það sem að var verið að gera þarna þegar þetta gerist, með öðrum hætti?“ Svaraði áfrýjandi: „Það held ég ekki.“ Síðar í skýrslugjöfinni kvaðst áfrýjandi halda að ljósamaðurinn hafi verið að stilla ljósið er standurinn féll. Fram kom hjá áfrýjanda að hún hafi borið traust til Ásgríms ljósamanns sem fagmanns. Í lok skýrslugjafar sinnar um málsatvik sagði áfrýjandi meðal annars: „Ég tel mig hafa þarna rotast en ég hef ekki sérfræðiþekkingu á því hvað gerðist, aftur á móti þjappaðist allt atvikið niður í nokkrar sekúndur.“ Í 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er kveðið á um áhrif viðurkenningar aðila á atriði sem er honum í óhag í máli. Skal viðurkenning aðilans að jafnaði lögð til grundvallar, enda þyki dómara hún hafa verið gefin af nægilegri þekkingu og skilningi og ekkert komi fram sem hnekki henni eða veiki hana verulega. Kröfugerð áfrýjanda grundvallast á sakarreglunni. Að virtu því sem að framan er rakið tel ég ekki að áfrýjandi hafi með svörum sínum við skýrslugjöf í héraðsdómi ráðstafað sakarefninu þannig að lagt verði til grundvallar að gáleysi við meðhöndlun ljóssins hafi ekki verið orsök slyssins. Áfrýjandi hefur hvorki fallið frá þessari málsástæðu sinni í héraði né hér fyrir dómi. Fram kom hjá Agnari Tryggva Le´macks, eiganda stefnda J&L ehf., og áðurnefndri Söru að þau voru ekki viss um hvort Sara hefði verið sjálfstæður verktaki eða launaður starfsmaður stefnda. Verður því miðað við hið síðarnefnda. Nánar aðspurð fyrir dómi í hverju starf hennar fólst, svaraði Sara: „Þá geri ég kostnaðaráætlun fyrir auglýsingaframleiðsluna og ræð til okkar fólk sem gegnir hinum og þessum störfum eins og kvikmyndatökuliðið allt og leikarar og leikmyndafólk og slíkt. Sé um já allt sem til þarf, þú veist eins og að panta inn græjur og þess háttar.“ Venjan hefði verið að ráða þá sem að framan greinir sem verktaka. Hver hefði haft sitt verksvið og hefði hún til að mynda ekki hafa komið „nálægt því hvar ljós eru sett upp“. Aðspurð hver hefði verið yfirmaður á staðnum og tekið ákvarðanir, svaraði hún: „Ég er framleiðandinn, f.h. Jónsson og Le´macks.“ Aðspurð hvort ekki hefði verið „beinn verkstjóri“ á staðnum, sagði hún: „Nei í rauninni ekki, það eru bara deildir og síðan er það ég sem producent, jú þá væri ég væntanlega talin sem verkstjóri út af því að ef það á að breyta einhverju út frá upprunalegu plani, þá þarf að tala við mig.“ Aðspurður um hvort ekki hefði verið yfirmaður á staðnum svaraði hann: „[Sara] fyrir okkar hönd stýrði hún þessu“. Hafi hún verið verkstjóri, en síðan hafi tökumaður haft yfirumsjón með ljósum. Af framburði Agnars Tryggva og Söru má ráða að 10 til 15 manns hafi verið við vinnu í myndverinu umrætt sinn, en ekki er fram komið hvort fleiri en einn ljósamaður hafi verið til staðar eða hvort honum hafi verið útveguð aðstoð við tilfærslur á ljósum. Starfsemi stefnda J&L ehf. er auglýsingagerð og slysið varð er stefndi var við gerð auglýsingar en verkið var umfangsmikið. Nægilega er fram komið að stefndi hafði umráð yfir þeim tækjum og tólum sem voru í myndverinu. Þá er fram komið að þessi stefndi tók helstu ákvarðanir um hvernig verki skyldi hagað í stórum dráttum, þar á meðal hverjir og hversu margir skyldu ráðnir til starfa meðal annars við stjórnun þess ljósabúnaðar sem stefndi J&L útvegaði. Af því sem fram er komið í málinu verður talið að ýmislegt hafi verið óljóst eða laust í reipunum um verkstjórn og var það á ábyrgð stefnda J&L ehf. Þegar allt þetta er virt hefur það ekki úrslitaþýðingu hvernig þóknun til ljósamannsins fyrir störf hans hjá stefnda J&L ehf. var hagað og enn síður hvort tjónþoli hafi verið sjálfstæður verktaki. Samkvæmt öllu framansögðu má rekja slysið til gáleysis ljósamanns sem vann undir boðvaldi stefnda J&L ehf. þar sem skortur var á verkstjórn. Af þessum sökum ber stefndi J&L ehf. skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda, en ekkert er fram komið um eigin sök hennar. Eftir þessum úrslitum tel ég að stefndi J&L ehf. eigi að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en um önnur atriði málsins vísast til atkvæðis meirihluta dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2012. Mál þetta, sem var þingfest 7. september 2011, var höfðað af Guðrúnu Daníelsdóttur, kt. [...], Hafnargötu 10, 233 Reykjanesbæ, með birtingu stefnu 12. ágúst 2011 gegn Latabæ ehf., kt. [...], Miðhrauni 4, 210 Garðabæ, og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. [...], Ármúla 3, 108 Reykjavík, til réttargæslu, og J&L ehf., kt. [...], Laugavegi 26, 101 Reykjavík, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. [...], Síðumúla 24, 108 Reykjavík, til réttargæslu, til viðurkenningar á skaðabótaskyldu og til greiðslu málskostnaðar. Dómkröfur. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefndu in solidum, vegna líkamstjóns stefnanda á hálshrygg, brjósthrygg, olnboga og úlnlið, sem hún hlaut í vinnuslysi þann 17. október 2010, er hún starfaði fyrir J&L ehf., í kvikmyndaveri Latabæjar ehf. að Miðhrauni 4, Garðabæ. Til vara gerir stefnandi þær kröfur að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til greiðslu bóta úr launþegatryggingu J&L ehf. hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Þá er í báðum tilvikum gerð krafa um málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Stefndi Latibær ehf. gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi. Til vara er gerð krafa um að Latibær ehf. verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara að sök verði skipt í málinu. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Af hálfu réttargæslustefnda VÍS er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda en að öðru leyti eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur á hendur stefnanda, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Stefndi J&L ehf. krefst þess að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Af hálfu réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu en að öðru leyti eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur á hendur stefnanda, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Stefndu kröfðust þess, í greinargerð sinni, að málinu yrði vísað frá dómi og fór fram munnlegur málflutningur þann 11. janúar 2012. Var kröfum stefnanda vísað frá dómi með úrskurði uppkveðnum þann 20. janúar 2012. Með dómi Hæstaréttar var þeim úrskurði hnekkt og lagt fyrir héraðsdómara að leggja efnisdóm á málið. Stefnandi krafðist í kjölfar ofangreinds dóms að dómari viki sæti. Var þeirri kröfu hafnað með úrskurði þann 12. apríl 2012. Aðalmeðferð fór fram þann 17. október sl. og hófst með vettvangsgöngu í myndver Latabæjar ehf. Að málflutningi loknum var málið dómtekið. Atvikalýsing. Stefnandi í máli þessu kveður málsatvik vera þau að stefnandi hafi verið við vinnu á vegum auglýsingastofunnar J&L ehf., í myndveri Latabæjar að Miðhrauni 4, Garðabæ, þann 17. október 2010. Ljósamaður hafi verið að vinna við ljósastand þegar splitti, sem notað hafi verið til þess að festa ljóskastara á þverslá ljósastandsins, hafi skyndilega hrokkið úr festingu með þeim afleiðingum að standurinn féll á stefnanda eftir að hafa haft viðkomu í borði. Stefnandi hafi staðið við ljósastandinn ásamt samstarfskonu sinni, Söru Jónsdóttur, þegar standurinn hafi lent á efri hluta baks hennar og hálsi. Lögregla hafi verið kölluð á staðinn en í skýrslu hennar sé ekki að sjá að tildrög slyssins hafi verið könnuð. Ekki hafi verið kallað á Vinnueftirlit ríkisins. Stefndi J&L ehf. hafi leigt aðstöðu til auglýsingagerðar í kvikmyndaveri Latabæjar ehf., Miðhrauni 4, Garðabæ, af Latabæ ehf. Hafi ljósastandurinn verið í eigu stefnda Latabæjar ehf., og því einnig leigður til J&L ehf., ásamt húsnæðinu. Er stefnandi hafi slasast hafi menn verið að hefja verk til auglýsingagerðar. Hafi stefnandi verið að bíða eftir að ljóskastarinn á ljósastandinum væri kominn í rétta stöðu, til að hún gæti hafið kvikmyndun. Á staðnum hafi verið Hannes Björgvinsson, starfsmaður Latabæjar ehf., sem hafi haft eftirlit með kvikmyndaverinu. Hann hafi hringt í lögreglu og tilkynnt slysið. Eftir slysið virðist hins vegar ekki hafa verið hirt um að athuga það splitti sem hafi hrokkið úr standinum og ganga úr skugga um hvað hafi farið úrskeiðis. Þá segir að umræddur ljósastandur sé T-laga, um það bil fjögurra metra hár og fimm metra breiður (þverslá) og standi á hjólum. Á öðrum enda þverslárinnar sé festur hólkur. Inn í hólkinn gangi hluti af ljóskastaranum, sem þar sé festur með splitti og hert sé að með þumalskrúfu. Splittið sjái um að halda kastaranum í hólknum og þar með á þverslánni á meðan þumalskrúfuna megi losa til þess að breyta ljósstefnu kastarans. Á hinum enda þverslárinnar sé farg til móts við þyngd ljóskastarans, sem sjái um að halda jafnvægi. Stefnandi hafi farið rakleiðis á slysadeild LSH eftir slysið. Stefnandi hafi verið greind með tognun og ofreynslu á hálshrygg, brjósthrygg og olnboga. Stefnandi hafi einnig leitað til Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis vegna áverka sinna. Í vottorði Boga komi fram að stefnandi sé greind með tognun og ofreynslu á hálshrygg, brjósthrygg og olnboga auk tognunar á vinstri úlnlið. Þá segir að Tryggingamiðstöðin hafi hvorki fallist á bótaskyldu úr slysatryggingu launþega né skaðabótaskyldu J&L ehf. Málinu hafi verið skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum sem hafi úrskurðað að stefnandi ætti ekki rétt á greiðslu úr slysatryggingu launþega. Þá hafi VÍS hf. hafnað skaðabótaskyldu Latabæjar ehf. Stefnandi eigi því ekki annarra kosta völ en að höfða mál þetta til viðurkenningar á skaðabótaskyldu og bótum úr slysatryggingu launþega. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því, með vísan til læknisvottorðs og sjúkraskrár, að sannanlega sé leitt í ljós að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við umrætt slys. Orsakatengsl, milli slyssins og líkamsáverka stefnanda, séu leidd í ljós, en stefnandi hafi farið strax eftir slysið á slysadeild LSH, þar sem áverkar hennar hafi verið greindir. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á að stefndu beri sameiginlega ábyrgð á að tryggja góðan aðbúnað, heilsusamlegt og örugg starfsskilyrði á vinnustað skv. 17. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Stefndu séu báðir atvinnurekendur og hafi átt aðild að starfseminni á umræddum vinnustað. Því beri stefndu skaðabótaábyrgð in solidum á því tjóni sem rekja megi til vanrækslu á þeim reglum sem lög nr. 46/1980 mæli fyrir um. Stefnandi kveðst byggja á að orsök slyssins sé að rekja til vanbúnaðar ljósastandsins. Í skýrslu, sem lögregla hafi tekið af vitninu Ásgrími Guðbjartssyni, komi fram að öryggissplitti hafi hrokkið úr festingu og við það hafi jafnvægi ljósastandsins brenglast, með þeim afleiðingum að standurinn féll á stefnanda. Stefnandi byggir á að annaðhvort hafi verið um að ræða galla í umræddum ljósastandi eða að uppsetningu og umhirðu starfsmanna stefnda, Latabæjar ehf., á ljósastandinum hafi verið ábótavant. Þar sem stefndu hafi ekki kallað til Vinnueftirlit ríkisins, eins og þeim beri skylda til að gera skv. 79. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, hafi nákvæm tildrög slyssins og ástand ljósastandsins ekki verið rannsökuð. Telur stefnandi því að stefndu beri hallann af sönnunarskorti í samræmi við almennar sönnunarreglur. Byggir stefnandi einnig á að stefndi Latibær ehf. beri sönnunarbyrði um hvað hafi farið úrskeiðis er splittið hrökk úr þeirri festingu sem það var í og af hvaða orsökum, burt séð frá því hvort tilkynna hefði átt slysið til Vinnueftirlits ríkisins, eins og stefnandi byggir einnig á. Stefnandi byggir því á að umræddur ljósastandur hafi ekki verið í því ástandi að geta talist öruggur. Öryggissplitti eigi að vera þannig búin að þau haldist í stæði sínu og skjótist ekki úr festingu fyrirvaralaust. Stefnandi telur ljóst að ef ljósastandurinn hefði verið í eðlilegu ásigkomulagi og uppsetning hans rétt, þá hefði slys þetta ekki átt sér stað. Ljósastandurinn hafi því í raun verið haldinn öryggisgalla. Þá byggir stefnandi á því að stefndu beri ábyrgð, skv. hlutlægri ábyrgðarreglu eða sakarreglu með ströngum sönnunarkröfum til stefndu, á galla ljósastandsins. Stefnandi byggir enn fremur á að stefndu beri ábyrgð á uppsetningu ljósastandsins, skv. sakarreglunni og reglunni um nafnlaus mistök. Uppsetning ljósastandsins hafi verið í höndum stefnda Latabæjar ehf. og á ábyrgð félagsins. Stefnandi byggir á að vanbúnaður ljósastandsins brjóti í bága við 13. gr. og 42. gr. laga nr. 46/1980. Stefndu beri sameiginlega ábyrgð á því að tryggja góðan aðbúnað, heilsusamleg og örugg starfsskilyrði á vinnustaðnum skv. 17. gr. sömu laga. Þá hafi slysið ekki verið tilkynnt til vinnueftirlits ríkisins og þar með hafi ekki farið fram nein rannsókn á orsökum slyssins. Telur stefnandi að með því að vanrækja tilkynningarskyldu 79. gr. laga nr. 46/1980, beri stefndu hallann af þeim sönnunarskorti sem uppi sé í málinu. Ljóst sé að aðbúnaður ljósastandsins hafi ekki verið fullnægjandi og telur stefnandi því að stefndu beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda. Stefnandi byggir enn fremur á því að þegar líkamstjón megi rekja til þess að vinnuveitandi hafi ekki farið eftir reglum sem gildi um öryggi á vinnustað, beri hann ábyrgð á slysi sem verði á starfsmanni hans, hvort sem slysinu sé valdið af gáleysi eða ásetningi. Vinnuveitanda sé skylt að tryggja að aðstæður á vinnustað tefli ekki öryggi starfsmanna í tvísýnu, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980. Reglurnar um að vinnuveitandi tryggi öryggi á vinnustað, nái ekki markmiðum sínum á skilvirkan hátt, ef ekki sé jafnframt fallist á bótaábyrgð hans þegar út af bregði. Fái þetta stoð í 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE sem og dómi EFTA dómstólsins í máli nr. E-2/10, þar sem segi að skyldur starfsmanna á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um ábyrgð vinnuveitanda. Ábyrgðin á öryggi og heilsu starfsmanna á vinnustað hvíli fyrst og fremst á vinnuveitanda. Byggir stefnandi á að ekki sé um óvenjulegar eða ófyrirsjáanlegar kringumstæður að ræða, heldur venjulega vinnu við auglýsingagerð í myndveri. Þar með beri vinnuveitandi meginábyrgðina á öryggi og heilsu starfsmanna sinna á vinnustað. Hefði öllum öryggisreglum verið fylgt, hefði stefnandi einfaldlega ekki orðið fyrir líkamstjóni. Af því leiði að ekki geti verið um stórfellt gáleysi stefnanda að ræða, sbr. 23. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Stefnandi bendir á að í bréfi Vinnueftirlits ríkisins komi fram að Latibær ehf. hafi ekki tilkynnt starfsemi sína til Vinnueftirlitsins eins og skylt sé skv. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 46/1980. Þar með sé ekki ljóst hvort Latibær ehf. hafi gert áhættumat, þ.e. skriflega áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustaðnum eins og þeim beri skylda til skv. 65. gr. sömu laga. Varðandi varakröfu stefnanda, um greiðslu úr slysatryggingu launþega, byggir stefnandi á því að þrátt fyrir að hún hafi þegið greiðslur sem verktaki, hafi hún í raun verið starfsmaður stefnda J&L ehf. Stefnandi hafi reglulega unnið fyrir stefnda og að verkefni hennar séu í svo nánum tengslum við þá starfsemi sem félagið fáist við, að vinna stefnanda sé í raun eðlilegur þáttur í starfsemi stefnda. Stefndi sé auglýsingastofa og hafi á sínum snærum starfsfólk sem vinni við að semja og útfæra auglýsingar fyrir viðskiptavini sína. Stefnandi, sem sé kvikmyndagerðarmaður, vinni við upptökur á þeim auglýsingum sem stefndi framleiði. Stefnandi lúti þar af leiðandi algjörlega boðvaldi stefnda og annarra starfsmanna hans eftir atvikum, auk þess sem stefndi útvegi öll áhöld til vinnunnar. Stefnandi leggi í raun aðeins fram vinnu sína og fái greitt fyrir það laun í formi verktakagreiðslna. Stefnandi þurfi að vinna vinnu sína á þeim stöðum sem stefndi ákveði og sé því berskjölduð gagnvart vinnuslysum að völdum þeirrar starfsemi sem stefndi standi fyrir. Launþegatrygging hafi það hlutverk að bæta stöðu þeirra starfsmanna sem vinni við slíkar aðstæður. Telji stefnandi að samningssamband aðilanna sé í raun vinnusamningur ef tekið sé mið af eðli þess starfs sem stefnandi vinni og falli því stefnandi undir þá launþegatryggingu sem J&L ehf. hafi hjá Tryggingamiðstöðinni hf. Byggir stefnandi á að þótt greiðslufyrirkomulag fyrir vinnu stefnanda sé í formi verktakagreiðslna, bendi eðli og högun starfsins fremur til þess að stefnandi hafi verið starfsmaður stefnda og eigi því rétt á bótum úr slysatryggingu launþega. Ótækt sé að stefndi afsali réttindum starfsmanna sinna með því einu að greiða þeim laun í formi verktakagreiðslna. Stefnandi tekur einnig fram að öðrum starfsmönnum á vegum stefnda þennan dag, sem og aðra daga, hafi verið greitt í formi verktakagreiðslna. Stefnandi vísar varðandi skaðabótaábyrgð stefndu in solidum á galla í ljósastandinum til reglunnar um hlutlæga ábyrgð vegna bilunar eða galla tækis og vísar til kafla í riti úr skaðabótarétti eftir Arnljót Björnsson, 2. kafla, bls. 60-72. Varðandi sök stefndu vísar stefnandi til sakarreglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð og reglunnar um nafnlaus mistök. Þá byggir stefnandi á 23. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum að því er viðkemur eigin sök stefnanda. Varðandi sameiginlega ábyrgð stefndu á vinnustaðnum vísar stefnandi til 17. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980. Enn fremur byggir stefnandi á að stefndu hafi vanrækt þær skyldur sem lagðar séu á þá í 13. gr. , 42. gr. 79. og 1. mgr. 95. gr. sömu laga, svo og tilskipun 89/391EBE, sbr. 3. mgr. 5. gr. Varðandi varakröfuna vísar stefnandi til laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 55/1980 og grundvallarreglna um kjarasamninga. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins sem rakin er í forsendum. Málsástæður og lagarök stefnda J&L ehf. og VÍS til réttargæslu. Stefndi J&L ehf. krefst sýknu af aðalkröfu stefnanda. Stefndi telur ósannað að slys stefnanda megi rekja til atvika sem stefndi J&L ehf. beri skaðabótaábyrgð á og því sé bótaskylda úr ábyrgðartryggingu stefnda ekki fyrir hendi. Að mati stefnda J&L ehf. verði ekki byggt á kröfu stefnanda vegna vanreifunar. Hvergi sé tilgreint sérstaklega í hverju skaðabótaábyrgð stefnda J&L ehf. sé fólgin. Stefndi J&L ehf. hafnar því að tjónið megi rekja til vanrækslu eða brots af hans hálfu á reglum sem lög nr. 46/1980 mæli fyrir um. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á að aðbúnaði hafi verið áfátt né að skort hafi á heilsusamleg og örugg starfsskilyrði. Þá hafnar stefndi J&L ehf. því að slysið megi rekja til brots á 17. gr. laganna eða brots á öryggisreglum. Stefndi mótmælir því að orsök slyssins megi rekja til ófullnægjandi aðbúnaðar, vanbúnaðar eða galla ljósastandsins, en stefnandi byggi á og vísi til. framburðar vitnisins Ásgríms Guðbjartssonar ljósamanns. Þessu hafnar stefndi J&L ehf. og telur ósannað að ljósastandurinn hafi verið vanbúinn, gallaður eða brotið í bága við ákvæði laga nr. 46/1980. Ekki hafi verið sýnt fram á að ljósastandurinn eða búnaður honum tengdur hafi verið ónothæfur eftir atvikið. Þá sé bent á upplýsingar í lögregluskýrslu um að starfsemi hafi verið í fullum gangi þegar lögreglu bar að og engin ummerki að sjá eftir óhappið. Telji dómurinn sannað að vanbúnaður eða galli í ljósastandi, eða búnaði honum tengdum, hafi valdið slysinu bendir stefndi J&L ehf. á að allur búnaður hafi verið í eigu stefnda Latabæjar ehf. Hinn síðarnefndi hafi leigt út myndverið ásamt öllum ljósabúnaði. Hafi búnaðurinn eða hluti hans verið vanbúinn eða gallaður telji stefndi J&L ehf. að slíkt geti ekki verið á ábyrgð hans. Hann geti ekki talist í neinni stöðu til að hafa vitneskju um galla eða vanbúnað né hafi hann mátt vita af slíku þar sem búnaðurinn hafi ekki verið í hans eigu eða varanlegri umsjá. Einnig byggi stefnandi á að uppsetningu og umhirðu starfsmanna stefnda Latabæjar ehf. á ljósastandinum hafi verið ábótavant. Stefndi J&L ehf. geti ekki borið ábyrgð á störfum starfsmanna stefnda Latabæjar ehf. Þá geti það ekki haft áhrif við mat á bótaábyrgð stefnda J&L ehf. ef stefndi Latibær ehf. hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu varðandi starfsemi sína til Vinnueftirlits ríkisins. Enn fremur geti það ekki haft þýðingu gagnvart stefnda J&L ehf. þótt stefndi Latibær ehf. hafi ekki gengið frá gerð áhættumats. Stefndi hafnar því að hann beri hallann af sönnunarskorti á nákvæmum tildrögum slyssins og skorti á rannsókn ljósastandsins. Í ákvæði 79. gr. fyrrgreindra laga sé kveðið á um að atvinnurekandi skuli tilkynna til Vinnueftirlitsins öll slys þar sem starfsmaður deyr eða verður óvinnufær í einn eða fleiri daga, auk þess dags sem slysið varð. Í skýrslum lögreglu um málið komi fram að stefnandi hafi afþakkað flutning með sjúkrabíl af vettvangi. Einnig hafi bæði hún og Sara Jónsdóttir orðið hissa þegar lögreglu og sjúkralið bar að garði. Kváðust þær ekki hafa óskað eftir slíkri aðstoð. Starfsemi hafi verið komin í fullan gang í myndverinu þegar lögreglu bar að og engin ummerki að sjá um óhappið. Þær hafi kennt sér engra eða lítilla eymsla á vettvangi en hafi engu að síður farið, að áeggjan sjúkraflutningamanna, til skoðunar á slysadeild á eigin vegum. Að skoðun lokinni hafi þær báðar snúið aftur til vinnu í myndverinu og unnið lengi fram eftir. Ekki hafi verið um óvinnufærni stefnanda að ræða í kjölfar atviksins og ekkert sem hafi gefið til kynna að hún hafi hlotið langvinnt eða varanlegt heilsutjón. Stefndi J&L ehf. mótmælir því að atvik hafi verið með þeim hætti að tilkynningarskylda skv. 79. gr. hafi hvílt á stefndu vegna óhappsins. Þá mótmælir stefndi J&L ehf. því að hann eigi að bera hallann af sönnunarskorti á því hvort eitthvað hafi farið úrskeiðis í tengslum við sjálfan ljósabúnaðinn eða festingar. Stefnandi virðist auk þess byggja á því í stefnunni að stefndi Latibær ehf. beri sönnunarbyrðina um þann þátt þar sem allur búnaðurinn hafi verið í þeirra eigu. Stefnandi leggi þó til grundvallar, með nokkuð óljósum hætti, að stefndu beri ábyrgð á uppsetningu ljósastandsins skv. sakarreglunni og reglunni um nafnlaus mistök. Þessu hafni stefndi J&L ehf. Vissulega hafi verkefnið sem þarna var unnið, þ.e. gerð auglýsingar, verið á vegum stefnda J&L ehf. Framleiðandi verksins hafi verið starfsmaður stefnda J&L ehf. Vegna verksins hafi fyrirtækið tekið á leigu myndver hjá stefnda Latabæ ehf. ásamt öllum helsta búnaði, m.a. ljósabúnaði. Eins og almennt tíðkist í þessum starfsgeira hafi verið fengnir til starfa fagaðilar á hverju sviði, s.s. leikstjóri, kvikmyndatökumaður og ljósamenn. Stefnandi hafi verið fenginn til starfa sem aðstoðarleikstjóri. Í hverju rúmi hafi þannig verið sérfræðingar með mikla reynslu sem allir störfuðu sem undirverktakar hjá J&L ehf. í þessu verkefni og báru þannig sjálfir ábyrgð á sínum störfum. Af málsgögnum virðist ljóst að slys stefnanda hafi orðið í myndveri Latabæjar þegar sjálfstæður og faglærður ljósamaður, Ásgrímur Guðbjartsson, sem hafi starfað sem undirverktaki á vettvangi, vann við ljósabúnað sem var í eigu stefnda Latabæjar ehf. Hann hafi verið yfirmaður ljósamála og sá eini á vettvangi sem greint gat frá tildrögum slyssins. Ásgrímur hafi áralanga reynslu af störfum sem ljósamaður og þekki vel til ljósabúnaðarins í myndveri Latabæjar ehf. Að mati stefnda J&L ehf. hafi ekki verið sýnt fram á að fyrirtækið hafi haft þannig stjórn eða afskipti af ljósamönnum, eða öðrum þeim fagaðilum sem hafi unnið mjög sérhæfð störf við gerð auglýsingarinnar, að leitt geti til ábyrgðar stefnda J&L ehf., ef talið verði að einhverjum þeirra hafi orðið á mistök í starfi sínu. Þannig verði að telja ósannað að starfsmenn hafi valdið slysinu sem stefndi J&L ehf. beri ábyrgð á. Stefndi J&L ehf. hafnar tilvísun stefnanda í dóm EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/10 en ágreiningur þar fjallar í meginatriðum um að stefnandi í því máli hafi verið látinn bera ábyrgð á slysi vegna eigin sakar. Aðstæður í málinu séu ekki sambærilegar atvikum í máli því sem hér sé til skoðunar og hafi það því ekki fordæmisgildi. Þá telji stefndi J&L ehf. að ákvæði 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 89/391/EBE eigi ekki við í málinu þar sem ágreiningur í máli þessu fjalli ekki sérstaklega um skyldur stefnanda á sviði öryggis og hollustu við vinnu sína eða eigin sök hennar á slysinu. Þá kveður stefndi J&L ehf. að í stefnu vísi stefnandi ýmist almennt til ábyrgðar beggja stefndu á meintum galla ljósastandsins og uppsetningu eða sérstaklega til ábyrgðar stefnda Latabæjar ehf. á þessum þáttum. Þannig sé öll reifun stefnanda á ábyrgð stefnda J&L ehf. mjög óljós og hvergi tilgreint með skýrum hætti í hverju ábyrgð hans sé fólgin. Stefndi J&L ehf. telur ekkert fram komið í máli þessu sem sýni fram á að slysið verði rakið til atvika, starfsmanna eða búnaðar sem stefndi geti borið skaðabótaábyrgð á. Stefndi J&L ehf. hafnar því að ófullnægjandi vinnuaðstæður hafi orsakað slysið. Þannig séu engin efni til að fallast á kröfu stefnanda eins og hún sé lögð fram. Stefndi J&L ehf. krefst sýknu af varakröfu stefnanda. Kveður stefndi sýknukröfuna aðallega byggða á því að hér sé um slysatryggingu að ræða þar sem til skoðunar sé hvort stefnandi hafi sjálf verið vátryggð og eigi rétt til bóta beint úr hendi réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Nánar um ákvörðun bóta og uppgjör þeirra fari eftir því sem kveðið sé á um í skilmálum þeim sem um vátrygginguna gilda. Eins og málatilbúnaður í stefnu sé lagður fram eigi stefnandi engan rétt til að krefjast þeirra bóta, sem hann krefst viðurkenningar fyrir, beint úr hendi stefnda J&L ehf. Ber því að sýkna stefnda J&L ehf. vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé Tryggingamiðstöðinni hf. einungis stefnt til réttargæslu í máli þessu og engar kröfur gerðar á hendur henni. Þá krefst stefndi einnig sýknu af varakröfu stefnanda með vísan til þess að í gögnum málsins komi ítrekað fram að stefnandi hafi verið við vinnu sína sem undirverktaki er slysið átti sér stað. Stefnandi hafi ekki verið á launaskrá fyrirtækisins heldur gert reikning fyrir vinnu sinni í hvert sinn. Þá komi fram í tölvupósti stefnda J&L ehf. til réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf., þann 23.02.2011, að þau skipti sem stefnandi hafi starfað fyrir stefnda J&L ehf. hafi hún unnið sem aðstoðarleikstjóri. Á árinu 2010 hafi hún fengið greitt gegn framvísun reikninga. Þær greiðslur hafi verið greiddar af stefnda J&L ehf. til einkahlutafélags stefnanda - Elda & Skugga ehf. Þá kveður stefndi að verkefni stefnanda hjá stefnda J&L ehf. hafi verið tilfallandi og hún hafi sinnt verkefnum fyrir önnur fyrirtæki inn á milli þeirra. Stefnandi hafi þannig sinnt einstaka verkefnum sem til hafi fallið fyrir stefnda J&L ehf. og megi það m.a. ráða af greiðslutilhögun til hennar. Þá hafi samningssambandið einnig verið óreglulegt sem sjáist af fjárhæðum og fjölda greiðslna á árinu 2010. Stefndi mótmælir því að félagið hafi lagt stefnanda til öll tæki og allan búnað til verksins og að stefndi hafi haft boðvald yfir stefnanda. Mótmælir stefndi því að samningssamband aðila sé í raun vinnusamningur. Stefnandi sinni störfum aðstoðarleikstjóra við töku auglýsinga en út frá hlutverki aðstoðarleikstjóra sé vandséð hvaða tæki og búnað hún eigi að leggja til verksins. Þá sé hún ráðin inn sem fagaðili og beri ábyrgð á sínum störfum sem slíkur. Skýr verkaskipting sé á tökustað hverju sinni og hlutverk hvers og eins afmarkist af sérfræðiþekkingu. Staðhæfing um að stefnandi lúti í einu og öllu boðvaldi stefnda J&L ehf. sé röng og ósönnuð. Stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn né beri atvik það með sér að hún hafi verið í ráðningarsambandi við stefnda J&L ehf. þegar slysið varð þann 17.10.2010. Þvert á móti beri fyrirliggjandi gögn og önnur atvik með sér að stefnandi hafi verið verktaki að efninu til eins og hún telji sig reyndar sjálfa vera, a.m.k. að forminu til skv. m.a. fyrirliggjandi umboði til lögmanns hennar, dags. 29.12.2010. Réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. sé ekki stefnt til að þola efnisdóm í málinu og verði kröfur því ekki gerðar á hendur félaginu né geti það gert kröfu í málinu um annað en málskostnað, sbr. 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök vísast, auk ofangreinds, til almennra reglna skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð og til almennu skaðabótareglunnar, sakarreglunnar. Málskostnaðarkrafa stefnda styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áskilinn er réttur til að koma síðar að athugasemdum við málskostnaðarkröfur stefnanda eftir því sem tilefni verður til. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. d ó m s o r ð : Stefndu, Latibær ehf., og J&L ehf., eru sýkn af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi greiði stefndu, Latabæ ehf., og J&L ehf., hvorum um sig, 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 11/2017
Kærumál Matsgerð Skýrslugjöf
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa Á um að yfirmatsmennirnir A og B gæfu skýrslu fyrir dómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 5. janúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. janúar 2017, þar sem tekin var til greinakrafa sóknaraðila um að yfirmatsmennirnir A og B gefi skýrslu fyrir dómi.Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2017.Með beiðni, dags. 15.desember 2016, sem barst Héraðsdómi Reykjaness 16. desember 2016, er þesskrafist af ríkissaksóknara, að skýrslutaka fari fram fyrir dómi afyfirmatsmönnum í matsmáli Héraðsdóms Reykjaness, nr. [...], þeim A og B, ísamræmi við 132. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Sóknaraðili erríkissaksóknari, kt. [...], Suðurlandsbraut 4, 108 Reykjavík. Varnaraðili er X,kt. [...],[...].Af hálfu varnaraðila erframkominni beiðni mótmælt og þess krafist að henni verði hafnað. Fór fram munnlegur málflutningur 5. janúarsl. um ágreining aðila.IMeð yfirmatsbeiðni, dags.13. október 2015, krafðist sóknaraðili þess að Héraðsdómur Reykjaness myndi dómkveðjatvo matsmenn í því skyni að leggja mat á hver hafi verið líklegust dánarorsökdrengsins C kt. [...], sem lést 4. maí 2001. Fékk málið málsnúmer [...]. Voruþeir A, [...] og B, [...], að tillögu málsaðila, skipaðir þann 13. janúar 2016,til að framkvæma hið umbeðna mat.Bókað var í þingbókmálsins [...], að yfirmatsmenn ættu að tilkynna aðilum með sannanlegum hætti oghæfilegum fyrirvara hvenær skoðunar- og yfirmatsgerð færi fram, og að gefa þeimkost á að gæta hagsmuna sinna, og að þeir ættu að semja skriflega og rökstuddayfirmatsgerð og vera til þess reiðubúnir að staðfesta hana fyrir dómi. Þá ættuyfirmatsmenn að afhenda yfirmatsbeiðanda yfirmatsgerðina gegn greiðsluhæfilegrar þóknunar og áréttað var að það væri í höndum yfirmatsbeiðanda aðtilkynna yfirmatsmönnum um dómkvaðninguna og láta þeim í té endurrit af bókunum hana ásamt þeim gögnum málsins, sem þeir þurftu til afnota við yfirmatið.Var gert ráð fyrir því að matinu yrði lokið hið allra fyrsta og eigi síðar en29. febrúar 2016. Reyndist sá tími þegar til kom allt of skammur.Með bréfi sóknaraðiladags. 24. nóvember 2016, var Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 1. mgr. 130.gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, send matsgerð málsins ásamt þýðingu.IISóknaraðili vísar kröfusinni til stuðnings til 1. mgr. 132. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008,um að matsmönnum beri að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar ogstaðfestingar á matsgerð og um atriði sem tengjast henni, sé þess krafist afaðila málsins. Taldi sóknaraðili aðengin lagaskylda væri fyrir því að matsmenn ynnu matið í sameiningu. Hafisóknaraðili ekki talið þörf á að halda matsfund og ekki gert kröfu um það.Hefðu matsmennirnir unnið matið á grundvelli sömu gagna og undirmatsmaðurgerði, og ekki verið að þörf á því að leggja fyrir þá frekari gögn. Ef verjandi hefði talið þörf á því að koma aðfrekari gögnum til matsmanna hefði hann átt að óska eftir því. Ljóst væri aðsóknaraðili og annar matsmanna hefðu ekki fengið afrit af þeim pósti semvarnaraðili vísi til frá 16. ágúst 2016 og í þeim pósti hafi ekki falist krafaum að halda matsfund. Þá taldi sóknaraðili aðmatsspurningarnar hafi verið alveg skýrar og ljóst hvað matsmennirnir þurftu aðgera. Skýrsla fyrir dómi nú af matsmönnum væri einnig til þess fallin að bætaúr þeim göllum sem varnaraðili teldi vera á málinu. Matsgerðin og skýrslurmatsmanna yrði síðan lagðar fyrir Hæstarétt til efnislegrar úrslausnar í máliHæstaréttar nr. [...].IIIVarnaraðili mótmælti þvíað fram færi skýrslutaka af yfirmatsmönnum á þeim forsendum að slíkirformgallar væru á yfirmatinu að það væri ekki tækt sem sönnunargagn í skilningiXIX. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þannig hafi, þrátt fyrirótvíræða lagaskyldu ekki verið haldinn matsfundur með aðilum matsmálsins þarsem varnaraðila hafi gefist kostur á því að koma að sjónarmiðum sínum oghnykkja á þeim atriðum sem hann teldi skipta máli varðandi matsspurningarnar. Yfirmatsmenn málsinshefðu ekkert samráð haft sín á milli og engin tilraun hafi verið gerð til þessað komast að sameiginlegri niðurstöðu en eðli málsins samkvæmt hefði veriðgengið út frá því að þeir ynnu matið í sameiningu. Í XIX. kafla laga nr.88/2008, sbr. IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, væri gengið útfrá því að yfirmatsmenn væru fleiri en einn og tilgangurinn að fleiri væru umniðurstöðuna en í undirmati og sé því ekki um eiginlegt yfirmat að ræða. Þáhafi varnaraðili beint þeirri ábendingu til annars af yfirmatsmatmönnum þann16. ágúst 2016, að yfirmatsmenn ættu að komast að sameiginlegri niðurstöðuannars vegar og hins vegar að þeir ættu að halda matsfund með sækjanda ogverjanda.Varnaraðili telur að meðþví að heimila skýrslutöku fyrir dómi skv. 132. gr. laga nr. 88/2008, væri þarmeð verið að samþykkja að matsgerðin hafi verið gerð án þess að gætt hafi veriðþeirra málsmeðferðareglna sem um öflun slíkra sönnunargagna gilda. Jafnalvarlegt brot á málsmeðferðareglum og um ræði leiði til þess að ekki sé umsönnunargagn að ræða í skilningi XIX. kafla laga nr. 88/2008. Hafi varnaraðilivegna þessa formgalla lagt fram beiðni til Héraðsdóms Reykjaness, dags. 5.janúar 2017, um dómkvaðningu nýrra yfirmatsmanna í máli Hæstaréttar nr. [...].IVÍ 138. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála segir m.a. að óski aðili eftir að fá matsmannkvaddan fyrir öðrum dómi en þar sem mál er rekið skuli hann leggja skriflegabeiðni um það fyrir dómara í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 140. gr. sömu laga erm.a. tekið fram að fara skuli eftir ákvæðum II. og XVIII.-XX. kafla lagannaeftir því sem við getur átt. Loks segir í 1. mgr. 141. gr. sömu laga að ákvæðum140. gr. skuli beitt þegar sönnunargagna er aflað í héraði í tengslum viðrekstur máls fyrir Hæstarétti. Skipun matsmanna ímatsmáli [...] var skv. framangreindri heimild og fór framkvæmd matsins framskv. XIX. kafla laga nr. 88/2008. Bókað var í þingbók þess máls, í samræmi við5. mgr. 128. gr. laganna hvað meta ætti, hvenær mati ætti að vera lokið oghverjum ætti að gefa kost á því að gæta hagsmuna við framkvæmd þess. Liggur þvíekki annað fyrir en að gætt hafi verið að öllum formreglum við þá skipun. Sóknaraðili krefst þessmeð vísan til 1. mgr. 132. gr. laga nr. 88/2008, að matsmennirnir komi fyrirdóm og gefi skýrslu. Í greinargerð með 132. gr., er kveðið á um skyldumatsmanns til þess að koma fyrir dóm og gera grein fyrir því mati sem hannhefur gert. Í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála er ekki gerð neinundantekning frá þeirri ótvíræðu skyldu. Meintir formgallar sem varnaraðilitelur hafa verið á vinnu matsmanna geta ekki, með vísan til framangreinds, haftþau áhrif að skýrslutaka skuli ekki fara fram yfir matsmönnun, enda ertilgangur þeirrar skýrslutöku ekki síst sá að fá fram skýringar um atriði semtengjast matsgerðinni, svo sem um þau atriði sem varnaraðili telur að valdi þvíað matsgerðin sé ekki tæk sem sönnunargagn fyrir Hæstarétti. Með vísan tilframangreinds er fallist á beiðni sóknaraðila um skýrslutöku af yfirmatsmönnumí máli þessu og að mati dómsins felst ekki í þeirri skýrslutöku nein afstaðatil þess hvort rétt hafi verið að matinu staðið af hálfu matsmanna. Bogi Hjálmtýsson héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Krafa sóknaraðila,ríkissaksóknara, um að matsmennirnir A og B gefi skýrslu fyrir HéraðsdómiReykjaness, er tekin til greina.
Mál nr. 442/2015
Kærumál Lögræði Sjálfræði
Með beiðni, sem barst dóminum 15. júní sl. hefur sóknaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkurborgar, Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A, [...], [...], verði með vísan til a- og b-liða 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sviptur sjálfræði í tvö ár. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2015 þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að sjálfræðissviptingu verði ekki markaður lengri tími en eitt ár. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 315/2011
Kærumál Sakarefni Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur Þ og V var vísað frá dómi. Kröfur M voru reistar á samningi frá 21. júlí 2009 um veitingu láns í bandaríkjadölum og endurgreiðslu í sömu mynt. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi af sjálfsdáðum með þeirri röksemd að dómstólar gætu ekki fellt dóm á kröfu sem leitt gæti til að efndir samkvæmt henni fælu í sér lögbrot af hálfu málsaðila. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að yrði talið að skylda Þ og V væri að einhverju leyti eða öllu fyrir hendi til að greiða fjárhæðir á grundvelli samningsins í áðurnefndum gjaldmiðli félli hún ekki niður sakir þess að takmarkanir á flutningi fjármagns úr landi hefðu verið ákveðnar í lögum eða með reglum sem stöfuðu frá stjórnvöldum. Efndir þeirrar skyldu fælu því ekki í sér sjálfstætt lögbrot á löggjöf um gjaldeyrismál þótt flutningur fjár úr landi af innlendum gjaldeyrisreikningum hefðu sætt takmörkunum. Yrði málinu því ekki vísað frá á þeim grunni að dómstólar hefðu ekki vald til að dæma um sakarefnið eða að lög og landsréttur næði ekki til þess, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði eru kröfur sóknaraðila reistar á lánssamningi 21. júlí 2009. Samningurinn er á ensku en þýðing löggilts skjalaþýðanda á honum er meðal málskjala. Þar segir í upphafi að samningurinn sé á milli sóknaraðila, lögfræðistofu Þuríðar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns og varnaraðilans Vilborgar Eddu Lárusdóttur, en sóknaraðili sé „alþjóðlegt viðskiptafyrirtæki skráð í lýðveldinu Seychelles ...“ en með aðsetur í Frakklandi. Síðan segir: „Þuríður hefur óskað aðstoðar við að finna aflandslán fyrir hönd viðskiptavinar og Miltex hefur fundið lánveitanda sem er reiðubúinn til að lána Þuríði fé en óskar um leið nafnleyndar. Hafa aðilarnir ákveðið í framhaldi af þessu að stofna til viðskiptasambands ... Vilborg hefur samþykkt að undirrita lánssamninginn með Þuríði og leggja fram tryggingu fyrir láninu ... Ætlunin er að lánveitandi greiði höfuðstólinn með milligöngu Miltex til Þuríðar og Vilborgar og þær endurgreiða höfuðstólinn ásamt áföllnum vöxtum og þóknunum til Miltex innan áskilds tíma. Miltex greiðir síðan lánveitanda ... Þuríður og Vilborg hafa samþykkt að þær bera óskipta ábyrgð á því að endurgreiðsluupphæðin verði greidd á gjalddaga samkvæmt skilmálum hér að neðan, og ef það er ekki gert ... skal tryggingin sem Vilborg leggur fram, vera fyrirgerð í heild sinni.“ Um höfuðstól lánsins var í samningnum vísað til fylgiskjals 1, en þar segir að „höfuðstólsupphæð“ sé 60.000 bandaríkjadalir og endurgreiðsluupphæð 124.000 bandaríkjadalir. Gjalddagi skuli vera í síðasta lagi 21 degi eftir útborgun lánsins og 10% dráttarvextir bætast við skuldina hvern virkan dag sem greiðsla dragist. Þá segir í samningnum að endurgreiðsla skuli lögð inn á reikning, sem sé tiltekinn í fylgiskjali 1, en þar er gefið upp reikningsnúmer í banka á Kýpur. Loks segir í samningnum að um hann fari að íslenskum lögum. Fram er komið að viðskiptavinur varnaraðilans Þuríðar, sem hafi „óskað aðstoðar við að finna aflandslán“ sé erlendur og óski nafnleyndar. II Í greinargerð fyrir héraðsdómi kröfðust varnaraðilar þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Munnlegur málflutningur fór fram um þá kröfu 21. október 2010 og með úrskurði 2. nóvember sama ár var henni hafnað. Í þinghaldi þann dag var jafnframt ákveðið að aðalmeðferð málsins yrði 24. janúar 2011, en henni var frestað og fór aðalmeðferð og munnlegur flutningur málsins fram 4. apríl sama ár. Með hinum kærða úrskurði var kröfum sóknaraðila síðan vísað frá dómi af sjálfsdáðum með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Samningur aðilanna er um veitingu láns í bandaríkjadölum og endurgreiðslu í sömu mynt, en ekki er haldið fram í málinu að óheimilt sé að stofna til fjárskuldbindinga í erlendri mynt. Kröfur sóknaraðila kveða á um að varnaraðilar verði dæmdar til að greiða fjárhæðir á grundvelli samningsins í áðurnefndum gjaldmiðli. Sé slík skylda fyrir hendi að einhverju leyti eða öllu fellur hún ekki niður sakir þess að takmarkanir á flutningi fjármagns úr landi hafi verið ákveðnar í lögum eða með reglum sem stafa frá stjórnvöldum. Efndir þeirrar skyldu fælu því ekki í sér sjálfstætt brot á löggjöf um gjaldeyrismál þótt flutningur fjár úr landi af innlendum gjaldeyrisreikningum hafi sætt takmörkunum, svo sem niðurstaða hins kærða úrskurðar er reist á. Málinu verður því ekki vísað frá dómi á þeim grunni að dómstólar hafi ekki vald til að dæma um sakarefnið eða að lög og landsréttur nái ekki til þess, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Varnaraðilar verða dæmdar til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Varnaraðilar, Þuríður Kristín Halldórsdóttir og Vilborg Edda Lárusdóttir, greiði hvor fyrir sig sóknaraðila, Miltex Corporation, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 394/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstarétti hefur ekki borist greinargerð frá varnaraðila. Verður að ætla að hann kæri til að fá úrskurð héraðsdómara felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember 2000, kl. 16.00. [...] Verið er að rannsaka ætluð brot kærða gegn fíkniefnalöggjöfinni sem gætu varðað hann fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940 ef þau sönnuðust. Rannsóknargögn gefa ástæðu til að ætla að kærði tengist fíkni­efnainnflutningi þannig að refsivert sé. Ljóst er af rannsóknargögnum að brýnir rannsóknarhagsmunir eru í því fólgnir að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Þykir því rétt sbr. a- lið 103. gr. laga nr. 19,1991 að verða við kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald kærða og þegar litið er til umfangs máls þessa þykir mega fallast á kröfu lögreglu um lengd gæsluvarðhaldstímans. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember 2000, kl. 16.00.
Mál nr. 292/2008
Kærumál Fjárskipti Óvígð sambúð
Ágreiningur reis við opinber skipti á búi aðila í kjölfar sambúðarslita þeirra. K leitaði fyrir Hæstarétti breytinga á niðurstöðum hins kærða úrskurðar um hvernig farið skyldi við skiptin milli aðilanna með greiðslu sölulauna til fasteignasala vegna jarðaviðskipta, eignarrétt að tilteknum hrossum, innistæðu á bankareikningi sóknaraðila, söluverð hrossa, sem höfðu verið lögð inn til slátrunar, yfirdráttarskuld á bankareikningi varnaraðila og kostnað vegna bókhaldsþjónustu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar voru ákvæði hans um þessi atriði staðfest. Krafa K um að hún fengi í sinn hlut þá lausafjármuni sem 2. liður í IV. kafla frumvarps skiptastjóra sneri að kom ekki til álita fyrir Hæstarétti enda hafði hún fallið frá þeim þætti í dómkröfum sínum í héraði. Hvorugur aðila kærði þá niðurstöðu héraðsdóms að hlutur M í bifreiðaeign aðila hafi verið 300.000 krónum umfram hlut K og stóð hún því óröskuð. Kröfu M um að K yrði gert að greiða dráttarvexti af 1.883.274 krónum var hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 28. apríl 2008, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningsefnum, sem risið höfðu við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að frumvarpi, sem skiptastjóri hefur gert til úthlutunar við opinberu skiptin, verði breytt á þann veg að varnaraðili verði einn látinn bera sölulaun til fasteignasölu að fjárhæð 2.527.350 krónur vegna sölu á jörðunum A, B og D í E, aðallega í heild en til vara 1.015.000 krónur af þeim, að 32 hross, folöld, merar og tryppi, sem lögð voru aðilunum út 1. maí 2007, verði talin eign sóknaraðila og komi ekki til skipta, að lausafjármunir, sem um ræðir í 2. lið IV. kafla frumvarps skiptastjóra, komi í hlut sóknaraðila við skiptin, aðallega án endurgjalds en til vara gegn greiðslu hennar á 200.000 krónum, að inneign á bankareikningi sóknaraðila að fjárhæð 109.229 krónur komi ekki til skipta, að verð hrossa við sölu til tilgreinds sláturhúss, 197.058 krónur, komi ekki til skipta, að ekki verði tekið tillit við skiptin til yfirdráttarskuldar á bankareikningi varnaraðila að fjárhæð 87.419 krónur, að hitakostnaður vegna íbúðarhúss að A fyrir tímabilið maí til ágúst 2006 að fjárhæð 60.000 krónur falli sameiginlega á aðilana og að kostnaði af gerð ársreiknings og skattframtals, 125.000 krónur, verði skipt þannig milli þeirra að 100.000 krónur falli á varnaraðila og 25.000 krónur á sóknaraðila. Þá krefst sóknaraðili þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að vextir verði reiknaðir í frumvarpi skiptastjóra af fé, sem hún hafi haft undir höndum frá því að sambúð aðilanna lauk. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 16. maí 2008. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða í héraði ásamt kærumálskostnaði. Fyrir héraðsdómi gerði sóknaraðili sömu dómkröfur og getur hér að framan að tveimur atriðum frátöldum. Annars vegar krafðist hún þess að frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar yrði breytt þannig að aðilarnir héldu hvort fyrir sig bifreiðum og dráttarvél, sem þau hefðu í vörslum sínum, gegn því að varnaraðili greiddi sóknaraðila 650.000 krónur, í stað þess að leggja að jöfnu ökutækin, sem hvor aðilinn fengi, svo sem ráðgert var í frumvarpinu. Í hinum kærða úrskurði var krafa sóknaraðila um þetta tekin til greina að hluta á þann hátt að lagt skyldi til grundvallar við skiptin að hlutur varnaraðila í bifreiðum hafi verið sem svarar 300.000 krónum verðmætari en hlutur sóknaraðila. Hvorugt aðilanna hefur kært niðurstöðu úrskurðar héraðsdóms um þetta atriði og stendur hún því óröskuð. Hins vegar var því lýst yfir við aðalmeðferð málsins í héraði að samkomulag hafi tekist milli aðilanna um að sóknaraðili fengi í sinn hlut við opinberu skiptin lausafjármuni, sem 2. liður í IV. kafla frumvarps skiptastjóra sneri að, gegn greiðslu á 200.000 krónum. Við munnlegan flutning málsins í héraði féll sóknaraðili þessu til samræmis frá þeim þætti í dómkröfum sínum, sem varðaði þessa muni, en gagnstætt því er hann samkvæmt áðursögðu nú tekinn upp á ný í þriðja hluta kröfugerðar hennar fyrir Hæstarétti. Með því að þetta samrýmist ekki þeirri ráðstöfun, sem sóknaraðili gerði á sakarefninu í héraði, getur þessi hluti dómkrafna hennar ekki komið til álita fyrir Hæstarétti. Með fyrsta, öðrum, fjórða, fimmta, sjötta og áttunda hluta fyrrgreindra dómkrafna fyrir Hæstarétti leitar sóknaraðili breytinga á niðurstöðum hins kærða úrskurðar um hvernig farið skuli við skiptin milli aðilanna með greiðslu sölulauna til fasteignasala vegna jarðaviðskipta, eignarrétt að tilteknum hrossum, innistæðu á bankareikningi sóknaraðila, söluverð hrossa, sem hafi verið lögð inn til slátrunar, yfirdráttarskuld á bankareikningi varnaraðila og kostnað vegna bókhaldsþjónustu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verða ákvæði hans um þessi atriði staðfest. Að því er varðar sjöunda hluta dómkrafna sóknaraðila hér fyrir dómi, sem lýtur að hitakostnaði af íbúðarhúsi á jörðinni A á tímabilinu frá maí til september 2006, varð niðurstaða héraðsdómara sú að varnaraðili skyldi bera þriðjung kostnaðarins, en hann falla á sóknaraðila að öðru leyti. Kæra varnaraðila tekur ekki til þessa atriðis í úrskurði héraðsdóms og skal hann því standa óraskaður að þessu leyti. Fyrir héraðsdómi krafðist varnaraðili meðal annars þess að við skiptin milli aðilanna yrðu reiknaðir vextir sóknaraðila til gjalda vegna tímabilsins frá 2. október 2006 af nánar tilgreindum fjárhæðum, sem hún hafi haft í umráðum sínum af fé í sameign þeirra. Í hinum kærða úrskurði var vísað til þess að samkvæmt gögnum málsins hafi varnaraðili hvorki krafist að skiptastjóri tæki féð úr vörslum sóknaraðila og legði á bankareikning til ávöxtunar í þágu beggja aðilanna né að hann fengi sambærilega fjárhæð í hendur frá skiptastjóra. Af þeim sökum yrði krafa varnaraðila aðeins tekin til greina á þann hátt að dráttarvexti skyldi reikna af heildarfjárhæðinni frá þingfestingardegi málsins í héraði, 5. september 2007. Fallast verður á með héraðsdómara að hér skipti máli að varnaraðili hafi ekki hreyft fyrir skiptastjóra kröfum af þeim toga, sem að framan er getið. Á grundvelli þeirra röksemda er á hinn bóginn óhjákvæmilegt að hafna kröfu varnaraðila varðandi vexti að öllu leyti. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest, en dæma verður sóknaraðila til greiðslu kærumálskostnaðar eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að hafnað er kröfu varnaraðila, M, um að frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar við opinber skipti til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar varnaraðila og sóknaraðila, K, verði breytt þannig að reiknaðir verði vextir úr hendi hennar af 1.883.274 krónum. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 494/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina beiðni S um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara nánar tilgreindum spurningum. Var talið að af hluta spurninganna yrði ekki annað ráðið en að þar væri óskað eftir mati á sömu atriðum og áður hefðu verið metin með undirmatsgerð og óskað væri yfirmats á. Væru þær því tilgangslausar til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var kröfu S um að dómkvaddir yrðu matsmenn til að svara þeim spurningum því hafnað. Að því virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júlí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2015, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara nánar tilgreindum spurningum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að framangreindri beiðni varnaraðila verði hafnað en til vara að „dómkvaðning nái einungis til sömu matsatriða og kveðið var á um í undirmati. Þannig að hafnað verði spurningum 5 til 8 í matsbeiðni“. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur krafist þess að dómkvaddir verði yfirmatsmenn til að endurmeta nánar tilgreind atriði sem hann setur fram í matsbeiðni sinni undir töluliðum 1 til 4 auk þess sem hann krefst þess að matsmenn leggi mat á önnur atriði er fram koma í spurningum undir töluliðum 5 til 8. Samkvæmt 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 getur dómari meinað aðila um sönnunarfærslu ef hann telur bersýnilegt að atriði sem aðili vill sanna skipti ekki máli eða að gagn sé tilgangslaust til sönnunar. Sé ekki svo ástatt sem greinir í ákvæði þessu er ekki girt fyrir að til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar sem taki til annarra atriða en sú fyrri. Af þeim spurningum sem settar voru fram í matsbeiðni varnaraðila undir töluliðum 5 til 8 verður ekki annað ráðið en að þar sé óskað eftir mati á sömu atriðum og áður hafa verið metin með undirmatsgerð og óskað er yfirmats á. Eru spurningar þessar því tilgangslausar til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Verður því hafnað kröfu varnaraðila um að dómkvaddir verði menn til að svara þeim spurningum. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Tekin er til greina krafa varnaraðila, Sveitarfélagsins Árborgar, um dómkvaðningu yfirmatsmanna til að endurmeta þau atriði sem fram koma undir töluliðum 1 til 4 í matsbeiðni.
Mál nr. 207/2016
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Skoðunarskylda Upplýsingaskylda
Á ehf. krafði Í, H og S hf. um greiðslu skaðabóta vegna ætlaðs galla á nýbyggingu sem Á ehf. hafði keypt af Í árið 2013. Var krafa Á ehf. á hendur Í byggð á grundvelli laga um fasteignakaup nr. 40/2002 en krafa á hendur H og S hf. laut að greiðslu úr starfsábyrgðartryggingu H, sem starfað hafði sem byggingarstjóri fasteignarinnar. Talið var að Á ehf. hefði vanrækti skoðunarskyldu sína á þaki og útveggjum á suðurhlið hússins og gæti því ekki borið fyrir sig meintan galla á því sem hann hefði mátt sjá við skoðun fasteignarinnar, sbr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Þá var hvorki fallist á að Í hefði vanrækt upplýsingaskyldu sína um ástand þaksins, né frágangi svalahurða, sbr. 26. gr. laganna, eða veitt rangar upplýsingar um ástand fasteignarinnar að þessu leyti, sbr. 27. gr. sömu laga. Loks var ekki fallist á með Á ehf. að fasteignin hefði ekki staðist kröfur um gæði, búnað og annað sem leiða hafi mátt af kaupsamningi aðila, þ.m.t. sölu- og ástandslýsingu hennar, sbr. 18. gr. fyrrgreindra laga. Í málinu lá fyrir að Á ehf. hafði keypt eignina af Í eftir að hún hafði staðið ókláruð í rúm fjögur ár. Samkvæmt dómaframkvæmd gæti H ekki borið ábyrgð á þeim verkþáttum sem ekki hafði verið búið að ljúka þegar framkvæmdir við byggingu fasteignarinnar höfðu verið stöðvaðar árið 2009. Voru Í, H og S hf. samkvæmt þessu sýknaðir af kröfu Á ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 15. mars 2016. Hann krefst þess að stefndu verði óskiptgert að greiða sér 7.778.632 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. maí 2014 til greiðsludags. Þákrefst hann þess að stefnda Íbúðalánasjóði verði gert að greiða sér 1.803.895krónur með sömu vöxtum. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefndu málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi, ÁÁverktakar ehf., greiði stefnda, Íbúðalánasjóði, 800.000 krónur og stefndu,Halldóri Karli Ragnarssyni og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., hvorum fyrir sig,400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjaness, þriðjudaginn 15. desember 2015I.Mál þetta, sem tekið var til dóms 17. nóvember sl., erhöfðað með áritun á stefnu 30. mars 2015.Stefnandi er ÁÁ verktakar ehf., kt. [...], Fitjabraut 4,Reykjanesbæ.Stefndu eru Íbúðalánasjóður, kt. [...], Borgartúni 21,Reykjavík, Halldór Karl Ragnarsson, kt. [...], Skólavegi 40, Reykjanesbæ, ogSjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. [...], Kringlunni 5, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdtil þess að greiða stefnanda 7.778.632 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. maí 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi Íbúðalánasjóður verðiauk þess dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.803.895 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. maí2014 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi þess að stefndu verði in solidum gertað greiða honum málskostnað að mati dómsins.Stefndi Íbúðalánasjóður krefstþess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara aðkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti.Stefndu Halldór Karl Ragnarsson ogSjóvá-Almennar tryggingar hf. krefjast aðallega sýknu af dómkröfum stefnanda ogað þeim verði tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara er þess krafistað kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður falli niður.II.Málavextir eru þeir að árið 2007 sótti Fasteignafélagið Þrek ehf., síðar Þ-1ehf., um leyfi til að byggja stúdentaíbúðir að Krossmóa 5 í Reykjanesbæ og varumsókn þar að lútandi samþykkt 10. júní 2007. Um var að ræða fjölbýlishús áfjórum hæðum með tveimur stigagöngum og 25 íbúðum. Verktaki við bygginguhúsanna var Húsanes ehf., en það félag var í eigu sömu aðila ogFasteignafélagið Þrek hf. Framkvæmdir hófust í kjölfarið og varfokheldisvottorð gefið út á árinu 2008. Húsið var þá skráð á byggingarstig 4, sem þýðir að um sé að ræðafullreista byggingu sem lokað hefur verið fyrir veðri og vindum. StefndiHalldór Karl var byggingarstjóri verksins frá 10. júní 2007 til 28. nóvember2011 og naut hann ábyrgðartryggingar hjá stefndu Sjóvá-Almennum tryggingum hf.Framkvæmdir héldu áfram eftir útgáfufokheldisvottorðs, en voru stöðvaðar haustið 2008 vegna samdráttar ábyggingarmarkaði í kjölfar efnahagshrunsins í október 2008. Eftir það fóru bæðifélögin, þ.e. Fasteignafélagið Þrek ehf. og Húsanes ehf., í þrot og leiddi þaðtil þess að Íbúðalánasjóður leysti fasteignina til sín á veðhafafundi 15.febrúar 2012.Stefndi Íbúðalánasjóður kveðst ekkert hafaframkvæmt í eigninni eftir að hann eignaðist hana heldur selt hana í þvíástandi sem hún var í við afhendingu 15. febrúar 2012. Eina markmið stefnda meðyfirtöku eignarinnar hafi verið að hámarka endurheimtur vegna krafna semstefndi hafi átt á hendur þrotabúi Þ-1 ehf. Enginn á vegum stefnda Íbúðalánasjóðshafi haft afnot af eigninni á þeim tíma sem hún var í eigu sjóðsins.Stefnandi keypti húseignina af stefnda Íbúðalánasjóði meðkaupsamningi 5. apríl 2013 og var húsið afhent sama dag. Umsamið kaupverð,180.000.000 króna, var greitt við undirritun kaupsamnings. Um stöðu framkvæmda og fleira er í kaupsamningi vísað tilástandslýsingar, dags. 28. desember 2012, sem unnin hafi verið af MikaelJóhanni Traustasyni, byggingartæknifræðingi. Tekið er fram að hún sé hluti af sölulýsingueignarinnar og að væntanlegir kaupendur skuli kynna sér hana ítarlega. Í ástandslýsingu stefnda Íbúðalánasjóðs kom m.a. eftirfarandifram um þak fjölbýlishússins:„Þakplata og þak yfir lyftuhúsi er steypt svokallað viðsnúiðþak með ásoðnum pappa. Þakkantar eru að mestu komnir en eftir að setja ályftuhús að hluta. Þakniðurfallsrör og þakbrunnar eru ekki komnir. Ástandvirðist gott og enginn sýnilegur leki er inn í íbúðir.“Undir ljósmynd af þaki stendur: „Pappalagt þak“ og undirljósmynd af þaki og þakkanti stendur: „Þakkantar frágengnir nema á hluta afþaki stigahúss austur (sést fjærst á mynd)“. Hvað varðar svalir á suðurhlið fasteignar og ytri frágang áhurðum á svölum kom eftirfarandi fram í ástandslýsingunni:„Gluggar, hurðir og glerjunarlistar eru úr plasti,framleiðandi VEKA. Glerjunarlistar hurða eru ekki í réttri þykkt. Ástand er gott“.„Svalagólf eru steypt en eftir að ganga frá endanleguyfirborði og tengingu niðurfalla. Engar útfellingar eða ryðtaumar eru sýnilegirundir svölum. Ástand er gott“.Um íbúðirnar almennt sagði í ástandslýsingunni: „Allarhurðir og gluggar eru komnir í og frágengnir að utan“. Og um íbúðir almennt ívesturhluta sagði: „Búið að ganga frá þéttingum við glugga og hurðir aðinnanverðu“.Í almennri lýsingu í ástandsskýrslunni sagði eftirfarandi umútveggi:„Húsið er staðsteypt og hafa útveggir verið einangraðir aðinnan að hluta.“Um ytri frágangútveggja sagði eftirfarandi:„Veggir eru steinaðir eða slétthúðaðir með lituðum múr.Ástand er gott“. Um sameign í vesturhluta sagði: „Útveggir eru einangraðir ogbúið að slípa aðra veggi og loft“ og um sameign í austurhluta sagði: „Búið erað slípa veggi og loft sem ekki á að einangra“. Um íbúðir almennt í vesturhlutasagði: „Búið að einangra útveggi, slípa loft og veggi aðliggjandi íbúða“ og umíbúðir almennt í austurhluta sagði: „Búið að slípa veggi og loft að mestu“. Skömmu eftir kaupin kveðst stefnandi hafa orðið var við aðástand þaks húseignarinnar var ekki í samræmi við ástandslýsingu sem vísað hafiverið til í kaupsamningi og hann hafi byggt á við kaupin. Um miðjan apríl hafistefnandi því fengið byggingartæknifræðing til að kanna og meta ástand þaks,sem talið hafi pappalögnina á þakinu ónýta og að þörf væri á að skipta henniút. Í kjölfarið hafi stefnandi verið í samskiptum við stefndaÍbúðalánasjóð og krafist þess að stefndi greiddi þann kostnað sem hlytist afviðgerð á þakinu. Með bréfi 26. júní 2013 hafi stefndi Íbúðalánasjóður hafnaðkröfum stefnanda. Hafi stefndi talið sig hafa fullnægt upplýsingaskyldu sinniog því væri hvorki um galla né forsendubrest að ræða. Auk þess segi orðrétt íbréfinu: „Íbúðalánasjóður telur ástand þaksins hafi verið augljóst ogauðvelt hefði verið fyrir kaupanda að gera sér grein fyrir því hvernig ástandþaksins var áður en að gert var tilboð í fasteignina, bæði með skoðun áljósmyndum þeim sem fylgdu ástandsskoðunar skýrslu eignarinnar og einnig meðþví að verða við hvatningu seljenda til kaupanda þess efnis að skoða eignina envið einfalda yfirborðsskoðun hefði kaupanda átt að vera ljóst hvert ástandþaksins var þegar að tilboð var gert í eignina“.Í framhaldi af þessu kveðst stefnandi hafa fengið tilboð í viðgerðá þakinu að fjárhæð 7.441.244 krónur, en þó hafi ekki verið gert ráð fyrirkostnaði við að rífa af gamla pappann og áfellur og farga þeim. Kveðststefnandi hafa skorað á stefnda Íbúðalánasjóð í bréfi 7. október 2013 að gangaþá þegar til samninga við stefnanda um afslátt, skaðabætur eða lagfæringar ágöllum þaks fasteignarinnar með vísan til fyrrnefnds tilboðs. Í svarbréfumstefnda Íbúðalánasjóðs 26. júní og 14. október 2013 hafi kröfum stefnanda umgreiðslu kostnaðar vegna endurbóta á þakinu verið hafnað. Eftir því sem verki stefnanda við að ljúka byggingu hússinshafi undið fram hafi stefnandi orðið var við frekari galla. Í einu fyrstaslagveðrinu eftir að stefnandi keypti húseignina hafi hann orðið var við aðlekið hafi í gegnum útveggi á suðurhlið. Auk þess hafi burðarplötur veriðverulega sprungnar, en þegar stefnandi hafi byrjað að slípa burðarplötur hafiþær farið að leka. Einnig hafi stefnandi orðið var við að í rigningarveðri lakundan hurðum á suðurhlið hússins og inn á gólf. Við nánari skoðun hafi komið íljós að engar þéttingar voru á útihurðum. Þar sem stefndi Íbúðalánasjóður hafi ekki orðið við kröfumstefnanda kveðst stefnandi hafa óskað eftir að dómkvaddur yrði hæfur ogóvilhallur matsmaður til að meta galla og tjón á húsinu að Krossmóa 5. Matsgerðhins dómkvadda matsmanns, Auðuns Elíssonar, byggingarfræðings oghúsasmíðameistara, hafi legið fyrir 26. mars 2014.Í framlagðri matsgerð kemur fram að matsmaður telji að ýmsirágallar hafi verið á húsinu að Krossmóa 5. Þar segir að þegar matsmaður hafiskoðað húsið hafi þegar verið búið að gera við 40-45% af heildarfleti þaksins,þ.e. búið hafi verið að gera við vestari hluta þaksins, en matsmaður hafi getaðskoðað austari hluta þaksins. Þar hafi mátt sjá að búið hafi verið að leggjaundirlag eða neðra lag þakpappa á þakflöt og upp á þakveggi. Þá hafi verið lagðaráfellur ofan á útveggi og gengið frá þeim undir lagningu yfirpappa. Eftir hafiþó verið að ganga frá áfellum við stigahús. Þá segir í matsgerðinni að þakpappi hafi verið laus frá undirlagiá u.þ.b. 85% af þakfletinum og á þakveggjum á þeim hluta þaksins sem matsmaðurhafi getað skoðað. Leiða megi líkur að því með hliðsjón af ljósmyndum af þakinuað ástand þakpappa og lagning hans á þeim hluta sem þegar hafi verið lagfærðurhafi verið með sambærilegum hætti, en matmaður getur þó ekki staðfest það. Einnig segir í matsgerðinni að þegar horft sé til þess hvestór flötur af þakpappanum sé laus frá undirlagi sínu sé líklegasta skýringinsú að of mikill raki hafi verið í undirlagi, þ.e. steinsteyptri plötu ogveggjum. Jafnframt segir í matsgerðinni að samkvæmt upplýsingum frá matsþola,Halldóri Karli, séu liðin fimm ár frá því að undirlagsþakpappinn var lagður áþakið og að veður geti hafa haft áhrif á pappann. Það sé mat matsmanns að svomikil losun þakpappans sem raun sé á geti ekki stafað af veðrunaráhrifum, enþau geti hins vegar hafa sett los á pappann á einstaka stað þar sem pappalagiðhafi verið viðkvæmt fyrir, svo sem við göt eða út frá úthornum veggja. Þar semmatsmaður hafi getað séð undir pappalögnina hafi ekki verið hægt að greina aðundirlag, þ.e. steinsteypan, hafi verið laust í sér og að los hafi verið áþakpappanum af þeim sökum.Það sé mat matsmanns að ástæðu þess að þakpappinn var lausfrá undirlagi sínu megi rekja til þess að flöturinn sem pappinn var lagður áhafi ekki verið nægilega þurr þegar pappalögnin var framkvæmd.Um svalahurðir á suðurhlið fasteignar kemur eftirfarandifram í niðurstöðu matsgerðar:„Þétting milli hurðarkarms og steyptrar plötu er gerð meðmúrefni. Steypt hefur verið með múrefni upp í bil milli karms og steyptrarplötu þannig að heill steyptur flötur er frá innri brún á karmi og út fyrirkarm. Að utanverðu er formaður vatnshalli í múrlögninni og að innan er u.þ.b. 3sm kantur.“Þá kemur fram í matsgerðinni að samkvæmt fulltrúamatsbeiðanda hafi lekið inn með múrþéttingu þegar regn hafi staðið á suðurhliðhússins. Matsmaður hafi hins vegar ekki getað staðfest að lekið hafi meðhurðum.Í matsgerðinni segir að frágangur eins og að framan sé lýstvaldi kuldabrú í byggingarhlutanum og þar með rakaskemmdum að innanverðu.Einnig sé ætíð hætta á að þéttleiki milli karms og múrefnis rofni vegnahreyfingar á karmi. Þessi frágangur sé ekki í samræmi við góð og vönduðvinnubrögð og sé til þess fallinn að valda vandræðum vegna rakaþéttingar ogóþéttleika vegna mismunandi byggingarefna. Brjóta þurfi burt múrefni undirkarmi, sem og fyrir innan og utan hann. Setja verði þéttiborða undir karm ogeinangrun á milli þeirra, en síðan verði þétt bæði að utan og innan meðteygjanlegu þéttiefni (kítti). Um útvegg á suðurhlið fasteignar segir í matsgerðinni að viðskoðun á útvegg að sunnanverðu megi sjá sprungur út frá hornum flestra glugga,en ekki sé að merkja við skoðun að vatn hafi komist í allar sprungurnar þóttætla megi að svo verði með tímanum. Nauðsynlegt sé að gera við sprungur svo aðekki komi til frekari skemmda vegna veðuráhrifa. Vegna viðgerða á sprungumþurfi að lagfæra eða endurgera hluta múrhúðar og/eða steiningu útveggja. Á grundvelli niðurstöðu matsgerðar kveðst stefnandi hafasent stefndu Íbúðalánasjóði og Halldóri Karli kröfubréf 9. apríl 2014, en afritaf kröfubréfinu hafi verið sent til stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. ogþess getið að líta mætti á bréfið sem kröfu stefnanda um greiðslu úrábyrgðartryggingu stefnda Halldórs. Allir stefndu hafi hafnað bótaábyrgð í málinu. Stefndu Halldór Karl og Sjóvá-Almennar tryggingarhf. benda á að vinnu við lagningu þakpappans á húsinu að Krossmóa 5 hafi ekkiverið lokið þegar framkvæmdir stöðvuðust. Fyrsti verkliðurinn við gerðviðsnúins þaks sé lagning þakpappa í tveimur lögum og síðan komi nokkrir aðrirverkþættir. Við byggingu hússins að Krossmóa 5 hafi eingöngu verið lokið við lagningueins pappalags og því sé ljóst að vinnu við þakið hafi ekki verið lokið þegarframkvæmdir hafi verið stöðvaðar vegna sölutregðu og fjárskorts. Þakpappi semnotaður sé við gerð viðsnúins þaks á steinsteypu sé ekki gerður til að þolasólarljós og veðrun.Sölulýsing eða ástandsskýrslaÍbúðalánasjóðs sé í samræmi við þetta þar sem athygli sé vakin á því að um séað ræða viðsnúið þak. Sölulýsingunni sé hins vegar áfátt að því leyti aðathygli væntanlegra bjóðenda og/eða kaupanda hafi ekki verið vakin á því aðvinnu við þakið væri ekki lokið og hún í raun vart byrjuð. Vegna þessa sé rétt að vekja athygli átölvupósti byggingarfulltrúa frá 18. desember 2013, en af þeim tölvupósti megiráða að ætlaðir gallar á þaki hafi ekki komið í ljós fyrr en nokkru eftir aðástandsskýrslan var gerð og stöðuúttekt fór fram.Ljóst sé og að mörgum öðrum verkþáttumvegna byggingar hússins að Krossmóa 5 hafi verið ólokið, svo sem frágangi áhurðum á suðurhlið og frágangi við lokun svala. Hafi þetta í raun veriðviðurkennt af hálfu stefnanda í tölvupósti lögmanns hans 20. janúar 2014 þarsem segi að við nánari skoðun hafi komið í ljós að allar þéttingar hafi vantaðá útihurðirnar. Þrátt fyrir þetta krefjist stefnandi þess að stefndu HalldórKarl og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. greiði honum bætur vegna þessa. Jafnframt benda stefndu Halldór Karl ogSjóvá-Almennar tryggingar hf. á að stefnandi hafi keypt fjölbýlishúsið aðKrossmóa 5 á 180.000.000 króna, en um sé að ræða 25 íbúða hús. Nemi þvímeðalkaupverð á íbúð 7.200.000 krónum. Kaupverð á hverja íbúð og í heild sé aðmati stefndu fremur lágt.Fyrir dóminn komu og gáfu aðilaskýrsluÁslaugur Stefán Einarsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, og stefndi Halldór KarlRagnarsson. Þá komu fyrir dóminn, sem vitni, Auðunn Elísson, dómkvaddurmatsmaður, Guðjón Helgason og Páll Karlsson.III.Stefnandi kveðst byggja dómkröfursínar á því að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegnagalla á húseigninni að Krossmóa 5. Krafa um bætur úr hendi stefndaÍbúðalánasjóðs sé byggð á lögum um fasteignakaup, kaupsamningi og ástandslýsingu,en kröfu á hendur stefndu Halldóri Karli og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. kveðststefnandi byggja á skaðabótarétti utan samninga.Málsástæður stefnanda að því er varðarkröfu á hendur stefnda Íbúðalánasjóði eru eftirfarandi:Stefnandi kveðst byggja á því að húseigninað Krossmóa 5 hafi verið gölluð við afhendingu í skilningi laga nr. 40/2002 umfasteignakaup, nánar tiltekið með vísan til 18. gr., 26. gr. og 27. gr.laganna, kaupsamnings og ástandslýsingar. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga umfasteignakaup teljist fasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingarsem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hiðsama eigi við ef fasteignin er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar hafaverið í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum um hana.Stefnandi kveðst byggja á því að fasteignin að Krossmóa 5 hafi verið gölluð ískilningi 27. gr. áðurgreindra laga þar sem hún hafi ekki verið í samræmi viðupplýsingar í ástandsskýrslu stefnda Íbúðalánasjóðs. Hinar röngu upplýsingarhafi m.a. falist í því að þakið var ekki pappalagt, ekki var búið að ganga fráþakköntum, ástand þaksins var ekki gott, frágangur svalahurða á suðurhliðfasteignar var ekki góður eða ástand veggja, en slíku hafi verið lofað í ástandslýsingu.Á grundvelli ástandslýsingarhúseignarinnar hafi stefnandi þannig mátt ganga út frá því að búið væri aðganga frá pappalögn þaksins á fullnægjandi hátt, þ.e. með tveimur lögum afpappa, líkt og áskilið væri, sem og þakköntum og að ástand þaksins væri gott.Staðreynt hafi verið í matsgerð að eingöngu eitt pappalag var á þakinu, mikiðlos var í pappalögninni og um 85% af fleti þakpappans voru laus frá undirlagi.Einnig að frágangi á pappalögn var ekki lokið í samræmi við gildandi reglur,góðar venjur og vinnubrögð við sambærilegar framkvæmdir. Upplýsingar stefndaÍbúðalánasjóðs um ástand þaks hússins að Krossmóa 5 hafi því verið rangar oghafi ekki staðist þær kröfur sem leiða hafi mátt af ástandslýsingu stefnda.Þá hafi ástand svalahurða á suðurhliðhússins ekki verið í samræmi við upplýsingar stefnda Íbúðalánasjóðs. Samkvæmtástandslýsingu hafi stefnandi mátt gera þá kröfu að svalahurðir á suðurhliðhússins væru í góðu ástandi, frágangi allra hurða að utan væri lokið og að búiðværi að ganga frá þéttingum við hurðir að innanverðu. Í matsgerð komi hinsvegar fram að frágangur hurðanna valdi kuldabrú í byggingarhlutanum og þar meðrakaskemmdum að innanverðu. Frágangur hurðanna væri til þess fallinn að valdavandræðum vegna rakaþéttingar og óþéttleika. Þá hafi matsmaður staðreynt aðfrágangurinn væri ekki í samræmi við kröfur byggingarreglugerðar og ekki ísamræmi við góð og vönduð vinnubrögð. Ástand svalahurðanna á suðurhlið hússinshafi því hvorki verið gott né hafi verið lokið við frágang þeirra svo semstefndi Íbúðalánasjóðs hafi lofað í ástandslýsingu sinni.Í ástandslýsingu hafi því jafnframtverið lýst yfir að ástand veggja væri gott, þeir væru steinaðir eðaslétthúðaðir með lituðum múr og þá væri búið að einangra útveggi og slípa.Stefnandi hafi mátt ætla að útveggir á suðurhlið hússins væru frágengnir meðfullnægjandi hætti og að ástand þeirra væri gott. Slíkt hafi ekki verið rauninen staðreynt hafi verið í matsgerð að sprungur væru út frá hornum flestraglugga á suðurútvegg hússins. Ljóst sé að ástand útveggja suðurhliðar hússinshafi ekki verið í samræmi við ástandslýsinguna. Með hliðsjón af framangreindu sé ljóstað stefndi Íbúðalánasjóður hafi veitt rangar upplýsingar um ástand þaks,svalahurða á suðurhlið fasteignar og útveggja suðurhliðar. Af þeim sökum hafihúseignin ekki staðist þær kröfur sem leiða hafi mátt af kaupsamningi ogástandslýsingu hússins að Krossmóa 5. Fasteignin hafi því verið gölluð viðafhendingu á grundvelli 27. gr. fasteignakaupalaga. Stefndi Íbúðalánasjóðurberi hlutlæga ábyrgð á því að upplýsingar í ástandslýsingu voru rangar.Stefnandi hafi mátt treysta því að þær upplýsingar sem hann fékk um Krossmóa 5væru réttar. Að mati stefnanda sé ljóst að réttarupplýsingar hefðu haft áhrif á efni kaupsamningsins. Stefndi Íbúðalánasjóðurberi skaðabótaábyrgð á beinu og óbeinu tjóni stefnanda vegna þessa samkvæmt 43.gr. fasteignakaupalaga. Verði ekki fallist á skaðabótaábyrgð stefndaÍbúðalánasjóðs sé byggt á því að stefnandi eigi rétt á afslætti á grundvelli41. gr. fasteignakaupalaga.Þá bendir stefnandi á að fasteignteljist gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana semseljandi vissi eða mátti vita og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla aðhann fengi, samanber 26. gr. fasteignakaupalaga. Seljandi eigi að upplýsa umhvaðeina sem hann veit eða má vita um. Með vísan til yfirlýsingar stefndaÍbúðalánasjóðs í bréfi, dags. 26. júní 2013, liggi fyrir að stefndi hafi vitaðum ástand þaksins, en kosið að upplýsa stefnanda ekki um það þrátt fyrir aðhonum mætti vera ljóst að stefnandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hannfengi slíkar upplýsingar, enda augljóst að þær myndu hafa áhrif á efnikaupsamningsins. Kveðst stefnandi byggja á því að galli fasteignarinnar ískilningi 26. gr. fasteignalaga felist í því að stefndi Íbúðalánasjóður hafiekki upplýst stefnanda um ástand þaksins. Í þessu sambandi kveðst stefnandi takafram að hann hafi sinnt skoðunarskyldu sinni í samræmi við lög um fasteignakaupog það sem eðlilegt megi teljast með hliðsjón af upplýsingum og aðstæðum. Ekkihafi verið hægt að fara upp á þakið þar sem engin þaklúga hafi verið á þakinu,auk þess sem fyrir hafi legið ítarlegar upplýsingar frá stefnda Íbúðalánasjóðium að þakið væri í lagi. Þó svo að 29. gr. fasteignakaupalaga geri ráð fyrir aðkaupandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eðaátti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður þá víki ákvæðið fyrirupplýsingaskyldu seljanda samkvæmt 26. gr. fasteignakaupalaga, sbr. 3. mgr. 29.gr. laganna. Í þessu felist að stefndi Íbúðalánasjóður geti ekki leyst sigundan hinni ríku upplýsingaskyldu sem á honum hafi hvílt samkvæmt 26. gr.fasteignakaupalaga þótt stefnandi hafi skoðað eignina. Stefndi Íbúðalánasjóðurberi skaðabótaábyrgð af þeim sökum á tjóni stefnanda, samanber 43. gr.fasteignakaupalaga. Verði ekki fallist á slíkt krefjist stefnandi afsláttar,samber 41. gr. sömu laga.Þá kveðst stefnandi telja aðfasteignin hafi ekki haft þá eiginleika sem lög og reglur mæli fyrir um ogalmennt hafi mátt gera kröfu um að hún stæðist við kaupin, sbr. 1. málslið 18.gr. fasteignakaupalaga. Gallar á húsinu að Krossmóa 5 hafi m.a. falist í því aðfullnægja ekki almennum kröfum um gæði, búnað og annað þar sem staðreynt hafiverið í matsgerð að hvorki þakið né svalahurðir á suðurhlið hafi verið byggð ísamræmi við þágildandi skipulags- og byggingarlög eða vönduð vinnubrögð. Fjölbýlishúsið að Krossmóa 5 hafiverið nýtt og enn í byggingu. Stefnandi hafi mátt vænta þess að ekkert athugavertværi við ástand þess þegar kaupin áttu sér stað. Svo hafi hins vegar ekki verið,en staðreynt hafi verið í matsgerð að þakið og svalahurðir á suðurhlið voruekki byggð í samræmi við vönduð vinnubrögð, sbr. þágildandi skipulags- ogbyggingarlög nr. 73/1997 og þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998. Kveðststefnandi byggja á því að eignin hafi því ekki fullnægt þeim almennu kröfum semgera hafi mátt til fasteigna, sérstaklega þeirra sem séu nýjar eða í byggingu.Að öðru leyti sé þessu til stuðnings vísað til málsástæðukafla er varði ábyrgð stefndaHalldórs Karls sem byggingarstjóra verksins, en þar sé farið nánar út í galla áhúseigninni vegna frávika frá skipulags- og byggingarlöggjöfinni. Vísað ernánar til þess í tengslum við þá málsástæðu að fasteignin hafi ekki haft þáalmennu eiginleika sem stefnandi mátti gera ráð fyrir og hafi þar með veriðgölluð við afhendingu. Einnig kveðst stefnandi byggja á þvíað fasteignin hafi verið gölluð við afhendingu þar sem hún hafi ekki staðistþær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiða hafi mátt af kaupsamningi aðila,þ.m.t. sölulýsingu og ástandslýsingu fasteignar, sbr. 1. málslið 18. gr.fasteignakaupalaga. Í kaupsamningi stefnda Íbúðalánasjóðs og stefnanda hafi aðtilstuðlan stefnda Íbúðalánasjóðs verið sérstaklega vísað til ítarlegrarástandslýsingar sem stefndi Íbúðalánasjóður hafi sjálfur látið útbúa. Afkaupsamningi aðila og þar með ástandslýsingu hafi m.a. mátt leiða að ástandþaks væri gott, um væri að ræða viðsnúið þak með ásoðnum pappa, þ.e. að þaðværi pappalagt með fullnægjandi hætti og búið væri að ganga frá þakköntum.Einnig að frágangur svalahurða á suðurhlið fasteignar væri gott, búið væri aðganga frá þéttingu hurða að utan- og innanverðu og að ástand veggja á suðurhliðfasteignar væri gott. Í matsgerð komi hins vegar fram aðþakið hafi ekki verið pappalagt, ekki hafi verið búið að ganga frá þakköntum,ástand þaksins hafi ekki verið gott, frágangur svalahurða á suðurhlið hússinshafi ekki verið góður eða ástand veggja, svo eitthvað sé nefnt. Fasteignin að Krossmóa 5 hafi þvíverið gölluð við afhendingu þar sem hún hafi ekki staðist framangreindar kröfursem leiða hafi mátt af kaupsamningi og þar með ástandslýsingu. Með ástandslýsingu hafi stefndiÍbúðalánasjóður sem seljandi húseignarinnar ábyrgst að fasteignin væri ítilteknu ástandi og haldin tilteknum eiginleikum. Stefnandi hafi mátt gera þærkröfur að fjölbýlishúsið að Krossmóa 5 stæðist þá eiginleika og ástand semstefndi Íbúðalánasjóður hafi lýst yfir í ástandslýsingu sinni með kaupsamningi.Ábyrgðaryfirlýsing stefnda Íbúðarlánasjóðs hafi ótvírætt haft áhrif á efnikaupsamningsins, m.a. kaupverðið. Stefndi Íbúðalánasjóður beriskaðabótaábyrgð á beinu og óbeinu tjóni stefnanda vegna þessa, samanber 43. gr.fasteignakaupalaga. Verði ekki fallist á skaðabótaábyrgð stefnda Íbúðalánasjóðssé byggt á því að stefnandi eigi rétt á afslætti á grundvelli 41. gr. sömulaga.Loks kveðst stefnandi byggja á því aðgallaþröskuldur 2. málsliðar 18. gr. fasteignakaupalaga eigi ekki við í máliþessu. Fjölbýlishúsið að Krossmóa 5 hafi verið nýtt og í byggingu þegar kaupin áttusér stað. Eignin geti því ekki talist notuð í skilningi 2. málsliðar 18. gr.fasteignakaupalaga. Ákvæðið eigi því ekki við. Verði hins vegar talið aðákvæðið eigi við kveðst stefnandi telja að eignin teljist gölluð í skilningi þessþar sem stefndi Íbúðalánasjóður hafi sem seljandi sýnt af sér saknæma háttsemi.Hin saknæma háttsemi stefnda hafi falist í því að veita rangar upplýsingar umástand fasteignar og að upplýsa ekki um nauðsynleg atriði. StefndiÍbúðalánasjóður hafi viðurkennt vitneskju sína um ástand hússins, en ekkiupplýst við kaupin. Slík viðurkenning komi fram í framlögðu bréfi stefndaÍbúðalánasjóðs frá 26. júní 2013.Ljóst sé að stefnda Íbúðalánasjóðihafi verið kunnugt um vankanta á þakinu, en ákveðið að upplýsa ekki um þágalla. Stefndi Íbúðalánasjóður beri skaðabótaábyrgð á beinu og óbeinu tjónistefnanda sem rekja megi til framangreindrar saknæmrar háttsemi stefnda, sbr.43. gr. fasteignakaupalaga. Verði ekki fallist á skaðabótaábyrgð stefndaÍbúðalánasjóðs sé byggt á því að stefnandi eigi rétt á afslætti á grundvelli41. gr. sömu laga.Stefnandi kveður matsmann hafa lagtmat á kostnað við úrbætur vegna galla á húseigninni að Krossmóa 5. Telji hannað kostnaður vegna þeirra sé eftirfarandi, að meðtöldum virðisaukaskatti áefni. Efni/vélar/aksturm/vsk. Vinna án vsk. SamtalsÞak 3.930.800 3.254.533 7.185.33Hurðir 183.400 409.899 593.299Suðurhlið 897.900 905.995 1.803.895Samtals 5.012.100 4.570.427 9.582.527Með hliðsjón af framangreindu ogniðurstöðu framlagðrar matsgerðar að öðru leyti sé þess krafist að stefndaÍbúðalánasjóði verði gert að greiða stefnanda alls 9.582.527 krónur aukdráttarvaxta frá 9. maí 2014 til greiðsludags. Um umfang og nánari sundurliðuná kostnaði við að bæta úr einstökum göllum kveðst stefnandi að öðru leyti vísatil matsgerðar hins dómkvadda matsmanns. Stefnandi kveðst styðja kröfu sína áhendur stefndu Halldóri Karli sem byggingarstjóra og Sjóvá-Almennum tryggingumhf. sem tryggingarfélags hans einkum á 51. gr. þágildandi skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997, 118. gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr.441/1998 og hinni almennu sakarreglu íslensks skaðabótaréttar. Krafa um bæturúr hendi stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sé gerð á grundvelli 1. mgr. 44.gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004.Stefnandi kveðst byggja á því aðhvorki þakið né svalahurðir á suðurhlið hússins hafi verið byggð meðfullnægjandi hætti eða í samræmi við lög og vönduð vinnubrögð. Á tjónistefnanda sem rekja megi til þessa beri stefndi Halldór Karl ábyrgð sembyggingarstjóri verksins. Byggingarstjóra beri að tryggja aðbyggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 2. mgr.51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Byggingarstjóra séætlað að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum. Honum beri aðtryggja að framkvæmt sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti, sbr. 118.gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá sé byggingarstjóra ætlaðað hafa eftirlit með því að iðnmeistarar sem að verkinu komi fyrir hans atbeinasinni sínum skyldum og að staðið sé að framkvæmdum með tæknilega og faglegafullnægjandi hætti. Vanræki byggingarstjóri þessa umsjónar- og eftirlitsskyldusína beri hann skaðabótaábyrgð gagnvart eigendum mannvirkisins vegna tjóns semaf því hljótist.Í matsgerð komi fram að ágallar hafiverið á byggingu hússins að Krossmóa 5 og að frágangur þess hluta verksins semlokið hafi verið við meðan stefndi Halldór Karl var byggingarstjóri hafi ekkiverið í samræmi við vönduð vinnubrögð. Stefnandi telji að stefndi Halldór Karlberi ábyrgð sem byggingarstjóri á göllum á þaki og svalahurðum á suðurhliðhússins. Í matsgerð segi nánar tiltekið aðástæðu þess að þakpappi var laus frá undirlagi sínu megi rekja til þess aðflöturinn sem var pappalagður hafi ekki verið nægilega þurr þegar pappinn varlagður á hann. Í matsgerð sé gerð grein fyrir því að eingöngu fyrra pappalagiðhafi verið komið á þak hússins og að svo mikil losun á þakpappanum á um 85% afþakfletinum geti ekki stafað af veðrunaráhrifum.Þá komi einnig fram í matsgerð aðfrágangur á svalahurðum á suðurhlið fasteignar hafi ekki verið í samræmi viðkröfu byggingarreglugerðar og ekki í samræmi við vönduð vinnubrögð. Þannig sé staðreynt í matsgerð aðýmislegt hafi farið úrskeiðis við byggingu hússins að Krossmóa 5. Ljóst sé aðgallar á eigninni séu meiri en eðlilegt eða venjulegt geti talist. Stefnanditelji að við byggingu þaksins og frágang svalahurðanna hafi ekki verið gættfullnægjandi faglegra vinnubragða og skort hafi á eftirlit. Það verði að virðabyggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. StefndiHalldór Karl beri ábyrgð gagnvart stefnanda vegna þess tjóns sem af þessu hafihlotist, sbr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, 118.gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og þær kröfur sem gerðar séutil byggingarstjóra.Stefnandi telji að galla vegna þaksinsog frágangs svalahurðanna á suðurhliðinni megi rekja til ófullnægjandi og/eðaófaglegra vinnubragða. Stefndi Halldór Karl, sem hafi verið byggingarstjóri viðbyggingu hússins, beri því ábyrgð á göllum á þeim þáttum in solidum með stefndaÍbúðalánasjóði. Matsmaður hafi lagt mat á kostnað viðúrbætur framangreindra þátta. Telji hann að kostnaður vegna þeirra sé eftirfarandiað meðtöldum virðisaukaskatti af efni: Efni/vélar/aksturm/vsk. Vinna án vsk. SamtalsÞak 3.930.800 3.254.533 7.185.33Hurðir 183.400 409.899 593.299Samtals 4.114.200 3.664.432 7.778.632Með hliðsjón af framangreindu ogniðurstöðum framlagðrar matsgerðar að öðru leyti sé þess krafist að stefnduHalldóri Karli og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. verði gert að greiða stefnandakostnað vegna tjóns á húseigninni að Krossmóa 5 að fjárhæð 7.778.632 krónur,auk dráttarvaxta frá 9. maí 2014 til greiðsludags. Um umfang og nánarisundurliðun á kostnaði við að bæta úr einstökum vanköntum kveðst stefnandi að öðru leyti vísa til matsgerðarhins dómkvadda matsmanns. Stefnandi kveður aðild í máli þessubyggjast á heimild í 1. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Dómkröfur stefnanda eigi rætur sínar að rekja til skaðabótaskyldu vegna galla áhúsi stefnanda að Krossmóa 5 í Reykjanesbæ og því sé um sama atvik og aðstöðuað ræða. Stefnandi kveðst, auk þeirra laga semáður hefur verið vitnað til, byggja málsókn sína á reglum samninga- ogkröfuréttar um að gerða samninga beri að virða. Um varnarþing vísar stefnanditil 1. mgr. 34. gr. laga um meðferð einkamála og 1. mgr. 42. gr. sömu laga. Þákveður hann málskostnaðarkröfuna byggða á 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Loks kveður hann dráttarvaxtakröfuna byggða á 9. gr.,sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, endráttarvaxta sé krafist frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að stefnandisendi stefndu kröfubréf ásamt matsgerð hins dómkvadda matsmanns. IV.Stefndi Íbúðalánasjóður bendir á að varðandi skoðunarskyldu kaupanda séuríkari kröfur gerðar til sérfróðs kaupanda en til þess sem engasérfræðiþekkingu hafi á viðkomandi sviði viðskipta, sbr. Hrd. 1986, bls. 1770.Til viðbótar megi benda á Hrd. 2004, bls. 2039 (471/2003) en þar hafi veriðlitið sérstaklega til þess að annar kaupenda hafi verið menntaður arkitekt ogþví sérfróður um húsbyggingar. Kaupendur í því máli sem hér sé til umfjöllunarhafi verið sérfróðir á sviði byggingarstarfsemi og með áratuga reynslu íviðhaldi fasteigna, m.a. í múrviðgerðum, flísalögnum, málningarvinnu ogtrésmíðavinnu, svo sem fram komi á heimasíðu stefnanda. Þar komi einnig fram aðhjá fyrirtækinu starfi fagmenn með áralanga reynslu af tilboðsgerð, svo og að fyrirtækið hafi séð um viðhaldfasteigna fyrir opinbera aðila, fasteignafélög, húsfélög og einstaklinga. Þar að auki hafi stefnandi uppfyllt skilyrðitil að vera aðili að rammasamkomulagi Ríkiskaupa um iðnaðarmenn og hafi veriðaðili að því frá miðju ári 2011. Á grundvelli þess geti stefnandi tekið að séraðalverktöku, málaraiðn, múrverk og trésmíði.Með hliðsjón af framangreindu sé ljóst að stefnandi sé í raun hópur afsérfræðingum eða úrvals fagmönnum eins og segi á heimasíðu stefnanda. Meirikröfur séu því gerðar til stefnanda í máli þessu en ef um væri að ræðagrandlausan aðila sem hefði enga þekkingu á byggingaframkvæmdum.Hvað varði skoðun á eigninni hafi starfsmenn stefnanda tekið sér tvo dagaí að skoða fasteignina og hefðu þeir auðveldlega getað farið upp á þakfasteignarinnar til að berja það sjálfir augum. Eins og fram komi á heimasíðustefnanda hafi hann verið búinn öllum þeim tækjum sem nauðsynleg hafi verið tilað gera slíka skoðun. Fasteignin að Krossmóa 5 sé 12,4 metrar á hæð, ensamkvæmt heimasíðu stefnanda hafi stefnandi átt frá því í júlí 2012 a.m.k.þrjár lyftur sem starfsmenn félagsins hefðu getað nýtt til að komast upp á þakeignarinnar. Þá sé fyrirtæki stefnanda staðsett í rúmlega tveggja kílómetra fjarlægðfrá fasteigninni að Krossmóa 5. Ljóst sé því að ekkert hafi staðið í vegi fyrirþví að starfsmenn stefnanda gætu farið upp á þakið og metið aðstæður.Svo sem sjá megi af ljósmyndum sem starfmaður stefnda Íbúðalánasjóðs hafitekið við sína úttekt á þakinu sé ljóst að starfsmenn stefnanda hefðu meðeinfaldri yfirborðsskoðun getað séð að pappinn var laus frá þakinu. Afljósmyndunum megi og sjá að ástand þaksins var augljóst og að stefnanda hafimátt vera fullkunnugt um það hefði hann sinnt skoðunarskyldu sinni.Stefnandi sé sérfræðingur sem búið hafi yfir allri þeirrisérfræðiþekkingu og tækjum sem þurft hafi til að skoða húseignina að Krossmóa 5á fullnægjandi hátt. Hann hafi hins vegar ekki gert það og geti stefndi ekkiborið ábyrgð á því að stefnandi hafi ekki uppfyllt skoðunarskyldu sína.Eins og að framan greini hafi kaupverð fjölbýlishússins að Krossmóa 5verið 180.000.000 króna, en um hafi verið að ræða fasteign sem hafi verið ábyggingarstigi 4 samkvæmt skráningu hjá Fasteignamati ríkisins. Stefndi kveðstmótmæla sem haldlausum fullyrðingu stefnanda um að stefndi hafi veitt rangarupplýsingar. Stefndi kveðst benda á að ástandsskýrsla sú sem stefnandi byggi stefnusína á sé ekki sú sama og vísað sé til í kaupsamningi vegna Krossmóa 5, en þarsé vísað til ástandslýsingar Mikaels Jóhanns Traustasonarbyggingartæknifræðings, dagsettrar 28. desember 2012. Sú ástandsskýrsla semlögð hafi verið fram í máli þessu sé hins vegar dagsett 4. febrúar 2013. Samkvæmt kauptilboðum stefnanda, dagsettum 27. febrúar 2013, vegnaKrossmóa 5 verði ekki séð að stefnandi hafi kynnt sér ástandslýsinguna áður enkauptilboðin voru gerð. Samkvæmt bakhliðum beggja kauptilboðanna hafi kaupandaverið afhent veðbandayfirlit, matsvottorð, söluyfirlit, eignaskiptayfirlýsingog tilvitnuð þinglýst skjöl og eignarheimild seljanda. Hvergi sé minnst áástandsskýrsluna.Ekki hafi verið lögð fram árituð ástandsskýrsla sem staðfesti aðtilboðsgjafi hafi kynnt sér ástandsskýrsluna áður en að kauptilboðið var gerteða ritað var undir kaupsamninginn 5. apríl 2013. Hins vegar hafi stefnandistaðfest að hafa kynnt sér söluyfirlit með áritun á það.Í ljósi framangreinds verði ekki séð að kauptilboð stefnanda hafi byggstá ástandsskýrslunni, hvorki þeirri sem vísað sé til í kaupsamningi né þeirri semlögð hafi verið fram í máli þessu. Ástandsskýrslan hafi þó verið aðgengileg áþeim tíma. Stefndi kveðst því telja ljóst að kauptilboð stefnanda hafi byggst áskoðun hinna sérfróðu fagmanna sem starfi hjá stefnanda. Ákvæði 1. mgr. 27. gr.laga nr. 40/2002 um fasteignakaup eigi því ekki við þar sem hin ætlaða rangaupplýsingagjöf geti ekki hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamningsins.Fallist dómurinn ekki á framangreind sjónarmið stefnda Íbúðalánasjóðs ogtelji að framlögð ástandsskýrsla hafi haft áhrif við kaupsamningsgerðina kveðststefndi benda á eftirfarandi atriði varðandi ástandsskýrsluna:Í skýrslunni komi fram að þakplata og þak yfir lyftuhúsi sé viðsnúiðsteypt þak með ásoðnum pappa. Ekkert komi fram um það hvort um sé að ræðatvöfalt eða einfalt pappalag, en ljóst af myndum að pappi hafði verið lagður áþakið. Það geti ekki verið á ábyrgð stefnda að stefnandi hafi talið að meðþessu væri fullyrt að þakið væri í fullkomnu ástandi og að ekki þyrfti að skoðaþað nánar. Myndir sem fylgdu skýrslunni hafi sýnt pollamyndanir ofan á þakinu,sem gefi til kynna að pappinn sé að losna frá því. Þær upplýsingar sem komiðhafi fram í ástandsskýrslu stefnda, bæði skriflegar og í myndum, hafi gefiðstefnanda tilefni til að skoða þakið nánar. Það hafi stefnandi hins vegar ekkigert og hafi engar athugasemdir gert við það að hann kæmist ekki upp á þak. Þásé ekki fullyrt í ástandsskýrslunni að þakkantarnir séu fullfrágengnir, en þarsegi að þakkantar séu „að mestu komnir en eftir að setja á lyftuhús að hluta“.Mistúlkun stefnda á skýru orðalagi skýrslunnar geti ekki verið á ábyrgðstefnda.Samkvæmt gögnum málsins sé stefnandi sérfræðingur í múrviðgerðum. Stefndikveður að á þeim tíma sem ástandskoðun á húseigninni fór fram á vegum stefndahafi ekki verið komnar neinar sprungur. Við sjónskoðun líkt og þá semskoðunarmaður á vegum stefnda hafi gert hafi ekki verið hægt að sjá að umtakmarkaða bendingu í útveggjum væri að ræða, sem eigi rót að rekja tilhönnunargalla eins og fram komi í matsgerð. Ekki verði séð að ætlaðirhönnunargallar séu á ábyrgð stefnda heldur sé um að ræða ábyrgð viðkomandihönnuðar. Telji dómurinn að stefndi beri ábyrgð á framangreindum sprungumkveðst stefndi benda á að kostnaður við úrbætur á þeim sé 1.380.400 krónursamkvæmt matsgerð, en það sé talsvert undir hinum svokallaða gallaþröskuldi.Verði ekki séð að þessi kostnaður uppfylli ákvæði 18. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup með því að ekki verði séð að hinn ætlaði ágalli rýri verðmætieignarinnar svo nokkru varði og þá verði ekki séð að seljandi hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi.Stefndi bendir á að stefnandi virðist ganga út frá því að seljandifasteignar, sem aldrei hafi búið í eigninni, eigi að brjóta upp glugga ogdyrakarma til að fullvissa sig um að það sem leynist á bak við frágengnaverkþætti í eigninni standist byggingarreglugerð. Þessi krafa stefnanda sé aðmati stefnda óeðlileg. Þegar stefndi hafi tekið við eigninni hafi verið búið aðframkvæma vissa hluta í eigninni og hafi stefndi enga ástæðu haft til að brjótaupp steypu í því skyni að kanna járnabindingar í veggjum eða rífa karma oggluggalista af gluggum og hurðum til að sannreyna hvort frágangur þáverandiverktaka hafi samræmst byggingarreglugerð. Fram komi í framlagðri matsgerð aðfrágangur á 10 hurðum sé ekki í samræmi við kröfur byggingarreglugerðar og ekkií samræmi við góð og vönduð vinnubrögð. Verði á þetta fallist kveðst stefndibenda á að kostnaður við úrbætur á þessu nemi 733.600 krónum samkvæmt matsgerð,sem sé undir hinum svokallaða gallaþröskuldi. Verði því ekki séð að þessikostnaður uppfylli ákvæði 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup með því aðekki verði séð að hinn ætlaði ágalli rýri verðmæti eignarinnar svo nokkru varðiog þá verði ekki séð að seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi.Þá kveðst stefndi benda á að ástandsskýrsla stefnda fjalli ekki um umfráganginn sjálfan, heldur komi þar einungis fram að gluggar, hurðir ogglerjunarlistar séu úr plasti og að framleiðandi þeirra sé VEKA. Einnig aðglerjunarlistar hurða séu ekki í réttri þykkt. Samkvæmt þessu gefiástandsskýrslan tilefni til þess fyrir kaupanda að kanna sérstaklega frágang áhurðum þar sem sérstaklega sé tekið fram að glerjunarlistar hurða séu ekki íréttri þykkt, en slíkur frágangur gæti valdið leka meðfram gluggum.Telji dómurinn að framlögð ástandsskýrsla hafi sannanlega haft áhrif viðkaupsamningsgerðina sé ljóst að stefnandi hafi mistúlkað ákveðna þættiskýrslunnar, ásamt því að horfa algjörlega fram hjá fyrirvara þeim sem framkomi í lok hennar þar sem að kaupendur hafi verið hvattir sérstaklega til aðskoða eignina.Í skýrslunni segi að „ástand þaksins virðist gott“, en þar sem fjallað séum aðra eiginleika húseignarinnar segi í skýrslunni að „ástand er gott“. Áþessum setningum sé meginmunur, þ.e. að eitthvað virðist vera gott og að eitthvaðsé gott, en það sé ekki það sama. Hafi lýsingin á ástandi þaksins íástandsskýrslunni gefið kaupanda tilefni til að skoða þakið sérstaklega. Þar aðauki hafi myndir sem fylgdu skýrslunni gefið tilefni til að ætla að los væri ápappanum. Með hliðsjón af framangreindu og þeirri vitneskju stefnanda að þakiðhefði verið í þessu ástandi í fimm ár sé um að ræða upplýsingar sem hefðu áttað hvetja stefnanda til að skoða sérstaklega þak hússins. Ljóst sé því aðstefnandi sinnti ekki skoðunarskyldu sinni samkvæmt lögum nr. 40/2002 umfasteignakaup.Stefndi kveðst telja að ákvæði 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaupeigi við í málinu. Stefnandi hafi tekið sér tvo daga til að skoða eignina oghefði því átt að þekkja ástand hennar. Stefnandi hafi haft fulla ástæðu, sem ognauðsynleg tæki og tól til að framkvæma ítarlega skoðun á húseigninni, þ.m.t. áþaki, útveggjum og frágangi hurða á suðurhlið, sem og öðrum hlutum hennar. Þábendir stefndi á að starfstöð stefnanda sé í um tveggja kílómetra fjarlægð fráfjölbýlishúsinu að Krossmóa 5.Einnig bendir stefndi á að skýrt komi fram í matsgerð að veðrun gæti haftáhrif á þakpappann. Stefndi hafi gætt sérstaklega að því að hvetja hugsanlegakaupendur til að skoða eignina ítarlega og verði því ekki séð hvernig framferðihans stríði gegn heiðarleika og góðri trú, hvað þá að um stórfellt gáleysi séað ræða.Þá bendir stefndi á að í ástandsskýrslunni sé tekið fram að þar sé greintfrá þeim þáttum sem Íbúðalánasjóður hafi fengið vitneskju um og gætu haft áhrifá verðmæti eignarinnar, en Íbúðalánasjóður hafi ekki tæmandi upplýsingar umástand eignarinnar. Upplýsingarnar sem fram komi í söluyfirliti ogástandslýsingu byggist á opinberum upplýsingum og ástandsskoðunskýrsluhöfundar. Þá hafi kaupendur verið hvattir sérstaklega til að kynna sérástand hússins og sinna skoðunarskyldu samkvæmt ákvæðum laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Kveðst stefndi telja ljóst að hann hafi ekki gerst brotlegur við26. gr. sömu laga.Hvað varðar þá nálgun stefnanda að um nýja eign sé að ræða kveðst stefndimótmæla þeirri fullyrðingu sem rangri. Samkvæmt skráningu eignarinnar hjáfasteignaskrá Þjóðskrár sé byggingarár eignarinnar 2008, en eignin hafi veriðkeypt 10. apríl 2013. Telji stefndi því að um notaða eða eldri eign sé að ræðaen ekki nýja. Eignin hafi verið seld á 180.000.000 króna og sé heildarkrafastefnanda um 10.00.000 króna. Stefndi telji að ljóst sé að hinir ætluðu ágallarrýri ekki verðmæti eignarinnar svo nokkru nemi, auk þess sem stefndi hafi ekkisýnt af sér saknæma háttsemi við sölu hússins. Með hliðsjón af framangreindu séekki um galla að ræða.Hvað varði varakröfu um lækkun á dómkröfum bendir stefndi á að framlögðmatsgerð byggist ekki á afdráttarlausri skoðun á öllum þeim ætluðu ágöllum semdómkröfur stefnanda lúti að. Matsmaður hafi t.d. aðeins skoðað og metið um50-55% af þakinu þar sem búið hafi verið að gera við hinn helming þaksins ogþar hafi verið við skoðun fullfrágengin pappalögn, einangrun og farg. Matsmaðurhafi því ekki haft möguleika á að skoða eða staðfesta hvort frágangur á þeimhluta þaksins hafi verið samkvæmt gildandi reglum, uppdráttum, teikningumhönnuða eða í samræmi við góð og vönduð vinnubrögð.Það eina sem matsmaður geti staðfest sé ástand þess hluta þaksins semhann hafi sannanlega getað skoðað. Telji dómurinn að stefndi beri bótaábyrgð ímáli þessu krefjist stefndi þess því að tekið verði tillit til þessa, þ.e. aðdómkröfur stefnanda verði lækkaðar um 3.874.000 krónur eða sem nemi áætluðumviðgerðarkostnaði við vesturhluta þaksins. Verði það niðurstaðan bendi stefndiá að ekki verði séð að sú kröfufjárhæð sem þá standi eftir rýri verðmætieignarinnar svo einhverju nemi. Teljist húseignin því ekki gölluð í skilningi18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Stefndi kveðst byggjamálskostnaðarkröfu sína á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogkröfu um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefndikveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur. Því sé nauðsynlegt að tekið verðitillit virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. V.StefnduHalldór Karl og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. benda á að í öllum þeim fjöldamála sem rekin hafi verið fyrir dómstólum og fjalli um ábyrgð byggingarstjórahafi þurft að sýna fram á að galli sé til kominn á þeim tíma er framkvæmdirstóðu yfir í umsjón viðkomandi byggingarstjóra. Viðkomandi verk verði sem sagtað vera gallað og byggingarstjórinn verði að hafa getað gert sér grein fyrirmeð hvaða hætti staðið var að framkvæmdum og gert sér grein fyrir gallanum. Áþessu hafi verið hnykkt í núgildandi mannvirkjalöggjöf, sbr. m.a. 29. gr. laganr. 160/2010 um mannvirki. Þar hafi og verið hnykkt á því að byggingarstjóriberi almennt ekki ábyrgð á faglegum mistökum nema um sé að ræða stórkostlegtgáleysi. Niðurstaða dómstóla og túlkun á þágildandi byggingarlöggjöf hafi m.a.byggst á því að byggingarstjóri beri ábyrgð á faglegum mistökum iðnaðarmanna ogþá að því gefnu að þau verði metin honum til sakar. Sakarmatið virðist ekkihafa verið strangt og á byggingarstjóra hafi verið felld ábyrgð á mörgu semvart verði flokkað undir annað en minni háttar gáleysi.Í dómaframkvæmd hafiog verið mótuð sú meginregla að byggingarstjóri geti ekki borið ábyrgð á verkumsem ólokið er. Það sé og augljóst að galli sé ekki fyrir hendi á því sem ólokiðer. Það sé einnig augljóst að það verði ekki metið byggingarstjóra til sakar aðeigandi framkvæmda geti ekki lokið verki, t.d. vegna fjárskorts. Báðir þeirverkliðir sem varði stefndu Halldór Karl og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. ímáli þessu séu þessu marki brenndir. Verkinu hafi verið ólokið. Auk þess komitil önnur atriði sem að mati stefndu leiði til sýknu.Í fyrsta lagi bendirstefnandi á að framlögð matsgerð sýni ekki fram á að um hafi verið að ræðamistök eða vanrækslu af hálfu stefnda Halldórs. Auk þess sé matsgerðinaugljóslega meingölluð og því sé ekki unnt að byggja á henni að mati stefndu.Matsgerðin sem slík tali hér skýru máli og þurfi því ekki að hnekkja henni meðyfirmati.Verði hér fyrst vikiðað umfjöllun matsmannsins um orsakir þess að pappinn var laus á þaki og úr sérgenginn að miklu leyti. Í matsgerðinni segi m.a.: „Erfitt er fyrir matsmann aðmeta ástæðu þess að pappalögnin sé laus frá undirlagi og geta nokkra ástæðurverið fyrir því. Má þar nefna að þegar farið var í þakpappalögn hafi undirlag,steinsteypa, hugsanlega ekki verið nægilega þurrt, yfirborð steyptrar plötuhafi hugsanlega verið laust í sér og eða að einfalt lag af þakpappa er veik(sic.) fyrir veðrabreytingum og getur hugsanlega losnað með tímanum.“ Komistmatsmaðurinn síðan að þeirri niðurstöðu að pappalagið hafi verið lagt áundirlag sem ekki hafi verið nægilega þurrt.Að mati stefndu fariþví fjarri að þessi niðurstaða geti staðist. Í gögnum málsins komi fram aðeinfalda þakpappalagið var af gerðinni Flexigum 3 TT 10 m. Sé augljóst aðmatsmaðurinn hefur ekki hirt um að kanna af hvaða gerð þakpappinn var þvíannars hefði hann komist að annarri matsniðurstöðu. Virðist matsmaðurinn geraráð fyrir að um hafi verið að ræða þakdúk sem þoli ljós og veðrun, en það geriekki þakpappi af áðurgreindri gerð. Af þessu megi ljóst vera að matsgerðin séómarktæk hvað þennan kröfulið varði.Ljóst sé að þettaeina pappalag sem komið var á þakið hefur verið lagt af fagmennsku og í samræmivið viðurkenndar reglur. Líklegasta skýringin á því að pappinn losnaði séaugljóslega sú að hann hafi ekki þolað að vera óvarinn um langan tíma. Eins ogástandi pappalagsins sé lýst í framlagðri matsgerð virðist ástand hans vera ísamræmi við það að hann hafi verið óvarinn fyrir veðri og vindum um langantíma.Ef pappalagið hefðiverið lagt á rakt yfirborð steypu hefði pappinn verið fokinn af því fyrir lönguþví að þá hefði pappalagið ekki náð nægri festu. Í þessu sambandi sé vakinsérstök athygli á að samkvæmt gögnum málsins virðist ástand þakpappans hafaverið í lagi við gerð ástandsskýrslu og við stöðuúttekt við skipti á byggingarstjóra.Gallans verði samkvæmt þessu ekki vart fyrr en um vor eða sumar 2013. Af þessuverði vart dregin önnur ályktun en sú að vinna við niðurlögn pappans hafi veriðí góðu lagi. Lögn pappans verði samkvæmt þessu ekki metin stefnda Halldóri tilsakar. Þá sé það og fráleitt að virða honum til sakar að framkvæmdum hafi veriðhætt.Hvað varði meintanleka með svalahurðum á suðurhlið geri stefndu Halldór Karl og Sjóvá-Almennartryggingar hf. athugasemdir við niðurstöðu matsgerðarinnar eða öllu heldurágiskanir matsmannsins. Fram komi í matsgerðinni að eingöngu sé verið að metakostnað við þéttingar og frágang milli karms og gólfs.Eins og vikið hafiverið að í málavaxtalýsingu hafi byggingaframkvæmdir við fjölbýlishúsið aðKrossmóa 5 verið stöðvaðar á árinu 2009. Þá hafi fjölmörgum verkum verið ólokiðeins og ljóst megi vera þegar um sé að ræða hús sem sé rétt rúmlega fokhelt.Fokhelt hús merki ekki að hús sé lekahelt. Húsið hafi reyndar verið gott beturen fokhelt eins og sjá megi í ástandsskýrslu þeirri sem áður hafi verið vitnaðtil.Hvað varði frágang ásuðurhlið hafi fyrri eigandi Fasteignafélagsins Þreks ehf. og verktakinnHúsanes ehf. ekki lokið við að setja upp svalalokanir en samþykktar teikningarhússins mæli fyrir um það. Þessar svalalokanir hafi m.a. þann tilgang að skýlasvölum, gluggum og hurðum. Stefnandi hafi af einhverjum ástæðum sleppt því aðsetja upp þessar svalalokanir.Frágangi viðþéttingar á hurðum að neðan hafi og ekki verið lokið af hálfu fyrri eiganda ogsé það viðurkennt af hálfu stefnanda, en í tölvupósti lögmanns stefnanda komifram að það vantaði þéttingar að neðanverðu.Það að verki sé ekkilokið þegar framkvæmdum er hætt leiði að mati stefndu til þess að sýkna verðiþessa sömu stefndu þegar af þeirri ástæðu. Vinnu við þakpappann og við þéttinguá hurðum á suðurhlið hafi ekki verið lokið.Hvað varði ætlaðanleka með hurðum á suðurhlið við gólf sé og rétt að benda á að fram komi ímatsgerð að matsmaðurinn hafi ekki getað staðreynt að um væri að ræða leka. Þaðeitt leiði til þess að ekki sé unnt að leggja matsgerðina til grundvallar þarsem ósannað sé að lekið hafi með gólfkörmum svalahurða. Það hefði verið lítiðmál fyrir matsmann að kanna hvort leki væri til staðar með lekaprófi. Ekki sé unntað leggja einhliða frásögn stefnanda til grundvallar um tilurð ætlaðs leka.Að því gefnu að vinnavið þetta eina pappalag á húsinu að Krossmóa 5 hafi ekki verið faglega unnin ogað því gefnu að byggingarstjóra verði metið það til sakar að svo hafi ekkiverið sé ljóst að byggingarstjóri geti aðeins borið ábyrgð á vinnu vegnalagningar eins pappalags. Aðeins hafi verið komið eitt pappalag á þakið og þvíverði stefnda Halldóri ekki gert að bæta nema eitt slíkt. Stærsti liðurinn íkröfugerð stefnanda sé hins vegar vegna ætlaðs tjóns á þaki er varði lagninguyfirpappa. Sé vandséð hvernig byggingarstjóri geti borið ábyrgð á verki semóunnið var. Aðrir kostnaðarliðir feli og í sér bætur fyrir verk sem var ólokið.Kröfugerðin felur því í sér óréttmæta auðgun.Stefndu benda á aðstefnandi hafi keypt fjölbýlishúsið að Krossmóa 5 á niðursettu verði ogkrefjist síðan bóta vegna óverulegra galla sem þegar hafi verið tekið tillittil við verðlagningu á eigninni.Eins og matsmaðurlýsi ætluðum göllum hafi þeir verið augljósir við skoðun og hafi ekki átt aðdyljast reyndum byggingarverktaka. Ástand hússins hafi reyndar ekki verið verraen við hafi mátt búast í ljósi þess að það hafði staðið óvarið í langan tíma.Af þessum ástæðum skori stefndu á stefnanda að upplýsa um kostnað viðfullnaðarfrágang á eigninni.Stefndu benda á aðekkert réttarsamband hafi verið á milli stefnda Halldórs sem byggingarstjóra ogstefnanda. Stefndi Halldór hafi tilkynnt um að hann væri hættur sembyggingarstjóri vegna byggingar hússins 28. nóvember 2011. Viðkomandibyggingaryfirvöld hafi þegar í framhaldi af því átt að boða til stöðuúttektar,sbr. 36. gr. þágildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Það hafi ekki veriðgert. Stöðuúttekt hafi ekki farið fram fyrr en um einu og hálfu ári síðar eða 17.apríl 2013, en það sé augljóslega í andstöðu við bæði þágildandi og núgildandibyggingarreglugerð. Þar sem stöðuúttekt hafi ekki farið fram í beinu framhaldiaf því að stefndi Halldór Karl tilkynnti um afsögn sína sé ekki í ljós leitthvort einhverjir þeir annmarkar hafi verið á eigninni sem leitt geti tilbótaskyldu byggingarstjóra. Þetta leiði eitt og sér til sýknu.Eftir afsögn stefndaHalldórs hafi Fasteignafélagið Þrek hf. farið í þrot og síðar hafiÍbúðalánasjóður yfirtekið eignina sem veðhafi. Sú krafa sem FasteignafélagiðÞrek hf. hafi átt gagnvart byggingarstjóra hafi hugsanlega flust til þrotsbúsáðurgreinds félags, en engan veginn til þess sem leiði rétt sinn fráþrotabúinu, svo sem veðhafa sem leyst hafi eignina til sín eða til þess aðilasem keypt hafi eignina af viðkomandi veðhafa. Þetta eitt leiði til sýknu aðmati stefndu.Vísað sé tilþágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 51. greinar,byggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga nr. 160/2010 um mannvirki, einkum 29.greinar, almennra reglna kröfuréttar og almennra reglna skaðabótaréttar, bæðiinnan og utan samninga. Þá sé vísað til laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.Auk þess sé vísað til eldri byggingarlaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerðarnr. 192/1979, sem og til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.VI.Í máli þessu byggir stefnandi dómkröfur sínar á því að stefndu berióskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna galla á fasteigninni aðKrossmóa 5 í Reykjanesbæ. Krafa stefnanda um bætur úr hendi stefnda Íbúðalánasjóðser byggð á ákvæðum laga um fasteignakaup, en krafa á hendur stefndu HalldóriKarli og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er byggð á almennu skaðabótareglunni umskaðabætur utan samninga.Hvað varðar dómkröfur stefnanda á hendur stefnda Íbúðalánasjóði byggirstefnandi á því að húseignin hafi verið gölluð við afhendingu í skilningi ákvæðafasteignakaupalaga nr. 40/2002. Byggir stefnandi í fyrsta lagi á því að stefndiÍbúðalánasjóður hafi veitt rangar upplýsingar um ástand þaksins, frágangsvalahurða á suðurhlið og ástand veggja í ástandslýsingu sem hafi verið hlutiaf sölulýsingu húseignarinnar, sbr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Í öðru lagi er áþví byggt að stefndi Íbúðalánasjóður hafi ekki veitt stefnanda þær upplýsingarum eignina sem hann hafi vitað eða mátt vita um og stefnandi hafi haft réttmætaástæðu til að ætla að hann fengi, sbr. 26. gr. sömu laga, og í þriðja lagi aðhúseignin hafi ekki staðist kröfur um gæði, búnað og annað sem leiða hafi máttaf kaupsamningi aðila, þ.m.t. sölulýsingu og ástandslýsingu hennar, sbr. 18.gr. fyrrgreindra laga.Í skýrslu Áslaugs Stefáns Einarssonar fyrirsvarsmanns stefnanda kom fram aðhann hefði framkvæmt ítarlega skoðun á húseigninni ásamt iðnmenntuðumstarfsmönnum stefnanda áður en stefnandi festi kaup á henni. Kvað hannskoðunina hafa tekið tvo daga. Ekki hefði þó verið framkvæmd skoðun á þakihússins áður en kaupin voru gerð, en ekki hefði verið hægt að fara upp á þakiðnema með aðstoð tækja. Þess í stað hefði verið byggt á lýsingu í ástandsskýrsluÍbúðalánasjóðs þar sem fram hefði komið að á húsinu væri viðsnúið þak meðásoðnum pappa. Ekki hefði verið tekið fram í skýrslunni að efra pappalagiðvantaði. Fyrirsvarsmaðurinn kvaðst þó ekki hafa skilið ástandslýsinguna þannigað um væri að ræða fullbúið þak. Honum hefði verið kunnugt um að eftir væri að gangafrá þakinu, svo sem að einangra það og setja á það farg, og þá hafi komið framí ástandslýsingunni að eftir væri að setja þakkanta á hluta af þakinu.Í ástandslýsingu stefnanda, sem samkvæmt kaupsamningi var hluti afsölulýsingu eignarinnar, segir um þak fjölbýlishússins að þakplata og þak yfirlyftuhúsi sé steypt, svokallað viðsnúið þak með ásoðnum pappa. Af þessarilýsingu verður ekki dregin önnur ályktun en sú að þarna sé greint frá hönnunþaksins. Þá segir í ástandslýsingunni að þakkantar séu að mestu komnir en eftirsé að setja þakkanta á lyftuhús að hluta. Einnig er tekið fram aðþakniðurfallsrör og þakbrunnar séu ekki komin. Loks segir: „Ástand virðist gottog enginn sýnilegur leki er inn í íbúðir.“ Um ástand glugga, hurða og svala erhins vegar fullyrt í ástandslýsingunni að ástand þeirra sé gott. Með hliðsjónaf framangreindu telur dómurinn að ekki verði talið að af áðurgreindri lýsingu áástandi þaksins hafi mátt draga þá ályktun að seljandi fasteignarinnar ábyrgðistað ástand þaksins væri gott. Telja verður að orðin „ástand virðist gott“ íástandslýsingunni hafi staðið í beinum tengslum við frásögn um að enginn lekiværi inn í íbúðir, en áður hafði verið tekið fram að þakniðurfallsrör ogþakbrunna vantaði.Fram hefur komið að stefnanda var ljóst að stefndi Íbúðalánasjóður hafði leysthúseignina til sín í skuldaskilum eftir að eigandi hennar varð gjaldþrota oghafði því eðli málsins samkvæmt aldrei haft afnot af húsinu. Í dómaframkvæmdhefur verið litið svo á hvað varðar upplýsingaskyldu seljanda að ekki verði gerðareins ríkar kröfur til seljanda sem átt hefur eign í skamman tíma og gerðar eru tilseljanda sem átt hefur eign í langan tíma og búið í henni, sbr. til hliðsjónardóm Hæstaréttar 11. mars 2004 í máli nr. 304/2003.Einnig hefur komið fram að stefnanda var ljóst að húseignin hafði staðiðóhreyfð í rúm fjögur ár frá því að framkvæmdir við byggingu hennar vorustöðvaðar. Þá kom fram í skýrslu fyrirsvarsmanns stefnanda að honum hefði veriðum það kunnugt að þakið var ekki fullfrágengið og að eftir væri að einangra þaðog ganga frá því að öðru leyti. Mátti fyrirsvarsmanni stefnanda því vera ljóstað þakpappinn hefði staðið óvarinn um lengri tíma. Með hliðsjón afframangreindri vitneskju fyrirsvarsmanns stefnanda og með því að ástandiþaksins var lýst með áðurgreindum hætti í ástandsskýrslunni verður að telja að alltframangreint hafi gefið ríkt tilefni til að láta framkvæma ítarlega skoðun áþakinu. Er þá einnig litið til fyrirvara stefnanda í lok ástandsskýrslunnar þarsem fram kemur að Íbúðalánasjóður hafi ekki tæmandi upplýsingar um ástandeignarinnar. Með hliðsjón af því væru kaupendur hvattir sérstaklega til aðkynna sér ástand fasteignarinnar og sinna skoðunarskyldu sinni samkvæmt ákvæðumlaga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Ljóst er að stefnandi lét ekki framkvæma skoðun á þaki húseignarinnaráður en hann festi kaup á henni. Telja verður þó að ekkert hafi verið því tilfyrirstöðu að hann léti framkvæma slíka skoðun, en fyrir liggur að starfstöðstefnanda er skammt frá Krossmóa 5 og stefnandi hafði sem verktakafyrirtækiyfir að ráða tækjum til að komast upp á þak hússins. Þá er til þess að líta aðstefnandi er verktakafyrirtæki með sérfræðiþekkingu á sviði byggingarstarfsemiog langa reynslu og sérhæfingu í viðhaldi húsa, m.a. í múrviðgerðum,trésmíðavinnu o.fl. Samkvæmt dómaframkvæmd eru ríkari kröfur gerðar tilsérfróðs kaupanda varðandi skoðunarskyldu, en þess sem enga sérfræðiþekkinguhefur á sviði húsbygginga og byggingarstarfsemi.Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup getur kaupandiekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkjatil þegar kaupsamningur var gerður. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að hafikaupandi án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða fasteigninaáður en kaup gerðust, þótt seljandi hafi skorað á hann um það, geti hann ekkiborið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Ráða má afframburði hins dómkvadda matsmanns að augljóst hefði verið við skoðun á þakinuað aðeins eitt lag af þakpappa hafði verið lagt á þakið. Ljóst er samkvæmtframangreindu að stefnandi vanrækti skoðunarskyldu sína á þaki hússins og geturþví ekki borið fyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við þá skoðun, sbr. 29.gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.Með vísan til þess sem að framan greinir er ekki fallist á það meðstefnanda að stefndi Íbúðalánasjóður hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína umástand þaksins, sbr. 26. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002, eða veitt rangarupplýsingar um ástand þess, sbr. 26. gr. sömu laga. Þá er ekki fallist á að þakfasteignarinnar hafi verið gallað í skilningi 18. gr. áðurgreindra laga.Með hliðsjón af byggingarstigi hússins og því sem áður greinir umeignarhald og aðkomu stefnanda að húseigninni, sem og framburði dómkvaddsmatsmanns um að ekki hafi verið unnt að sjá við skoðun að eftir væri að gangafrá þéttingu við svalahurðir, þykir ekkert fram komið um að stefndiÍbúðalánasjóður hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína eða veitt rangar upplýsingarað þessu leyti. Verður því ekki fallist á að húseignin sé gölluð í skilningi26. og 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Með hliðsjón afbyggingarstigi hússins verður heldur eigi fallist á að húseignin hafi veriðgölluð í skilningi 18. gr. áðurgreindra laga.Hvað varðar sprungur í útveggjum á suðurhlið hússins ber að líta til þessað hinn dómkvaddi matsmaður hefur borið um það að umræddar sprungur í útveggjumá suðurhlið húseignarinnar hafi verið augljósar við skoðun. Eins og fram hefurkomið er stefnandi verkatakfyrirtæki á sviði byggingarstarfsemi, sem hefur m.a.sérhæft sig í múrviðgerðum. Fyrirsvarsmaður stefnanda hefur borið um að hann ogstarfsmenn stefnanda hafi gert ítarlega skoðun á húseigninni áður en stefnandifesti kaup á henni, en fram er komið að stefnandi hefur á að skipa nokkrumstarfsmönnum með meistarapróf í múrverki. Samkvæmt 2. mgr. 29. gr. laga nr.40/2002 um fasteignakaup getur kaupandi, sem skoðað hefur fasteign, ekki boriðfyrir sig galla sem hann hefði mátt sjá við slíka skoðun. Verður samkvæmt ölluframangreindu að ætla að hinir sérfróðu starfsmenn stefnanda hafi mátt sjáumræddar sprungur við skoðun.Með hliðsjón af öllu framangreindu ber að sýkna stefnda Íbúðalánasjóð afbótakröfum stefnanda. Með sömu rökum þykir ber að sýkna stefnanda afafsláttarkröfu stefnanda.Dómkröfur stefnanda á hendur stefndu Halldóri Karli og Sjóvá-Almennumtryggingum hf. byggjast á því að stefndi Halldór Karl hafi sýnt af sér saknæma vanræksluí starfi sínu sem byggingarstjóri fasteignar stefnanda að Krossmóa 5 íReykjanesbæ og beri því ábyrgð á áðurgreindu tjóni. Í málinu liggur fyrir að áþeim tíma sem atvik málsins taka til var í gildi lögboðin starfsábyrgðartryggingstefnda Halldórs Karls hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf.Ítarlega hefur veriðfjallað um ábyrgð byggingarstjóra í dómum Hæstaréttar, sbr. nú síðast dóma réttarins 2. febrúar 2012 í málinr. 269/2011, 13. desember 2012 í máli nr. 239/2012 og 19. júní 2013 í máli nr.83/2013. Samkvæmt dómum þessumber byggingarstjóri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti,lög og reglugerðir. Þá ber honum skylda til að hafa yfirumsjón og eftirlit meðbyggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þar á meðal að iðnmeistarar sem koma aðverkinu fyrir hans atbeina sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilegaog faglega fullnægjandi, sbr. einnig 3. mgr. 51. gr. skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997 sem voru í gildi til 1. janúar 2011. Vanræki byggingarstjóriþessar skyldur getur hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkisvegna þess tjóns, sem af því hlýst, að öðrum bótaskilyrðum fullnægðum.Af hálfu stefndu, Halldórs Karls og Sjóvár-Almennra trygginga hf., er áþað bent að framkvæmdum við byggingu fasteignarinnar að Krossmóa 5 hafi ekkiverið lokið þegar þær voru stöðvaðar í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008. Hvorkihafi verið lokið við að leggja þakpappa á þak hússins né að ganga frá þéttingummeð hurðum á suðurhlið þess þegar framkvæmdir hafi verið stöðvaðar. Samkvæmtdómaframkvæmd geti byggingarstjóri ekki borið ábyrgð á verkum sem ólokið er. Í skýrslu stefnda Halldórs Karls fyrir dóminum kom fram að framkvæmdirvið byggingu hússins hefðu verið stöðvaðar síðla árs 2009 vegna gjaldþrotshúsbyggjandans. Á meðal þess síðasta sem framkvæmt hefði verið í húsbyggingunnihefði verið lagning þakpappa, en henni hafi þó ekki verið lokið þegarframkvæmdir voru stöðvaðar. Hann sagði að sú tegund af þakpappa sem notuð hefðiverið á þakið væri ekki gerð til að þola veðrun og sólarljós, en ef pappinnstæði lengi óvarinn trosnaði hann upp og skemmdist. Þá benti stefndi á að ekkihefði verið búið að ganga alls staðar frá áfellum á þakköntum og því hefði vatnátt greiða leið undir þakpappann. Hann sagði að á viðsnúið þak, eins og væri áumræddu húsi, væru fyrst lögð tvö lög af þakpappa, þá kæmi einangrun, síðandúkur og loks væri sett möl eða annað farg yfir þakið, en allt væri þetta tilhlífðar þakpappanum.Vitnið Guðjón Helgason kom fyrir dóminn og staðfesti yfirlýsingu sína,sem er á meðal gagna málsins, en þar kemur fram að hann hafi lagt þakpappa áfjölbýlishúsið að Krossmóa 5. Einnig kemur þar fram að þegar verkið hafi veriðstöðvað hafi einungis verið búið að leggja einfalt pappalag á þakið og því hafiverkinu ekki verið lokið. Vitnið sagði að þakpappinn á þaki hússins að Krossmóa5 hefði aðeins verið undirlag, en ofan á það hefði átt að koma annað pappalag,þá einangrun og síðan farg. Með því móti væri þakpappinn varinn fyrir sól. Vitnið Páll Kristinsson kvaðst hafa selt Guðjóni Helgasyni þakpappann semlagður var á þak hússins að Krossmóa 5. Hann sagði að þakpappinn hefði verið afgerðinni Flexigum 3TT, en sú tegund væri ekki gerð til að þola sólarljós ogveðrun. Vitnið staðfesti yfirlýsingu sína, sem liggur frammi í málinu, þar semfram kemur að það sé skýr regla að leggja þurfi tvö pappalög á viðsnúin þök ogsíðan þurfi að verja þakpappann með einangrun og fargi. Þar segir einnig aðekki sé æskilegt að þakpappinn standi lengi óvarinn því að hann sé vatnsheldurog andi ekki. Raki myndist óhjákvæmilega í öllum húsum, sem leiti upp í gegnumþakplötuna, sérstaklega þegar hús séu ófullgerð. Ef sól skíni síðan beint áóvarinn pappann geti myndast loft- og rakabólur undir honum og los komið áhann. Sagði vitnið að ofan á þakpappann verði að koma farg, annaðhvorteinangrun eða malarfarg, annars blási hann upp og losni.Í framlagðri matsgerðhins dómkvadda matsmanns kemur fram að nokkrar skýringar geti verið á því aðþakpappinn var laus frá undirlagi sínu. Nefnir matsmaðurinn þrjár ástæður, þ.e.í fyrsta lagi að undirlagið, þ.e. steinsteypan, hafi ekki verið nægilega þurrþegar pappinn var lagður, í öðru lagi að yfirborð steyptrar plötu hafi verið oflaust í sér og í þriðja lagi að einfalt lag af þakpappa sé viðkvæmt fyrirveðrabreytingum og geti hugsanlega losnað frá með tímanum. Komst matsmaðurinnsíðan að þeirri niðurstöðu í matsgerðinni að líklegasta skýringin á því af hverjumjög stór hluti þakpappans var laus frá undirlaginu sé sú að of mikill rakihafi verið í steinsteypunni þegar þakpappinn var lagður. Svo mikil losun áþakpappanum geti ekki stafað af veðrunaráhrifum, en þau geti hins vegar hafasett los á pappann á einstaka stað þar sem pappalagið hafi verið viðkvæmtfyrir. Þá kemur fram í matsgerðinni að þar sem matsmaðurinn hafi getað séðundir pappalögnina hafi ekki verið að sjá að undirlagið, þ.e. steinsteypan,væri laust í sér og að los væri á pappanum af þeim sökum.Í skýrslu sinni fyrir dóminum bar matsmaðurinn um það að honum hefði hvorkiverið um það kunnugt af hvaða tegund þakpappinn var né hvort hann þyldi veðrunog sólarljós og kvaðst matsmaðurinn ekki hafa kynnt sér það sérstaklega. Kvaðsthann hafa ályktað að þakpappinn hefði verið lagður á blautt undirlag út frá þvíhversu stór hluti hans var laus frá undirlagi sínu.Óumdeilt er að aðeins hafði verið lagt einfalt lag af pappa á þak hússinsað Krossmóa 5 og að lagningu þakpappans var ekki lokið þegar framkvæmdir vorustöðvaðar. Með hliðsjón af því, ásamt framburði vitnanna Guðjóns Helgasonar ogPáls Kristinssonar um að hið einfalda lag af þakpappa sem var á þaki hússins aðKrossmóa 5 hafi alls ekki þolað að standa óvarið fyrir veðri og sólarljósi nemaí mjög skamman tíma, sem og framburði hins dómkvadda matsmanns um að hann hafiekki kannað af hvaða gerð þakpappinn var eða hvort hann þyldi að standa óvarinnfyrir veðrun og sólarljósi um lengri tíma, þykir ósannað að los þakpappans séað rekja til þess að hann hafi verið lagður á of rakt undirlag, enda telurdómurinn að niðurstaða þess efnis í matsgerð sé ekki studd fullnægjandi rökum.Ekki verður talið að byggingarstjóri geti borið ábyrgð á verkþáttum semólokið er, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 17. nóvember 2011 í máli nr.123/2011, 2. febrúar 2012 í málum nr. 269 og 270/2011 og 29. mars 2012 í málinr. 307/2011. Ber því með vísan til alls framangreinds að sýkna stefndu HalldórKarl og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. af kröfum stefnanda vegna þessaverkþáttar.Stefndi Halldór Karl bar um það fyrir dóminum að þegar framkvæmdir hefðuverið stöðvaðar hefði ekki verið búið að ganga frá þéttingum með svalahurðum.Til að forðast það að skemma þröskuldana, sem væru úr áli, hefði sá hátturverið hafður á að steypt hefði verið undir þröskuldana til hálfs. Eftir þaðhefði þéttipulsu verið troðið undir þröskuldinn að innanverðu og því næst hefðiverið grunnað og kíttað og að lokum hefði borði verið límdur yfir. Ef steypanhefði náð að karminum hefðu þeir rótað úr múrnum, eins og stefndi orðaði það,þannig að pulsan kæmist fyrir og síðan hefði verið gengið frá á sama hátt og aðframan greinir.Í framlagðri matsgerð kemur fram að matsmaður hafi ekki getað staðfest aðlekið hafi með svalahurðum. Þá segir að sá frágangur sem verið hafi ásvalahurðunum, þ.e. að þétt hafi verið á milli hurðarkarms og steyptrar plötumeð múrefni, hafi ekki verið í samræmi við góð og vönduð vinnubrögð og sé til þess fallinnað valda kuldabrú og rakaskemmdum að innanverðu, en einnig sé hætta á aðþéttleiki milli karms og múrefnis rofni vegna hreyfingar á karmi. Segir ímatsgerðinni að matsmaðurinn geti ekki staðfest að þessi frágangur hafi verið áöllum hurðum á suðurhlið hússins þar sem frágangi við nokkrar þeirra hafi ýmistverið lokið eða að unnið hafi verið að lagfæringum á þeim. Með hliðsjón af því að húseignin að Krossmóa 5 var á fokheldisstigi,þegar framkvæmdir við hana voru stöðvaðar, og því verklagi sem stefndi hefur lýstað viðhaft hafi verið við frágang á svalahurðunum og ekki verður dregið í efa þykirósannað að frágangi á svalahurðunum hafi verið lokið að fullu þegar framkvæmdirstöðvuðust. Með því að ekki verður talið að byggingarstjóri geti borið ábyrgð áverkþáttum sem ólokið er ber að sýkna stefndu Halldór Karl og Sjóvá-Almennartryggingar hf. af bótakröfum stefnanda vegna þessa verkþáttar.Niðurstaða málsins er því sú að stefndu eru sýknuð af öllum kröfumstefnanda í málinu.Með hliðsjón af málsúrslitum erstefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, stefnda Íbúðalánasjóði 1.800.000 krónurog stefndu Halldóri Karli og Sjóvá-Almennum tryggingum hf. 1.800.000 krónur.Hefur í báðum tilvikum verið tekið tillit til skyldu til greiðsluvirðisaukaskatts af málflutningsþóknun.Dóminn kveða upp Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari, Ásmundur Ingvarsson, byggingarverkfræðingur og Jón ÁgústPétursson, byggingartækni-fræðingur og húsasmíðameistari.Dómsorð:Stefndu, Íbúðalánasjóður, Halldór Karl Ragnarsson og Sjóvá-Almennartryggingar hf., eru sýkn af dómkröfum stefnanda, ÁÁ verktaka ehf. Stefnandi greiði stefndu málskostnað, stefnda Íbúðalánasjóði1.800.000 krónur og stefndu Halldóri Karli Ragnarssyni og Sjóvá-Almennumtryggingum hf. 1.800.000 krónur.
Mál nr. 574/2008
Ökuréttarsvipting Sératkvæði
Í héraði var K fundinn sekur um að hafa ekið bifreið óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ólöglegra fíkniefna. Var hann dæmdur til að greiða 90.000 krónur í sekt í ríkissjóð og sviptur ökurétti í 6 mánuði. Málinu var skotið til Hæstaréttar vegna ágreinings um tímalengd ökuréttarsviptingar. Í Hæstarétti var ökuréttarsvipting K þyngd í samræmi við dómvenju við ákvörðun ökuréttarsviptingar, sbr. nú reglugerð nr. 328/2009. Var K sviptur ökurétti í 12 mánuði að frádreginni 6 mánaða sviptingu ökuréttar sem hann sætti frá birtingu héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. september 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði rökstyður kröfu sína um að vísað verði frá Hæstarétti kröfu ákæruvaldsins um lengri sviptingu ökuréttar með því að þar sem fullnustu ökuréttarsviptingar samkvæmt héraðsdómi hafi lokið, sé ekki unnt að krefjast frekari sviptingar. Eins og fram kemur í dómi réttarins 26. mars 2009 í máli nr. 563/2008 eru í XXXI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eða XVIII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er áður giltu, engin ákvæði sem takmarka heimild ákæruvalds til að krefjast þyngingar viðurlaga þegar fullnustu þeirra viðurlaga sem ákveðin voru með héraðsdómi lýkur áður en dómur Hæstaréttar gengur. Verður þessari kröfu ákærða því hafnað. Við fyrirtöku málsins í héraði mætti ákærði með löglærðum talsmanni sínum og á grundvelli bókunar um að fyrir lægi skýlaus játning ákærða var málið tekið til dóms að lokinni reifun um lagaatriði og viðurlög. Í máli þessu er ákærði fundinn sekur um að hafa ekið bifreið óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa amfetamíns, en samkvæmt framlagðri matsgerð í héraði mældist 255 ng/ml amfetamíns í blóði ákærða í kjölfar aksturs hans. Ákærði hefur unnið sér til sviptingar ökuréttar samkvæmt 1. mgr., sbr. 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þegar litið er til dómvenju við ákvörðun ökuréttarsviptingar, sbr. nú reglugerð nr. 328/2009 um breytingu á reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, sbr. og dóm réttarins 31. janúar 2008 í máli nr. 490/2007 ber að ákveða ákærða ökuréttarsviptingu í 12 mánuði fyrir brot gegn 1. mgr. sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Eins og áður greinir er niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða ekki til endurskoðunar og verður hún óröskuð, sem og ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Með þessari dómsniðurstöðu er lagfærð ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða í samræmi við 102. gr. umferðarlaga eftir að málið hafði verið rekið þar samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991. Því er rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Kristjáns Ragnars Kristjánssonar, og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði er sviptur ökurétti í 12 mánuði frá uppkvaðningu dóms þessa að telja að frádreginni 6 mánaða sviptingu ökuréttar sem ákærði sætti frá 14. maí 2008. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Röksemdir ákærða fyrir aðalkröfu hans um að málinu verði vísað frá Hæstarétti lúta að því að lög heimili ekki að sviptingu ökuréttar sé skipt á tvö tímabil vegna sama brotsins. Samkvæmt 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fresti áfrýjun ekki verkun héraðsdóms að því er varðar sviptingu ökuréttar, nema héraðsdómari hafi sérstaklega ákveðið með úrskurði að svo skuli vera. Slíkum úrskurði sé ekki til að dreifa í málinu og hafi því níu mánaða svipting héraðsdóms á ökurétti ákærða hafist við birtingu héraðsdóms fyrir honum 14. maí 2008 og lokið 15. nóvember 2008. Hann hafi því verið kominn með ökuréttinn á ný, þegar málið var tekið til dóms í Hæstarétti 27. apríl 2009. Þetta eigi að leiða til frávísunar málsins frá Hæstarétti. Svipting samkvæmt héraðsdómi á ökurétti ákærða stóð yfir við útgáfu áfrýjunarstefnu 29. september 2008. Sá annmarki, sem ákærði telur vera á áfrýjun málsins, var ekki til staðar þá. Að auki tel ég að framangreindar ástæður ákærða fyrir frávísunarkröfu hans varði efni málsins og geti því ekki leitt til þess að því verði vísað frá Hæstarétti. Er ég samkvæmt þessu sammála meirihluta dómenda um að synja þeirri kröfu. Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal við ákvörðun um tímalengd sviptingar ökuréttar vegna brota á 45. gr. a. laganna meðal annars miða við magn ávana- og fíkniefna í blóði eða þvagi ökumanns. Krafa ákæruvaldsins um að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd byggist á því að magn amfetamíns sem mælst hafi í blóði hans eftir brotið 28. desember 2007 samkvæmt matsgerð 16. janúar 2008 hafi verið yfir þeim mörkum sem við sé miðað í viðmiðunarreglum ríkissaksóknara 25. júlí 2007, þegar metið sé hvort um mikið eða lítið magn teljist vera að ræða, en þar er miðað við 170 ng/ml í blóði þegar um amfetamín ræðir. Svo sem fram kemur í héraðsdómi mældust 255 ng/ml í blóði ákærða samkvæmt nefndri matsgerð. Samkvæmt viðmiðunarreglunum skiptir þessi aðgreining sköpum þegar gerð er krafa um tímalengd sviptingar í málum af þessu tagi. Þannig eigi krafa að vera að lágmarki um sviptingu í 3 mánuði ef um sé að ræða magn undir þessum mörkum en að lágmarki eitt ár sé það yfir þeim. Reglur um þetta er nú að finna í reglugerð nr. 328/2009 um breytingu á reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið skipti það samkvæmt lögum miklu máli við ákvörðun um tímalengd á sviptingu ökuréttar ákærða, hversu mikið magn var talið hafa verið í blóði hans. Farið var með málið í héraði eftir 125. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilyrði slíkrar meðferðar máls var meðal annars að ákærði játaði skýlaust þá háttsemi sem honum væri gefin að sök. Í ákæru er ákærða gefið að sök að hafa 28. desember 2007 ekið bifreið „óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns“, án þess að neitt sé tekið fram um magn efnisins sem mælst hafi í blóði hans. Við fyrirtöku málsins í dómi 10. apríl 2008 var bókað að sækjandi geri grein fyrir ákæru og ákærði játi sök. Það verður þó ekki ráðið af bókuninni að honum hafi sérstaklega verið kynnt niðurstaða nefndrar matsgerðar um magn amfetamíns í blóði hans sem þó ræður samkvæmt framansögðu úrslitum við ákvörðun á tímalengd sviptingar ökuréttar. Tel ég ósannað að ákærði hafi játað að hafa verið yfir fyrrgreindum viðmiðunarmörkum við aksturinn, þó að leggja megi til grundvallar játningu hans um að hafa verið „óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns.“ Af þeim ástæðum sem að framan greinir tel ég að ekki sé unnt að taka til greina kröfu ákæruvalds um að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd. Beri að fallast á kröfu ákærða um staðfestingu hins áfrýjaða dóms. Ég er sammála meirihlutanum um áfrýjunarkostnað. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 30. apríl 2008. Mál þetta, sem þingfest var 10. apríl sl. og dómtekið sama dag er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 17. mars 2008 á hendur Kristjáni Ragnari Kristjánssyni, kt. 041287-2769, Álfaskeiði 90, Hafnarfirði, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt föstudagsins 28. desember 2007, ekið bifreiðinni KO-809 austur Suðurlandsveg frá Reykjavík áleiðis á Selfoss, óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns, uns bifreið ákærða hafnaði utan vegar og valt í Draugahlíðarbrekku í Ölfusi. Telst brot ákærða varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66,2006 sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar, samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44, 1993, lög nr. 57, 1997, lög nr. 23, 1998, lög nr. 132, 2003 og lög nr. 84, 2004 og lög nr. 66,2006.“ Ákærði kom fyrir dóminn og játaði brot sitt greiðlega. Er játning hans í samræmi við önnur gögn málsins og verður hann sakfelldur fyrir brot sitt en það er í ákæru réttilega fært til refsiákvæða. Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Farið var með málið samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda, hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Um málavexti vísast til ákæruskjals. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Kristján Ragnar Kristjánsson, greiði 90.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæti ella fangelsi í átta daga. Ákærði er sviptur ökurétti í sex mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði sakarkostnað að fjárhæð 174.253 krónur, þar með talda þóknun skipaðs verjanda hans, Ívars Bragasonar héraðsdómslögmanns, samtals 55.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti auk aksturskostnaðar 8.800 krónur.
Mál nr. 306/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. júní 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. ágúst nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 628/2008
Hilming Skilorð
D, E og Þ voru sakfelld fyrir hylmingu með því að hafa veitt fé viðtöku sem svikið hafði verið út úr sjóðum Tryggingastofnunar ríkisins. Var refsing D hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði en þar sem D þótti hafa tekist á við fíkniefnavanda sinn var fullnustu þriggja mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið. Þá var E jafnframt dæmd í sex mánaða fangelsi, en með hliðsjón af sakaferli hennar og nýrra upplýsinga um aðstæður hennar þótti rétt að skilorðsbinda refsingu hennar að fullu. Þá var Þ dæmdur í tólf mánaða fangelsi en fullnustu níu mánaða refsingarinnar var frestað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. september 2008 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu en að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu en til vara að refsing þeirra verði milduð og skilorðsbundin. Fallist er á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að sannast hafi ásetningur allra ákærðu til brots gegn 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð ný gögn um persónulega hagi ákærðu. Með hliðsjón af sakarferli ákærðu Erlu Ingu og þeirra gagna sem hana varða, og sýna að hún stundar nú nám við framhaldsskóla og hefur tekið á vanda sínum vegna fíkniefnaneyslu, þykir með vísan til 57. gr. almennra hegningarlaga rétt að fallast á kröfu um að binda refsingu hennar skilorði svo sem í dómsorði greinir. Með vísan til gagna um ákærða Dagbjart Eið sem sýna að hann hefur tekist á við fíkniefnavanda sinn þykir mega skilorðsbinda refsingu hans að hluta eins og í dómsorði greinir. Að öðru leyti verður hinn áfrýjaði dómur að því er ákærðu varðar staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærðu verða dæmd til að greiða óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda þeirra fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að því er snertir ákærðu, Dagbjart Eið Ólason, Erlu Ingu Hilmarsdóttur og Þorfinn Hilmarsson, að öðru leyti en því að fresta skal fullnustu allrar fangelsisrefsingar ákærðu Erlu Ingu Hilmarsdóttur en þriggja mánaða af fangelsisrefsingu ákærða Dagbjarts Eiðs Ólasonar og skal hin skilorðsbundna refsing falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 449.955 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. DÓMUR: Ár 2008, fimmtudaginn 12. júní, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur háð í Dóm­­­húsinu við Lækjartorg af Jónasi Jóhannssyni, Ásgeiri Magnússyni og Gretu Baldurs­­dóttur héraðsdómurum og dómur kveðinn upp í máli nr. S-252/2008: Ákæru­valdið gegn Rannveigu Rafnsdóttur, X, Önnu Dóru Ólafs­­­­dóttur, Ágústi Jóni Óskarssyni, Ásgeiri Heiðari Stefánssyni, Bryndísi Bjarna­dóttur, Dagbjarti Eiði Ólasyni, Erlu Ingu Hilmarsdóttur, Heiðari Andra Heiðars­syni, Hrafn­­hildi Ýri Þrastar­­­dóttur, Konráði Þór Lárussyni, Y, Svavari Kristjáni Sigurðs­­syni, Tinnu Jensdóttur og Þorfinni Hilmarssyni, sem dóm­­tekið var 14. maí. Ríkislögreglustjórinn höfðaði málið með ákæru útgefinni 22. febrúar 2008 á hendur Rann­veigu Rafnsdóttur, kt. 221262-2479, Jórufelli 4, Reykjavík, X [fæddum 1987], Önnu Dóru Ólafs­­­­dóttur, kt. 050383-5719, Baughúsum 8, Reykjavík, Ágústi Jóni Óskarssyni, kt. 200782-5699, Furu­­­grund 42, Kópavogi, Ásgeiri Heiðari Stefánssyni, kt. 281282-5819, Veghúsum 31, Reykjavík, Ásgrími Ragnars, kt. 121077-4509, Hólabergi 4, Reykjavík, Bryndísi Bjarna­dóttur, kt. 210683-5699, Austur­bergi 36, Reykjavík, Dagbjarti Eiði Ólasyni, kt. 241079-4499, Æsufelli 4, Reykjavík, Erlu Ingu Hilmarsdóttur, kt. 281283-3169, Æsu­­­felli 4, Reykja­vík, Heiðari Andra Heiðars­syni, kt. 030579-3489, Yrsu­felli 13, Reykja­vík, Hilmari Sæbergi Ásgeirs­syni, kt. 250853-5809, Írabakka 6, Reykjavík, Hrafn­­hildi Ýri Þrastar­dóttur, kt. 200783-5739, Engja­völlum 3, Hafnarfirði, Idu Harðar­­­dóttur, kt. 181162-7249, Klepps­­vegi 68, Reykjavík, Konráði Þór Lárussyni, kt. 030683-4049, Þórðarsveig 11, Reykjavík, Y [fæddum 1985], Sigríði Bergdísi Magnús­dóttur, kt. 180655-4769, Jóru­felli 2, Reykjavík, Sigrúnu Elsu Sigurðardóttur, kt. 200755-2949, Fannborg 1, Kópa­vogi, Svavari Kristjáni Sigurðs­­syni, kt. 170884-4269, Engja­­­­völlum 3, Hafnar­firði, Tinnu Jens­dóttur, kt. 020980-3709, Yrsufelli 13, Reykja­vík og Þorfinni Hilmarssyni, kt. 141284-2589, Funa­­fold 58, Reykjavík, til refsingar fyrir eftirgreind brot á almennum hegningar­­­­lögum nr. 19/1940: 1. Gegn ákærðu Rannveigu, fyrir fjársvik í opinberu starfi samkvæmt 248. gr., sbr. 138. almennra hegningar­laga, sbr. 6. gr. laga nr. 54/2003, með því að hafa á tíma­bilinu frá 2. janúar 2002 til 9. júní 2006, sem þjónustu­fulltrúi hjá Trygginga­stofnun ríkisins, útbúið 781 tilhæfulausa kvittun fyrir útborgun og blekkt gjald­kera Tryggingastofnunar til að greiða að til­efnis­­lausu úr sjóðum stofnunarinnar á grundvelli þeirra, með jafn­­mörgum greiðslum, sam­­tals krónur 75.750.444, sem hér segir: A. Með því að hafa, á tímabilinu frá 4. september 2002 til 13. júní 2003, útbúið 17 kvittanir og látið greiða samtals krónur 808.432, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning A [fæddrar 1955], nr. [...]. B. Með því að hafa útbúið 2 kvittanir, 26. ágúst 2005 og 23. maí 2006, og látið greiða samtals krónur 359.077, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning með­ákærða X, nr. [...]. C. Með því að hafa, á tímabilinu frá 29. maí 2002 til 9. júní 2006, útbúið 135 kvittanir og látið greiða samtals krónur 10.901.267, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikninga meðákærðu Önnu Dóru, nr. 537-26-855519 og 115-26-86971. D. Með því að hafa, á tímabilinu frá 6. maí 2002 til 6. janúar 2003, útbúið 18 kvittanir og látið greiða samtals krónur 556.774, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Ágústs Jóns, nr. 319-13-33. E. Með því að hafa, á tímabilinu frá 2. janúar 2002 til 12. október 2004, útbúið 33 kvittanir og látið greiða samtals krónur 1.168.241, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Ásgeirs Heiðars, nr. 1152-05-404006. F. Með því að hafa, á tímabilinu frá 16. maí 2002 til 7. júní 2006, útbúið 91 kvittun og látið greiða samtals krónur 9.076.632, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikninga meðákærða Ásgríms, nr. 1135-05-403077, 1157-05-400467 og 1157-05-400548. G. Með því að hafa, á tímabilinu frá 21. október 2003 til 6. júní 2006, útbúið 75 kvittanir og látið greiða samtals krónur 7.710.443, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikninga B [fæddrar 1983], nr. [...] og [...]. H. Með því að hafa, á tímabilinu frá 5. júní 2002 til 1. júlí 2003, útbúið 10 kvittanir og látið greiða samtals krónur 480.811, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærðu Bryndísar, nr. 537-26-855473. I. Með því að hafa, á tímabilinu frá 5. desember 2002 til 6. júní 2006, útbúið 36 kvittanir og látið greiða samtals krónur 3.816.079, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs, kostnaðar inn á reikning meðákærða Dagbjarts Eiðs, nr. 1135-05-405106. J. Með því að hafa, á tímabilinu frá 12. desember 2002 til 1. júní 2006, útbúið 53 kvittanir og látið greiða samtals krónur 6.650.233, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikninga meðákærðu Erlu Ingu, nr. 319-26-80483 og 1151-05-403593, auk þess sem 74.328 krónur voru greiddar með tékka 12. desember 2002. K. Með því að hafa, á tímabilinu frá 8. desember 2005 til 8. júní 2006, útbúið 17 kvittanir og látið greiða samtals krónur 2.838.266, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Heiðars Andra, nr. 303-26-13489. L. Með því að hafa, á tímabilinu frá 25. febrúar 2002 til 8. desember 2003, útbúið 36 kvittanir og látið greiða samtals krónur 1.328.479, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Hilmars Sæbergs, nr. 515-26-1262, auk þess sem hann sótti 1.561 króna greiðslu til Tryggingastofnunar 23. september 2002. M. Með því að hafa, á tímabilinu frá 12. júní 2002 til 6. júní 2006, útbúið 53 kvittanir og látið greiða samtals krónur 5.509.777, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikninga meðákærðu Hrafnhildar Ýrar, nr. 319-26-6185 og 115-26-12611, auk þess sem 155.042 krónur voru greiddar með tékka 24. maí 2005. N. Með því að hafa, á tímabilinu frá 8. janúar 2002 til 14. febrúar 2006, útbúið 43 kvittanir og látið greiða samtals krónur 3.326.075, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærðu Idu, nr. 527-05-26544. O. Með því að hafa, á tímabilinu frá 11. apríl til 19. maí 2006, útbúið 5 kvittanir og látið greiða samtals krónur 891.696, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Konráðs Þórs, nr. 324-26-3683. P. Með því að hafa útbúið 2 kvittanir, 1. og 7. júní 2006, og látið greiða samtals krónur 373.791, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning C [fædds 1986], nr. [...]. Q. Með því að hafa, á tímabilinu frá 5. janúar til 9. júní 2006, útbúið 6 kvittanir og látið greiða samtals krónur 914.466, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Y, nr. [...]. R. Með því að hafa, á tímabilinu frá 14. september 2005 til 9. júní 2006, útbúið 31 kvittun og látið greiða samtals krónur 4.687.104, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærðu Sigríðar Bergdísar, nr. 537-26-170655. S. Með því að hafa, á tímabilinu frá 22. október 2003 til 8. mars 2006, útbúið 69 kvittanir og látið greiða samtals krónur 6.988.043, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærðu Sigrúnar Elsu, nr. 537-14-605570. T. Með því að hafa, á tímabilinu frá 23. mars 2005 til 7. júní 2006, útbúið 36 kvittanir og látið greiða samtals krónur 5.222.737, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Svavars Kristjáns, nr. 115-26-12610. U. Með því að hafa, á tímabilinu frá 24. maí til 9. júní 2006, útbúið 3 kvittanir og látið greiða samtals krónur 589.021, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærðu Tinnu, nr. 117-26-1456. V. Með því að hafa, á tímabilinu frá 28. september 2005 til 5. janúar 2006, útbúið 10 kvittanir og látið greiða samtals krónur 1.322.069, í formi endurgreiðslna vegna útlagðs kostnaðar, inn á reikning meðákærða Þorfinns, nr. 1175-26-10556. 2. Gegn ákærða X, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­­laga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í tvö skipti, 26. ágúst 2005 og 23. maí 2006, veitt viðtöku á banka­reikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 359.077, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rann­veigar, sem lýst er í B-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 3. Gegn ákærðu Önnu Dóru, annars vegar fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga og hins vegar fyrir hlutdeild í fjársvikum samkvæmt 248. gr., sbr. 138. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga, í eftir­greindum tilvikum: A. Fyrir hylmingu, með því að hafa í 135 skipti, á tímabilinu frá 29. maí 2002 til 9. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrir­mælum með­ákærðu Ásgeirs Heiðars og Rann­veigar, samtals krónum 10.901.267, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rann­veigar, sem lýst er í C-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. B. Fyrir hlutdeild í fjársvikum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í M-lið 1. kafla ákæru, með því að hafa fengið samþykki meðákærðu Hrafnhildar Ýrar til að þar til greindar greiðslur, sem sviknar voru út hjá Tryggingastofnun, yrðu lagðar inn á banka­reikning hennar. 4. Gegn ákærða Ágústi Jóni, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 18 skipti, á tímabilinu frá 6. maí 2002 til 6. janúar 2003, veitt við­töku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 556.774, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í D-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 5. Gegn ákærða Ásgeiri Heiðari, annars vegar fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga og hins vegar fyrir hlutdeild í fjársvikum samkvæmt 248. gr., sbr. 138. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga, í eftirgreindum tilvikum: A. Fyrir hylmingu, með því að hafa í 33 skipti, á tímabilinu frá 2. janúar 2002 til 12. október 2004, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið, flutt og ráðstafað samtals krónum 1.168.241, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í E-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. B. Fyrir hlutdeild í fjársvikum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í B-, C-, D-, F-, H-, I-, J-, K-, O-, P-, Q-, T- og V-liðum 1. kafla ákæru, með því að hafa fengið samþykki X, Önnu Dóru, Ágústs Jóns, Ásgríms, Bryndísar, Dagbjarts Eiðs, Erlu Ingu, Heiðars Andra, Konráðs Þórs, C, Y, Svavars Kristjáns og Þor­finns til að þar til greindar greiðslur, sem sviknar voru út hjá Trygginga­­­­stofnun, yrðu lagðar inn á banka­reikninga þeirra og haft milligöngu um að fá hluta þeirra fjár­muna sem inn á reikningana bárust í sín umráð og meðákærðu Rann­­­veigar. 6. Gegn ákærða Ásgrími, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­­laga, með því að hafa í 91 skipti, á tímabilinu frá 16. maí 2002 til 7. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 9.076.632, sem voru ávinningur af brotum með­­ákærðu Rannveigar, sem lýst er í F-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 7. Gegn ákærðu Bryndísi, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­­laga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 10 skipti, á tímabilinu frá 5. júní 2002 til 1. júlí 2003, veitt viðtöku á banka­reikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 480.811, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rann­veigar, sem lýst er í H-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 8. Gegn ákærða Dagbjarti Eiði, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 36 skipti, á tímabilinu frá 5. desember 2002 til 6. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 3.816.079, sem voru ávinningur af brotum með­ákærðu Rann­­veigar, sem lýst er í I-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 9. Gegn ákærðu Erlu Ingu, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 53 skipti, á tímabilinu frá 12. desember 2002 til 1. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn og í formi tékka, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrir­­­­­mælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 6.724.561, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í J-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 10. Gegn ákærða Heiðari Andra, annars vegar fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. laganna og hins vegar fyrir hlutdeild í fjársvikum samkvæmt 248. gr., sbr. 138. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga, í eftirgreindum tilvikum: A. Fyrir hylmingu, en til vara peningaþvætti, með því að hafa í 17 skipti, á tíma­bilinu frá 8. desember 2005 til 8. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráð­stafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 2.838.266, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í K-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. B. Fyrir hlutdeild í fjársvikum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í U-lið 1. kafla ákæru, með því að hafa fengið samþykki meðákærðu Tinnu til að þar til greindar greiðslur, sem sviknar voru út hjá Tryggingastofnun, yrðu lagðar inn á banka­reikning hennar. 11. Gegn ákærða Hilmari Sæbergi, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 36 skipti, á tímabilinu frá 25. febrúar 2002 til 8. desember 2003, veitt viðtöku á bankareikning sinn og sótt til Tryggingastofnunar, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærðu Rannveigar, samtals krónum 1.330.040, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu, sem lýst er í L-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 12. Gegn ákærðu Hrafnhildi Ýri, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 53 skipti, á tímabilinu frá 12. júní 2002 til 6. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn og í formi tékka, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 5.664.819, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rannveigar, sem lýst er í M-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 13. Gegn ákærðu Idu fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga, í eftirgreindum tilvikum: A. Með því að hafa í 43 skipti, á tímabilinu frá 8. janúar 2002 til 14. febrúar 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærðu Rannveigar, samtals krónum 3.326.075, sem voru ávinningur af brotum með­ákærðu, sem lýst er í N-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. B. Með því að hafa í 75 skipti, á tímabilinu frá 21. október 2003 til 6. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning B, haldið og ráð­stafað, samkvæmt fyrirmælum með-ákærðu Rannveigar, samtals krónum 7.710.443, sem voru ávinningur af brotum með­ákærðu, sem lýst er í G-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 14. Gegn ákærða Konráði Þór, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 5 skipti, á tímabilinu frá 11. apríl til 19. maí 2006, veitt viðtöku á banka­reikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 891.696, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rann­veigar, sem lýst er í O-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 15. Gegn ákærða Y, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 6 skipti, á tímabilinu frá 5. janúar til 9. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 914.466, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu Rann­veigar, sem lýst er í Q-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 16. Gegn ákærðu Sigríði Bergdísi, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 31 skipti, á tímabilinu frá 14. september 2005 til 9. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­­ákærðu Rannveigar, samtals krónum 4.687.104, sem voru ávinningur af brotum með­­ákærðu, sem lýst er í R-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 17. Gegn ákærðu Sigrúnu Elsu, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa í 69 skipti, á tímabilinu frá 22. október 2003 til 8. mars 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrir­mælum með­ákærðu Rannveigar, samtals krónum 6.988.043, sem voru ávinningur af brotum meðákærðu, sem lýst er í S-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 18. Gegn ákærða Svavari Kristjáni, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 36 skipti, á tímabilinu frá 23. mars 2005 til 7. júní 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 5.222.737, sem voru ávinningur af brotum með­­ákærðu Rannveigar, sem lýst er í T-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 19. Gegn ákærðu Tinnu, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í þrjú skipti, á tímabilinu frá 24. maí til 9. júní 2006, veitt viðtöku á banka­reikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum meðákærðu Ásgeirs Heiðars og Heiðars Andra, samtals krónum 589.021, sem voru ávinningur af brotum með­­ákærðu Rannveigar, sem lýst er í U-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærðu hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. 20. Gegn ákærða Þorfinni, fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, en til vara peningaþvætti samkvæmt 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. sömu laga, með því að hafa í 10 skipti, á tímabilinu frá 28. september 2005 til 5. janúar 2006, veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað, samkvæmt fyrirmælum með­ákærða Ásgeirs Heiðars, samtals krónum 1.322.069, sem voru ávinningur af brotum með­­ákærðu Rannveigar, sem lýst er í V-lið 1. kafla ákæru, þrátt fyrir að ákærða hafi ekki getað dulist að ekki var um löglega fengið fé að ræða. Skaðabótakrafa. Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík, krefst þess að ákærða Rann­veig verði dæmd til greiðslu 75.750.444 króna skaðabóta, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2006 til 14. apríl 2008, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Sakarefni skilið sundur. Þáttur ákærðu Ásgríms, Hilmars Sæbergs, Idu, Sigríðar Bergdísar og Sigrúnar Elsu, sem lýst er í 6., 11., 13., 16. og 17. kafla ákæru, hefur verið skilinn frá málinu, dæmdur sem játningarmál samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um með­ferð opinberra mála (mál nr. S-350/2008, S-495/2008, S-351/2008, S-352/2008 og S-353/2008) og ákærðu sakfelld fyrir hylmingu, með því að hafa veitt við­­­­töku, haldið og ráðstafað þeim fjár­munum, sem um er getið í nefndum ákæruköflum og voru ávinningur af fjár­svikum með­ákærðu Rannveigar, sem lýst er í F-, G-, L-, N-, R- og S-liðum 1. kafla. Afstaða annarra til sakarefnis. Ákærða Rannveig játar sök samkvæmt 1. kafla ákæru og krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Hún mótmælir framlagðri skaðabótakröfu og krefst þess að henni verði vísað frá dómi sökum vanreifunar. Ákærða Anna Dóra játar sök samkvæmt A-lið 3. kafla ákæru og krefst að því leyti vægustu refsingar sem lög leyfa. Hún neitar hins vegar sök samkvæmt B-lið 3. kafla og krefst sýknu í þeim þætti málsins. Ákærði Ásgeir Heiðar játar sök samkvæmt 5. kafla ákæru og krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærðu X, Ágúst Jón, Dagbjartur Eiður, Erla Inga og Þorfinnur neita sök og krefjast sýknu, en að því frágengnu verði þeim ekki gerð refsing. Ákærða Bryndís neitar sök og krefst sýknu, til vara að refsing verði felld niður, en að því frágengnu verði hún dæmd til vægustu refsingar sem lög leyfa. Ákærðu Heiðar Andri, Hrafn­hildur Ýr, Konráð Þór, Y, Svavar Kristján og Tinna neita sök og krefjast sýknu, en ellegar vægustu refsingar sem lög leyfa. I. Fyrst verður fjallað um þátt ákærðu Rannveigar og meðákærðu Önnu Dóru og Ásgeirs Heiðars, sbr. 1., 3. og 5. kafli ákæru, helstu málsatvikum lýst og niðurstöður dregnar saman í lok umfjöllunar hverju sinni. Í framhaldi verður fjallað stuttlega um aðkomu annarra meðákærðu (II), sjónarmið refsiréttarins um hugtökin ásetning og gáleysi og sönnunarbyrði ákæruvaldsins í því sambandi (III), því næst vikið nánar að þætti með­­ákærðu hvers og eins (IV), þá fjallað um ákvörðun refsinga (V) og meðferð skaða­bótakröfu (VI) og loks vikið að sakarkostnaði í málinu (VII). Um 1. kafla ákæru. Ákærða Rannveig vann hjá Tryggingastofnun ríkisins (TR) í um 20 ár, en lét af störfum að eigin ósk í byrjun júní 2006. Á ákærutímabilinu var hún fulltrúi í þjónustu­miðstöð TR og hafði með höndum endur­greiðslur á útlögðum kostnaði vegna læknis­þjónustu, lyfjakaupa og sjúkra­­þjálfunar, en í því fólst að taka við greiðslukvittunum frá viðkomandi sjúklingum, meta hverju sinni hvort heimild væri til endurgreiðslu hluta kostnaðar, í þeim tilvikum skrá beiðni þar að lútandi í tölvu­kerfi TR, með tilgreindu númeri banka­reiknings og fjárhæð endur­greiðslu, prenta út ­endurgreiðslu­kvittanir því til sam­ræmis og afhenda gjald­kera, sem síðan lagði við­komandi fjárhæð inn á reikning hlut­að­eigandi sjúklings. Er óumdeilt að í þeirri sýslan var ákærða opinber starfs­maður í skilningi 138. gr., sbr. 141. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 54/2003. Hún hefur viður­kennt að hafa misnotað stöðu sína og játað fjár­­svik sam­kvæmt 248. hegningarlaganna, með því að hafa, á tíma­bilinu frá 2. janúar 2002 til 9. júní 2006, útbúið 781 endurgreiðslukvittun, þótt enginn útlagður kostnaður vegna læknisþjónustu, lyfja­­kaupa, sjúkra­þjálfunar eða annars stæði að baki og án þess að fyrir lægju greiðslukvittanir fyrir slíkum kostnaði, afhent hinar tilhæfulausu endur­greiðslu­kvittanir til gjaldkera og þannig blekkt þá til að greiða að til­efnis­­lausu úr sjóðum TR, samtals krónur 75.750.444, nær ávallt inn á banka­reikninga, sem ákærða tilgreindi hverju sinni, allt svo sem nánar er lýst í 1. kafla ákæru. Ákærða bjó svo um hnútana að afrit falskra kvittana voru ekki send við­takendum greiðslna. Upp komst um svikin í kjölfar starfsloka ákærðu og var málið kært til lögreglu 23. júní 2006. Ákærða rekur upphaf málsins til þess að hún hafi verið í fjárþröng, djúpt sokkin í fíkni­­efnaneyslu og því leiðst út í umrædd fjársvik, fyrst í smáum stíl, en síðan hafi umfang þeirra aukist. Þannig hafi hún í janúar 2002 byrjað að láta leggja tilhæfulausar greiðslur inn á reikning sonar síns, með­­­ákærða Ásgeirs Heiðars, sbr. E-liður 1. kafla og inn á reikning vinkonu sinnar, dómfelldu Idu, sbr. N-liður, í febrúar 2002 inn á reikning barnsföður síns og fyrrum sam­­býlismanns, dóm­fellda Hilmars Sæbergs, sbr. L-liður, í maí 2002 inn á reikninga þáverandi unnustu sonarins, með­ákærðu Önnu Dóru, sbr. C-liður og í september 2002 inn á reikning A, sbr. A-liður, en ákærða sá um fjármál A og hafði því prókúru á reikninginn. Ákærða hafi síðan í október 2003 byrjað að láta leggja falskar greiðslur inn á reikninga B, sbr. G-liður og reikning vinkonu sinnar, dóm­felldu Sigrúnar Elsu, sbr. S-liður og í september 2005 byrjað að láta greiða inn á reikning kunningja- og nágranna­konu sinnar, dómfelldu Sigríðar Berg­dísar, sbr. R-liður. Í málinu er óumdeilt að með áðurgreindu atferli hafði ákærða samtals 36.919.645 krónur af TR, í formi tilhæfulausra endurgreiðslna á útlögðum kostnaði, á grund­velli 439 falskra kvittana fyrir útborgun úr sjóðum TR, þar af krónur 2.562.983 á árinu 2002. Þá liggur fyrir að af síðast­greindri fjárhæð hafi 1.205.611 krónur verið milli­­færðar aftur á reikninga ákærðu og samtals 12.570.685 á ákærutímabilinu öllu, en að auki tók hún 777.500 krónur út af reikningi A og fékk samkvæmt fram­­burði dóm­felldu Sigríðar Bergdísar afhentar 4.150.207 krónur í reiðufé af þeim 4.687.104, sem ákærða lét leggja inn á reikning hennar. Ákærða hefur á hinn bóginn stað­­hæft að dóm­fellda hafi þegið um helming fjárins í sinn hlut, líkt og í tilvikum dóm­­felldu Idu og Sigrúnar Elsu, svo sem ágreiningslaust er í málinu. Hvað sem því líður stendur sá fram­burður ákærðu óhaggaður fyrir dómi að hún hafi fyrst og fremst þegið til baka fé frá téðum vin­konum og kunningja­konu, fyrrum sambýlis­manni, Önnu Dóru og Ásgeiri Heiðari, en af þeirri 1.168.241 krónu sem lagðar voru inn á reikning hans fóru 933.398 krónur aftur inn á reikninga ákærðu. Auk þessa liggur fyrir að ákærða móttók um árabil fíkniefni, sem keypt voru fyrir ávinning af fjársvika­starf­seminni, en hún, nefnd með­ákærðu og dóm­felldu Ida, Sigríður Bergdís og Sigrún Elsa voru að eigin sögn í mikilli óreglu á ákæru­­tíma­bilinu. Álit dómsins. Þegar allt framangreint er virt og sér í lagi skýlaus játning ákærðu Rannveigar hjá lögreglu og fyrir dómi, sem samrýmist öðrum málsgögnum, er sannað að hún hafi gerst sek um fjár­svik í opin­beru starfi, svo sem henni er gefið að sök í 1. kafla ákæru og þar er lýst í 22 staf­liðum, merktum frá A-V. Er hátt­semin rétt færð til refsiákvæða í ákæru, en staða ákærðu sem þjónustu­fulltrúi hjá TR fellur undir lýsingu 141. gr. a. almennra hegningar­­laga á opin­berum starfsmanni í skilningi 138. gr. laganna. Um A-lið 5. kafla ákæru. Ákærða Rannveig hefur borið fyrir dómi að meðákærði Ásgeir Heiðar hafi í fyrstu ekki vitað að hún væri að láta leggja svikna fjármuni inn á reikning hans, en hann hafi þó fljótlega komist að því. Er þetta í samræmi við ­fram­burð Ásgeirs Heiðars, en hann játar að hafa vitað um uppruna greiðslnanna og eðli fjár­svikastarf­semi móður sinnar eigi síðar en 6. maí 2002, en fyrir tilstuðlan hans voru þá lagðar 17.503 krónur inn á bankareikning vinar hans, með­ákærða Ágústs Jóns, svo sem nánar verður vikið að síðar. Fær þetta samrýmst þeirri staðreynd að Ásgeir Heiðar var í gæslu­­varðhaldi frá 23. janúar til 6. mars 2002 og sat í fangelsi frá þeim degi til 1. maí 2002, þaðan sem hann kveðst þó hafa millifært greiðslur til sín frá TR yfir á reikning ákærðu. Þarf annars ekki að fjölyrða um þátt Ásgeirs Heiðars að þessu leyti, enda hefur hann játað afdráttar­laust fyrir dómi að hafa veitt viðtöku á reikning sinn samtals 1.168.241 krónu með þeim hætti, sem lýst er í E-lið 1. kafla ákæru og haldið, flutt og ráðstafað sömu fjár­munum, svo sem honum er gefið að sök í A-lið 5. kafla. Álit dómsins. Með hliðsjón af skýlausri játningu Ásgeirs Heiðars fyrir dómi, sem sam­rýmist fram­­­burði ákærðu Rannveigar í öllum meginatriðum, er ofangreind háttsemi sönnuð og ber því að sak­fella Ásgeir Heiðar fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. almennra hegningar­­­laga. Um A-lið 3. kafla ákæru. Ákærða Rannveig hefur einatt haldið því fram að hún hafi verið í beinu og milli­liða­lausu sam­bandi við meðákærðu Önnu Dóru um að láta leggja tilhæfulausar greiðslur úr sjóðum TR inn á reikninga hennar, samtals krónur 10.901.267, Anna Dóra þannig vitað um fjársvikin frá upp­hafi og samþykkt að hylma yfir brotin, en fyrsta af samtals 135 greiðslum barst inn á reikning hennar 29. maí 2002. Anna Dóra bar með líkum hætti við yfirheyrslu hjá lögreglu 26. júní 2006, en við yfirheyrslu 30. sama mánaðar bendlaði hún einnig með­­ákærða Ásgeir Heiðar við greiðslurnar og hefur fyrir dómi staðhæft að hann hafi verið fyrri til að biðja hana um að ljá ákærðu afnot af reikningunum, en Anna Dóra og Ásgeir Heiðar hafi tekið upp sambúð í apríl 2002 og hann skömmu síðar farið þessa á leit við hana. Að sögn Önnu Dóru hafi hún ekki vitað um upp­runa fjárins í fyrstu, en hún sagði jafnframt að ef til vill hefði hún ekki viljað vita það, enda gert sér grein fyrir að fjármunirnir gætu tengst afbrotum. Samrýmist þetta dóms­­fram­burði Ásgeirs Heiðars, sem hefur játað hlutdeild í fjársvikum móður sinnar, með því að hafa fengið samþykki Önnu Dóru fyrir afnotum ­reikninganna, svo sem honum er gefið að sök í B-lið 5. kafla ákæru. Verður við það miðað í málinu. Anna Dóra hefur lýst því fyrir dómi að hún og Ásgeir Heiðar hafi haft sameigin­legan fjárhag og að þeim fjármunum, sem runnu inn á reikninga hennar frá TR, fyrir tilstuðlan hans, hafi verið varið til samneyslu þeirra, meðal annars til að fjár­magna utan­landsferðir og fíkni­efna­neyslu. Á því hafi ekki orðið breyting meðan á samvistum stóð, en þau hafi slitið sam­búð í apríl 2005. Samrýmist þetta dóms­fram­burði Ásgeir Heiðars. Þó kveðst Anna Dóra hafa tekið upp bein samskipti við ákærðu varðandi greiðslur inn á reikningana á meðan Ásgeir Heiðar var í fangelsi, en fyrir liggur að hann sætti afplánun frá 6. janúar 2003 til 12. maí 2004. Í málinu er óumdeilt að á tímabilinu frá 29. maí 2002 til aprílloka 2005 voru rang­lega milli­færðar 5.906.570 krónur úr sjóðum TR inn á reikninga Önnur Dóru. Standa þá eftir krónur 2.887.414, sem henni voru greiddar á árinu 2005, eftir nefnd sambúðar­­slit, og 2.107.283 krónur, sem ákærða lét greiða inn á reikningana árið 2006, eða samtals krónur 4.994.697. Af þeirri fjárhæð er ljóst að 1.880.000 krónur voru milli­færðar aftur á reikninga ákærðu, en mis­muninum ráð­stafaði Anna Dóra með öðrum hætti. Álit dómsins. Með hliðsjón af framansögðu og sér í lagi játningu Önnu Dóru fyrir dómi, sem samrýmist dómsframburði ákærðu Rannveigar og meðákærða Ásgeirs Heiðars í öllum megin­atriðum, sem og rannsóknargögnum málsins, er sannað að Anna Dóra hafi gerst sek um hylmingu með þeim hætti, sem henni er gefið að sök í A-lið 3. kafla ákæru og þykir háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða. Um B-lið 3. kafla ákæru. Hér er meðákærðu Önnu Dóru gefin að sök hlutdeild í fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem lýst er í M-lið 1. kafla, með því að hafa fengið sam­þykki með­ákærðu Hrafn­hildar Ýrar fyrir því að 53 tilhæfulausar greiðslur úr sjóðum TR væru lagðar inn á bankareikninga hennar á tíma­bilinu frá 12. júní 2002 til 6. júní 2006, sam­tals að fjárhæð krónur 5.509.777. Er fjöldi greiðslna og samtala þeirra óumdeild, sem og að ákærða og Hrafnhildur Ýr vissu lítil eða engin deili hvor á annarri og höfðu ekki bein samskipti sín á milli um greiðslurnar. Að þessu gættu er einsætt að ekki er öðrum til að dreifa en Önnur Dóru eða meðákærða Ásgeiri Heiðari, sem hlut­deildar­manni í umræddum fjársvikum. Verður nú vikið nánar að þessu sakarefni. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 30. júní 2006 var Anna Dóra innt eftir því hvort hún hefði átt samskipti við aðra en ákærðu og Ásgeir Heiðar í tengslum við fjársvikamálið. Hún nafngreindi vinkonu sína, Hrafn­­hildi Ýri, og sagðist hafa beðið hana um „að fá að nota reikning hennar, gagngert til að láta leggja fjármuni inn á og taka út aftur“. Nánar aðspurð kvað hún Hrafnhildi Ýri ekki hafa vitað um uppruna fjárins. Anna Dóra staðfesti ofangreindan framburð við yfirheyrslu 4. júlí 2006, sagðist reyndar ekki muna eftir að hafa beðið Hrafnhildi Ýri um að ljá afnot af reikningum sínum, en bætti því við að hún hljóti að hafa gert það. Anna Dóra breytti áðurgreindum framburði við yfirheyrslu 4. október 2007, kvað ekki rétt eftir sér haft í fyrri skýrslum að hún hefði aflað sam­þykkis Hrafn­hildar Ýrar og sagði Ásgeir Heiðar hafa beðið hana um umrætt leyfi. Ásgeir Heiðar tjáði sig fyrst um greint atriði við yfirheyrslu hjá lög­reglu 4. júlí 2006, sagði að Hrafnhildur Ýr væri vinkona sín, að hann hefði fengið leyfi hennar til að láta leggja fjármuni inn á reikningana og að hún hefði ekki vitað um uppruna fjárins, enda hefði hann gefið þá skýringu að um laun væri að ræða, sem hann væri að koma undan skuldheimtumönnum. Var honum hvorki þá né síðar á rann­sóknar­stigi kynntur andstæður framburður Önnu Dóru. Hrafnhildur Ýr greindi lögreglu frá því 27. júní 2006 að sér hefði verið kunnugt um millifærslur á reikninga hennar úr sjóðum TR og staðið í þeirri trú að um væri að ræða slysabætur til Ásgeirs Heiðars, sem hún hefði kynnst gegnum vinskap við Önnu Dóru. Hefði Anna Dóra „í upphafi beðið um að fá að nota reikninginn til þess að leggja inn fjárhæðir á Ásgeir“ og síðar gefið þá skýringu að hann væri gjaldþrota og því yrði að halda greiðslunum leyndum. Hrafnhildur Ýr staðfesti ofangreindan framburð við yfirheyrslu 13. apríl 2007 og áréttaði að sér hefði aldrei fundist neitt grun­­samlegt við téðar inn­lagnir á reikningana. Fyrir dómi neitaði Anna Dóra sök í þessum þætti málsins, þrætti fyrir að hafa aflað samþykkis Hrafnhildar Ýrar og sagðist halda að Ásgeir Heiðar hefði átt þar hlut að máli. Hún kvað tilvitnaða bókun í lögregluskýrslu 30. júní 2006 vera ranga, en þó rétt eftir sér hafða og gaf þá skýringu á téðum framburði að hún hefði haldið að þannig gæti hún losnað úr gæslu­varðhaldi. Hún kvaðst ekki vita af hverju Hrafnhildur Ýr bar með sama hætti og hún hjá lögreglu um öflun sam­þykkis í upphafi. Fyrir dómi kvaðst Hrafnhildi Ýri minna að Ásgeir Heiðar hefði beðið hana um leyfið til að nota reikningana og gaf þá skýringu á andstæðum fram­­­burði hjá lögreglu að kunningjar Ásgeirs Heiðars væru margir hverjir ruglaðir og því hefði hún ekki þorað að bendla hann við málið. Hún sagði annars langt um liðið, bar fyrir sig minnis­leysi og benti á að hún hefði verið í óreglu í upphafi ákæru­tíma­bilsins. Hún kvaðst ekki vita af hverju Anna Dóra bar í upphafi á sama veg og hún um ætluð sam­skipti þeirra. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar ekki muna lengur hvort hann eða Anna Dóra hefði aflað samþykkis Hrafnhildar Ýrar fyrir afnotum banka­reikninga hennar. Álit dómsins. Samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laga um meðferð opinberra mála skulu röksemdir dómara lúta að því hvað teljist sannað og með hverjum hætti. Um sönnun fer annars eftir reglum 45.-48. gr. laganna. Í því sam­bandi ber að meta skynsamlegan vafa til hags­bóta fyrir sakborning, bæði um atriði er varða sekt hans og önnur, sem telja má honum í óhag. Sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu, en sönnunar­­mat dómara er frjálst, þó þannig að dómur skal fyrst og fremst reistur á sönnunar­­­gögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 48. gr. Niðurstaða í þessum þætti málsins veltur á því hvort ákæruvaldinu hafi tekist að sanna, svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að það hafi verið meðákærða Anna Dóra, sem aflaði samþykkis Hrafnhildar Ýrar fyrir því að hinar 53 tilhæfulausu greiðslur úr sjóðum TR yrðu lagðar inn á reikninga hennar, en sem fyrr segir var fyrsta greiðslan innt af hendi 12. júní 2002, eða rúmum fjórum árum áður en rannsókn málsins hófst. Hefur sú staðreynd óhjákvæmilega áhrif á sönnunarstöðu ákæru­valdsins og gerir hana mun torveldari en ella. Það sem einkum styður sak­fellingu Önnu Dóru er samhljóða framburður hennar og Hrafn­­hildar Ýrar hjá lögreglu, í fyrstu frásögn um öflun hins umþrætta samþykkis, sem og að hvorug þeirra þykir hafa gefið trúverðuga skýringu fyrir dómi á breyttum fram­burði. Á móti kemur að Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því að hann hefði aflað umrædds samþykkis, sem og að við aðra skýrslugjöf sína hjá lög­reglu dró Anna Dóra úr ætlaðri játningu, þegar hún kvaðst ekki muna eftir að hafa aflað greinds samþykkis og neitaði því síðan við þriðju yfir­heyrslu. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt og gætt er dóms­fram­burðar Ásgeirs Heiðars og Hrafnhildar Ýrar, sem og eindreginnar sakar­neitunar Önnu Dóru fyrir dómi, er það mat dómenda að ekki sé fram komin lögfull sönnun fyrir sekt hennar, í skilningi 45.-46. gr. og 1. mgr. 48. gr. laga um meðferð opinberra mála. Ber því að sýkna hana af hlutdeild í fjársvikum ákærðu Rannveigar samkvæmt B-lið 3. kafla ákæru. Um B-lið 5. kafla ákæru. Hér er meðákærða Ásgeiri Heiðari gefin að sök hlutdeild í fjár­svikum ákærðu Rannveigar, með því að hafa fengið samþykki meðákærðu X, Önnu Dóru, Ágústs Jóns, Bryn­dísar, Dagbjarts Eiðs, Erlu Ingu, Heiðars Andra, Konráðs Þórs, Y, Svavars Kristjáns og Þor­finns, sem og dómfellda Ásgríms og C, til að greiðslur, sem lýst er í B-, C-, D-, F-, H-, I-, J-, K-, O-, P-, Q-, T- og V-liðum 1. kafla ákæru og sviknar voru út hjá TR, yrðu lagðar inn á banka­reikninga þeirra og haft milli­göngu um að fá hluta fjárins aftur í umráð sín og ákærðu. Ásgeir Heiðar hefur játað ofangreinda háttsemi fyrir dómi, með þeim eina fyrir­vara að seinni greiðslan af tveimur inn á reikning meðákærða X, að fjár­hæð krónur 208.663, hafi verið lögð inn fyrir mistök og án sérstaks sam­þykkis. Samrýmist þetta fram­burði X, svo sem nánar verður vikið að síðar. Óháð því er einsætt að fyrir tilstuðlan Ásgeirs Heiðars voru þannig milli­færðar sam­tals 43.403.898 krónur úr sjóðum TR, á grund­velli 421 tilhæfu­lausrar endur­­greiðslu­kvittunar. Að frátöldum þætti meðákærðu Önnu Dóru eru ákærða og Ásgeir Heiðar sammála um að hann hafi útvegað reikningsnúmer nefndra einstaklinga og fengið samþykki þeirra fyrir afnotum reikninganna, að ákærða hafi í fram­­­haldi útbúið falskar endurgreiðslukvittanir og látið hann vita hverju sinni þegar búið var að greiða inn á reikningana, að hann hafi síðan tilkynnt hlutað­eigandi um inn­borganir og viðkomandi í kjölfarið ýmist tekið út reiðufé og afhent honum eða milli­fært fjár­­muni á aðra bankareikninga samkvæmt fyrirmælum hans. Á þetta þó ekki við um nefndan C, svo sem skýrt verður í II. kafla. Þannig hafi ákærða engin sam­skipti átt við téða einstaklinga, aðra en Önnu Dóru, og ekki haft beinan ávinning af greindum fjársvikum, framar því sem áður segir um greiðslur inn og út af reikningum Önnu Dóru. Lýsti Ásgeir Heiðar þessu þannig fyrir dómi, að hann hefði útvegað umrædd reikningsnúmer, spurt móður sína hvort hún gæti ekki látið leggja inn á reikningana, sem hún ávallt gerði, og hann síðan ráðstafað meira og minna öllum þeim fjármunum, sem fóru inn á reikningana. Álit dómsins. Með hliðsjón af játningu Ásgeirs Heiðars fyrir dómi, sem samrýmist dómsfram­burði ákærðu Rannveigar og rannsóknargögnum málsins, er sannað að hann hafi gerst sekur um hlutdeild í fjársvikum ákærðu með þeim hætti, sem honum er gefið að sök í B-lið 5. kafla ákæru og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. II. Fjársvikastarfsemi ákærðu Rannveigar má greina í tvo hluta með tilliti til þess hverjir voru viðtakendur þeirra greiðslna, sem ákærða hafði ranglega af TR. Er annars vegar um að ræða átta einstaklinga, sem tengdust henni persónulega með einum eða öðrum hætti, sbr. A-, C-, E-, G-, L-, N-, R- og S-liðir 1. kafla ákæru og hins vegar fjórtán einstaklinga, sem tengdust með­ákærða Ásgeiri Heiðari, þ.e. með­ákærðu X, Ágúst Jón, Bryn­dís, Dagbjartur Eiður, Erla Inga, Heiðar Andri, Hrafnhildur Ýr, Konráð Þór, Y, Svavar Kristján, Tinna og Þor­finnur, sbr. B-, D-, H-, I-, J-, K-, M-, O-, Q-, T-, U- og V-liðir 1. kafla, dómfelldi Ásgrímur, sbr. F-liður og C, sbr. P-liður. Er óumdeilt að auk áðurnefndra 43.403.898 króna fjár­svika, sem Ásgeir Heiðar er sannur að hlut­deild í, hafi með­ákærða Hrafnhildur Ýr, fyrir til­stuðlan hans, móttekið 5.509.777 krónur á ­reikninga sína, auk 155.042 króna tékka­­­­­greiðslu, og meðákærða Tinna fengið greiddar 589.021 krónu á sinn reikning. Fyrir dómi skýrði Ásgeir Heiðar frá tengslum sínum við ofangreinda einstaklinga og bar að C, dómfelldi Ásgrímur og meðákærðu Ágúst Jón, Bryndís, Dag­bjartur Eiður og Heiðar Andri væru vinir hans, meðákærðu Erla Inga, Hrafnhildur Ýr, Y, Svavar Kristján og Tinna kunningjar og meðákærði X „neyslu­félagi“, en hann þekkti minna til meðákærða Þorfinns og vissi vart deili á meðákærða Konráði Þór. Nefndur C sætir ekki ákæru, en fyrir liggur sam­­hljóða framburður hans og Ásgeirs Heiðars hjá lögreglu um að C hafi staðið í þeirri trú að 373.791 krónu greiðsla á reikning hans hafi verið gjald fyrir húsaleigu Ásgeirs Heiðars og að féð hafi þannig runnið óskipt til C. III. Meðákærðu X, Ágúst Jón, Bryn­dís, Dagbjartur Eiður, Erla Inga, Heiðar Andri, Hrafnhildur Ýr, Konráð Þór, Y, Svavar Kristján, Tinna og Þor­finnur eiga sammerkt að sæta ákæru fyrir hylmingu, en til vara peningaþvætti af gáleysi, með því að hafa veitt viðtöku á bankareikninga sína, haldið og ráðstafað sam­kvæmt fyrir­mælum Ásgeirs Heiðars, og Heiðars Andra í tilviki Tinnu, tilteknum fjárhæðum, sem voru ávinningur af fjár­­svikum ákærðu Rann­veigar, „þrátt fyrir að [meðákærðu] hafi ekki getað dulist að ekki var um lög­lega fengið fé að ræða“, eins og segir í ákæru. Meðákærðu verða ekki sakfelld fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nema sannað sé að þau hafi, af ásetningi og í auðgunarskyni, a) haldið ólöglega fyrir eiganda fjár­munum, sem aflað hafði verið með þjófnaði, grip­­deild, fjár­drætti, fjársvikum, umboðssvikum, skilasvikum, fjárkúgun eða ráni, b) tekið þátt í ávinningi af slíku broti, c) aðstoðað annan mann við að halda slíkum ávinningi, eða d) stuðlað að því á annan hátt að halda við ólöglegum afleiðingum brotsins. Er hylming þannig í eðli sínu eftirfarandi hlut­deild í auðgunar­broti annars manns og er skil­­yrði refsi­ábyrgðar að viðkomandi, hér meðákærðu, hafi vitað eða mátt vita hvernig umræddir fjár­munir voru tilkomnir, þ.e. að innlagt fé á reikninga þeirra og útgefnir tékkar hafi verið afrakstur einhvers framangreindra auðgunarbrota, eða að þau hafi í það minnsta grunað að féð væri þannig tilkomið og fremur viljað taka þátt í að dylja afleiðingar af brotinu en að láta það ógert, t.d. með því að spyrja einskis og fá því ekki að vita vissu sína. Hins vegar skiptir engu máli hvort þeim hafi verið eða mátt vera ljóst hver stóð að baki frumbrotinu og því síður að umræddir fjármunir væru eign TR. Við mat á refsi­ábyrgð hvílir áhersla á aðstæðum og afstöðu með­ákærðu á verknaðar­stundu, þ.e. þegar þau samþykktu og veittu fjármununum viðtöku, og hvort þau gátu aðhafst eitthvað eftir á. Leiki skynsamlegur vafi um þá huglægu afstöðu, sem bjó að baki hátt­semi með­ákærðu, eins eða fleiri, leiðir það til sýknu af hylmingu. Kæmi þá fyrst til kasta dómenda að meta hvort hlutaðeigandi hafi gerst sekur um peningaþvætti af gáleysi, í skilningi 4. mgr., sbr. 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 10/1997, en þar er sú hátt­semi lýst refsiverð, a) að taka við eða afla sér eða öðrum „ávinnings af broti samkvæmt lögum þessum“, b) að geyma eða flytja slíkan ávinning, c) að aðstoða við afhendingu hans, eða d) að stuðla á annan sambærilegan hátt að því að tryggja öðrum ávinning af broti. Í þeirri stöðu nægir ákæruvaldinu að sýna fram á að meðákærðu hafi haft hug­boð um refsinæma þætti eigin hegðunar eða hefðu átt að gera sér grein fyrir þeim ef þau hefðu sýnt þá aðgæslu, sem af þeim mátti krefjast sem góðum og skyn­sömum einstaklingum. Er ekki áskilið stórfellt gáleysi í þessu sambandi. Áður en fjallað er um þátt meðákærðu með hliðsjón af framan­greindum atriðum þykir rétt að víkja orðum að refsiréttarlegum sjónar­­miðum að baki 264. gr. almennra hegningarlaga, svo sem henni var breytt með lögum nr. 10/1997. Í athugasemdum er fylgdu frumvarpi til síðarnefndra laga er vísað til samnings Evrópuráðsins um þvætti, leit, hald og upp­töku ávinnings af afbrotum frá 8. nóvember 1990, sem nái jafnt til ávinnings af öllum afbrotum og geri aðildarríkjum skylt að gera peninga­þvætti skýr­lega refsivert brot í lands­löggjöf. Í framhaldi er lýst því markmiði löggjafans að gera refsivert þvætti ávinnings af öllum brotum á hegningarlögum og sé því lagt til „að þvætti ávinnings af brotum á almennum hegningarlögum verði gert sjálfstætt refsivert brot, án tillits til þess um hvers konar brot er að ræða“. Þannig verði unnt að refsa fyrir viðtöku og aðstoð við að umbreyta slíkum ávinningi í því skyni að fela ólöglegan upp­runa hans, t.d. með misnotkun fjármálastofnana og tilheyrandi millifærslum á banka­reikninga. Í ljósi greindra athugasemda, ótvíræðs orðalags 1. mgr. 264. gr. almennra hegningar­laga, svo breyttra, sem vísar til brota „samkvæmt lögum þessum“, og hæsta­­réttardóms 8. nóvember 2001 í máli nr. 200/2001, verða meðákærðu ekki sak­felld fyrir peningaþvætti af gáleysi samkvæmt 4. mgr. sömu lagagreinar, nema sannað sé að þau hafi haft hug­boð um eða mátt gera sér grein fyrir því að um væri að tefla ávinning af einhverju broti á almennum hegningarlögum. IV. Verður nú fjallað um þátt meðákærðu, með sambærilegum hætti og gert var í I. kafla dómsins. Um 2. kafla ákæru. Meðákærða X er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á reikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 359.077 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, annars vegar með viðtöku á 150.414 krónum 26. ágúst 2005 og hins vegar með viðtöku á 208.663 krónum 23. maí 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að X tók samdægurs út af reikningnum 150.000 krónur í reiðufé vegna fyrri greiðslunnar og 200.000 krónur viku eftir seinni greiðsluna og afhenti Ásgeiri Heiðari. X var yfirheyrður hjá lögreglu 28. júní 2006. Hann kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að umræddar greiðslur væru að berast inn á reikninginn frá TR og gaf þá skýringu á fyrri greiðslunni að Ásgeir Heiðar, sem hann hefði kynnst um mitt ár 2005, hefði spurt hvort „vinur hans“ mætti leggja 150.000 krónur inn á reikninginn, en Ásgeir Heiðar hefði sagst vera skuldugur og gæti því ekki látið leggja inn á sig. Í framhaldi hefði X tekið út sömu fjárhæð. Hann kvaðst ekki hafa gefið sérstakt leyfi til að nota reikninginn í fleiri skipti. Það hefði þó gerst, en í því tilviki hefði Ásgeir Heiðar ætlað að aðstoða hann við eigendaskipti á bifreið og því fengið miða með nafni, heimilis­fangi og kennitölu hans. Til þessa hefði ekki komið, en þeir félagar hist einhverju síðar og hefði Ásgeir Heiðar þá sagt að hann hefði ruglast á miðum og lagt 200.000 krónur inn á reikninginn fyrir mis­tök. Í fram­haldi hefði X tekið sömu fjár­hæð út af reikningnum. Hann kvaðst ekki hafa þegið þóknun fyrir umstangið, játti þó að hafa hag­nýtt sér ríflega 8.000 króna mismun á innlögðu og útteknu fé, en sagðist hafa talið sig eiga þá peninga á reikningnum. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að X hefði heimilað í eitt skipti að lagt væri fé inn á reikning hans, líklega um 150.000 krónur og hefði honum verið gefin sú skýring að um laun væri að ræða, sem Ásgeir Heiðar vildi leyna fyrir skuldheimtumönnum. Hann kvað X hafa þegið 25.000 króna þóknun. Ásgeir Heiðar staðfesti ofangreindan framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, áréttaði að X hefði fengið 25.000 króna þóknun vegna fyrri greiðslunnar, en sagði hana nú hafa gengið upp í fíkniefnaskuld. Hann mótmælti öllu tali um rugling á miðum og mistök í sambandi við seinni greiðsluna. X hélt fast við eigin framburð við yfirheyrslur 12. júlí 2006 og 28. febrúar 2007 og ítrekaði að Ásgeir Heiðar hefði átt von á einni greiðslu frá vini sínum og fengið afnot af reikningnum í því skyni. Að sögn X hefði hann aldrei velt því fyrir sér hvort um illa fengið fé væri að ræða. Við yfirheyrslu 26. október 2007 dró Ásgeir Heiðar til baka fram­burð sinn um greiðslu þóknunar til X. X neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að umræddar greiðslur hefðu borist inn á reikninginn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars og bar að hann hefði tekið út og afhent Ásgeiri Heiðari samtals 350.000 krónur samkvæmt fyrirmælum hans, en í ógáti haldið eftir 9.077 króna mis­mun, í þeirri trú að hann ætti þá peninga. Aðspurður um fyrri greiðsluna sagði X að Ásgeir Heiðar hefði beðið hann um að fá að nota reikninginn og láta leggja inn á hann. Hann kvaðst ekki muna hvað þeim hefði farið á milli í þessu sambandi, en sagði „hann vantaði bara að fá peninginn inn á reikninginn minn og ég sagði bara já“, enda hefðu þeir verið „fínir félagar“ á þessum tíma og saman í fíkniefnaneyslu. Nánar aðspurður kvað hann Ásgeir Heiðar líklega hafa sagt að um laun væri að ræða, sem mættu ekki fara inn á reikning hans vegna skulda. X kvað aldrei hafa verið rætt um fleiri innlagnir og hélt fast við þá skýringu á seinni greiðslunni að Ásgeir Heiðar hefði ruglast á miðum og þannig lagt hana óvart inn á reikninginn, án þess að sam­þykki væri fyrir hendi. Hann þrætti fyrir að hafa vitað um sakaferil Ásgeirs Heiðars, sagðist aldrei hafa hugleitt hvaðan peningarnir kæmu eða hvort þeir væru löglega fengnir og ekki hafa spáð í það öðruvísi en svo að um greiða­semi væri að ræða. Í lok skýrslugjafar var X krafinn skýringa á því af hverju hann hefði í upphafi tengt fyrri greiðsluna við „vin“ Ásgeirs Heiðars og svaraði: „Hvað veit ég um það hvort þessi vinur hans hafi kannski verið vinnuveitandi hans. Ég veit ekkert um það.“ Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa spurt X í upphafi hvort leggja mætti peninga inn á reikning hans, hann samþykkt það umorðalaust og í fram­haldi tekið út og afhent sömu fjármuni. Ásgeir Heiðar kvaðst ekki muna hvaða skýringu hann hefði gefið á fyrri greiðslunni, en sagði að hann gæti hafa minnst á laun í þessu sambandi. Þá mótmælti hann ekki framburði X um að seinni greiðslan gæti hafa verið lögð inn fyrir mistök og að X hefði aðeins sam­þykkt eina innlögn, jafnframt því sem hann áréttaði að X hefði aldrei fengið greidda þóknun. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að X veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 2. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. B-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði X þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólög­lega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að X hafi vitað deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, þótt reikningsyfir­lit frá við­skipta­­banka hans beri með sér að þaðan hafi greiðslurnar runnið, en hafa ber í huga að þær voru aðeins tvær, að nærri níu mánuðir liðu á milli þeirra og að honum voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Eftir stendur hvort X hafi af öðrum ástæðum vitað, mátt vita eða gruna að peningarnir væru afrakstur auðgunarbrots eða annars hegningar­­laga­brots. Við mat á því ber að líta til þess að hann og Ásgeir Heiðar þekktust lítt og höfðu einkum sam­band í tengslum við fíkni­efna­neyslu. Ennfremur, að svo virðist sem Ásgeir Heiðar hafi gefið þá skýringu á fyrri greiðslunni að um laun væri að ræða, sem hann vildi ekki að kæmu fram á eigin banka­reikningi, og að ekki var um veru­lega fjár­hæð að ræða í því sam­bandi. Þá hefur X ávallt staðhæft að seinni greiðslan hafi verið lögð inn á reikninginn án heimildar og fyrir mistök og hefur Ásgeir Heiðar ekki andmælt því fyrir dómi. Ber því að leggja þann framburð X til grund­vallar, enda þykir hann ekki ótrú­verðugur, eins og hér stendur á. Er því tæk sú máls­vörn X að hann hafi mátt ætla að seinni greiðslan ætti sér sömu eða hlið­stæða skýringu og sú fyrri. Frá sjónar­hóli X virðist því sem við­taka og ráð­stöfun fjárins hafi verið liður í því að aðstoða Ásgeir Heiðar, af greiða­semi, við að leyna skattskyldum tekjum, fremur en ávinningi af auðgunar­broti eða öðru hegningar­laga­broti. Fær slík ályktun stoð í því að X þáði ekki þóknun fyrir gerðir sínar, en dómendur taka trúan­lega þá skýringu að hann hafi verið í góðri trú þegar hann hag­nýtti sér ríflega 9.000 króna ávinning af þvætti peninganna. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt þykir ekki verða slegið föstu að X hafi haft svo skýra mynd af því sem fram fór, að í gerðum hans og meðferð nefndra fjármuna hafi falist ásetningur til að hylma yfir auðgunarbroti í skilningi 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga. Hann þykir engu síður hafa sýnt af sér gáleysi með því að veita fénu viðtöku og ráðstafa því til Ásgeirs Heiðars, án þess að spyrja nánar um uppruna þess. Þegar þess er hins vegar gætt, að X var aðeins 18-19 ára þegar þvættið fór fram, að greiðslurnar voru aðeins tvær, að þær virðast hafa verið skýrðar sem svört laun og voru ekki óeðlilegar sem slíkar, þykir skyn­samlegur vafi leika á því að hann hafi mátt gruna að um ólög­lega fengið fé var að ræða og því síður afrakstur af hegningarlaga­broti. Ber af þeirri ástæðu að sýkna X af þeirri hátt­semi, sem honum er gefin að sök í 2. kafla ákæru. Um 4. kafla ákæru. Meðákærða Ágústi Jóni er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 556.774 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 18 tilhæfulausum greiðslum, á átta mánaða tímabili, frá 6. maí 2002 til 6. janúar 2003. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Ágúst Jón tók svipaðar fjárhæðir út af reikningnum, yfirleitt samdægurs en ella nokkrum dögum síðar og afhenti Ásgeiri Heiðari, allt þannig að í lok tímabilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 1.711 krónum, sem féllu í hlut Ágústs Jóns. Ágúst Jón var yfirheyrður hjá lögreglu 29. júní 2006. Hann kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að umræddar greiðslur væru að berast inn á reikninginn frá TR og gaf þá skýringu á greiðslunum að æskuvinur hans, Ásgeir Heiðar, hefði fengið leyfi til að millifæra á reikninginn, en hann hefði verið skuldugur í bönkum og því ekki getað notað eigin reikning. Ásgeir Heiðar hefði síðan látið vita af innlögnum hverju sinni, Ágúst Jón í framhaldi tekið út og afhent honum sömu fjárhæð í reiðu­fé, án þess að þiggja þóknun fyrir, enda hefði hann litið á þetta sem greiða­­semi. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann hefði fengið leyfi hjá æskuvini sínum Ágústi Jóni til að leggja inn á reikninginn ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki mættu fara inn á hans reikning vegna yfirdráttar og yrðu teknar upp í skuld. Hann kvað Ágúst Jón hafa þegið þóknun fyrir afnot reikningsins. Ágúst Jón hélt fast við eigin framburð við yfirheyrslur 8. júlí 2006 og 27. febrúar 2007, kvað rangt að hann hefði þegið þóknun fyrir afnot reikningsins og sagði það stríða gegn prinsippum sínum að rukka vini sína fyrir slíka notkun. Hann kvað aldrei hafa hvarflað að sér að um illa fengið fé væri að ræða. Ásgeir Heiðar staðfesti fyrri framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006 og sagði Ágúst Jón að öllum líkindum hafa fengið þóknun fyrir greiðslur á reikninginn, senni­lega 25-30.000 krónur í hvert sinn. Ásgeir Heiðar dró þann framburð síðan til baka við yfirheyrslu 26. október 2007. Ágúst Jón neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að umræddar greiðslur hefðu borist inn á reikninginn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars, en sagðist hvorki hafa vitað um uppruna fjárins né heldur búist við því að um ólöglegt atferli væri að ræða. Á hinn bóginn hefði hann vitað að Ásgeir Heiðar væri skuldugur í bönkum, gæti því ekki notað eigin reikning og því hefði hann heimilað vini sínum afnot reikningsins. Ágúst Jón kvaðst ekki vita til þess að Ásgeir Heiðar hefði verið í launaðri vinnu á ákæru­tíma­bilinu og nefndi að þeir hefðu einhvern tíma verið saman í neyslu og afbrotum. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar muna lítið eftir samskiptum við Ágúst Jón í tengslum við greiðslur inn á reikning hans. Þó myndi hann eftir að hafa fengið leyfi til að nota reikninginn, sagðist ekki hafa greint Ágústi Jóni frá því hvaðan peningarnir kæmu og hann einskis hafa spurt í því sambandi. Hann kvað Ágúst Jón ekki hafa þegið þóknun fyrir afnotin. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Ágúst Jón veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 4. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. D-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Ágúst Jón þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Ágúst Jón hafi vitað náin deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, þótt reikningsyfirlit frá við­skipta­­banka beri með sér að þaðan hafi greiðslurnar runnið, en óhrakinn er sá framburður Ágústs Jóns hjá lögreglu, að hann hafi á sama tíma þegið endur­­­greiðslur frá TR vegna mikils lyfja­kostnaðar, auk þess sem honum voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð því er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 6. maí 2002: Inn 17.503 kr. 13. maí: Út 14.000 kr. 10. maí 2002: Inn 32.934 kr. Samdægurs: Út 33.800 kr. 13. maí 2002: Inn (3 greiðslur) 49.372 kr. Samdægurs: Út 49.500 kr. 7. október 2002: Inn 42.560 kr. Samdægurs: Út 42.500 kr. 9. október 2002: Inn 47.562 kr. 10. október: Út 47.000 kr. 10. október 2002: Inn 19.563 kr. 10. október: Út 19.500 kr. 16. október 2002: Inn 43.569 kr. 17. október 2002: Inn 27.695 kr. 17. október: Út 70.500 kr. 22. október 2002: Inn 41.569 kr. Samdægurs: Út 40.000 kr. 25. október 2002: Inn 43.562 kr. Samdægurs: Út 42.000 kr. 30. október 2002: Inn 36.596 kr. Samdægurs: Út 35.000 kr. 1. nóvember 2002: Inn 36.263 kr. Samdægurs: Út 36.263 kr. 6. nóvember 2002: Inn 17.265 kr. Samdægurs: Út 17.500 kr. 8. nóvember 2002: Inn 25.927 kr. Samdægurs: Út 25.500 kr. 20. nóvember 2002: Inn 31.569 kr. 21. nóvember: Út 32.000 kr. 6. janúar 2003: Inn 43.265 kr. Samdægurs: Út 50.000 kr. Í málinu liggur fyrir framburður Ágústs Jóns um að hann hafi á greindum tíma ekki haft vitund um að Ásgeir Heiðar væri í launaðri vinnu, en þeir eru æskuvinir. Í ljósi þessa mátti Ágúst Jón vita að umræddar greiðslur voru hvorki laun né aðrar tekjur. Þegar þetta er virt og litið er til fjölda, tíðni og fjárhæðar einstakra greiðslna inn á reikninginn, sem Ágúst Jón tók jafnharðan út og afhenti vini sínum í reiðufé, verður ekki dregin önnur, skynsamleg ályktun en að honum hafi hlotið að vera ljóst, eða í það minnsta ekki getað dulist, að ekki var um löglega fengið fé að ræða. Að því gættu mátti Ágúst Jón einnig vita eða gruna að með viðtöku og ráðstöfun fjárins væri hann sjálfur að taka þátt í refsiverðri háttsemi. Með því að gera þetta engu að síður, undir framangreindum kringumstæðum og án þess að spyrjast nokkru sinni fyrir um upp­­runa fjárins, telja dómendur hafið yfir skynsamlegan vafa að Ágúst Jón hafi gerst sekur um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda lang­lík­legast að téðir fjármunir væru afrakstur af auðgunarbroti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sak­fella Ágúst Jón því til samræmis. Um 7. kafla ákæru. Meðákærðu Bryndísi er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 480.811 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 10 tilhæfulausum greiðslum, á tæplega þrettán mánaða tímabili, frá 5. júní 2002 til 1. júlí 2003. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Bryndís tók svipaðar fjárhæðir út af reikningnum, yfirleitt samdægurs en ella fáeinum dögum síðar og afhenti, eftir því sem næst verður komist, ýmist Ásgeiri Heiðari eða með­­ákærðu Önnu Dóru, þannig að í lok tímabilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 43.811 krónum, sem féllu í hlut Bryndísar. Bryndís var yfirheyrð hjá lögreglu 29. júní 2006. Hún kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að umræddar greiðslur væru að berast inn á reikninginn frá TR og gaf þá skýringu á greiðslunum að vinur hennar, Ásgeir Heiðar, hefði beðið hana um leyfi til að millifæra fé inn á reikninginn, hann ekki gefið upp neina ástæðu fyrir því og hún einskis spurt. Hana sagðist minna að um tvær greiðslur hefði verið að ræða, að í bæði skiptin hefði Ásgeir Heiðar látið hana vita af innlögnum, hún þá farið í banka, tekið út sömu fjárhæð og afhent honum, að frádregnum 5-6.000 krónum í hvort skipti, sem hún hefði fengið í þóknun. Bryndísi var kynnt að grunur léki á um að greiðslurnar hefðu verið tíu en ekki tvær. Hún kvað þetta koma sér á óvart, en gat þess að hún hefði lent í bílslysi í júní 2002, skaddast á höfði og því væri þessi tími fremur þoku­kenndur. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að Bryndís væri æskuvinkona sín og að hún hefði veitt honum leyfi til að leggja inn á reikninginn ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki hefðu mátt fara inn á hans reikning vegna skulda. Hann kvað Bryndísi hafa þegið 25-30.000 króna þóknun fyrir hverja innlögn. Bryndís hélt fast við framburð sinn við yfirheyrslu 8. júlí 2006, ítrekaði að hún hefði skert minni í kjölfar bílslyssins og myndi því ekki eftir greiðslum á reikninginn eftir slysdag, 10. júní 2002. Hún afhenti lögreglu matsgerð til stað­festingar á slysinu og afleiðingum þess. Þá áréttaði Bryndís að í þau tvö skipti, sem hún myndi eftir að hafa tekið við greiðslum á reikninginn, hefði hún aðeins þegið um 5.000 krónur í þóknun. Hún kvaðst muna eftir að hafa heimsótt Ásgeir Heiðar á Kvíabryggju meðan hann var í afplánun, ekki muna hverjum hún hefði afhent úttekið fé á sama tímabili, en nefndi þó Önnu Dóru í því sambandi. Að sögn Bryndísar hefði hana hvorki grunað hvaðan fjármunirnir væru komnir né heldur að um illa fengið fé væri að ræða. Ásgeir Heiðar staðfesti framburð sinn við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagðist þó ekki muna hve háa þóknun Bryndís hefði fengið, en taldi að um 25-30.000 krónur hefði verið að ræða í hvert skipti. Hann kvaðst lítið geta tjáð sig um ætlað minnisleysi Bryndísar, en tók fram að þegar hann hefði leitað til hennar í tengslum við afnot reikningsins hefði andlegt og líkamlegt ástand hennar verið gott. Bryndís staðfesti fyrri framburð við yfirheyrslu 9. október 2007, sagðist telja að hún hefði ekki fengið að halda eftir 32.691 króna mismun á innlögðu og útteknu fé árið 2002, en hins vegar hefði hún haldið eftir 11.120 króna mismun á árinu 2003. Hún kvaðst aðeins muna eftir að hafa afhent Ásgeiri Heiðari peninga í tvö skipti og ekki minnast þess að hafa afhent öðrum fé í tengslum við afnot reikningsins. Við yfirheyrslu 26. október 2007 dró Ásgeir Heiðar til baka fram­burð sinn um greiðslu þóknunar til Bryndísar, en bætti því við að hún gæti hafa haldið eftir 43.811 króna mismun á innborguðu og útteknu fé. Bryndís neitaði sök fyrir dómi. Hún þrætti þó ekki fyrir að umræddar greiðslur hefðu borist inn á reikninginn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars, en kvaðst aðeins muna eftir 2-3 greiðslum og bar fyrir sig minnis­skerðingu sökum bílslyssins 10. júní 2002. Hún kvaðst ekki minnast þess að Ásgeir Heiðar hefði rætt um launagreiðslur í þessu samhengi, taldi að aldrei hefði borist í tal hvaðan fjármunirnir kæmu og sagðist einskis hafa spurt, en hana hefði þó aldrei grunað að um illa fengið fé væri að ræða og hún litið á þetta sem greiðasemi við æskuvin sinn, Ásgeir Heiðar. Hún kvaðst hafa vitað að hann væri í fíkniefnaneyslu á greindum tíma og að hann hefði verið í afbrotum og játti að hafa heimsótt hann í fangelsi, bæði á Kvía­bryggju og Litla Hraun. Bryndís viður­kenndi að hafa þegið um 5.000 króna þóknun í 2-3 skipti. Hún kannaðist og við að hafa hagnýtt sér samtals 43.811 króna mismun á innlögðu og útteknu fé. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa fengið leyfi Bryndísar æsku­vin­konu sinnar til að leggja umræddar greiðslur inn á reikninginn, sagði hana einskis hafa spurt í því sambandi og fullyrti að hún hefði vitað bæði um fíkniefnaneyslu hans og afbrota­feril. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Bryndís veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 7. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. H-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli veitti Bryndís þannig Ásgeiri Heiðari aðstoð við að halda greindum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Bryndís hafi vitað eða mátt vita um fjársvik úr sjóðum TR, þótt reikningsyfirlit beri með sér að þaðan hafi greiðslurnar runnið, en hafa ber í huga að greiðslurnar voru ekki ýkja­margar og að henni voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð því er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 5. júní 2002: Inn 89.469 kr. Samdægurs: Út 89.000 kr. 6. júní 2002: Inn 19.934 kr. 6. og 7. júní: Út 19.000 kr. 12. júní 2002: Inn 18.256 kr. 13. júní 2002: Inn 32.938 kr. 18. júní 2002: Inn 27.211 kr. Samdægurs: Út 65.000 kr. 23. ágúst 2002: Inn 47.569 kr. Samdægurs: Út 45.000 kr. 15. nóvember 2002: Inn 60.049 kr. Samdægurs: Út 55.000 kr. 19. desember 2002: Inn 65.265 kr. 20. desember: Út 55.000 kr. 6. janúar 2003: Inn 47.569 kr. Samdægurs: Út 42.000 kr. 1. júlí 2003: Inn 72.551 kr. Samdægurs: Út 67.000 kr. Af framburði Bryndísar hjá lögreglu og fyrir dómi er ljóst að hún heimilaði Ásgeiri Heiðari að millifæra peninga á reikning hennar, að hann gaf enga skýringu á þeim afnotum og að hún spurði einskis í því sambandi. Sam­rýmist þetta framburði Ásgeirs Heiðars fyrir dómi. Þá liggur fyrir að Bryndís þáði þóknun fyrir afnot reikningsins, annars vegar í formi reiðu­fjár og hins vegar með því að halda eftir fjár­munum á reikningnum, en þannig féllu í það minnsta 43.811 krónur í hennar hlut og sennilega ríflega 50.000 krónur. Af rökrænum ástæðum fær slík viðtaka þóknunar ekki sam­rýmst þeirri viðbáru Bryndísar að um greiðasemi hafi verið að ræða. Þá hefur Bryndís borið fyrir sig minnisskerðingu eftir bílslys 10. júní 2002. Sú við­bára er einnig haldlaus, enda lýtur sakarmat öðrum þræði að aðstæðum þegar hún veitti samþykki fyrir afnotum á reikningnum og huglægri afstöðu hennar á þeirri stundu. Er ljóst að slíkt samþykki lá fyrir 5. og 6. júní þegar samtals 109.403 krónur voru lagðar inn á reikninginn, 108.000 krónur teknar út og hún þáði um 10.000 króna þóknun fyrir, að eigin sögn. Þá bera úttektar­nótur nafn­ritun Bryndísar og þykir því einsætt að ástand hennar hafi ekki verið verra en svo í kjölfar slyssins, að hún gat hlýtt kalli Ásgeirs Heiðars þegar hann tilkynnti um innlagt fé, farið í banka, yfirleitt sam­dægurs, tekið út reiðufé, afhent Ásgeiri Heiðari eða öðrum samkvæmt fyrirmælum hans og haldið eftir þóknun sér til handa. Þegar af þessum ástæðum stoðar það Bryndísi ekki að bera fyrir sig minnis­skerðingu eftir nefnt bílslys. Bryndís og Ásgeir Heiðar eru æskuvinir. Hún vissi að hann var í fíkniefnaneyslu á greindum tíma og að hann hefði verið í afbrotum. Þrátt fyrir minnisskerðingu man Bryndís eftir að hafa heim­sótt Ásgeir Heiðar tvívegis í fangelsi. Liggur fyrir að hann var í afplánun frá 6. mars til 1. maí 2002 og aftur frá 6. janúar 2003 til 12. maí 2004. Þótt ekki liggi fyrir hvenær umræddar heimsóknir áttu sér stað er ljóst að hann sat í fangelsi 1. júlí 2003, þá er 72.551 króna var lögð inn á reikning Bryndísar, en sama dag tók hún út 67.000 krónur í reiðufé og afhenti Ásgeiri Heiðari eða öðrum. Liggur í hlutarins eðli að Bryndís vissi þá um dvalarstað hans. Þegar allt framangreint er virt, og sér í lagi að Bryndís þáði frá upphafi þóknun fyrir afnot reikningsins, er það álit dómenda að hún hafi ekki getað velkst í vafa um að ólögmætt atferli byggi að baki greiðslunum og að téðir fjár­munir væru að öllum líkindum afrakstur af auðgunar­broti meðákærða eða annarra. Viðtaka fjárins og fyrr­greind ráðstöfun, án þess að spyrjast nokkru sinni fyrir um upp­runa fjárins, bendir eindregið til þess að Bryndís hafi ekki viljað vita vissu sína í þeim efnum. Þykir því hafið yfir skyn­sam­legan vafa að Bryndís hafi með gerðum sínum gerst sek um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga og ber að sak­fella hana því til samræmis. Um 8. kafla ákæru. Meðákærða Dagbjarti Eiði er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 3.816.079 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 36 tilhæfulausum greiðslum, á tímabilinu frá 5. desember 2002 til 6. júní 2006, þar af 29 greiðslur á tímabilinu frá 18. október 2004 til 28. september 2005, samtals krónur 3.240.307. Eru síðarnefndar greiðslur, og tvær greiðslur á árinu 2006, hlut­rænt séð óumdeildar, sem og að Dagbjartur Eiður tók svipaðar fjárhæðir út af reikningnum, yfir­leitt samdægurs en ella fáeinum dögum síðar. Dagbjartur Eiður var yfirheyrður hjá lögreglu 27. júní 2006. Hann kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að ólöglegar greiðslur væru að berast inn á reikning hans frá TR og gaf þá skýringu á greiðslunum að kunningi hans, meðákærði Ásgeir Heiðar, hefði fengið leyfi til að millifæra á reikninginn „greiðslur sem hann hafi átt von á frá útlöndum“, en Ásgeir Heiðar hefði sagst vera skuldugur og að allir fjár­munir sem færu inn á reikning hans yrðu teknir upp í skuldir. Dag­bjartur Eiður kvaðst hafa tekið þessar skýringar góðar og gildar og nefndi að Ásgeir Heiðar hefði gert svipað samkomulag við barnsmóður hans, meðákærðu Erlu Ingu. Hún hefði síðan séð á reiknings­­­­yfirlitum að greiðslurnar bárust frá TR, krafið Ásgeir Heiðar skýringa og hann sagt að um væri að ræða bætur eftir bílslys. Að sögn Dagbjarts Eiðs hefði hann svo tekið eftir því að eins var háttað með greiðslur inn á reikninginn hans. Hann kvað Ásgeir Heiðar ávallt hafa hringt þegar búið var að leggja inn á reikninginn, beðið Dagbjart Eið að sækja reiðufé í banka og afhenda honum. Kvaðst Dagbjartur Eiður ekki hafa þegið þóknun fyrir, en Ásgeir Heiðar hefði stundum gefið honum fíkniefni og í einhver skipti lánað honum fé, sem hann væri þó búinn að endurgreiða. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann hefði fengið leyfi hjá vini sínum Dagbjarti Eiði til að leggja inn á reikninginn ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki mættu fara inn á hans eigin reikning vegna skulda. Hann kvað Dagbjart Eið hafa þegið þóknun fyrir afnot reikningsins, um 25-30.000 krónur í reiðu­fé hvert sinn, en mis­muninum hefði hann skilað af sér í reiðufé. Ásgeir Heiðar staðfesti ofangreindan framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagði rangt að hann hefði minnst á greiðslur frá útlöndum við Dagbjart Eið og slysa­bætur við Erlu Ingu, áréttaði að Dagbjartur Eiður hefði þegið 25-30.000 króna þóknun fyrir hverja greiðslu og þrætti fyrir að hafa látið honum í té fíkniefni eða lánað honum fé. Dagbjartur Eiður hélt fast við eigin framburð við yfirheyrslu 4. apríl 2007 og fullyrti að Ásgeir Heiðar hefði fengið í hendur alla fjármuni, sem hann hefði lagt inn á reikninginn. Dagbjarti Eiði voru sýnd yfirlit um grunsamlegar færslur árin 2002-2006 og bar aðeins brigður á 30.628 króna greiðslu 3. janúar 2003, sem hann taldi lögmæta endur­greiðslu til sín frá TR vegna endur­hæfingar og tannlæknakostnaðar. Við yfirheyrslu 26. október 2007 breytti Ásgeir Heiðar fyrri fram­burði og fullyrti að Dagbjartur Eiður hefði ekki aðeins þegið fyrrnefnda þóknun heldur hefði hann haldið eftir nær öllu innlögðu fé á reikninginn, sem greiðslu fyrir fíkniefni. Nánar aðspurður kvaðst hann síðan ekki viss um fjár­hæð þóknana á árunum 2002-2003. Dagbjartur Eiður neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að umræddar 36 greiðslur hefðu borist inn á reikninginn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars, sem hefði sagt að um slysabætur væri að ræða og að þær yrðu teknar upp í skuld ef þær færu inn á hans eigin reikning. Að sögn Dagbjarts Eiðs hefði hann litið á þetta sem greiðasemi við Ásgeir Heiðar og einskis spurt í því sambandi. Borin var undir Dagbjart Eið sú frásögn hans hjá lögreglu 27. júní 2006 að Ásgeir Heiðar hefði sagt greiðslurnar berast frá útlöndum. Hann kvaðst ekkert skilja í þeim framburði og tók fram að hann hefði verið í mikilli óreglu þegar skýrslan var gefin. Hann kvaðst aldrei hafa hugleitt af hverju Ásgeir Heiðar hefði þurft að nota bæði reikning hans og Erlu Ingu á sama tíma­bili og lagt inn á þá ríflega 10.000.000 króna, bar fyrir sig hugsunarleysi í þeim efnum, sem og um tíðni innlagna á eigin reikning. Hann kvaðst þó aldrei hafa grunað neitt misjafnt og sagði rangt að greiðslurnar hefðu tengst fíkniefnaviðskiptum hans og Ásgeirs Heiðars. Hann kvaðst hins vegar hafa verið í neyslu á ákærutímabilinu og hafa vitað að eins væri ástatt um Ásgeir Heiðar. Sem fyrr þrætti Dagbjartur Eiður fyrir að hafa þegið þóknun frá Ásgeiri Heiðari og kvaðst hafa afhent honum hverja krónu. Aðspurður um kynni sín af Ásgeiri Heiðari sagði Dagbjartur Eiður að þeir hefðu í raun kynnst árið 2004, en í kjölfar þess hefði Ásgeir Heiðar fært í tal að fá afnot af reikningnum. Sökum þessa mót­­mælti Dagbjartur Eiður því að innlagnir á reikninginn árin 2002-2003, alls fimm greiðslur að fjárhæð 246.171 króna, væru sakar­efninu við­komandi og sagði þær lög­legar endurgreiðslur frá TR. Fram kom í máli Dagbjarts Eiðs að hann og Erla Inga hefðu verið sundur og saman á árunum 2004-2006. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa kynnst Dagbjarti Eiði í kringum 15 ára aldur og þeir verið miklir vinir á ákærutímabilinu og saman í fíkniefnaneyslu. Hann sagðist hafa skýrt Dagbjarti Eiði frá uppruna fjárins, sem fór inn á reikninginn og sagði fyrri framburð sinn rangan um að hann hefði minnst á launa­greiðslur í því sam­bandi. Ásgeir Heiðar þrætti fyrir að hafa nokkru sinni rætt um slysa­bætur við Erlu Ingu, ítrekaði að Dagbjartur Eiður hefði haldið nær öllum peningunum, sem fóru inn á reikninginn og áréttaði að þannig hefði hann greitt Dagbjarti Eiði fyrir fíkniefni. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins hefur Dagbjartur Eiður staðhæft fyrir dómi að 5 af 36 greiðslum inn á bankareikning hans eigi sér eðlilegar skýringar sem endur­greiðslur frá TR. Samtals nema þær 246.171 krónu og voru lagðar inn á reikninginn á innan við eins mánaðar tímabili, frá 5. desember 2002 til 3. janúar 2003. Leið síðan ríflega 21 mánuður þar til næsta greiðsla barst frá TR, nánar tiltekið 18. október 2004. Getur þetta samrýmst þeim framburði Dagbjarts Eiðs að hann hafi kynnst Ásgeiri Heiðari fyrir alvöru á árinu 2004 og hann þá fyrst beðið Dagbjart Eið um leyfi til að millifæra peninga á reikninginn. Er ekkert fram komið í málinu, sem hrekur þann framburð eða veikir svo nokkru nemi. Að þessu gættu er ekki unnt að fullyrða að með viðtöku og ráð­stöfun umræddra greiðslna 2002-2003 hafi Dagbjartur Eiður sýnt af sér ásetning í skilningi 1. mgr. 254 gr. eða gáleysi í skilningi 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. almennra hegningar­laga, óháð því hver var raunveruleg skýring að baki sömu greiðslum. Ber honum að njóta vafans í þessu sambandi, sbr. 45.-46. gr. laga um með­ferð opin­berra mála og skal hann að því marki sýkn sakar. Stendur þá eftir 31 greiðsla, samtals að fjárhæð krónur 3.569.908, sem vafalaust er að Dagbjartur Eiður veitti viðtöku á reikninginn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrir­mælum Ásgeirs Heiðars, svo sem lýst er í 8. kafla ákæru og að þeirra fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rannveigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. I-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Dagbjartur Eiður þannig Ásgeir Heiðar við að halda téðum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með færslum inn á reikninginn og úttekt þeirra í reiðufé, að frátalinni 17.732 króna greiðslu, sem Dagbjartur Eiður lét milli­færa til þriðja aðila 23. mars 2005. Er óumdeilt að þannig hafi 985.881 króna verið lögð inn á reikninginn í formi 10 greiðslna á tíma­bilinu frá 18. október til 29. desember 2004, krónur 2.254.426 í formi 19 greiðslna á tímabilinu frá 4. janúar til 28. september 2005, og loks 329.601 króna í formi tveggja greiðslna í janúar og júní 2006. Eru fjárhæðir mismunandi hverju sinni, sú lægsta 59.616 krónur og sú hæsta 165.556, en af 31 greiðslu eru 25, sem nema hærri fjárhæð en 100.000 krónum. Í málinu liggur fyrir framburður Dagbjarts Eiðs hjá lögreglu 27. júní 2006 um að hann hafi samþykkt að Ásgeir Heiðar legði inn á reikning hans væntanlegar greiðslur frá útlöndum. Jafnframt kannaðist hann við að hafa orðið þess áskynja að greiðslurnar bárust í raun frá TR. Að sögn Dag­bjarts Eiðs tók hann fyrri skýringuna góða og gilda í upphafi og ekki verður ráðið af nefndri skýrslu að hann hafi krafið Ásgeir Heiðar frekari upplýsinga eftir að í ljós kom hvaðan greiðslurnar bárust, heldur látið sér nægja þá skýringu að um slysabætur væri að ræða, svo sem Ásgeir Heiðar á að hafa sagt við Erlu Ingu. Við yfirheyrslu 4. apríl 2007 las Dagbjartur Eiður ofangreinda framburðarskýrslu, í viður­vist verjanda, og stað­festi réttmæti hennar. Þegar Dagbjartur Eiður kom síðan fyrir dóm kvaðst hann ekki skilja af hverju hann hefði bendlað greiðslurnar við útlönd og bar fyrir sig að hafa verið í mikilli óreglu meðan á rannsókn málsins stóð. Óháð því hvort óregla leiði til þess að sakborningur skýri tvívegis rangt frá sömu stað­reynd, með 9 mánaða millibili, þykir meira um vert að Dagbjartur Eiður greindi strax í upphafi frá því að hann hefði áttað sig á að greiðslurnar bárust frá TR. Hefur hann haldið sig við þann framburð fyrir dómi, sagt að Ásgeir Heiðar hafi borið því við að slysabæturnar yrðu teknar upp í skuld ef þær færu inn á hans eigin reikning og Dagbjartur Eiður því fallist á afnot reikningsins, af greiðasemi við Ásgeir Heiðar og án þess að spyrja nokkurs í því sambandi. Ef marka má ofangreindan framburð Dagbjarts Eiðs stóð hann þannig í trú um að Ásgeir Heiðar væri að þiggja slysabætur frá TR, sem á ríflega 11 mánaða tímabili, frá 18. október 2004 til 28. september 2005, voru inntar af hendi með ójöfnum greiðslum, samtals að fjárhæð 3.240.307 krónur. Ennfremur stóð hann þá í trú um að ekki væri óeðlilegt að TR greiddi slíkar bætur með óreglu­legu millibili, stundum á nokkurra daga fresti, svo sem fyrir liggur í málinu, til dæmis 18. og 21. október 2004 (sam­tals 220.544 krónur), 27. og 29. desember 2004 og 4. janúar 2005 (samtals 254.337 krónur), og 9. og 11. febrúar 2005 (samtals 220.638 krónur), en í öllum greindum tilvikum nema einu fór Dagbjartur Eiður sam­dægurs í banka og afhenti að eigin sögn Ásgeiri Heiðari úttekið reiðufé. Það er mat dómenda að á framangreindu sé slíkur ólíkindablær og því sé sá fram­burður Dagbjarts Eiðs að engu hafandi, að hann hafi verið eða mátt vera í góðri trú um löglegan uppruna fjárins. Þegar við þetta bætist sú stað­reynd, að hann vissi um sam­svarandi samkomulag Ásgeirs Heiðars við Erlu Ingu, þykir engum vafa undirorpið að Dagbjartur Eiður hafi vitað eða mátt vita að hann væri sjálfur að taka þátt í refsi­verðu atferli. Með viðtöku fjárins undir greindum kringumstæðum og ráðstöfun þess til Ásgeirs Heiðars, sem Dagbjartur Eiður þekkti og vissi að var í fíkniefnaneyslu, án þess að draga nokkru sinni í efa þá fráleitu skýringu að um slysabætur væri að ræða, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að Dagbjartur Eiður hafi gerst sekur um hylmingu sam­kvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda langlíklegast að téðir fjár­munir væru afrakstur af auðgunarbroti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sak­fella Dagbjart Eið því til samræmis. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt Dagbjartur Eiður hafi ekki þegið þóknun fyrir, en í ljósi eindreginnar ­neitunar, þess að nær allt féð var tekið út af reikningi hans og síðast en ekki síst reikuls framburðar Ásgeirs Heiðars um skiptingu fjárins, þykir ósannað að Dagbjartur Eiður hafi haft ávinning af broti sínu. Um 9. kafla ákæru. Meðákærðu Erlu Ingu er gefið að sök að hafa veitt viðtöku, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 6.724.561 krónu ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rannveigar, í formi 53 tilhæfulausra endurgreiðslna úr sjóðum TR, á tímabilinu frá 12. desember 2002 til 1. júní 2006, en af nefndri fjárhæð voru 6.650.233 krónur millifærðar á tvo bankareikninga Erlu Ingu, auk 74.328 króna, sem greiddar voru með tékka. Gögn málsins bera með sér að 51 greiðsla fór fram á tímabilinu frá 26. október 2004 til 1. júní 2006, ávallt inn á reikning hennar hjá SPRON, en áður hafði tékkinn verið útgefinn 12. desember 2002 og 74.347 króna greiðsla lögð inn á reikning hennar hjá KB banka 6. janúar 2003. Að frá­töldum síðarnefndum tveimur greiðslum er hlutrænt séð óumdeilt að greiðslur inn á SPRON reikninginn eiga rót sína að rekja til fjársvika ákærðu, sem og að Erla Inga tók yfirleitt sömu eða svipaðar fjár­hæðir út af reikningnum, samdægurs eða fáeinum dögum eftir innlögn. Erla Inga var yfirheyrð hjá lögreglu 27. júní 2006. Hún kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að ólöglegar greiðslur væru að berast inn á reikninga hennar frá TR. Hún hefði engu að síður móttekið greiðslur frá TR og gaf þá skýringu á tilurð þeirra að Ásgeir Heiðar, vinur meðákærða Dagbjarts Eiðs, hefði komið að máli við hana einhvern tíma árs 2005, sagst eiga von á slíkum greiðslum, hann ekki geta stofnað reikning sjálfur vegna skulda í bankakerfinu og því beðið um leyfi til að nota reikning hennar til móttöku fjárins. Hún kvaðst hafa spurt hvernig greiðslurnar væru til komnar, Ásgeir Heiðar þá sagt að þetta væru bætur og hún látið sér það gott heita. Í kjölfarið hefðu greiðslur byrjað að berast inn á SPRON reikninginn frá TR. Erla Inga kvaðst aldrei hafa þegið þóknun fyrir, en sagði Ásgeir Heiðar stundum hafa „aðstoðað hana fjárhags­lega“, bæði fyrir og eftir veitt samþykki, og því hefði hún viljað gera honum þennan greiða á móti. Að sögn Erlu Ingu hefðu ýmist hún eða Dag­bjartur Eiður síðan endur­greitt veittan fjárstuðning, þó ekki í öllum tilvikum. Erla Inga dró ekki dul á að hún hefði á sama tíma vitað að Ásgeir Heiðar væri jafnframt að nota banka­reikning Dagbjarts Eiðs og sagði það hafa verið undir sömu formerkjum. Erlu Ingu var kynnt að rannsóknargögn bæru með sér að hún hefði móttekið 148.675 krónur í tvennu lagi (74.328 + 74.347) í desember 2002 og janúar 2003. Hún sagðist fullviss að þær greiðslur tengdust ekki Ásgeiri Heiðari og að hún hefði sjálf átt rétt til þeirra. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann hefði fengið leyfi hjá Erlu Ingu til að leggja inn á reikning hennar ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki mættu fara inn á hans eigin reikning, því þá yrðu þær teknar upp í skuldir. Hann kvað Erlu Ingu hafa þegið þóknun fyrir afnot reikningsins, um 25-30.000 krónur í hvert sinn. Erla Inga hélt fast við sinn framburð við yfirheyrslur 10. júlí 2006 og 17. apríl 2007, þrætti fyrir að Ásgeir Heiðar hefði rætt um laun í tengslum við innlagnir á reikning hennar og áréttaði að hún hefði aldrei fengið þóknun fyrir, aðeins „rúnnað af“ hverri greiðslu „við næsta þúsund fyrir neðan“ og afhent honum þá fjárhæð í reiðufé. Hún kvaðst hafa vitað að Ásgeir Heiðar hefði ekki verið í fastri vinnu, en haft verk­stæðis­aðstöðu og verið að gera við eigin bifreiðar. Þá ítrekaði Erla Inga að hún hefði átt rétt til greiðslnanna tveggja árin 2002 og 2003 og óskaði eftir að lögregla aflaði gagna því til stað­festingar. Hana kvaðst aldrei hafa grunað að aðrar greiðslur gætu verið ólöglega til komnar. Ásgeir Heiðar staðfesti eigin framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagði rangt að hann hefði rætt um bætur við Erlu Ingu, sem og að hann hefði nokkru sinni lánað henni fé eða aðstoðað hana fjárhagslega með öðru móti. Við yfirheyrslu 26. október 2007 dró Ásgeir Heiðar til baka fram­burð sinn um greiðslu þóknunar til Erlu Ingu, en staðfesti þó þann skilning lögreglu að Erla Inga hefði haldið eftir einhverjum mismun á innborguðu og útteknu fé. Erla Inga neitaði sök fyrir dómi. Hún þrætti þó ekki fyrir að umrædd 51 greiðsla hefði borist inn á SPRON reikninginn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars, sem hefði sagt að um slysabætur væri að ræða og að þær yrðu teknar upp í skuld ef þær færu inn á hans eigin reikning. Hún kvaðst hafa vitað um samskonar greiðslur, á sama tímabili og með áþekkum fjárhæðum, inn á reikning Dag­bjarts Eiðs, en aldrei hafa velt því fyrir sér af hverju Ásgeir Heiðar þyrfti fleiri reikninga til að leyna slysabótunum og aldrei hafa grunað að um ólöglegt athæfi væri að ræða. Að auki hefði hún vitað um greiðslur inn á reikning bróður síns, meðákærða Þorfinns. Erla Inga dró á hinn bóginn í efa að greiðslurnar frá 2002 og 2003 væru sakarefninu viðkomandi, enda hefði hún ekki þekkt Ásgeir Heiðar á þeim tíma, en síðar kynnst honum lítillega gegnum Dagbjart Eið, jafnvel um svipað leyti og þau hefðu eignast barn saman, í júlí 2004. Hún kvaðst á greindum tíma hafa vitað að Ásgeir Heiðar væri óreglumaður, atvinnulaus og í fíkni­efna­neyslu, og að hann hefði setið í fangelsi. Henni hefði þó ekki fundist neitt skrýtið við að láta honum reikninginn í té og tók fram að hún hefði sjálf verið í mikilli óreglu á sama tíma. Sem fyrr kvaðst hún aldrei hafa þegið þóknun fyrir afnot reikningsins árin 2004-2006 og hún afhent Ásgeiri Heiðari hverja krónu, sem hún hefði tekið út af reikningum. Í lok skýrslu­gjafar var Erlu Ingu kynnt að Ásgeir Heiðar þrætti fyrir að hafa nokkru sinni stutt hana fjárhagslega, svo sem hún hefði borið hjá lögreglu. Í framhaldi kvaðst hún örugglega hafa verið að meina að hann hefði stundum látið henni í té fíkniefni, en þau hefðu verið „neyslufélagar“ á þessum tíma. Hins vegar hefði aldrei verið um beina fjárhags­aðstoð að ræða. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa kynnst Erlu Ingu gegnum Dagbjart Eið og þannig fengið leyfi hennar til að nota reikninginn. Hann kvað Erlu Ingu ljúga því að hann hefði tengt greiðslurnar við ætlaðar slysabætur og sagðist aldrei hafa átt slíkan bótarétt vegna slyss. Þá hefði hann ekki sagt „þessu fólki“ að um laun væri að ræða og aldrei látið uppi hvaðan greiðslurnar bærust nema hann væri spurður, en í þeim til­vikum hefði hann sagt sannleikann. Í tilviki Erlu Ingu hefði hann hreinlega vantað peninga fyrir fíkni­efnum, því beðið hana um afnot reikningsins og ekki greitt henni þóknun fyrir. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins hefur Erla Inga staðhæft að tvær af 53 greiðslum til hennar frá TR eigi sér eðlilegar skýringar, annars vegar tékkagreiðslan frá 12. desember 2002 og hins vegar greiðslan á KB bankareikning hennar 6. janúar 2003, en samtals nema þær 148.675 krónum. Fyrir liggur að Erla Inga bjó á greindum tíma að Esju­grund 14a og bera viðkomandi endurgreiðslukvittanir sama heimilis­fang. Þá er ljóst að í kjölfar seinni greiðslunnar liðu tæplega 22 mánuðir þar til greiðslur fóru að berast frá TR inn á SPRON reikning hennar, nánar tiltekið 26. október 2004. Endur­greiðslukvittanir frá þeim tíma til 17. maí 2005 bera póstfangið Flyðrugrandi 16, en seinni greiðslur Reyrengi 10, sem samrýmist heimilisfangi Erlu Ingu árin 2004-2006 samkvæmt úttektarnótum í bönkum. Óháð því hvar hún bjó á þessum tíma geta téðar upplýsingar samrýmst þeim framburði Erlu Ingu að hún hafi kynnst Ásgeiri Heiðari árið 2004 og að þá fyrst hafi hann fengið leyfi hennar til að millifæra greiðslur frá TR inn á umræddan reikning. Fær þetta og stoð í áðurnefndum framburði Dagbjarts Eiðs um kynni sín af Ásgeiri Heiðari. Í það minnsta er ekkert fram komið í málinu, sem hrekur framburð Erlu Ingu um fyrstu tvær greiðslurnar eða veikir svo nokkru nemi. Að þessu gættu er ekki unnt að fullyrða að með viðtöku og ráðstöfun umræddra greiðslna 2002 og 2003 hafi Erla Inga sýnt af sér ásetning í skilningi 1. mgr. 254 gr. eða gáleysi í skilningi 4., sbr. 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, óháð því hver var raunveruleg skýring að baki sömu greiðslum. Ber henni að njóta vafans í þessu sam­bandi, sbr. 45.-46. gr. laga um með­ferð opin­berra mála og skal hún að því marki sýkn sakar. Stendur þá eftir 51 greiðsla, samtals að fjárhæð krónur 6.575.886, sem vafalaust er að Erla Inga veitti viðtöku á SPRON reikninginn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrir­­mælum Ásgeirs Heiðars, svo sem lýst er í 9. kafla ákæru og að þeirra fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rannveigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. J-liður 1. kafla. Frá hlut­rænum sjónarhóli aðstoðaði Erla Inga þannig Ásgeir Heiðar við að halda téðum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með færslum inn á reikninginn og úttekt þeirra í reiðufé, þó þannig að 3.775 króna mis­munur varð eftir á reikningnum árið 2004, árið eftir nam sá mismunur 143.530 krónum, en árið 2006 var hann neikvæður sem svarar 311 krónum. Óháð því hvort líta beri á greindan mismun sem þóknun til Erlu Ingu er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn á reikninginn námu 996.753 krónum í formi 10 greiðslna á tíma­bilinu frá 26. október til 29. desember 2004, krónum 4.761.892 í formi 36 greiðslna á tímabilinu frá 4. janúar til 29. nóvember 2005, og loks 817.241 krónu í formi 5 greiðslna á tímabilinu frá 15. febrúar til 1. júní 2006. Eru fjárhæðir mismunandi hverju sinni, sú lægsta 66.389 krónur og sú hæsta 184.317, en af 51 greiðslu eru 43, sem nema hærri fjárhæð en 100.000 krónum. Í málinu liggur fyrir framburður Erlu Ingu hjá lögreglu 27. júní 2006 um að hún hafi veitt samþykki fyrir því að Ásgeir Heiðar legði inn á reikning hennar væntan­legar bætur frá TR, hann gefið þá skýringu að hann væri skuldugur í banka­kerfinu, gæti því ekki móttekið greiðslurnar á eigin reikning og hún tekið það gott og gilt. Að auki hafi Erlu Ingu fundist hún skuldbundin Ásgeiri Heiðari vegna fjár­hags­aðstoðar og því fundist rétt að gera honum þennan greiða. Hún tók hins vegar fram að ýmist hún eða þáverandi kærasti hennar, Dagbjartur Eiður, hefðu oftar en ekki endur­greitt veittan fjár­stuðning. Erla Inga var yfirheyrð að nýju 10. júlí 2006 og 17. apríl 2007, að við­stöddum verjanda, og staðfesti réttmæti fyrstu frásagnar. Þegar Erla Inga kom síðan fyrir dóm og var krafin skýringa á umræddri fjárhagsaðstoð, játti hún að aldrei hefði verið um slíka aðstoð að ræða og sagðist hafa meint að hún hefði þegið fíkniefni hjá Ásgeiri Heiðari. Er hér ólíku saman að jafna að mati dómsins og Erla Inga þannig mis­saga um skýringar fyrir sam­þykki á afnotum reikningsins. Þykir sú staðreynd til þess fallin að rýra áreiðanleika framburðar hennar. En fleira kemur til. Ef marka má framburð Erlu Ingu fyrir dómi stóð hún í þeirri trú að Ásgeir Heiðar væri að þiggja slysabætur frá TR, sem á tæplega 19 mánaða tímabili, frá 26. október 2004 til 1. júní 2006, voru inntar af hendi með ójöfnum greiðslum, samtals að fjárhæð 6.575.886 krónur. Ennfremur stóð hún þá í trú um að ekki væri óeðlilegt að TR greiddi slíkar bætur með óreglu­legu millibili, stundum á nokkurra daga fresti, svo sem fyrir liggur í málinu, til dæmis 26. og 28. október 2004 (sam­tals 289.148 krónur), og 26. og 29. ágúst og 2. september 2005 (samtals 445.480 krónur), en í greindum tilvikum, sem öðrum, fór Erla Inga samdægurs eða fáeinum dögum síðar í banka, tók út svipaðar fjárhæðir í reiðufé og afhenti Ásgeiri Heiðari. Það er mat dómenda að á framangreindu sé slíkur ólíkindablær og því sé sá fram­burður Erlu Ingu að engu hafandi, að hún hafi verið eða mátt vera í góðri trú um lög­legan upp­runa fjárins. Þegar við þetta bætist sú stað­reynd, að hún vissi ekki aðeins um svipað sam­komulag Ásgeirs Heiðars við Dagbjart Eið, heldur einnig við Þorfinn bróður hennar, þykir engum vafa undirorpið að Erla Inga hafi vitað eða mátt vita að hún væri sjálf að taka þátt í refsi­verðu athæfi. Með viðtöku fjárins undir greindum kringum­stæðum og ráðstöfun þess til Ásgeirs Heiðars, sem Erla Inga vissi að væri í mikilli óreglu og hefði setið í fangelsi, án þess að draga nokkru sinni í efa þá fráleitu skýringu að um slysabætur væri að ræða, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að Erla Inga hafi gerst sek um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda lang­­­lík­legast að téðir fjár­munir væru afrakstur af auðgunarbroti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sak­fella Erlu Ingu því til samræmis. Um 10. kafla ákæru. Í A-lið 10. kafla er meðákærða Heiðari Andra gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 2.838.266 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 17 tilhæfulausum greiðslum á tímabilinu frá 8. desember 2005 til 8. júní 2006, þar af krónur 2.705.852 á tæplega fjögurra mánaða tímabili, frá 10. febrúar til 8. júní 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Heiðar Andri tók yfir­leitt svipaðar fjárhæðir út af reikningnum, samdægurs eða fáeinum dögum síðar, og afhenti Ásgeiri Heiðari, þó þannig að í lok ákærutímabilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 376.266 krónum. Í B-lið 10. kafla er Heiðari Andra gefin að sök hlutdeild í fjár­svikum ákærðu, með því að hafa fengið samþykki meðákærðu Tinnu fyrir því að greiðslur, sem lýst er í U-lið 1. kafla ákæru og sviknar voru út hjá TR á tímabilinu frá 24. maí til 9. júní 2006, yrðu lagðar inn á banka­reikning hennar. Skal nú vikið í einu lagi að fram­burði Heiðars Andra, Ásgeirs Heiðars og Tinnu um nefnd sakarefni, en þau síðan tekin til sjálf­stæðrar úrlausnar í niðurstöðukafla. Heiðar Andri var yfirheyrður hjá lögreglu 30. júní 2006. Hann kvaðst hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né að umræddir fjármunir væru að berast á reikninginn frá TR og gaf þá skýringu á greiðslunum að kunningi hans, Ásgeir Heiðar, hefði fengið leyfi til að millifæra á reikninginn peninga, sem hann ætti von á. Ásgeir Heiðar hefði ekki skýrt þetta frekar, Heiðar Andri einskis spurt og því hefði aldrei verið rætt um nánari ástæður að baki afnotunum. Að sögn Heiðars Andra hefði hann því hvorki vitað né grunað að greiðslurnar bárust frá TR og tiltók í því sambandi að hann hefði verið í mikilli óreglu á ákærutímabilinu og ekki fylgst með reiknings­yfir­litum. Hann greindi frá fyrir­komulagi greiðslna á þann veg að Ásgeir Heiðar hefði látið hann vita af hverri inn­lögn, Heiðar Andri farið í banka og tekið út tilgreinda fjár­hæð, en skilið eftir 25-30.000 króna mismun samkvæmt fyrir­mælum Ásgeirs Heiðars, sem Heiðar Andri hefði síðan bætt honum með peningum úr eigin vasa og í staðinn hagnýtt sér sömu eftir­­stöðvar á reikningnum. Þannig hefði hann aldrei þegið þóknun fyrir. Hann kvaðst ekki hafa vitað af hverju Ásgeir Heiðar hefði mælt fyrir um nefnt fyrir­komu­lag og sagðist einskis hafa spurt í því sambandi. Fram kom í máli Heiðars Andra að Ásgeir Heiðar hefði „viljað fá fleiri reikninga til að láta leggja inn á greiðslur“, hann ekki gefið upp ástæðu þessa og Heiðar Andri einskis spurt, en í fram­haldi tekið við tveimur greiðslum inn á reikning Tinnu úr hendi hennar og afhent Ásgeiri Heiðar, en þriðju greiðsluna hefði Tinna afhent sjálf. Að sögn Heiðars Andra hefði Tinna einatt haldið eftir 25.000 krónum á sínum reikningi, í samræmi við áður­nefnt fyrir­komu­­lag, og Heiðar Andri með sama hætti bætt Ásgeiri Heiðari mismuninn með reiðu­fé. Hann kvað Ásgeir Heiðar hafa beitt hann þrýstingi og hótunum í því skyni að fá afnotin af reikningum hans og Tinnu, sagðist hafa skuldað Ásgeiri Heiðari peninga og því fundist hann vera skuld­bundinn til að leyfa umrædd afnot. Tinna hafði áður verið yfirheyrð 29. júní 2006. Hún kvað barnsföður sinn Heiðar Andra hafa spurt hana að því í maí 2006 hvort leggja mætti peninga inn á reikning hennar, hún samþykkt það umorðalaust og látið honum í té reikningsnúmer sitt. Tinna lýsti samtali þeirra nánar, en ekki er ástæða til að rekja það hér. Í framhaldi hefðu þrjár greiðslur borist á reikninginn, hún tekið út reiðufé, í tvö skipti afhent Heiðari Andra, en í eitt skipti Ásgeiri Heiðari og beðið hann að koma peningunum til Heiðars Andra. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann hefði fengið leyfi hjá félaga sínum Heiðari Andra til að leggja inn á reikning hans ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki mættu fara inn á sinn eigin reikning án þess að verða teknar upp í skuld. Hann sagði Heiðar Andra hafa þegið 25-30.000 króna þóknun fyrir hverja greiðslu og haldið henni eftir við skil á útteknu reiðufé. Ásgeir Heiðar kvaðst hafa gert nákvæm­lega eins samkomulag við Tinnu, kærustu Heiðars Andra, en þó ekki rætt við hana um einstakar greiðslur heldur komið skilaboðum til hennar gegnum Heiðar Andra um að búið væri að leggja inn á reikning hennar. Heiðar Andri hélt fast við fyrri framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006 og sagðist engu hafa við hann að bæta. Þá mótmælti hann framburði Ásgeirs Heiðars um greiðslu þóknunar og sagði rangt að rætt hefði verið um laun í tengslum við téðar innlagnir. Hann kvaðst ekki vita til þess að Ásgeir Heiðar hefði verið í launaðri vinnu á ákæru­tíma­­bilinu, en sagði hann hafa verið með bílaverk­stæði í Hafnarfirði og ekki vita betur en að hann hefði staðið í viðgerðum fyrir sjálfan sig og aðra. Heiðar Andri kvaðst hafa skuldað Ásgeiri Heiðari peninga á greindu tímabili, en ekki muna til þess að hafa fengið hjá honum fíkniefni án greiðslu. Ásgeir Heiðar staðfesti eigin framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagði fram­burð Heiðars Andra um fyrirkomulag greiðslna fráleitan og áréttaði að 25-30.000 krónur hefðu einatt runnið til Heiðars Andra í formi þóknunar. Ásgeir Heiðar kvaðst ekki muna betur en að hann hefði sjálfur aflað samþykkis Tinnu fyrir afnotum af reikningi hennar, en í framhaldi hefði Heiðar Andri miðlað innlögðum fjárhæðum til hans, að frádreginni þóknun til Tinnu. Þá mótmælti hann harðlega að hafa beitt Heiðar Andra þrýstingi eða hótunum í tengslum við innlagnir á reikning hans. Heiðar Andri staðfesti fyrri framburð við yfirheyrslu 27. mars 2007, þó þannig að hann kvaðst hafa fengið fíkniefni hjá Ásgeiri Heiðari, án greiðslu, „og það hafi verið ástæðan fyrir þessu öllu saman“, þ.e. að sökum uppsafnaðra fíkniefnaskulda „þá hafi hann samþykkt að gera honum þennan greiða“. Heiðar Andri kvaðst ekki kannast við að Ásgeir Heiðar hefði aflað samþykkis Tinnu fyrir innlögnum á reikning hennar og sagði að Ásgeir Heiðar hefði rætt við hann og Heiðar Andri í framhaldi fengið slíkt leyfi. Sem fyrr bar Heiðar Andri að gerðir hans hefðu stjórnast af þrýstingi og hótunum af hálfu Ásgeirs Heiðars. Heiðar Andri gat ekki gert grein fyrir einstökum greiðslum inn á reikning sinn og ráðstöfun fjármuna til Ásgeirs Heiðars og bar „að hann gæti ekki sagt með vissu hversu mikið hefði orðið eftir á bankareikningi hans og því orðið eftir í hans eigin þágu“. Í framhaldi hélt hann fast við þann fram­burð að hafa greitt Ásgeiri Heiðari með reiðufé 376.266 króna mismun á innlögðu og útteknu fé, en gat ekki svarað því hvaðan hann hefði haft þá peninga. Við yfirheyrslu 26. október 2007 dró Ásgeir Heiðar til baka fram­burð sinn um greiðslu þóknunar til Heiðars Andra og sagði hann hafa bætt sér umræddan mismun í reiðufé. Heiðar Andri neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að hafa veitt umræddum greiðslum viðtöku á reikning sinn fyrir til­stuðlan Ásgeirs Heiðars, en sagðist hvorki hafa vitað um uppruna fjárins né heldur hafa grunað að um illa fengið fé væri að ræða, sem væri ávinningur af einhverjum brotum. Heiðar Andri gaf þá skýringu á téðum innlögnum að hann og Ásgeir Heiðar hefðu unnið saman á bílskúrs­verk­­stæði í Hafnarfirði, Ásgeir Heiðar spurt hvort hann mætti leggja greiðslur vegna bílaviðgerða og sölu á uppgerðum bílum inn á reikninginn og gefið þá skýringu að hann væri gjaldþrota og því mætti hann ekki fá greiðslurnar inn á eigin reikning. Kvaðst Heiðar Andri hafa skilið stöðu félaga síns og tók fram að hann hefði aldrei þegið þóknun fyrir afnot reikningsins. Hann sagði Ásgeir Heiðar hvorki hafa beitt hann þrýstingi né hótunum í þessu sambandi og gaf þá skýringu á fyrri fram­burði, þar að lútandi, að hann hefði ef til vill upplifað beiðni Ásgeirs Heiðars þannig á greindum tíma og talið sig verða að taka við peningunum. Hið rétta væri að honum hefði bara fundist hann skulda Ásgeiri Heiðari þennan greiða. Heiðar Andri staðfesti í framhaldi fyrri frásögn hjá lögreglu um að hann hefði skuldað Ásgeiri Heiðari peninga vegna fíkniefna „og að það hafi verið ástæðan fyrir þessu öllu“. Þegar borin var undir Heiðar Andra sú frásögn hans hjá lögreglu, að Ásgeir Heiðar hefði aldrei minnst á hvaðan peningarnir kæmu, sagði Heiðar Andri að um væri að ræða rangan framburð af sinni hálfu. Heiðar Andri dró ekki dul á að hann hefði sjálfur aflað samþykkis Tinnu fyrir inn­lögnum á reikning hennar í maí og júní 2006 og gaf þá skýringu að hann hefði verið í mikilli óreglu, með bullandi yfirdrátt á eigin reikningi, og óttast að peningar frá Ásgeiri Heiðari yrðu teknir upp í þá skuld ef þeir færu inn á þann reikning. Í framhaldi staðfesti Heiðar Andri þann framburð sinn hjá lögreglu, að Ásgeir Heiðar hefði þurft afnot fleiri reikninga og að sjálfur hefði hann ekki spurt um ástæðu þessa. Heiðar Andri kvaðst hafa séð um öll samskipti við Ásgeir Heiðar vegna inn­lagna á reikning Tinnu, látið hana vita þegar búið var að leggja inn á hana og hún því ekki vitað um tengslin við Ásgeir Heiðar. Fram kom í máli Heiðars Andra að hann hefði þekkt Ásgeir Heiðar vel, vitað um óreglu hans og fíkniefnaneyslu á ákærutíma­bilinu, sem og að hann hefði setið í fangelsi. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa spurt Heiðar Andra hvort leggja mætti peninga inn á reikning hans, Heiðar Andri samþykkt það umorðalaust og þeir ekki rætt þetta frekar. Hann kvað rétt að þeir félagar hefðu verið að vinna saman á bíl­skúrs­verkstæði, tók ekki undir að hafa bendlað umræddar greiðslur við bílavið­gerðir, en sagðist þannig hafa kynnst Tinnu, kærustu Heiðars Andra. Aðspurður kvaðst Ásgeir Heiðar ekki muna hvort hann eða Heiðar Andri hefði aflað samþykkis Tinnu. Fyrir dómi staðhæfði Tinna að Heiðar Andri hefði fengið samþykki hennar til að nota bankareikning hennar og hann gefið þá skýringu að hann gæti ekki notað eigin reikning vegna einhverra vanskila. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Heiðar Andri veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í A-lið 10. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. K-liður 1. kafla. Frá hlut­rænum sjónarhóli aðstoðaði Heiðar Andri þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Heiðar Andri hafi vitað deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, þótt reikningsyfirlit frá við­skipta­­banka hans beri með sér að þaðan hafi greiðslurnar runnið, en hafa ber í huga framburð Heiðars Andra um að hann hafi verið í mikilli óreglu á ákærutímabilinu og því ekki kynnt sér slík yfirlit, auk þess sem honum voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð því er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 8. desember 2005: Inn 132.414 kr. Út: 0 kr. 10. febrúar 2006: Inn 141.509 kr. 13. febrúar (2 úttektir): 55.000 kr. 14. maí 2006: Inn 151.984 kr. Samdægurs (3 úttektir): 156.000 kr. 22. febrúar 2006: Inn 146.864 kr. 23.-24. febrúar (2 úttektir): 122.000 kr. 2. mars 2006: Inn 166.196 kr. Samdægurs (2 úttektir): 150.000 kr. 8. mars 2006: Inn 188.796 kr. 9. mars (2 úttektir): 200.000 kr. 16. mars 2006: Inn 177.559 kr. 16.-17. mars (3 úttektir): 192.000 kr. 20. mars 2006: Inn 176.381 kr. Samdægurs (2 úttektir): 170.000 kr. 30. mars 2006: Inn 185.130 kr. Samdægurs: Út 151.000 kr. 4. apríl 2006: Inn 186.297 kr. Samdægurs (2 úttektir): 180.000 kr. 7. apríl 2006: Inn 145.527 kr. Samdægurs: Út 130.000 kr. 12. apríl 2006: Inn 163.215 kr. Samdægurs: Út 130.000 kr. 18. apríl 2006: Inn 156.520 kr. 19. apríl: Út 146.000 kr. 27. apríl 2006: Inn 160.250 kr. Samdægurs: Út 150.000 kr. 19. maí 2006: Inn 216.090 kr. Samdægurs: Út 200.000 kr. 30. maí 2006: Inn 178.501 kr. 6. júní: Út 165.000 kr. 8. júní 2006: Inn 165.033 kr. 8.-12. júní (3 úttektir): 165.000 kr. Þegar dæma skal um hvort Heiðar Andri hafi gerst sekur um hylmingu, eða eftir atvikum peningaþvætti af gáleysi, skiptir máli að leggja mat á trú­verðugleika fram­burðar hans fyrir dómi. Ber í því sambandi að líta til þess hvort frásögn hans um sakar­­efni teljist stöðug og hvort hún sé studd framburði meðákærðu eða öðrum gögnum. Með greind sjónarmið í huga leiðir skoðun á frá­sögn Heiðars Andra eftir­farandi í ljós. Í fyrsta lagi, að við yfirheyrslu hjá lögreglu 30. júní 2006 játti Heiðar Andri að hafa veitt sam­þykki sitt fyrir afnotum af umræddum bankareikningi, án þess að Ásgeir Heiðar byði fram skýringu og án þess að Heiðar Andri bæði um hana. Heiðar Andri hélt sig við þann framburð við yfirheyrslur hjá lögreglu 12. júlí 2006 og 27. mars 2007, sem fyrr að viðstöddum verjanda, gat þó um vinnu Ásgeirs Heiðars á bílaverk­stæði, en tengdi þá vinnu ekki við umræddar greiðslur. Fyrir dómi kúventi Heiðar Andri frásögn sinni, kvaðst hafa borið ranglega hjá lögreglu, sagði greiðslurnar hafa staðið í sam­bandi við bílaviðgerðir og sölu uppgerðra bíla, og tengdi reikningsafnotin við ætlað gjaldþrot Ásgeirs Heiðars. Fær sá framburður enga stoð í dóms­fram­burði Ásgeirs Heiðars. Að því gættu, og í ljósi þess að Heiðar Andri er uppvís að ósannsögli og tvísaga um aðdraganda að veittu samþykki, þykja síðari skýringar hans haldlausar. Í öðru lagi, að Heiðar Andri hefur ávallt borið að Ásgeir Heiðar hafi gefið honum þau fyrirmæli að skilja eftir 25.-30.000 króna mismun á innlögðu og útteknu fé, að þannig hafi hann haldið téðri fjárhæð eftir á reikningnum og bætt Ásgeiri Heiðari mis­muninn með reiðufé úr eigin vasa. Fær þetta ekki samrýmst ofangreindu yfir­liti um milli­færslur á reikninginn, sem sýnir, svo ekki verður um villst, að í engu hinna 17 til­vika, sem ákært er fyrir, hélt Heiðar Andri eftir fjár­hæðum á greindu bili, og aðeins í þremur tilvikum er um svipaða fjárhæð að tefla. Þegar við þetta bætist sá framburður Heiðars Andra, að Tinna hafi viðhaft sama verklag, sem samrýmist engan veginn yfir­liti um millifærslur á hennar reikning, þykir þessi framburður einnig haldlaus og að engu hafandi við úrlausn málsins. Í þriðja lagi, að Heiðar Andri bar við þrjár yfirheyrslur hjá lögreglu, að hann hefði verið beittur þrýstingi eða hótunum af hálfu Ásgeirs Heiðars til að samþykkja greiðslur á reikninginn, en fyrir dómi breytti hann þeim framburði og gaf ekki aðeins óljósar skýringar á fyrri framburði, heldur tengdi hann samþykki sitt við fíkni­efna­skuld gagnvart Ásgeiri Heiðari. Þykir Heiðar Andri þannig uppvís að verulegu mis­ræmi í eigin frásögn. Þegar allt framangreint er virt og haft er í huga, að Heiðar Andri vissi að Ásgeir Heiðar væri í mikilli óreglu á ákæru­­tíma­bilinu, að hann þekkti Ásgeir Heiðar vel og vissi að hann hefði setið í fangelsi, að um veru­lega háar greiðslur var að ræða á skömmu tímabili, og að ef um duldar tekjur var að ræða af bíla­viðgerðum, telst fráleitt að ætla að þær færu inn á bankareikning, þykir dómendum ekki aðeins hafið yfir allan skynsamlegan vafa að Heiðar Andri hafi vitað eða mátt vita að ekki var um löglega fengið fé að ræða, heldur einnig að honum hafi hlotið að vera ljóst að um væri að ræða afrakstur af auðgunarbroti Ásgeirs Heiðars eða einhverra honum tengdum. Er Heiðar Andri þannig sannur að sök um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga og ber að sakfella hann því til samræmis fyrir þá háttsemi, sem honum er gefin að sök í A-lið 10. kafla ákæru. Heiðari Andra og Ásgeiri Heiðari hefur seint borið saman um hvort Heiðar Andri hafi þegið þóknun fyrir afnot reikningsins. Þegar litið er til misvísandi framburðar þeirra beggja um þetta atriði, þess að reikningsyfirlit styðja með engu móti framburð Heiðars Andra um fyrirkomulag innlagna og úttekta og þess, að hann var að eigin sögn í mikilli óreglu á ákærutímabilinu og skuldaði Ásgeiri Heiðari peninga vegna fíkni­efna, þykir framburður Heiðars Andra um að hann hafi bætt Ásgeiri Heiðari mis­mun á innlögðu og útteknu fé með peningum úr eigin vasa svo fráleitur að á honum verður ekki byggt. Að gættum öllum þessum atriðum þykir eigi óvarlegt að leggja umrædd reiknings­yfirlit til grundvallar, en samkvæmt þeim bar Heiðar Andri sam­tals 376.266 krónur úr býtum með hinu refsiverða athæfi. Samkvæmt B-lið 10. kafla ákæru er Heiðari Andra gefin að sök hlutdeild í fjár-svikum ákærðu Rannveigar, með því að hafa aflað samþykkis með­ákærðu Tinnu fyrir því að 589.021 króna, sem svikin var út úr sjóðum TR, væri lögð inn á bankareikning hennar. Er lýst háttsemi talin varða við 248. gr., sbr. 138. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Álit dómsins. Hlutdeild af ásetningi samkvæmt 1. mgr. 22. gr. hegningarlaganna er fólgin í þátt­töku í afbroti, sem lýst er refsivert á öðrum stað í lögunum. Refsiábyrgð byggist annars vegar á tengslum hlutdeildarmanns við aðalmann og hins vegar á því hvort hlut­­deildarmaður hafi ásetning til að frumbrotið verði framið. Þannig er skilyrði fyrir refsi­ábyrgð að hann viti hvað til stendur. Í máli þessu er ekkert fram komið, sem bendir til þess að Heiðar Andri hafi vitað deili á ákærðu Rannveigu eða haft hugmynd um að móðir Ásgeirs Heiðars ynni hjá TR og stæði að baki fjársvikum. Er því ljóst að Heiðar Andri hafði engin tengsl við fremjanda aðalbrotsins, ákærðu, vissi ekki um fjársvik af hennar hálfu, og gat því eðli máls samkvæmt ekki haft ásetning til að hún fremdi slíkt brot. Í þeirri stöðu skiptir hvorki máli þótt Heiðar Andri hafi aflað samþykkis Tinnu fyrir inn­lögnum á reikning hennar, svo sem þeim ber saman um, né heldur að honum hafi hlotið að vera ljóst að til stæði að fremja fjársvik eða annarskonar auðgunarbrot og hann sjálfur áður gerst sekur um hylmingu. Fyrrgreind samskipti Heiðars Andra við Tinnu og Ásgeir Heiðar geta engu um þetta breytt, þegar af þeirri ástæðu að þeim ber öllum saman um að Ásgeir Heiðar hafi aldrei rætt um fjársvik móður sinnar. Heiðar Andra skorti því ásetning til þátttöku í broti ákærðu og ber af þeirri ástæðu að sýkna hann af sakarefni samkvæmt B-lið 10. kafla. Um 19. kafla ákæru. Meðákærðu Tinnu er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars og Heiðars Andra, sam­tals 589.021 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með þremur tilhæfulausum greiðslum, 24. maí, 6. júní og 9. júní 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Tinna tók samdægurs út svipaðar fjárhæðir í reiðu­fé, setti peningana í umslag, lét Heiðar Andra hafa í tvö fyrstu skiptin, en síðustu úttektina afhenti hún Ásgeiri Heiðari, allt þannig að í lokin stóðu eftir á reikningnum 26.462 krónur, sem féllu í hlut Tinnu. Því er áður lýst að Tinna skýrði lögreglu frá því 29. júní 2006 að Heiðar Andri hefði komið að máli við hana í maí 2006, spurt hvort leggja mætti peninga inn á reikning hennar, hún samþykkt það og gefið honum upp reikningsnúmer. Að sögn Tinnu hefði Heiðar Andri sagt að hún yrði að heimila afnotin og þegar lagt yrði inn á reikninginn skyldi hún taka út peninginn og afhenda Heiðari Andra, sem síðan myndi „láta einhvern annan fá peninginn“. Hún kvaðst einskis hafa spurt í þessu sam­bandi, en „hana hafi grunað að þessir peningar væru illa fengnir og því hafi hún ekki viljað vita neitt meira um það og ekki viljað spyrja neinna spurninga“. Hún hefði þó vitað að Heiðar Andri væri í vondum málum, að hann skuldaði fé og hefði verið hótað í tengslum við það. Hún hefði því óttast um velferð dóttur þeirra og verið tilbúin að gera nær hvað sem er. Í framhaldi hefðu umræddar greiðslur borist á reikninginn, hún komið fyrri greiðslunum í hendur Heiðars Andra og beðið Ásgeir Heiðar að koma þeirri síðustu til hans, en Ásgeir Heiðar hefði hún hitt á fyrrnefndu bíla­verkstæði, í tengslum við lagfæringu á bifreið hennar. Hann hefði tekið vel í beiðnina og haft á orði að peningarnir myndu hvort eð er enda hjá honum. Hún kvaðst ekki hafa spurt hann út í þau ummæli, enda ekki viljað vita meira. Tinna kvaðst hvorki hafa vitað deili á ákærðu né að Ásgeir Heiðar væri að afla afnota af fleiri reikningum. Hins vegar hefði hún tekið eftir því að Heiðar Andri væri að fá greiðslur inn á sinn reikning og að hann hefði verið að fara í banka, taka út peninga og setja í umslög. Hún hefði ekki viljað vita hverju þetta tengdist og því einskis spurt í því sambandi. Tinna staðfesti ofangreindan framburð við yfirheyrslu 16. apríl 2007 og bar með líkum hætti um aðkomu sína að málinu. Því er áður lýst að Heiðar Andri gekkst við því hjá lögreglu að hafa aflað sam­þykkis Tinnu fyrir innlögnum á reikning hennar og að þetta hefði hann gert að beiðni Ásgeirs Heiðars, sem hefði vantað fleiri reikninga til að leggja inn á. Heiðar Andri hefði síðan tvívegis tekið við reiðufé frá Tinnu og afhent Ásgeiri Heiðari, en þriðju greiðsluna hefði hún afhent sjálf. Eins og áður segir hélt Heiðar Andri því fram að sams­konar fyrirkomulag hefði gilt um greiðslurnar og í sambandi við greiðslur inn á hans eigin reikning, þ.e. að Tinna hefði verið látin skilja eftir 25-30.000 krónur inni á reikningnum og hann bætt Ásgeiri Heiðari mismuninn úr eigin vasa. Tinna neitaði sök fyrir dómi. Hún þrætti þó ekki fyrir að hafa veitt umræddum greiðslum viðtöku á reikninginn, bar fyrir sig að Heiðar Andri, sem búið hefði heima hjá henni á greindum tíma, hefði beðið hana um afnot reikningsins og gefið þá skýringu að hann gæti ekki notað eigin reikning vegna van­­skila. Henni hefði ekki fundist neitt undarlegt við þá beiðni. Í framhaldi var borin undir Tinnu frá­sögn hennar í lögregluskýrslu 29. júní 2006 um að hana hefði grunað að peningarnir væru illa fengnir og því hefði hún einskis spurt og ekki viljað vita meira. Hún kvað rétt eftir sér haft í skýrslunni og gaf þá skýringu á framburðinum að Heiðar Andri hefði verið að vinna á verkstæði með Ásgeiri Heiðari og hún haldið að „þetta væri bara komið frá því“ og að hið illa fengna fé væru peningar úr „bílabraski“. Hún kvaðst þó ekki hafa vitað um tengsl Ásgeirs Heiðars við peningana fyrr en eftir að málið komst í fréttir. Í fram­haldi voru borin undir Tinnu þau ummæli að Ásgeir Heiðar hefði sagt að þriðja peninga­úttektin myndi enda hjá honum. Hún staðfesti þetta og játti, að á þeirri stundu hefði hún fattað að greinileg tengsl væru milli hans, peninganna og Heiðars Andra. Hún hefði þó hvorugan spurt út í þetta, enda ekki viljað vita hvaðan peningarnir kæmu og ekki viljað vera bendluð við neitt misjafnt. Loks var borin undir Tinnu sú frásögn hennar að Heiðar Andri hefði í upphafi sagst myndu afhenda peningana þriðja manni. Hún kvað þetta rétt eftir sér haft og gaf þá skýringu að hún hefði ávallt vitað að Heiðar Andri myndi ekki halda þessum peningum fyrir sjálfan sig og hefði hún haldið að hann væri að „borga niður skuldir bara“. Tinna kvaðst ekki hafa þegið krónu fyrir í þóknun fyrir afnot reikningsins, en staðfesti þó að hún hefði hagnýtt sér 26.462 króna eftirstöðvar á reikningnum og notað þá til heimilishalds. Áður er rakið að Heiðar Andri staðhæfði fyrir dómi að hann hefði aflað sam­þykkis Tinnu fyrir innlögnum á reikning hennar, verið milliliður í samskiptum vegna úttekta og afhendingu fjárins til Ásgeirs Heiðars og Tinna því ekki vitað um tengslin við hann. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar ekki muna hvort hann eða Heiðar Andri hefði aflað samþykkis Tinnu. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Tinna veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt beinum fyrirmælum Heiðars Andra, þeim greiðslum, sem lýst er í 19. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. U-liður 1. kafla. Þá liggur fyrir að Ásgeir Heiðar var potturinn og pannan að baki greindum afnotum og vissi um uppruna fjárins. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Tinna þannig Ásgeir Heiðar við að halda umræddum ávinningi ólög­lega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Tinna hafi vitað deili á ákærðu eða að henni hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, þótt reikningsyfir­lit frá við­skipta­­banka Tinnu beri með sér að þaðan hafi greiðslurnar runnið, en hafa ber í huga að þær voru aðeins þrjár og að Tinnu voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Eftir stendur hvort Tinna hafi af öðrum ástæðum vitað, mátt vita eða gruna að peningarnir væru afrakstur auðgunarbrots eða annars hegningar­­laga­brots. Við mat á því ber að líta til þess að framburður Tinnu þykir afar reikull og á köflum þver­sagna­kenndur. Þannig hefur hún fyrir dómi ýmist borið að umræddar greiðslur hafi átt að vera afrakstur af bílabraski Heiðars Andra, sem hann hafi ekki viljað leggja inn á eigin reikning sökum vanskila, eða að peningarnir hafi verið eign ótilgreinds þriðja manns og að með innlögnum á reikninginn hafi Heiðar Andri verið að greiða niður skuldir. Er þessi framburður með öllu ósamrýmanlegur og sýnilega fráleitur í ljósi framburðar Tinnu um að Heiðar Andri hafi, bæði áður og um svipað leyti, verið að taka við greiðslum inn á eigin bankareikning, fara í banka, taka út peninga og setja í umslög. Þá hefur Tinna borið að hún hafi ekki vitað um tengsl Ásgeirs Heiðars við málið fyrr en hún hefði frétt af því í fjöl­miðlum, en einnig að hún hafi gert sér fulla grein fyrir aðild hans þegar hún afhenti honum síðustu greiðsluna 9. júní 2006. Að gættum framangreindum atriðum er það álit dómenda að ekki standi steinn yfir steini í framburði Tinnu og skýringum hennar á nefndum greiðslum. Þegar við þetta bætist að Tinna hefur játað fyrir dómi, að hafa ávallt vitað að peningarnir væru ekki eign Heiðars Andra, að hana hafi frá upphafi grunað að þeir væru illa fengnir, að hún hafi ákveðið að spyrja einskis og ekki viljað vita meira um upp­runa þeirra, þykir engum vafa undirorpið að Tinnu gat ekki dulist að um refsivert athæfi væri að ræða og að með viðtöku fjárins á reikning sinn og ráðstöfun þess til Heiðars Andra og Ásgeirs Heiðars væri hún sjálf að taka þátt í brotastarfsemi. Með því að láta sér í léttu rúmi liggja hvaðan peningarnir væru komnir og taka meðvitaða ákvörðun um að spyrjast einskis, þrátt fyrir grunsemdir, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að Tinna hafi gerst sek um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda lang­­­lík­legast að téðir fjár­munir væru afrakstur af auðgunarbroti Heiðars Andra, Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sak­fella Tinnu því til samræmis. Um 12. og 18. kafla ákæru. Meðákærðu Hrafnhildur Ýr og Svavar Kristján eru hjón og tengjast Ásgeiri Heiðari gegnum vinskap Hrafnhildar Ýrar og Önnu Dóru, svo sem vikið er að í umfjöllun um B-lið 3. kafla ákæru. Þykir horfa til hagræðis að fjalla í einu lagi um fram­­burð Hrafnhildar Ýrar og Svavars Kristjáns, og bera saman við framburð Ásgeirs Heiðars, en úrlausn um sök hjónanna er að finna í sjálfstæðum niðurstöðuköflum. Í 12. kafla ákærunnar er Hrafnhildi Ýri gefið að sök að hafa veitt viðtöku á tvo banka­reikninga og í formi 155.042 króna tékka, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrir­mælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 5.664.819 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­­veigar, sem hún lét borga Hrafnhildi Ýri með 53 tilhæfulausum greiðslum, á nærri fjögurra ára tímabili, frá 12. júní 2002 til 6. júní 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Hrafnhildur Ýr tók ýmist peninga út af reikningunum og afhenti Ásgeiri Heiðari og Önnu Dóru eða millifærði á reikning hans, og í eitt skipti reikning hennar, yfirleitt samdægurs en ella nokkrum dögum síðar, allt þannig að í lok tíma­bilsins nam mis­munur á inn­lögðu og útteknu fé 1.068.136 krónum, en af þeirri fjárhæð kveðst Hrafnhildur Ýr þó aðeins hafa fengið 898.484 krónur í sinn hlut. Í 18. kafla er Svavari Kristjáni gefið að sök að hafa veitt viðtöku á banka­reikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 5.222.737 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 36 tilhæfu­lausum greiðslum, á tímabilinu frá 23. mars 2005 til 7. júní 2006. Er þetta hlut­rænt séð óumdeilt, sem og að Svavar Kristján tók ýmist peninga út af reikningnum og afhenti Ásgeiri Heiðari eða millifærði á reikning hans, stundum samdægurs en annars nokkrum dögum síðar, allt þannig að í lok tímabilsins nam mis­­munur á inn­lögðu og útteknu fé 1.140.926 krónum, sem féllu í hlut Svavars Kristjáns. Hrafnhildur Ýr var yfirheyrð hjá lögreglu 27. júní 2006. Hún kvaðst kunna lítil deili á ákærðu Rannveigu og hvorki hafa vitað um fjársvik ákærðu né heldur að ólög­legar greiðslur væru að berast inn á reikninga hennar frá TR og gaf þá skýringu á greiðslunum að Ásgeir Heiðar, þáverandi unnusti Önnu Dóru, hefði fengið leyfi til að millifæra á KB bankareikning hennar „tímabundnar greiðslur vegna slysabóta“ frá TR, sem Anna Dóra hefði sagt að væru vegna umferðarslyss. Greiðslur þessar hefðu verið tiltölu­lega fáar. Á árinu 2005 hefði Hrafnhildur Ýr síðan heimilað afnot af Lands­banka­reikningi sínum og hún fengið þær skýringar frá Önnu Dóru að Ásgeir Heiðar væri gjaldþrota og því mættu fyrrnefndar greiðslur ekki fara inn á reikning hans. Að sögn Hrafnhildar Ýrar hefði hún tekið þá skýringu góða og gilda og í framhaldi milli­fært innborganir á eigin reikning og reikning Svavars Kristjáns yfir á reikning Ásgeirs Heiðars, þó að frádreginni 25-30.000 króna þóknun hverju sinni. Hún kvaðst enga yfir­sýn hafa haft um fjárhæð og fjölda greiðslna eða þóknunar og sagði öll samskipti við Ásgeir Heiðar hafa farið fram gegnum Svavar Kristján, sem síðan hefði komið boðum til hennar um millifærslur. Hrafnhildi Ýri var kynnt að alls hefðu 955.509 krónur frá TR verið lagðar inn á KB reikninginn á árunum 2002-2004 og 4.554.268 krónur á Lands­bankareikninginn árin 2005-2006. Hún sagði þetta talsvert hærri fjár­hæð en hún hefði gert sér grein fyrir. Viðbrögð hennar voru hin sömu þegar henni var kynnt að árin 2005-2006 hefðu 5.222.737 krónur frá TR verið lagðar inn á reikning Svavars Kristjáns. Svavar Kristján var einnig yfirheyrður 27. júní 2006. Hann kvaðst ekki kannast við ákærðu Rannveigu, ekki vita um hvað málið snerist og ekki kannast við að hafa móttekið greiðslur frá TR árin 2005-2006, að frátöldu feðraorlofi vegna yngra barns síns, fædds 2005, líkt og hann hefði fengið eftir fæðingu eldra barnsins 2003. Hann kannaðist hins vegar við að eiga Landsbankareikning nr. 12610, sem væri launa­­reikningur og hann notaði frá degi til dags, en auk hans hefði Hrafnhildur Ýr aðgang að reikningnum. Svavari Kristjáni var í framhaldi kynnt að gögn málsins bæru með sér að hann hefði móttekið á reikninginn 5.222.737 krónur frá TR, sem rekja mætti til fjár­­svika ákærðu. Hann kvaðst ekki kannast við að greiðslurnar hefðu runnið frá TR. Á hinn bóginn hefði hann árin 2005-2006 móttekið greiðslur frá Ásgeiri Heiðari, sem hann þekkti ekki mikið, en sá hefði beðið hann um afnot af reikningnum til að móttaka „svartar“ greiðslur „vegna vinnulauna“ og gefið þá skýringu að hann væri gjald­þrota, gæti því ekki átt neitt og vildi ekki gefa tekjur þessar upp til skatts. Í framhaldi hefðu peningar borist inn á reikninginn, nokkuð reglulega, en þó hefði Svavar Kristján ekki haft yfirsýn yfir fjárhæð greiðslna eða veltu á reikningnum. Hann kvað Ásgeir Heiðar hafa boðið sér þóknun fyrir afnotin, Svavar Kristján í fyrstu talið slíkt óþarft, en þegar á leið hefði hann tekið 20-30.000 krónur fyrir hverja inn­lögn. Hrafnhildur Ýr hefði á sama tímabili einnig móttekið svartar launagreiðslur á Landsbankareikning sinn og þegið sams­konar þóknun fyrir. Þau samskipti hefðu þó einatt farið fram milli hans og Ásgeirs Heiðars, sem hefði ýmist hringt eða sent SMS skilaboð til að láta vita af hverri innlögn á reikningana. Svavar Kristján sagðist ekki kannast við greiðslur inn á KB reikning Hrafnhildar Ýrar og tók fram að þau hefðu kynnst í desember 2002. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann hefði fengið leyfi hjá Hrafnhildi Ýri vinkonu sinni og Svavari Kristjáni unnusta hennar til að leggja inn á reikninga þeirra ætlaðar launa­greiðslur, sem ekki mættu fara inn á hans eigin reikning vegna skulda og þau þegið 25-30.000 krónur í þóknun hverju sinni. Hrafnhildur Ýr staðfesti fyrri framburð við yfirheyrslu 13. apríl 2007, áréttaði að sér hefði aldrei fundist neitt grun­­samlegt við téðar inn­lagnir á reikningana og gat þess að þau hjónin hefðu selt Ásgeiri Heiðari vélsleða á 2-300.000 krónur á árinu 2005 og hann líklegast greitt fyrir sleðann með tveimur greiðslum frá TR. Hún kvað rangt að Ásgeir Heiðar hefði rætt um launagreiðslur í tengslum við afnot reikninganna. Bornar voru undir Hrafnhildi Ýri greiðslur á reikningana árin 2002-2006 og mun hún aðeins hafa gengist við því að hafa hagnýtt sér 898.484 krónur af greiðslunum frá TR. Sérstaklega aðspurð um greiðslur inn og út af KB reikningnum 17. og 21. maí 2004 sagðist hún hafa varið 72.587 krónum til gjaldeyriskaupa í Danmörku, en hún hefði verið þar í fríi með Svavari Kristjáni, Önnu Dóru og Ásgeiri Heiðari. Svavar Kristján staðfesti einnig fyrri framburð 13. apríl 2007 og bar með sama hætti og Hrafnhildur Ýr um kaup og sölu á umræddum vélsleða. Honum kvaðst ekki hafa orðið ljóst að greiðslurnar væru annað en launagreiðslur vegna „svartrar vinnu“ Ásgeirs Heiðars fyrr en lögregla hefði kynnt honum tilurð fjárins í júní 2006. Þá kom fram í máli Svavars Kristjáns að þegar um millifærslur hefði verið að ræða yfir á reikning Ásgeirs Heiðars hefði Hrafnhildur Ýr annast um þær í 99% tilvika. Við yfirheyrslu 26. október 2007 staðfesti Ásgeir Heiðar að Hrafnhildur Ýr hefði afhent 4.766.335 krónur af greiddu fé til hennar og þannig haldið eftir fyrir sjálfa sig samtals 898.484 krónum. Þá staðfesti hann að Svavar Kristján hefði fengið 1.140.926 krónur í sinn hlut. Hrafnhildur Ýr neitaði sök fyrir dómi. Hún þrætti þó ekki fyrir að hafa veitt umræddum 53 greiðslum viðtöku fyrir tilstuðlan kunningja síns Ásgeirs Heiðars, að því er hana minnti. Hún kvaðst reyndar muna lítið eftir þessu og gat þess að hún hefði sjálf verið í óreglu uns hún hefði orðið þunguð. Hrafnhildur Ýr kvaðst ekki vilja tjá sig meira um þetta, sagðist ekki hafa haft hugmynd um hvaðan peningarnir kæmu, en bætti því við að hún hefði haldið að þetta væru sjúkrapeningar eða slysabætur, ekkert spáð meira í það og samþykkt að leyfa Ásgeiri Heiðari afnot reikninganna. Hún kvaðst hafa vitað að Ásgeir Heiðar og félagar hans væru í afbrotum, sagði hann svo hafa farið í fangelsi og hún hafa haldið að hann hefði komið heill til baka úr afplánun. Fram kom í máli Hrafnhildar Ýrar að hún hefði haldið að Ásgeir Heiðar væri gjaldþrota. Í ljósi þessa var hún spurð af hverju hún hefði þá byrjað að millifæra greiðslur yfir á reikning hans árið 2005. Hún kvaðst ekki skilja þetta, en sagði Ásgeir Heiðar hafa mælt fyrir um þessa tilhögun og gert það í gegnum Svavar Kristján. Einnig hefðu þau hjónin flutt til Húsavíkur sama ár og gæti það skýrt millifærslurnar, en hún hefði annast þær, bæði af eigin reikningi og reikningi Svavars Kristjáns. Henni var kynnt að árin 2005-2006 hefðu tæpar 10.000.000 króna verið millifærðar af reikningum þeirra yfir á reikning Ásgeirs Heiðars og sagðist aðspurð ekki hafa haft neina yfirsýn yfir umfang greiðslna, aldrei hafa grunað neitt misjafnt í þessu sambandi, ekki hafa fundist neitt skrýtið við að slysabætur væru greiddar út á svo löngum tíma og með svo óreglu­legu millibili, sem raun ber vitni, og ekki hafa vitað hvað væri í gangi fyrr en rannsókn málsins hófst. Hrafnhildur Ýr kvað töku þóknunar ekki hafa verið skipulagða, en hún hefði haldið eftir 25-30.000 krónum af hverri innlögn. Svavar Kristján neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að hafa veitt umræddum 36 greiðslum viðtöku fyrir tilstuðlan Ásgeirs Heiðars, sem hann sagði að hefði ekki mátt eiga neitt í bönkum og því fengið að leggja „svarta peninga“ vegna „svartrar vinnu“ inn á reikning Svavars Kristjáns. Hann kvaðst ekki hafa spurt Ásgeir Heiðar frekar út í þetta og heimilað afnotin. Hann rámaði í að Hrafnhildur Ýr hefði einnig tekið við greiðslum, en sagðist ekki vita um tilurð þeirra. Í ljósi framburðarins um svartar tekjur og skuldastöðu Ásgeirs Heiðars var Svavar Kristján spurður af hverju hann hefði millifært peningana yfir á reikning Ásgeirs Heiðars. Hann kvaðst ekkert hafa verið að pæla í þessu, hann bara verið að aðstoða félaga sinn og talið að Ásgeir Heiðar gæti móttekið féð á eigin reikning, en Hrafn­hildur Ýr hefði annast um allar millifærslur. Svavar Kristján kvaðst aldrei hafa velt því frekar fyrir sér hvaðan peningarnir kæmu, tók fram að hann hefði sjálfur verið á kafi í vinnu allt ákæru­tíma­bilið og ekki fundist neitt óeðlilegt við fjárhæð greiðslnanna. Hann kvaðst hafa þegið 25-30.000 króna þóknun fyrir hverja innlögn og fundist það stórfurðulegt í fyrstu, en haldið að þetta væri allt tilkomið út af svartri vinnu Ásgeirs Heiðars. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa átt töluverð samskipti við Hrafnhildi Ýri og Svavar Kristján, sem hann hefði kynnst gegnum Önnu Dóru, sagði þau hafa vitað um óreglu hans og sjálf verið í einhverri neyslu. Hann kvaðst aldrei hafa sagt þeim að um laun væri að ræða og bar að þau hefðu bæði vitað um uppruna fjárins, enda hefði hann sagt Svavari Kristjáni frá því og hann eða Anna Dóra upplýst Hrafnhildi Ýri um hið sama. Álit dómsins. Í þætti Hrafnhildar Ýrar er vafalaust að hún veitti viðtöku, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 12. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. M-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli veitti Hrafnhildur Ýr þannig Ásgeiri Heiðari aðstoð við að halda greindum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafn­framt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra, eitt sinn í formi tékka en annars inn á tvo bankareikninga, og úttektum í reiðu­­­fé eða millifærslum á aðra reikninga. Í málinu er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn á KB bankareikning Hrafnhildar Ýrar árið 2002 fóru fram í formi 14 innlagna á tímabilinu frá 12. júní til 18. desember, samtals krónur 582.729, en af þeirri fjárhæð tók Hrafnhildur Ýr 571.621 krónur út í reiðufé. Nam hæsta greiðslan 93.362 krónum og sú lægsta 23.563. Árið 2003 voru greiðslurnar fjórar, á bilinu 32.695 til 52.481 krónur og samtals 168.014 krónur, inntar af hendi 3., 10. og 23. janúar og 14. febrúar, en þá peninga tók Hrafnhildur Ýr út af reikningnum. Árið 2004 voru inn­lagnir tvær, 17. og 21. maí, samtals 204.766 krónur, en af þeirri fjárhæð keypti Hrafn­hildur Ýr gjaldeyri í Danmörku fyrir 72.587 krónur og 25. maí millifærði hún 60.000 krónur á reikning Önnu Dóru. Frá því er áður greint að Ásgeir Heiðar sat í fangelsi frá 6. janúar 2003 til 12. maí 2004. Samkvæmt framansögðu runnu á meðan þrjár greiðslur inn og út af reikningi Hrafnhildar Ýrar. Þá er ljóst, að fimm dögum eftir að Ásgeir Heiðar lauk afplánun var hann staddur í Dan­mörku, í fríi með Önnu Dóru, Hrafnhildi Ýri og Svavari Kristjáni. Í málinu er einnig óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn á Landsbankareikning Hrafn­­hildar Ýrar árið 2005 fóru fram í formi 21 innlagnar, auk einnar tékkagreiðslu, á rúmlega níu mánaða tímabili, frá 22. mars til 27. desember, samtals krónur 3.006.524. Af þeirri fjárhæð millifærði hún 1.938.500 krónur á reikning Ásgeirs Heiðars og tók 404.095 krónur út í reiðufé. Gögn málsins bera með sér að 19 af 20 millifærslum til Ásgeirs Heiðars voru fram­kvæmdar frá og með apríl 2005, en þá mun Hrafnhildur Ýr hafa verið flutt til Húsavíkur. Á greindu tímabili nam hæsta greiðslan inn á reikning hennar 165.393 krónum og sú lægsta 88.332, en það var eina greiðslan undir 111.000 krónum. Árið 2006 voru ólöglegar greiðslur til Hrafnhildar Ýrar í formi 11 innlagna, á tæp­lega fimm mánaða tímabili, frá 9. janúar til 6. júní, samtals að fjárhæð krónur 1.702.786. Af þeirri fjár­hæð millifærði hún 1.131.000 krónur á reikning Ásgeirs Heiðars, með 10 færslum, og tók 243.000 krónur út í reiðufé. Hæsta greiðslan á reikning hennar nam 179.780 krónum og sú lægsta 132.176. Við samanburð á framangreindum innlögnum, úttektum og millifærslum er ein­sætt að veruleg breyting varð á greiðslum til Hrafnhildar Ýrar úr sjóðum TR árin 2005-2006, bæði með tilliti til tíðni og einstakra fjárhæða. Þannig móttók hún á greindu tímabili 4.554.268 krónur á reikning sinn, í formi 32 innlagna. Á sama tíma­bili fóru og 5.222.737 krónur inn á reikning Svavars Kristjáns eiginmanns hennar, í formi 36 innlagna og millifærði Hrafnhildur Ýr, samkvæmt eigin framburði og eigin­mannsins, nær allar þær 65 millifærslur er áttu sér stað yfir á reikning Ásgeirs Heiðars, samtals að fjárhæð krónur 6.431.311. Með þessar staðreyndir í huga skal nú rýnt í framburð Hrafnhildar Ýrar og skýringar á greiðslunum. Hrafnhildur Ýr teflir því fram að hún hafi staðið í trú um að umræddar greiðslur til hennar væru tímabundnir sjúkrapeningar eða slysabætur, sem Ásgeir Heiðar hefði átt rétt til. Ennfremur, að á árinu 2005 hafi hún haldið að hann væri gjaldþrota og því mættu greiðslurnar ekki berast frá TR yfir á reikning hans. Þykir fyrri skýringin harla ótrú­verðug þegar í ljósi þess að greiðslurnar voru inntar af hendi á nærri fjögurra ára tímabili, með afar ójöfnum greiðslum og með óreglu­legu millibili, auk þess sem fyrir liggur samkvæmt framburði Ásgeirs Heiðars og móður hans fyrir dómi, sem óþarft er að efast um, að hann hafi aldrei orðið fyrir bótaskyldu líkamstjóni. Er með hreinum ólíkindum ef Hrafnhildi Ýri var þetta ekki ljóst, miðað við náinn vinskap hennar við Önnu Dóru og kunningsskap við Ásgeir Heiðar. Seinni skýring Hrafnhildar Ýrar þykir frá­leit þegar af þeirri ástæðu að ef Ásgeir Heiðar var gjaldþrota hefði engu breytt um þá stöðu hver var uppruni fjárins, sem Hrafnhildur Ýr millifærði jöfnum höndum á reikning hans. Gat Hrafnhildur Ýr ekki velkst í vafa um þessa staðreynd og þykir fram­­ferði hennar því benda eindregið til þess að hún hafi verið meðvituð um þátttöku í umfangmiklu peninga­þvætti. Hrafnhildur Ýr ber einnig fyrir sig að hún hafi hvorki haft yfirsýn yfir fjár­hæðir og fjölda greiðslna, sem bárust inn á reikninga hennar og reikning Svavars Kristjáns né heldur yfir millifærslurnar á reikning Ásgeirs Heiðars. Engu að síður verður að ganga út frá því að hún hafi fengið send yfirlit nefndra reikninga og/eða getað fylgst með stöðu þeirra í heimabanka, sér í lagi Landsbankareikninganna tveggja, sem hún notaði reglu­lega á árunum 2005-2006 til að sýsla með fjármuni TR. Ber hér að hafa í huga að um verulegar fjárhæðir var að tefla, greiðslur fjölmargar og að Hrafnhildur Ýr tók sinn skerf í þóknun. Þegar við þetta bætist, að hún vissi um sam­svarandi greiðslur til Svavars Kristjáns, annaðist um millifærslur af reikningi hans yfir á reikning Ásgeirs Heiðars og dró manni sínum hæfilega þóknun fyrir, þykir útilokað að Hrafn­hildur Ýr hafi ekki gert sér grein fyrir því að umræddar greiðslur væru allar ólöglegar og að hún væri sjálf að taka þátt í refsi­verðu athæfi. Þegar allt framangreint er virt, og sér í lagi að Hrafnhildur Ýr þáði þóknun fyrir afnot reikninga sinna, samtals 898.484 krónur að eigin sögn, sem og að hún vissi að Ásgeir Heiðar hafði setið í fangelsi árin 2003-2004, og fór með honum í skemmtiferð til Danmerkur nokkrum dögum eftir að hann losnaði úr þeirri prísund, þykir engum skynsamlegum vafa undirorpið að hún hafi vitað eða mátt vita að greiðslur frá TR inn á reikningana, auk tékka­greiðslunnar, væru afrakstur af auðgunar­broti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Með við­töku fjárins undir greindum kringumstæðum og framangreindri ráð­stöfun þess gerðist Hrafn­hildur Ýr sek um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga og ber að refsa henni því til samræmis. Álit dómsins. Í þætti Svavars Kristjáns er vafalaust að hann veitti viðtöku, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 18. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. T-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli veitti Svavar Kristján þannig Ásgeiri Heiðari aðstoð við að halda greindum ávinningi ólöglega fyrir TR og stuðlaði jafn­framt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á bankareikning sinn og úttektum í reiðu­­­fé eða millifærslum á aðra reikninga. Í málinu er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn á reikning Svavars Kristjáns árið 2005 fóru fram í formi 20 innlagna á tímabilinu frá 23. mars til 27. desember, samtals krónur 2.757.469. Af þeirri fjárhæð lét hann millifæra 1.523.500 krónur á reikning Ásgeirs Heiðars, tók út krónur 486.000 krónur í reiðufé og hélt í sinn hlut að lágmarki 747.969 krónum. Á greindu tímabili nam hæsta greiðslan inn á reikning Svavars Kristjáns 163.397 krónum og sú lægsta 104.686. Árið 2006 voru ólöglegar greiðslur til Svavars Kristjáns í formi 16 innlagna, á tæp­lega fimm mánaða tímabili, frá 12. janúar til 7. júní, samtals að fjárhæð krónur 2.465.268. Af þeirri fjár­hæð lét hann milli­færa 1.838.311 krónur á reikning Ásgeirs Heiðars, tók 234.000 krónur út í reiðufé og hélt í sinn hlut að lágmarki 392.957 krónum. Hæsta greiðslan á reikning Svavars Kristjáns nam 178.111 krónum og sú lægsta 114.739, en það var eina greiðslan undir 130.000 krónum. Eins og áður segir sat Ásgeir Heiðar í fangelsi frá 6. janúar 2003 til 12. maí 2004. Er óumdeilt að fimm dögum eftir að afplánun lauk var hann staddur í Dan­mörku, í fríi með Svavari Kristjáni, Önnu Dóru og Hrafnhildi Ýri. Með þessa staðreynd í huga og aðrar, sem að framan getur, skal nú rýnt í framburð Svavars Kristjáns og skýringar á greiðslum inn og út af reikningi hans. Svavar Kristján teflir því fram að hann hafi haldið að umræddar greiðslur á reikning sinn væru svört laun til Ásgeirs Heiðars, sem hann hefði ekki mátt fá inn á eigin bankareikning vegna gjaldþrots og ekki viljað gefa upp til skatts. Þykir þetta fráleit skýring þegar í ljósi þess að Svavar Kristján lét millifæra samdægurs eða nokkrum dögum síðar stærstan hluta hverrar greiðslu yfir á reikning Ásgeirs Heiðars. Fyrir dómi virðist Svavar Kristján hafa áttað sig á þessari þversögn og gaf þá skýringu að hann hefði verið á kafi í vinnu og því ekki velt þessu atriði fyrir sér. Er sú skýring einnig haldlaus að mati dómenda. Þá þykir sá dómsframburður Svavars Kristjáns með eindæmum ótrúverðugur að hann hafi ekki vitað að eiginkona hans þæði á sama tímabili verulegar fjárhæðir frá TR, sem og að hann hafi ekki haft yfirsýn yfir stöðu á eigin reikningi, sem hann segir þó hafa verið launareikning og hann notast við dag­lega. Verður hér að ganga út frá því að Svavar Kristján hafi haft öll tök á því að fylgjast með hreyfingum á reikningnum, sem voru verulegar með tilliti til fjölda inn­lagna og einstakra fjárhæða, sem bárust inn á hann fyrir tilstuðlan Ásgeirs Heiðars, og Svavar Kristján fól síðan eiginkonu sinni að sýsla með og draga af peningunum sam­tals 1.140.926 krónur í þóknun. Þegar allt framangreint er virt, og sér í lagi að Svavar Kristján þáði myndarlega þóknun fyrir afnot reikningsins, vissi að Ásgeir Heiðar losnaði úr fangelsi í maí 2004 og fór skömmu síðar með honum í skemmtiferð til Danmerkur, er það álit dómenda að Svavar Kristján hafi ekki getað velkst í vafa um að ólögmætt atferli byggi að baki öllum greiðslum inn á reikning hans og að téðir fjár­munir væru að öllum líkindum afrakstur af auðgunar­broti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Með viðtöku fjárins og fyrr­greind ráðstöfun þess, undir greindum kringumstæðum, þykir hafið yfir skyn­sam­legan vafa að Svavar Kristján hafi með gerðum sínum gerst sekur um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga og ber að refsa honum því til sam­ræmis. Um 14. kafla ákæru. Meðákærða Konráði Þór er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 891.696 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 5 tilhæfulausum greiðslum, á ríflega eins mánaðar tímabili, frá 11. apríl til 19. maí 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Konráð Þór tók nær sömu fjárhæðir út af reikningnum, ýmist samdægurs eða degi síðar, allt þannig að í lok tímabilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 2.696 krónum, sem féllu til Konráðs Þórs og hann endurgreiddi TR 19. febrúar 2007. Konráð Þór var yfirheyrður hjá lögreglu 28. júní 2006. Hann kvaðst ekki vita deili á ákærðu og hvorki hafa vitað um fjársvik hennar né að umræddar greiðslur væru að berast á reikninginn frá TR. Hann gaf þá skýringu á greiðslunum að maður, sem hann kannist við og hafi fengið að nýta bílskúrsaðstöðu hjá, Ásgeir Heiðar, hefði fengið leyfi til að millifæra laun sín á reikninginn og sagt að ef hann notaði eigin reikning yrðu launagreiðslurnar teknar af honum. Kvaðst Konráð Þór ekki hafa spurst frekar um þetta, enda talið sér óviðkomandi, en verið reiðubúinn að gera Ásgeiri Heiðari þennan greiða sem endurgjald fyrir aðstoð við bílaviðgerð, og ekki talið neitt ólög­­­legt við það. Að sögn Konráðs Þórs hefði hann svo fylgst með inn­lögnum í heima­­banka, séð þegar þær bárust, farið í banka, tekið út reiðufé og afhent Ásgeiri Heiðari. Hann gat þess að umræddar greiðslur hefðu ekki borið með sér að vera frá TR, aðeins merktar númeri eða kennitölu á tölvuskjánum, og sagðist ekkert hafa borið úr býtum, nema ef vera skyldu þær fáu krónur sem hann hefði sniðið af hverri innlögn og réttlætt sem bensínkostnað fyrir snúningana. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. og 12. júlí 2006 að hann þekkti ekki Konráð Þór og kannaðist ekki við að hafa fengið afnot af bankareikningi hans. Konráð Þór staðfesti framburð sinn við yfirheyrslur 10. júlí 2006 og 22. febrúar 2007, gat þess í fyrri skýrslunni að Ásgeir Heiðar hefði verið með bílaverkstæði uppi á Höfða þegar Konráð hefði hitt hann fyrst og Ásgeir gert við bílinn hans, á árinu 2006, og í þeirri seinni að hann væri búinn að endurgreiða TR mismuninn á innlögðu og útteknu fé, 2.696 krónur. Við yfirheyrslu 26. október 2007 brá svo við að Ásgeir Heiðar sagði Konráð Þór ekki hafa afhent honum neitt af þeim 889.000 krónum frá TR, sem teknar höfðu verið út af reikningnum og sagðist telja að peningarnir hefðu allir runnið til meðákærðu Dag­bjarts Eiðs og Y. Hann kvaðst í framhaldi muna nú eftir Konráði Þór, áréttaði að hafa ekki tekið við umræddu fé, sagði því hafa verið varið til fíkniefna­kaupa og gaf þá skýringu á notkun viðkomandi reiknings að Konráð Þór hefði skuldað Dagbjarti Eiði peninga. Konráð Þór neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að hafa móttekið umræddar greiðslur á reikninginn og gaf þá skýringu að Ásgeir Heiðar hefði komið til hans og spurt hvort hann mætti nota reikninginn, því hann gæti ekki notað eigin reikning. Kvaðst Konráð Þór hafa þekkt Ásgeir Heiðar lítið á þeim tíma, sagðist þó áður hafa verið búinn að nota aðstöðu hans á bílaverkstæðinu, ekki hafa fundist neitt skrýtið við beiðnina og ekki grunað að um illa fengið fé væri að ræða. Bar Konráð Þór í þessu samhengi að ekki hefði verið á Ásgeiri Heiðari að sjá að hann væri í óreglu og ekki hefði Konráð Þór vitað um hagi hans að öðru leyti. Aðspurður hvort hann hefði ekki spurt Ásgeir Heiðar neins í sambandi við innlagnir á reikninginn svaraði Konráð Þór: „Ég fékk að nota aðstöðuna hans ... og bjóst ekki við að þetta yrði svona mikið, en fannst ekkert grunsamlegt. Ég vissi ekkert hvaðan þessir peningar komu. ... Ég gat ekkert vitað hvaðan þessir peningar komu. ... Hann sagði mér það aldrei.“ Þráspurður hvort honum fyndist ekki merkilegt að maður, sem hann þekkti lítið sem ekkert, þyrfti að nota hans reikning, svaraði Konráð Þór: „Jú, ... það er einkennilegt, en mér fannst það ekkert grunsamlegt.“ og bætti því við að hann hefði ekkert velt þessu atriði fyrir sér. Hann kvaðst ekki hafa þegið neina þóknun fyrir afnotin og sagðist fyrst hafa áttað sig á því hvaðan peningarnir væru þegar það hefði komið í fréttum að Ásgeir Heiðar væri tengdur málinu. Konráð Þór kvaðst ekki þekkja Dagbjart Eið, en gat þess að bróðir sinn Róbert Páll hefði þekkt til Ásgeirs Heiðars og einnig fengið aðstöðu hjá honum til bílaviðgerða. Þeir bræður hefðu þó ekki rætt sín á milli um téðar greiðslur fyrr en eftir að málið reis. Í lok skýrslugjafar staðfesti Konráð Þór framburð sinn hjá lögreglu. Hann kvaðst hafa þekkt greiðslur frá Ásgeiri Heiðari í heimabankanum með því að hann hefði sjálfur ekki átt von á þeim. Hann sagðist ekki hafa séð hvaðan þær bárust og ekki hafa skoðað það. Borin var undir Konráð Þór fyrri dómsframburður um að hann hefði ekki vitað hvaðan peningarnir bærust og Ásgeir Heiðar aldrei minnst á það og sagði í framhaldi að um hefði verið að ræða laun, sem Ásgeir Heiðar hefði verið að fá útborguð og yrðu tekin af honum ef þau færu inn á hans eigin reikning. Loks kvað Konráð Þór rangt að útteknir peningar hefðu ekki skilað sér í hendur Ásgeirs Heiðars. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar vart þekkja Konráð Þór, þrætti fyrir að hafa fengið leyfi fyrir afnotum af reikningi hans og sagði Y hljóta að hafa aflað slíks samþykkis. Hann kvaðst í framhaldi aðeins hafa hitt Konráð Þór tvisvar, játti að sá hefði í eitt skipti fengið að gera við bíl á verkstæði hans og bar að umræddar greiðslur inn á reikninginn hefðu allar runnið til Y eða Dagbjarts Eiðs í tengslum við fíkniefna­við-skipti. Fyrir dómi þrætti Y fyrir ofangreindan framburð, sagðist ekki hafa vitað um fjárhagsleg tengsl milli Konráðs Þórs og Ásgeirs Heiðars og lítið þekkja til Dag­bjarts Eiðs. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Konráð Þór veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 14. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. O-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Konráð Þór þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólög­lega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Konráð Þór hafi vitað deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, en hafa ber í huga að framlögð reikningsyfirlit frá viðskiptabanka hans bera ekki með sér heiti TR heldur kennitölu og ekki voru honum send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð þessu er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 11. apríl 2006: Inn 177.963 kr. 12. apríl: Út 177.000 kr. 2. maí 2006: Inn 178.415 kr. 3. maí: Út 178.000 kr. 5. maí 2006: Inn 168.748 kr. Samdægurs: Út 168.000 kr. 15. maí 2006: Inn 168.360 kr. 16. maí: Út 168.000 kr. 19. maí 2006: Inn 198.210 kr. Samdægurs: Út 198.000 kr. Við mat á því hvort Konráð Þór hafi af öðrum ástæðum vitað, mátt vita eða gruna að peningarnir væru afrakstur auðgunarbrots eða annars hegningar­­laga­brots, er til margs að líta. Það sem einkum styður sýknu er staðföst neitun Konráðs Þórs á því að hug­læg afstaða hans hafi staðið til þess að fremja afbrot af nokkru tagi og sú stað­festa að hann hafi aðeins verið að endurgjalda Ásgeiri Heiðari þá greiðasemi að hjálpa honum með viðgerð á bíl. Að auki þykir framburður Ásgeirs Heiðars um samskipti þeirra í senn reikull og misvísandi á köflum og verður því sakfelling ekki á honum reist. Loks skal nefnt að ekkert er fram komið, sem bendir til þess að Konráð Þór hafi þegið þóknun fyrir afnot reikningsins og að háttsemi hans verði af þeirri ástæðu metin tortryggileg. Á hinn bóginn þykir dómendum einkennilegt að Konráð Þór skuli hafa sam­þykkt að móttaka umræddar greiðslur á reikninginn, enda þekkti hann Ásgeir Heiðar vart og vissi nær engin deili á honum. Breytir engu um þetta mat þótt Ásgeir Heiðar hafi áður verið búinn að rétta Konráði Þór hjálparhönd í tengslum við viðgerð á bíl. Í ljósi þessa þykir sá framburður Konráðs Þórs einkar tortryggilegur, að hann hafi veitt svo háum greiðslum viðtöku, á svo skömmum tíma, án þess að velta því fyrir sér að um óeðli­legar og jafnvel ólöglegrar greiðslur væri að ræða. Loks ber að líta til þess að Konráð Þór greindi lögreglu frá því að hann hefði heimilað Ásgeiri Heiðari að leggja ætluð laun inn á reikninginn og að hann hefði einskis spurt í því sambandi. Fyrir dómi svaraði Konráð Þór því hins vegar, þráspurður, að hann hefði ekki vitað hvaðan peningarnir komu og að Ásgeir Heiðar hefði aldrei sagt honum það. Þegar Konráði Þór var síðan kynntur fyrri framburður var hann fljótur til að segja frá því að um útborguð laun hefði verið að ræða, sem Ásgeir Heiðar hefði sagt að yrðu tekin af honum ef þau færu inn á hans eigin reikning. Þykir þetta misræmi draga úr áreiðan­leika fram­burðar Konráðs Þórs í heild og gera skýringu hans á tilurð greiðslnanna veru­lega ótrú­verðuga. Þegar framangreind atriði eru virt heildstætt, og sér í lagi að Konráð Þór veitti viðtöku á reikninginn 891.696 krónum á ríflega einum mánuði, frá nær ókunnugum manni, er það álit dómenda að hann hafi ekki getað velkst í vafa um að ólögmætt athæfi byggi að baki greiðslunum og að með viðtöku fjárins og fyrrgreindri ráðstöfun þess væri hann að taka þátt í refsiverðum verknaði. Með því að gera þetta engu að síður, án þess að draga í efa uppruna fjárins, þykir Konráð Þór hafa auðsýnt slíkt sinnu­leysi að ekki verður dregin önnur, skynsamleg ályktun en að hann hafi frá upp­hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvaðan peningarnir væru komnir og fremur verið reiðu­búinn að taka þátt í verknaðinum en að láta það ógert. Að öllu þessu gættu þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að Konráð Þór hafi með gerðum sínum og aðgerðarleysi gerst sekur um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda hefði honum, eins og hér var í pottinn búið, mátt vera ljóst að umræddir fjármunir væru að öllum líkindum afrakstur af auðgunar­broti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sakfella Konráð Þór þessu til samræmis. Um 15. kafla ákæru. Meðákærða Y er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 914.466 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 6 tilhæfulausum greiðslum, á ríflega fimm mánaða tímabili, frá 5. janúar til 9. júní 2006. Er móttaka og hald fjárins hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Y tók svipaðar fjárhæðir út af reikningnum, allt þannig að í lok tíma­bilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 41.479 krónum, en þeirri fjárhæð segist hann einnig hafa skilað til Ásgeirs Heiðars. Y var yfirheyrður hjá lögreglu 28. júní 2006. Hann kvaðst ekki vita deili á ákærðu og hvorki hafa vitað um fjársvik hennar né að umræddar greiðslur væru frá TR, enda hefði hann ekki skoðað eigin reikningsyfirlit. Hann gaf þá skýringu á greiðslunum að Ásgeir Heiðar, sem hann hefði kynnst í tengslum við bílaviðgerðir og þekkti lítillega, hefði fengið leyfi til að millifæra laun á reikninginn og sagt að hann væri á „svörtum lista“ og gæti ekki notað eigin reikning vegna skulda. Að sögn Y hefði honum ekki þótt beiðnin torkennileg og því einskis spurst í þessu sambandi. Ásgeir Heiðar hefði síðan látið vita um innlagnir hverju sinni, Y farið í banka, tekið út þá fjárhæð, sem Ásgeir Heiðar hefði mælt fyrir um og afhent honum, þó þannig að sökum misskilnings hefði 187.914 króna innlögn 9. júní 2006 ekki skilað sér í hendur mannsins. Y skýrði þá greiðslu á þann veg að hann hefði verið í útlöndum þegar hún barst og talið um launagreiðslu til sín að ræða. Sökum þessa hefði hann millifært sömu fjárhæð til greiðslu á skuld samkvæmt VISA korti sínu. Gagnvart Ásgeiri Heiðari væri sú greiðsla þannig óuppgerð. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann þekkti Y lítillega og hefði kynnst honum gegnum meðákærða Dagbjart Eið. Hann játti að hafa fengið leyfi fyrir afnotum af reikningi Y, sagðist hafa gefið þá skýringu að um laun væri að ræða og að hann mætti ekki við því að launin færu inn á reikning sinn, því þá yrðu þau tekin upp í skuld. Hann fullyrti að Y hefði þegið 25.-30.000 króna þóknun fyrir hverja innlögn. Y staðfesti framburð sinn við yfirheyrslur 10. júlí 2006 og 23. febrúar 2007, gat þess í fyrri skýrslunni að Ásgeir Heiðar lygi til um ætlaða þóknun, sagði að um greiðasemi hefði verið að ræða og hann aldrei grunað að umræddir fjármunir væru illa fengnir, og í þeirri seinni að hann hefði ekki hagnýtt sér neitt af innlögðu fé, nema fyrrgreinda greiðslu 9. júní 2006 og þá fyrir sakir misskilnings. Ásgeir Heiðar staðfesti eigin framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagði fram­burð Y réttan í öllum meginatriðum, sagðist ekki muna af hverju greiðslan 9. júní hefði ekki skilað sér til hans og staðhæfði sem fyrr að Y hefði fengið greidda 25-30.000 króna þóknun fyrir hverja innlögn. Við yfirheyrslu 26. október 2007 breytti Ásgeir Heiðar fyrri fram­burði og fullyrti að Y hefði ekki aðeins þegið fyrrnefnda þóknun heldur hefði hann haldið eftir öllu innlögðu fé á reikninginn og peningarnir farið til kaupa á fíkniefnum úr hendi hans og Dagbjarts Eiðs. Y neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að hafa móttekið umræddar greiðslur á reikninginn og gaf þá skýringu að Ásgeir Heiðar hefði fengið leyfi til að leggja laun sín þangað, sagt að hann væri á svörtum lista og gæti því ekki tekið við launum á eigin reikning. Að sögn Y hefði honum ekki fundist þetta óeðlilegt og því ekki spurt hvaðan launin kæmu. Hann kvaðst á greindum tíma ekki hafa vitað um aðra launaða vinnu Ásgeirs Heiðars en á bíla­verk­stæði, en þangað hefði Y leitað nokkrum sinnum vegna við­gerðar á bifreið sinni og Ásgeir Heiðar þá borið fram beiðni sína. Y kvaðst annars þekkja lítið til Ásgeirs Heiðars, sem og til meðákærða Dagbjarts Eiðs, sem hann hefði aðeins hitt í örfá skipti á verkstæðinu. Þá hefði hann ekki vitað um sambærilegar innlagnir á reikning Konráðs Þórs, sagði Ásgeir Heiðar hafa blekkt þá báða og þannig fengið Y til að taka út og afhenda honum innlagða peninga á umræddu verkstæði. Hann kvaðst aldrei hafa þegið þóknun fyrir, gaf sömu skýringu og áður á greiðslunni 9. júní 2006, sem fyrir misskilning hefði ekki skilað sér aftur til Ásgeirs Heiðars og sagðist aldrei hafa grunað neitt misjafnt fyrr en hann hefði heyrt af málinu í fréttum. Þá skýrði Y kaup á gjaldeyri 4. maí 2006 á þann veg að Ásgeir Heiðar hefði beðið hann um kaupin. Ennfremur, að 33.553 króna mismun á innlögðu og útteknu fé í byrjun janúar hefði hann bætti Ásgeiri Heiðari með peningum úr eigin vasa. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar hafa kynnst Y gegnum Dagbjart Eið og sagðist halda að Y hefði vitað hvaðan peningarnir væru komnir, enda náinn vinur Dagbjarts. Hann þrætti fyrir að hafa minnst á ætluð laun í þessu sambandi, full­yrti að hann hefði ekki fengið krónu til baka af innlögðu fé á reikning Y og sagði hann og Dagbjart Eið hafa tekið við peningunum sem greiðslu fyrir fíkniefni. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Y veitti viðtöku á banka­­reikning sinn og hélt samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars þeim greiðslum, sem lýst er í 15. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opin­beru starfi hjá TR, sbr. Q-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Y þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólög­lega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Y hafi vitað deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik úr sjóðum TR, en hafa ber í huga að honum voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð því er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 5. janúar 2006: Inn 133.553 kr. 11. janúar: Út 100.000 kr. 11. janúar 2006: Inn 121.206 kr. 17. janúar 2006: Inn 112.178 kr. 19. janúar: Út 225.000 kr. 2. maí 2006: Inn 150.914 kr. 4. maí: Út 134.429 kr. 18. maí 2006: Inn 208.701 kr. 19. maí: Út 226.458 kr. 9. júní 2006: Inn 187.914 kr. 12. júní: Út 187.100 kr. Eftir stendur hvort Y hafi af öðrum ástæðum vitað, mátt vita eða gruna að peningarnir væru afrakstur auðgunarbrots eða annars hegningar­­laga­brots. Við mat á því ber að líta til þess að hann hefur frá upphafi haldið því statt og stöðugt fram að Ásgeir Heiðar hafi talið honum trú um að umræddir fjármunir væru laun, sem Ásgeir Heiðar mætti ekki við að færu inn á eigin reikning, án þess að verða tekin upp í skuld. Ásgeir Heiðar bar á sama eða svipaðan veg við þrjár yfirheyrslur hjá lög­reglu, áður en hann kúventi framburði sínum fyrir dómi og þrætti fyrir að hafa rætt um laun í þessu sam­bandi. Er hann þannig tvísaga um mikilvægt sönnunaratriði í málinu og þykir því ekkert hald í frásögn hans um greind samskipti. Þá hefur ekki verið hrakinn sá stöðugi fram­burður Y, að hann hafi bætt Ásgeiri Heiðari mismun á innlögðu og útteknu fé, varið hluta fjárins til gjaldeyriskaupa sam­kvæmt fyrir­­mælum Ásgeirs Heiðars og fyrir misskilning hagnýtt sér síðustu inn­lögnina til greiðslu á eigin VISA skuld. Þótt slíkt kunni að þykja einkennilegt nægir það eitt ekki til sönnunar um að huglæg afstaða Y hafi staðið til þess að taka þátt í auðgunarbroti. Að gættum þessum atriðum og gegn eindreginni neitun Y er ósannað að hann hafi þegið þóknun úr hendi Ásgeirs Heiðars fyrir afnot reikningsins. Samkvæmt framansögðu þykir verða að leggja til grundvallar að Ásgeir Heiðar hafi gefið þá skýringu á umræddum greiðslum að um laun væri að ræða, sem hann vildi ekki fá greidd á sinn reikning. Getur þetta samrýmst fjárhæð einstakra greiðslna og tíðni, en á greindum tíma rak Ásgeir Heiðar einhverskonar bíla­verk­stæði og var Y um það kunnugt. Liggur í hlutarins eðli að Ásgeir Heiðar hafði einhverjar tekjur af bílaviðgerðum, auk þess sem óhrakinn er sá framburður hans hjá lögreglu 26. júní 2006, að hann hafi keypt tjónabifreiðar, gert þær upp og selt. Í ljósi þessa þykir réttmætur vafi leika á því að Y hafi haft svo skýra mynd af tilurð fjárins þegar hann samþykkti að veita því viðtöku, að unnt sé að slá því föstu að með gerðum sínum hafi hann mátt gruna að hann væri að hylma yfir auðgunar­­­brot Ásgeirs Heiðars eða annarra. Verður Y því ekki sakfelldur fyrir hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningar­laga. Frá sjónar­­hóli Y virðist viðtaka og ráð­stöfun fjárins benda til þess að hann hafi viljað aðstoða Ásgeir Heiðar við að leyna skatt­skyldum tekjum af bílabraski. Ber í því sam­bandi að hafa í huga, að ósannað er að Y hafi átt að hagnast af viðtöku fjárins. Háttsemi hans þykir engu að síður sérlega ámæliverð og í andstöðu við þá hegðun, sem almennt má búast við af góðum og gegnum manni. Þegar þess er hins vegar gætt, að greiðslurnar virðast hafa verið skýrðar sem svartar tekjur og voru ekki óeðlilegar sem slíkar, þykir skyn­samlegur vafi leika á því að Y hafi mátt gruna að um ólög­lega fengið fé var að ræða og því síður afrakstur af hegningarlaga­broti. Ber af þeirri ástæðu og gegn eindreginni sakar­neitun Y að sýkna hann af hátt­seminni, sem honum er gefin að sök í 15. kafla ákæru. Um 20. kafla ákæru. Meðákærða Þorfinni er gefið að sök að hafa veitt viðtöku á bankareikning sinn, haldið og ráðstafað samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, sam­tals 1.322.069 króna ávinningi af fjár­svikum ákærðu Rann­veigar, sem hún lét leggja inn á reikninginn með 10 tilhæfulausum greiðslum, á ríflega þriggja mánaða tímabili, frá 28. september 2005 til 5. janúar 2006. Er þetta hlutrænt séð óumdeilt, sem og að Þorfinnur tók svipaðar fjár­­hæðir út af reikningnum, ýmist samdægurs eða nokkrum dögum síðar, allt þannig að í lok tímabilsins nam mismunur á inn­lögðu og útteknu fé 39.857 krónum, sem féllu í hlut Þorfinns. Þorfinnur var yfirheyrður hjá lögreglu 27. júní 2006. Hann kvaðst ekki vita deili á ákærðu og hvorki hafa vitað um fjársvik hennar né að ólöglegar greiðslur væru að berast á reikninginn frá TR. Hann gaf þá skýringu á greiðslunum að kunningi hans til nokkurra ára, Ásgeir Heiðar, hefði fengið leyfi til að leggja inn á reikninginn laun, sem ekki hefðu mátt fara á hans eigin reikning, án þess að verða tekin upp í skuld við bankann. Kvaðst Þorfinnur sjálfur hafa lent í svipaðri stöðu og því hefði hann sam­þykkt beiðni Ásgeirs Heiðars og ekki spurt hann frekar út í þetta. Að sögn Þorfinns hefði honum ekki þótt undarlegt þótt greiðslurnar bærust síðan frá TR, enda hefði hann vitað að Ásgeir Heiðar væri óreglumaður og því talið að hann gæti átt rétt á bóta­greiðslum frá TR. Hann kvaðst hafa fylgst með því þegar greiðslurnar bárust, í fram­haldi látið Ásgeir Heiðar vita, því næst farið í banka, tekið út sömu fjárhæðir í peningum og afhent Ásgeiri Heiðari. Þegar greiðslurnar hefðu síðan hætt að berast hefði Þorfinnur ekki hugsað meira um málið. Ásgeir Heiðar greindi lögreglu frá því 4. júlí 2006 að hann þekkti Þorfinn, sem væri bróðir meðákærðu Erlu Ingu, unnustu meðákærða Dagbjarts Eiðs, og játti að hafa fengið samþykki hans til afnota af téðum bankareikningi. Hann kvaðst hafa gefið Þorfinni þá skýringu að um laun væri að ræða, sem ekki mættu fara inn á hans reikning, án þess að verða tekin upp í skuld. Þorfinnur hefði þannig ekki vitað um tilurð fjárins, en fengið 25-30.000 krónur fyrir hverja innlögn á reikninginn og haldið þeirri fjárhæð eftir við skil á öðru fé. Þorfinnur staðfesti fyrri framburð við yfirheyrslu 10. júlí 2006, bar að hann hefði ekki vitað um atvinnuhagi Ásgeirs Heiðars á árunum 2005-2006 eða hvort hann hefði verið í fíkniefnaneyslu, en sagðist sjálfur hafa verið í daglegri neyslu á ákæru­tíma­bilinu og hafa farið í meðferð í janúar 2006. Þá þrætti Þorfinnur fyrir að hafa þegið þóknun frá Ásgeiri Heiðari og sagði þann framburð hans rangan. Ásgeir Heiðar staðfesti sinn framburð við yfirheyrslu 12. júlí 2006, sagði fram­burð Þorfinns réttan í öllum meginatriðum, en áréttaði að sá hefði fengið þóknun fyrir. Þorfinnur staðfesti fyrri skýrslur sínar við yfirheyrslu 2. apríl 2007 og þrætti enn fyrir að hafa fengið þóknun fyrir afnot reikningsins. Hann kvaðst ekki muna eftir ein­stökum greiðslum, ekki vita hvað hefði orðið um mismuninn á innlögðu og útteknu fé samkvæmt reikningsyfirlitum og bar að við úttektir hefði hann jafnað fjárhæðir niður í slétt þúsund og afhent Ásgeiri Heiðari. Við yfirheyrslu 26. október 2007 brá svo við að Ásgeir Heiðar sagði Þorfinn ekki hafa afhent honum neitt af þeim 1.322.069 krónum frá TR, sem lagðar hefðu verið inn á reikninginn heldur hefðu peningarnir runnið til Dagbjarts Eiðs, sem greiðsla fyrir fíkni­efni. Í framhaldi gaf Ásgeir Heiðar þá skýringu á notkun reikningsins, að Þorfinnur hefði skuldað Dag­bjarti Eiði peninga og því hefði Dagbjartur Eiður beðið Ásgeir Heiðar um að leggja peningana inn á reikning Þorfinns. Þaðan hefðu þeir síðan borist til Dagbjarts Eiðs, sem liður í fíkniefnaviðskiptum hans og Ásgeirs Heiðars. Þorfinnur neitaði sök fyrir dómi. Hann þrætti þó ekki fyrir að hafa móttekið umræddar greiðslur á reikninginn fyrir tilstuðlan Ásgeirs Heiðars, sagðist hafa haldið að um væri að ræða laun til Ásgeirs Heiðars og viljað gera honum umbeðinn greiða, þótt þeir þekktust ekki vel. Hann sagðist ekki hafa velt tilurð greiðslnanna frekar fyrir sér og einskis hafa spurt í því sambandi, en aldrei grunað að um ólöglegt athæfi væri að tefla. Þorfinnur kvaðst ekki hafa vitað til þess að Ásgeir Heiðar væri í launaðri vinnu á ákærutímabilinu og bar að því mætti kalla umrædd laun „bætur“ eða „hans peninga til að lifa“. Sem fyrr kvaðst Þorfinnur hafa tekið peningana út af reikningnum og afhent Ásgeiri Heiðari, án þess að þóknun kæmi fyrir, en mismuninn á innlögðu og útteknu fé gæti hann ekki skýrt. Hann kvaðst ekki vita til þess að greiðslurnar tengdust fíkniefnaviðskiptum, en játti að hafa vitað að Ásgeir Heiðar hefði verið í neyslu. Aðspurður hvort honum hefði ekki fundist skrýtið að móttaka ríflega 1.300.000 krónur frá TR í þágu Ásgeirs Heiðars, á rúmum þremur mánuðum, sagðist Þorfinnur ekki hafa velt þessu fyrir sér og ekki vita „hvernig þetta virkar þarna“ hjá TR. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Heiðar þekkja Þorfinn lítillega og hafa fengið afnot af reikningi hans gegnum Dagbjart Eið, sem hann hefði beðið að útvega fleiri reiknings­númer. Hann kvað greiðslurnar hafa runnið til Dagbjarts Eiðs og hafa tengst fíkniefna­við­skiptum þeirra í milli. Álit dómsins. Í þessum þætti málsins er vafalaust að Þorfinnur veitti viðtöku á banka­­reikning sinn, hélt og ráðstafaði samkvæmt fyrirmælum Ásgeirs Heiðars, þeim greiðslum, sem lýst er í 20. kafla ákæru og að sömu fjármuna var aflað með fjár­svikum ákærðu Rann­veigar í opinberu starfi hjá TR, sbr. V-liður 1. kafla. Frá hlutrænum sjónarhóli aðstoðaði Þorfinnur þannig Ásgeir Heiðar við að halda greindum ávinningi ólög­lega fyrir TR og stuðlaði jafnframt að þvætti peninganna með viðtöku þeirra á reikninginn og úttekt í reiðufé. Á hinn bóginn liggur ekkert fyrir í málinu um að Þorfinnur hafi vitað deili á ákærðu eða að honum hafi mátt vera ljós fjársvik hennar úr sjóðum TR, en hafa ber í huga að Þorfinni voru ekki send afrit endur­­greiðslu­kvittana. Óháð þessu er óumdeilt að ólöglegar greiðslur inn og út af reikningnum voru, sem hér segir: 28. september 2005: Inn 131.175 kr. Samdægurs: Út 131.000 kr. 11. október 2005: Inn 150.446 kr. 12. október: Út 141.780 kr. 18. október 2005: Inn 121.264 kr. 20. október: Út 121.000 kr. 31. október 2005: Inn 144.025 kr. 1. nóvember: Út 124.000 kr. 14. nóvember 2005: Inn 146.535 kr. 16. nóvember: Út 141.000 kr. 2. desember 2005: Inn 106.501 kr. 6. desember: Út 133.000 kr. 8. desember 2005: Inn 132.361 kr. 10. og 12. desember: Út 102.000 kr. 13. desember 2005: Inn 123.799 kr. 14. desember: Út 123.000 kr. 22. desember 2005: Inn 143.531 kr. 23. desember: Út 143.000 kr. 5. janúar 2006: Inn 122.432 kr. 6. janúar: Út 122.000 kr. Í málinu liggur fyrir framburður Þorfinns hjá lögreglu og fyrir dómi um að hann hafi veitt samþykki fyrir því að Ásgeir Heiðar legði inn á reikning hans væntan­leg laun, sem ekki mættu fara á hans eigin reikning vegna skulda. Segist Þorfinnur hafa tekið þetta gott og gilt og einskis hafa spurt, þrátt fyrir að umræddar greiðslur bærust síðan frá TR. Að sögn Þorfinns hafi honum ekki fundist þetta óeðlilegt, enda vitað að Ásgeir Heiðar væri óreglumaður og því talið að hann ætti rétt á sömu greiðslum í formi bóta frá TR. Þá hefur Þorfinnur staðhæft að um greiðasemi hafi verið að ræða og hann því ekki þegið þóknun fyrir. Er ekkert hald­bært fram komið, sem hnekkir þeim framburði og ber því að leggja til grundvallar að Þorfinnur hafi afhent Ásgeiri Heiðari samtals 1.282.212 krónur af peningunum frá TR og aðeins haldið eftir 39.857 króna mismun á innlögðu og útteknu fé, enda engin önnur skýring fengist á ráðstöfun þess fjár. Um framburð Þorfinns að öðru leyti er ýmis­legt að athuga. Þannig hefur hann borið að hafa þekkt Ásgeir Heiðar lítið. Í ljósi þessa þykir einkennilegt að Þorfinnur hafi heimilað umræddar innlagnir í upphafi og ærið einkennilegt að hann skuli ekki hafa krafið Ásgeir Heiðar skýringa þegar í ljós kom að greiðslurnar bárust frá TR, enda ólíku saman að jafna, launum og bótum. Skal þetta nú skýrt nánar. Ef marka má framburð Þorfinns stóð hann í þeirri trú að Ásgeir Heiðar væri að þiggja einhverskonar örorkubætur frá TR, sem á ríflega þriggja mánaða tímabili, námu 1.322.069 krónum og voru inntar af hendi með ójöfnum greiðslum, hæst 150.446 krónur og lægst 106.501 króna. Ennfremur stóð hann þá í trú um að ekki væri óeðli­legt að TR greiddi slíkar bætur með óreglu­legu millibili, svo sem sést að ofan. Það er mat dómenda að á framangreindu sé slíkur ólíkindablær og því sé sá fram­burður Þorfinns að engu hafandi, að hann hafi verið eða mátt vera í góðri trú um lög­legan upp­runa fjárins, enda myndi önnur ályktun leiða af sér að eðlilegt geti talist að óreglu­maður þiggi um 95.000 krónur á viku í örorkubætur. Að þessu gættu er það álit dómenda að Þorfinnur hafi ekki getað velkst í vafa um að ólögmætt athæfi byggi að baki greiðslunum og að með viðtöku fjárins og fyrrgreindri ráðstöfun þess væri hann að taka þátt í refsiverðum verknaði. Með því að gera þetta engu að síður, án þess að draga í efa uppruna fjárins, þykir Þorfinnur hafa auðsýnt slíkt sinnu­leysi að ekki verður dregin önnur, skynsamleg ályktun en að hann hafi frá upp­hafi látið sér í léttu rúmi liggja hvaðan peningarnir væru komnir og fremur verið reiðu­búinn að taka þátt í verknaðinum en að láta það ógert. Þykir þannig hafið yfir skynsamlegan vafa að Þorfinnur hafi með aðgerðum sínum og aðgerðarleysi gerst sekur um hylmingu samkvæmt 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda hefði honum, eins og hér stóð á, mátt vera ljóst að téðir fjár­munir væru að öllum líkindum afrakstur af auðgunar­broti Ásgeirs Heiðars eða annarra. Ber að sak­­fella Þorfinn því til sam­ræmis. V. Ákærða Rannveig. Ákærða er 45 ára. Samkvæmt sakavottorði gekkst hún 14. desember 2007 undir 90.000 króna sekt fyrir ölvunarakstur. Samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga ber að taka tillit til þessa þegar refsing er nú ákveðin, en greindur sakaferill er ákærðu til hags­bóta. Við ákvörðun refsingar þykir annars mega líta til þess að ákærða játaði hátt­semi sína strax í upphafi lögreglu­rann­sóknar, lagði sitt af mörkum til að upplýsa málið, meðal annars með því að greina frá aðild annarra, og hefur fyrir dómi gengist afdráttarlaust við þeim sökum, sem hún er borin í ákæru. Á hinn bóginn verður ekki horft framhjá því að um stórfellt brot í opinberu starfi var að ræða, en ákærða kom á fót umfangsmikilli fjár­svikastarfsemi, sem teygði anga sína víða og stóð samfellt yfir í nærri fjögur og hálft ár. Þegar upp var staðið hafði ákærða þannig svikið tæplega 76.000.000 króna út úr sjóðum TR og sjálf haft um eða yfir 30.000.000 króna upp úr krafsinu, eftir því sem næst verður komist. Brotavilji var því ein­beittur og tjónið einkar yfirgripsmikið, en það er óbætt. Með hlið­sjón af framan­sögðu og vísan til niður­lagsorða 138. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærðu hæfi­lega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Samkvæmt 76. gr. sömu laga skal koma til frádráttar refsingunni sautján daga gæslu­varð­hald, frá 26. júní til 12. júlí 2006. Ákærði Ásgeir Heiðar. Ákærði er 25 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins var hann 20. júní 2002 sakfelldur fyrir tilraun til þjófnaðar og 2. október fyrir nytjastuld, en í hvorugt skipti gerð refsing í ljósi fyrri sakaferils. Hinn 24. október 2002 staðfesti Hæsti­­réttur síðan átján mánaða fangelsisdóm, uppkveðinn í héraði 24. apríl sama ár, fyrir þrettán hegningar­­lagabrot. Í kjölfar þessa var ákærði 27. mars 2003 sakfelldur fyrir fjársvik, en ekki gerð frekari refsing. Hinn 11. nóvember 2003 var ákærði hins vegar dæmdur í átján mánaða fangelsi fyrir átta hegningarlagabrot og 5. október 2005 hlaut hann 120.000 króna sekt fyrir umferðarlaga- og fíkniefnalagabrot. Næst var hann 16. október 2007 dæmdur í átta mánaða fangelsi fyrir tvo þjófnaði og nytjastuld, gekkst 26. nóvember undir 67.500 króna sekt fyrir vörslur fíkniefna og var loks 17. janúar 2008 dæmdur af Hæstarétti í átján mánaða fangelsi fyrir nytjastuld, hylmingu og sjö þjófnaðarbrot. Ákærði er nú sakfelldur fyrir hylmingarbrot á tímabilinu frá janúar 2002 til október 2004, sem og hlutdeild í fjársvikum í opinberu starfi á tímabilinu frá maí 2002 til júní 2006. Ber því samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga að dæma honum hegningar­auka, sem samsvari þeirri þynging refsingar sem kynni að hafa orðið ef dæmt hefði verið um brotin í fyrri málunum, sem þannig koma öll til skoðunar á nýjan leik, þótt með ólíku móti sé. Ákærði á sér til málsbóta að hafa játað sakargiftir fyrir dómi. Á hinn bóginn horfir til refsiþyngingar að hann er ekki aðeins sekur um hlut­deild í fjársvikum í opinberu starfi, heldur ber að líta svo á að hann hafi að stórum hluta verið nánast aðalfremjandi brotsins, en fyrir tilstuðlan ákærða og skipulagningu runnu samtals um 50.000.000 króna út úr sjóðum TR og hagnýtti hann sér þorra þess fjár, með einum eða öðrum hætti. Með hliðsjón af greindum atriðum, sem og 77. gr. og 138. gr. almennra hegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin tólf mánaða fangelsi. Frá þeirri refsingu ber að draga sextán daga gæsluvarðhald, frá 27. júní til 12. júlí 2006, sbr. 76. gr. hegningarlaganna. Ákærða Anna Dóra. Ákærða er 24 ára. Samkvæmt sakavottorði hlaut hún 22. janúar 2003 skilorðs­bundna ákærufrestun fyrir hylmingu. Hefur umrætt brot ekki áhrif við ákvörðun refsingar í þessu máli. Það sem einkum horfir til refsiþyngingar er að brot ákærðu fólst í því að hylma yfir tæplega 11.000.000 króna fjársvik, að hún notaði eigin banka­reikninga til þvættis á umræddu fé og naut verulegs ávinnings af háttseminni, sem stóð óslitið í rúm fjögur ár. Brotavilji var því skýr og einbeittur, en atferli hennar þykir rétt að virða í heild sem framhaldsbrot. Á hinn bóginn ber að hafa í huga að ákærða gekkst við háttseminni hjá lögreglu og hefur fyrir dómi játað sök í málinu. Þá þykir mega líta til þess að ákærða var aðeins 19 ára þegar hún hóf þátttöku í greindum fjársvikum og að hún blandaðist inn í blekkingarferlið á grundvelli sambúðar með Ásgeiri Heiðari. Kann þetta að skýra brot ákærðu, þótt ekki réttlæti það gerðir hennar á nokkurn hátt. Loks þykir mega hafa hliðsjón af því að ákærða hefur verið „edrú“ í rúm þrjú ár og er í fastri vinnu. Að öllu þessu gættu þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði. Með hliðsjón af játningu ákærðu og því að hún á óveru­legan sakaferil að baki þykir mega ákveða að fresta nú fullnustu á sex mánuðum dæmdrar refsingar þannig að sá hluti hennar falli niður að liðnum þremur árum frá dóms­birtingu haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningar­laga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Til frá­dráttar óskilorðsbundinni refsivist skal koma átta daga gæsluvarð­hald, frá 27. júní til 4. júlí 2006. Ákærði Ágúst Jón. Ákærði er 25 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins var hann 31. maí 2002 dæmdur í átta mánaða fangelsi, skilorðsbundið þrjú ár, fyrir þjófnaðar­brot og 30. desember 2002 var honum dæmdur 15 mánaða hegningarauki, þar af tólf mánuðir skil­orðs­bundnir í þrjú ár, einnig fyrir þjófnaðarbrot. Í kjölfar þess dóms hlaut ákærði fjórum sinnum sektarrefsingar, árin 2004, 2006 og 2007, samtals að fjárhæð rúm­lega 460.000 krónur, áður en hann var 13. mars 2008 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi, skilorðsbundið tvö ár, fyrir eignaspjöll. Ber nú að ákveða ákærða hegningar­auka við framan­greind brot, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Að því gættu, og í ljósi þess að hylmingar­brot ákærða er ekki stórfellt, þykir ekki efni til að gera honum frekari refsingu. Ákærða Bryndís. Ákærða er tæplega 25 ára og hefur ekki áður orðið uppvís að refsiverðri háttsemi. Ber ákærðu að njóta þessa við ákvörðun refsingar, sem og þess að langt er um liðið frá hinu saknæma atferli, sem virt verður í heild sem framhaldsbrot. Þá ber að líta til þess að brotið varðaði ekki verulega fjárhæð, að ákærða naut óverulegs ávinnings og að hún var aðeins 19-20 ára gömul þegar hún braut af sér. Með hliðsjón af þessum atriðum þykir rétt að fresta nú ákvörðun refsingar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningar­­laga með áorðnum breytingum. Ákærði Dagbjartur Eiður. Ákærði er 27 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins var hann 4. mars 2004 dæmdur í 45 daga fangelsi, skilorðsbundið tvö ár, fyrir fíkniefnalagabrot. Var sá dómur tekinn upp vegna skilorðsrofa, dæmdur í samkynja máli 13. september 2005 og ákærða gerð 60 daga refsing, skilorðsbundin í tvö ár. Í kjölfar þess dóms hefur ákærði þrívegis hlotið sektarrefsingar, árin 2006 og 2007, samtals að fjárhæð krónur 230.000. Ákærði er nú sakfelldur fyrir að hylma yfir 3.569.908 króna fjársvik, á tímabilinu frá 18. október 2004 til 6. júní 2006, en ákærði notaði bankareikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhaldsbrot. Með brotinu rauf ákærði skilorð dómsins frá 13. september 2005. Verður sá dómur því tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brot, sem ákærði var þar sakfelldur fyrir og brotið sem hér er til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. sömu laga. Þá ber einnig að hafa hliðsjón af 78. gr. laganna. Við ákvörðun refsingar verður annars litið til þess að um nær samfellda brotastarfsemi var að ræða, sem náði yfir langt tímabil og varðaði umtalsverðar fjárhæðir. Þá hefur ákærði neitað allri sök við rann­­sókn og meðferð málsins. Hann á sér engar málsbætur. Þykir refsing þannig hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Ákærða Erla Inga. Ákærða er 24 ára. Samkvæmt sakavottorði hlaut hún 23. júlí 2003 skilorðs­bundna ákærufrestun fyrir þjófnað og 26. febrúar 2004 gekkst hún undir 31.000 króna sektar­greiðslu fyrir fíkniefnalagabrot. Hafa umrædd brot ekki áhrif við ákvörðun refsingar í þessu máli Ákærða er nú sakfelld fyrir að hylma yfir 6.575.886 króna fjársvik, á tíma­bilinu frá 26. október 2004 til 1. júní 2006, en ákærða notaði banka­reikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhalds­brot. Við ákvörðun refsingar ber að horfa til þess að um samfellda brotastarfsemi var að ræða, sem náði yfir langt tímabil og varðaði verulegar fjárhæðir. Naut ákærða ávinnings af brotinu, þótt í óverulegum mæli væri. Hún hefur neitað allri sök við rann­sókn og með­ferð málsins og á sér engar málsbætur. Með framan­greind atriði í huga þykir refsing hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Er ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði Heiðar Andri. Ákærði er 29 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins hlaut hann í maí 1997 tveggja ára fangelsisdóm fyrir líkamsárás og var þá tekin upp og dæmd með eldri 15 mánaða skilorðsbundin refsing. Hinn 11. október 2006 gekkst ákærði undir 106.000 króna sekt fyrir umferðarlaga- og fíkniefnalagabrot og 18. mars 2008 sættist hann á 140.000 króna sekt fyrir umferðarlagabrot. Ber nú að dæma ákærða hegningarauka við framan­greind sektarbrot, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Hann er í þessu máli sakfelldur fyrir að hylma yfir 2.838.266 króna fjársvik, á tímabilinu frá 8. desember 2005 til 8. júní 2006, en ákærði notaði banka­reikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhalds­brot. Við ákvörðun refsingar ber að horfa til þess að um samfellda brotastarfsemi var að ræða, sem náði yfir sex mánaða tímabil og varðaði umtalsverðar fjárhæðir. Naut ákærði þó nokkurs ávinnings af brotinu. Hann hefur neitað allri sök við rann­sókn og meðferð málsins og á sér engar málsbætur. Að gættum öllum þessum atriðum þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Er ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærða Hrafnhildur Ýr. Ákærða er tæplega 25 ára. Samkvæmt sakavottorði var hún 15. maí 2002 dæmd í eins mánaðar fangelsi, skilorðsbundið tvö ár, fyrir þjófnað og fíkniefnalagabrot. Hefur sá dómur ekki áhrif við ákvörðun refsingar í þessu máli. Ákærða er nú sakfelld fyrir að hylma yfir 5.664.819 króna fjársvik, á tímabilinu frá 12. júní 2002 til 6. júní 2006, en ákærða notaði bankareikninga sína til þvættis á umræddu fé. Var háttsemin framin í samfellu frá 12. júní 2002 til 14. febrúar 2003, en síðan varð hlé fram í maí 2004 og aftur til 22. mars 2005, þá er við tók samfelld brota­starf­semi hennar til loka ákæru­tíma­bilsins. Að þessu gættu þykir rétt að virða atferli ákærðu sem þrjár brota­eindir í skilningi 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að brotin stóðu yfir langan tíma, vörðuðu veru­legar fjár­hæðir og að ákærða naut ríkulegs ávinnings. Brotavilji ákærðu var einbeittur og neitaði hún allri sök við rann­sókn og með­ferð málsins. Hún á sér engar málsbætur. Með hliðsjón af framansögðu þykir refsing hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Er ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærði Konráð Þór. Ákærði er 25 ára. Samkvæmt sakavottorði var hann 26. júní 2002 dæmdur í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið þrjú ár, fyrir þjófnað og eignaspjöll. Þá hlaut hann 10. október 2002 skilorðsbundna ákærufrestun fyrir þjófnað, var í mars 2003 dæmdur til sektargreiðslu fyrir umferðarlagabrot og í apríl fyrir þjófnað. Loks gekkst ákærði 4. mars 2004 undir sektargreiðslu fyrir umferðarlagabrot. Hafa greindar refsingar ekki sér­staka þýðingu við ákvörðun refsingar í þessu máli. Ákærði er nú sakfelldur fyrir að hylma yfir 891.696 króna fjársvik, á tímabilinu frá 11. apríl til 19. maí 2006, en hann notaði banka­reikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhalds­brot. Við ákvörðun refsingar ber annars að líta til þess að um tölu­verða fjár­hæð var að tefla. Ákærði hefur neitað allri sök við rann­sókn og meðferð málsins og á sér ekki aðrar málsbætur en að hafa greitt TR 2.696 krónur, sem hann hafði haldið eftir á reikningnum. Með ­greind atriði í huga þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, sem eftir atvikum þykir mega skilorðsbinda þannig að hún falli niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Ákærði Svavar Kristján. Ákærði er 23 ára. Samkvæmt sakavottorði gekkst hann þrívegis undir sektar­greiðslur fyrir umferðarlaga- og fíkniefnalagabrot, á árunum 2002-2003. Hafa þau brot enga þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þá sættist hann 13. febrúar 2008 á 140.000 króna sekt fyrir umferðarlagabrot. Ber að taka tillit til þessa við ákvörðun refsingar í málinu, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er nú sakfelldur fyrir að hylma yfir 5.222.737 króna fjársvik, á tímabilinu frá 23. mars 2005 til 7. júní 2006, en ákærði notaði bankareikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður háttsemin virt í heild sem framhalds­brot. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að brotið stóð yfir langan tíma, varðaði veru­legar fjárhæðir og að ákærði naut ríkulegs ávinnings. Brotavilji ákærða var einbeittur og neitaði hann allri sök við rann­sókn og meðferð málsins. Hann á sér engar málsbætur. Með hliðsjón af framansögðu þykir refsing hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Er ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Ákærða Tinna. Ákærða er 27 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins var hún 8. febrúar 2006 dæmd í sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið tvö ár, fyrir sérstaklega hættu­lega líkams­árás. Í kjölfarið gekkst hún 2. mars 2006 undir 37.500 króna sektar­greiðslu fyrir fíkniefnalagabrot og var 18. október 2007 dæmd í 90.000 króna sekt fyrir umferðar­laga­brot. Ákærða er nú sakfelld fyrir að hylma yfir 589.021 krónu fjársvik, á tímabilinu frá 24. maí til 9. júní 2006, en ákærða notaði bankareikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhaldsbrot. Með brotinu rauf ákærða skilorð dómsins frá 8. febrúar 2006. Verður sá dómur því tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brotið, sem ákærða var þar sakfelld fyrir og brotið sem hér er til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. sömu laga. Þá ber einnig að hafa hliðsjón af 78. gr. laganna vegna sektarbrotsins 18. október 2007. Við ákvörðun refsingar ber annars að horfa til þess að um lága fjárhæð var að ræða og að ákærða naut óverulegs ávinnings. Hún hefur neitað sök við rann­sókn og með­ferð málsins og á sér engar málsbætur. Að gættum þessum atriðum þykir refsing hæfilega ákveðin sjö mánaða fangelsi. Er ekki efni til að skil­orðs­binda þá refsingu. Ákærði Þorfinnur. Ákærði er 23 ára. Samkvæmt sakavottorði og öðrum gögnum málsins var hann 19. desember 2003 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi, skilorðsbundið þrjú ár, fyrir þjófnaðarbrot og var þá tekin upp og dæmd með eldri 30 daga skilorðsbundin refsing. Hinn 9. desember 2004 var hann síðan dæmdur í átta mánaða fangelsi, skilorðsbundið þrjú ár, fyrir þjófnaðarbrot og fleira, en refsing samkvæmt fyrri dómi var tekin upp og dæmd með. Loks var ákærði 6. júní 2007 dæmdur í tíu mánaða fangelsi, skilorðs­bundið fjögur ár, fyrir tilraun til fjársvika og var þá refsing samkvæmt fyrri dómi tekin upp og dæmd með á grundvelli skilorðsrofa. Ákærði er nú sakfelldur fyrir að hylma yfir 1.322.069 króna fjársvik, á tímabilinu frá 28. september 2005 til 5. janúar 2006, en hann notaði bankareikning sinn til þvættis á umræddu fé. Verður greint atferli virt í heild sem framhaldsbrot. Brot ákærða er framið fyrir uppsögu dómsins 6. júní 2007. Verður sá dómur því tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brotin, sem ákærði var þar sak­felldur fyrir og brotið sem hér er til meðferðar samkvæmt 60. gr. almennra hegningar­laga, sbr. 78. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar ber annars að líta til þess að um tölu­verða fjárhæð var að tefla og að ákærði naut óverulegs ávinnings af brotinu. Hann hefur neitað allri sök við rann­sókn og meðferð málsins og á sér engar máls­­bætur. Að öllu þessu gættu þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í tólf mánuði. Með hliðsjón af því að um hegningarauka er að ræða þykir mega ákveða að fresta nú fullnustu níu mánaða af hinni dæmdu refsingu og skal sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá dóms­birtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningar­laga með áorðnum breytingum. VI. TR krefst í málinu skaðabóta úr hendi ákærðu Rannveigar að fjárhæð krónur 75.750.444 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2006 til þess dags er liðinn var mánuður frá birtingu kröfunnar, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga til greiðsludags. Krafan var birt á dómþingi 14. mars 2008. Með hliðsjón af sakfellingu ákærðu og vísan til 2. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma um bóta­kröfuna og ákveða bætur eftir almennum reglum. Grundvöllur kröfunnar er skýr og ótvíræður og er óumdeilt að hún er ógreidd. Ber því að dæma ákærðu til að greiða umkrafða fjárhæð, með vöxtum eins og greinir í dómsorði. VII. Samkvæmt 1. mgr. 166. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að fella á ríkis­sjóð málsvarnarlaun Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, að því marki sem þau varða X, og málsvarnarlaun Oddgeirs Einarssonar og Gríms Sigurðar­sonar héraðs­dóms­­lög­manna, að því marki sem þau varða Y. Hilmar hefur gætt hagsmuna X við rannsókn og meðferð málsins. Þykja máls­varnar­laun hæfilega ákveðin 409.356 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Oddgeir gætti hagsmuna Y við rannsókn málsins og fram að aðal­með­ferð. Þykir þóknun hans hæfilega ákveðin 382.713 krónur að meðtöldum virðis­auka­skatti. Málsvarnar­laun Gríms þykja í ljósi framanritaðs hæfilega ákveðin 223.104 krónur að meðtöldum virðis­auka­skatti. Ákærðu, sem sakfelld eru í málinu, verða dæmd til að greiða málsvarnarlaun verjenda sinna að fullu á grundvelli 1. mgr. 165. gr. sömu laga, en eins og málið er vaxið þykir ekki efni til að skipta sakarkostnaði vegna ákærðu Önnu Dóru og Heiðars Andra þótt þau hafi verið sýknuð af hlutdeild í fjársvikum. Jón Magnússon hæstaréttarlögmaður hefur gætt hagsmuna ákærðu Rannveigu frá því haustið 2007. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 391.677 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Bjarni Hauksson héraðsdómslögmaður hefur gætt hagsmuna ákærðu Önnu Dóru við rann­sókn og meðferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 690.726 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Hilmar Ingimundarson hefur gætt hagsmuna ákærða Ágústs Jóns við rannsókn og með­ferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 409.356 krónur að með­töldum virðisaukaskatti. Sigmundur Hannesson hæstaréttarlögmaður hefur gætt hagsmuna ákærða Ásgeir Heiðar við rannsókn og meðferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 779.370 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Guðjón Ólafur Jónsson hæstaréttarlögmaður hefur gætt hagsmuna ákærðu Bryn­dísar við rannsókn og meðferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 520.908 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Stefán Karl Kristjánsson héraðsdómslögmaður hefur gætt hagsmuna ákærða Dagbjarts Eiðs við hluta lögreglurannsóknar og síðan fyrir dómi. Þykja málsvarnar­laun hæfilega ákveðin 281.370 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Stefán Karl hefur einnig gætt hagsmuna ákærðu Erlu Ingu við hluta lögreglu­rann­sóknar og síðan fyrir dómi. Þykja málsvarnar­laun hæfilega ákveðin 324.447 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Auður Björg Jónsdóttir héraðsdómslögmaður hefur gætt hagsmuna ákærða Heiðars Andra fyrir dómi. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 434.754 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Berglind Svavarsdóttir hæstaréttarlögmaður hefur gætt hagsmuna ákærðu Hrafn­hildar Ýrar við rannsókn og meðferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 409.356 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Grímur Sigurðarson hefur gætt hagsmuna ákærða Konráðs Þórs við rannsókn og með­ferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 409.356 krónur að með­töldum virðisaukaskatti. Berglind Svavarsdóttir hefur gætt hagsmuna ákærða Svavars Kristjáns við rann­sókn og meðferð málsins. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 409.356 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Jón Egilsson héraðsdómslögmaður hefur gætt hagsmuna ákærðu Tinnu fyrir dómi. Þykja málsvarnarlaun hæfilega ákveðin 434.754 krónur að með­töldum virðis­­­auka­­skatti. Stefán Karl Kristjánsson hefur gætt hagsmuna ákærða Þorfinns við hluta lög­reglu­rannsóknar og síðan við aðalmeðferð. Þykja málsvarnar­laun hæfilega ákveðin 281.370 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Áður hafði Kristján Stefánsson hæsta­réttar­lögmaður gætt hagsmuna ákærða og þykir þóknun til hans hæfi­lega ákveðin 167.328 krónur að með­töldum virðis­auka­skatti. Björn Þorvaldsson aðstoðarsaksóknari sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dómsuppsaga hefur dregist og helgast það af umfangi máls og önnum dóms­for­manns. DÓMSORÐ: Ákærða Rannveig Rafnsdóttir sæti fangelsi þrjú ár, en frá refsingunni skal draga sautján daga gæsluvarðhald, frá 26. júní til 12. júlí 2006. Ákærði X er sýkn sakar. Ákærða Anna Dóra Ólafsdóttir sæti fangelsi níu mánuði, en fresta skal fullnustu sex mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá dóms­­birtingu haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Frá þriggja mánaða óskilorðsbundinni refsingu skal draga átta daga gæsluvarðhald, frá 27. júní til 4. júlí 2006. Ákærða Ágústi Jóni Óskarssyni er ekki gerð refsing. Ákærði Ásgeir Heiðar Stefánsson sæti fangelsi tólf mánuði, en frá refsingunni skal draga sextán daga gæsluvarðhald, frá 27. júní til 12. júlí 2006. Ákvörðun um refsingu ákærðu Bryndísar Bjarnadóttur er frestað og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá dóms­­birtingu haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Dagbjartur Eiður Ólason sæti fangelsi sex mánuði. Ákærða Erla Inga Hilmarsdóttir sæti fangelsi sex mánuði. Ákærði Heiðar Andri Heiðarsson sæti fangelsi þrjá mánuði. Ákærða Hrafnhildur Ýr Þrastardóttir sæti fangelsi sex mánuði. Ákærði Konráð Þór Lárusson sæti fangelsi tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá dóms­­birtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Y er sýkn sakar. Ákærði Svavar Kristján Sigurðsson sæti fangelsi sex mánuði. Ákærða Tinna Jensdóttir sæti fangelsi sjö mánuði. Ákærði Þorfinnur Hilmarsson sæti fangelsi tólf mánuði, en fresta skal fullnustu níu mánaða af refsingunni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá dóms­­birtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða Rannveig greiði Tryggingastofnun ríkisins 75.750.444 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2006 til 14. apríl 2008, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga til greiðslu­dags. Ákærða Rannveig greiði 391.677 króna málsvarnarlaun Jóns Magnússonar hæsta­réttarlögmanns. Úr ríkissjóði greiðast 409.356 króna málsvarnarlaun Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða X. Ákærða Anna Dóra greiði 690.726 króna málsvarnarlaun Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Ágúst Jón greiði 409.356 króna málsvarnarlaun Hilmars Ingimundar­sonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Ásgeir Heiðar greiði 779.370 króna málsvarnarlaun Sigmundar Hannes­sonar hæstaréttarlögmanns. Ákærða Bryndís greiði 520.908 króna málsvarnarlaun Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns. Ákærði Dagbjartur Eiður greiði 281.370 króna málsvarnarlaun Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns. Ákærða Erla Inga greiði 324.447 króna málsvarnarlaun Stefáns Karls Kristjáns­sonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Heiðar Andri greiði 434.754 króna málsvarnarlaun Auðar Bjargar Jóns­dóttur héraðsdómslögmanns. Ákærða Hrafnhildur Ýr greiði 409.356 króna málsvarnarlaun Berglindar Svavars­dóttur hæstaréttarlögmanns. Ákærði Konráð Þór greiði 409.356 króna málsvarnarlaun Gríms Sigurðar­sonar héraðs­dóms­lög­manns. Úr ríkissjóði greiðist 382.713 króna þóknun Oddgeirs Einarssonar héraðsdóms­lög­manns, fyrrum verjanda ákærða Y, og 223.104 króna málsvarnarlaun verjandans Gríms Sigurðarsonar héraðsdómslögmanns. Ákærði Svavar Kristján greiði 409.356 króna málsvarnarlaun Berglindar Svavars­dóttur hæstaréttarlögmanns. Ákærða Tinna greiði 434.754 króna málsvarnarlaun Jóns Egilssonar héraðsdóms­lögmanns. Ákærði Þorfinnur greiði 167.328 króna þóknun fyrrum verjanda síns, Kristjáns Stefáns­sonar hæstaréttarlögmanns, og 281.370 króna málsvarnarlaun verjandans Stefáns Karls Kristjánssonar héraðsdóms­lög­manns
Mál nr. 404/2003
Verksamningur Frávísun frá Hæstarétti að hluta
SSB ehf. og S ehf. gerðu með sér verksamning þar sem SSB ehf. tók að sér að reisa verslunarmiðstöð fyrir S ehf. Ágreiningur reis um uppgjör vegna verksins. Höfðaði SSB ehf. mál á hendur S ehf. og krafðist greiðslu vegna ýmissa aukaverka o.fl. S ehf. tók til varna í héraði og krafðist aðallega sýknu. Andmælti félagið kröfum SSB ehf. og hélt fram gagnkröfum til skuldajafnaðar vegna dagsekta og galla á verkinu. Með dómi héraðsdóms 16. júlí 2003 var S ehf. dæmt til að greiða SSB ehf. 11.455.000 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Þann 1. ágúst sama árs greiddi S ehf. SSB ehf. 13.210.098 krónur. SSB ehf. áfrýjaði málinu til Hæstaréttar 15. október 2003 og gagnáfrýjunarstefna S ehf. var gefin út 6. janúar 2004. Hæstiréttur taldi að miða yrði við að umrædd greiðsla hafi verið innt af hendi fyrirvaralaust. Yrði hvorki ráðið af fjárhæð greiðslunnar né málatilbúnaði S ehf. fyrir Hæstarétti að hún varðaði tiltekna þætti í dómkröfum S ehf. í héraði þannig að öðrum þáttum yrði haldið til streitu án tillits til hennar. Yrði því ekki hjá því komist að telja að gagnáfrýjun málsins væri ósamrýmanleg greiðslunni á meginhluta kröfunnar samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og yrði gagnsök því vísað frá Hæstarétti. Endanleg kröfugerð SSB ehf. fyrir Hæstarétti varðaði, auk þeirrar fjárhæðar sem honum var tildæmd í héraði, reyklosunarbúnað, festingar á þakpappa og kröfu vegna lækkunar S ehf. á áður greiddum reikningum. Af gögnum málsins var ljóst að það voru alfarið ástæður sem vörðuðu SSB ehf. sem urðu til þess að keyptur var annar reyklosunarbúnaðar en gert var ráð fyrir í verklýsingu. Talið var að SSB ehf. gæti ekki reist fjárkröfu á hendur S ehf. á því einu að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir því að notaður yrði annar búnaður en sá sem verklýsing gerði ráð fyrir. Þá tókst SSB ehf. ekki að sanna að S ehf. hafi samþykkt að greiða meira vegna umrædds búnaðar en um var samið í verksamningi aðila. Að því er snerti festingar á þakpappa tók Hæstiréttur fram að S ehf. yrði að bera þann kostnað sem hafi hlotist af ónákvæmni í teikningum. Var því þessi liður í kröfu SSB ehf. tekinn til greina. Í tilefni af lækkun S ehf. á reikningum var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ekki væru efni til að fallast á þær kröfur sem SSB ehf. reisti alfarið á því að S ehf. hafi einhliða og með óheimilum hætti lækkað áður greidda reikninga. Þeim liðum kröfu SSB ehf., sem jafnframt voru reistir á öðrum málsástæðum, þ.e. vegna girðingar á vinnusvæði og stálslípunar steypiyfirborðs á gólfi byggingarinnar, var hafnað, en fallist á kröfu félagsins vegna breytinga á verkinu vegna stærri þakeininga en gert hafði verið ráð fyrir. Var S ehf. samkvæmt því dæmt til að greiða SSB ehf. 15.195.345 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum að frádreginni framangreindri innborgun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003. Hann krefst að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 41.295.603 krónur með dráttarvöxtum af 25.657.932 krónum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 27. júlí 2001, en af 41.295.603 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjunarstefna var gefin út 6. janúar 2004. Gagnáfrýjandi krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðilar gerðu með sér verksamning 10. maí 2000 þar sem aðaláfrýjandi tók að sér að reisa verslunarmiðstöð á Gleráreyrum á Akureyri fyrir gagnáfrýjanda. Um var að ræða breytingar á eldra húsi og viðbyggingar. Voru útboðsgögn, tilboð verktaka og verkáætlun hans hluti samningsins sem og ÍST 30 eftir því sem við gæti átt. Samningsfjárhæð var 368.830.439 krónur og skyldi verkinu lokið 1. nóvember 2000. Ágreiningur reis með aðilum um uppgjör vegna verksins. Í uppgjörtillögu byggingastjóra gagnáfrýjanda 27. júní 2001 kom fram að hann taldi sig eiga eftir að greiða 9.276.023 krónur vegna samningsverksins auk þess sem hann samþykkti kröfur vegna tilgreindra aukaverka að fjárhæð 6.089.558 krónur. Hann taldi sig hins vegar eiga gagnkröfur á aðaláfrýjanda vegna tiltekinna „vanefnda (og sparnaðar)“ að fjárhæð samtals 3.425.000 krónur og dagsekta að fjárhæð 8.030.000 krónur þannig að aðaláfrýjandi ætti rétt á greiðslu vegna verksins sem næmi 3.910.581 krónu umfram það sem þegar hefði verið greitt. Þann 15. ágúst 2001 samþykkti gagnáfrýjandi þar að auki kröfu aðaláfrýjanda vegna aukaverka við raflögn að fjárhæð 1.789.035 krónur þannig að samtals taldi hann sig eiga ógreiddar 5.699.616 krónur vegna verksins. Mun gagnáfrýjandi hafa greitt aðaláfrýjanda þá fjárhæð með þremur greiðslum á tímabilinu 16. ágúst 2001 til 14. september sama árs. Aðaláfrýjandi taldi sig hins vegar eiga frekari kröfur á gagnáfrýjanda og höfðaði mál þetta í héraði 24. júní 2002 til heimtu á 63.182.388 krónum. Gerði hann fjárkröfur á hendur gagnáfrýjanda vegna ýmissa aukaverka er hann taldi sig hafa unnið, tjóns vegna stöðvunar steypuframkvæmda, kostnaðar vegna breyttra teikninga, kostnaðar vegna reyklosunarbúnaðar og óheimillar einhliða lækkunar gagnáfrýjanda á þegar greiddum reikningum. Þá taldi hann gagnáfrýjanda hvorki eiga á sig gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna galla á verkinu né dagsekta. Gagnáfrýjandi tók til varna í héraði og krafðist aðallega sýknu. Andmælti hann kröfum aðaláfrýjanda og hélt fram gagnkröfum til skuldajafnaðar vegna dagsekta og galla á verkinu eins og að framan er nefnt. Héraðsdómur hafnaði öllum kröfum aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda umfram það sem hinn síðarnefndi hafði viðurkennt 27. júní 2001 og 15. ágúst sama árs eins og fyrr segir. Þá hafnaði héraðsdómur einnig öllum skuldajafnaðarkröfum gagnáfrýjanda, þó þannig varðandi einn þátt þeirra að hann yrði ekki ákveðinn að svo stöddu. Að teknu tilliti til fyrrgreindra innborgana dæmdi héraðsdómur gagnáfrýjanda því til að greiða aðaláfrýjanda 11.455.000 krónur með dráttarvöxtum frá 27. júní 2001. Héraðsdómur var upp kveðinn 16. júlí 2003. Þann 1. ágúst sama árs greiddi gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda 13.210.098 krónur. Meðal gagna sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt er greiðsluseðill frá Búnaðarbankanum, sem staðfestir að framangreind greiðsla var þann dag innt af hendi. Hins vegar liggur ekki fyrir sérstök kvittun aðaláfrýjanda vegna móttöku á þessari greiðslu. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti skýrði lögmaður gagnáfrýjanda svo frá að endurskoðandi gagnáfrýjanda, sem fyrir héraðsdómi kvaðst hafa haft fyrir hans hönd fjárhagslegt eftirlit með verkinu og annast samningsgerð vegna þess, hafi upplýst sig um að hann hafi eftir uppsögu héraðsdóms leitað samkomulags við lögmann aðaláfrýjanda um uppgjör samkvæmt dóminum, sem hann hafi ekki búist við að yrði áfrýjað af hálfu dómhafa. Hafi hann haft í hyggju að höfða sérstakt mál til heimtu á gagnkröfum í þessu máli. Gjaldkeri áfrýjanda hafi síðan með aðstoð hagdeildar Búnaðarbankans reiknað dómkröfuna með áföllnum dráttarvöxtum til greiðsludagsins og greitt hana eins og hún stóð þá að frádregnum 3.000.000 krónum. Lögmaður aðaláfrýjanda skýrði svo frá við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að endurskoðandinn hafi rætt við sig í síma um greiðslu á dómkröfunni og hafi endurskoðandinn þá verið búinn að ákveða greiðslu af hálfu gagnáfrýjanda. Ekki hafi verið tilgreint að greiðslan varðaði ákveðinn hluta kröfunnar og hafi hún verið innt af hendi án nokkurs fyrirvara. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður við það að miða að umrædd greiðsla hafi verið innt af hendi fyrirvaralaust. Þá verður hvorki ráðið af fjárhæð greiðslunnar né málatilbúnaði gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti að hún varði tiltekna þætti í dómkröfum gagnáfrýjanda í héraði þannig að öðrum þáttum verði haldið til streitu án tillits til hennar. Verður í ljósi framanskráðs ekki hjá því komist að telja að gagnáfrýjun málsins sé ósamrýmanleg þessari greiðslu á meginhluta kröfunnar samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og verður gagnsök því vísað frá Hæstarétti. II. Aðaláfrýjandi sættir sig við niðurstöðu héraðsdóms um ýmsa þætti kröfugerðar sinnar þar fyrir dómi. Endanleg kröfugerð hans fyrir Hæstarétti varðar, auk þeirrar fjárhæðar sem honum var tildæmd í héraði, reyklosunarbúnað, festingar á þakpappa og kröfu vegna lækkunar gagnáfrýjanda á áður greiddum reikningum. Samkvæmt verklýsingu, sem var hluti útboðsgagna, skyldi verktaki leggja til og koma fyrir reyklúgum á þaki byggingarinnar. Skyldi einingarverð innihalda allt efni og alla vinnu sem til þurfti til að fullgera þennan verkþátt þar með talið stýrikerfi og opnunarbúnað. Eins og rakið er í héraðsdómi festi aðaláfrýjandi kaup á reyklosunarbúnaði, sem var annar en sá sem verklýsing gerði ráð fyrir. Gerir hann kröfu um að gagnáfrýjandi greiði sér 3.512.326 krónur sem sé sá umframkostnaður sem af þessu hlaust. Ljóst er af gögnum málsins, sem rakin eru í héraðsdómi, að það voru alfarið ástæður er vörðuðu aðaláfrýjanda sem urðu til þess að í október 2000 var vikið frá verklýsingu og annar búnaður keyptur. Þá er einnig fram komið að ekki náðist á þessum tíma samkomulag með aðilum um að gagnáfrýjandi tæki þátt í þessum viðbótarkostnaði. Getur aðaláfrýjandi ekki eins og hér stendur á reist fjárkröfu á hendur gagnáfrýjanda á því einu að hann hafi veitt samþykki sitt fyrir því að notaður yrði sá búnaður, sem aðaláfrýjandi hafði keypt. Aðaláfrýjandi heldur því fram að hvað sem þessu líði hafi náðst um það samkomulag á fundi 8. ágúst 2001 að gagnáfrýjandi greiddi 2.850.000 krónur vegna þessa. Fyrir héraðsdómi báru fimm menn um niðurstöðu þessa fundar. Töldu þrír þeirra að þar hafi náðst samkomulag um þennan þátt en tveir að svo hafi ekki verið. Verður að telja þá alla tengda ágreiningsefninu með þeim hætti að af framburði þeirra verði ekki leidd sönnun um slíkt samkomulag. Samkvæmt því hefur aðaláfrýjanda ekki tekist að sanna að gagnáfrýjandi hafi samþykkt að greiða meira vegna umrædds reyklosunarbúnaðar en um var samið í verksamningi aðila og verður þessi þáttur kröfu hans því ekki tekinn til greina. Aðila greinir ekki á um að í verklýsingu hafi verið við það miðað að bræða skyldi tvö lög af nýjum þakpappa, sem leggja skyldi yfir eldra þak, við þann pappa, sem fyrir var á þakinu eftir að eldri pappinn hefði verið hreinsaður. Þá er ekki ágreiningur um að gagnáfrýjandi samþykkti tillögu undirverktaka aðaláfrýjanda um að breyta þessari verktilhögun þannig að nýi pappinn yrði festur niður með þar til gerðum festingum, sem borað yrði fyrir í gegn um eldra pappalag og einangrun og þær festar við undirlag þaksins. Í ljós kom að festingar þær sem undirverktakinn pantaði reyndust of stuttar og þurfti því að panta nýjar. Gerir aðaláfrýjandi kröfu um greiðslu á 670.345 krónum af þessu tilefni. Eins og rakið er í héraðsdómi reis af þessu ágreiningur milli aðaláfrýjanda og undirverktakans, sem lyktaði með dómi Hæstaréttar 12. desember 2002 í máli nr. 297/2002. Var þar á því byggt að teikningar af þakinu væru misvísandi og mætti rekja aukakostnað undirverktakans til þess og var aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða undirverktakanum umræddan kostnað. Verður gagnáfrýjandi að bera þann kostnað sem aðaláfrýjandi varð fyrir vegna þessarar ónákvæmni í teikningum sem stöfuðu frá gagnáfrýjanda. Verður þessi liður í kröfu aðaláfrýjanda því tekinn til greina. Aðaláfrýjandi gerir loks kröfu um að gagnáfrýjandi greiði sér 25.657.932 krónur vegna lækkunar á áður greiddum reikningum. Með vísan til forsendna hin áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ekki séu efni til að fallast á þær kröfur sem aðaláfrýjandi reisir alfarið á því að gagnáfrýjandi hafi einhliða og með óheimilum hætti lækkað áður greidda reikninga. Í þessu sambandi verður þó til þess að líta að aðaláfrýjandi reisir þrjá hluta þessarar kröfu jafnframt á öðrum málsástæðum. Í fyrsta lagi hafi aðaláfrýjandi ekki girt vinnusvæðið á þann hátt, sem verklýsing kvað á um. Hafi hann þess í stað notað lausar girðingar og aukna vörslu á svæðinu. Þessi liður hafi verið unninn á annan hátt en í verklýsingu greinir og því sé um að ræða breytingu á verkinu en ekki frávik frá áætluðu magni. Í verksamningi mun hafa verið miðað við 1.500.000 krónur fyrir þennan þátt verksins. Þegar verkþættir, sem varða þennan kafla verklýsingar, voru magnteknir af fulltrúum aðila 12. mars 2001 var bókað að verkkaupi teldi að fyrir þennan lið skyldi greiða 500.000 krónur en liðurinn yrði athugaður nánar af verktaka. Verður ekki séð að frekari athugasemdir hafi komið frá aðaláfrýjanda varðandi þennan lið og var heildarverð hans 500.000 krónur í magnskrá, sem lá til grundvallar áðurnefndri uppgjörstillögu gagnáfrýjanda. Sé litið til málatilbúnaðar aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti verður við það að miða að frumkvæði að þessari breyttu verktilhögun sé frá honum komið. Hafi þetta leitt til sparnaðar fyrir gagnáfrýjanda á aðaláfrýjandi samkvæmt ÍST 30 rétt á hluta af þeim sparnaði, en náist ekki um það samkomulag skal umsjónarmaður verkkaupa úrskurða um skiptinguna. Það gerði umsjónarmaður gagnáfrýjanda við magntöku verksins með því að lækka einingarverð fyrir þennan þátt úr 1.500.000 krónum í 500.000 krónur. Hefur aðaláfrýjandi ekki fært nein efnisleg rök fyrir annarri niðurstöðu og verður hún því látin óbreytt standa. Í annan stað telur aðaláfrýjandi að ekki séu forsendur til að lækka endurgjald fyrir stálslípun steypuyfirborðs á gólfi byggingarinnar. Í ljós hafi komið misfellur á gólfinu, en þessi hluti verksins hafi verið afhentur 1. september 2000. Hér sé því um að ræða ágreining vegna ætlaðs galla á verkinu. Hafi leigutaki í þessum hluta hússins tekið að sér að gera við misfellur á gólfinu og krefja aðaláfrýjanda um kostnað vegna þess. Frágangi gólfsins sé nú lokið og ekki hafi komið fram krafa leigutaka vegna galla á gólfinu. Sé ósannað að það hafi verið gallað. Gagnáfrýjandi heldur því fram að aðaláfrýjandi hafi aðeins framkvæmt lágmarks viðgerðir á gólfinu og á engan hátt bætt úr göllum á vélslípun þess. Á hinum gallaða hluta gólfsins hafi vélslípun því ekki tekist og því hafi umfang verksins réttilega verið minnkað að þessu leyti við magntöku. Í aðilaskýrslu Sigurðar Sigurðssonar framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að undirverktaki sá sem þetta annaðist hafi byrjað að pússa gólfplötuna. Upp hafi komið smávægilegur galli í gólfinu og undirverktakinn hafi í framhaldi þess verið látinn fara frá verkinu. Þennan galla hafi aðaláfrýjandi síðar lagað. Meðal gagna málsins eru ljósmyndir sem sýna misfellur á gólfinu. Samkvæmt magnskrá sem fylgdi verklýsingu var gert ráð fyrir að stálslípun yfirborðs tæki til 8.680 m2. Við magntöku verksins 13. mars 2001 var það talið minna sem nemur 1.098 m2 vegna galla á yfirborði gólfs, en fyrirvari gerður af fulltrúa aðaláfrýjanda um nánari athugun. Ekki verður séð að í framhaldi af þessu hafi komið frekari athugasemdir af hálfu aðaláfrýjanda og var þessi magntala lögð til grundvallar fyrrnefndri uppgjörstillögu gagnáfrýjanda. Verður við það miðað að stálslípun hafi ekki gengið eftir í samræmi við verklýsingu á þeim hluta gólfsins, sem misfellur voru á. Uppgjör verksins skal því miðað við framangreinda magntöku þess. Verður því ekki orðið við kröfu aðaláfrýjanda vegna þessa verkþáttar. Í þriðja lagi telur aðaláfrýjandi að ekki hafi verið forsendur til að lækka umsamið endurgjald vegna uppsetningar og frágangs þakeininga. Í verklýsingu var kveðið á um að á þak hússins skyldu koma innfluttar einingar, sem lagðar skyldu til af verkkaupa. Væri hver eining um 700 kg og þekti um 13 m2. Í magnskrá var miðað við að þessar einingar væru 375 talsins. Gagnáfrýjandi keypti stærri þakeiningar til verksins en verklýsing gerð ráð fyrir og þurfti einungis 210 einingar til að loka þakinu. Við magntöku á verkinu 5. apríl 2001 var miðað við 210 stykki en fulltrúi aðaláfrýjanda gerði fyrirvara um þennan þátt. Í magnskrá var miðað við óbreytt einingarverð frá verksamningi en fækkun eininga úr 375 í 210 sem leiddi til þess að endurgjald vegna þessa liðar lækkaði um 3.069.000 krónur. Aðaláfrýjandi telur að hér sé um að ræða breytingu á verkinu af hálfu verkkaupa en ekki minnkun á umsömdu magni. Hafi þessi breyting ekki leitt til sparnaðar fyrir sig. Fallast verður á það með aðaláfrýjanda að val gagnáfrýjanda á stærri þakeiningum en gert var ráð fyrir í verklýsingu feli í sér breytingu á verkinu. Samkvæmt ÍST 30 getur verkkaupi krafist lækkunar á samningsfjárhæð leiði breyting á verkinu til lægri kostnaðar enda sé sú krafa gerð þegar í stað. Áfrýjandi gerði reikning fyrir þennan verkþátt í samræmi við tilboð sitt og var hann áritaður af byggingastjóra gagnáfrýjanda og greiddur. Verður ekki séð að krafa hafi komið fram af hálfu gagnáfrýjanda um lækkun endurgjalds af þessu tilefni fyrr en löngu síðar í tengslum við uppgjör verksins í heild. Var hún allt of seint fram komin samkvæmt ákvæðum staðalsins og verður þessi kröfuliður aðaláfrýjanda því tekinn til greina. Samkvæmt öllu framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 15.194.345 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir allt að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Gagnsök er vísað frá Hæstarétti. Gagnáfrýjandi, Smáratorg ehf., greiði aðaláfrýjanda, S.S. Byggi ehf., 15.194.345 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2001 til greiðsludags að frádreginni innborgun á 13.210.098 krónum 1. ágúst 2003. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 16. júlí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., er höfðað 24. júní 2002. Stefnandi er S.S. Byggir ehf., Kaldbaksgötu 1, Akureyri. Stefndi er Smáratorg ehf., Sundaborg 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 63.124.894 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 25.657.932 krónum frá 2. maí 2001 til 1. júlí sama árs, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 27. sama mánaðar, en af 63.124.894 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, en til vara að kröfur hans verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Málavextir eru þeir að með verksamningi aðila 10. maí 2000 og að undangengnu útboði tók stefnandi að sér að byggja verslunarmiðstöð fyrir stefnda að Dalsbraut 1 á Akureyri. Er verslunarmiðstöðin nefnd Glerártorg. Verkið fólst einkum í því að breyta um það bil 4000 m² iðnaðarhúsnæði í verslunarhúsnæði og byggja við það um 4700 m² verslunarhús. Í byggingunni áttu að vera um 24 verslanir, auk sameiginlegs rýmis. Samkvæmt verklýsingu átti stefnandi að ljúka að fullu við húsið að utan og ganga frá sameiginlegu rými að innan. Verslunarrýmum átti að skila með vélslípuðum gólfum, en annars var frágangur þeirra ekki innifalinn í verki stefnanda. Umsamið endurgjald til stefnanda samkvæmt verksamningnum var 368.830.439 krónur. Var í samningnum vísað til útboðsgagna frá 1. apríl 2000, tilboðs stefnanda frá 27. sama mánaðar, verkáætlunar hans og íslensks staðals um almenna útboðs- og samningsskilmála um verkframkvæmdir, ÍST-30, og tekið fram að þessi gögn væru, eftir því sem við gæti átt, hluti verksamnings. Samkvæmt 5. gr. hans skyldi verkinu að fullu lokið 1. nóvember 2000. Þá var í þessu ákvæði mælt fyrir um skilatíma á verslunarrýmum til eigenda einstakra verslana þannig að þeir gætu sjálfir hafið vinnu við innréttingar þar. Þannig skyldi flestum verslunarrýmum skilað 15. september 2000, þremur stærstu rýmunum 1. sama mánaðar og einn verslunareigandi átt að fá sitt rými afhent mánuði áður. Í 6. gr. samningsins var svohljóðandi ákvæði, sem bar yfirskriftina „Févíti/bónus“: „Ljúki verktaki ekki verkinu að fullu 1. nóvember 2000 skal hann greiða verkkaupa févíti (dagsektir) kr. 730.000 [...] fyrir hvern almanaksdag sem það dregst að verkinu sé að fullu lokið. Verkkaupi mun ekki beita dagsektum fyrir 15. nóv. 2000, þó að verktaki hafi ekki lokið minniháttar verkum þann 1. nóvember 2000, svo fremi að viðskipti geti hafist 5. nóvember 2000, án þess að þau truflist og að viðskiptavinir verði ekki fyrir óþægindum vegna ólokinna verka.“ Í 2. gr. verksamningsins sagði síðan að stefnandi ætti að leggja til allt efni til verksins, þó að því undanskildu að stefndi skyldi leggja til steypta forspennta bita fyrir þak og þakeiningar. Málið hefur stefnandi höfðað til heimtu eftirstöðva fyrir það verk sem framangreindur samningur málsaðila tók til. Er á því byggt af hálfu stefnanda að í ljósi endanlegra magntalna, aukaverka sem stefnandi hafi unnið og annarra verkþátta sem snúa að byggingu verslunarmiðstöðvarinnar eigi stefnandi rétt til greiðslu úr hendi stefnda að fjárhæð 63.124.894 krónur til viðbótar greiðslu að fjárhæð 354.709.607 krónur sem stefndi hafi þegar innt af hendi fyrir samningsverk. Fjárhæð þessa sundurliðar stefnandi svo, að í fyrsta lagi er gerð krafa að fjárhæð 2.037.051 króna vegna eftirstöðva samningsverks samkvæmt endanlegum magntölum að mati stefnda. Í öðru lagi er um að ræða kröfu vegna samningsverks að fjárhæð 7.238.972 krónur sem stefndi á að hafa haldið eftir sem geymslufé. Samkvæmt þessu hafi stefnda samkvæmt endanlegum magntölum hans sjálfs borið að standa stefnanda skil á 363.985.630 krónum fyrir samningsverkið, en 9.276.023 (2.037.051 + 7.238.972) krónur vanti upp á að fullnaðarskil hafi átt sér stað. Í þriðja lagi lýtur krafa stefnanda að kostnaði sem stefnandi telur sig annars vegar hafa orðið fyrir vegna stöðvunar á steypuframkvæmdum í 7 daga, en krafa vegna þessa nemur 4.200.000 krónum, og hins vegar vegna vinnu tæknimanns, yfirverkstjóra og smiða vegna nýrra og breyttra teikninga, sem krafa er gerð um að greitt verði fyrir með 4.718.100 krónum. Samtals nema þessi kröfuliðir þannig 8.918.100 krónum. Í fjórða lagi tekur krafa stefnanda til kostnaðar vegna reyklosunarbúnaðar að fjárhæð 3.512.326 krónur. Í fimmta lagi er því haldið fram að stefndi hafi í endanlegu uppgjöri lækkað áður greidda reikninga um samtals 25.657.932 krónur. Í sjötta lagi krefur stefnandi stefnda um greiðslu fyrir aukaverk samtals að fjárhæð 21.460.129 krónur. Samkvæmt þessu og að teknu tilliti til þriggja innborgana 16. ágúst og 4. og 14. september 2001 samtals að fjárhæð 5.699.616 krónur nemi skuld stefnda 63.124.894 krónum. Að því er tölulegan grundvöll málsins varðar vísar stefndi til þess í greinargerð sinni að sú fjárhæð sem stefnandi geri kröfu til á hendur stefnda sé ekki í neinu samræmi við þær kröfur sem stefnandi hafi áður sett fram. Þannig hafi krafa stefnanda 10. ágúst 2001 numið 44.853.092 krónum og rúmum einum og hálfum mánuði síðar 34.373.290 krónum. Byggingarstjóri stefnda hafi kynnt stefnanda með bréfi 27. júní 2001 að hann teldi að uppgjör milli aðila gæti farið fram þannig, að stefndi greiddi stefnanda 3.910.581 krónu, enda gæfi stefnandi út reikning og léti stefnda í té tilteknar upplýsingar varðandi snúningshurð og panikopnunarbúnað. Þá greiðslu hafi stefndi innt af hendi hinn 16. ágúst og 14. september 2001, en auk þess hafi hann greitt til 1.789.035 krónur vegna aukaverka við raflagnir 4. september sama árs. Samkvæmt verksamningi málsaðila 10. maí 2000 hafi umsamið verð til viðmiðunar fyrir verktöku stefnanda numið 368.830.439 krónum. Fyrir hafi legið að sú fjárhæð kynni að taka breytingum eftir því sem endanlega staðreyndar magntölur segðu til um á grundvelli einingarverða í tilboðsskrá stefnanda samkvæmt 2. mgr. greinar 0.22 í útboðsgögnum og grein 31.14 í ÍST-30. Við skoðun á kröfum stefnanda verði málatilbúnaður hans ekki skýrður öðru vísi en svo að hann leggi til grundvallar að miða eigi við að heildargreiðsla til hans vegna aðalverksins, eins og það er skilgreint í verksamningi, fyrir utan öll hugsanleg aukaverk, eigi að nema 363.985.630 krónum á grundvelli endurskoðaðra magntalna. Sú fjárhæð sé í samræmi við útreikninga stefnda og uppgjörstillögu hans frá 27. júní 2001 og sæti ekki andmælum. Þá leggi báðir aðilar til grundvallar að stefndi hafi hinn 27. júní 2001 þegar greitt vegna aðalverksins 354.709.607 krónur (kr. 361.948.579 að frádregnu 2% geymslufé kr. 7.238.971) og ennfremur liggi fyrir að stefndi hafi til viðbótar greitt síðasta reikning stefnda nr. 128, útgefinn 12. júlí 2001, að fjárhæð 3.910.581 króna, annars vegar með 3.317.781 krónu 16. ágúst 2001 og hins vegar með 592.800 krónum 14. september sama árs, til samræmis við uppgjörstillögu sína og að stefnandi hafi móttekið þá fjárhæð með fyrirvara. Þá hafi stefndi ennfremur greitt stefnanda 1.789.035 krónur 4. september 2001. Vegna þeirra krafna sem uppi eru í máli þessu hafi stefndi því samtals staðið stefnanda skil á 360.409.223 krónum. Stefndi hafi með uppgjörstillögu sinni 27. júní 2001 gert kröfu til þess, að til viðbótar framangreindri fjárhæð verði honum taldar til tekna við uppgjör málsaðila annars vegar frádráttur vegna vanefnda stefnanda að fjárhæð 3.425.000 krónur og hins vegar tafabætur að fjárhæð 8.030.000 krónur, eða samtals kr. 11.455.000 er leggist við þegar greiddar 360.409.223 krónur, þannig að líta beri svo á að stefndi hafi þegar innt af hendi til stefnanda fyrir umsamið verk og aukaverk samtals 371.864.223 krónur. Til viðbótar þeim 363.985.630 krónum sem málsaðilar eru sammála um að stefnandi eigi rétt á úr hendi stefnda vegna aðalverksins geri stefnandi með málsókn þessari kröfur til þess að stefndi verði dæmdur til að inna enn frekari greiðslu af hendi til hans auk þess sem hann samþykki ekki rétt stefnda til frádráttar vegna meintra vanefnda og tafabóta. Af viðbótarkröfum stefnanda viðurkenni stefndi einungis kröfu stefnanda að fjárhæð 6.089.558 krónur vegna óuppgerðra aukaverka samkvæmt uppgjörstillögu byggingarstjóra stefnda og 1.789.035 krónur vegna samþykktra viðbótarkrafna er tengist rafmagni, eða samtals viðbótarkröfur að fjárhæð 7.878.593 krónur. Heildarkrafa stefnanda, sem viðurkennd sé af stefnda, nemi því 371.864.223 krónum. Þá fjárhæð hafi stefndi hins vegar þegar greitt samkvæmt því sem að framan er rakið. Sé það aðalmálsástæða stefnda fyrir sýknu að hann hafi þannig að fullu staðið stefnanda skil á umsaminni þóknun vegna verksamnings aðila. Ofangreindum skuldajafnaðarkröfum stefnda til viðbótar komi síðan krafa hans til frekari dagsekta þannig að stefndi verði allt að einu sýknaður af öllum kröfum stefnanda þó dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki enn að fullu greitt stefnanda fyrir verkið. Ágreiningur aðila lýtur samkvæmt framansögðu í fyrsta lagi að því hvort stefndi hafi átt rétt til dagsekta úr hendi stefnanda og hvort honum hafi verið heimilt að taka sér greiðslu á þeim með skuldajöfnuði við kröfu stefnanda. Þá deila aðilar í öðru lagi um uppgjör vegna aukaverka og kröfum að fjárhæð samtals 12.430.426 krónur vegna reyklosunarbúnaðar og kostnaðar af stöðvun steypuframkvæmda og vinnu sem stofnað hafi verið til vegna breyttra teikninga hafnar stefndi alfarið. Þá er því mótmælt af hálfu stefnda að áðurgreind krafa stefnanda að fjárhæð 25.657.932 krónur eigi rétt á sér. Loks hefur stefndi samkvæmt framansögðu uppi gagnkröfu vegna meintra vanefnda stefnanda, en þeirri kröfu hafnar stefnandi. Hér á eftir verða einstök ágreiningsefni tekin til úrlausnar hvert um sig. II. Dagsektir. 1. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að á verktímanum hafi verið unnin mjög veruleg aukaverk. Verulegur hluti þeirra hafi komið til á síðustu dögum verksins og þá einkum verk sem tengdust raflögnum. Telur stefnandi að aukaverk hafi valdið allt að 10% hækkun á verkinu. Auk þess hafi verið mikið um breytingar á hönnun þannig að breytingateikningar hafi á endanum orðið um 300 talsins. Þrátt fyrir þetta hafi tekist að afhenda verkið þannig að unnt hafi verið að opna verslunarmiðstöðina 2. nóvember 2000. Enginn áskilnaður hafi komið fram um dagsektir af hálfu stefnda þegar verkið var afhent. Slík tilkynning hafi fyrst borist með bréfi sem dagsett er 29. maí 2001. Hafi stefnandi með bréfi 19. júní sama árs mótmælt því að stefndi ætti rétt á dagsektum. Engu að síður hafi dagsektir að fjárhæð 8.030.000. krónur verið dregnar frá greiðslum til stefnanda og honum tilkynnt það með bréfi 27. júní 2001. Af hálfu stefnanda er á því byggt að verslunarmiðstöðin hafi verið afhent stefnda til notkunar 2. nóvember 2000. Eftir það hafi einkum verið unnið við frágang og stillingu búnaðar í húsinu, sem hafi engin áhrif haft á viðskipti í því. Telur stefnandi samkvæmt þessu að hann hafi staðið við að afhenda húsið á umsömdum afhendingartíma. Er í því sambandi bent á grein 28.9 í ÍST-30, en þar sé kveðið á um það að taki verkkaupi verk eða hluta þess í notkun teljist verktaki hafa skilað þeim hluta eða verkinu í heild. Í ljósi þessa sé ljóst að stefndi eigi ekki rétt á dagsektum. Einnig er á það bent að engin tilkynning hafi borist frá stefnda á verktímanum um að hann hygðist beita dagsektum. Um það hafi fyrst og svo sem að framan greinir verið tilkynnt með bréfi 29. maí 2001. Það hafi verið talin meginregla, sem eigi sér stoð í grein 24.3 í ÍST-30, að verktaki þurfi að tilkynna það sérstaklega ef hann telur sig eiga rétt á framlengingu á skilafresti. Hliðstæð regla gildi um verkkaupa. Eigi verktaki að geta gert ráðstafanir til að afhenda verkið á réttum tíma beri verkkaupa að tilkynna án tafar ef hann telur að afhendingartími verksins standist ekki. Af þessu leiði að stefndi eigi ekki rétt á dagsektum, eins og hann hafi einhliða tekið sér. Þá sé einnig að líta til dagsektaákvæðis í verksamningi. Þar sé tekið fram að stefndi muni ekki beita dagsektum „þó að verktaki hafi ekki lokið minniháttar verkum þann 1. nóvember 2000, svo fremi að viðskipti geti hafist 5. nóvember 2000, án þess að þau truflist og að viðskiptavinir verði ekki fyrir óþægindum vegna ólokinna verka“. Í bréfinu frá 29. maí 2001 segi það eitt um þetta, að eftir hafi verið að ljúka meiriháttar verkum, vegna þess að slökkviliðið hafi þurft að vakta húsið fyrst eftir opnun eða til 10. nóvember. Önnur rök fyrir dagsektum hafi ekki komið frá stefnda. Þannig hafi ekki komið fram hvaða „meiriháttar“ verk hafi verið eftir þegar verkið var afhent. Aðeins hafi verið vísað til þess að slökkviliðið hafi þurft að hafa vakt í húsinu. Eins og skýrt komi fram í útboðsgögnum og verksamningi hafi það ekki verið í verkahring stefnanda að innrétta eða ganga frá einstökum verslunareiningum. Því sé útilokað að unnt sé að beita dagsektum þó ekki hafi verið búið að ganga frá einstökum verslunarrýmum samkvæmt kröfum eldvarnareftirlits. Hvað sem þessu líði þá hljóti stefndi að verða að sýna fram á hvaða „meiriháttar verk” hafi verið eftir þegar hann tók athugasemdalaust við húsnæðinu, auk þess sem hann verði að sanna að öðrum skilyrðum ákvæðisins fyrir beitingu dagsekta sé fullnægt. Eins virðist stefndi telja að hann eigi sjálfdæmi um það hvað teljist „meiriháttar verk”og geti þannig ákveðið hvort stefnanda beri að greiða dagsektir. Stefnandi hafi með bréfi 19. júní 2001 mótmælt því að stefndi ætti rétt á dagsektum, en allt að einu hafi engar skýringar komið fram á því hvaða meiriháttar verk hafi verið eftir þegar húsið var tekið í notkun, aðeins vísað til þess að slökkviliðið hafi þurft að hafa vakt í húsinu. Í grein 28.9 í ÍST-30 komi fram að taki verkkaupi verk í notkun án úttektar beri að líta svo á að verktaki hafa skilað verkinu. Það sé ljóst og óumdeilt að verslunarmiðstöðin var opnuð eða tekin í notkun 2. nóvember 2000. Jafnljóst sé að eftir að verk er afhent verði ekki krafist dagsekta. Ef verki er ekki að fullu lokið þegar það er tekið í notkun þá sé um gallað verk að ræða og það veiti verkkaupa, stefnda í þessu tilviki, rétt til að krefjast úrbóta á göllunum eða skaðabóta, en ekki dagsekta. Stefndi hafi skuldajafnað einhliða þeirri fjárhæð sem hann samkvæmt framansögðu taldi vera hæfilegar dagsektir á móti gjaldföllnum greiðslum til stefnda samkvæmt verksamningnum eins og fram komi í bréfi byggingastjóra frá 27. júní 2001. Það er sérstaklega áréttað af hálfu stefnanda að verulegar breytingar hafi verið gerðar á verkinu á verktímanum. Hér áður hafi verið tekið fram að breytingateikningar hafi verið um 300. Einnig sé rétt að benda á að verulegar breytingar hafi til dæmis verið gerðar á raflögnum, sem að mestu hafi komið til á síðustu dögunum fyrir opnun verslunarmiðstöðvarinnar. Megi benda á að 30% hækkun hafi orðið á raflagnaþætti verksins, sem stefndi hafi samþykkt, þannig að ljóst sé að stefnandi hefði þess vegna átt rétt á framlengingu á skilum á verkinu. Verði ekki fallist á að stefnda hafi verið óheimilt að taka sér dagsektir með þeim hætti sem hann gerði er gerð krafa um að þær verði lækkaðar. Ljóst sé að stefndi hafi tekið verslunarmiðstöðina í notkun 2. nóvember 2000. Ekkert tjón hafi þannig hlotist vegna þeirra tafa sem hann telur vera á skilum á verkinu. Vegna þessa telur stefndi að heimilt sé að lækka dagsektir með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, enda hljóti það að teljast bersýnilega ósanngjarnt að taka dagsektir í þessu tilviki. 2. Í greinargerð stefnda er vísað til þess, að þegar nær dró skiladegi hafi orðið ljóst að ekki tækist að ljúka verkinu á tilskildum tíma. Í kjölfar úttektar 1. nóvember 2000, þegar verkinu átti að vera lokið samkvæmt verksamningi, hafi Slökkvilið Akureyrar bréflega sett fram skilyrði fyrir því að stefnda yrði heimilað að opna verslunarmiðstöðina. Hafi þar komið fram að með því að ýmsum verkum, sem miðað hafi verið við að lokið yrði við fyrir opnun og vörðuðu öryggi fólks, hafi verið ólokið yrði opnun hússins ekki leyfð nema slökkviliðsmenn yrðu á vakt á opnunartíma og að þeir hefðu einkennisklædda öryggisverði sér til aðstoðar. Þá hafi slökkviliðið ekki heimilað opnun efri hæðar Rúmfatalagersins, stærstu verslunarinnar í verslunarmiðstöðinni, þar sem sjálfvirkur reykblásari í rýminu hafi verið óvirkur. Hafi þetta valdið stefnda ófyrirséðum aukakostnaði og óþægindum. Þá megi ráða af gögnum málsins að mjög mikil vinna hafi verið óunnin á þeim tíma þegar öllum meiriháttar verkum hafi átt að vera lokið samkvæmt verksamningi. Þrátt fyrir þetta hafi verslunarmiðstöðin verið opnuð þann 2. nóvember 2000, en vegna seinkunar á framkvæmdum stefnanda hafi sá tími, sem stefndi hafði ætlað sér til að undirbúa opnunina, orðið skemmri en stefndi hafi mátt ganga út frá. Mörgum verkum hafi síðan enn verið ólokið þegar rúmur mánuður var liðinn frá því að verkskil áttu að eiga sér stað. Þann 13. janúar 2001 hafi stefnanda verið tilkynnt að ekki væri hægt að gefa lengri frest til að ljúka verkum og að lokaúttekt ætti að fara fram þann 6. febrúar 2001. Þau verk, sem ekki yrði lokið fyrir þann tíma, yrðu metin og dregin frá lokagreiðslu í samræmi við verksamning og ákvæði ÍST-30. Í bréfi byggingarstjóra til stefnanda 13. febrúar 2001 hafi stefnanda verið veittur einnar viku frestur til viðbótar til að ljúka þeim verkum sem eftir voru. Hafi verið boðað til endanlegrar úttektar þann 20. febrúar 2001 og stefnanda gerð grein fyrir að um lokafrest væri að ræða. Yrði verkinu ekki lokið innan þessa frests myndi stefndi láta vinna verkin á kostnað stefnanda, sbr. ákvæði 28.8 í ÍST-30. Nokkur verk hafi þó verið undanskilin þar sem að ekki hafi verið talið líklegt að það myndi viðra til slíkrar vinnu næstu daga eftir að bréfið var skrifað. Hafi verið veittur frestur til 15. maí 2001 til að ljúka þeim, en um hafi verið að ræða viðgerð á sjónsteypu, viðgerð á þakdúk í línu 6 og seinni umferð málningar á sedrusvið. Þá hafi komið fram í bréfinu að 3.000.000 krónum yrði haldið eftir þar til umræddum verkþáttum væri að fullu lokið og þau yrðu unnin á kostnað stefnanda ef hann sinnti því ekki að ljúka þeim fyrir hin tilgreindu tímamörk. Þann 27. júní 2001 hefði staða mála verið óbreytt að þessu leyti. Stefndi gerir kröfu til þess að viðurkennt verði að honum hafi verið rétt að áskilja sér dagsektir úr hendi stefnanda vegna tafa sem orðið hafi á afhendingu hans á verkinu. Í uppgjörstillögu stefnda frá 27. júní 2001 sé gert ráð fyrir því að tafabæturnar nemi alls 8.030.000 krónum. Stefndi áskilji sér þó rétt til frekari tafabóta þannig að nægi til sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi gerir hins vegar ekki kröfu til frekari tafabóta er leitt gætu til þeirrar niðurstöðu að hann teldist hafa greitt stefnanda meira en hann á réttmætt tilkall til, enda sætti stefndi sig við að máli þessu ljúki með því að hvorugur aðila teljist eiga kröfur á hinn umfram kröfu stefnda til þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar vegna meðferðar málsins. Stefndi reisir kröfur sínar um dagsektir á ákvæði 6. gr. verksamnings málsaðila og ákvæðum 24. kafla ÍST-30. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki lokið verki sínu að fullu hinn 1. nóvember 2000 eins og áskilið hafi verið í 5. gr. verksamningsins. Stefnanda beri því að greiða stefnda 750.000 krónur fyrir hvern almanaksdag sem það dróst að ljúka verkinu. Af hálfu stefnanda sé viðurkennt að verkinu hafi ekki verið að fullu lokið 1. nóvember 2000. Samkvæmt ÍST-30 grein 28.6 teljist verktaki hafa skilað verki að úttekt lokinni. Eftir samningsbundinn afhendingartíma hafi stefndi ítrekað krafið stefnanda um að verkinu yrði lokið án tafar, meðal annars með bréfum byggingarstjóra 4. desember 2000, 13. janúar og 9. og 13. febrúar 2001. Samkvæmt skýrslu byggingarstjóra stefnda hafi úttektir á verkinu farið fram á tímabilinu frá 14. desember 2000 til 12. mars 2001, en flestar úttektir hafi verið gerðar í lok febrúar. Sé við það miðað af hálfu stefnda að verkinu hafi verið lokið 28. febrúar 2001. Stefndi eigi því rétt til tafabóta fyrri afhendingardrátt vegna tímabilsins 1. nóvember 2000 til 28. febrúar 2001. Stefnandi hafi borið því við að niðurlagsákvæði 1. mgr. 6. gr. verksamningsins girði fyrir rétt stefnda til tafabóta og vísar til þess að viðskipti hafi hafist í hluta verslunarmiðstöðvarinnar 2. nóvember 2000. Niðurlagsákvæðið kveði hins vegar á um að stefndi muni ekki beita dagsektarheimild sinni fram til 15. nóvember ef einungis minniháttar verkum er ólokið, viðskipti geti hafist og að þau geti hafist án truflunar og óþæginda fyrir viðskiptavini. Engum þessara þátta hafi verið til að dreifa. Viðskipti hafi aðeins hafist í hluta verslunarmiðstöðvarinnar með því að efri hæð Rúmfatalagersins hafi verið haldið lokaðri, meiriháttar verkum verið ólokið og viðskiptavinir orðið fyrir óþægindum og truflunum. Af hálfu stefnda er á því byggt að hinn 2. nóvember 2000 hafi ekki verið búið að ljúka meiriháttar verkum. Byggingaryfirvöld hafi í fyrstu neitað stefnda um leyfi til að opna verslunarmiðstöðina. Leyfi hafi að lokum verið veitt gegn því skilyrði að slökkviliðið myndi vakta bygginguna allan sólarhringinn auk gæslufyrirtækisins Securitas hf., þó þannig að efri hæð Rúmfatalagersins hafi af öryggisástæðum verið lokuð. Vakt slökkviliðsins hafi staðið til 11. nóvember, en vakt Securitas hf. til 21. sama mánaðar. Stefndi hafi fallist á að meiriháttar verkum hafi verið lokið er slökkviliðið lét af vakt sinni. Stefndi líti jafnframt svo á að þann dag hafi ennfremur lokið því ástandi að viðskiptavinir yrðu fyrir truflun og óþægindum í verslunarmiðstöðinni. Stefndi geri því kröfu til tafabóta fyrir 11 almanaksdaga frá 1. til 11. nóvember eða samtals að fjárhæð 8.030.000 krónur. Eftir 10. nóvember hafi mörgum samningsbundnum verkþáttum enn verið ólokið. Stefnandi hafi ekki sinnt þeirri augljósu skyldu sinni að ljúka þeim eins fljótt og verða mátti. Við endanlega úttekt 28. febrúar 2000 hafi ennþá verið eftir að ljúka við verk sem stefndi hafi yfirtekið í skjóli heimilda sinna samkvæmt ÍST-30. Stefndi eigi því aftur rétt til tafabóta fyrir tímabilið frá 15. nóvember til 28. febrúar 2001 eftir grunnreglu 6. gr. verksamnings aðila, samtals fyrir 105 almanaksdaga, og geri því kröfu til þess að tafabætur fyrir það tímabil verði viðurkenndar til að mæta hugsanlegum kröfum stefnanda. Stefndi hafnar því að hann hafi glatað rétti sínum til samningsbundinna tafabóta með einhverskonar tómlæti eða þegjandi samþykki. Byggingarstjóri stefnda hafi ítrekað kvartað við stefnanda á haustmánuðum 2000 og minnt hann á samningsákvæði og ákvæði ÍST-30 varðandi skil verksins. Er vegna þessa af hálfu stefnda vísað til verkfundargerðar frá 14. nóvember 2000 og bréfa byggingarstjóra 4. og 9. desember 2000 og 9. og 15. febrúar 2001. Krafa um tafabætur hafi síðan verið ítrekuð með bréfi umboðsmanns stefnda, Einars Hálfdánarsonar hæstaréttarlögmanns, 15. febrúar 2001 og bréfi verkefnisstjóra stefnda 29. maí 2001. Þá hafi úttektum á verkinu ekki verið lokið þá er umboðsmaður stefnda ritaði framangreint bréf sitt 15. febrúar 2001 og því teljist áskilnaður um tafabætur hafa verið kynntur stefnanda í tíma. Þá hafnar stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að umfang verksins hafi aukist og hann hafi því fengið rýmri afhendingartíma. Í því sambandi sé einungis á það bent að endanlegar magntölur hafi orðið lægri en gert hafi verið ráð fyrir í útboðslýsingu og tafir vegna nýrrar hönnunar á reyklosunarbúnaði hafi algerlega verið á ábyrgð stefnanda sjálfs. Þá sé ennfremur augljóst að stefnandi hafi aldrei áskilið sér lengri afhendingartíma þó samið hafi verið um nokkur aukaverk. Auk þess hafi stefnanda ekki getað dulist að það varðaði stefnda miklu að geta opnað verslunarmiðstöðina á tilsettum tíma. Til frekari fyllingar kröfum stefnda um tafabætur er á því byggt af hans hálfu að hann hafi orðið fyrir töluverðum fjárútlátum vegna afhendingardráttarins. Hann hafi þurft að greiða slökkviliði Akureyrar og Securitas hf. sérstaklega fyrir gæslu. Þá hafi töfin leitt til umtalsvert meiri umsjónarkostnaðar en ella hefði orðið. Stefndi hafi þannig orðið að greiða ráðgjöfum sínum fyrir vinnuframlag þeirra vegna málsins löngu eftir að verkið átti að vera klárað og uppgert. Fallist dómurinn ekki á rétt stefnda til tafabóta er þess krafist að til lækkunar á kröfum stefnanda komi hæfilegar skaðabætur til stefnda af þessum sökum metnar af dóminum að álitum með hliðsjón af framlögðum dómskjölum. 3. Ákvæði verksamnings aðila frá 10. maí 2000 um dagsektir er tekið upp orðrétt í kafla I hér að framan. Í ákvæðinu fólst meðal annars að svo framarlega sem viðskipti í verslunarmiðstöðinni gætu hafist án truflunar 5. nóvember 2000 og án þess að viðskiptavinir yrðu fyrir óþægindum vegna ólokinna verka myndi stefndi ekki eiga rétt til dagsekta fyrir tímabilið 2. til 15. nóvember 2000 enda þótt stefnandi hefði ekki lokið minniháttar verkum 1. sama mánaðar. Ágreiningslaust er að viðskipti í verslunarmiðstöðinni hófust 2. nóvember 2000. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að önnur skilyrði sem samkvæmt framansögðu voru sett fyrir því að til þess gæti komið að dagsektum yrði beitt fyrir hið tilgreinda tímabil hafi verið fyrir hendi. Er þá sérstaklega til þess að líta að í málatilbúnaði stefnda hefur nær eingöngu verið látið við það sitja að vísa um rök fyrir heimild til töku dagsekta til þess að opnun verslunarmiðstöðvarinnar hafi verið bundin því skilyrði að slökkvilið vaktaði bygginguna og að önnur öryggisgæsla yrði þar innan dyra. Um ástæður þess að þessi skilyrði voru sett segir í bréfi slökkviliðsstjóra og byggingafulltrúa Akureyrarbæjar að í ljós hafi komið að ólokið væri vinnu við brunaviðvörunarkerfi, reykblásara og neyðarlýsingu að einhverju leyti. Í vitnisburði Tómasar Sæmundssonar, en fyrirtæki í eigu hans annaðist sem undirverktaki stefnanda vinnu við raflagnir í verslunarmiðstöðinni, kom fram að þessi óloknu verk hafi eingöngu að litlu leyti varðað verkþætti sem verksamningur málsaðila tók til. Þá kom meðal annars fram hjá vitninu að reykblásari á efri hæð Rúmfatalagersins hafi komist í gagnið seinni part þess dags sem verslunarmiðstöðin var opnuð, en lokað hafi verið fyrir aðgang að þessu rými fram að því þar eð vinnu við reykblásarann var ekki lokið. Að þessu virtu og með hliðsjón af sönnunarfærslu stefnda að öðru leyti eru ekki efni til að líta svo á að meiriháttar verkum hafi verið ólokið þá er verslunarmiðstöðin var opnuð. Telur dómurinn þannig ekki unnt að leggja annað til grundvallar en að á tilgreindu tímamarki hafi eingöngu verið ólokið minniháttar verkum og að þau hafi að auki ekki snert viðskipti í verslunarmiðstöðinni með þeim hætti sem áskilið var samkvæmt dagsektarákvæði verksamnings. Við þetta bætist að í grein 28.9 í ÍST-30, sem var hluti verksamnings, er kveðið á um það að taki verkkaupi verk eða hluta þess í notkun telst verktaki hafa skilað þeim verkhluta af sér sem verkkaupi tekur í notkun. Þótt í ljós sé leitt að verkinu hafi ekki endanlega verið lokið 2. nóvember 2000 leiðir þetta ákvæði staðalsins og sú staðreynd að verslunarmiðstöðin var að fullu tekin í notkun þann dag sjálfstætt til þess að réttur til dagsekta stofnaðist ekki. Loks er það svo, að ekki verður séð að áskilnaður um dagsektir hafi fyrst verið hafður uppi fyrr en í bréfi til stefnanda 15. febrúar 2001. Þeim áskilnaði var síðan ekki fylgt eftir fyrr en með bréfi 29. maí sama árs, þar sem fyrst var sett fram töluleg kröfugerð, en hún tók eingöngu til tímabilsins 1. til og með 10. nóvember 2000. Þótt ekki kæmi annað til stæðu þessi atvik því í vegi að stefndi ætti lögvarða kröfu til dagsekta úr hendi stefnanda. Samkvæmt framansögðu er því hafnað að stefndi eigi kröfu á hendur stefnanda um greiðslu dagsekta. Þá hefur stefndi ekki heldur sýnt fram á að þau fjárúrlát sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna öryggisgæslu og aukins umsjónarkostnaðar verði rakin til atvika sem talist geta á ábyrgð stefnanda, en svo sem fram hefur komið var frágangur einstakra verslunarrýma ekki í höndum stefnanda að öðru leyti en því að honum bar að skila þeim með vélslípuðum gólfum. Er því ekki fallist á kröfu sem stefndi gerir til skaðabóta úr hendi stefnanda vegna afhendingardráttar, en stefndi hefur krafist þess að þær verði metnar að álitum. III. Krafa stefnda vegna meintra vanefnda stefnanda. 1. Í bréfi sem byggingarstjóri stefnda ritaði stefnanda 27. júní 2001 kemur fram að 9.276.023 krónur hafi þá vantað upp á að stefndi hefði að fullu gert upp við stefnanda vegna samningsverks. Þannig hefði stefnandi þá átt inni hjá stefnda geymslufé að fjárhæð 7.238.972 krónur og eftirstöðvar miðað við endanlegar magntölur að fjárhæð 2.037.051 krónu. Er áður gerð grein fyrir þessu í umfjöllun um tölulegan grundvöll málsins. Þá féllst stefndi á það í þessu bréfi að greiðsla fyrir óuppgerð aukaverk ætti að nema 6.089.558 krónum. Á móti setti stefndi fram gagnkröfu á hendur stefnanda sem auk dagsekta, sbr. kafli II hér að framan, laut að meintum vanefndum stefnanda. Nemur gagnkrafa vegna vanefndanna samtals 3.425.000 krónum og skiptist hún í fjóra liði. Í fyrsta lagi er gerð krafa um greiðslu á kostnaði að fjárhæð 2.625.000 krónur vegna viðgerðar á sjónsteypu og þakdúk í línu 6. Í öðru lagi er krafist frádráttar vegna „ófullnægjandi einangrunar almennt“. Í þriðja lagi tekur þessi gagnkrafa til sparnaðar sem staðhæft er að stefnandi hafi notið með því að notaðir hafi verið ádráttarhólkar utan um pípulagnir í stað vafinnar steinullareinangrunar. Í tilvitnuðu bréfi var inneign stefnanda hjá stefnda skuldajafnað á móti meintri kröfu stefnda vegna vanefnda stefnanda og dagsekta. Stefnandi telur að engin skilyrði hafi verið til að skuldajafna einhliða með þessum hætti. Ekki verður séð að heimild sé til þess í samningi aðila eða ÍST-30. Í grein 31.4.2 í staðlinum segi þvert á móti að geymslufé falli í gjalddaga þegar verki er skilað fullgerðu. Þá sé það svo að almennar reglur eigi að gilda um skuldajöfnuð sem þennan. Þegar umræddur skuldajöfnuður var framkvæmdur hafi legið fyrir að stefnandi taldi engin skilyrði vera fyrir hendi til þess að beita dagsektum. Þá hafi stefndi á þessum tíma engan reka gert að því að sanna að verkið væri gallað og þá eftir atvikum hvaða kostnaður hlytist af því að bæta úr göllunum. Skuldajöfnuðurinn hafi því ekki verið heimill. Að því er einstaka kröfuliði í gagnkröfu stefnda varðar heldur stefnandi því fram að ekki hafi verið sýnt fram á af verkkaupa að svonefnd sjónsteypa hafi verið gölluð, en með sjónsteypu er átt við steyptan flöt sem ekki er gert ráð fyrir að verði meðhöndlaður frekar eftir fráslátt móta. Stefnandi hafi mótmælt þegar í stað þessum frádrætti með bréfi 29. júní 2001. Ekkert mat liggi fyrir, aðeins einhliða ákvörðun byggingastjóra um að sjónsteypan hafi verið gölluð. Í verklýsingu sé ekki að finna leiðbeiningar hér að lútandi umfram almennar leiðbeiningar í kafla 2.3. Stefndi hafi ekki látið gera við sjónsteypuna eða með öðrum hætti sýnt fram á að sú fjárhæð, sem haldið var eftir, hafi verið í einhverju samræmi við kostnað sem hlotist hafi af því að bæta úr hugsanlegum galla. Það sé ekki í samræmi við almennar reglur að stefndi geti ákveðið einhliða að verkið hafi verið gallað og hvað kosta muni að gera við galla. Grein 20.6 í ÍST-30 breyti engu í þessu sambandi því að með henni sé ekki verið að breyta þeirri almennu reglu að sá sem bera vill fyrir sig galla á verki verði að sanna tilvist hans og eftir atvikum hvað kosta muni að bæta úr honum. Hið sama eigi við um meintan galla í þakdúk. Stefnandi hafi strax mótmælt því að um galla væri að ræða. Þá sé sérstaklega til þess að líta varðandi þennan kröfulið að eftir að stefnandi hafði lokið verkinu hafi verið unnið á þakinu við að koma fyrir loftræstitúðum og tilheyrandi búnaði fyrir fjöldann allan af verslunum í húsinu. Pappinn á þakinu hafi því verið gataður eftir að verkþætti stefnanda var lokið, auk þess sem fjöldi manna hafi verið að vinna á þakinu á vegum verslunareigenda allt fram að því að húsið var tekið í notkun 2. nóvember. Þá hafi stefndi sjálfur lagt til einingarnar í þakið, þannig að hafi galli komið fram þar geti hann allt eins hafa verið til staðar í þakeiningunum. Loks teflir stefnandi því fram að því er þennan kröfulið varðar að sá undirverktaki sem annaðist þennan verkþátt hafi þegar lagfært það sem úr þurfti að bæta án þess að krefjast greiðslu fyrir það. Stefnandi telur að hann hafi einangrað lagnir í samræmi við verklýsingu, enda liggi ekkert fyrir um þennan galla annað en fullyrðing byggingarstjóra, sem fyrst hafi verið sett fram löngu eftir að verkinu er lokið. Hluti af þessum galla sé vegna þess að sleppt hafi verið, með samþykki eftirlitsmanns stefnda, að einangra súlur í einu verslunarrýminu. Engu að síður hafi reikningar vegna þess þáttar verið greiddir að fullu og síðan bakfærðir. Hér sé því ekki um vanefnd að ræða af hálfu stefnanda heldur breytingu á verki, sem eftirlitsmaður stefnda hafi samþykkt og greitt fyrir að fullu, en mörgum mánuðum síðar lækki sami maður síðan greiðsluna einhliða. Að því er varðar galla á frágangi á einangrun er því haldið fram að stefnandi hafi með bréfi 29. júní 2001 boðist til að laga þá galla sem rekja mætti til vinnubragða starfsmanna hans. Þessu tilboði hafi ekki verið svarað af hálfu stefnda. Samkvæmt almennum reglum og grein 20.6 í ÍST-30 eigi stefnandi rétt á að bæta úr göllum sem kunna að hafa verið á verkinu. Þar sem stefndi hafi ekki tekið boði hans um úrbætur verði stefndi sjálfur að bera þann kostnað sem hugsanlega hlaust af þeim. Þá telur stefnandi að hafi frágangi á einangrun verið áfátt þá sé það að rekja til skemmda sem átt hefðu sér stað eftir að tekið var til við að innrétta verslunarrýmin. 2. Stefndi telur viðurkennt af stefnanda að gagnkröfur hans vegna vanefnda séu réttmætar og þær eigi að koma stefnda til tekna í uppgjöri aðila. Telur stefndi galla á sjónsteypu augljósa og frágangur útveggja sé að því leyti ekki í þeirri mynd sem stefndi hafi mátt gera ráð fyrir að teknu tilliti til verklýsingar. Vísar stefndi til fjölmargra funda byggingarstjóra stefnda með stefnanda varðandi kröfu hans um að gert yrði við sjónsteypu. Þá sé einagrun augljóslega ábótavant. Sparnaður stefnanda af því að nota ádráttarhólka í stað steinullareinangrunar sé ennfremur óumdeildur. Telur stefndi að hann hafi stillt gagnkröfum sínum mjög í hóf. Úrskurði stefnda sem verkkaupa um ágreiningsefnin liggi fyrir, sbr. greinar 16.4 og 32.1 í ÍST-30. Stefnandi hafi í engu hnekkt þessum úrskurði með viðhlítandi hætti og hljóti því uppgjör aðila að byggjast á honum. 3. Andstætt því sem fram kemur í greinargerð er þeim gagnkröfum stefnda sem hér eru til umfjöllunar alfarið mótmælt af hálfu stefnanda. Stefndi krefst viðurkenningar á því að hann eigi gagnkröfu á hendur stefnanda vegna galla í svokallaðri sjónsteypu, en að auki tekur gagnkrafan til þriggja annarra verkþátta. Í bréfi sem byggingarstjóri stefnda ritaði stefnanda 27. júní 2001 nam krafa vegna sjónsteypunnar og viðgerðar á þakdúk í línu 6 samtals 2.625.000 krónum, en sú fjárhæð var ekki sundurliðuð í bréfinu. Í greinargerð segir að gagnkrafa stefnda vegna sjónsteypu nemi framangreindri fjárhæð, en ekki er þar minnst sérstaklega á kröfu vegna viðgerðar á þakdúk. Í skýrslu byggingarstjóra er framangreind fjárhæð sundurliðuð þannig að 1.574.000 krónur eru vegna sjónsteypu og 1.051.000 krónur vegna þakdúks. Gagnkrafa vegna þeirra tveggja verkþátta sem eftir standa nemur samtals 800.000 krónum og skiptist sú fjárhæð þannig að gerð er krafa um greiðslu á 500.000 krónum vegna galla á einangrun og 300.000 krónum vegna sparnaðar stefnanda af því að nota ádráttarhólka í stað vafinnar steinullareinangrunar. Stefndi hefur ekki með matsgerð rennt stoðum undir þá gagnkröfu sem hann samkvæmt framansögðu hefur uppi á hendur stefnanda. Þannig hafa þeir annmarkar sem gagnkrafan tekur til ekki verið sannreyndir með matsgerð og fjárhæð gagnkröfu er eingöngu byggð á áætlun stefnda sjálfs. Stendur þessi aðstaða því alfarið í vegi að taka megi til greina þann hluta gagnkröfunnar sem snýr að öðrum verkþáttum en sjónsteypu, enda telst hann ekki með öðrum hætti studdur viðhlítandi gögnum. Í grein 2.3.0 í verklýsingu kemur meðal annars fram að áríðandi sé að öll steypa verði gallalaus og áferðarfalleg, ekki síst þar sem steypuyfirborð verður sýnilegt. Skuli hafa þetta ríkt í huga við alla steypuvinnu. Dómurinn telur að þessa ákvæðis útboðslýsingar hafi ekki verið nægilega gætt að því er varðar sýnilegt yfirborð steyptra útveggja. Kom þannig að mati dómsins í ljós í vettvangsgöngu við aðalmeðferð málsins að frágangur svokallaðrar sjónsteypu er víða ekki með þeim hætti sem stefndi mátti með réttu gera kröfu til. Vegna þessa á stefndi fjárkröfu á hendur stefnanda, enda er ekki fallist á það með stefnanda að réttur hans til úrbóta standa því í vegi að þessi krafa geti að svo stöddu verið fyrir hendi, en undir rekstri málsins hefur þeirri málsástæðu verið teflt fram. Til þess er hins vegar að líta að fjárhæð þeirrar kröfu stefnda sem að þessum galla lýtur styðst með sama hætti og aðrir liðir gagnkröfu eingöngu við áætlun hans sjálfs. Eru engin efni til að styðjast við þessa áætlun stefnda við ákvörðun bóta til hans vegna þess galla sem hér um ræðir. Ákvörðun um bótafjárhæð verður ekki heldur reist á öðrum framlögðum gögnum og dómurinn hefur engar forsendur til að meta bætur að álitum. Verður að þessu virtu leyst úr ágreiningi málsaðila án tillits til þessarar gagnkröfu stefnda. IV. Krafa stefnanda vegna stöðvunar steypuframkvæmda. 1. Eins og vikið hefur verið að kom upp ágreiningur milli aðila vegna þeirrar steypu sem stefnandi hugðist nota í svokallaða sjónsteypu. Stefnandi telur að þessar aðfinnslur stefnda hafi verið óréttmætar og þær hafi ekki stuðst við verklýsingu, sem verið hafi ákaflega takmörkuð að því er varðar þennan verklið. Þessi ágreiningur hafi orðið til þess að ekki var steypt í sjö daga, en auk þess hafi byggingarstjóri gert kröfu um að önnur og dýrari steypa, en gert hafi verið ráð fyrir í útboðsgögnum, yrði notuð. Stefnandi telur að stefnda hafi ekki verið heimilt að stöðva verk hans með þessum hætti. Samkvæmt ÍST-30 greinum 20.4 og 20.4.1 sé gert ráð fyrir að verkkaupi geti krafist þess að verktaki láti í té gögn til að meta efni, sem notað er til verksins. Þessi ákvæði staðalsins hafi þann tilgang að unnt sé að sannreyna að efni sé í samræmi við samning aðila. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar sé ekki um það að ræða, þar sem byggingarstjóri stefnda hafi gert kröfur sem eigi sér enga stoð í verklýsingu. Sjáist það best á því að önnur steypugerð en gert sé ráð fyrir í verklýsingu hafi verið valin. Þess vegna telur stefnandi að stefnda beri að bæta honum það tjón, sem hann varð fyrir vegna þessa. Stefnandi hafi fengið undirverktaka frá Reykjavík til að vinna þennan verkþátt og sé krafan sundurliðuð á skjali sem hann hafi lagt fram í málinu. 2. Í greinargerð er því haldið fram að í byrjun steypuframkvæmda við verkið hafi komið í ljós að steypan leit ekki vel út þegar slegið var frá mótunum. Mikið var um steypuhreiður, steypan hafi skilið sig í mótunum og sementsefjan lekið út. Upphaflega hafi byggingarstjóri stefnda talið að stefnandi hefði ekki lagt nægilega vinnu í að titra steypuna og jafna yfirborð í veggjamótum. Eftir aðfinnslur byggingarstjórans hafi því verið lofað af hálfu stefnanda að betur yrði vandað til verksins. Þrátt fyrir augljós merki um vandaðari vinnubrögð hafi þau ekki skilað tilætluðum árangri. Þegar nánar hafi verið gætt hafi komið í ljós að sú steypa sem stefnandi notaði hafi ekki verið nægjanlega góð. Hún hafi skilið sig að við niðurlögn og greinilega vantað í hana fylliefni. Af verkfundargerðum megi ráða að málsaðilar hafi ítrekað fundað um þetta vandamál og meðal annars átt fundi með fulltrúum steypustöðvarinnar, Arnarfells ehf., en frá þeirri stöð hafi stefnandi hugsað sér að kaupa steypu til verksins. Hafi þeim viðskiptum lokið þannig að fulltrúar steypustöðvarinnar neituðu að gefa upplýsingar um efnasamsetningu steypunnar. Hafi byggingarstjóri stefnda þá neyðst til að stöðva notkun á umræddri steypu í sökkla og veggi, en leyft notkun hennar í gólfplötu. Sökklar og veggir hefðu síðan verið steyptir með steypu frá steypustöðinni Möl og Sandi hf. Byggingarstjóri stefnda hafi samkvæmt framansögðu stöðvað notkun á steypu frá Arnarfelli ehf. þegar ekki fengust upplýsingar um innihald hennar. Samkvæmt grein 20.4 í ÍST-30 beri verktaka skylda til að koma með umbeðnar upplýsingar um efni ef verkkaupi óskar þess. Þá komi fram í grein 20.5. að verkkaupi eða umsjónarmaður hans geti hafnað efni eða unnu verki sem ekki er eins og samningur áskilur. Beri verktaka þá að bæta úr því sem áfátt er án ástæðulauss dráttar. Það hafi stefnandi ekki gert í umræddu tilviki og verði hann að bera hallann af því. Þá komi fram í grein 2.3.0 í verklýsingu að áríðandi sé að steypa í útveggjum sé veðrunarþolin og vatnsheld. Óski verkkaupi eftir því skuli verktaki leggja fram fullnægjandi gögn frá Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins hvað þessi atriði varðar. Stefnandi hafi eingöngu að hluta til lagt fram umbeðin gögn og þá eftir mikla eftirgangssemi byggingarstjóra. Sé því ljóst að samkvæmt verklýsingu og ÍST-30 hafi stefndi verið í fullum rétti með að hafna því að steypan væri notuð í gólf, veggi og sjónsteypuveggi. Þrátt fyrir það hafi stefnanda verið leyft að nota steypuna í gólfplötur og veggi sem ásættanlegt var að gert yrði við eftir á. Eftir stóð að ekki hafi verið ásættanlegt að leyfa notkun á steypunni í sjónsteypuvegg, þar sem allir gallar og allar viðgerðir á steypunni yrðu sýnilegar eftir á og til lýtis. Ennfremur hafi ekki verið ásættanlegt að nota steypu frá umræddu fyrirtæki í sjónsteypuvegg þar sem vafi hafi leikið á því hvert væri veðrunarþoli hennar. Þar sem upplýsingar um innihald steypu Arnarfells ehf. bárust ekki hafi sú ákvörðun verið tekin að steypa frá öðru fyrirtæki skyldi notuð. Á verkfundi 21. júlí 2000 hafi stefnandi áskilið sér rétt til að fá greitt fyrir þann aukakostnað sem af þessu hlytist. Hafi eftirlitsaðili á vegum stefnda ítrekað af því tilefni að steypan sem Arnarfell ehf. bauð væri ekki nægilega góð og að stefndi myndi ekki borga þann aukakostnað sem af því myndi hljótast fyrir stefnanda að kaupa steypu sem væri í lagi. Einnig hafi verið lögð áhersla á það væri alfarið á ábyrgð stefnanda að sjá til þess að steypa fullnægði áskildum kröfum og niðurlögn á henni væri ásættanleg. Stefndi telur að byggingarstjóri hans hafi haft fulla heimild til að krefjast allra upplýsinga um samsetningu þeirrar steypu sem stefnandi hugðist nota, ekki síst eftir að ágallar á henni höfðu komið í ljós. Þá telur stefndi að hann hafi verið í fullum rétti með að stöðva vinnu stefnanda með þeirri steypu. Vísar stefndi í þessu sambandi til 20. kafla ÍST-30, einkum greinar 20.4 og kafla 2.3 í verklýsingu. Samkvæmt þeim kröfulið sem hér um ræðir fari stefnandi fram með kröfu á hendur stefnda um greiðslu á 4.200.000 krónum vegna meintra tafa á steypuvinnu í 7 daga. Hafna verði þessari kröfu að öllu leyti vegna þess að meint töf á steypuframkvæmdum verði ekki metin stefnda til sakar eins og málið er vaxið og því skorti huglæg skilyrði þess að skaðabótaábyrgð verði lögð á stefnda vegna hugsanlegs tjóns stefnanda af þessum sökum. Stefndi hafi haft ríka hagsmuni af því að fá fullvissu fyrir því að steypa sú sem stefnandi hugðist nota myndi uppfylla almennar og sérstakar gæðakröfur. Töf sem orðið hafi á því að þær upplýsingar yrðu lagðar fram sé því algerlega á ábyrgð stefnanda sjálfs. Byggingarstjóri hafi með engu móti getað heimilað notkun steypunnar, enda sjálfur ábyrgur gagnvart byggingaryfirvöldum ef útaf kynni að bera við framkvæmdina, sbr. 44. og 51. gr.skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 32. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá verði ennfremur að hafna þessari kröfu stefnanda þar sem hann hafi ekki lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings henni. Stefnandi hafi með öðrum orðum ekki sannað umfang hins meinta tjóns. Sundurliðun kröfunnar á framlögðu dómskjali sé sérstaklega mótmælt og vísa beri þar greindum rökstuðningi algerlega á bug. Þá séu skýringar stefnanda í stefnu í meira lagi vafasamar um að hann hafi þurft að halda uppi vinnuflokki frá Reykjavík á meintum tafatíma. Þvert á móti liggi fyrir að steypuvinnuflokkur á vegum stefnanda, sem stefndi telur vera þann sama og stefnandi prjónar kröfugerð sína utan um, hafi á meintum tafatíma unnið að uppsteypu á einbýlishúsi á Akureyri. Þannig hafi stefnanda verið fært að nota þennan flokk manna á öðrum stað þegar steypuvinna fyrir stefnda lá niðri. 3. Krafa stefnanda vegna stöðvunar á steypuframkvæmdum nemur svo sem fram er komið 4.200.000 krónum. Krafa þessi sundurliðast þannig að í fyrsta lagi er þess krafist að stefndi greiði laun 6 manna steypuflokks í 7 daga miðað við 15 stunda vinnudag, eða alls 630 vinnustundir. Er í kröfugerð stefnanda við það miðað að endurgjald fyrir hverja vinnustund eigi að nema 3.800 krónum. Þessi kröfuliður nemur því 2.394.000 krónum (630 x 3.800). Þá er í öðru lagi gerð krafa til þess að stefndi greiði laun verkstjóra í 7 daga og nemur sá kröfuliður 235.200 krónum. Í þriðja lagi tekur þessi krafa stefnanda til greiðslu launa fjögurra járnamanna í 7 daga, þrettán tíma á dag, og nemur krafa vegna þessa 1.164.800 krónum. Í fjórða lagi gerir stefnandi kröfu til þess að stefnda verði gert að greiða fyrir leigu á tveimur lyftum og nemur krafa vegna þess 245.000 krónum. Loks er þess krafist að stefndi greiði gistingu og fæði í 7 daga fyrir alls 7 menn, en samtals hljóðar krafa stefnanda vegna þessa upp á 161.000 krónur. Með bréfi byggingarstjóra stefnda til stefnanda 15. júní 2000 var farið fram á það að öll steypuvinna yrði stöðvuð strax þar sem steypa frá Arnarfelli ehf. uppfyllti ekki þær kröfur sem gerðar væru í útboðsgögnum. Þennan sama dag óskaði byggingarstjóri skriflega eftir því við stefnanda að veittar yrðu upplýsingar um innihald steypu frá Arnarfelli ehf., þar á meðal upplýsingar um kornadreifingu, en af því bréfi verður ráðið að ósk þessa efnis hafi áður verið sett fram. Ekki verður séð að umbeðnar upplýsingar hafi verið veittar. Á þessum tíma og svo sem áður greinir lá fyrir að frágangur steypu úr mótum og gæði hennar var víða ekki með þeim hætti sem stefndi mátti gera kröfu til. Var byggingarstjóri stefnda að þessu virtu í fullum rétti með að leggja bann við því að steypa frá Arnarfelli ehf. yrði við óbreyttar aðstæður notuð við sjónsteypuvinnu, sbr. meðal annars grein 20.4 í ÍST-30. Ekki er unnt að líta svo á að bréf byggingarstjóra hafi í reynd falið annað og meira í sér. Verður bréfið þannig ekki skilið svo að með því hafi verið mælt fyrir um skilyrðislausa stöðvun steypuframkvæmda, heldur eingöngu að steypa frá öðrum framleiðanda skyldi að óbreyttu notuð. Að þessu virtu telur dómurinn að leggja verði til grundvallar við úrlausn um þessa fjárkröfu stefnanda að steypuvinna hafi ekki stöðvast vegna atvika sem talist geta á ábyrgð stefnda. Leiðir þetta eitt og sér til þess að skilyrði brestur til að taka megi kröfuna til greina. Þess utan hefur stefnandi í engu fært fyrir því sönnur að hann hafi vegna stöðvunar steypuframkvæmda orðið fyrir því tjóni sem þessi krafa hans felur í sér. V. Krafa stefnanda vegna vinnu við breyttar teikningar. 1. Svo sem fram er komið gerir stefnandi kröfu til þess að fá greiddan úr hendi stefnda kostnað sem hann kveðst hafa orðið fyrir og sem rakinn verði til vinnu tæknimanns, yfirverkstjóra og smiða vegna móttöku og yfirferðar á nýjum og breyttum teikningum. Nemur þessi krafa 4.718.100 krónum. Stefndi hefur að því er þessa kröfu varðar vísað til þess að hvergi í stefnu eða öðrum framlögðum skjölum sé að finna rökstuðning fyrir henni eða hvernig umkrafin fjárhæð sé til komin. Einungis sé í stefnu vísað til þess að breytingateikningar hafi verið „um 300 á verktímanum“. Krafa þessi sé því vanreifuð og ómögulegt sé fyrir stefnda að bregðast við henni svo eitthvert vit sé í. Augljóslega verði því að sýkna stefnda af þessum kröfulið þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi beri skaðabótaábyrgð á meintu tjóni stefnanda auk þess sem umfang meints tjóns sé hvorki sannað né gerð tilraun til að leiða líkur að umfangi þess. Stefndi mótmælir því sérstaklega að gerðar hafi verið allt að 300 breytingateikningar. Flestar teikningar sem gerðar voru eftir að verkið byrjaði hafi verið venjulegar og eðlilegar vinnuteikningar með nánari útskýringum og málsetningum og í mörgum tilfellum hafi stefnandi óskað eftir slíkum teikningum til að einfalda vinnu sína. Þá sé rétt að taka fram að breytingar sem gerðar voru á raflagnateikningum í lok verksins hafi verið gerðar að beiðni stefnanda vegna þess að hann hafi fest kaup á brunaviðvörunarkerfi sem ekki hafi verið í samræmi við það sem útboðsgögn gerðu ráð fyrir. Þá vísar stefndi til greinar 6.1.0 í útboðslýsingu, en þar komi fram að ekki hafi allri hönnun verslunarmiðstöðvarinnar verið lokið við samningsgerðina. Þá bendir stefndi á að þar sem um ca. 10.000 m² byggingu hafi verið að ræða hafi stefnandi mátt gera ráð fyrir miklum fjölda teikninga og að hann gæti ekki áskilið sér sérstaka þóknun fyrir að handleika þær og fara eftir þeim við smíðina. Að auki sé til þess að líta að samkvæmt grein 0.25 í útboðslýsingu hafi allur kostnaður vegna þessa verið innifalinn í tilboði stefnanda. Enn er það málsástæða stefnda varðandi þennan kröfulið að krafan sé allt of seint fram komin og að hún hafi verið sett fram löngu eftir að allir frestir til þess voru liðnir. Þá sé fjárhæð kröfunnar mótmælt ex tuto sem allt of hárri. 2. Í stefnu er í engu gerð grein fyrir þeirri kröfu stefnanda sem hér um ræðir. Þar er að vísu nefnt að breytingateikningar hafi verið um það bil 300 talsins, en sú umfjöllun er sett fram í tengslum við kröfu stefnda um dagsektir. Rök fyrir greiðsluskyldu stefnda skortir þannig alfarið í stefnu og útlistun á tölulegum grundvelli þessarar kröfu er ekki heldur að finna þar. Málatilbúnaður stefnanda að öðru leyti hefur í litlu sem engu varpað ljósi á þessa kröfu hans. Verður í ljósi þessa ekki ályktað á annan veg en þann að breytingar á teikningum hafi ekki verið umfangsmeiri en stefnandi mátti búast við þá er verksamningur var gerður. Er með vísan til þessa fallist á það með stefnda að engin efni séu til að fella á hann skyldu til að greiða þessa kröfu stefnanda eða hluta hennar. VI. Krafa stefnanda vegna reyklosunarbúnaðar. 1. Á byggingartíma verslunarmiðstöðvarinnar var meðal annars gerð breyting á verkinu frá upphaflegum hugmyndum sem laut að reyklosunarlúgum og reykblásurum. Í stefnu er tekið fram að því er þetta varðar að á verkfundi 11. október 2000 hafi verið rætt um að keyptur yrði annar búnaður af stefnanda en gert hafi verið ráð fyrir í útboðsgögnum, en aðilar hafi nokkru fyrr rætt um þetta sín á milli. Aftur hafi verið rætt um málið á verkfundi 18. október og síðan bókað um breytingu á fundi viku síðar. Af þessum gögnum verði ekki annað ráðið en að fulltrúar stefnda hafi samþykkt án nokkurs fyrirvara að nota þann búnað sem stefnandi lagði til. Stefndi hafi athugasemdalaust látið breyta teikningum og hann hafi sjálfur fest kaup á nýjum strengjum, sem þörf hafi verið á til að unnt væri að nota þann búnað sem stefnandi keypti. Stefndi hafi ekki hreyft athugasemdum vegna aukins kostnaðar sem af þessu hlaust fyrr löngu eftir að verkinu var lokið. Aðilar hafi haldið fund um þennan ágreining 8. ágúst 2001 þar sem samþykkt hafi verið af fulltrúum stefnda að greiða aukalega 2.850.000 krónur vegna þessarar breytingar, en þennan fund hefðu setið af hálfu stefnda byggingastjóri, verkefnisstjóri og hönnuður. Hinn 4. september 2001 hafi stefnanda síðan borist uppgjör, sem hann hafi búist við að yrði í samræmi við samkomulag sem gert hafi verið á fundinum. Annað hafi komið á daginn og hafi stefnandi með uppgjörinu aðeins fengið greiðslu á hluta þeirrar kröfu sem hann telur að samkomulag hafi tekist um. Hafi stefnandi mótmælt þessu með bréfi þennan sama dag og ítrekað þau sjónarmið sín að búið væri að semja um kostnað við reyklosunarbúnaðinn. Telur stefnandi að líta verði til þess að stefndi hafi samþykkt fyrirvarlaust að breyta reyklosunarbúnaði og hann hafi sjálfur keypti efni svo að unnt yrði að nota hann. Því beri honum að greiða þann aukna kostnað sem af þessu hlaust. Þar sem stefndi hafi ekki staðið við samkomulagið sem gert var 8. ágúst 2001 geri stefnandi kröfu um að fá greitt fyrir verkið samkvæmt reikningum sem hann hefur lagt fram með 20% álagi. Nemur krafa stefnanda vegna þessa 3.512.326 krónum. 2. Í greinargerð er því haldið fram að stefnandi hafi fest kaup á reyklosunarbúnaði sem ekki hafi uppfyllt kröfur í útboðsgögnum þar eð búnaðurinn hafi verið gerður fyrir 24 volta rafspennu en ekki 230 volta. Jafnskjótt og stefndi hafi verið upplýstur um þessi mistök, en það hafi verið 5. október 2000, hafi verið haldinn neyðarfundur um málið, enda einungis fjórar vikur til fyrirhugaðarar opnunar verslunarmiðstöðvarinnar. Á fundinum hafi stefnandi upplýst að hann fengi ekki að skila þeim búnaði sem hann hefði keypt og ekki væri unnt að fá réttan búnað í tíma. Hafi stefndi þegar falið hönnuðum að kanna hvort unnt væri að breyta hönnun reyklosunarkerfisins þannig að notast mætti við búnað þann sem stefnandi hafði höndlað. Hönnuðirnir hefðu svarað því til að það væri tæknilega mögulegt. Hafi stefndi þá samþykkt að heimila stefnanda að notast við hinn keypta búnað og að breyta hönnuninni til samræmis við búnaðinn enda myndi þá ennfremur liggja fyrir staðfesting á því að hann uppfyllti skilyrði brunamálayfirvalda. Hafi stefnda verið nauðugur einn sá kostur að samþykkja þennan nýja búnað því ella hefði hann staðið frammi fyrir því að geta ekki opnað verslunarmiðstöðina á áður auglýstum tíma. Í bréfi stefnda hafi skýrt verið tekið fram að geyma yrði ákvarðanir varðandi kostnaðarþátttöku stefnda og að slík umræða mætti á engan hátt tefja framkvæmdir verksins. Með breyttri rafhönnun vegna hins nýja búnaðar telji stefnandi að til hafi orðið nokkurskonar aukaverk, sem stefndi hafi samþykkt og því beri honum að greiða kröfu stefnanda samkvæmt þessum kröfulið. Á fundi aðila 8. águst 2001 þar sem meðal annars hafi verið tekist á um kröfu stefnanda til sérstakrar greiðslu vegna reyklosunarbúnaðarins sem hann hafi keypt fyrir mistök og breytinga á verkinu sem hlotist hefðu af þeim mistökum. Hafi þar komið skýrt fram að stefndi hafnaði kröfu stefnanda og að stefnandi bæri sjálfur ábyrgð á öllum aukakostnaði sem hann kynni að hafa orðið fyrir af þessum sökum. Afstaða stefnda hafi síðan verið áréttuð með bréfi Einars S. Hálfdánarsonar hæstaréttarlögmanns, umboðsmanns stefnda, 5. október 2001. Varðandi þennan kröfulið vísar stefndi ennfremur til þess að hann hafi sjálfur orðið fyrir töluverðum útgjöldum í tengslum við framangreind mistök stefnanda. Þannig hefðu verkefnisstjóri og byggingarstjóri stefnda varið töluverðum tíma í málið, en auk þess hafi stefndi orðið að greiða raflagnahönnuðum sérstaklega fyrir nýja hönnun. Telji dómurinn að stefnandi eigi fjárkröfu á hendur stefnda vegna reyklosunarbúnaðarins krefst stefndi þess að frá þeirri kröfu verði dreginn allur kostnaður stefnda að álitum. Loks er því sérstaklega mótmælt að stefndi hafi samþykkt á fundi málsaðila 8. ágúst 2001 að greiða stefnanda kr. 2.850.000 vegna þessa kröfuliðar og ennfremur að stefnandi geti átt rétt á 20% álagi á reikning sinn, svo sem krafist er. 3. Ekki eru næg efni til að líta svo á að á fundi 8. ágúst 2001 hafi af hálfu stefnda verið tekin um það skuldbindandi ákvörðun að hann stæði stefnanda skil á 2.850.000 krónum vegna reyklosunarbúnaðar. Á fundi sem haldinn var 5. október 2000, en hann sótti af hálfu stefnanda Haraldur Árnason byggingatæknifræðingur, var fjallað um stjórnbúnað á reyklúgum. Í fundargerð segir meðal annars svo: „[Jóhann G. Sigurðsson] fór yfir verklýsingu þar sem fjallað er um stjórnbúnað á reyklúgum. Verktaki hefur keypt búnað sem vinnur á öðrum forsendum en reiknað var með í útboðinu. Ákveðið var að Raftákn og VST fari yfir þann búnað sem verktaki er að bjóða og komi með sitt mat á hvort breyta eigi út frá verklýsingu. Í meginatriðum má segja að samkvæmt útboðslýsingu átti að nota iðntölvu sem stýrt gæti öllum hlutum eftir þeim óskum sem fram myndu koma í kerfislýsingu, en sá búnaður sem verktaki er að bjóða vinnur í meginatriðum samkvæmt fyrirfram ákveðnum stýringum. Þá eru mótorarnir fyrir reyklúgurnar 24VDC en gert hafði verið ráð fyrir að nota 230VAC.“ Samkvæmt því sem fram kemur í fundargerð verkfundar 11. október 2000 var málið enn í skoðun þann dag. Í fundargerð verkfundar 18. sama mánaðar er eftirfarandi bókað: „Verkkaupi óskar eftir teikningu og nánari upplýsingum um opnunarbúnað sem verkkaupi (svo í fundargerð) hyggst nota fyrir reykblásara. Verktaki telur að leggja þurfi sérstaklega rafstrengi að opnunarbúnaði fyrir reykblásara þar sem strengur að blásara er 400V. Eftirlitið bendir á að best sé ef opnunarbúnaður geti keyrt á sama streng og reykblásarar.“ Í verkfundargerð frá 25. október eru síðan bókaðar athugasemdir málsaðila vegna þess verkþáttar sem hér um ræðir. Í grein 3.3.14 í verklýsingu segir svo um reyklúgur að einingaverð skuli innihalda allt efni og alla vinnu sem þurfi til að „fullgera þennan verkþátt, þar með talið stýrikerfi, sjálfvirkur og handstýrður opnunarbúnaður o.s.frv.“. Þá er í grein 6.5.1 verklýsingar ákvæði þess efnis að verktaki skuli tengja reykblásara og reyklúgur í þaki. Af ástæðum sem alfarið eru á ábyrgð stefnanda festi hann kaup á reyklosunarbúnaði sem var annar en sá sem verklýsing gerði ráð fyrir. Málatilbúnaður stefnanda verður ekki skilinn öðru vísi en svo að hann geri hér kröfu um greiðslu úr hendi stefnda sem eigi að fullu að koma til viðbótar þeirri greiðslu sem stefnda hefði borið að inna af hendi til hans fyrir þennan verkþátt miðað við réttar efndir á verksamningi. Hefur stefnandi í öllu falli ekki sýnt fram á að annað eigi við um þessa kröfu hans. Í ljósi þess sem nú hefur verið rakið verður skylda til að greiða þá kröfu stefnanda sem hér um ræðir ekki felld á stefnda. VII. Lækkun á reikningum fyrir samningsverk. 1. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefndi hafi tilkynnt stefnanda 2. maí 2001 að hann hefði ákveðið að lækka reikninga sem hann hafði áður greitt að fullu á verktímanum um 25.657.932 krónur. Hafi lækkun þessi að því er virðist byggst á breytingum á magntölum og því að stefndi hafi lækkað einstaka verkliði vegna galla, sem hann taldi vera á verkinu eða breytinga sem gerðar voru á verktímanum. Telur stefnandi að þessi lækkun á reikningum sem greiddir höfðu verið að fullu hafi verið óheimil svo löngu eftir að greiðsla á þeim var innt af hendi. Hafi þetta verklag stefnda haft það í för með sér að stefnandi hafi ekki átt þess kost að leiðrétta uppgjör sitt við undirverktaka og hafi því sjálfur orðið að bera þessa lækkun á verkinu. Þeir reikningar sem voru lækkaðir einhliða af stefnda hinn tilgreinda dag hefðu ekki fyrir þann tíma sætt athugasemdum af hálfu eftirlitsmanns stefnda. Í grein 31.3 í ÍST-30 komi fram að greiðslu inn á verk skuli lokið innan þriggja vikna frá því að hennar var krafist nema verkkaupi hafi borið fram skrifleg mótmæli gegn reikningi. Samkvæmt grein 31.13.1 beri síðan að líta svo á að ef ekki koma fram skrifleg mótmæli gegn upplýsingum innan hálfs mánaðar frá því að verkkaupi tók við þeim séu þær samþykktar. Stefndi hafi haft byggingaverkfræðinga á sínum vegum sem annast hafi eftirlit með verkinu. Því hafi stefnandi mátt treysta því að reikningunum yrði ekki breytt eftir að þeir höfðu hlotið samþykki eftirlitsmanna og verið greiddir. Telur stefnandi því að umrædd lækkun á greiðslu til hans 2. maí 2001 hafi verið í andstöðu við skýr ákvæði í samningi aðila, sbr. sérstaklega 2. gr. verksamnings og grein 0.22 í útboðslýsingu, og því ólögmæt. Beri stefnda að endurgreiða honum þá fjárhæð sem af hafi verið dregin. Á meðal gagna málsins er bréf starfsmanns Endurskoðunar Norðurlands hf., en tölulega er sú krafa stefnanda sem hér um ræðir byggð á því skjali. Samkvæmt því gerði stefnandi stefnda á tímabilinu 15. júní til 31. október 2000 alls 10 framvindureikninga samtals að fjárhæð 298.621.769 krónur. Reikningar þessir voru að fullu greiddir á tímabilinu 3. júlí til 17. nóvember 2000. Þá gaf stefnandi út framvindureikning 28. desember 2000 að fjárhæð 8.257.110 krónur. Er í málatilbúnaði stefnanda á því byggt að í maí 2001 hafi stefndi lækkað þessa reikninga um 25.657.932 krónur. Við endanlegt uppgjör hafi stefndi þannig lækkað þegar greidda reikninga um 24.894.714 krónur og því til viðbótar lækkað reikninginn frá 28. desember 2000 um 763.218 krónur áður en hann kom til greiðslu. Að því er þessa kröfu varðar er í stefnu vísað til þess að samkvæmt lið 1.1.0 í verklýsingu hafi stefnandi átt að girða vinnusvæðið af. Samkomulag hafi hins vegar orðið um það að nota lausa girðingu, en jafnframt hafi eftirlit stefnanda á með svæðinu verið aukið. Stefnandi hafi gert stefnda reikning fyrir þennan verkþátt í samræmi við tilboð sitt og hafi hann verið greiddur. Í maí 2000 hafi 1.000.000 krónur verið bakfærðar vegna þessa verkþáttar. Hér hafi þó engin magnbreyting orðið heldur breyting á verkinu frá verklýsingu. Af einhverjum ástæðum telji stefndi sér heimilt að lækka greiðslu fyrir þennan þátt verksins löngu eftir að reikningur fyrir hann hafi verið greiddur að fullu. Vísar stefnanda sérstaklega að því er þennan verkþátt varðar til greinar 16.3 í ÍST-30, en þar sé kveðið á um það að leiði breyting til lægri kostnaðar geti verkkaupi krafist lækkunar á samningsfjárhæð, enda sé krafan gerð þegar í stað. Þá vísar stefnandi til liðar 2.3.2 í verklýsingu, sem ber yfirskriftina „stálslípun steypuyfirborðs“. Þessi liður hafi einnig verið lækkaður einhliða vegna galla sem byggingastjóri hafi talið vera á slípun yfirborðs gólfa, en áður hafi stefndi greitt þennan lið að fullu. Nemi lækkunin 2.348.000 krónum. Hér hafi verið um að ræða gólf í rými sem gert hafi verið ráð fyrir að Byko hf. fengi til umráða. Á verkfundi 1. september 2000 hafi rýmið verið afhent og hafi stefndi þá gert athugasemdir varðandi ástand gólfsins. Samið hafi verið um að múrari sem annaðist flísalögn fyrir Byko hf. gerði við gólfið og krefði stefnanda um kostnað því samfara. Með þessu hafi verið samið um uppgjör vegna þessa verkþáttar og því geti stefndi ekki lækkað greiðslu til stefnanda vegna hans. Loks bendir stefnandi í stefnu á lið 2.7.3 í verklýsingu, en hann ber yfirskriftina „uppsetning og frágangur þakeininga“. Í magnskrá hafi verið gert ráð fyrir að þakeiningar yrðu 375, en í verklýsingu hafi verið gert ráð fyrir að hver eining væri um 13 m². Þær einingar sem stefndi lagði reyndar sjálfur til hafi verið stærri þannig að notaðar hafi verið 210 einingar í stað 375. Þessa breytingu á stærð eininganna hafi stefnda frá öndverðu verið kunnugt um, en samt sem áður hafi hann ekki gert stefnanda viðvart um hana. Hafi stefnanda ekki orðið þessi breyting ljós fyrr en vinna við þennan verkþátt hófst. Vegna þessarar breytingar eða öllu heldur mistaka stefnda í verklýsingu hafi tilboð stefnanda í þennan lið verksins verið lækkað um 3.069.000 krónur án þess að nokkur rök væru færð fyrir því önnur en að einingum hefði fækkað. Þegar stefndi fékk í hendur reikning vegna þessa verkþáttar hafi hann verið greiddur án nokkurra athugasemda. Geti stefndi ekki löngu síðar lækkað þennan lið um nær helming vegna þess eins að einingum fækkaði, enda hafi engin breyting orðið á flatarmáli þaksins og vinnu við að ganga frá einingunum. Vísar stefnandi sérstaklega að því er þetta varðar til greinar 16.3 í ÍST-30. 2. Í greinargerð er því haldið fram að umsamið hafi verið að stefndi skyldi inna greiðslur af hendi eftir því sem verkinu miðaði áfram á byggingarstað 2. og 15. hvers mánaðar eftir nánari fyrirmælum í grein 0.22 í útboðslýsingu. Endanlegt samningsverð hafi síðan átt að taka mið af einingarverðum samkvæmt tilboðsskrá, sbr. og grein 31.14 í ÍST-30. Stefndi kannast ekki við að hafa 2. maí 2001 lækkað einhliða reikninga frá stefnanda. Hins vegar liggi fyrir að Magnús Bjarnason verkfræðingur, sem var umsjónarmaður verkkaupa, það er stefnda, við byggingu verslunarmiðstöðvarinnar, hafi ritað stefnanda bréf 5. febrúar 2001 er laut að uppgjöri vegna verksins og telur stefndi að stefnandi eigi við það í þessu sambandi. Með bréfi verkefnisstjórans hafi verið áréttuð tilkynning byggingarstjóra um að framvindureikningur stefnanda nr. 3576, útgefinn 28. desember 2000, yrði ekki greiddur að svo stöddu vegna þess að skoða þyrfti magn allra liða í verkinu enda hefði skoðun sem fram hefði farið á vegum stefnda leitt í ljós að í heild yrði líklega um magnminnkun að ræða. Þessi reikningur stefnanda nam 8.257.110 krónum. Í framhaldi af þessu hafi allt verk stefnanda verið magntekið í sameiningu af báðum málsaðilum. Hafi þá orðið ljóst að flestir framvindureikningar stefnanda væru ekki í samræmi við raunverulegt magn og því sjálfgefið að leiðréttingu þyrfti að gera á uppgefnu magni og raunverulegu þegar heildarverkið yrði gert upp enda um það samið, sbr. 2. mgr. greinar 0.22 í útboðslýsingunni og grein 31.14 í ÍST-30. Ekki hafi því verið um sérstaka leiðréttingu á einstökum framvindureikningum að ræða og ekki hafi verið gerð sérstök krafa af hálfu stefnda um að stefnandi gæfi út kreditreikninga vegna of hárra framvindureikninga. Við lokauppgjör hafi einungis borið að leggja hinar staðreyndu magntölur til grundvallar og út frá því hafi stefndi gengið í lokauppgjörstillögu sinni 27. júní 2001, það er að stefnanda bæru 363.985.630 krónur fyrir aðalverkið. Sjái þess reyndar ekki stað að stefnandi hafi haft uppi sérstök andmæli við þeim útreikningi í málatilbúnaði sínum. Á þeim tíma hefði samtala útgefinna framvindureikninga stefnanda numið 361.948.579 krónum og hafi stefndi tekið fullt tillit til þeirra í uppgjörstillögunni. Krafa stefnanda um greiðslu á 25.657.932 krónum sé því krafa um greiðslu á 7,05% hærri fjárhæð úr hendi stefnda en hann eigi réttmætt tilkall til fyrir smíði verslunarmiðstöðvarinnar á grundvelli verksamnings málsaðila frá 10. maí 2000. Stefndi hafi að fullu greitt stefnanda fyrir verkið á grundvelli staðreyndra magntalna í takt við samning aðila og geti stefnandi því ekki átt kröfu til frekari greiðslu fyrir aðalverkið. Því sé algerlega mótmælt að athugasemdarlausar greiðslur stefnda á framvindureikningum stefnanda skapi stefnanda einhvern rétt til þess að vinna fjármuni úr höndum stefnda með þessum hætti. Stefnandi virðist byggja á því að hver framvindureikningur vegna verksins hafi sjálfstæðan tilverurétt að því marki að með greiðslu hans hafi stefndi viðurkennt að uppgefnar magntölur í fylgiskjali væru þar með samþykktar og að stefndi sé bundinn af þeim við heildaruppgjör verksins. Stefnda hafi með öðrum orðum borið að kanna sérstaklega við móttöku hvers framvindureiknings hvort stefnandi hafi raunverulega skilað því vinnumagni sem hann tilgreindi í meðfylgjandi yfirlitum sínum yfir verkstöðuna og að stefndi beri hallann af því að hafa ekki gert það. Þessum skilningi stefnanda mótmælir stefndi sérstaklega. Greiðslur stefnda á framvindureikningum stefnanda hafi ekki falið í sér samþykki hans fyrir því að yfirlit stefnanda yfir verkstöðu, sem fylgdi hverjum reikningi, væri rétt og að stefnandi hefði þar með fengið óskoraða heimild til að krefja stefnda um 7,05% hærri fjárhæð fyrir verkið en verksamningur kvað á um. Ákvæði þau sem stefnandi vísar til og hann telur leggja þá skyldu á herðar stefnda að kanna réttmæti þeirra yfirlita þegar í stað í þaula, það er greinar 31.3 og 31.13.1 í ÍST-30, verði ekki skýrð með þessum hætti. Greinarnar fjalli eingöngu um að verkkaupi megi ekki draga greiðslur úr hófi án þess að tilgreina ástæðu. Þær leggi enga slíka rannsóknarskyldu á herðar verkkaupa. Í viðskiptum málsaðila hafi byggingarstjóri stefnda ekki rengt þær upplýsingar um verkstöðuna sem stefnandi lét á hverjum tíma fylgja framvindureikningum sínum. Byggingarstjóri hafi einfaldlega farið lauslega yfir uppgefna verkstöðu og talið að hún væri nærri lagi. Í samningi aðila, fylgigögnum hans eða meginreglum verksamningaréttar verði ekki fundin stoð fyrir því að sú skylda verði lögð á herðar verkkaupa að yfirfara með ítrustu nákvæmni alla framvindureikninga frá verktaka þegar um er sé ræða verk sem að endingu verði gert upp á grundvelli einingarverða samkvæmt tilboði. Um þetta atriði hafi verkkaupi val. Hann geti haft uppi mjög virkt eftirlit og fylgst nákvæmlega með framvindu verksins og ekki samþykkt aðra framvindureikninga en þá sem nákvæmlega eru í takt við verkstöðuna á hverjum tíma. En hann geti líka greitt framvindureikninga algerlega athugasemdalaust og beðið lokaúttektar og þar með niðurstöðu um það hvert sé endanlegt heildarverð á grundvelli einingarverða. Þar með taki hann þá áhættu að vertaki hafi á verktímanum fengið greitt meira en verkstaðan hafi raunverulega gefið tilefni til og að verktakinn komist til dæmis í greiðsluþrot á síðustu metrunum með þeim afleiðingum að hann geti ekki klárað verkið en hafi fengið það greitt að fullu. Af hálfu stefnda er sérstök athygli vakin á því, að framvindureikningar stefnanda hafi verið gerðir á hálfs mánaðar fresti og að þeir hafi náð til 575 mismunandi verkþátta. Ef stefndi hefði borið skylda til að kanna þá í hvert skipti af sérstakri nákvæmni, en hver þeirra stæði ella sem sjálfstæður uppgjörssamningur, sé augljóst að stefndi hefði þurft að ráða til eftirlitsins her manna og stofna til óþarfa aukakostnaðar. Stefndi hafnar algerlega þeirri málsástæðu stefnanda að hann verði fyrir tjóni fái hann ekki hina umkröfðu fjárhæð tildæmda úr hendi stefnda vegna þess að hann hafi gert upp við undirverktaka sína á röngum grundvelli. Í fyrsta lagi hljóti stefnandi að beri sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um tjón. Í öðru lagi sé alveg ljóst að stefndi hafi með verksamningnum við stefnanda ekki tekið að sér að annast endurskoðun á viðskiptum stefnanda við undirverktaka sína. Stefnandi verði sjálfur að kanna lögmæti reikninga undirverktaka og vinna síðan reikningsgerð sína á hendur stefnda með heiðarlegum og réttum hætti. Hvernig sem á framangreindar málsástæður er litið sé hins vegar alveg ljóst að til fyllingar þeim öllum sé sú einfalda staðreynd að dómstólar geta aldrei veitt kröfu stefnanda samkvæmt þessum lið brautargengi með því að þá væru honum fengnir í hendur fjármunir úr hendi stefnda sem hann hafi ekki unnið fyrir. Í niðurlagi umfjöllunar um þá kröfu stefnanda sem hér um ræðir er í greinargerð vísað til þess að á verkfundi 14. nóvember 2000 hafi verið bókað af hálfu stefnda að óskað væri eftir því að næsti reikningur frá stefnanda yrði rökstuddur með magnútreikningum. Þrátt fyrir það hafi stefnandi sent reikning nr. 3576 hinn 28. desember 2000 án útreiknings á magntölum. Stefndi hafi hafnað þeim reikningi með bréfi byggingarstjóra 8. janúar 2001, en í framhaldi af því hefðu málsaðilar sameiginlega staðið að magntöku verksins. Þær magntökuskýrslur liggi til grundvallar uppgjörstillögu stefnda frá 27. júní 2001 og hafi útreikningur stefnda á kostnaðarverði aðalverksins, sem unninn hafi verið á grundvelli þeirra magntalna, ekki sætt mótmælum af hálfu stefnanda. Verði því að leggja hann til grundvallar við úrlausn málsins. 3. Sú krafa stefnanda sem hér er til umfjöllunar felur það í raun í sér að honum beri samtals 389.643.562 krónur (363.985.630 + 25.657.932) fyrir samningsverk. Er þessi krafa hans að meginstefnu til byggð á því einu að stefndi hafi greitt framvindureikninga samtals að fjárhæð 306.878.879 krónur, en síðan lækkað þá í endanlegu uppgjöri sínu um 25.657.932 krónur. Er þannig á því byggt að með því að stefndi hafi greitt reikningana að fullu án fyrirvara hafi hann ekki getað lækkað þá í hinu endanlega uppgjöri sínu. Væri fallist á það með stefnanda að hann ætti á þessum grunni kröfu til þess að stefndi greiddi honum hina tilgreindu fjárhæð fæli sú niðurstaða í sér að felld væri á stefnda greiðsluskylda vegna samningsverka sem ekki ætti sér stoð í verksamningi málsaðila. Í vitnisburði Magnúsar Bjarnasonar verkfræðings, sem var svo sem fram er komið umsjónarmaður verkkaupa við byggingu verslunarmiðstöðvarinnar, kom fram að litið hafi verið svo á að greiðsla á einstökum framvindureikningum stefnanda væri innborgun fyrir verkið sem heild. Er á þessu byggt af hálfu stefnda og að endanlegt samningsverð hafi átt að taka mið af einingarverðum samkvæmt tilboðsskrá. Er þessi skilningur í bestu samræmi við grein 0.22 í útboðslýsingu og grein 31.14 í ÍST-30 og hann fer ekki í bága við önnur þau ákvæði í þessum gögnum sem til skoðunar koma við úrlausn málsins. Í ljósi þessa getur greiðsla stefnda á reikningum stefnanda ekki ein og sér skapað honum rétt til endurgjalds úr hendi stefnda sem væri umfram það sem endanlegar magntölur samkvæmt verksamningi segðu til um. Í stefnu hefur stefnandi sérstaklega vísað til lækkunar stefnda á þremur framvindureikningum og lýtur hún að greinum 1.1.0, 2.3.2 og 2.7.3 í verklýsingu. Samtals nemur lækkun stefnda vegna þeirra verkþátta sem hér um ræðir 6.417.000 krónum. Tekur grein 1.1.0 í verklýsingu til vinnusvæðis, grein 2.3.2 til stálslípunar steypuyfirborðs og grein 2.7.3 til uppsetningar og frágangs þakeininga. Að öðru leyti er ekki í stefnu fjallað um einstaka verkþætti sem þessi krafa stefnanda snýr að, en um hana vísað til samantektar starfsmanns Endurskoðunar Norðurlands hf., sem vikið er að hér að framan. Er hún dagsett 5. apríl 2002 og stíluð á lögmann stefnanda. Í bréfi sem byggingarstjóri stefnda ritaði stefnanda 27. júní 2001 kom fram það álit stefnda að miðað við leiðréttar magntölur ætti endurgjald til stefnanda fyrir samningsverk að nema 363.985.630 krónum. Í bréfi sem fyrirsvarsmaður stefnanda ritaði byggingarstjóranum 10. ágúst sama árs, en það laut að uppgjöri vegna aðalverks og aukaverka, auk þess sem kröfur voru settar fram vegna stöðvunar steypuframkvæmda og vinnu vegna yfirferðar á nýjum og breyttum teikningum, var í engu vikið að því að stefnandi ætti kröfu umfram framangreinda fjárhæð fyrir samningsverkið sem slíkt, en fyrirvari almenns eðlis gerður um endanlega yfirferð magntalna, „s.s. vegna neyðarstiga á norðurenda hússins o.fl.“. Í bréfi endurskoðanda stefnanda 27. september 2001 var þessi sami fyrirvari gerður, en sem fyrr út frá því gengið að stefnandi ætti annars rétt á 363.985.630 krónum fyrir tilboðsverkið og skuld stefnda vegna þess næmi samtals 9.276.023 krónum. Samanstóð sú fjárhæð af geymslufé að fjárhæð 7.238.972 krónur og ógreiddum eftirstöðvum að fjárhæð 2.037.051 króna. Í kjölfar þessa, eða 5. október 2001, ritaði lögmaður stefnanda þáverandi lögmanni stefnda bréf, þar sem meðal annars var vikið að því að á fundi aðila 28. september 2001 hafi af hálfu stefnanda verið óskað skýringa á því að reikningar fyrir einstaka verkþætti „sem greiddir höfðu verið að fullu voru lækkaðir af verkkaupa í maí“. Lýsir lögmaðurinn síðan því áliti sínu að engin heimild sé til að viðhafa vinnubrögð af þessu tagi. Þá segir svo í bréfinu: „Endurskoðandi [verktaka] er að taka fram endanlegar kröfur vegna þessa, sem verður kynnt verkkaupa um leið og hún liggur fyrir.“ Sú úttekt lá samkvæmt framansögðu fyrir 5. apríl 2002. Af málatilbúnaði stefnanda er ljóst að sú krafa sem hann hér gerir á hendur stefnda hafi orðið til 2. maí 2001, með því að stefndi hafi þá tilkynnt honum um lækkun á reikningum sem áður hefðu þegar verið greiddir að fullu. Formlegri kröfu vegna þessa var ekki svo séð verði beint að stefnda fyrr en við höfðun málsins 24. júní 2002. Verður þannig ekki ráðið af tilvitnuðum bréfum 10. ágúst og 27. september 2001 að stefnandi hafi á þeim tíma sjálfur litið svo á að hann ætti sérgreinda fjárkröfu á hendur stefnda vegna samningsverksins að því leyti sem hér skiptir máli umfram þá fjárhæð sem stefndi lagði þá til grundvallar í uppgjöri sínu. Er einnig fallist á það með stefnda að þess sjái ekki stað í málatilbúnaði stefnanda á hvaða grunni hann ætti rétt á greiðslu fyrir samningsverkið umfram það sem útreikningur stefnda felur í sér. Að því marki sem stefnandi telst byggja kröfu sína um greiðslu á 25.657.932 krónum á þeirri málsástæðu að hún styðjist við verksamning málsaðila, en um það atriði er málatilbúnaður stefnanda óljós, ber þegar af þessum ástæðum að hafna henni. Er þá að auki til þess að líta að svo sem stefnandi hefur að þessu leyti hagað málatilbúnaði sínum kæmi eingöngu til álita að hann ætti rétt á frekari greiðslu úr hendi stefnda fyrir þá verkþætti sem hann hefur sérstaklega gert grein fyrir í stefnu. Samkvæmt framansögðu er í engu fallist á þá kröfu stefnanda sem hér hefur verið til umfjöllunar. VIII. Aukaverk – almenn atriði. 1. Ljóst er af því sem fram hefur komið undir rekstri málsins að aðilar hafa náð samkomulagi um uppgjör fyrir fjölmörg aukaverk, en tölulegra upplýsinga um þetta nýtur ekki við í málinu. Í framburði fyrirsvarsmanns stefnanda kom þó fram það mat hans að hann teldi að stefndi hefði þegar staðið stefnanda skil á greiðslu fyrir aukaverk sem samsvaraði fjárhæð umdeildrar aukaverkakröfu hans. Þá kemur fram í bréfi Einars S. Hálfdánarsonar hæstaréttarlögmanns, sem kom að verkinu fyrir hönd stefnda, að samþykkt aðal- og aukaverk hafi 5. október 2001 numið alls 400.897.473 krónum. Með bréfi til stefnanda 27. júní 2001 féllst stefndi á að réttmæt krafa stefnanda fyrir óuppgerð aukaverk næmi 6.089.558 krónum. Þar af nam krafa fyrir aukaverk, sem byggingarstjóri gerði grein fyrir á sérstöku fylgiskjali, samtals 2.236.663 krónum. Með þessu var á það fallist af hálfu stefnda að stefnandi ætti meðal annars og að hluta til rétt á greiðslu fyrir sum þeirra aukaverka sem þessi málssókn hans tekur til, sbr. aukaverk samkvæmt liðum A, B, C og D hér á eftir. Taka kröfufjárhæðir, sem tilgreindar verða í þessum liðum, einvörðungu til þess hluta krafna fyrir aukaverk sem umdeildur er. 2. Af hálfu stefnanda er á því byggt að aðilar hafi samið þannig um verð fyrir aukaverk að ef um væri að ræða verk sem unnið væri af undirverktaka legði stefnandi 20% ofan á það verð sem hann semdi um við undirverktaka. Séu kröfur stefnanda vegna aukaverka við þetta miðaðar. Meginkrafa stefnda um sýknu af kröfum vegna aukaverka er studd við þá málsástæðu að kröfurnar séu allar allt of seint fram settar af hálfu stefnanda og að hafna verði þeim þegar af þeirri ástæðu með vísan til 16. kafla ÍST-30 og greinar 31.2. Almennt varðandi kröfurnar tekur stefndi fram að nauðsynlegt hafi ennfremur verið að hafna þeim öllum vegna þess að allan rökstuðning fyrir þeim hafi skort. Þannig hafi fylgiskjöl vantað, til dæmis efnisnótur og reikninga. Ennfremur liggi fyrir að stefnandi hafi unnið sum verkin fyrir þriðja mann og í einhverjum tilfellum þegar fengið þau greidd. Verðlagning umkrafinna aukaverka hafi verið langt umfram verðlag samningsins og stefnandi hafi áskilið sér 20% viðbótarþóknun sem ekki hafi verið samið um. Hluti af kröfu stefnanda vegna aukaverka tekur til aukaverka sem tengjast raflögnum og nemur hún 5.625.940 krónum. Af hálfu stefnda er vísað til þess að því er þessa kröfu varðar að í stefnu sé ekki gerð sérstök grein fyrir henni, hvorki um það í hverju hin meintu aukaverk hafi verið fólgin né um það hvernig umkrafin fjárhæð sé til fundin. Augljóslega verði því að sýkna stefnda af þessari kröfu þegar af þeirri ástæðu að engin gögn eða rökstuðningur liggi fyrir til grundvallar henni. Telur stefndi helst að stefnandi ætli sér varðandi þennan lið að byggja á meintu samkomulagi sem endurskoðandi stefnanda telji að komist hafi á með málsaðilum um uppgjör vegna aukaverka í raflögnum hinn 8. ágúst 2001, með þeim hætti að stefndi hafi samþykkt að greiða 8.475.940 krónur. Vísar stefndi að því er þetta varðar til samantektar endurskoðanda stefnanda frá 27. september 2001, sem meðal annars tekur til óuppgerðra aukaverka, en þar sé þessi tala tilgreind. Stefndi mótmæli því hins vegar að samkomulag hafi orðið með aðilum í framangreinda átt. Uppgjöri magntalna í raflögnum hafi lokið með undirskrift málsaðila á þar gerða skýrslu hinn 24. apríl 2001. Hafi stefndi lagt þær magntölur til grundvallar uppgjörstillögu sinni frá 27. júní 2001. Telji stefnandi að þrátt fyrir það beri stefnda að greiða honum frekari fjármuni vegna aukaverka við raflagnir sem ekki tilheyri aðalverkinu og stefndi hafi ekki sérstaklega áður greitt fyrir verði hann eftir almennum reglum að sýna fram á réttmæti þeirra krafna. Það geti hann ekki talist hafa gert með málatilbúnaði sínum og því beri að sýkna stefnda af þessari kröfu. Tekur stefndi fram að hinn 15. ágúst 2000 hafi hann samþykkt bréflega tilteknar kröfur stefnanda vegna aukaverka í rafmagni. Hin samþykkta fjárhæð, 1.789.035 krónur, sem hafi verið nákvæmlega sundurliðuð í bréfinu, hafi síðan verið greidd stefnanda 4. september 2000. Sérstök athygli er vakin á því af hálfu stefnda á því að í stefnu sé rökstudd krafa vegna aukaverks (aukaverk nr. 41), sem muni vera vegna stálstyrkinga. Beina kröfu vegna þess liðar sé hins vegar ekki að finna í sundurliðun dómkrafna. Sú málsreifun sé því þýðingarlaus í málinu, en réttmæti þeirrar kröfu sé allt að einu mótmælt og vísað um það til skýrslu byggingarstjóra. 3. Í vitnisburði Magnúsar Bjarnasonar verkfræðings, sem var umsjónarmaður stefnda með byggingu verslunarmiðstöðvarinnar, kom fram að samkomulag hafi tekist á milli aðila þess efnis að stefnandi myndi haga reikningsgerð sinni vegna aukaverka sem unnin væru af undirverktökum á þann veg að til viðbótar fjárhæð sem hann stæði undirverktökum sínum skil á kæmi 20% álag. Í ljósi þessa eru varnir stefnda sem að þessu lúta haldlausar. A. Í fyrsta lagi gerir stefnandi kröfu um greiðslu fyrir aukaverk sem samkvæmt málatilbúnaði hans tekur eftir því sem best verður séð til aukakostnaðar vegna 26 stálstyrkinga undir rifjaplötur í göflum verslunarmiðstöðvarinnar. Samkvæmt gögnum málsins nemur krafa stefnanda vegna þessa 119.025 krónum. Í bréfi byggingarstjóra stefnda til stefnanda 27. júní 2001 var svo sem áður greinir tekið fram, að stefndi hafi fallist á að greiða stefnanda samtals 2.236.663 krónur vegna óuppgerðra aukaverka. Ekki verður annað séð en að stefndi hafi þar samþykkt að greiða þá kröfu stefnanda sem hér um ræðir að hluta, eða með 91.514 krónum. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann eigi frekari kröfu á hendur stefndi vegna þessa aukaverks. B. 1. Í öðru lagi tekur krafa stefnanda vegna aukaverka til svokallaðrar sjónsteypu og nemur sá hluti hennar 7.369.234 krónum. Í fyrsta lagi er hér gerð krafa um greiðslu verðmunar á steypu sem stefnandi hugðist nota og steypu sem hann kveðst hafa verið skikkaður til að nota við uppsteypu sjónsteypuveggja. Í annan stað lýtur þessi krafa stefnanda að aukakostnaði vegna uppsláttar, sem aftur greinist í efniskostnað og vinnulaun. Loks er innifalinn í þessari kröfu kostnaður stefnanda vegna leigu á krana. Til stuðnings þessari kröfu sinni vísar stefnandi til greina 2.1, 2.2, 2.3 og 2.1.1.1 í verklýsingu. Verklýsing hafi annars haft litla leiðbeiningu að geyma um hvernig sjónsteypan skyldi líta út. Þar hafi einungis verið að finna almenna lýsingu, en að auki tekið fram hvernig mót skyldi nota. Stefnandi hafi notað þau mót sem tilskilin voru samkvæmt verklýsingu og steypu frá framleiðanda í samræmi við kröfu stefnda. Byggingarstjóri hafi samþykkt að greiða hluta af þessum kostnaði, það er mismun á steypuverði frá þeim framleiðanda sem hann valdi og framleiðanda sem stefnandi valdi sjálfur, en þó aðeins að hluta. Byggingarstjóri stefnda hafi hins vegar gert kröfur um að allt önnur vinnubrögð en ráða mátti af verklýsingu. Af þessu hafi hlotist verulega aukinn kostnaður. Byggingarstjóri stefnda hafi talið þau mót sem stefnandi notaði ekki vera sjónsteypumót, sem sé rangt því að mótin hafi verið í samræmi við verklýsingu. Þetta sé eina ástæðan sem gefin hafi verið fyrir því að þessari kröfu er hafnað og það þrátt fyrir að byggingarstjórinn hafi krafist þeirrar auknu vinnu sem stefnandi hafi lagt í verkið umfram það sem gera hafi mátt ráð fyrir samkvæmt verklýsingu. Í greinargerð segir svo um þessa kröfu stefnanda að stefndi hafi samþykkt og greitt tvo liði hennar, annars vegar mismun á verði venjulegrar steypu, S-250 steypu, og þeirrar steypu sem málsaðilar hafi verið sammála um að nota, þ.e. S-300+ steypu. Hins vegar hafi stefndi umfram skyldu fallist á að greiða 5% álag á mótaverð. Samtals hafi greiðsla stefnanda vegna þessa numið 699.617 krónum. Kröfu stefnanda vegna sjónsteypu hafi stefndi að öðru leyti hafnað. Sé þessi afstaða stefnda byggð á því að stefnandi fari hér fram með kröfu vegna verka sem augljóslega hafi verið innifalin í verksamningi aðila. Upphaflega hafi stefnandi ætlað sér að spara verkkostnað sinn með því að vinna verkið með ófullnægjandi mótauppslætti, nota ónothæfa steypu og láta verkamenn sína kasta til þess höndunum. Byggingarstjóri stefnda hafi hins vegar gripið inn í þessar fyrirætlanir stefnanda og náð í tíma að koma skikki á framkvæmdina og þar með fyrirbyggt að verulegir gallar yrðu á verkinu umfram þá sem þegar hefðu verið komnir fram. Áður hafi verið fjallað um rétt stefnda til þess að krefjast þess að stefnandi notaði aðra steypu en þá sem hann hugðist upphaflega brúka. Vísar stefndi til þeirra málsástæðna hans sem að þessu lúta. Stefnandi eigi því ekki réttmæta kröfu til mismunar á verði steypu frá Arnarfelli ehf. annars vegar og verði á steypu frá Möl & Sandi hf. hins vegar. Efnasamsetningu steypu frá Arnarfelli ehf. hafi verið haldið leyndri fyrir stefnda og honum því verið heimilt þegar af þeirri ástæðu að hafna henni. Samkvæmt verksamningi aðila hafi stefnanda borið að leggja steypu til verksins og hann geti því ekki krafið stefnda um bætur á grundvelli þess að steypa sem hann lagði til hafi reynst dýrari en hann hugði við tilboðsgerðina. Stefndi tekur sérstaklega fram að hann hafi hafnað kröfu stefnanda um sérstaka aukaþóknun vegna þess að honum hafi ekki verið leyft að nota öll sín steypumót við uppsteypu sjónsteypuveggjanna, en stefnandi hafi ýmist ætlað að nota stóra og litla mótafleka. Varðandi þetta tekur stefndi taka fram að við sjónsteypuvinnu sé afar mikilvægt að öll mót séu af sömu stærð þannig að veggurinn líti út sem heillegastur. Þá vísar stefndi í þessu sambandi í grein 2.1.0 í verklýsingu. Stefnandi hafi því við tilboðsgerð sína mátt gera ráð fyrir að hann þyrfti að hlíta fyrirmælum arkitekts varðandi uppsteypuna. Kröfum stefnanda um aukagreiðslur vegna aukinnar vinnu járnamanna, vélamanna og verkstjóra vísar stefndi alfarið á bug. Vinna þessara manna hafi verið í samræmi við verksamning aðila og rétta aðferð við sjónsteypu. Þá sé kröfu vegna leigu á krana hafnað með sömu rökum. Með vísan til framangreinds telur stefndi að algerlega beri að sýkna hann af þeirri kröfu sem hér um ræðir. Að auki sé til þess að líta að krafan sé að öðru leyti algerlega órökstudd. Láti nærri að stefnandi sé með þessari kröfu sinni að fara fram á að fá greitt þrefalt gjald fyrir uppsláttinn miðað við eðlilegan kostnað samkvæmt kostnaðaráætlun og tilboð hans. 2. C. 1. Í þriðja lagi lýtur krafa stefnanda um greiðslu fyrir aukaverk að ýmsum verkum sem unnin voru í tengslum við stálvirki sem greinar 2.8 og 3.3.17 í verklýsingu taka til. Er í stefnu vísað að því er þessi verk varðar til greinargerðar sem unnin var af þeim undirverktaka sem hafði þessi verk með höndum. Í henni segir svo: „1. Í verklýsingu eða teikningu er ekkert sýnt eða skrifað hvernig eigi að festa RHS prófíl í vegg eða vinkil að framan sem ber upp glerið í skyggninu. Sérsmíði á klofi með stoppskrúfu yfir vinkilinn að framan, múrbolti og smíði á eyrum sem ná niður á vegg og breyting á 38 stk. prófílum vegna þess að skyggnið er dregið að vegg að sunnan. Alls 245 prófílar á 2.500 stk. [Samtals] 612.500. 2. Vinklar sem standa út frá enda og ákveðið að setja á síðustu stundu. Alls 8 stk. x 10.000. [Samtals] 80.000. 3. Viðbót vegna breytinga á festingum á stífum í HEB standandi stoð og álag vegna mislangra stífa að sunnan. 48 m x 3.000 kr. [Samtals] 144.000. 4. Viðbótarkostnaður við að gera beyju á enda á drenröri niður við jörð. Alls 22 niðurfallsrör x 2.700 kr. stk. [Samtals] 59.400. 5. Völsun á prófíl alls 44 metrar er bætt inn í magnskrá í bognum vinklum en dregið frá í beinum vinklum. Viðbótarálag vegna þess að verktaki þurfti að kaupa sér sérstakal aðstoð við að framkvæmda þetta verk. Samtals kr. 280.000.“ Að teknu tilliti til 20% álags á kröfu undirverktaka nam krafa stefnanda upphaflega 1.411.080 krónum, en umdeild krafa nemur nú 1.146.245 krónum. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að ekki sé um það ágreiningur að um aukaverk hafi verið að ræða. Aðilar deili hins vegar um verð fyrir þau. Byggingarstjóri stefnda hafi ekki tekið afstöðu til kröfunnar í heild, en meti hluta verksins þrátt fyrir að fyrir hafi legið greinargerð frá undirverktakanum vegna þessa kostnaðar. Í samræmi við almennar reglur sé það í verkahring stefnda að sanna að krafa stefnanda sé bersýnilega ósanngjörn, en það hafi hann ekki gert. Því beri honum að greiða þann kostnað sem þessi krafa stefnanda taki til. Í greinargerð er tekið fram að stefnandi geri hér kröfu til þess að stefndi greiði honum að fullu reikning undirverktakans, Tréverks ehf., vegna breytinga á stálvirki í skyggni, en upphaflega hafi stefnandi farið fram á að fá greiddar 974.250 krónur fyrir breytingarnar, sbr. verkbeiðni hans frá 9. nóvember 2000. Stefndi viðurkenni að hönnun skyggnisins hafi verið breytt frá því sem gert var ráð fyrir í útboðsgögnum. Til þess hafi hann hins vegar haft fulla heimild samkvæmt 16. kafla ÍST-30. Stefndi hafi aftur á móti ekki fallist á þessa kröfu stefnanda þar sem unnt hafi verið að gera kostnað vegna þessara breytinga að mestu upp í magntölum í samræmi við verksamning aðila. Því hafi stefndi óskað eftir því að aðrir kröfuliðir yrðu rökstuddir. Þegar breytingar þær sem unnt hafi verið að gera upp í magntölum voru magnteknar hafi komið í ljós að kostnaður við verkið hafi numið 10.590.819 krónum. Í uppgjörstillögu stefnda hinn 27. júní 2001 hefðu ennfremur verið gerð upp aukaverk þessu tengd að fjárhæð 264.835 krónur. Stefnandi fari nú fram með heildarreikning undirverktakans að frádreginni þeirri fjárhæð, þó svo að fyrir liggi að uppgjör byggingarstjóra stefnda miði við greiðslu á 11,2% hærri fjárhæð en krafa stefnanda hinn 9. nóvember 2000 hljóðaði upp á. Stefndi byggir nú á því að krafa stefnanda á grundvelli framangreinds reiknings Tréverks ehf. sé í fyrsta lagi allt of seint fram komin og því beri að hafna henni þegar af þeirri ástæðu. Efnislega telur stefndi að hann hafi þegar gert stefnanda full skil á vinnu vegna skyggnisins og vísar þar um auk framangreinds til eftirfarandi raka: 1. Ekki sjáist á útboðsteikningum hvernig festingar við RHS prófíl áttu að vera en hins vegar sé alveg ljóst að stefnandi hafi í tilboði sínu miðað við uppsettan og frágenginn prófíl. Stefnandi hafi ekki sett fyrirvara um þetta atriði. Útfærsla sú á festingum sem valin var sé ekki kostnaðarsamari en stefnandi hafi mátt búast við er hann gerði tilboðið. 2. Krafa sé gerð vegna vinkla samkvæmt lið 2.8.5 í verklýsingu. Hefðu þeir verið magnteknir við lokauppgjör. Kostnaður vegna þeirra hafi því verið gerður upp. 3. Krafa vegna breytinga á festingum á stífum í HEB standandi stoð og álag vegna mislangra stoða að sunnan. Um hafi verið að ræða breytingu á festingum í vegg að ósk stefnanda en kostnað vegna þessa liðar hafi stefndi þegar samþykkt og tekið tillit til í uppgjörstillögu sinni frá 27. júní 2000. 4. Stefndi hafi ekki beðið um að gerð yrði beygja á enda á drenröri eins og krafist sé greiðslu fyrir. 5. Prófill sem krafa tekur til hafi verið gerður upp í magntölum. Stefndi hafi þó þegar samþykkt og tekið tillit til þess í uppgjörstillögu sinni að aukakostnaður vegna þess að prófílarnir voru beygðir í „S“ en ekki „U“ væri 170.883 krónur. 2. Í skýrslu byggingarstjóra stefnda er því haldið fram að samkvæmt tilboði stefnanda hafi stálvirki í skyggni verið verðlagt á 8.787.675 krónur. Vísar byggingarstjóri í þessu sambandi til greina 2.8.1, 2.8.2, 2.8.3, 2.8.4, 2.8.5, 2.8.6 og 3.3.17 í verklýsingu. Þann 9. nóvember 2000 hafi stefnandi lagt fram verkbeiðni sem tekið hafi til stálvirkis í skyggni. Hafi þar verið farið fram á að stefndi greiddi álag á allt stálvirki í skyggni „vegna ýmissa breytinga sem gerðar hafa verið á verktímanum“. Krafa stefnanda vegna þessa hafi numið 974.250 krónum. Heildarkrafa stefnanda vegna stálvirkis í skyggni hafi þannig numið 9.761.925 krónum. Í magnuppgjöri hafi verkið í heild verið gert upp með 10.590.819 krónum, en að auki hafi stefndi samþykkt að greiða til viðbótar 264.835 krónur vegna þessa verkþáttar, eða í heild 10.855.654 krónur. Er viðbótarfjárhæðin innifalin í þeirri fjárhæð sem stefndi samþykkti að standa stefnanda skil á fyrir aukaverk, önnur en aukaverk í rafmagni, samkvæmt bréfi hans 27. júní 2001, en sú fjárhæð nemur svo sem fram er komið 2.236.663 krónum. Að mati dómsins hefur stefnanda ekki tekist að hnekkja þeirri staðhæfingu stefnda, sem byggð er á framangreindri umfjöllun byggingarstjóra í skýrslu hans, að réttilega hafi verið staðið að uppgjöri vegna stálvirkis í skyggni. Hefur stefnanda þannig ekki tekist að sýna fram á að hann eigi frekari kröfu á hendur stefnda vegna þess. Er þá ennfremur til þess að líta að samkvæmt bréfi sem fyrirsvarsmaður stefnanda ritaði stefnda 10. ágúst 2001, sem meðal annars tók til óuppgerðra aukaverka, var litið svo á að stefnandi ætti kröfu á hendur stefnda vegna stálvirkis að fjárhæð 974.250 krónur. Þá kröfu samþykkti stefndi samkvæmt framansögðu með 264.835 krónum. Kemur krafa stefnanda að fjárhæð 1.146.245 krónur fyrst fyrir í bréfi endurskoðanda stefnanda 27. september 2001. D. 1. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefndi hafi falið honum að vinna ýmis aukaverk er lutu að pípulögn. Verk þessi hafi meðal annars falist í því að settir hafi verið 3” einstreymislokar á bakrás og aukastútar á stofna að litlum rýmum vestan göngugötu. Þá hafi verið komið fyrir þrýstijöfnurum á kalt neysluvatn, breytingar verið gerðar á stærð á sprinklerlokum og ofnlokar settir á blásara. Loks hafi verið gengið frá brunaþéttingum með lögnum sem liggja í gegnum veggi. Krafa sem stefnandi gerir á hendur stefnda vegna þessa nemur 271.480 krónum. Þrátt fyrir að stefnandi hafi lagt fram yfirlit yfir þessi verk frá þeim aðila sem hafi unnið þau telji byggingarstjóri stefnda að ekki sé unnt að taka þessa kröfu til greina þar sem gögn um hana vanti. Það sé hins vegar ekki tilgreint sérstaklega hvaða gögn sé þar um að ræða. Af hálfu stefnda er sýknukrafa á því byggð að engin gögn hafi verið lögð fram í málinu er sýni hvaða vinna hafi verið lögð í þau verk sem hér um ræðir, né heldur liggi fyrir hver efniskostnaður í tengslum við þau hafi verið. Mestu skipti þó að ekki verði annað séð af framlögðum gögnum en að stefnandi sé hér að mestum hluta að gera kröfu um greiðslu fyrir verk sem tilheyrt hafi samningsverkinu og gerð hafi verið upp í magntölum, það er brunaþéttingar með lögnum í gegnum veggi, 15 og 18 mm rústfrí rör og ofnlokar á blásara. Vísar stefndi að því er þetta varðar til skýrslu byggingarstjóra. Af þessum sökum beri að hafna þessari kröfu stefnanda. 2. Mótmæli stefnda gegn þeirri kröfu stefnanda sem tengist aukaverkum við pípulögn beinist samkvæmt framansögðu að því meðal annars, að ekki liggi fyrir viðhlítandi gögn til stuðnings henni. Eina skjalið sem stefnandi hefur lagt fram til stuðnings þessari kröfu sinni er sundurliðun sem unnin var af Haraldi Sigmari Árnasyni byggingatæknifræðingi fyrir hönd stefnanda 9. júlí 2001. Upphafleg krafa vegna þessara aukaverka nam 554.280 krónum. Samþykkti stefndi að taka hana til greina að hluta, eða með 282.800 krónum og er sú fjárhæð hluti af þeim 2.236.663 krónum sem stefndi samþykkti að standa stefnanda skil á fyrir aukaverk, önnur en aukaverk í rafmagni, samkvæmt bréfi hans 27. júní 2001. E. 1. Í fimmta lagi lýtur krafa stefnanda um greiðslu fyrir aukaverk að vinnu við stálstiga sem settur hefur verið upp við suðurhlið verslunarmiðstöðvarinnar. Greinir aðilana á um það hvort um aukaverk sé að ræða eða hvort það eigi undir grein 3.3.18 í verklýsingu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að gerðar hafi verið breytingar frá útboðslýsingu varðandi festingar á stiganum, auk þess sem gerð hafi verið krafa um að notaðar yrðu festingar sem ekki hafi verið getið um í verklýsingu. Auk þessa hafi verið smíðaðir tveir aukastigar á norðurvegg hússins og sé hliðstæður ágreiningur uppi varðandi þá. Nemur þessi krafa stefnanda 257.626 krónum. Af hálfu stefnda er því haldið fram í greinargerð að verkbeiðni stefnanda vegna þessa aukaverks sé dagsett 4. júlí 2000. Hún hafi hljóðað uppá 96.000 krónur. Stefnandi geti ekki nú breytt frá þeirri kröfugerð. Sé hin breytta kröfugerð alltof seint fram komin. Þá hafi stefnandi í tilboði sínu boðið fast verið í stigann. Það sé að vísu rétt að vinnuteikning af knektum hafi ekki fylgt útboðsgögnum, en stefnandi hafi að sjálfsögðu mátt gera ráð fyrir að festa þyrfti stigann. Loks er tiltekið af hálfu stefnda að það hafi verið álit byggingarstjóra hans að breytingar frá útboðslýsingu ættu að hafa í för með sér minni kostnað fyrir stefnanda en ella. Samkvæmt þessu beri að hafna þeirri kröfu stefnanda sem hér um ræðir. 2. F. 1. Á norðurhlið verslunarmiðstöðvarinnar er vindfang með sjálfstæðu þaki sem klætt var með þakdúk ofan á einangrun. Um einangrun vindfangs sagði svo í grein 3.3.3 í verklýsingu: „Einangra skal ofan á steypta plötu við aðalinnganga, norðan- og sunnanmegin, með steinullarplötum sem framleiðandi þakdúks mælir með. Einangrunina skal festa tryggilega.“ Um þakdúk sagði meðal annars svo í grein 3.3.16 í verklýsingu: „Klæða skal ofan á einangrun vindfangs norðanmegin“. Stefnandi telur þessa lýsingu ekki ná nema að litlu leyti yfir þann verkþátt sem vinna þurfti við þak vindfangsins. Teikningar af kantfrágangi á þaki vindfangsins vanti alfarið og lýsingu á verkinu hafi alfarið skort. Hafi hann því ekki getað gert sér grein fyrir umfangi þessa verkþáttar. Gerir hann kröfu á hendur stefnda vegna þessa og nemur hún 343.352 krónum. Stefndi telur hins vegar að tilvitnaðar greinar í verklýsingu skýri það fullkomlega hvernig þessum frágangi skyldi háttað og að auki hafi stefnandi fengið greitt aukalega fyrir frágang á þakdúk við þakniðurföll og þakkant. Ágreiningur aðila lýtur samkvæmt framansögðu að því um það hvort fella megi umrætt verk undir greinar 3.3.3 og 3.3.16 í verklýsingu. Heldur stefnandi því fram að verklýsing sé mjög takmörkuð um það hvernig staðið skyldi að því að einangra vindfang, leggja á það dúk og ganga frá honum. Að mati stefnanda sé ekki að finna í verklýsingu neitt um þetta verk annað en það sem fram komi í lið 3.3.3. Byggingastjóri stefnanda hafi gert kröfu um lagningu á dúk ofan á þak og að hann yrði festur niður á kanta vindfangsins. Stefnandi hafi leitað tilboðs í verkið og sé krafa hans byggð á því. Telur stefnandi að um aukaverk sé að ræða vegna þess að gleymst hafi í verklýsingu að gera ráð fyrir þeim frágangi sem byggingastjóri stefnda hafi gert kröfu um. Stefndi telur að hér sé ekki um aukaverk að ræða. Samkvæmt grein 3.3.16 í verklýsingu sé greinilegt að einangrun vindfangs falli þar undir og því hafi verkið verið magntekið. Þá hafi niðurfall í þakdúk einnig verið magntekið í samræmi við grein 7.2.5, en þakkantur kringum vindfangið hafi verið gerður upp í aukaverki nr. 55 með 164.350 krónum. Augljóst sé því að stefndi hafi að fullu staðið stefnanda skil á greiðslu fyrir þann verkþátt sem hér um ræðir. 2. Ekki verður annað séð en að stefnandi hafi beint þeirri kröfu sem hér um ræðir að stefnda með reikningi útgefnum 30. október 2000. Er sá reikningur ennfremur tilgreindur í bréfi sem fyrirsvarsmaður stefnanda ritaði byggingarstjóra stefnda 10. ágúst 2001. Kröfuna telst stefnandi því hafa gert í tíma. G. 1. Í sjöunda lagi tekur krafa stefnandi um greiðslu fyrir aukaverk til verks sem fólst í því að hurðargötum á verslunarmiðstöðinni var breytt. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þetta verk hafi verið unnið að beiðni byggingarstjóra stefnda. Allt að einu hafi hann hafnað því að greiða þann kostnað sem þetta hafi haft í för með sér og að því er virðist vegna þess að hann telji að verslunareigandi í viðkomandi rými eigi að greiða hann. Á það geti stefnandi ekki fallist, enda hafi hann ekki verið í samningssambandi við verslunareigandann. Þá skipti hér öllu máli að byggingarstjóri stefnda hafi sjálfur beðið um að þetta verki yrði unnið. Nemur krafa stefnanda vegna þessa 180.177 krónum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að það verk sem hér um ræðir hafi að stórum hluta var unnið fyrir Nettó, það er Matbæ ehf. Stefndi hafi þó tekið á sig hluta kostnaðarins. Stefndi hafi þannig þegar greitt sinn hlut og kveðst jafnframt fullviss um að Matbær ehf. hafi einnig greitt stefnanda það sem félaginu ber vegna þessa aukaverks. Stefndi hafi átt að greiða fyrir eina hurð en Matbær ehf. fyrir aðra. Tilboðsverð frá stefnanda í hurðir samkvæmt grein 3.3.10.2 í verklýsingu hafi verið 220.000 krónur á hurð. Stefndi hafi gert upp kostnað vegna einnar hurðar í magnuppgjöri, en aukakostnað við breytingu á grind með kröfu stefnanda nr. 75 að fjárhæð 114.059 krónur, sem þegar hafi verið greidd. Stefndi vekur sérstaka athygli á því að samkvæmt framlögðu dómskjali hafi stefnandi þegar beint kröfu að Matbæ ehf. vegna verka sem þessi krafa hans tekur til og fengið hana greidda. 2. H. 1. Í upphafi mun hafa verið við það miðað að nýr þakpappi yrði límdur niður. Á verktíma lagði stefnandi það til að í stað þess að bræða asfaltpappa á eldri pappa yrði nýja lagið fest niður með þar til gerðum festingum sem borað yrði fyrir í gegnum eldra pappalag og einangrun og þær festar í strengjasteypu þaksins. Ákveðið hafi verið að vinna verkið með þessum hætti. Er þakfestingar komu á staðinn voru þær of stuttar. Mun hafa verið gert ráð fyrir því að allt eldra þakið væri einangrað með 50 mm einangrun, svo sem sýnt hafi verið á teikningu. Síðar hafi komið í ljós að þykkt einangrunarinnar á þakinu væri 80 mm. Vegna þessa kveðst stefnandi hafa þurft að panta nýjar festingar með hraðsendingu. Krefur hann stefnda um kostnað sem af þessu hlaust að teknu tilliti til 20% álags. Nemur þessi krafa stefnanda 515.000 krónum. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að sá undirverktaki sem unnið hafi þetta verk hafi fengið samþykki stefnda fyrir því að breyta um festingar á þakdúk frá því sem gert hafi verið ráð fyrir í verklýsingu. Á teikningu sem unnin hafi verið af stefnda komi fram að þykkt einangrunar á þaki sé 5 cm. Eftir þessu hafi undirverktakinn farið þegar hann keypti bolta, sem hann hugðist nota til að festa dúkinn. Síðar hafi komið í ljós að teikningarnar voru ekki réttar að þessu leyti og því hafi þurft að panta lengri bolta. Telur stefnandi að stefndi beri samkvæmt almennum reglum ábyrgð á því að teikningar séu réttar að því er þetta varðar og því beri honum að greiða þann kostnað sem var því samfara að panta nýjar festingar. Af hálfu stefnda er vísað til þess að samkvæmt útboðsgögnum hafi verið miðað við að bræða ætti nýjan þakpappa á þann pappa sem fyrir var, enda hafi verið mælt fyrir um það í verklýsingu að gera ætti við gamla pappann og grunna hann. Stefnandi hafi sennilega viljað losna við þessa vinnu og því ákveðið að stefnda fornspurðum að vinna verkið með framangreindum hætti. Hann hafi síðan fest kaup á umræddum festingum án samráðs við stefnda. Þegar stefnandi hafi tilkynnt byggingarstjóra stefnda um þessa breyttu tilhögun hafi hann ekkert haft við hana að athuga þótt vikið væri með þessum hætti frá útboðsgögnunum. Stefnandi verði hins vegar sjálfur að bera það tjón sem hann hafi orðið fyrir vegna þess að þær festingar, sem hann hafi sjálfur ákveðið að nota og fest kaup á að stefnda forspurðum, pössuðu ekki þegar til átti að taka, enda hafi þau innkaup ekki verið byggð á upplýsingum frá stefnda. Stefndi andmælir sérstaklega þeirri kröfu stefnanda að stefnda verði gert að greiða honum kostnað við hraðpóstsendingu (DHL), en í fjárhæðardálki þess reiknings sem undirverktaki stefnanda gerði honum vegna þessa verkþáttar nemur sá kostnaður 54.000 krónum. 2. Fyrir liggur að með reikningi útgefnum 10. nóvember 2000 krafði undirverktaki stefnanda hann meðal annars um greiðslu fyrir það verk sem þessi krafa stefnanda tekur til. Nam krafa undirverktakans 429.000 krónum. Dómsmál reis á milli stefnanda og undirverktakans, sem meðal annars tók til þessa verks. Var endanlega leyst úr þeim ágreiningi með dómi Hæstaréttar 12. desember 2002. Í þeim dómi segir svo: „Á teikningu, sem vísað er til í verksamningi, er á þversniði gefið upp að þykkt einangrunar á þakinu sé 50 mm. Annars staðar á teikningunni er við sérmynd textinn „þykkt eins og á eldra þaki (100 mm?)“. Það var mat sérfróðra meðdómsmanna í héraði að umrædd teikning væri misvísandi, því að hún hefði átt að bera með sér að þykkt einangrunar væri breytileg. Verður á því mati byggt. Ekki verður séð að S.M. verktakar ehf. hafi getað staðreynt þykkt einangrunar á þakinu með skoðun, heldur hefði þurft að bora göt á þakið til þess. Verður því ekki talið að undirverktakinn hafi vanrækt skoðunarskyldu sína. Verður áfrýjandi samkvæmt þessu að bera kostnað, sem hlaust af framangreindum hnökrum á teikningunni, og verður fallist á kröfur samkvæmt þessum lið.“ Með reikningi útgefnum 13. sama mánaðar beindi stefnandi kröfu að stefnda vegna þessa sama verks og nam fjárhæð hans svo sem fram er komið 515.000 krónum, sem er rétt rúmlega 20% hækkun frá reikningi undirverktaka. I. 1. Í níunda lagi tekur krafa stefnandi um greiðslu fyrir aukaverk til ýmissa verka sem unnin voru af einum af undirverktaka hans, Tréverki ehf., en það félag kom einnig að vinnu við það verk sem fjallað er um í lið E hér að framan. Nemur krafa stefnanda vegna þessa samtals 2.092.200 krónum og á hún að sögn hans rót sína að rekja til fjögurra mismunandi verkþátta. Þrír fyrstu kröfuliðirnir séu til komnir vegna breytinga á samningsverkinu, sem stefnandi segir að fulltrúi stefnda hafi beðið hann um að vinna. Þar sé í fyrsta lagi um að ræða færslu á sorplúgu fyrir Matbæ ehf., en verkið hafi falist í því að taka sorplúgu úr og koma henni fyrir aftur, breyta grind og ganga frá gati eftir tilfærsluna. Krafa vegna þessa nemur 102.000 krónum. Í öðru lagi hafi Tréverk ehf. haft með höndum aukaverk er tengdust álhurðum, en í sérstakri sundurliðun er í þessu sambandi getið um færslu á radar í opnunarbúnaði, færslu á gólfstýringum vegna múrbrots fyrir gólfmottu og vegna flísalagnar og lagfæringu á slitinni reim. Nemur krafa vegna þessa 68.400 krónum. Þá er í þriðja lagi gerð krafa vegna breytingar sem á að hafa verið gerð á ál- og trégluggum eftir að framleiðsla á þeim hófst og nemur krafa vegna þessa 93.600 krónum. Fjórði kröfuliðurinn tekur hins vegar að sögn stefnanda til aukningar á magni vegna ákveðinna liða í verklýsingu og magnskrá. Vísar stefnandi að því er þennan kröfulið varðar til skjals sem hann hefur lagt fram í málinu og segir stafa frá þeim undirverktaka hans sem hafi haft verkið með höndum. Í því skjali er vísað til greina 3.3.9.1, 3.3.9.2, 3.3.9.3, 3.3.10.2, 3.3.17 og 3.3.18.1 í verklýsingu og viðbótarmagn í hverjum verkþætti tilgreint ásamt einingarverðum og heildarkostnaði sem á að hafa hlotist af aukningunni. Að teknu tilliti til 20% álags frá reikningi undirverktaka nemi krafa stefnanda vegna þessarar magnaukningar 1.828.200 krónum. Að því er varðar kröfu stefnanda vegna færslu á sorplúgu tekur stefndi fram að ekki þurfi að deila um það að krafan sé honum óviðkomandi enda hafi verkið verið unnið fyrir Nettó, það er Matbæ ehf. Byggingarstjóri hafi beðið um að verkið yrði unnið en hann hafi haft sérstakt umboð frá Nettó til þess. Hafi byggingarstjóri óskað sérstaklega eftir því við stefnanda að reikningur vegna verksins yrði stílaður á Matbæ ehf. og hann myndi skrifa uppá reikninginn fyrir hönd félagsins á grundvelli umboðsins. Þá liggi fyrir að Matbær ehf. hafi innt af hendi til stefnanda greiðslu fyrir verkið. Stefndi mótmælir því að byggingarstjóri hans hafi óskað eftir færslu á gólfstýringum, sbr. 2. liður í kröfu stefnanda. Sennilegast sé að þetta hafi verið gert að beiðni stefnanda vegna þess að gólfstýringar hafi ekki verið rétt staðsettar í upphafi. Þá geti stefnandi ekki með réttu átt kröfu á hendur stefnda vegna þess að reim hafi slitnað á verktímanum, enda beri stefnanda sjálfur áhættu af slíku óhappi fram að afhendingu. Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda vegna glugga, sbr. 3. liður í þessari kröfu stefnanda. Heldur stefndi því fram að endanlegar teikningar af gluggum hafi legið fyrir í tíma og áður en gluggar fóru í framleiðslu. Þá hafi stefnandi engan áskilnað gert um aukakostnað vegna þessa. Kröfu stefnanda vegna meintrar aukningar á magni mótmælir stefndi alfarið. Lítil sem engin grein sé gerð fyrir þessari kröfu í málatilbúnaði stefnanda. Af þeirri umfjöllun verði ekki séð hvort um sé að ræða aukaverk sem unnið hafi verið af Tréverki ehf., þó svo að það megi að vissu leyti ráða af því skjali sem töluleg kröfugerð stefnanda í málinu grundvallist á. Eina rökstuðninginn fyrir kröfunni sé að finna í stefnu, en þar segi að um sé að ræða „aukningu á magni vegna ákveðinna liða í verklýsingu og magnskrá, sem nánar eru tilgreindir í framlögðu skjali frá undirverktakanum, sem vann verkið“. Kröfu þessari verði samkvæmt þessu að hafna vegna vanreifunar. Þá telur stefndi að fyrir liggi samkomulag um uppgjör á verkinu á grundvelli magntalna og að útreikningi á kostnaðarverði samningsverksins á grundvelli staðreyndra magntalna, sbr. bréf hans 27. júní 2001, hafi ekki verið andmælt. Þreföld hurð hafi verið gerð upp í magntölum sem ein tvöföld hurð og ein einföld samkvæmt samkomulagi við stefnanda. Hert gler hafi verið magntekið í lokauppgjöri. Stálstigar séu þrír á húsinu og hafi stefnda borið að greiða fyrir tvo þeirra en Matbæ ehf. fyrir einn. Byggingarstjóri stefnda hafi sérstaklega beðið stefnanda að stíla reikning vegna eins stigans á Matbæ ehf. og að hann myndi skrifa samþykkja reikninginn til greiðslu fyrir hönd félagsins á grundvelli umboðs. Þá liggi fyrir að Matbær ehf. hafi greitt reikninga stefnanda vegna þessa. Vísar stefndi í því sambandi til dómskjals nr. 102. Af framansögðu telur stefndi ljóst að sýkna beri hann að öllu leyti af þeim kröfum stefnanda sem hér hafa verið til umfjöllunar. 2. Samkvæmt gögnum málins beindi Tréverk ehf. kröfu að stefnanda vegna færslu á sorplúgu með reikningi 20. desember 2000. Reikningar vegna aukaverka er tengdust annars vegar álhurðum og hins vegar breytingum á gluggum voru hins vegar gefnir út 20. febrúar 2001 og verður að leggja til grundvallar að þeir hafi þá verið sendir stefnanda. Í bréfi stefnanda til byggingarstjóra stefnda 10. ágúst 2001 var ekki um það getið að stefnandi teldi sig eiga kröfu á hendur stefnda á grundvelli þessara reikninga og á yfirliti endurskoðanda stefnanda frá 27. september sama árs er hennar í engu getið. Verður ekki séð að kröfu vegna þessara þriggja reikninga og framangreindri kröfu stefnanda að fjárhæð 1.828.200 krónur hafi verið beint að stefnda fyrr en með höfðun málsins. Að þessu virtu og með hliðsjón af grein 31.2 í ÍST-30 er á það fallist með stefnda að framangreindar kröfur stefnanda, samtals að fjárhæð 2.092.200 krónur, séu of seint fram komnar. Ber þegar af þeirri ástæðu að hafna þeim. J. 1. Á verktíma lagði stefnandi strengi að rennslis- og fiktnemum fyrir sprinklerkerfi hússins. Strengir þessir eru eldþolnir. Ekki var gert ráð fyrir því í útboðsgögnum að slíkir strengir yrðu notaðir og telur stefnandi því að um aukaverk sé að ræða. Nemur krafa hans vegna þessa 1.422.213 krónum. Stefndi telur hins vegar að í verklýsingu og magnsskrá sé lýst strengjum sem hafi átt að nota og að þeir uppfylli þær kröfur sem gerðar séu til stýristrengja, en ekki sé gert ráð fyrir að þeir séu eldþolnir. Telur stefndi að það val stefnanda að nota dýrari strengi en útboðsgögn kváðu á um hljóti að vera á ábyrgð hans sjálfs. Hann geti ekki í þessu tilviki eignast kröfu á hendur stefnda, enda verði ekki annað séð en að ástæða þessa hafa verið misskilningur undirverktaka hans í rafmagni. 2. Stefnanda hefur gegn andmælum stefnda ekki tekist að sýna fram á að það hafi verið á ábyrgð stefnda að lagðir voru eldþolnir rafmagnsstrengir að rennslis- og fiktnemum fyrir vatnsúðunarkerfi (sprinklerkerfi) verslunarmiðstöðvarinnar, en ekki verður talið að útboðsgögn hafi gert ráð fyrir því að strengir af þessu tagi yrðu notaðir til verksins. Telst stefnandi því ekki hafa rennt stoðum undir það að hann eigi kröfu til þess að stefndi greiði þann aukakostnað sem af þessu hlaust, en telja verður að sá verkþáttur sem hér um ræðir hafi að öðru leyti verið gerður upp á grundvelli þess sem verksamningur gerði ráð fyrir. Við þetta bætist síðan að samkvæmt gögnum málsins beindi Raftó ehf., sem var undirverktaki stefnanda í raflögn, kröfu að stefnanda vegna þessa aukakostnaðar með reikningi útgefnum 1. maí 2001. Í bréfi fyrirsvarsmanns stefnanda til byggingarstjóra stefnda, sem getið hefur verið um hér áður og er dagsett 10. ágúst 2001, var tekið fram að eftir væri að gera upp samþykkt aukaverk vegna raflagna að fjárhæð samtals 8.475.940 krónur. Stefndi hefur jafnan andmælt því að samkomulag þessa efnis hafi náðst á milli aðila, en í bréfi hans til stefnanda 27. júní 2001 var við það miðað að kostnaður hans vegna samþykktra aukaverka í rafmagni næmi 3.852.895 krónum. Er ljóst að sá aukakostnaður sem hér er til umfjöllunar er ekki innifalinn í þeirri fjárhæð. Hvað sem þessu líður er ljóst að stefnandi gerði ekki sérgreinda kröfu um greiðslu aukakostnaðar vegna framangreindra rafmagnsstrengja fyrr en með höfðun málsins 24. júní 2002, rúmu ári eftir að kröfu hér að lútandi var beint að honum. Styðst hún ekki svo séð verði við reikning frá stefnanda. Leiðir framangreind aðstaða ein og sér til þess að lögvarin krafa á hendur stefnda vegna umrædds aukakostnaðar telst ekki vera fyrir hendi. IX. Það er samkvæmt öllu framansögðu niðurstaða dómsins að endurgjald til stefnanda fyrir samningsverk samkvæmt verksamningi aðila frá 10. maí 2000 eigi að nema 363.985.630 krónum, en þá fjárhæð lagði stefndi til grundvallar í uppgjörs-tillögu byggingarstjóra síns 27. júní 2001. Óumdeilt er að hinn tilgreinda dag hafi stefndi verið búinn að standa stefnanda skil á 354.709.607 krónum vegna samningsverksins. Þá samþykkti stefndi með þessu bréfi sínu að stefnandi ætti kröfu á hendur honum vegna aukaverka að fjárhæð samtals 6.089.558 krónur. Frá því samþykki sínu hefur hann ekki fallið. Samtals telst því gjaldfallin krafa stefnanda á hendur stefnda hinn tilgreinda dag hafa numið 15.365.581 krónu. Þá samþykkti stefndi síðar frekari kröfu stefnanda vegna aukaverka í rafmagni að fjárhæð 1.789.035 krónur. Er þannig ljóst að heildarfjárhæð samþykktra krafna vegna aukaverka, sem þýðingu hafa við úrlausn málsins, nemur 7.878.593 krónum. Dómurinn hefur hér að framan komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi ekki frekari kröfur á hendur stefnda. Þá hefur dómurinn hafnað því að stefndi eigi gagnkröfu á hendur stefnanda sem komið geti til frádráttar við það uppgjör sem nú getur farið fram. Er því þannig alfarið hafnað að stefndi eigi rétt til dagsekta, svo sem hann hefur gert kröfu til, svo og gagnkröfur vegna galla samtals að fjárhæð 1.851.000 krónur. Í síðarnefndu fjárhæðinni er ekki innifalin gagnkrafa stefnda vegna svokallaðrar sjónsteypu, en það er svo sem fram kemur í kafla III.3 hér að framan niðurstaða dómsins að frágangur sjónsteypu sé víða ekki með þeim hætti sem stefndi mátti með réttu gera kröfu til og hann eigi vegna þessa fjárkröfu á hendur stefnanda. Svo sem þar kemur einnig fram verður hins vegar að leysa úr ágreiningi aðila án tillits til þessarar gagnkröfu stefnda þar sem fjárhæð hennar verður að svo stöddu ekki ákveðin. Samkvæmt framansögðu verður stefnda með dómi þessum gert að greiða stefnanda 11.455.000 (15.365.581 + 1.789.035 – 5.699.616) krónur ásamt dráttarvöxtum svo sem í dómsorði greinir. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæma Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Gústaf Vífilsson byggingaverkfræðingur og Helgi S. Gunnarsson bygginga-verkfræðingur. D ó m s o r ð : Stefndi, Smáratorg ehf., greiði stefnanda S.S. Byggi ehf., 11.455.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2001 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 405/2017
Ærumeiðingar
G höfðaði mál á hendur S, ritstjóra vefmiðilsins H, og krafðist ómerkingar nánar tilgreindra ummæla í níu liðum sem birt voru á vefmiðlinum. Þá gerði G kröfu um að S yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í umræddri frétt hefði þrívegis verið tekið fram berum orðum að hún væri um tiltekin atriði reist á fréttaflutningi fjölmiðilsins R og í eitt skipti hefði verið vísað til annars innlends fjölmiðils, en þar að auki tvisvar til erlendra fjölmiðla. Þess utan væri ljóst af orðalagi í fréttinni að gengið hefði verið út frá því að efni hennar hefði að öðru leyti verið byggt á sömu heimildum. Í heild hefði efnið þannig í reynd verið sett fram sem frétt um fréttaflutning annarra tiltekinna fjölmiða. Engin ástæða væri til að draga í efa að S hefði mátt vera í góðri trú um að þeir fjölmiðlar hefðu við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna, sem fjölmiðlum ber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Var S því sýknaður af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Sigurður Tómas Magnússon landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júní 2017. Hann krefst þess aðómerkt verði síðargreind ummæli, sem nánar eru tiltekin í níu liðum og birtvoru 15. janúar 2016 á vefsíðunni hringbraut.is. Hann krefst þess einnig aðstefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. janúar 2016til 25. ágúst sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins birtist fréttá vefsíðu Ríkisútvarpsins, að því er virðist í byrjun janúar 2016, undirfyrirsögninni: „Sást í Paragvæ mánuðum eftir að leit hófst“ og sagði þar meðalannars eftirfarandi: „Lögregluyfirvöld á Íslandi óttast að Íslendingur semleitað hefur verið að frá 2013 sé látinn. Talið er að maðurinn hafi veriðviðriðinn fíkniefnainnflutning þar í landi. Mannsins hefur verið leitað frá þvíað annar Íslendingur, Friðrik Kristjánsson, hvarf á leið sinni frá Brasilíu tilParagvæ. Paragvæski fjölmiðillinn ABC color birtir mynd af vegabréfi mannsinsen hann hafði þá verið stöðvaður af lögreglu, nokkrum mánuðum eftir að leit aðhonum hófst. ... Greint var frá því í fréttum 10. apríl ... 2013 að manns værileitað í Paragvæ en þá hafði ekkert til hans spurst lengi. Nokkrum dögum síðarbirtist önnur frétt þar sem fram kom að tveggja manna ... væri leitað og aðgrunur léki á að annar þeirra hefði gert hinum mein. ... Í júlí 2013 ... lýsirlögreglan á höfuðborgarsvæðinu eftir Friðriki og óskar upplýsinga frá öllumþeim er kunna að vita um ferðir hans. Leit að hinum manninum stóð þá enn yfir... Yfirmaður fíkniefnadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu fór út tilParagvæ en ekki fannst Friðrik. Fjölskylda Friðriks ... setti upp vefsíðu áspænsku og óskaði eftir upplýsingum. Síðan fékk mikil viðbrögð sem þó leidduekki til þess að Friðrik fyndist. Þá fannst hinn maðurinn ekki, sá sem talinn varhafa verið í för með Friðriki og gæti í það minnsta veitt upplýsingar um málið.... Í dag birtir svo paragvæski fjölmiðillinn ABC color ... frétt um málið ogmynd af vegabréfi mannsins, sem á að sanna að lögregluyfirvöld hafi fengiðupplýsingar um ferðir hans, í nóvember 2013, eða um 8 mánuðum eftir hvarf hans.Lögreglan í Paragvæ hafi stöðvað för mannsins og við það tækifæri tekið mynd afvegabréfi hans. Fram kemur í fréttinni að Interpol í Paragvæ hefði veittlögregluyfirvöldum hér á landi þær upplýsingar að maðurinn hefði aldrei komiðtil landsins. Myndin sýni að það sé ekki rétt. Hvort lögregluyfirvöldum hér álandi hafi verið gert viðvart þegar þetta uppgötvaðist er ekki vitað, en síðanþá, þ.e. 1. nóvember 2013 hefur ekkert spurst til mannsins. Segir í frétt ABC colorað óttast sé um líf hans og að maðurinn hafi haft tengsl viðfíkniefnainnflytjendur í Brasilíu og Paragvæ. Friðrik er einnig ófundinn ogleit að honum sem og rannsókn lögreglunnar hér á landi, hefur litlarvísbendingar gefið um afdrif hans.“ Frétt þessari fylgdi ljósmynd af hluta aftveimur síðum í opnu í íslensku vegabréfi og sást þar meðal annars fullt nafnáfrýjanda og mynd af honum. Ljósmynd þessi úr vegabréfinu virðist hafa veriðfengin úr frétt, sem birtist 1. janúar 2016 á spænsku á fyrrnefndum vefmiðliABC color, en í henni voru bæði áfrýjandi og áðurnefndur Friðrik ítrekaðnafngreindir. Útprentun af þessari frétt og fleiri fréttum á sama vefmiðli, semnefndar eru hér á eftir, hefur verið lögð fram í málinu en án íslenskrar þýðingar.Sama ljósmynd af síðum úr vegabréfiáfrýjanda birtist 14. janúar 2016 með annarri frétt á vefsíðu Ríkisútvarpsinsundir fyrirsögninni: „Íslendingur sagður valdamikill dópsmyglari“. Í þessarifrétt sagði meðal annars: „Íslendingurinn Guðmundur Spartakus – sem ekkerthefur spurst til í rúm tvö ár – er samkvæmt lögreglunni í Paragvæ valdamikilleiturlyfjasmyglari með viðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hann er sagðurnotast við fölsk skilríki – hann sé þýskur fasteignasali sem stundi viðskipti ílöndunum tveimur. Þetta kemur fram í grein sem birtist á ABC-fréttamiðlinum ...í Paragvæ í kvöld ... Nafn Guðmundar skaut ... heldur óvænt upp kollinum ífréttum í vikunni þegar þessi sami miðill fjallaði stuttlega um hann og hvorthann væri týndur í Paragvæ. Faðir Guðmundar sagði ekkert hæft í þessumfréttaflutningi í viðtali við dv.is ... Í frétt ABC í kvöld kemur fram aðGuðmundur sé talinn starfa í bæjunum Amambay og Salto del Guairá, nálægtlandamærum Paragvæ og Brasilíu. Íslenska lögreglan er sögð leita Guðmundar ítengslum við hvarf annars Íslendings sem síðast sást í Paragvæ og að Guðmundursé talinn viðriðinn hvarf hans. Blaðið er væntanlega að vísa til máls FriðriksKristjánssonar sem ekkert hefur spurst til síðan í mars 2013. Heimildarmennblaðamanns ABC úr röðum fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu segja Guðmund einnhöfuðpauranna á bak við umfangsmikið smygl kókaíns frá Suður-Ameríku til Evrópuog e-taflna frá Evrópu til Suður-Ameríku. Smyglið fari í gegnum Brasilíu.Brasilísku lögreglumennirnir benda á að þeir hafi handtekið Brasilíumenn ogÍslendinga sem taldir eru burðardýr á vegum Guðmundar Spartakus sem smygla áttitil Evrópu. Einnig rifjar blaðið upp að í júlí á síðasta ári hafi brasilískalögreglan handtekið brasilíska stúlku sem búsett er í Lissabon, á flugvellinumí Rio de Janeiro. Í farangri hennar hafi fundist 46.000 e-pillur. Viðyfirheyrslur upplýsti hún að hún ætti að afhenda efnið einum Brasilíumanni ogÍslendingi. ... Báðir mennirnir séu nú í fangelsi í Brasilíu. Á annan dag jólavar svo íslenskt par ... handtekið í ... Brasilíu, með fjögur kíló af kókaínifalið í farangri sínum. Parið var að gera sig ferðbúið til að halda út áflugvöll og fara til Evrópu. Margt bendi til þess að hér sé á ferðinniumfangsmikill smyglarahringur sem stjórnað sé af Brasilíumönnum, Paragvæum ogÍslendingum. ... Talið er að Guðmundur Spartakus sé einn höfuðpaurasmyglhringsins sem teygir starfsemi sína til Salto del Guairá, Concepción ogbrasilískra bæja við landamæri Brasilíu og Paragvæ. Samkvæmt heimildum blaðsins,innan fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu sem ekki vilja koma fram undir nafni,notar Guðmundur Spartakus fölsuð skilríki í Paragvæ. Þar kemur fram að hann séþýskur fasteignasali sem stundi viðskipti í Paragvæ og Brasilíu.“Fyrir liggur í málinu að fréttir umframangreint efni birtust jafnframt á vefmiðlunum visir.is og mbl.is að kvöldi14. janúar 2016. Í báðum tilvikum var vitnað til vefsíðu Ríkisútvarpsins semheimildar fyrir fréttunum, svo og til vefmiðilsins ABC color. Um hádegisbildaginn eftir birtist síðan einnig frétt á vefmiðlinum hringbraut.is.Fyrirsagnir hennar voru tvær, annars vegar: „Guðmundur Spartakus Ómarssonsagður hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring“ og hins vegar: „Íslenskureiturbarón í S-Ameríku?“ Áfrýjandi höfðaði mál þetta 14. desember 2016 ogkrefst að ummælin í báðum þessum fyrirsögnum verði ómerkt, en að auki tiltekinummæli í meginmáli fréttarinnar í sjö öðrum tilvikum. Að frágengnumfyrirsögnunum var fréttin í heild svohljóðandi, en ummælin í henni, semáfrýjandi krefst að ómerkt verði, eru auðkennd hér á eftir með hallandi letri:„Fjölmiðlar í Paragvæ halda því fram aðÍslendingur sé hátt settur innan eiturlyfjahrings í Suður-Ameríku. Ríkisútvarpiðgreinir frá þessu. Samkvæmt frétt Rúvtelur lögreglan í Brasilíu að Íslendingurinn smygli eiturlyfjum milli Evrópu ogSuður-Ameríku. Hann sigli undir fölsku vegabréfsflaggi, þykist þýskurfasteignasali. Guðmundur Spartakus Ómarsson heitir hinn grunaði Íslendingur.Heldur fjölmiðillinn ABC í Paragvæ því fram að hann sé einn valdamesti maðureiturlyfjahrings sem smygli e-töflum og kókaíni milli Evrópu og S-Ameríku. Hannhafi ráðið burðardýr sem hafi flutt í einu tilviki 46.000 töflur.Burðardýrið, kona, hafi nefnt Íslendinginn skv. suðuramerískum fjölmiðlum.Ekkert hefur spurst til Guðmundar í tvö ár eftir því sem fram hefur komið en DVsegir pabba hans hafa heyrt í honum á Skype um áramótin. Þá hefur nafn Guðmundar verið tengt mannshvarfi þar sem Íslendingurtýndist í S-Ameríku. Er hann sagður afar hættulegur eftir því sem framkemur í frétt Rúv sem lesa má í heild hér. (http://ruv.is/frett/islendingur-sagdur-valdamikill-dopsmyglari)“.IIFréttin, sem mál þetta varðar, varekki auðkennd tilteknum höfundi. Óumdeilt er að stefndi sé ábyrgðarmaðurvefmiðilsins hringbraut.is, sem fellur undir gildissvið laga nr. 38/2011 umfjölmiðla, og ber hann því sem slíkur refsiábyrgð og fébótaábyrgð á efnifréttarinnar, sbr. c. lið 1. mgr. 51. gr. þeirra laga. Við mat á því hvortþetta efni varði slíkri ábyrgð verður að hafa hugfast það hlutverk fjölmiðla ílýðræðislegu samfélagi að miðla upplýsingum um mikilvæg málefni, sem varið eraf 73. gr. stjórnarskrárinnar. Orkar ekki tvímælis að inntak fréttarinnar sneriað slíku málefni.Í texta þeirrar stuttu fréttar, sem birtvar á vefmiðlinum 15. janúar 2016, kom þrívegis fram berum orðum að hún væri umtiltekin atriði reist á fréttaflutningi í Ríkisútvarpinu og í eitt skipti varvitnað til annars innlends fjölmiðils, en þar að auki tvisvar til fjölmiðla íParagvæ. Þess utan er ljóst af orðalagi í fréttinni að gengið hafi verið út fráþví að efni hennar hafi að öðru leyti verið byggt á sömu heimildum. Í heild varþetta efni þannig í reynd sett fram sem frétt um fréttaflutning annarra tiltekinnafjölmiðla. Engin ástæða er til að draga í efa að stefndi hafi mátt vera í góðritrú um að þeir fjölmiðlar hafi við gerð frétta sinna gætt grundvallarreglna,sem fjölmiðlum ber að virða, sbr. meðal annars 1. mgr. 26. gr. laga nr.38/2011. Þegar litið er í framangreindu ljósi tileinstakra ummæla, sem áfrýjandi krefst að ómerkt verði, er þess fyrst að gætaað í fyrri hluta fyrirsagnar fréttarinnar á hringbraut.is var staðhæft aðáfrýjandi, sem nefndur var fullu nafni, væri sagður vera „hátt settur í stórtækumeiturlyfjahring“. Af samhengi þessarar fyrirsagnar við efni fréttarinnar varsýnilega átt við að þetta hafi verið sagt á vefmiðli Ríkisútvarpsins. Í frétt áþeim vefmiðli var áfrýjanda að vísu ekki getið með föðurnafni, en það blastiþar á hinn bóginn við á fyrrnefndri ljósmynd af opnu úr vegabréfi hans. Ummæliní þessari fyrirsögn áttu sér að öðru leyti ekki orðrétta fyrirmynd í fréttRíkisútvarpsins, en þar var á hinn bóginn meðal annars rætt um áfrýjanda semvaldamikinn eiturlyfjasmyglara með viðamikla starfsemi og einn höfuðpaura bakvið umfangsmikið smygl fíkniefna. Þau orð eru samsvarandi merkingar. Í síðarihluta fyrirsagnarinnar var síðan kastað fram í formi spurningar hvort áfrýjandiværi „eiturbarón“ í Suður-Ameríku. Nýnefnd orð í frétt Ríkisútvarpsins stóðu efnislegaundir slíkri spurningu, en orðaval í henni getur annars talist fela í sérgildisdóm, sem að auki var áréttað með spurningarmerki í lok fyrirsagnarinnar.Í næstu tveimur liðum dómkrafnaáfrýjanda er leitað ómerkingar ummæla annars vegar um að fjölmiðlar í Paragvæhaldi fram að Íslendingur sé hátt settur innan eiturlyfjahrings í Suður-Ameríkuog hins vegar að samkvæmt frétt Ríkisútvarpsins telji lögregla í Brasilíuþennan Íslending smygla eiturlyfjum milli Evrópu og Suður-Ameríku. Að gættu þvíað tekið var fram í fréttinni, sem málið varðar, að Ríkisútvarpið hafi greintfrá fyrra atriðinu af þessum tveimur voru þessi ummæli í öllum atriðum rétteftir höfð og því sönn. Í fimmta lagi varða kröfur áfrýjanda ummæli um að hann„sigli undir fölsku vegabréfsflaggi“ og þykist vera þýskur fasteignasali. Afsamhengi við undanfarandi málslið í fréttinni er ljóst að átt var við að þettahafi komið fram á vefmiðli Ríkisútvarpsins og er það samkvæmt áðurgreindu rétt.Sjötti liðurinn í kröfum áfrýjanda lýtur að málslið í fréttinni áhringbraut.is, þar sem hann var greindur með fullu nafni og sagður vera „hinngrunaði Íslendingur.“ Enn verður ráðið af samhenginu milli einstakra málsliða ífréttinni að vísað var til þess að þetta hafi komið fram á vefmiðliRíkisútvarpsins. Þar var að sönnu rætt um að áfrýjandi, sem var þó ekki getiðmeð föðurnafni, tengdist áðurgreindri háttsemi á þann veg að merkingarlega hafiverið átt við að hann lægi undir grun um hana. Að gættu því, sem áður segir umað fullt nafn áfrýjanda birtist á ljósmynd úr vegabréfi hans með fréttinni ávefmiðli Ríkisútvarpsins, eru þessi ummæli efnislega rétt. Í sjöunda og áttundalið krafna áfrýjanda leitar hann ómerkingar á ummælum í fréttinni á vefmiðlinumhringbraut.is um að í tilteknum fjölmiðli í Paragvæ hafi verið haldið framannars vegar að hann væri einn valdamesti maðurinn í eiturlyfjahring, semstandi á nánar tilgreindan hátt að smygli á fíkniefnum, og hins vegar aðáfrýjandi hafi ráðið svonefnt burðardýr til tiltekins verks af þeim toga. Bæðiþessi atriði komu fram í fréttinni á vefmiðli Ríkisútvarpsins, þar sem þau voruhöfð eftir fjölmiðlinum í Paragvæ, og var því frásögnin um þetta rétt. Loks lútakröfur áfrýjanda um ómerkingu í níunda lagi að ummælum í fréttinni á vefmiðlinumhringbraut.is um að nafn áfrýjanda hafi verið tengt hvarfi Íslendings íSuður-Ameríku, svo og að hann sé sagður afar hættulegur. Um þetta er þess aðgæta að í niðurlagi fréttarinnar var vísað um þessi atriði til tiltekinnarfréttar á vefmiðli Ríkisútvarpsins. Í henni var fjallað um umrætt mannshvarf,en enn frekar var það gert í áðurnefndri frétt á sama miðli í byrjun janúar2016. Þótt ekki verði séð að í þeim fréttum hafi verið tekið svo til orða aðáfrýjandi væri „afar hættulegur“ gaf umfjöllunin í þeim nægilegt tilefni tilslíks gildisdóms.Að virtu öllu framangreindu eru í enguatriði efni til að verða við kröfum áfrýjanda og verður niðurstaða hinsáfrýjaða dóms því staðfest.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi, Guðmundur Spartakus Ómarsson, greiði stefnda, Sigmundi ErniRúnarssyni, 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkurþriðjudaginn 4. apríl 2017 I.Málþetta sem dómtekið var 9. mars sl., er höfðað 14. desember 2016 af GuðmundiSpartakusi Ómarssyni, Miðvangi 2 í Hafnarfirði, gegn Sigmundi Erni Rúnarssyni,Laufásvegi 8 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru í fyrstalagi þær að eftirfarandi ummæli, sem birt voru á vefsvæðinu www.hringbraut.is,15. janúar 2016, verði dæmd dauð og ómerk: „ Guðmundur Spartakus Ómarsson sagður hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring:Íslenskur eiturbarón í S-Ameríku?Fjölmiðlar í Paragvæ halda því fram að Íslendingur sé hátt settur innan eiturlyfjahrings í Suður-Ameríku. Samkvæmt frétt RÚV telur lögreglan í Brasilíu að Íslendingurinn smygli eiturlyfjum milli Evrópu og Suður-Ameríku.Hann sigli undir fölsku vegabréfsflaggi, þykist þýskur fasteignasali.Guðmundur Spartakus Ómarsson heitir hinn grunaði Íslendingur. Heldur fjölmiðillinn ABC í Paragvæ því fram að hann sé einn valdamesti maður eiturlyfjahrings sem smygli e-töflum og kókaíni milli Evrópu og S-Ameríku.Hann hafi ráðið burðardýr sem hafi flutt í einu tilviki 46.000 töflur.Þá hefur nafn Guðmundar verið tengt mannshvarfi þar sem Íslendingur týndist í S-Ameríku. Er hann sagður afar hættulegur …“ Í öðru lagi krefst stefnandiþess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000króna með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. janúar2016 til 25. ágúst 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að hafnað verði kröfu umgreiðslu miskabóta eða að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndimálskostnaðar. II. Atvik málsins eruþau að 15. janúar 2016, birtist frétt á vefsvæðinu www.hringbraut.is,með fyrirsögninni Guðmundur SpartakusÓmarsson sagður hátt settur í stórtækum eiturlyfjahring ÍSLENSKUR EITURBARÓN Í S-AMERÍKU? Í fréttinni er því lýst nánar aðfjölmiðlar í Paragvæ haldi því fram að Íslendingur sé hátt settur innaneiturlyfjahrings í Suður-Ameríku og að Ríkisútvarpið hafi greint frá þessu.Samkvæmt frétt Ríkisútvarpsins telji lögreglan í Brasilíu að Íslendingurinnsmygli eiturlyfjum milli Evrópu og Suður-Ameríku. Hann sigli undir fölskuvegabréfsflaggi og þykist vera þýskur fasteignasali. Í fréttinni er síðantiltekið að Guðmundur Spartakus Ómarsson sé hinn grunaði Íslendingur. Því næstsegir í frétt Hringbrautar að fjölmiðillinn ABC í Paragvæ haldi því fram aðGuðmundur sé einn valdamesti maður eiturlyfjahrings sem smygli e-töflum ogkókaíni milli Evrópu og Suður–Ameríku. Hann hafi ráðið burðardýr sem hafi fluttí einu tilviki 46.000 töflur. Burðardýrið, er sé kona, hafi nefnt Íslendinginnsamkvæmt suðuramerískum fjölmiðlum. Þá segir að ekkert hafi spurst til Guðmundarí tvö ár eftir því sem fram hafi komið en DV segi pabba hans hafa heyrt í honumá Skype. Þá segir í frétt Hringbrautar að nafn Guðmundar hafi verið tengtmannshvarfi þar sem Íslendingur týndist í Suður–Ameríku. Þá er næst tiltekið ífréttinni að Guðmundur sé talinn afar hættulegur eftir því sem fram kemur ífrétt Ríkisútvarpsins sem lesa megi í heild á vef ruv.is og eru gefnar nánariupplýsingar um slóð fréttarinnar http://ruv.is/frett/islendingur-sagdur-valdamikill-dopsmyglari. Samkvæmt umfjöllun sem birt vará vef Ríkisútvarpsins 14. apríl 2013 kemur fram að lögregluyfirvöld á Íslandióttist að Íslendingur sem leitað hafi verið að frá árinu 2013 sé látinn og aðtalið sé að hann hafi verið viðriðinn fíkniefnainnflutning þar í landi.Mannsins hafi verið leitað frá því annar Íslendingur, Friðrik Kristjánsson,hafi horfið á leið sinni frá Brasilíu til Paragvæ. Með fréttinni er birt myndaf vegabréfi stefnanda, sem birt var á paragvæska fjölmiðlinum ABC color, ogsegir í fréttinni að stefnandi hafi þá verið stöðvaður af lögreglu, nokkrummánuðum eftir að leit að honum hófst. Með frétt Ríkisútvarpsins fylgirsvohljóðandi athugasemd ritstjóra: „Daginn eftir að þessi frétt var birt áruv.is kom faðir mannsins fram í fjölmiðlum og upplýsti að maðurinn er ekkilátinn og hans sé ekki leitað.“ Í frétt Ríkisútvarpsins 11.janúar 2016, er sagt frá því að tveggja Íslendinga sé leitað í Suður-Ameríku.Íslenska lögreglan hafi með aðstoð Interpol, átt í samskiptum viðlögregluyfirvöld í Paragvæ vegna leitarinnar. Mennirnir séu báðir um þrítugt.Annar þeirra sé grunaður um að hafa unnið hinum mein, annað hvort í Paragvæ eðaBrasilíu og að ekki sé vitað um afdrif þeirra. Segir í fréttinni að samkvæmtheimildum fréttastofu hafi mennirnir verið viðriðnir fíkniefnaviðskipti ogverið staddir ytra af þeim sökum. Vitað sé að annar mannanna hafi dvalið umskeið í Brasilíu en af honum hafi frést í Paragvæ fyrir nokkrum vikum. […]. Hinn 14. janúar 2016 birtist ávefmiðli Ríkisútvarpsins frétt með fyrirsögninni Íslendingur sagður valdamikill dópsmyglari. Með umfjölluninnifylgir mynd af vegabréfi stefnanda sem tekin hafi verið frá fréttamiðlinum ABCcolor. Segir í frétt ríkisútvarpsins að Íslendingurinn Guðmundur Spartakus, semekkert hafi spurst til í rúm tvö ár, sé að sögn lögreglunnar í Paragvævaldamikill eiturlyfjasmyglari með viðamikla starfsemi þar og í Brasilíu. Hannsé sagður notast við fölsk skilríki. Hann sé sagður þýskur fasteignasali semstundi viðskipti í löndunum tveimur. Er í frétt ríkisútvarpsins vísað til greinarsem birst hafi í ABC color fréttamiðlinum í Paragvæ. Segir m.a. einnig ívefmiðli ríkisútvarpsins sem útvarpið kveðst hafa frá ABC fréttamiðlinum aðíslenska lögreglan sé sögð leita Guðmundar í tengslum við hvarf annarsÍslendings sem síðast hafi sést í Paragvæ og að Guðmundur sé talinn viðriðinnhvarf hans og blaðið sé væntanlega að vísa til máls Friðriks Kristjánssonar semekkert hafi spurst til síðan í mars 2013. Segir að heimildarmenn blaðamanns ABCúr röðum fíkniefnalögreglunnar í Brasilíu segi Guðmund einn höfuðpauranna á bakvið umfangsmikið smygl kókaíns frá Suður–Ameríku til Evrópu og e-taflna fráEvrópu til Suður-Ameríku. Smyglið farið í gegnum Brasilíu. Segir einnig aðbrasilísku lögreglumennirnir bendi á að þeir hafi handtekið Brasilíumenn ogÍslendinga sem taldir séu burðardýr á vegum Guðmundar Spartakus sem smygla hafiátt til Evrópu. Þá kemur fram á vefmiðli ríkisútvarpsins, að í frétt ABC colorfréttamiðilsins sé rifjað upp að í júlí 2015 hafi brasilíska lögreglanhandtekið brasilíska stúlku sem búsett væri í Lissabon, á flugvellinum í Rio deJaneiro og að í farangri hennar hafi fundist 46.000 e-pillur sem hún hafi áttað afhenda Brasilíumanni og Íslendingi. Í frétt Ríkisútvarpsins segir síðan aðtalið sé að „Guðmundur Spartakus sé einn höfuðpaura smyglhringsins sem teygirstarfsemi sína til Salto del Guará, Concepión og brasilískra bæja við landamæriBrasilíu og Paragvæ“. Aðrir fjölmiðar á Íslandifjölluðu einnig um málið, sbr. frétt sem birtist á vefmiðlinum visir.is 14.janúar 2016 og mbl.is 15. janúar 2016. Á vefmiðlinum visir.is 14. janúar 2016,er fjallað um stefnanda og umfjöllunin sögð byggð á fréttum sem birst hafi áABC-fréttamiðlinum í Paragvæ með fyrirsögninni „Íslendingur sagður valdamikilleiturlyfjasmyglari á Suður-Ameríku“. Með fréttinni er mynd af stefnanda. Ífréttinni segir m.a. svo: „Íslendingurinn Guðmundur Spartakus, sem lögreglan íParagvæ hefur leitað að í um tvö ár, er sagður valdamikill eiturlyfjasmyglarimeð starfsemi í Brasilíu og Mexíkó. Hann er sagður ábyrgur fyrir flutningikókaíns og e-taflna til Evrópu og Suður-Ameríku.“ Í frétt mbl.is 15. janúar2016, er stefnandi nafngreindur og hann sagður valdamikill smyglari. Segir þarm.a. að stefnandi hafi verið í samskiptum við Friðrik Kristjánsson og að grunurleiki á að Guðmundur Spartakus „hafi gert honum mein“. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi reisirómerkingarkröfu sína á því að í frétt Hringbrautar sé honum gefin að sökmargvísleg háttsemi sem varði við almenn hegningarlög. Í stafliðum A, B, C, D, G og H,í fyrri kröfulið stefnunnar, séu honum gefin að sök stórfelld fíkniefnabrot. Þásé hann í staflið E sakaður um að villa á sér heimildir og nota til þess falsaðvegabréf, sem teljist skjalfals samkvæmt íslenskum lögum. Loks sé hann, ístaflið I, sakaður um að eiga aðild að mannshvarfi eða manndrápi og sagður afarhættulegur. Stefnandi telur að í hinumstefndu ummælum felist ásökun um refsiverð brot sem eigi sér ekki stoð íraunveruleikanum og séu til þess fallin að meiða æru stefnanda. Telur stefnandi ásakanir stefndaalvarlegar og þær settar fram án þess að stefnandi hafi verið ákærður eðadæmdur fyrir þau brot sem honum eru gefin að sök. Stefnandi sé ekki meðsakarferil eins og sakavottorð sem lagt hefur verið fram beri með sér. Hin umstefndu ummæli feli í sérásökun um siðferðislega ámælisverða háttsemi er sé ósönnuð. Brot sem stefndiásakar stefnanda um að hafa framið séu svívirðileg að áliti almennings og varðiallt að ævilöngu fangelsi ef sök er sönnuð. Stefnandi telur öll ummælistefnda ærumeiðandi aðdróttanir og fela í sér brot gegn 235. gr. og 2. mgr.236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja ummælin meðvísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Þá sé birting og dreifing ærumeiðandiummæla sjálfstætt brot. Stefnandi telur að stefndi hafivegið með alvarlegum hætti að æru hans. Stefndi hafi framið ólögmæta meingerðgagnvart stefnanda sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Virðing stefnanda hafiborið hnekki sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar njótiverndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940. Krafa stefnanda um miskabætur er reist á26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda um að ræða skýr og ótvíræð brot áréttarreglum sem ætlað er að vernda æru stefnanda svo sem 235. gr. og 1. og 2.mgr. 236. gr. laga nr. 19/1940. Þá vísar stefnandi til 73. gr.um tjáningarfrelsi stefnda, en það falli utan marka stjórnarskrárvarinstjáningarfrelsis þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi krefstsýknu og tekur fram að öll ummælin séu byggð á fréttum annarra fréttamiðla ogséu nánast orðrétt höfð eftir því sem birt hafi verið annars staðar, t.d. fréttRíkisútvarpsins. Tekið hafi verið fram í frétt Hringbrautar, að það sem birtistí fréttinni á Hringbraut hafi verið fullyrt í paragvæskum fjölmiðlum og á vefRíkisútvarpsins. Telur stefndi þegar af þessari ástæðu að það beri að sýknahann, enda hafi komið skýrt fram í frétt Hringbrautar að um væri að ræðaupplýsingar frá öðrum miðlum. Stefndi vísar tildómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu, þar sem litið sé m.a. til þesshvort sá sem hafi ummæli eftir öðrum hafi fjarlægt sig frá ummælunum, þ.e.a.s.tekið fram að ummælin séu ekki hans, heldur höfð eftir öðrum. Í öðrum tilvikumhefur dómstólinn jafnvel talið réttlætanleg að slíkt sé ekki gert. Vísarstefndi í þessu sambandi til dóms MDE nr. 38432/97, frá 29. mars 2001, Thoma g.Lúxemborg. Stefndi byggir sýknukröfu sínaeinnig á því að hann hafi verið í góðri trú um að efnið sem hann birti værirétt. Mannréttindadómstóllinn hafi litið svo á að góða trú blaðamanns skulimeta út frá þeirri vitneskju og upplýsingum sem voru fjölmiðli aðgengilegar áþeim tíma sem umfjöllun birtist, sbr. dóm í máli Erlu Hlynsdóttur nr. 3. gegnÍslandi. Telur stefndi að þær upplýsingar sem hafi birst í paragvæskumfjölmiðlum og síðar á vef Ríkisútvarpsins hafi verið þess eðlis að það væribæði réttur og skylda fjölmiðils að fjalla um þær. Stefndi tekur fram aðparagvæskir fjölmiðlar hafi bæði nafngreint stefnanda og birt af honum myndirog af vegabréfi hans og tengt hann við að vera eiturlyfjasmyglari. Hafi stefndiekki haft nokkra ástæðu til að efast um að umfjöllun erlendra miðla væri röng eðaþað sem birtist á vef Ríkisútvarpsins. Ummælin verði því ekki dæmd dauð ogómerk. Stefndi reisir sýknukröfu sínaeinnig á því að engin hinna umstefndu ummæla séu röng. Í efnislegri umfjöllunHringbrautar hafi ekki annað komið fram en það að í öðrum fjölmiðlum væri veriðað fullyrða eitt og annað um stefnanda. Slík ummæli geti ekki verið röng.Hæstiréttur Íslands hafi í nýlegum dómum áréttað að ummæli sem þannig séu settfram, þ.e.a.s. sem vísi til annarra ummæla og tilvísana er séu rétt, séu sönnummæli og því ekki andlag ómerkingar. Þá bendir stefndi á að stefnandihafi ekkert gert til þess að koma á framfæri leiðréttingum eða skýringum,sérstaklega þegar honum sé ljóst að lögregla leiti hans. Stefndi mótmælir miskabótakröfustefnanda. Hann hafi ekki framið ólögmæta meingerð gegn stefnanda með umfjöllunum hann, sbr. b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda hafi umfjölluninekki farið í bága við ákvæði 234., 235. eða 236. gr. almennra hegningarlaga. Þáhefur stefnandi ekki sýnt fram á að umfjöllunin hafi skaðað hagsmuni hans, aukþess sem hann hafi verið þögull um málið. Hann hafi ekkert gert til þess aðskýra mál sitt. Gera verði þá kröfu að stefnandi sanni að hann hafi orðið fyrirmiska og í hverju hann sé fólginn og að háttsemi stefnda hafi verið saknæm.Engin tilraun hafi verið gerð til þess af stefnanda að sýna fram á ásetningstefnda um að skaða æru stefnanda eða að það hafi verið gert af slíku gáleysiað réttlæti greiðslu skaðabóta. IV. Eins og lýst er íkafla II. um málsatvik krefst stefnandi ómerkingar ummæla. Er sú krafa reist á235. gr. og 2. mgr. 236. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Aukþess sem stefnandi telur að birting og dreifing ærumeiðandi ummæla sésjálfstætt brot. Einnig krefst stefnandi greiðslu miskabóta með vísan til 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur að með umfjöllun sinni hafistefndi vegið með alvarlegum hætti að æru hans er njóti verndar samkvæmt 71.gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi krefst sýknu og tekur fram að ummælin séubyggð á fréttum annarra fréttamiðla og séu nánast orðrétt höfð eftir því sembirt hafi verið annars staðar. Stefndi hafi fjarlægt sig frá ummælunum m.a. meðþví að geta þess að þau séu höfð eftir öðrum fjölmiðlum. Auk þess hafi stefndiverið í góðri trú um að efnið væri rétt. Þá séu engin hinna umstefndu ummælaröng. Þá mótmælir stefndi kröfu stefnanda um miskabætur. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisinssegir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós skoðanir sínar, en að hann verðiað ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðanir og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsimegi þó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsiaðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, tilverndar heilsu eða siðgæði manna vegna réttinda eða mannorðs annarra, endateljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Þá er mælt fyrir um í 1.mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs,heimilis og fjölskyldu. Verður því að skýra ákvæði XXV. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sem mælir fyrir um ærumeiðingar og brot gegnfriðhelgi einkalífs, með hliðsjón af þessu. Samkvæmt 234. gr. laganr. 19/1940 skal hver sá sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eðaathöfnum, og hver, sem ber slíkt út, sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Í 235. gr. laga nr. 19/1940 er mælt fyrir um aðef maður dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hanstil hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, þá varði það sektum eða fangelsi alltað 1 ári. Þá segir í 236. gr.laga nr. 19/1940 að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegnbetri vitund, þá varði það fangelsi allt að 2 árum og sé aðdróttun birt eðaborin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu tilað halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að 2 árum. Samkvæmt 1. mgr. 241.gr. laganna má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk, ef sá krefstþess sem misgert var við. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins má dæma þann sem sekurreynist um ærumeiðandi aðdróttun, til þess að greiða þeim, sem misgert var við,ef hann krefst þess, hæfilega fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingudóms, atriðisorða hans eða forsendna jafnframt eftir því sem ástæða þykir til,í opinberu blaði eða riti, einu eða fleirum. Samkvæmt b-lið 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt aðláta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eðapersónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Samkvæmt þessu þarf annars vegarað kanna hvort ummælin hafi verið óviðurkvæmileg og hins vegar hvort í þeimhafi falist ólögmæt meingerð gegn æru samkvæmt b-lið 26. gr. laga nr. 50/1993. Ummæli þau sem birtust ávefmiðlinum Hringbraut.is verður að meta hver um sig og í heild. Meginatriðiðer að vefmiðillinn lýsir grunsemdum lögreglu í Brasilíu um að stefnandi takiþátt í að smygla eiturlyfjum, hann sé hættulegur og að nafn hans tengist hvarfiannars Íslendings. Er ljóst að í umfjöllun stefnda og annarra fjölmiðla umstefnanda er kveðið fast að orði og látið liggja að refsiverðri háttsemistefnanda. Við úrlausn á því hvort stefndihafi með ummælum sínum vegið að mannorði stefnanda með ólögmætum hætti með þvíað birta og dreifa ærumeiðandi ummælum um hann verður að líta til þess á hvernhátt hin umdeildu ummæli voru sett fram. Í frétt stefnda er gerð grein fyrirþví að fréttin væri byggð á frétt Ríkisútvarpsins, fréttum sem birst höfðu áruv.is, mbl.is og fréttum sem hafi verið birtar í fjölmiðli ABC color íParagvæ. Þegar stefndi birti ummæli þausem krafist er ómerkingar á í máli þessu þann 15. janúar 2016, höfðu aðrirfjölmiðlar því fjallað efnislega um mál stefnanda. Telur dómurinn ljóst aðumfjöllun stefnda sé efnislega hin sama um stefnanda og fram komi í fréttRíkisútvarpsins 11. janúar 2016 og á vefmiðli útvarpsins þann 14. janúar s.á. Við mat á því hvar draga skuli mörkin millitjáningarfrelsis sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgieinkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir máli hvort það efni sem birter geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi tilalmennings. Hafa fjölmiðlar mikilvægu hlutverki að gegna við miðlun upplýsingaog skoðana um þjóðfélagsleg málefni. Á almenningur rétt á að fá upplýsingar semslík málefni varða og þurfa sérstaklega ríkar ástæður að vera fyrir því aðskerðing á frelsi fjölmiðla geti talist nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi eins ognánar kemur fram í dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. dómi frá 15. nóvember 2012 ímáli nr. 69/2012. Slíkar skerðingar geta eftir atvikum átt við séu ósönn ummælibirt eða borin út opinberlega gegn betri vitund. Umfjöllun stefnda um stefnandafellur undir framangreint enda telst það hlutverk fjölmiðla að fjalla umalvarleg mál sem kunna að vera refsiverð. Með umfjöllun sinni tók stefndiekki sérstaka afstöðu til sannleiksgildis fréttanna. Með hliðsjón af því aðhinar umdeildu staðhæfingar byggðu á frásögn annarra fjölmiðla, telur dómurinn,eins og atvikum er háttað í máli þessu, að ekki sé unnt að leggja þá skyldu ástefnda eða gagnrýna hann fyrir að grennslast ekki sérstaklega fyrir umsannleika hinna umdeildu staðhæfinga. Er ekki unnt að slá því föstu að stefndihafi vitað að ummælin væru ósönn eða borin út opinberlega gegn betri vitund. Þegar alls þessa er gætt verðurekki talið að stefndi hafi með umfjöllun sinni vegið svo að æru stefnanda aðþað hafi farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 3. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar. Af þessu leiðir að stefnandi geti ekki átt rétt á bótumsamkvæmt b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber því að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 90/2003, er stefnandi dæmdur til að greiða stefnda, 650.000 krónur ímálskostnað. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi, SigmundurErnir Rúnarsson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Guðmundar SpartakusarÓmarssonar, í máli þessu. Stefnandi greiðistefnda 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 451/1998
Fasteignaskattur Lax- og silungsveiði Fyrning
Laxveiðiá og vatn höfðu verið skilin frá aðliggjandi jörðum á meðan slíkt var enn heimilt og voru því metin sem sérstakar fasteignir. Deilt var um hvort rétt væri að miða álagningu fasteignaskatts við það álagningarhlutfall sem notað var m.a. við álagningu á erfðafestulöndum og jarðeignum sem ekki voru nýtt til annars en landbúnaðar, eða hvort beita ætti öðru og hærra hlutfalli. Með vísan til þess, að sambærilegar eignir væru almennt skattlagðar með þessu lægra hlutfalli, var fallist á með eigendum jarðanna að þeir skyldu einnig greiða fasteignaskatt, sem miðaður væri við það. Voru því kröfur þeirra um endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts teknar til greina að því marki, sem þær voru ófyrndar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 13. nóvember 1998. Þeir krefjast þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 1.196.831 krónu til áfrýjanda, Óttars Yngvasonar. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 151.484 krónum frá 30. júní 1993 til 15. október sama ár, af 302.968 krónum frá þeim degi til 13. september 1994, af 454.452 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 605.936 krónum frá þeim degi til 30. júlí sama ár, af 757.456 krónum frá þeim degi til 7. júní 1996, af 908.976 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.052.887 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.196.831 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 1% ársvöxtum af 151.484 krónum frá 30. júní 1993 til 11. ágúst sama ár, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 302.968 krónum frá þeim degi til 11. nóvember sama ár, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 454.452 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 605.936 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 30. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 757.456 krónum frá þeim degi til 7. júní 1996, af 908.976 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.052.887 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.196.831 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 1% ársvöxtum af 151.484 krónum frá 30. júní 1993 til 11. ágúst sama ár, með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 302.968 krónum frá þeim degi til 11. nóvember sama ár, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 454.452 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 605.936 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 30. júlí sama ár, af 757.456 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 7. júní sama ár, af 908.976 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 1.052.887 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.196.831 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Þess er og krafist að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 1.588.634 krónum til áfrýjanda, Oddnýjar Kristinsdóttur. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 404.964 krónum frá 1. október 1994 til 1. október 1995, af 800.678 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 1996, af 1.202.494 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.588.634 krónum frá þeim degi til greiðsludags, Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða fjárhæðina með 0,5% ársvöxtum af 404.964 krónum frá 1. október 1994 til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 800.678 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af 1.202.494 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.588.634 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta til að fá endurgreidda fasteignaskatta áranna 1993 til 1996 að báðum meðtöldum fyrir Haffjarðará og Oddastaðavatn. Byggja þeir á því að skattarnir hafi verið lagðir á með ólögmætum hætti í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verði ekki á það fallist halda þeir því fram að skattlagningarheimildin, lög nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga og lög nr. 4/1995 um sama efni, sem leystu fyrrnefndu lögin af hólmi, séu þannig úr garði gerð að brjóti gegn eignarverndar- og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Hvoru tveggja er andmælt af hálfu stefnda. Málavextir og málsástæður eru rakin í héraðsdómi. Samkvæmt gögnum málsins eru Haffjarðará og Oddastaðavatn metin sem sérstakar fasteignir. Haffjarðará liggur að hálfu í Eyja- og Miklaholtshreppi en Oddastaðavatn að ¾ hlutum. Áin og vatnið voru skilin frá aðliggjandi jörðum fyrir gildistöku laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, sem lögðu bann við slíku, sbr. nú II. kafla laga nr. 76/1970 um sama efni. Haffjarðará og Oddastaðavatn munu vera einu vatnasvæði landsins sem eru metin sem sjálfstæðar fasteignir. Annars eru ár og vötn skráð og metin með aðliggjandi landareignum. II. Skráning og mat fasteigna fer að lögum nr. 94/1976. Er þar í 1. gr. mælt fyrir um að skrá skuli allar fasteignir í landinu þar sem fram komi upplýsingar um eiginleika þeirra og rétt til þeirra. Í 1. mgr. 2. gr. kemur fram skilgreining á fasteign í skilningi laganna og sagt að það sé annað tveggja: „1. Land, þ.e. hver sá skiki lands sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenna eða landamerkja getur talist sjálfstæð eind. 2. Mannvirki, þ.e. hvert það mannvirki sem gert hefur verið í landi eða á eða verið við það tengt, með hliðsjón af þeim rétti til lands sem mannvirkinu fylgir.“ Í 2. mgr. er síðan sagt, að sé um að ræða sérgreindan eignarrétt eða sérstaka notkun einstakra hluta mannvirkja, sem eðlilegt sé að skoða sem sjálfstæðar eindir, skuli fara með slíka eignarhluta sem fasteignir. Í reglugerð nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat, sem gefin var út með heimild í þessum lögum, eru í 1. mgr. 5. gr. fyrirmæli um að taka áðurnefndar fasteignir til sjálfstæðs mats. Jafnframt segir þar í 4. mgr. í samræmi við 2. mgr. áðurgreindrar lagagreinar, að meta skuli sérstaklega ítök og önnur fasteignaréttindi, er ekki fylgja neinni ákveðinni fasteign, svo sem vatnsréttindi, námuréttindi, veiðiréttindi, beitarréttindi og jarðhitaréttindi, sem seld hafa verið undan jörðum og hefðu verið metin með jörðum ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað. Því aðeins á að meta slík réttindi að þau verði talin arðgæf, þegar mat fer fram. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 4/1995, sbr. áður sömu grein laga nr. 91/1989, er fasteignaskattur til sveitarfélaga lagður á eignir sem metnar eru fasteignamati. Segir í 3. mgr. greinarinnar að skatturinn eigi að vera: „a. Allt að ½% af álagningarstofni: Íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihús og mannvirki á bújörðum, sem tengd eru landbúnaði, og sumarbústaðir ásamt lóðarréttindum. b. Allt að 1,32% af álagningarstofni: Allar aðrar fasteignir.“ Áfrýjendur telja að leggja eigi fasteignaskatt á Haffjarðará og Oddastaðavatn samkvæmt a. lið, en stefndi hefur miðað álagningu sína greind ár við b. lið málsgreinarinnar. Greinir aðila á um hvernig skýra eigi orðalag a. liðar um erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar. III. Laxveiðihlunnindi eru almennt metin til fasteignamats sem sérstakur liður í mati aðliggjandi eignar. Ekki liggur fyrir að nokkur munur sé gerður á verðmæti réttindanna, hvort heldur þau eru metin ein sér eða sem liður í annarri fasteign. Fasteignaskattur er lagður á eignir, sem metnar eru fasteignamati, og meirihluti fasteigna í landinu fellur undir a. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Er þar meðal annars rætt um jarðeignir, sem ekki séu nýttar til annars en landbúnaðar. Verður hér að líta til skilgreiningar 2. gr. laga nr. 94/1976, þar sem land er skilgreint með þeim hætti, sem lýst er í II. kafla hér að framan. Af því ræðst að gildissvið ákvæðisins að því er varðar laxveiðihlunnindi getur ekki tekið mið af stærð lands. Engum vafa er undirorpið að fasteignir áfrýjenda falla undir þessa skilgreiningu lands. Hér skiptir því höfuðmáli hvort nýting áfrýjenda á fasteignunum telst til landbúnaðar í skilningi ákvæðisins. Í máli þessu eru að meginstofni til skattlögð hlunnindi, sem alla jafnan fylgja jörðum sem nytjaðar eru til landbúnaðar. Meðal gagna málsins er úrskurður yfirfasteignamatsnefndar frá 10. október 1995 varðandi jörðina Ásbjarnarstaði í Borgarbyggð. Var þar hrundið ákvörðun sveitarstjórnar um að leggja fasteignaskatt á eignina með þeim hætti, að á laxveiðihlunnindi hennar yrði lagður skattur samkvæmt b. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 en að öðru leyti samkvæmt a. lið. Var úrskurðað að skatturinn skyldi lagður á laxveiðihlunnindi samkvæmt a. lið greinarinnar eins og á aðra matshluta fasteignarinnar. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti verður lagt til grundvallar að laxveiðihlunnindi séu almennt skattlögð í samræmi við þennan úrskurð og stefndi hefur ekki haldið því fram að laxveiðihlunnindi annarra innan sveitarfélagsins séu skattlögð samkvæmt b. lið greinarinnar. Við gjaldtöku samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga ber stjórnvöldum að gæta almennra stjórnsýslureglna og skýra lagaheimildir svo best fái samrýmst grundvallarreglum laga, svo sem þær koma fram af stjórnarskrá. Þar á meðal verða þau að gæta þess að aðilum innan sveitarfélagsins sé ekki mismunað. Sé ágreiningur um álagningu borinn undir yfirfasteignamatsnefnd ber henni að gæta sömu sjónarmiða og samræma þannig álagningu um allt land. Að því virtu sem að framan er rakið þykir stefndi hafa átt, í samræmi við 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að skýra 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga svo að um fasteignaskatt áfrýjenda skyldi fara að a. lið málsgreinarinnar. Þetta leiðir til þess að áfrýjendur eiga rétt á endurkröfu fyrir ófyrndum hluta kröfu sinnar. Fyrningarfrestur er fjögur ár samkvæmt 5. mgr. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en hann rofnaði við málshöfðun 9. október 1997. Áfrýjandi Óttar Yngvason hafði greitt 151.484 krónur af hinum ofteknu fasteignasköttum fyrir 9. október 1993 og er því endurkrafa vegna þess hluta kröfu hans fyrnd. Þar sem skattlagning þessi var ólögmæt þykja áfrýjendur ekki hafa glatað að öðru leyti rétti sínum til endurheimtu gjaldsins, þótt þeir hafi ýmist engan eða takmarkaðan fyrirvara gert þegar gjaldið var greitt í hvert sinn. Höfuðstól kröfu áfrýjenda og vaxtafæti kröfugerðarinnar hefur ekki verið mótmælt tölulega. Skulu almennir vextir greiðast af dæmdri fjárhæð frá því hið ofgreidda gjald var innt af hendi þar til áfrýjendur gerðu kröfu um breytta álagningu og áskildu sér rétt til endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts, 6. mars 1996, en dráttarvextir samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim tíma til greiðsludags. Samkvæmt þessari niðurstöðu skal stefndi greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Eyja- og Miklaholtshreppur, greiði áfrýjanda, Óttari Yngvasyni, 1.045.347 krónur með 1,25% ársvöxtum af 151.484 krónum frá 15. október 1993 til 11. nóvember 1993, með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13. september 1994, af 302.968 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 454.452 krónum frá þeim degi til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 30. júlí sama ár, af 605.972 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 7. júní sama ár, af 757.492 krónum frá þeim degi til 4. september sama ár, af 901.403 krónum frá þeim degi til 27. febrúar 1997, en af 1.045.347 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda, Oddnýju Kristinsdóttur, 1.588.634 krónur með 0,5% ársvöxtum af 404.964 krónum frá 1. október 1994 til 1. júní 1995, með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1. október sama ár, af 800.678 krónum frá þeim degi til 6. mars 1996, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af 1.202.494 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 1.588.634 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði hvorum áfrýjanda samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 1998. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óttari Yngvasyni, kt. 050339-4329, Birkigrund 23, Kópavogi og Oddnýju Kristinsdóttur, kt. 290633-3899, Vesturbrún 29, Reykjavík á hendur Eyja- og Miklaholtshreppi, kt. 690894-2469 og íslenska ríkinu, með stefnu áritaðri um birtingu 9. október 1997. Síðar var fallið frá kröfum á hendur íslenska ríkinu. Endanlegar dómkröfur stefnenda: Að stefndi verði dæmdur til greiðslu á kr. 1.196.831,- til stefnanda, Óttars Yngvasonar. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 151.484,- frá 30.6.93 til 15.10.93, en af kr. 302.968,- frá þeim degi til 13.9.94, en af kr. 454.452,- frá þeim degi til 1.10.94, en af kr. 605.936,- frá þeim degi til 30.7.95, en af kr. 757.456,- frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 908.976,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.052.887,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.196.831,- frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 1% ársvöxtum af kr. 151.484,- frá 30.6.93 til 11.8.93, en með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 15.10.93, en af kr. 302.968,- frá þeim degi til 11.11.93, en með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13.9.94, en af kr. 454.452,- frá þeim degi til 1.10.94, en af kr. 605.936,- frá þeim degi til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 30.7.95, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af kr. 757.456,- frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 908.976,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.052.887,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.196.831,- frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 1% ársvöxtum af kr. 151.484,- frá 30.6.93 til 11.8.93, en með 1,25% ársvöxtum frá þeim degi til 15.10.93, en af kr. 302.968,- frá þeim degi til 11.11.93, en með 0,5% ársvöxtum frá þeim degi til 13.9.94, en af kr. 454.452,- frá þeim degi til 1.10.94, en af kr. 605.936,- frá þeim degi til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 30.7.95, en af kr. 757.456,- frá þeim degi til 6.3.96, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 7.6.96, en af kr. 908.976,- frá þeim degi til 4.9.96, en af kr. 1.052.887,- frá þeim degi til 27.2.97, en af kr. 1.196.831,- frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu á kr. 1.588.634,- til stefnanda, Oddnýjar Kristinsdóttur. Aðallega er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 404.964,- frá 1.10.94 til 1.10.95, en af kr. 800.678,- frá þeim degi til 15.11.96, en af kr. 1.202.494,- frá þeim degi til 1.10.97 en af kr. 1.588.634,- frá þeim degi til greiðsludags, Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að greiða umkrafða fjárhæð með 0,5% ársvöxtum af kr. 404.964,- frá 1.10.94 til 1.6.95, en með 0,65% ársvöxtum frá þeim degi til 1.10.95, en af kr. 800.678,- frá þeim degi til 6.3.96, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til 15.11.96, en af kr. 1.202.494,- frá þeim degi til 1.10.97 en af kr. 1.588.634, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti af málflutningsþóknun Dómkröfur stefnda Aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda, en til vara að hann verði einungis dæmdur til að endurgreiða stefnendum fasteignagjöld fyrir árin 1995 og 1996. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda in solidum samkvæmt mati dómsins. Dráttarvaxtakröfu stefnenda er sérstaklega mótmælt, bæði að því er varðar upphafstíma vaxta og vaxtafót. Málavextir Stefnendur máls þessa voru fram til 15. desember 1996 sameigendur að Haffjarðará og Oddastaðavatni sem liggja að hluta til í Eyja- og Miklaholtshreppi en að hluta í Kolbeinsstaðahreppi. Stefndi, Eyja- og Miklaholtshreppur, lagði fasteignaskatt á stefnendur vegna sameignarinnar fyrir árin 1993 og 1994 í samræmi við b-lið 3. mgr., sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga. Samtals nam álagningarprósentan 1,25% af fasteignamati, sem var hámarksálagning samkvæmt lögunum. Stefnendur greiddu skatta þessa fyrirvaralaust. Í upphafi árs 1995 gengu í gildi ný lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Á grundvelli þeirra lagði stefndi fasteignaskatt á stefnendur vegna sameignarinnar í samræmi við b-lið 3. mgr., sbr. 4. mgr. 3. gr. laganna. Áfram nam álagningarprósentan 1,25% af fasteignamati þó að með lagabreytingunni hafi verið heimiluð ögn hærri álagning en í eldra lagaákvæðinu. Var ákvæði nýju laganna að öðru leyti samsvarandi hinu gamla. Fyrir árin 1995 og 1996 greiddu stefnendur fasteignaskattana með fyrirvara. Í lögum nr. 4/1995 er fasteignum skipt í tvo flokka við álagningu fasteignaskatts og er skatthlutfallið mishátt eftir því í hvorn gjaldflokkinn fasteign er skipað. Eignir stefnenda eru með ákvörðunum stefnda felldar undir b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Það hefur í för með sér að skatturinn er 1,25% af álagningarstofni en væri 0,36% ef álagningin hefði verið ákvörðuð á grundvelli a-liðar sömu málsgreinar, þar sem það var sú álagningarprósenta sem stefndi ákvað vegna fasteigna sem flokkuðust undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Með bréfi, dags. 6. mars 1996, kröfðust stefnendur þess að stefndi, hreppsnefnd Eyja- og Miklaholtshrepps, og hreppsnefnd Kolbeinsstaðahrepps, sem stefnt er í öðru dómsmáli, breyttu sínum fyrri ákvörðunum um álagningu þannig að umræddar eignir yrðu felldar undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Því var hafnað með samhljóða bréfum hreppanna, dags. 9. apríl 1996. Stefnendur kærðu ákvarðanir beggja hreppanna til Yfirfasteignamatsnefndar með bréfi, dags. 17. apríl 1996. Þar var þess krafist að fyrri ákvörðunum stefnda Eyja- og Miklaholtshrepps og Kolbeinsstaðahrepps yrði breytt á þá leið að fasteignirnar yrðu felldar undir álagningarflokk samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna í stað b-liðar þannig að skatthlutfallið yrði 0,36% af álagningarstofni en ekki 1,25%. Nefndin úrskurðaði í málinu 3. júlí sama ár og var kröfu kærenda hafnað. Aðila greinir á um hvort hin sérstöku fasteignarréttindi stefnenda, þ.e. Haffjarðará og Oddastaðavatn, séu fullkomlega sambærileg við veiðihlunnindi jarðarinnar Ásbjarnarstaðir í Borgarbyggð í Þverá, sem Yfirfasteignamatsnefnd úrskurðaði um, sbr. úrskurð nr. 1/1995. Stefnendur telja að réttindi þeirra séu nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti í báðum tilvikum, þ.e.a.s. stangveiði gegn gjaldi. Sá eini munur sé að veiðiréttindin í Þverá fylgi aðliggjandi jörð þar sem eigandinn stundi búskap. Stefndi mótmælir þessu og bendir á að á nýtingu þessara réttinda sé mikill munur. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur benda á að Haffjarðará og Oddastaðavatn séu metnar sem sérstakar fasteignir og felist hagnýting eignanna fyrst og fremst í veiðirétti og arði af honum. Fasteignaréttindi þessi séu sjálfstæð þar sem þau hafi verið skilin frá aðliggjandi bújörðum áður en lög lögðu bann við slíku. Kröfugerð stefnenda byggi á því að umræddar ákvarðanir stefnda Eyja- og Miklaholtshrepps fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og stjórnskipunarréttar. Með úrskurði Yfirfasteignamatsnefndar þann 10. október 1995 í málinu nr. 1/1995 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stofn til álagningar fasteignaskatts á veiðiréttindi jarðarinnar Ásbjarnarstaða í Borgarbyggð við Þverá skyldi ákvarðaður á grundvelli a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Veiðiréttindi stefnenda séu hins vegar með ákvörðunum stefnda Eyja- og Miklaholtshrepps og úrskurði Yfirfasteignamatsnefndar felld undir b-lið sömu greinar. Fasteignaréttindi þessi séu engu að síður fullkomlega sambærileg og séu þau nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti í báðum tilvikum, þ.e. til stangveiða gegn gjaldi. Eini munur á þessum tveimur tilvikum sé að veiðiréttindin í Þverá fylgi aðliggjandi jörð þar sem eigandinn stundi búskap. Með umræddum stjórnvaldsákvörðunum sé eigendum veiðiréttinda í ám og vötnum mismunað með ómálefnanlegum og ólögmætum hætti. Stefnendur telja að stefndi, Eyja- og Miklaholtshreppur, og Yfirfasteignamatsnefnd hafi túlkað 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, sbr. áður lög nr. 91/1989, svo að í ákvæðinu felist heimild til að mismuna eigendum veiðiréttinda. Stefnendur byggja á því að ákvæðið þannig skýrt sé ekki viðhlítandi grundvöllur stjórnvaldsákvörðunar þar sem það fari í bága við stjórnarskrána. Jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995, setji löggjafanum skorður um það hvernig mönnum verði mismunað með skattalögum. Í þessu tilviki sé um að ræða afmarkaðan og þröngan hóp manna sem hafi þá sérstöðu að eiga veiðiréttindi sem skilin hafa verið frá jörðunum sem þau fylgdu upphaflega. Umræddur hópur þurfi að þola þyngri skattbyrði en aðrir eigendur veiðiréttinda skv. 3. mgr. 3. gr. umræddra laga, eins og greinin sé skýrð af stefnda og Yfirfasteignamatsnefnd, en það samrýmist ekki 65 gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir gildistöku stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 hafi hliðstæð stjórnskipunarregla verið talin gilda þó að ekki hefði hún verið lögfest í stjórnarskrá. Hér vísa stefnendur einnig til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem einnig hafi verið talin gilda fyrir hina formlegu lögfestingu, sbr. t.d. 2. gr. áðurgildandi laga nr. 13/1987 um umboðsmann Alþingis, þar sem gengið hafi verið út frá tilvist slíkrar reglu. Stefnendur telja ennfremur að sú mismunun sem felist í framangreindum stjórnvaldsákvörðunum gangi þvert á ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995 og áður ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæðið feli í sér að skattlagning og sú eignaskerðing sem henni fylgi standist ekki nema gætt sé jafnræðis og skattþegnum sé ekki mismunað. Hafi þetta einnig verið talið felast í 77. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur hafi hafnaði því með vísan í grunnreglu 67. gr. þágildandi stjórnarskrár í H. 1986 bls. 706 og 714 að heimilt væri að láta búsetu skattþegna ráða mismunandi skatthlutfalli fasteignaskatts. Með sama hætti geti ekki staðist að misþung skattbyrði eigenda veiðiréttinda byggist á því hvernig eignarhaldi og nytjum aðliggjandi jarða sé háttað. Stefnendur byggja fjárkröfur sínar á því að með réttu hefðu þau átt að greiða 0,36% af álagningarstofni fasteignarskattsins, sbr. a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og áður laga nr. 91/1989. Allt sem þau hafi greitt umfram þessa skyldu beri stefndu að endurgreiða þeim. Endurgreiðslukröfur stefnenda séu byggðar á almennum reglum kröfuréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Dómkröfur stefnenda samanlagt eru í stefnu svo sundurliðaðar: Fasteignaskattar hefðu á árunum 1993 - 1996 átt að vera 0,36% af fasteignamati fyrir báðar eignirnar. Gjaldstofn samanlagt fyrir báðar fasteignirnar var 1993 kr. 68.083.000.- 1994 kr. 68.083.000.- 1995 kr. 68.083.000.- 1996 kr. 64.679.000.- Samtals kr.268.928.000.- 0,36% af því kr. 968.140.- (Hlutdeild hvors stefnanda hefði átt að vera kr. 484.070.-) Ofgreiddur mismunur samanlagt kr. 2.393.662.- Ofgreitt af hvorum stefnanda fyrir sig í heilum kr .kr. 1.196.831.- Við aðalmeðferð málsins var með samþykki lögmanns stefnda dómkröfum stefnenda breytt nokkuð. Krafa stefnanda, Oddnýjar Kristinsdóttur, var hækkuð úr kr. 1.196.831 í kr. 1.588.634. Gerðar voru vara- og þrautavarakröfur um vexti við dómkröfu stefnanda, Óttars Yngvasonar. Upphafstíma vaxtakröfu stefnanda Oddnýjar var breytt og þar gerðar aðal- og varakrafa varðandi vexti. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefnda er því mótmælt að hin sérstöku fasteignaréttindi stefnenda, þ.e. Haffjarðará og Oddastaðavatn, séu fullkomlega sambærileg við veiðihlunnindi jarðarinnar Ásbjarnarstaðir í Borgarbyggð í Þverá. Jafnframt er því mótmælt að réttindi þessi séu nýtt og þeim ráðstafað með nákvæmlega sama hætti. Hvað varðar Ásbjarnarstaði þá fylgi veiðirétturinn jörðinni sem hlunnindi sem verði ekki frá henni skilin en á jörðinni sé annars rekinn búskapur með hefðbundnum hætti. Veiðiréttur sem bújörðinni fylgir sé ekki sérstakt matsandlag við fasteignamat heldur sé hann metinn með jörðinni sem hlunnindi. Hlunnindi Ásbjarnastaða verði ekki nýtt nema í gegnum veiðifélag með öðrum jarðeigendum og í veiðifélagi geti hver veiðiréttareigandi einungis farið með eitt atkvæði í félaginu hversu háa prósentu sem hann annars kunni að eiga í heildarveiði árinnar. Eigendur jarðarinnar njóti einungis arðs samkvæmt arðskrá veiðifélagsins. Í þessu felist að veiðirétturinn sem fylgir Ásbjarnarstöðum sé hluti af veiðirétti í þessari á og verði ekki skilinn frá fasteigninni Ásbjarnarstaðir. Haffjarðará og Oddastaðavatn séu hins vegar sjálfstæðar fasteignir og óháðar aðliggjandi jörðum. Í tengslum við Haffjarðará og Oddastaðavatn sé rekinn umfangsmikill rekstur sem sé alls óskyldur hefðbundnum landbúnaði. Fasteignirnar Haffjarðará og Oddastaðavatn taki til allra veiðiréttinda í Haffjarðará og Oddastaðavatni og sé ráðstöfun þeirra ekki háð neinum takmörkunum hvað nýtingu og ráðstöfun snertir. Eigendur þessara eigna nýti veiðiréttinn sem sérstakar fasteignir til atvinnurekstrar óháð þeim bújörðum sem veiðirétturinn hafi upphaflega verið tengdur við. Nýtingu fasteignanna Haffjarðará og Oddastaðavatn beri að skoða sem atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi af hálfu stefnenda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að við framkvæmd álagningar samkvæmt lögum nr. 4/1995 hafi stefndi gætt að málsmeðferðarreglum og efnisreglum stjórnsýsluréttar, þ.m.t. reglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er á því byggt að 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 heimili ekki að beitt verði a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna við álagningu fasteignaskatta á eignir stefnenda eins og þeir krefjist. Þá er á því byggt að í b-lið 3. mgr. 3. gr. komi fram aðalregla sem beita eigi við álagningu fasteignaskatts, en í a-lið sé að finna undantekningu frá aðalreglunni sem skýra beri þröngt. Þá er á því byggt að við meðferð stjórnsýsluvalds beri stjórnvaldi að fylgja lögmætisreglunni. Í öðru lagi byggir stefndi á því að við setningu laga nr. 4 /1995 hafi ekki verið brotið gegn reglum 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og því séu ákvæði 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 réttur grundvöllur álagningar og innheimtu fasteignaskatta. Löggjafarvaldið hafi heimild til skattlagningar með lögum samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá hafi við setningu laga nr. 4/1995 verið gætt hófs og jafnræðis og brjóti lögin ekki gegn stjórnarskránni. Stefndi telur að uppfyllt séu þau skilyrði fyrir stjórnskipulegu gildi laga að við setningu laganna hafi skattinum ekki verið beint gegn einum eða fleiri sérstökum fyrirfram ákveðnum gjaldendum, heldur taki skattskyldan til allra sem eins standi á um. Þannig taki skattskyldan til allra fasteigna sem undantekningarákvæði a-liðs 3. mgr. 3. gr. laganna taki ekki til. Þá er á því byggt að 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 sé málefnaleg og samkvæmt ákvæðinu séu lagðir fasteignaskattar eftir málefnalegum og reglubundnum sjónarmiðum sem ekki brjóti í bága við stjórnskipunarlög. Í þriðja lagi byggir stefndi á þeirri málsástæðu að beiting stefnda á 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 feli ekki í sér brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Beiting skattalaga geti í ákveðnum tilvikum leitt til nokkurs ósamræmis án þess að það hafi verið talið brjóta í bága við stjórnskipunarlög. Stefndi bendir á að beiting laga nr. 4/1995 geti falið í sér mismunun þótt það teljist ekki vera brot á jafnræðisreglum. Til dæmis sé ljóst að fasteignir geti fallið undir mismunandi gjaldflokka sem ráðist af því í hvaða tilgangi fasteign er notuð. Þannig sé lagður fasteignaskattur á húsnæði sem í er stundaður iðnaður samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr., en hins vegar verði lagt á húsnæði þar sem landbúnaður er stundaður eftir undantekningarreglu a-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna. Í báðum tilvikum sé um að ræða húsnæði þar sem stundaður er atvinnurekstur, þótt mismunandi sé. Stefndi tekur fram að atvinnurekstur stefnenda við Haffjarðará og Oddastaðavatn sé sérstakur atvinnurekstur sem stefnendur hafi valið að nýta eign sína til. Umræddur atvinnurekstur geti ekki talist landbúnaður, enda mikill munur á þessum atvinnurekstri og því þegar bújörð fylgi veiðiréttur sem hlunnindi. Undanþága a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 byggi á því að atvinnurekstur sá sem stundaður sé á jörðinni sé landbúnaður, en undantekningin hafi upphaflega verið sett með hagsmuni atvinnugreinarinnar að leiðarljósi. Hins vegar verði ekki séð að þessi tilgangur laganna nái til stefnenda frekar en annarra þeirra aðila innan hreppsins sem stunda iðnað og annan atvinnurekstur en landbúnað. Í fjórða lagi telur stefndi að kröfu um endurgreiðslu sé ekki réttilega beint að honum ef litið verður svo á að við setningu laga nr. 4/1995 hafi verið brotin ákvæði stjórnskipunarlaga. Í því tilfelli verið stefnendur að beina kröfum sínum að þeim sem upphaflega setti lögin en ekki að stefnda sem innheimt hafi skattinn í góðri trú. Niðurstaða Fasteignir stefnenda, Haffjarðará og Oddastaðavatn, eru metnar sem sérstakar fasteignir en fasteignaréttindi þessi eru sjálfstæð þar sem þau voru skilin frá aðliggjandi bújörðum áður en lög lögðu bann við slíku. Sá aðskilnaður mun hafa orðið fyrir gildistöku laga nr. 61/1932 um lax og silungsveiði. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga er fasteignum skipt í tvo gjaldflokka við álagningu fasteignaskatts og er skatthlutfallið mishátt eftir því í hvorn gjaldflokkinn fasteign er skipað. Fasteignir sem falla undir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 eru eftirfarandi: "Íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd og jarðeignir, sem ekki eru nytjaðar til annars en landbúnaðar, útihús og mannvirki á bújörðum, sem tengd eru landbúnaði og sumarbústaðir ásamt lóðarréttindum." Allar aðrar fasteignir falla undir b-lið 3. mgr. 3. gr. Lög nr. 4/1995 leystu af hólmi lög nr. 91/1989 sem höfðu að geyma efnislega samsvarandi ákvæði að öðru leyti en því að heimiluð er ögn hærri álagning en í eldra lagaákvæðinu. Í máli þessu er um það deilt í hvorn flokkinn fasteignaréttindum stefnenda skuli skipað. Eignir stefnenda voru með ákvörðun stefnda, Eyja- og Miklaholthrepps, felldar undir b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, sem hefur í för með sér að skatturinn er 1,25% af álagningarstofni. Ef álagningin hefði verið ákvörðuð á grundvelli a-liðar 3. mgr. 3. gr. væri hún 0,36%, sem er sú álagningarprósenta sem stefndi ákvað vegna fasteigna sem flokkuðust undir þann lið. Stefnendur halda því í fyrsta lagi fram að nytjar þeirra af Haffjarðará og Oddastaðavatni séu landbúnaður í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Dómurinn telur að við mat á þessu verði að hafa í huga að ákvæði a-liðar er undantekning frá meginreglunni sem fram kemur í b-lið ákvæðisins. Orðum sínum samkvæmt falla veiðiréttindi ekki undir undantekningu a-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna. Þá er ekkert í lögskýringargögnum sem bendir til þess að nytjar þessar flokkist sem landbúnaður. Nýtingu hlunnindanna ber fremur að skoða sem atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi af hálfu stefnenda. Af framangreindu leiðir að ólíku er saman að jafna, annars vegar er um að ræða jörð þar sem landbúnaður er stundaður, en hins vegar er um að ræða sérstök fasteignaréttindi þar sem enginn landbúnaður fer fram. Að mati dómsins geta veiðiréttindi ekki talist vera sérstakt andlag skattheimtu samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 þar sem slík fasteignarréttindi falla ekki undir landbúnað. Nytjar stefnenda af Haffjarðará og Oddastaðavatni eru ekki landbúnaður í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og eru fasteignir þessar því réttilega skattlagðar samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Verður næst vikið að þeirri málsástæðu stefnenda að teljist nytjar af fasteignum þeirra ekki til landbúnaðar þá brjóti lög um tekjustofna sveitarfélaga gegn stjórnarskránni, þ.e. jafnræðisreglu 65. gr. og ákvæði 72. gr. um vernd eignarréttar. Litið hefur verið svo á að í 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttarins sé fólgin sérstök jafnræðisregla. Setja verður skattlagningarvaldi löggjafans þau takmörk að skattar séu lagðir á eftir almennum efnislegum mælikvarða og vissri jafnræðisreglu, en sú takmörkun felst í sjálfu skatthugtakinu. Skattaálögur á einstaka gjaldþegna, sem ekki ná til annarra í sambærilegri stöðu, brjóta því gegn 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í því máli sem hér um ræðir eru stefnendur í þeirri stöðu að veiðiréttindi hafa verið skilin frá þeim jörðum sem þau fylgdu upphaflega. Eins og áður segir eru Haffjarðará og Oddastaðavatn metnar sem sérstakar fasteignir og felst hagnýting þeirra fyrst og fremst í veiðirétti og arði af honum. Fasteignaskattur er greiddur af þessum eignum samkvæmt almennu reglunni í b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Álitamálið verður það hvort stefnendum sé með ólögmætum hætti mismunað gagnvart þeim sem reka landbúnað á jörðum, sem jafnframt fylgir veiðiréttur, en þeir greiða lægri skatt samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Við mat á því hvort jafnræðisregla stjórnskipunarréttar hafi verið brotin er til þess að líta að veiðiréttindi þeirra, sem stunda landbúnað á jörðum sínum, eru ekki sjálfstætt andlag skattlagningar heldur fer skattlagningin þannig fram að veiðiréttindi bújarða eru skattlögð sem hlunnindi. Á hinn bóginn eru eignir stefnenda Haffjarðará og Oddastaðavatn flokkaðar sem sérstakar fasteignir og skattlagðar sem slíkar samkvæmt almennu reglunni í b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Þó að þeir sem stunda landbúnað á jörðum, sem veiðiréttur fylgir, séu skattlagðir í einu lagi og greiði þannig lægri skatt vegna þess að veiðiréttur er ekki sérstakt andlag skattheimtu, er ekki þar með sagt að skattlagningin fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ástæðan er sú að löggjafinn hefur við setningu laganna ekki fyrir fram tekið eigendur veiðiréttinda, sem skilin hafa verið frá jörðum, út úr í því skyni að gera hlut þeirra verri en annarra. Ákvæðið bitnar því ekki sérstaklega á stefnendum, þ.e. að þeir séu teknir út og mismunað fyrirfram. Afleiðing laga nr. 4/1995 er einfaldlega sú að fasteignaréttindi stefnenda eru skattlögð samkvæmt meginreglu b-liðar 3. mgr. 3. gr. laganna, sem gildir um allar aðrar fasteignir en í a-lið ákvæðisins greinir. Þá er það mat dómsins að hinn umdeildi skattur hafi verið lagður á samkvæmt málefnalegum sjónarmiðum og nái til allra þeirra sem eiga svipuð réttindi, þ.e. veiðiréttindi sem skilin hafa verið frá jörðum. Telja verður að niðurstaða úrskurðar Yfirfasteignamatsnefndar nr. 1/1995, sem stefnendur vísa til, feli ekki í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í framangreindum úrskurði var aðstaðan sú að jörð var eingöngu nytjuð til landbúnaðar. Jörðinni fylgdu veiðiréttindi sem Yfirfasteignamatsnefnd taldi vera hluta jarðeignarinnar í skilningi a-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Samkvæmt þessu var talið óheimilt að skattleggja hlunnindin samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. laganna. Veiðirétturinn var samkvæmt þessu ekki sérstakt matsandlag við fasteignamat heldur metinn með jörðinni sem hlunnindi. Samkvæmt því sem að framan er rakið fellst dómurinn ekki á það með stefnendum að ákvarðanir Eyja- og Miklaholtshrepps fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar né að Alþingi hafi við meðferð skattlagningarvalds brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sem setur valdi þessu skorður. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndi er sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Eyja- og Miklaholtshreppur, skal skal vera sýkn af kröfum stefnenda, Óttars Yngvasonar og Oddnýjar Kristinsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 268/1999
Kærumál Aðför Útburðargerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
V krafðist þess að einkahlutafélagið KTB og K yrðu bornir út úr fasteign sem V hafði leigt einkahlutafélaginu KT, en K var fyrirsvarsmaður beggja félaganna. Lagt var til grundvallar að K hefði ekki umráð fasteignarinnar. Þótti V því ekki hafa réttarhagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína á hendur K og var henni sjálkrafa vísað frá héraðsdómi. Talið var að fyrirliggjandi gögn tækju ekki af tvímæli um það hvort V hefði í raun samþykkt að KTB tæki við réttindum og skyldum samkvæmt leigusamningnum. Þótti af þessum ástæðum varhugavert að gerðin næði fram að ganga og var staðfestur úrskurður héraðsdómara um að hafna kröfu V um útburð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 8. júní 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðilar yrðu bornir út úr fasteigninni Vesturbraut 20, Búðardal. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og heimilað að bera varnaraðila út úr fyrrnefndri fasteign með aðför. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðilans Krist-Taks Búðardal ehf., auk þess sem fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms gerðu sóknaraðili og Krist-Tak ehf. samning 25. nóvember 1996 um leigu þess síðarnefnda á hluta Vesturbrautar 20, Búðardal, til 1. júní 2001. Samkvæmt 6. gr. samningsins var Krist-Taki ehf. óheimilt að framleigja eignina án samþykkis sóknaraðila. Með samningi 29. mars 1998 seldi Krist-Tak ehf. varnaraðilanum Krist-Taki Búðardal ehf. rekstur og hluta vörubirgða að Vesturbraut 20. Í samningnum var einnig kveðið á um yfirtöku leigumála, eins og það er orðað. Bú Krist-Taks ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 6. nóvember sama árs. Sóknaraðili hefur ekki mótmælt staðhæfingum varnaraðila um að umræddur hluti Vesturbrautar 20 sé nú í umráðum varnaraðilans Krist-Taks Búðardal ehf. Hins vegar rökstyður hann kröfu sína á hendur varnaraðilanum Kristni Jónssyni á þá leið, að leggi hann undir sig húsnæði sóknaraðila án heimildar verði sóknaraðili að fá hann borinn út. Að virtum gögnum málsins og fullyrðingum málsaðila verður að leggja til grundvallar að varnaraðilinn Kristinn Jónsson hafi ekki umráð þeirrar fasteignar, sem sóknaraðili gerir kröfu til. Hefur sóknaraðili því ekki réttarhagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína á hendur þessum varnaraðila og er henni sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. II. Eins og nánar kemur fram í úrskurði héraðsdóms ákvað sóknaraðili að skuldajafna kröfum vegna leigu við kröfur samkvæmt reikningum frá Krist-Taki Búðardal ehf. Virðist sóknaraðili hafa með þessum hætti tekið við greiðslum í samræmi við ákvæði leigusamningsins 25. nóvember 1996 frá Krist-Taki Búðardal ehf. í kjölfar þess að félagið hóf starfsemi að Vesturbraut 20. Þessi háttur á greiðslu leigunnar hélt áfram þrátt fyrir að upphaflegur viðsemjandi sóknaraðila, Krist-Tak ehf., væri tekinn til gjaldþrotaskipta. Að þessu virtu taka fyrirliggjandi gögn ekki af tvímæli um það hvort sóknaraðili teljist í raun hafa samþykkt að Krist-Tak Búðardal ehf. tæki við réttindum og skyldum samkvæmt leigusamningnum 25. nóvember 1996 eða hvort háttsemi hans verði að öðru leyti talin ígildi slíks samþykkis. Verður á það fallist að varhugavert sé af þessum ástæðum að hin umbeðna gerð nái fram að ganga. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur að þessu leyti. Sóknaraðili greiði varnaraðilanum Krist-Taki Búðardal ehf. kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Vesturbrautar 20 ehf., á hendur varnaraðilanum Kristni Jónssyni er vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðilanum Krist-Taki Búðardal ehf., 40.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 557/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. október 2010, kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaess 27. september 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. október 2010 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um tilhögun gæsluvarðhalds verði felld úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 488/2012
Kærumál Húsleit
Úrskurður héraðsdóms, um aðheimila húsleit á heimili X til að leggja hald á andlag ætlaðs þjófnaðarbrotshans, var felldur úr gildi með vísan til þess að X og A deildu um eignarrétt aðandlaginu, ketti, og úr slíkum einkaréttarlegum ágreiningi yrði skorið ídómsmáli þeirra í milli. Eins og atvikum málsins væri háttað leiddualmannahagsmunir ekki til þess að húsleitarkrafa næði fram að ganga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma ÞorgeirÖrlygsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settirhæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 11. júlí 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2012, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um heimild til húsleitar á lögheimili varnaraðilaað [...] í [...]. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og að fallist verði á kröfu hans eins og hún er fram settum leit og hald. Forsaga máls þessa er súað varnaraðili og A, sem samkvæmt gögnum málsins voru í staðfestri samvist,slitu henni 16. nóvember 2011 og tóku í framhaldinu að deila um rétt yfirkettinum B sem ber örmerkið [...]. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí2012 var hafnað kröfu varnaraðila um að kötturinn yrði tekinn úr vörslum A ogfenginn lögmanni varnaraðila í hendur, þar sem ekki þætti sýnt að skráningkattarins hjá dýraauðkenni.is veitti fullnægjandi sönnur fyrir því hver værieigandi hans. Þann úrskurð kærði varnaraðili til Hæstaréttar sem með dómi 12.júní 2012 í máli nr. 381/2012 vísaði málinu frá Hæstarétti, þar sem ekki láfyrir að verðgildi kattarins svaraði til áfrýjunarfjárhæðar samkvæmt 1. mgr.152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Atvikum að brottnámikattarins B frá [...] á [...] 28. júní 2012 er lýst í hinum kærða úrskurði.Eins og þar greinir játaði varnaraðili við skýrslutöku hjá lögreglu 2. júlísíðastliðinn að hafa farið 28. júní sama ár að heimili A á [...], á meðan hinnsíðarnefndi var að heiman, í því skyni að sækja köttinn. Kvaðst varnaraðilieinfaldlega hafa farið og náð í köttinn. Kvað varnaraðili A hafa gefið sérköttinn á jólum 2010, og væri hann nú í vörslum sínum. Samkvæmt gögnum málsinskveðst A hins vegar hafa fengið köttinn sem kettling að gjöf frá nafngreindummanni og þá lofað þeim manni að láta köttinn aldrei frá sér. Því sé rangt aðhann hafi gefið varnaraðila köttinn. Af framangreindu er ljóstað varnaraðili og A deila um hvor þeirra sé réttur eigandi kattarins B. Úrslíkum einkaréttarlegum ágreiningi verður, eins og atvikum málsins háttar,skorið í dómsmáli þeirra í milli. Þótt lögregla hafi vald til að rannsaka hvortvarnaraðili kunni að hafa framið refsivert brot með brottnámi kattarins umrættsinn og gera nauðsynlegar ráðstafanir í tengslum við þá rannsókn, leiðaalmannahagsmunir ekki til þess að krafa sóknaraðila um húsleit hjá varnaraðilanái fram að ganga. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins kærðaúrskurðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 169/2003
Gæsluvarðhald Skaðabótamál Gjafsókn
Þ var handtekin vegna gruns um sölu fíkniefna. Við leit í bifreið og á heimili hennar fannst nokkurt magn ætlaðra fíkniefna auk áhalda til fíkniefnaneyslu og minnisbóka. Var Þ úrskurðuð í 10 daga gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Við frekari rannsókn kom í ljós að magn fíkniefna sem fannst á heimilinu var mun minna en ætlað var í upphafi. Þ var í opinberu máli sakfelld fyrir að hafa haft vörslur á tilgreindum fíkniefnum en sýknuð af ákæru um sölu þeirra. Í málinu krafðist Þ bóta vegna ólögmætrar frelsissviptingar, rangra sakargifta og mannorðsmissis. Í héraðsdómi, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var talið að með hliðsjón af því að Þ hafi verið fundin sek um vörslur á amfetamíni og hassi, framburði vitna um meinta viðtöku hennar, neyslu og sölu á fíkniefnum og upplýsingum í minnisbókum Þ, sem veitt hafi sterkar grunsemdir um dreifingu á fíkniefnum og Þ hafi ekki gefið trúverðugar skýringar á, þætti ekki unnt að fallast á með henni að ekki hafi verið nægilegt tilefni til að hneppa hana í gæsluvarðhald. Í þágu rannsóknarinnar hafi þurft að taka skýrslur af fjölmörgum vitnum og afla gagna og hafi rannsóknin staðið fram á síðasta dag gæsluvarðhaldsins. Var því ekki fallist á að gæsluvarðhaldsvist Þ hafi staðið lengur en nauðsynlegt hafi verið. Ekki þótti heldur sýnt fram á að aðgerðir lögreglu hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi og móðgandi hátt. Þótt Þ hafi einungis verið sakfelld fyrir vörslur á litlu magni fíkniefna væri ekki unnt að líta svo á að hún hefði verið sýknuð í skilningi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 eða að hún hefði verið borin röngum sökum. Var Í sýknað af kröfum hennar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein. Héraðsdómi var áfrýjað 7. maí 2003. Áfrýjandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. apríl 2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en áfrýjandi nýtur gjafsóknar á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að dómkrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður fyrir Hæstarétti látinn falla niður. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Þórlaugar Ernu Ólafsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 27. mars 2002, þingfest 9. apríl sama ár og dómtekið 17. desember sama ár. Stefnandi er Þórlaug Erna Ólafsdóttir, [kt. og heimilisfang]. Stefndi er íslenska ríkið og er dómsmálaráðherra stefnt til fyrirsvars fyrir það. Stefnandi krefst þess að íslenska ríkið verði dæmt til að greiða henni 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. apríl 2002 til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hennar hendi en til vara að dómkröfur verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Tildrög máls þessa voru þau að aðfararnótt 28. ágúst 1999 barst lögreglunni í Keflavík ábending um að stefnandi væri að selja A fíkniefni í bifreið sinni. Þau voru bæði handtekin þar sem þau voru í bifreiðinni við Bolafót í Njarðvík og færð til lögreglustöðvar. Við leit á A fannst 0,88 g af meintu amfetamíni sem hann kvað stefnanda hafa verið að selja honum. Tekin var skýrsla af A skömmu eftir handtöku. Greindi hann frá því helgina áður hefði hann verið í samkvæmi þar sem stefnandi var stödd og hún þá tjáð honum að hún gæti útvegað honum amfetamín og gefið honum upp símanúmer sitt. Hann hafi sagt vini sínum frá þessu og hafi vinurinn síðar hringt og beðið hann um að útvega 1 g af amfetamíni. Hafi A þá hringt í GSM síma stefnanda en hún hringt til baka 10 mínútum síðar og þau mælt sér mót. Hann hafi hitt stefnanda við Hótel Kristínu og farið yfir í bifreið hennar. Á leiðinni á bensínstöð við Fitjar hafi hún afhent honum plastpoka sem innihélt amfetamín og hann greitt henni 5.000 krónur fyrir. Hún hefði síðan tekið bensín á bifreiðina og á leiðinni til baka hefði lögreglan stöðvað aksturinn og þau verið handtekin. Í skýrslu sem tekin var af stefnanda í kjölfarið neitaði hún að hafa selt A amfetamín þá um kvöldið. Hún kvaðst hafa hitt A í Njarðvík og farið að ræða við hann. Hún hafi sagt vera á leið til að kaupa bensín og hann boðist til að koma með og aðstoða hana. Við leit í bifreið þeirri sem stefnandi ók fundust ætluð fíkniefni ásamt öðru sem talið var geta tengst fíkniefnaneyslu og minnisbækur. Efnin fundust í gleraugnahulstri og rauðri buddu sem voru í bakpoka í aftursæti bifreiðarinnar. Samkvæmt frumprófun lögreglu var um að ræða 14 g af ætluðu amfetamíni og 2,8 g af ætluðu hassi. Við nákvæmari vigtun og prófun tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík kom í ljós að í bifreiðinni voru 10,39 g af amfetamíni og 5,69 g af hassi. Lögreglumenn fóru ásamt fíkniefnaleitarhundi kl. 7:35 að þáverandi heimili stefnanda að [...] og gerðu húsleit á grundvelli skriflegs samþykkis stefnanda. Við komu á staðinn var eiginmaður stefnanda Ingvi Jón Kjartansson handtekinn vegna gruns um fíkniefnamisferli og var hann viðstaddur leitina. Við húsleitina fundust meint fíkniefni víðsvegar um heimili þeirra, meint áhöld til fíkniefnaneyslu og fleira svo sem minnisbækur og minnisblöð, sem lagt var hald á. Við frumathugun lögreglu gaf hvítt efni í grænni tedós, sem fannst í eldhúsi, væga jákvæða litasvörun gagnvart fíkniefnaprófun og amfetamínprófun. Skrap af brúnum og hörðum mola sýndi væga jákvæða svörun við hassprófun. Molinn, sem líktist mjög steini, fannst í körfu með uppvöfðum þvottapokum við inngang í eldhús. Við frumvigtun meintra fíkniefna var það niðurstaða lögreglunnar að um væri að ræða 7,5 g af meintu maríjúana, 256,5 g af meintu hassi, 7,5 g af meintri hassolíu og 165 g af meintu amfetamíni. Þar af var brúni molinn 253,5 g en hvíta efnið í tedósinni 140 g. Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík framkvæmdi síðar prófun á umræddum efnum og leiddi hún í ljós að á heimilinu fundust 0,78 g af amfetamíni og 5,33 g af hassi. Efnið í tedósinni reyndist mjólkursykur en brúni molinn var ekki rannsakaður frekar. Í framhaldi af húsleitinni lagði lögreglustjórinn í Keflavík fram kröfu um gæsluvarðhald yfir stefnanda, eiginmanni hennar og A. Lögregluskýrslur fylgdu kröfunum. Krafa um gæsluvarðhald yfir stefnanda byggði á því að fram væri kominn rökstuddur grunur um að hún væri viðriðin dreifingu og sölu á fíkniefnum. Var sá grunur studdur framburði A, niðurstöðum leitar í bifreið stefnanda og á heimili hennar. Með úrskurði Héraðs­dóms Reykjaness, uppkveðnum 29. ágúst 1999, var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. september 1999 kl. 19:00 en eiginmaður hennar til 3. september. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi 3. september 1999. Krafa um gæsluvarðhald var tekin til greina á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Féllst héraðsdómari á að fyrir lægi rökstuddur grunur um aðild stefnanda að brotum gegn lögum nr. 65/1974 um ávana­- og fíkniefni. Fallist var á að veruleg hætta væri á því að stefnandi hefði áhrif á vitni og næði að spilla sakar­gögnum héldi hún óskertu frelsi. Við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu 28. ágúst viðurkenndi eiginmaður stefnanda að hafa flutt til Íslands frá Spáni 20. júní 1999 um 15 g af hassi og um 8 g af amfetamíni. Kvað hann þau efni sem fundust við leit í bifreiðinni og á heimili þeirra vera afganginn af þeim efnum og þau ætluð til eigin nota. Fljótlega eftir að heim var komið hafi hann og stefnandi skipt hassinu á milli sín og hvort um sig fengið u.þ.b. 4 gr. Hann kannaðist ekki við að hafa átt meira af efnum en gat þess að hvíta efnið í tedósinni gæti verið mjólkursykur. Við yfirheyrslu lögreglu yfir eiginmanni stefnanda 1. september 1999 kom fram að hann hefði verið búinn að blanda 1-2 g af amfetamíninu með mjólkursykri og hefði hann þynnt efnið út til helminga eða allt að 2/3 hlutum ef hann ætlaði að nota efnið sjálfur og sett það í 1 g pakkningar. Hann kvaðst ekki hafa blandað amfetamínið sem fundist hefði í bifreiðinni og sagði stefnanda hljóta að hafa tekið það úr íbúð þeirra hjóna án hans vitundar. Hann kvaðst sem fyrr ekki hafa sett ætluð fíkniefni í bifreiðina. Við yfirheyrsluna kannaðist hann við fyrrnefndan stein og kunni ekki skýringu á því af hverju skrap af honum gaf jákvæða litasvörun við hassprófi en gat sér þess til að smitast hefði af fingrum hans. Stefnandi var yfirheyrð 1. september kl. 20:25. Við yfirheyrslu þá bar hún á sama veg og áður varðandi samskipti hennar og A og neitaði að hafa hringt í hann fyrr um kvöldið. Hún kvaðst ekki kannast við fíkniefnin sem fundust í bakpoka í aftursæti í bifreiðinni en hallaðist helst að því að A hafi sett þau þar. Tól til fíkniefnaneyslu sem fundust í bílnum kvaðst hún ekkert vita um en kvað A eða eiginmann sinn geta átt þessa hluti. Hún kvaðst ekkert hafa vitað innflutning eiginmanns hennar á fíkniefnum fyrr en hann hafi verið stöðvaður í tollinum og þau fíkniefni tekin af honum þar. Hún kvað hann ekki hafa flutt önnur fíkniefni inn í landið. Hún kvað græna dós með hvítu efni vera mjólkursykur sem hún hefði átt í mörg ár og notað til að blanda saman við meðal sem hún gaf sonum sínum þegar þeir voru litlir. Hún kvaðst eiga veski, merkt henni og B, sem fannst við hlið hjónarúmsins og innihélt 1 g af meintu amfetamíni. Hún kvaðst ekkert vita hver hefði sett meint amfetamín í veskið. Hún kvaðst ekkert hafa vitað um fíkniefni eða áhöld sem fundust á heimili hennar eða hver hafi komið þessu fyrir en kvaðst vita til þess að Ingvi ætti stundum hassmola til eigin neyslu. Aðspurð um nöfn á aðilum sem skrifuð voru í minnisbækur sem fundust við leitina og um símtöl við þá aðila nýlega kvaðst stefnandi ekki hafa átt nein símtöl við þá nýlega. Með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness l. september 1999 var fallist á kröfur lögreglu um að upplýsinga yrði aflað frá Landsímanum og Tali um símanotkun aðila málsins á ákveðnu tímabili. Í kjölfar þess voru rituð bréf 2. september. Ennfremur voru unnar upplýsingaskýrslur um ýmis skrifleg gögn er fundust við leit hjá stefnanda og talin voru geta gefið til kynna að hún legði stund á sölu fíkniefna. Leitað var til tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík 3. september varðandi ítarlegri rannsókn á haldlögðum efnum og skilaði hún skýrslum um þau 4.-6. október 1999. Við yfirheyrslu yfir stefnanda 4. september kvað hún það geta verið að A hefði hringt í hana í þeim tilgangi að vita hvar C væri. Hún gaf þær skýringar á nöfnum, tölu­stöfum og táknum í minnis­bókum, sem fundust bæði við leit í bifreiðinni og heima hjá henni, að þetta væru dæmi sem hún hefði sett upp vegna þess að hún hafi ætlað að biðja þessa stráka um að lána sér fyrir kaupum á tölvu. Hún kvaðst ekki muna hvað áritun í minnisblöð; GUL, RAUÐ, GRÆN, SILFUR, þýddi en hún hafi skrifað þetta á blaðið. Hún kannaðist ekki við að tengsl væru milli þess og að fíkniefni, sem voru í bílnum, voru merkt með gulum og grænum miðum. Hún kvaðst ekki muna hvað „TRÉ" sem stóð á miðanum þýddi en kvað það hljóta að tengjast því að hún hafi ætlað að gróðursetja tré við Seltjörn. Hún kannaðist ekki við að tengsl væru milli þess og umbúða utan af meintum fíkniefnum sem mynd af tré var teiknað á. Dagana 6. og 7. september voru teknar framburðarskýrslur af nokkrum aðilum af tilefni er fram þótti koma í gögnum frá símafyrirtækjum og gögnum er fundust hjá stefnanda. Tekin var skýrsla af stefnanda 7. september, þar sem hún var spurð út í tengsl sín við umrædda aðila framburður þeirra og borinn undir hana. Í ljós kom að á þriggja mánaða tímabili voru 1600 símtöl skráð úr og í farsíma hennar og flest þeirra til fólks sem lögregla taldi þekkt og grunað um fíkniefnaneyslu. Stefnandi tjáði sig lítið um þessi símtöl. Stefnandi var leyst úr gæsluvarðhaldi 7. september 1999. Ákæra var gefin út á hendur stefnanda og eiginmanni hennar 25. júní 2001 vegna brota á lögum um ávana- og fíkniefni og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Ákæruefni á hendur stefnanda voru samkvæmt II. tl. ákæru sala á 1 g af amfetamíni 28. ágúst 1999 til A og að hafa þá haft í vörslum sínum og í bifreiðinni 10,39 g af amfetamíni og 5,69 g af kannabisefni. Ákæruefni samkvæmt III. lið ákæru, á hendur báðum ákærðu, að hafa haft í vörslum sínum og á heimili 5,33 g af kannabisefni og 0,78 g af amfetamíni auk tækja til neyslu fíkniefna er fundust 28. ágúst 1999 við húsleit lögreglunnar. Ákæruefni á hendur stefnanda í IV. lið ákæru voru brot gegn umferðarlögum og lögum um ávana og fíkniefni, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 28. janúar 2000 ekið bifreið án þess að vera fær um að stjórna henni örugglega vegna neyslu örvandi og deyfandi efna og að hafa í vörslum sínum 1,07 g af amfetamíni. Síðasti ákæruliðurinn snertir ekki það sakarefni sem hér er til umfjöllunar. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2001 var stefnandi sýknuð af II. lið ákæru. Stefnandi var sakfelld fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni samkvæmt III. lið ákæru. Að því er varðaði IV. lið ákæru var hún sakfelld fyrir vörslur á 1,07 g af amfetamíni en sýknuð vegna brota á umferðar­lögum. Ríkislögmanni var 5. mars 2002 send bótakrafa þar sem þess var krafist að stefndi greiddi stefnanda skaðabætur vegna ólögmætrar frelsissviptingar og mannorðsmissis. Ekki var fallist á kröfuna af hálfu stefnda. Bótakrafa stefnanda sundurliðast þannig: Bætur vegna ólögmætrar gæsluvarðhaldsvistar í 10 sólarhringa: 1.000.000 kr. Miskabætur og bætur vegna rangra sakargifta: 500.000 kr. Samtals: 1.500.000 kr. Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða henni skaðabætur vegna ólögmætrar frelsissviptingar og rangra sakargifta. Þá byggir stefnandi á því að stefnda beri að greiða henni miskabætur vegna mannorðsmissis. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að eiginmaður hennar hafi strax í upphafi játað að hafa flutt til landsins smávægilegt magn fíkniefna og að það magn hafi samsvarað raunverulegu magni efna sem fundist hafi við húsleit og í bifreið. Stefnandi byggir á því að frelsissvipting hennar og einangrun, á meðan á rannsókn ofangreinds á hendur henni stóð, hafi verið ólögmæt þar sem skilyrði gæsluvarðhalds hafi ekki verið fyrir hendi í upphafi. Þá byggir stefnandi á því að burtséð frá öllum hugleiðingum um raunverulega þörf gæsluvarðhalds í málinu liggi fyrir að litlar sem engar rannsóknaraðgerðir hafi verið framkvæmdar lengst af gæsluvarðahaldsvist stefnanda, eða allt þar til skýrslur hafi verið teknar af nokkrum aðilum 6. september 1999. Skýrslur þessar hafi engin áhrif haft á úrslit málsins. Af hálfu stefnanda er á því byggt að lögreglan í Keflavík hafi strax við fyrstu rannsóknaraðgerðir vitað eða mátt vita að raunverulegt magn fíkniefna á heimilinu væri hverfandi. Um einkar ámælisverða hegðun hafi verið að ræða hjá lögreglu, þar sem mikilvægum staðreyndum hafi í raun verið leynt fyrir dómstólum þeim sem fjölluðu um gæsluvarðhaldskröfuna. Stefnandi og eiginmaður hennar hafi frá upphafi verið samstarfsfús og reiðubúin til að upplýsa málið. Gæsluvarðhald stefnanda hafi því ekki verið nauðsynlegt vegna rangra upplýsinga frá henni eða eiginmanni hennar. Vegna þessara atvika er stefnda skaðabótaskyldur gagnvart stefndu á grundvelli 176. gr. laga nr. 19/1991. Stefnandi byggir jafnframt á því að hún hafi verið borin röngum sökum sem hún hafi verið sýknuð af auk þess sem hún hafi í raun sætt harðari refsingu en brotið gaf til kynna. Sú frelsissvipting sem falist hafi í gæsluvarðahaldinu hafi verið mun meiri refsing en raunveruleg brot buðu upp á. Stefnandi hafi verið sýknuð að langmestu leyti af þeim brotum sem hún hafi verið ákærð fyrir og ákæra því að hluta til byggð á röngum sakargiftum. Þá byggir stefnandi einnig á því að refsing hennar, ef hún hefði verið ákveðin, hefði orðið vægari en nemur 11 daga frelsissviptingu. Því beri að greiða stefnanda bætur vegna rangra sakargifta en ekki aðeins bætur vegna frelsissviptingar. Stefnandi byggir á því að stefnda eigi að greiða stefnanda miskabætur vegna mannorðsmissis og atlögu gegn persónu og æru hennar samanber 26. gr. skaðabótalaga. Ásamt því að þola frelsissviptingu og gæsluvarðhald í tæplega 11 sólarhringa hafi athafnir lögreglunnar í Keflavík valdið henni verulegum miska vegna mannorðsmissis og röskunar. Strax eftir handtöku stefnanda hafi fréttamiðlar fengið upplýsingar um að stórfellt fíkniefnamisferli hefði verið upprætt af lögreglunni og að hún væri grunuð um stórfellda og langvarandi sölu fíkniefna í Keflavík og nærliggjandi bæjarfélögum. Fyrirgangur lögreglunnar á svæðinu og rannsóknarathafnir allar hafi gert það að verkum að engum hafi dulist hver hinn meinti "höfuðpaur" hins mikla fíkniefnamisferlis væri. Síðan hafi stefnandi ekki getað um frjálst höfuð strokið í sínum heimabæ og hún, og raunar öll fjölskylda hennar, orðið fyrir aðkasti og samfélagslegri höfnun. Stefnandi byggir á því að ef eðlilega hefði verið staðið að verki af hálfu lögreglunnar í Keflavík hefðu eingöngu raunverulegar staðreyndir málsins komið fram á opinberum vettvangi og að málið hefði þá vart talist fréttnæmt. Með því að halda því fram opinberlega að á heimilinu hafi fundist 98,6% meira af fíkniefnum en raun varð á hafi lögreglan í Keflavík bakað íslenska ríkinu skyldu til greiðslu miskabóta, sbr. t.d. 26. gr. laga nr. 50/1993. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabóta og refsiréttur auk meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrár lýðveldisins um þvingunaraðgerðir. Þá vísar stefnandi til ákvæðar laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sérstaklega 175. og 176. gr. Þá vísar hann til reglna skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til 26. gr. um miskabætur. Af hálfu stefnda er því mótmælt að uppfyllt sé skilyrði um bótarétt samkvæmt 176., sbr. 175 gr. laga nr. 19/1991 vegna þeirrar gæsluvarðhaldsvistar er stefnandi sætti. Staðhæfingum stefnanda um ólögmæta og saknæma háttsemi ákæruvalds og lögreglu við rannsókn málsins og ákæru, sem varða kynnu bótaskyldu samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga er mótmælt. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að forsögu málsins megi rekja til grunsemda lögreglunnar í Keflavík, allt frá árinu 1998, um að stefnandi stundaði umfangsmikla sölu og dreifingu fíkniefna og hún og eiginmaður hennar væru fíkniefnaneytendur. Af hálfu stefnanda er vísað til aðdraganda handtöku stefnanda, rannsóknar málsins og þess sem hún hafi leitt í ljós. Því er haldið fram skilyrði hafi verið fyrir hendi til að hneppa stefnanda í gæsluvarðhald á grundvelli a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Hún hafi verið grunuð um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni með sölu og dreifingu fíkniefna en brot á þeim geta varðað 6 ára fangelsi og þannig uppfyllt skilyrði a- liðs 1. mgr. 103. gr. um að háttsemi varði fangelsisrefsingu. Við leit í bifreið stefnanda hafi fundist talsvert magn fíkniefna og minnisbækur sem vakið hafi grun um sölustarfsemi. Þá hafi legið fyrir framburður A þess efnis að stefnandi hefði selt honum fíkniefni þau sem fundust á honum við handtökuna. Á engan hátt fái staðist að dómstólar hafi verið blekktir af lögreglu eða ákæru­valdi varðandi magn efna við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar. Í skýrslu um vigtun efna er fundust á heimili stefnanda, sem fylgdu gæsluvarðhalds­kröfu, hafi komið skýrlega fram að hvítt efni í tedós og harður brúnn moli, er líktist steini, hafi gefið væga svörun við fíkniefnaprófun. Af hálfu stefnda er því haldið fram að sterkar líkur séu á að sú blöndunarstarfsemi, sem eiginmaður stefnanda bar um við yfirheyrslu 1. september 1999, sé skýringin á því að efnið í dósinni gaf væga jákvæða svörun sem amfetamín við frumathugun lögreglu og að smitast hafi efni á stein í meðförum hans. Því er haldið fram af hálfu stefnda að rannsókn á meintri dreifingu og sölu stefnanda á fíkniefnum, öflun gagna því tengd að fengnum úrskurðum dómstóla, könnun þeirra og yfirheyrsla vitna hafi verið hraðað eftir föngum. Hafi stefnanda mátt vera ljóst mikilvægi þess að skýra greiðlega og undanbragðalaust frá og þannig að unnt væri að afla stað­festinga á að rétt væri frá greint. Stefnandi hafi frá upphafi neitað vitneskju um málið og framburður hennar fyrir lögreglu og síðar dómi hafi verið með miklum ólíkindablæ og torveldað stefnandi rannsókn málsins, samanber lokamálslið 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness hafi stefnandi verið sakfelld fyrir að hafa í vörslum sínum á heimili 5,33 g af kannabisefni og 0,78 g af amfetamíni, auk tækja til neyslu fíkniefna er fundust við húsleit lögreglu 28. ágúst 1999. Stefnandi hafi því ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 og eigi það að leiða til sýknu af öllum kröfum hennar um bætur vegna gæsluvarðhaldsins. Því er haldið fram af hálfu stefnda að gæsluvarðhaldsúrskurður Héraðsdóms Reykjaness frá 29. ágúst, sem staðfestur var af Hæstarétti 3. september 1999 og gæsluvarðhaldsvist sú er stefnandi sætti á grundvelli hans til 7. september, hafi verið lögmætar aðgerðir sem helgast hafi af rannsóknar­hagsmunum, sbr. a- lið l. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Bresti þegar af þeim ástæðum skilyrði fyrir að stefnandi geti átt bótarétt samkvæmt 176. gr. vegna aðgerðanna þótt skilyrði 175. gr. teldust fyrir hendi. Kröfum stefnanda um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga er eindregið vísað á bug þar sem engum ólögmætum né saknæmum athöfnum ákæruvalds og lögreglu, er skoðast geti sem ólögmæt meingerð í skilningi ákvæðisins, hafi verið til að dreifa. Staðhæfingar stefnanda um að ákæra hafi verið reist á röngum sakargiftum í hennar garð fái með engu móti staðist. Sýkna af vörslum á efnum sem fundist hafi í bifreiðinni hafi grundvallast á breyttum framburði eiginmanns stefnanda við aðalmeðferð fyrir dómi þar sem hann hafi staðhæft að fíkniefnin hefðu verið í eigu hans og komist inn í bifreiðina án vitundar og vilja stefnanda. Staðhæfingar stefnanda um að framganga lögreglu og rannsóknarathafnir hafi falið í sér árás á persónu hennar og mannorð séu engum gögnum studdar og fá ekki staðist. Þá verði stefndi ekki gerður ábyrgur fyrir því að málið komst til fjölmiðla eða fyrir umfjöllun þeirra. Til stuðnings lækkunarkröfum er á því byggt að sýkna beri af einstökum kröfuliðum stefnanda og að aðrir verði lækkaðir stórkostlega. Niðurstaða Bótaréttur stefnanda ræðst af því hvort skilyrði 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, til að dæma stefnanda bætur, teljist fyrir hendi en 175. gr. var breytt í núverandi horf með 42. gr. laga nr. 36/1999. Samkvæmt 176. gr. má dæma bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds og annarra aðgerða sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Sýslumaðurinn í Keflavík lagði fram kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjaness, undir miðnætti 28. ágúst 1999, um að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 7. september kl. 19.00. Í greinargerð með kröfunni var lýst handtöku stefnanda og leit í bifreið og á heimili hennar. Fram kom að í bifreiðinni hafi fundist efni sem við prófun lögreglu hafi reynst vera amfetamín og kannabisefni. Einnig hafi fundist þar minnisbækur og blöð með upplýsingum sem lögreglu þætti sterklega benda til að tengdust meðferð, kaupum og sölu fíkniefna. Þá var þess getið að við leit á heimili stefnanda hafi lögregla fundið umtalsvert magn efna sem við frumprófun lögreglu hafi reynst vera amfetamín og kannabisefni. Krafa um gæsluvarðhald var reist á a- og c-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og talinn fram kominn sterkur rökstuddur grunur um brot stefnanda gegn lögum nr. 65/1974 sem gætu varðað fangelsi. Talin var sérstök hætta á að stefnandi torveldaði rannsókn málsins færi hún frjáls ferða sinna en rannsókn málsins væri á frumstigi. Kröfunni fylgdi meðal annars skýrsla lögreglu um frumviktun efna sem fundust á heimili stefnanda. Þar var meðal annars lýst efnum sem fundust í eldhúsi. Annars vegar var um að ræða hvítt efni í grænni tedós úr blikki sem vigtaðist 140 g með umbúðum. Skráð var að væg jákvæð litasvörun hafi fengist gagnvart fíkniefnaprófun og amfetamínprófun. Hins vegar var brúnn harður moli, 253,5 g að þyngd, sem líktist mjög steini. Skrap af honum var talið sýna væga jákvæða svörun við hassprófun. Í umræddri skýrslu var lýst samtals 18 meintum fíkniefnafundum í íbúðinni og svörun við fíkniefnaprófun var ýmist sögð vera sterk, jákvæð eða væg jákvæð. Alls var átta efnum lýst með vægri jákvæðri svörun. Stefnandi var úrskurðuð í gæsluvarðhald til þriðjudagsins 7. september kl. 19.00 eða í tæpa 10 sólarhringa. Í úrskurðinum var vísað til þess að af rannsóknargögnum væri ljóst að rannsókn væri á frumstigi en að fyrir lægi rökstuddur grunur um aðild stefnanda að brotum gegn lögum nr. 65/1974, en brot gegn þeim gætu varðað allt að 6 ára fangelsi. Vísað var til framburðar A og þess mikla magns af ætluðum fíkniefnum sem lögregla hefði fundið við leit á heimili stefnanda og í bifreiðinni [...]. Tekið var fram að stefnandi hefði staðfastlega neitað allri vitneskju um hin ætluðu fíkniefni og því ljóst að yfirheyra þyrfti eiginmann hennar og vitni og kanna nánar haldlögð gögn, þ.á m. minnisbækur með ýmsum upplýsingum. Fallist var á með lögreglustjóra að veruleg hætta væri á því að stefnandi hefði áhrif á vitni og næði að spilla sakargögnum héldi hún óskertu frelsi. Var krafa lögreglustjóra tekin til greina með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Gæsluvarðhaldsvist er ein þeirra rannsóknaraðgerða sem íslenska ríkið getur þurft að svara til bóta fyrir samkvæmt 176. gr. laga nr. 19/1991. Til þess að bætur verði dæmdar þurfa lögmæt skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi að hafa brostið eða að ekki hafi verið eins og á stóð nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Sem fyrr segir taldi héraðsdómari skilyrði til að hneppa stefnanda í gæsluvarðhald á grundvelli a-liðs 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Skilyrði ákvæðisins eru að rökstuddur grunur liggi fyrir um að sakborningur hafi framið brot og að brotin geti varðað fangelsisrefsingu. Miðað er við refsimörk lagaákvæðis en ekki raunrefsingu fyrir meint brot. Fyrir liggur að stefnanda voru gefin að sök brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 sem varðað geta allt að 6 ára fangelsi. Héraðsdómarinn taldi að rökstuddur grunur lægi fyrir um aðild stefnanda að slíkum brotum. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2001 var stefnandi sakfelld fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Samkvæmt því liggur fyrir að skilyrði a-liðs-1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 voru uppfyllt við uppkvaðningu gæsluvarðhaldsúrskurðar yfir stefnanda 29. ágúst 1999. Í málinu liggur fyrir að lögreglan í Keflavík fann ætluð fíkniefni í bifreið sem stefnandi ók 28. ágúst 1999 og á fjölmörgum stöðum á heimili hennar. Yfirleitt var um að ræða lítið magn efna á hverjum stað. Umrædd efni voru merkt, sett í plastumbúðir og færð á lögreglustöð þar sem þau voru vigtuð og framkvæmd á þeim fíkniefnapróf. Samkvæmt skýrslu lögreglu, sem lokið var 28. ágúst 1999, kl. 22.20, fannst á heimili stefnanda 7,5 g af meintu maríjúana, 265,5 g af meintu hassi, 7,5 g af meintri hassolíu og 165 g af meintu amfetamíni. Stærsti hlutinn af þessum efnum var sem fyrr segir hvíta efnið í tedósinni og brúni molinn en þessi efndi sýndu væga jákvæða svörun við fíkniefnaprófun. Þau efni sem fundust við leit í bifreiðinni og á heimili stefnanda voru send til rannsóknar hjá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík 3. september 1999. Í framlögðum rannsóknarniðurstöðum sem dagsett eru 4., 5. og 6. október 1999 var steinsins ekki getið og verður af því ráðið að hann hafi ekki verið sendur til rannsóknar. Efnið í tedósinni reyndist vera mjólkursykur. Í fyrrnefndum dómi er haft eftir lögreglumanni þeim sem framkvæmdi frumprófun á umræddum steini að ekki hafi komið í ljós fyrr en á síðari stigum lögreglurannsóknarinnar að umræddur moli hefði verið steinn en ekki fíkniefni. Það hefði ekki legið fyrir þegar krafa um gæsluvarðhald hafi verið sett fram. Í dóminum kemur fram sú lýsing dómara að umræddur brúni moli væri í raun nær svartur á lit, þéttur í sér og glansandi, og glumið hefði í honum þegar hann hefði verið settur á borð dómara. Í kröfu um gæsluvarðhald yfir stefnanda var fjallað um ætluð fíkniefni en engir frekari varnaglar slegnir enda þótt stærsti hluti ætlaðra fíkniefna hefðu aðeins sýnt væga jákvæða svörun við fíkniefnaprófun. Í úrskurði dómara voru það færð sem sérstök rök fyrir því að hneppa stefnanda í gæsluvarðhald að mikið magn af ætluðum fíkniefnum hefði fundist á heimili hennar. Ætla verður að skýrsla dagsett 28. ágúst 1999 um frumathugun lögreglu á efnunum hafi legið fyrir dómara sem úrskurðaði um kröfuna. Ekkert er fram komið í málinu um að lögreglan í Keflavík hafi í upphafi rannsóknar haft aðrar hugmyndir um þau efni en umrædd skýrsla gaf til kynna. Verður því ekki fallist á með stefnanda að lögregla hafi leynt dómara upplýsingum um efnin þegar gæsluvarðhaldskrafan var tekin fyrir. Stefnandi neitaði frá upphafi allri vitneskju um fíkniefni í bifreiðinni og á heimili sínu. Í lögregluskýrslu 1. september 1999 kvað hún efni í dós vera mjólkursykur sem hún hafi notað saman við lyf handa sonum sínum þegar þeir voru litlir. Eiginmaður stefnanda viðurkenndi strax við skýrslugjöf 28. ágúst 1999, að hafa flutt 15 g af hassi og 10 g af amfetamíni til landsins frá Spáni til eigin nota en kannaðist ekki við að eiga önnur fíkniefni. Við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfu bar hann að efnið í dósinni gæti verið mjólkursykur. Hann bar í lögregluskýrslu 1. september 1999 að umrædd efni væru fyrir þau hjón og að stefnandi hefði vitað hvar þau væru geymd á heimilinu. Honum væri kunnugt um að stefnandi hefði notað eitthvað af þessum efnum en hvorugt þeirra hefði selt fíkniefni. Þau hafi skipt hassinu fljótlega eftir að þau komu heim og stefnandi fengið um 4 g. Þá lýsti hann því hvernig hann þynnti amfetamínið með mjólkursykri en kannaðist ekki við að hafa blandað efnin sem fundust í bifreiðinni. Hann kvað þau hjónin hafa skipt amfetamíninu eins og hassinu. Hann kannaðist við stein sem verið hafi innan um viskustykki í körfu í eldhúsi. Hann kvað skrap af steininum hafa getað verið af fingrum sér og því hafa getað gefið jákvæða svörun við hassprófi. Hann kvað steininn ekki vera hass. Hann kannaðist ekki við dósina með hvíta duftinu en taldi efnið geta verið mjólkursykur til að drýgja amfetamín. Í lögregluskýrslu 17. mars 2000 og fyrir dómi sneri eiginmaður stefnanda við blaðinu og taldi að stefnandi hefði ekki vitað um að fíkniefni væru í bakpoka þeim sem fannst í aftursæti bifreiðarinnar 28. ágúst 1999. Kvaðst hann hafa komið efnunum fyrir í bakpokanum til þess að sonur hans sæi þau ekki en stefnandi tekið bakpokann með sér án þess að vita um efnin. Sem fyrr segir hefur því verið haldið fram af hálfu stefnda að lögreglan í Keflavík hafi lengi grunað stefnanda um að selja fíkniefni. Virðist það hafa verið meginorsök lögregluaðgerða gagnvart henni og þeirra rannsóknarúrræða sem gripið var til. Stefnandi var hins vegar aðeins ákærð fyrir að selja A 1 g af amfetamíni og fyrir vörslur á samtals 12,24 g af amfetamíni og 11,02 g af kannabisefni. A bar frá upphafi að stefnandi hefði selt honum 1 g af amfetamíni en hún hefur ávallt neitað þessu. Framburður A var hins vegar ekki talinn staðfastur. Taldi dómurinn ekki fram komnar fullnægjandi sönnur fyrir því að stefnandi hefði selt honum amfetamín í bifreiðinni. Hvað varðar það ákæruatriði að stefnandi hafi haft í vörslum sínum í umræddri bifreið 10,39 g af amfetamíni og 5,69 g af hassi þótti dómaranum, með hliðsjón af eindreginni neitun stefnanda og því að ekki fundust fingraför hennar á neinum þeim fíkniefnum sem haldlögð voru eftir leit í bifreiðinni og loks þeim framburði eiginmanns hennar að hann hafi verið eigandi efnanna, varhugavert að telja fyllilega sannað að stefnandi hafi greint sinn haft efnin í vörslum sínum í skilningi laga nr. 65/1974. Um það ákæruatriði að stefnandi hafi haft í vörslum sínum 0,78 g af amfetamíni og 5,33 g af hassi sem fundust á heimili hennar segir svo í dóminum: "Samkvæmt áðurnefndri leitarskýrslu Hrafns Ásgeirssonar lögreglumanns fundust fíkniefni, ætluð fíkniefni og tæki og tól tengd fíkniefnaneyslu víðs vegar um íbúð ákærðu. Þannig fannst spegilflís með amfetamíni á og sogröri til hliðar á áberandi stað á hillu í geymslu inn af eldhúsi íbúðarinnar. Þá lágu leifar af „jónu" ásamt þar til gerðri klemmu til reykinga í litlum öskubakka í hjónaherbergi, sömuleiðis sáust þar tómir plastpokar með efnisleifum í, nokkur filmubox með efnisleifum í og minnisbækur og blöð, sem ákærða Þórlaug Erna kannast við að eiga og þykja veita sterka vísbendingu um að hún hafi verið viðriðin fíkniefnamisferli, enda margar skýringar hennar hjá lögreglu á færslum í bókunum með hreinum ólíkindum. Nægir að nefna í því sambandi eftirfarandi dæmi úr lögregluskýrslu ákærðu 4. september 1999. Ákærðu var þá kynnt ljósrit úr einni minnisbókinni, með dagsetningunni 28. ágúst 1999 og eftirgreindum nöfnum ásamt tölustöfum fyrir aftan hvert nafn: [D] 5, [E] 5, [F] 5, [G] 5, (ólæsilegt) 10, [H] 10, [I], [I] og loks [J] 20. Aðspurð kvaðst ákærða hafa skráð þessar upplýsingar sem dæmi vegna þess að hún hefði "ætlað að biðja þessa stráka að lána sér fyrir kaupum á tölvu. Hún kvað tölurnar sem standa fyrir aftan nöfnin vera upphæðir. 10 merkir 10.000 kr. og S táknar 5000 kr." Samkvæmt því sem nú síðast var rakið og með vísan til framburðar ákærða Ingva Jóns við lögreglurannsókn málsins, þar á meðal um að ákærða Þórlaug Erna hafi vitað af fíkniefnainnflutningi hans eftir á, vitað hvar efnin hefðu verið geymd á heimilinu, fengið 4 grömm af hassi við helmingaskipti á því og neytt hvort tveggja hass og amfetamíns í kjölfar innflutnings á efnunum, telur dómurinn, þrátt fyrir eindregna neitun ákærðu Þórlaugar Ernu við rannsókn og dómsmeðferð málsins, nægilega sannað, sbr. 45., 46. og 47. gr. laga um meðferð opinberra mála, að ákærða hafi vitað eða mátt vita að fíkniefni væru geymd á heimili þeirra hjóna. Ber því að sakfella hana fyrir vörslur á 0,78 grömmum af amfetamíni og 5,33 grömmum af hassi, sem sannanlega fundust við húsleit greint sinn, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Varðar háttsemi ákærðu að öðru leyti við sömu ákvæði og tilgreind eru að framan í tengslum við sakfellingu meðákærða Ingva Jóns." Ýmislegt fleira kemur fram í framangreindum dómi og rannsóknargögnum sem styður það að stefnandi hafi átt fíkniefni og jafnvel selt. Lögregla aflaði heimildar Héraðsdóms Reykjaness 1. september 1999 til að fá upplýsingar frá símafyrirtækjum um símtöl úr og í síma sem stefnandi notaði. Í ljós kom að skráð höfðu verið um 1600 símtöl úr og í farsíma stefnanda á þriggja mánaða tímabili. Lögregla kannaði við hverja stefnandi hefði verið í símasambandi við og taldi að flest símtölin hefðu verið við fólk sem væri þekkt og grunað um fíkniefnaneyslu. Lögregla tók í framhaldinu skýrslu af nokkrum þessara einstaklinga 6. og 7. september 1999. Eitt vitnanna bar að honum væri kunnugt um að stefnandi væri að selja fíkniefni, hann hefði ekki keypt af henni efni en vissi að menn hefðu gert það. Hann kannaðist við stefnandi hefði hringt í hann á vinnustað, kvað hana vera snarruglaða og sífellt röflandi. Annað vitni kvað stefnanda vera á kafi í neyslu fíkniefna, hún hafi stundum vakað vikum saman og verið kolrugluð. Hann kvað „á hvers munni” að stefnandi væri að selja fíkniefni og vissi til þess að aðilar sem hann þekkti hefðu keypt af henni fíkniefni en vildi ekki nafngreina þá. Hann kvaðst ekki hafa keypt af stefnanda fíkniefni. Þriðja vitnið kvaðst ekki vera kunnugt um að stefnandi seldi fíkniefni en hann hafi grunað það. Fjórða vitnið kvaðst ekki vilja tjá sig um það mál hvort hann hefði keypt fíkniefni af stefnanda. Fimmta vitnið kvaðst hafa frétt hjá vini sínum að hægt væri að fá fíkniefni hjá stefnanda. Hann hafi hringt í hana í nokkur skipti í því skyni að fá keypt efni en stefnandi hafi sagt að hún ætti ekki efni og ekki viljað eiga við hann viðskipti þar sem hún þekkti hann ekki. Sjötta vitnið kvaðst ekki vera kunnugt um hvort stefnandi neytti fíkniefna eða dreifði þeim. Framangreindar upplýsingar, sem fram koma í rannsóknargögnum og dómi, benda til þess að grunur lögreglu hafi átt við nokkur rök að styðjast þótt rannsóknin hafi leitt til þess að stefnandi yrði ekki sakfelld nema fyrir hluta af þeim fíkniefnabrotum sem til rannsóknar voru. Með hliðsjón af því að stefnandi var fundin sek um vörslur á amfetamíni og hassi sem fannst á heimili hennar, framburðar eiginmanns hennar um að hún hafi fengið í sinn hlut og neytt hluta þeirra fíkniefna sem hann flutti til landsins, framburðar A um samskipti þeirra, framburðar vitna sem kváðust hafa haft vitneskju um að stefnandi hefði selt fíkniefni og upplýsinga í minnisbókum stefnanda, sem veita sterkar grunsemdir um dreifingu á fíkniefnum og stefnandi gaf ekki trúverðugar skýringar á, þykir ekki unnt að fallist á með stefnanda að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þess að hneppa hana í gæsluvarðhald. Rannsókn lögreglu var sem fyrr segir viðamikil. Ýmis mjög tortryggileg efni og áhöld fundust við leit á heimili hennar. Minnisbækur með nöfnum, tölum og dagsetningum fundust og reyndist stefnandi eigandi þeirra. Það sem í þær hafði verið skráð gaf fullt tilefni til frekari rannsóknar. Tilefni var til að óska eftir upplýsingum um símtöl við stefnanda en þekkt er að farsímar koma oft við sögu við dreifingu fíkniefna. Taka þurfti skýrslur af fjölmörgum mönnum sem getið var um í minnisbókum og höfðu verið í símasambandi við stefnanda. Rannsókninni var haldið áfram allt fram á síðasta dag gæsluvarðhaldsins og nýjar upplýsingar virðast stöðugt hafa verið að koma í ljós. Ekki verður því fallist á með stefnanda að rannsóknin hafi tekið lengri tíma en nauðsynlegt var. Af gögnum málsins má ráða að lögreglu hafi mátt vera ljóst fljótlega eftir að rannsóknin hófst að brúnn moli væri steinn en ekki hass. Í því sambandi verður þó að hafa í huga að líklegasta orsök þess að skrap af steininum sýndi væga jákvæða svörun við hassprófi er sú að steinninn hafi verið handfjatlaður í tengslum við meðferð fíkniefna eins og eiginmaður stefnanda kom sjálfum í hug en af framburði hans verður ráðið að fíkniefni hafi verið meðhöndluð í talsverðum máli á heimilinu. Jákvæð svörun margra haldlagðra hluta og efna við fíkniefnaprófun virðist eiga sér sömu skýringu en þessar frumrannsóknarniðurstöður virðast hafa átt talsverðan þátt í hversu viðamikla rannsókn lögregla réðst í. Rannsóknarniðurstöður tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík lágu ekki endanlega fyrir fyrr en 6. október 1999. Með hliðsjón af þessu og öðru því sem upplýst hefur verið um gang rannsóknarinnar þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að ástæða hafi verið til að sleppa henni úr gæsluvarðhaldi fyrr en gert var. Framburður eiginmanns stefnanda og þau ætluðu fíkniefni sem fundust gáfu sem fyrr segir tilefni til þeirra rannsóknaraðgerða sem lögregla greip til gagnvart stefnanda. Stefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að rannsóknaraðgerðir hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi og móðgandi hátt. Ekki hefur heldur verið í ljós leitt að upplýsingastreymi frá lögreglu um rannsókn málsins hafi verið með óeðlilegum hætti. Af skýrslum sem lögregla tók 6. og 7. september af nokkrum mönnum sem stefnandi hafði verið í símasambandi við, og áður er gerð grein fyrir, er ljóst að fleiri en lögregla grunaði stefnanda um að selja fíkniefni. Auk þess að hafa verið sakfelld fyrir vörslur á 1,07 g af amfetamíni sem fundust við handtöku stefnanda 28. janúar 2000 var hún sem fyrr segir sakfelld fyrir vörslur á fíkniefnum sem fundust við húsleit á heimili hennar 28. ágúst 1999. Þessi brot voru talin varða við lög nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Krafa um gæsluvarðhald var tekin til greina á grundvelli rökstudds grunar um brot á þessum sömu ákvæðum. Enda þótt stefnandi hafi ekki verið fundin sek um vörslur á nema litlum hluta þeirra ætluðu fíkniefna sem fundust á heimili hennar og getið var um í gæsluvarðhaldsúrskurði verður ekki fallist á með henni að hún hafi verið sýknuð af þeim brotum sem henni voru gefin að sök, í skilningi 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Með hliðsjón af framangreindri sakfellingu, upphaflegum framburði eiginmanns hennar um þau fíkniefni sem fundust í bakpoka í aftursæti bifreiðar við handtöku stefnanda 28. ágúst 1999 og því sem áður er frá greint um líklegustu ástæður þess að svo margir hlutir, sem haldlagðir voru á heimili stefnanda, sýndu jákvæða svörun við fíkniefnaprófun verður ekki fallist á með stefnanda að hún hafi verið borin röngum sökum í málinu. Í framangreindum dómi kemur fram að brot þau sem stefnandi var sakfelld fyrir hafi ekki varðað hærri refsingu en 125.500 króna sekt samkvæmt gildandi leiðbeiningum ríkissaksóknara. Með hliðsjón af því meðal annars, að stefnandi hafði setið 10 daga í gæsluvarðhaldi, ákvað dómarinn að fresta ákvörðun refsingar skilorðsbundið í eitt ár. Það að stefnandi var samkvæmt framansögðu ekki dæmd til fangelsisrefsingar fyrir fíkniefnabrot sín breytir því ekki að skilyrði 175. gr. laga nr. 19/1991 fyrir bótakröfu þykja ekki fyrir hendi. Þegar af framangreindum ástæðum verður að sýkna stefnda af öllum bótakröfum stefnanda. Með hliðsjón af atikum öllum þykir þó rétt að fella málskostnað niður. Dómsmálaráðherra veitti stefnanda gjafsókn vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi með gjafsóknarleyfi, útgefnu 28. október 2002. Af hálfu stefnanda hefur verið lagt fram málskostnaðaryfirlit og vinnutímaskýrsla en samkvæmt henni varði lögmaður stefnanda tæpum 40 klst. til reksturs málsins. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 383.300 krónur, greiðist úr ríkissjóði, en hann er þóknun Halldórs H. Backman hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 336.600 krónur, og útlagður kostnaður 46.700 krónur. Þóknun lögmanns stefnanda inniheldur ekki virðisaukaskatt. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, Þórlaugar Ernu Ólafsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals, 383.300 krónur, þar af lögmannsþóknun Halldórs H. Backman hdl., 336.600 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 7/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Kærumálsgögn
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu C ehf. um að dómkveðja matsmann til að svara þremur nánar tilgreindum spurningum. Talið var að þegar litið væri til þeirra úrræða sem C ehf. hefði samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 og þeirra takmarkana sem heimild málsaðila til að afla matsgerðar væru settar í þeim lögum, væri ljóst að með matsbeiðni C ehf. væri nú leitað mats um atriði sem að mestu leyti hefðu áður verið metin í undir- og yfirmati. Að öðru leyti þótti bersýnilegt að matsgerð um það sem eftir stæði væri tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðni C ehf. um dómkvaðningu matsmanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 4. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust Hæstarétti 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. desember 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Þá krefst hann ,,kærumálskostnaðar bæði vegna meðferðar málsins fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili höfðaði mál þetta, sem þingfest var fyrir héraðsdómi 14. mars 2012, og krafðist greiðslu vangoldinna reikninga að fjárhæð samtals 169.568 evrur. Varnaraðili krafðist aðallega frávísunar en til vara sýknu og lagði í málinu fram reikninga, sem áritaðir voru um greiðslu. Sóknaraðili hefur aflað álitsgerðar Haraldar Árnasonar rithandarsérfræðings, matsgerðar og yfirmatsgerðar og með því móti freistað þess að sanna að áritanir á reikninga þá, sem varnaraðili lagði fram, séu falsaðar. Ágreiningsefni þessa þáttar málsins lýtur að því hvort fallast beri á beiðni sóknaraðila, sem lögð var fram í héraðsdómi 18. desember 2015, um dómkvaðningu matsmanns til þess að skoða og meta þau atriði, sem þar greinir og tíunduð eru í hinum kærða úrskurði. Í matsbeiðninni kemur fram að matsmaðurinn eigi að rannsaka frumrit reikninga, sem lögð hafa verið fram í málinu. Ástæða þess að dómkveðja þurfi nú matsmann sé sú að í fyrri matsgerðum sé ekki ,,nægilega svarað ákveðnum þáttum sem rannsaka átti í tilvitnuðum mötum og því liggi ekki fyrir hvort gögnin eru ófölsuð eða ekki.“ Í yfirmatsgerð sé bent á að ekki sé tekin afstaða til þess möguleika að um geti verið að ræða ,,þjálfaða eftirlíkingu sem skrifuð sé hratt.“ Þá komi að auki fram að um geti verið að ræða mann ,,sem þekkir aðferðir rithandarsérfræðinga og nýti sér þá þekkingu.“ Loks sé hvorki um það fjallað í matsgerðunum hvort sami maður og ritaði orðið ,,paid“ og skráði dagsetningar á reikninga hafi einnig fært á suma þeirra útreikninga, sem á þeim séu, né hvert sönnunargildi tiltekinna mynda sé. Um ,,tilefni og markmið“ nýrrar matsgerðar segir að matsbeiðandi telji að hún muni leiða í ljós að fyrri matsgerðir séu ,,alltof varkárar og að mat á skjölunum og undirritun þeirra og að ekki sé um frumrit reikninga að ræða og sem slík geti þau ekki verið ígildi fullnaðarkvittana“ í málinu. ,,Til þess að leggja frekari grunn að kröfum sínum telur matsbeiðandi nauðsynlegt að dómkvaddur verði hæfur og sérfróður aðili til að meta hvort þær hugleiðingar er fram koma í tilvitnuðum matsgerðum hafi sönnunargildi sem fullnaðarkvittanir ... Með hinu umbeðna mati hyggst matsbeiðandi sanna að framlagðar matsskýrslur taki ekki [á] þeim þætti hvort unnt sé að falsa nafn hans með þeim hætti að það verði vart greint. Matsgerð muni leiða í ljós þá fullyrðingu matsbeiðanda að um fölsuð og breytt gögn sé að ræða eins og matsbeiðandi hefur haldið fram frá upphafi“. II Í IX. kafla laga nr. 91/1991 er að finna reglur um matsgerðir. Í 1. mgr. 61. gr. laganna er mælt fyrir um að í matsbeiðni skuli koma skýrlega fram hvað meta skuli og hvað aðili hyggist sanna með mati. Af 2. mgr. 60. gr. leiðir að ekki er unnt að beiðast matsgerðar ef tilgangur þess er að sanna lögfræðileg atriði, enda er það hlutverk dómara máls að leggja mat á atriði sem krefjast lagaþekkingar. Þá er í 1. mgr. 66. gr. kveðið á um að dómari geti úrskurðað um atriði er varða framkvæmd matsgerða svo sem hvort það hafi verið metið, sem meta skyldi samkvæmt dómkvaðningu, eða hvort matsgerð sé nægilega rökstudd rísi ágreiningur um kröfu um endurskoðun hennar. Loks er mælt fyrir um í 1. mgr. 65. gr. að matsmanni beri, krefjist málsaðili þess, að koma fyrir dóm og gefa þar skýrslu til skýringar og staðfestingar um atriði sem tengjast matsgerð. III Þær spurningar sem fram koma í matsbeiðni sóknaraðila, er lögð var fram í héraðsdómi 18. desember 2015, lúta að efni til að atriðum sem hann hefur þegar fengið metin bæði með undirmatsgerð og yfirmatsgerð. Í framangreindri lýsingu í matsbeiðninni á tilgangi hennar og hvað sóknaraðili hyggist sanna með henni kemur í fyrsta lagi fram að hann telji matsmenn hafa verið of varkára í matsgerðum sínum og að mat á skjölunum og undirritun þeirra og að ekki sé um frumrit reikninga að ræða og því geti þau ekki verið það sem hann nefnir ígildi fullnaðarkvittana. Samkvæmt framansögðu á hann þess kost að afla skýringa frá matsmönnum um mat þeirra er þeir gefa skýrslu fyrir dómi. Mat á því hvort reikningur, áritaður um greiðslu, er fullnaðarkvittun er lögfræðilegt og samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 viðfangsefni dómara máls. Í öðru lagi kveður sóknaraðili tilgang með matsbeiðni þann að fá mat á því hvort þær hugleiðingar er fram koma í tilvitnuðum matsgerðum hafi sönnunargildi sem fullnaðarkvittanir í máli því sem hann rekur gegn varnaraðila. Að því leyti sem unnt er að skilja þennan hluta lýsingar sóknaraðila á tilgangi nýrrar matsgerðar er slíkt mat á sönnunargildi hugleiðinga í fyrri matsgerðum lögfræðilegt og því einungis á færi dómara máls, en getur ekki orðið andlag nýrrar matsgerðar. Í þriðja lagi kveður sóknaraðili nýja matsgerð muni sanna að fyrri matsgerðir taki ekki á þeim þætti hvort unnt sé að falsa nafn þannig að það verði vart greint. Matsgerðin muni leiða í ljós að um fölsuð og breytt gögn sé að ræða, svo sem sóknaraðili hafi haldið fram frá upphafi. Sá tilgangur með nýrri matsgerð, sem hér er lýst, er hinn sami og með fyrri matsgerðum, að leiða í ljós hvort undirritun á reikningana sé fölsuð. Játa verður aðila máls ríkan rétt til þess að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Meðal slíkra gagna eru matsgerðir dómkvaddra manna. Almennt eiga hvorki gagnaðili né dómstólar að standa þeirri gagnaöflun í vegi. Þessum rétti málsaðila hafa þó verið settar nokkrar skorður í lögum. Hafi aðili þannig aflað bæði matsgerðar og yfirmatsgerðar getur hann ekki, samkvæmt gagnályktun frá 64. gr. laga nr. 91/1991, leitað nýrrar matsgerðar til sönnunar um sömu atriði. Þá verður ekki aflað matsgerðar um atriði, sem lögfræðiþekkingu þarf til að skera úr, enda er það hlutverk dómara máls svo sem fyrr greinir. Loks leiðir af 65. og 66. gr. sömu laga að sóknaraðili getur fengið úr því skorið með úrskurði hvort metið hafi verið það sem meta skyldi og hann getur leitað skýringa matsmanna á því sem fram kemur í matsgerð þegar matsmenn gefa skýrslu fyrir dómi. Þegar litið er til þeirra úrræða, sem sóknaraðili hefur samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 og þeirra takmarkana sem heimild málsaðila til að afla matsgerðar eru settar í þeim lögum er ljóst að með þeirri matsbeiðni sem mál þetta varðar er leitað mats um atriði sem að mestu leyti hafa þegar verið metin í undirmati og yfirmati. Að öðru leyti er bersýnilegt að matsgerð um það sem eftir stæði er tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að synja beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Það athugast að við málskot þetta hefur sóknaraðili ekki sinnt fyrirmælum í reglum nr. 677/2015 um kærumálsgögn í einkamálum, sem settar voru með stoð í 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991. Þannig hefur hann ekki gætt þess að leggja einungis fyrir Hæstarétt þau skjöl sem þörf er á til úrlausnar um ágreining þann er kærumálið varðar. Efnisyfirlit er ekki í samræmi við 4. gr. reglnanna og röð skjala er ekki sú sem mælt er fyrir um í 5. gr. Þá eru gögnin ekki í hefti og ekki með síðutali, svo sem boðið er í 7. gr. reglnanna. Ber að átelja sóknaraðila fyrir þessa ágalla. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, C Trade ehf., greiði varnaraðila, BVBA De Klipper, 450.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 625/2012
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Hæstiréttur felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms um frávísun máls D hf. á hendur Ó. Þótt annmarkar hefðu verið á stefnu voru þeir ekki slíkir að þeir háðu Ó við vörn í málinu. Af greinargerð Ó varð ráðið að ótvírætt væri hvert væri sakarefni málsins og hvaða vörnum Ó taldi að þyrfti að tefla fram. Annmarkar á málatilbúnaði D hf., að því marki sem ekki varð úr bætt undir rekstri málsins, kæmu til álita við efnisúrlausn á því.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 3. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2012, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Til vara er þess krafist að dæmdur málskostnaður fyrir héraðsdómi verði lækkaður. Í báðum tilvikum er þess krafist að ,,sóknaraðila verði tildæmdur málskostnaður fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaður“. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp 14. september 2012. Kæra sóknaraðila barst héraðsdómi föstudaginn 28. september sama ár. Þá var frestur 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 til að kæra úrskurðinn ekki liðinn. Verður málinu því ekki vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili krafðist í héraðsgreinargerð sinni frávísunar málsins en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 24. febrúar 2012. Sóknaraðili höfðaði málið í héraði 1. júní 2011 til heimtu tilgreindrar fjárhæðar auk dráttarvaxta og kostnaðar, sem hann telur varnaraðila skulda sér. Í stefnu er gerð grein fyrir þeim afborgunarsamningi, sem svo er nefndur, er sóknaraðili reisir kröfu sína á og skilmálum hans. Gerð er grein fyrir breytingum sem gerðar voru á skilmálunum og hvernig stefnufjárhæðin er til komin. Þá er lýst hvernig sóknaraðili er kominn að kröfunni. Að því búnu er kafli sem nefndur er ,,Lagarök“ síðan eru tilgreind skjöl sem sóknaraðili telur vera sönnunargögn í málinu. Loks er hefðbundið fyrirkall til varnaraðila um að mæta fyrir dóm við þingfestingu málsins 16. júní 2012. Við þingfestinguna lagði sóknaraðili fram, auk stefnu og skrár um framlögð skjöl, sjö tilgreind skjöl til stuðnings kröfu sinni. Varnaraðili lagði fram greinargerð 20. október 2011 og með henni skjöl sem þingmerkt voru nr. 11 til 18. Varnaraðili krafðist, eins og áður greinir, aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi en til vara sýknu en að því frágengnu verulegrar lækkunar á stefnukröfu. Í greinagerðinni er málavöxtum ítarlega lýst og fer sú lýsing verulega í bága við málatilbúnað sóknaraðila. Þótt á hafi skort að lýsing í stefnu á málsástæðum og öðrum atvikum, sem þörf var á að greina til þess að samhengi málsástæðna yrði ljóst, voru þeir annmarkar ekki slíkir að þeir háðu varnaraðila við vörn hans í málinu. Af greinargerð hans verður ráðið að ótvírætt er hvert sé sakarefni málsins og hvaða vörnum hann telur að þurfi að tefla fram. Annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila, að því marki sem ekki varð úr bætt undir rekstri málsins, koma til álita við efnisúrlausn í því. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 381/2008
Málsástæða Gagnkrafa Ómerking héraðsdóms Dómur
Með kaupsamningi 24. janúar 2006 keypti H fasteign S af Ó fyrir 40.000.000 krónur. H hélt því fram að gallar hefðu verið á fasteigninni og að þeir hefði komið í ljós fljótlega eftir afhendingu. Vegna þessa galla hélt H eftir 2.000.000 krónum af þeirri fjárhæð sem hún átti eftir að greiða samkvæmt kaupsamningi. Ó höfðaði mál þetta til heimtu eftirstöðva kaupverðsins. H hafði uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar og taldi sig eiga rétt á skaðabótum eða afslætti samkvæmt tilgreindum ákvæðum laga nr. 40/2002. Því til stuðnings lagði hún fram matsgerð dómkvaddra manna. Matsgerðin tók til fjölmargra atriða, sem óskað hafði verið mats á vegna þess að um meinta galla væri að ræða og tekin afstaða til þess hvað kosta myndi að bæta úr þeim. Við munnlegan málflutning málsins fyrir Hæstarétti kvaðst Ó hafa í málflutningi í héraði haft uppi efnisvarnir gegn kröfuliðum í matsgerðinni og einkum hefði hann byggt á reglu 2. ml. 18. gr. laga nr. 40/2002 um gallaþröskuld, svonefndrar skoðunarskyldu kaupanda, rétt seljanda til úrbóta á galla, tilkynningarskyldu kaupanda vegna galla og tómlæti vegna vanrækslu á henni svo og um skyldu kaupanda til að takmarka tjón sitt og um lækkun skaðabóta. Engin grein var gerð fyrir þessum andmælum Ó í héraðsdómi. Þá var heldur ekki getið um þá málsástæðu H að um neytendakaup væri að ræða. Þetta var talið fara í bága við e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Ekki var heldur tekin afstaða til einstakra þátta sem um var fjallað í matsgerð, né einstakra töluliða, heldur var á hana fallist í heild sinni án sérstaks rökstuðnings. Ekki var tekin afstaða til þess hvers vegna skilyrði væru til að taka kröfur H til greina, annars vegar um skaðabætur eða afslátt, sem hún reisti að mestu á matsgerðinni eða um skaðabætur fyrir óbeint tjón, en sömu skilyrði um rétt til greiðslna eiga ekki við samkvæmt þessum lagaákvæðum. Ennfremur var ekki fjallað um í héraðsdómi hvort skilyrði væru til að líta framhjá reglu um gallaþröskuld í 2. ml. 18. gr. laga nr. 40/2002, og ekki með fullnægjandi hætti tekin afstaða til þeirrar málsástæðu Ó, að hann hefði ekki átt þess kost að bæta úr göllum, sbr. 39. gr. laganna. Þetta var allt talið fara í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þessara annmarka á hinum áfrýjaða dómi var óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 28. mars 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óskari Ásgeirssyni, kt. 120941-4299, Rauðagerði 8, Reykjavík, á hendur Helgu Bjarnadóttur, kt. 071259-4989, Safamýri 31, Reykjavík, með stefnu er birt var 22. júní 2007. Dómkröfur stefnanda eru að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 2.000.000 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.500.000 kr. frá 15. apríl 2006 til 10. maí 2006, en þá af 2.000.000 kr. frá 10. maí 2006 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. apríl 2007, en síðan árlega þann dag. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Helstu málavextir eru að aðilar gerðu með sér kaupsamning, hinn 24. janúar 2006, þar sem stefnandi seldi stefndu íbúð á annarri hæð ásamt bílskúr í húsinu nr. 31 í Safamýri í Reykjavík. Kaupverðið var ákveðið 40.000.000 kr. sem greiðast átti á eftirfarandi hátt: Við undirritun kaupsamnings 4.500.000 kr. Með skuldabréfi, að fjárhæð 25.000.000 kr. með veði í eigninni, er greiðast skyldi með 484 mánaðarlegum afborgunum. Þá átti stefnda að greiða stefnanda 10.500.000 kr. hinn 14. apríl 2006. Afhendingardagur eignarinnar var sama dag og kaupsamningur aðila var undirritaður. Stefnda greiddi stefnanda 4.500.000 kr. við undirritun kaupsamnings og afhenti stefnanda skuldabréf að fjárhæð 25.000.000 kr. eins og um var samið. Þá greiddi stefnda stefnanda að lokum 8.500.000 kr. hinn 10. maí 2006. Fyrir liggur í málinu að Auðunn Elíson, húsasmiður og byggingafræðingur og Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur voru dómkvaddir, hinn 26. október 2007, til að meta og virða galla, frágang og ólokna verkþætti við íbúðir og bílskúra í húsinu nr. 31 við Safamýri í Reykjavík. Matsbeiðendur voru stefnda, Ólafur Ingi Baldvinsson og Margrét Héðinsdóttir, er keypt höfðu af stefnanda neðri hæð ásamt bílskúr í húsinu. Matsgerðin er dagsett 30. nóvember 2007. Þar segir undir fyrirsögninni 4.0 Umfjöllun og niðurstöður matsmanns. Fasteignin að Safamýri 31, Reykjavík er þríbýlishús á þremur hæðum og er samkvæmt upplýsingum frá FMR byggt 1966 en bílskúrar byggðir 2004. Húsið stendur innst í botnlaga við Safamýri. Samkvæmt eignarskiptasamning þá skiptast eignarhluti matsbeiðanda í Húsi: Fastanúmer 201-4177, 02-01. Hlutfallstala er 34,21% í sameign allra, hús og lóð og 51,11% í sameign allra í mhl. 02 (bílskúr) Fastanúmer 201-4178, 03-01. Hlutfallstala er 35,57% í sameign allra, hús og lóð og 49,89% í sameign allra í mhl. 02 (bílskúr) Þá segir í matsgerðinni undir fyrirsögninni 5.0 Niðurstöður: Matsmenn skipta matsspurningum upp í þá þætti sem fjallað er um í hverjum liði. Hverjum lið er gefið númer með tilliti til höfuðnúmers. Er þetta eingöngu gert til aðgreiningar á verkþáttum. Þegar matsmenn skoðuðu vettvang öðru sinni kom í ljós að ekki var einangrun undir dúk á þaki heldur um 10 mm þykkt fyllt efni. Þá segir í matsgerðinni undir fyrirsögninni 7.0 Safamýri 31, efri hæð og bílskúr. 7.1 Dyrasími 7.1.1 „Hvort kostnaður við lagfæringu á dyrasíma teljist eðlilegur en hann nam kr. 92.379 skv. greiðslukvittun frá Jóni Jónssyni, löggiltum rafverktaka, fyrir efri og neðri hæð. Þess er óskað að matsmenn fái viðgerðarlýsingu frá þeim sem sá um verkið.“ Matsmenn skoðuðu reikning Jóns Jónssonar rafverktaka og telja að kostnaður sem þar er tilgreindu sé innan þeirra marka sem matsmenn telja eðlilegan fyrir þá vinnu. Matsmenn ræddu við Jón Jónsson rafvirkja 28.11.2007 og fengu viðgerðarlýsingu á þeirri framkvæmd sem ofangreindur reikningur er fyrir. Þegar Jón kemur til verksins þá er „frontur“ á útstöð en enginn búnaður á bak við hann. Draga varð streng frá töflu og dýrasímaboxi, setja upp nýjan spenni, í aðaltöflu, setja nýja hátalaraeiningu við útstöð og setja nýja dyrasíma í íbúðirnar. Búið var að setja dyrasíma í íbúðina uppi en sá sími var fyrir tveggja víra tengingu en það gekk ekki saman við það sem sett var upp. 7.2 Svefnherbergi 7.2.1 „Að matsmenn skoði og meti orsök leka í útvegg við svalir og meti kostnað við lagfæringu. Að matsmenn meti hvað ný svalahurð kosti og hvað það kosti að rífa þá niður sem fyrir er og setja upp nýja hurð.“ Við skoðun kom í ljós að rakablettir eru á útvegg svefnherbergis. Um er að ræða rakabletti á vegg móti suðri beggja vegna glugga en í honum er svalahurð. Matsmenn telja víst að leki komi frá gluggum og þéttingum með þeim. Greinilegt var að hluti hliðar- og botnstykkja gluggans er verulega fúinn. Þar sem svo mikill fúi er í gluggaefni en illmögulegt er að þétta gluggann. Svalhurð er ekki nýleg og er ekki með þeim styrkleika sem svalahurð þarf að hafa. Þó svo hurð sé læst þarf ekki að þrýsta mikið á hana til að þar að hún gapi í falsi. Taka þarf gler úr gluggum, fjarlægja hluta karms- og botnstykkja og setja nýtt efni í stað þess sem var fjarlægður. Gluggi er síðan glerjaður og málaður bæði að utan og innan. Taka þarf hurð úr og setja nýja hurð með þriggja punkta læsingu ásamt hurðarhúnum. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 146.200 kr. Vinna 225.600 kr. Samtals 371.800 kr. 7.3 Þakskegg 7.3.1 „Að matsmenn meti kostnað við fullnaðarfrágang á þakskeggi.“ Matsmönnum var bent á að frágangur þaks á norðurhlið hússins en þar vantar áfellu á þakskegg vegna stöllunar á þaki. Mæla þarf fyrir nýrri áfellu, smíða á blikksmíðaverkstæði og fara upp á þak og festa fyrrnefnda áfellu. Þakkantur, eignarhluti 35,57% Sjá lið 9.9.2 7.4 Forstofa 7.4.1 „Gluggi í forstofu. Móða á milli glerja og lokast illa.“ Gluggi í forstofu er nýlegur og opnanlegt fag sem er við stigapall er brotið og móða er milli glerja. Einnig er opið fag stíft í falsi þannig að erfitt er að opna það og loka. Tak þarf gler úr fagi og endurglerja, einnig þarf að hefla lítillega af fagi þar til þess að það falli betur í fals. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 3.000 kr. Vinna 18.000 kr. Samtals 21.000 kr. 7.5 Gluggar, opnanleg fög 7.5.1 „Farið er fram á að frágangur glugga verði skoðaður í íbúðinni og hann metinn. Ef viðgerða er þörf hvaða viðgerða er þörf og hvað þær kosti.“ Samkvæmt bókun á matsfundi er einungis átt við opnanleg för. Vísað er í lið 6.1.4 hér að framan. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 16.200 kr. Vinna 81.000 kr. Samtals 97.200 kr. 7.6 Bílskúr 7.6.1 „Þá er þess óskað að matsmenn meti hvað kosti að fullklára bílskúr. Þess er óskað að matsmenn meti sömu þætti varðandi bílskúr og fram koma vegna neðri hæðar.“ Hita- og neysluvatnslagnir: Vísað er í lið 6.8.3 hér að framan en þar er fjallað um hita- og neysluvatnslagnir í bílskúrnum. Ekki eru neinar neysluvatnslagnir í bílskúrnum og hitavatnslagnir eru tengdar við lagnir í bílskúrnum við hliðina. Miðstöðvarofn er til staðar í bílskúrnum. Leggja þarf nýjar neyslu- og hitavatnslagnir frá miðstöðvarklefa að bílskúr, tengja miðstöðvarofn og setja upp krana fyrir neysluvatn. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 92.400 kr. Vinna 114.400 kr. Samtals 296.800 kr. 7.6.2 „Þá er þess óskað að matsmenn meti hvað kosti að fullklára bílskúr. Þess er óskað að matsmenn meti sömu þætti varandi bílskúr og framkoma vegna neðri hæðar.“ Einangrun og klæðningar veggja og lofts: Útveggir í bílskúr eru klæddir gipsplötum og einangraðir með 50mm steinullar múrplötum. Loft er óeinangrað og án yfirborðsmeðhöndlunar sem og útveggur við innkeyrslu, veggur milli bílskúra er klæddur með tvöfaldri gipsplötuklæðningu og einangrað með steinull. Mikil rakaskemmd er í plötum á langhlið (útvegg) bílskúrsins og telja matsmenn að það komi frá vatni sem kemur með bílsskúrshurð. Ekki er til staðar milliveggur sem afmarkar geymslu og bílskúr eins og fram kemur á samþykktum teikningum. Til að fullklára bílskúr þarf að fjarlægja plötur af langvegg ásamt einangrun, endureinangra í samræmi við gildandi byggingarreglugerð og endurklæða með gipsplötum, einnig er miðað við að ganga frá útvegg við innkeyrsluhurð á sama hátt. Sett verði grind neðan á þak bílskúrsins og það einangrað og klætt með gipsplötum. Miðað er við 100 mm einangrun. Allar klæðningar verði síðan spartlaðar og málaðar með viðurkenndu málningarkerfi. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 130.000 kr. Vinna 446.700 kr. Samtals 576.700 kr. 7.6.3 „Á samþykktri bygginganefndarteikningu er teiknuð geymsla í enda bílskúrs.“ Engin milliveggur er í bílskúr annar en sá sem skilur á milli matshluta. Samkvæmt byggingarnefndar teikningum er veggur í enda bílskúrs sem afmarkar rými fyrir geymslu. Settur verði upp milliveggur í samræmi við teikningu. Miðað er við að skilveggir séu með blikkstoðum, 50mm einangrun og klæddur með einfaldri gipsklæðningu. Innihurð sett í vegg í samræmi við fyrrnefndar teikningar. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 72.000 kr. Vinna 96.000 kr. Samt. 168.000 kr. Málun veggja og lofts (sjá lið 7.6.2 og 7.6.3) Matsverð er: Akstur, efni og vélar 33.200 kr. Vinna 149.400 kr. Samtals 182.600 kr. 7.6.4 „Gólfhalli í bílskúr er rangur og þarf að leggja í gólf að nýju, bílskúr er verulega hornskakkur, skiptir tugum cm.“ Gólf í bílskúr er vélslípuð steypt plata. Matsmenn gerður hæðarmælingar á plötunni og var hæðarmunur umtalsverður. Flota þarf gólf þannig að hæfilegur halli verði að niðurfalli sem er staðsett rétt innan við bílskúrshurð. Við mælingar milli horna í bílskúr kemur í ljós að munur á hornalínu er 4 cm. Matsmenn telja ofangreinda skekkju hafa óveruleg áhrif á notkun bílskúrsins. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 39.600 kr. Vinna 56.600 kr. Samt. 90.200 kr. 7.6.5 „Raflagnir eru svo til engar til staðar.“ Engar raflagnir eru í bílskúrnum. Setja þarf upp tengitöflu í bílskúrinn og leggja aflstreng frá aðaltöflu að tengitöflu. Leggja þarf raflagnir, setja upp dósir fyrir tengla, rofa og ljós, draga í víra og rör og setja upp allan rafbúnað. Matsverð er: Akstur, efni og vélar 95.000 kr. Vinna 102.500 kr. Samtals 197.500 kr. 7.6.6 „Þá var bílskúrshurð ranglega í sett og þegar kvartað var óskaði seljandi eftir því að matsbeiðandi fengi menn til þess að lagfæra hurðina. fyrir liggur reikningur frá matsbeiðanda vegna lagfæringar upp á kr. 91.216. Þess er óskað að matsmenn afli sér verklýsingar frá Hurðaþjónustunni Ás ehf. og meti síðan hvort reikningur að fjárhæð kr. 91.216 sé hæfileg fyrir þá viðgerð sem framkvæmd var.“ Matsmenn telja að reikningur fyrir lagfæringar á hurð 45.608 kr. sé hæfilegur fyrir þá vinnu sem framkvæmd var. Vísað er í fundargerð matsfundar þar sem tilgreint er að reikningur frá Hurðarþjónustunni Ás ehf. að upphæð 91.216 kr. sé fyrir báða bílskúrana. 7.6.7 „Þá er óskað mats matsmanna á því hvort bílskúrinn í því ástandi sem hann nú er í sé hæfur sem geymsla og hvort geymslukostnaður matsbeiðanda sé hæfilegur en hún hefur þurft að geyma hluta af búslóð sinni hjá pökkun og flutningum ehf. og hefur greitt fyrir það á mánuði kr. 12.184 með vsk.“ Þar sem bílskúr er upphitaður ætla matsmenn að bílskúr hafi verið hæfur til að vera sem geymsla fyrir búslóð en aftur á móti með hliðsjón af þeim leka sem komið hefur inn með bílskúrshurð og þeim pollum sem verð á gólfi og sveppamyndun í gipsklæðningu þá telja matsmenn að bílskúrinn hafi ekki verið nothæfur geymslustaður fyrir viðkvæma hluti. Leigugjald kr. 12.184 kr./mánuð telja matsmenn vera eðlilegt. 8.0 Sorpgeymsla 8.1 Beiðni kom frá lögmanni matsbeiðanda (fskj.3) um að matsmenn taki með í mati þessu sorpgeymslu sem er samkvæmt byggingarnefndarteikningum staðsett austan við bílskúr. Sorpgeymsla hefur ekki verið sett upp í samræmi við fyrrnefnda teikningu. Matsmenn staðfesta að ekki sé sorpgeymsla við austurhlið (langhlið) bílskúrs. Til að setja upp sorpgeymslu í samræmi við ofangreinda teikningu þarf að skipta um jarðveg undir sorpgeymslunni og annað hvort að einingar sem rúma þrjár sorptunnur eða slá upp og steypa á hefðbundin hátt. Síðan er sorpgeymslu lokað með grindarhurð. Þar sem samþykkt byggingarnefndarteikning gerir ráð fyrir staðsteyptri sorpgeymslu er miðað við það í kostnaðarsundurliðun hér að aftan. Uppsetning á sorpgeymslu fellur á alla eignarhluta eignarinnar Safamýri 31 og er kostnaður skiptur upp í samræmi við eignaskiptayfirlýsingu. Matsverð hluta efri hæð 35,57% sameignar er: Akstur, efni og vélar 63.700 kr. Vinna 95.700 kr. Samtals 159.400 kr. 9.0 Kostnaðarsundurliðun Kostnaðarmat miðast við verðlag í nóvember 2007 með virðisaukaskatt á efni og vinnu. rétt er að benda á reglur í skattalögum um endurgreiðslu á 60% af VSK af vinnu á vinnustað fyrir íbúðarhúsnæði. Matsmenn miða við að útseldur tímataxti iðnaðarmanna á vettvangi sé kr. 4.500 kr./klst. en 5.500 kr./klst. fyrir vinnu á verkstæði. Að öðru leyti er miðað við mælingataxta iðnaðarmanna þar sem það á við. 9.1.2 Matsverð þakkantar efri hæð 35,57% sameignar er: Akstur, efni og vélar 4.980 kr. Vinna 12.800 kr. Samtals 17.780 kr. 9.1.3 Matsverð þakniðurfalla við bílskúr, frárennslislögn og jarðvinna efri hæð 48,89% sameignar er: Akstur, efni og vélar 30.340 kr. Vinna 46.120 kr. Samtals 76.460 kr. 9.1.4 Matsverð vinnupalla efri hæð 50% sameignar er: Akstur, efni og vélar 25.000 kr. Vinna 50.000 kr. Samtals 75.000 kr. 9.3 Annar kostnaður efri hæðar 9.3.1 Hönnun hita-, vatns- og frárennslislagnir 48,89% er 97.780 kr. 9.3.2 Hönnun raflagna 48,89% er 73.335 kr. 9.3.3 Umsjón og eftirlit er 100.000 kr. Samtals efri hæð og bílskúr með virðisauka: Akstur, efni og vélar 1.022.735 kr. Vinna 1.488.820 kr. Samtals 2.511.555 kr. Samtals efri hæð og bílskúr án virðisauka: Akstur, efni og vélar 821.461 kr. Vinna 1.195.820 kr. Samtals 2.017.281 kr. Kostnaðarmat miðað við verðlag í apríl 2006 Samtals efri hæð og bílskúr með virðisauka: Akstur, efni og vélar 873.386 kr. Vinna 1.315.212 kr. Samtals 2.188.598 kr. Samtals efri hæð og bílskúr án virðisauka: Akstur, efni og vélar 01.504 kr. Vinna 1.056.378 kr. Samtals 1.757.882 kr. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi vanefnt kaupsamning aðila. Hinn 15. apríl 2006 hafi stefnda átt að greiða stefnanda 10.500.000 kr. en aðeins greitt 8.500.000 kr. Eftir standi því 2.000.000 kr. Stefnda hafi borið fram athugasemdir um eignina án haldbærra gagna og án þess að gefa stefnanda færi á að líta á og eftir atvikum að lagfæra. Stefnandi vísar til 49. gr. og 50. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 máli sínu til stuðnings. Stefnda byggir á því að hafa keypt algjörlega endurnýjaða íbúð og bílskúr, bæði að utan og innan. Miðað við þá ágalla sem komið hefðu fram á eigninni standist hún ekki þær kröfur sem leiða mátti af söluyfirliti sem var hluti kaupsamnings, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002. Eignin væri gölluð í skilningi 27. gr. laganna. Um neytendakaup í skilningi 19. gr. sömu laga væri að ræða, en stefnandi hafi tekjur af því að gera upp notaðar íbúðir og selja. Stefnandi hafi hins vegar á engan hátt afhent algjörlega endurnýjaða fasteign heldur gallaða. Stefnda byggir skaðabótakröfu sína á því að stefnandi hafi af ásetningi eða gáleysi vanefnt kaupsamninginn með því að skila eigninni ekki í umsömdu ástandi. Verði ekki fallist á skaðabætur krefst stefnda afsláttar er nemi sömu fjárhæð og þarf til að bæta úr göllum. Vísað er til 41. gr. og 1. og 2. mgr. 43. laga nr. 40/2002 í þessu sambandi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri formlegur aðili að þessu máli. Húsið [Safamýri 31] hafi verið á hans nafni og kaupin gerð í hans nafni. Að öðru leyti hafi hann ekki komið nálægt þessu. Hann sagði að sonur sinn hefði séð um allar framkvæmdir og allt í sambandi við þetta. Stefnandi sagði að einu samskipti hans við stefndu hafi verið við undirritun á kauptilboðum. Helga Bjarnadóttir hefði reyndar hringt einu sinni til hans og spurt hann hvernig hún næði í Sævar son hans. Önnur samskipti hefði hann ekki haft við þetta fólk. Stefnandi kvaðst ekki hafa atvinnu af því að selja hús, hann væri verslunarmaður að atvinnu. Hann kvaðst hafa keypt húsið til að eiga það en hafi síðan hætt við það. Hann kvaðst ekki áður hafa komið að kaupum og sölu húss með þessum hætti. Stefnda, Helga Bjarnadóttir, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að kaup hennar á íbúðinni að Safamýri 31 hafi aðallega ráðist af því að í söluyfirliti fasteignasölunnar hafi staðið að íbúðin væri öll nýuppgerð, bæði að innan og utan. Það hafi ráðið úrslitum þar sem það hentaði henni mjög vel að kaupa nýtt til að þurfa ekki að laga sjálf. Vísað var til þess að hún hefði gert kauptilboð í eignina 10. janúar 2006 og spurt var hvort hún hefði skoðað eignina áður. Hún kvað svo hafa verið. Hún hafi skoðað eignina með fasteignasala frá fasteignasölunni Valhöll. Spurt var hvort hún hefði séð að gera þyrfti við húseignina. Hún kvaðst ekkert hafa séð þegar hún skoðaði íbúðina. Fasteignasalinn hefð sýnt henni bílskúrinn og sagt henni að honum yrði skilað fullbúnum. Eftir að hún flutti í íbúðina kvaðst Helga hafa orðið þess áskynja að svalahurðin var ónýt vegna þess að Sævar, sem hún hitti í íbúðinni nokkrum sinnum, hefði sagt henni það. Hann hafi sagt henni að hann ætti nýja hurð, ókomna, sem ætti eftir að skipta út. Hún hefði vænst þess að komið yrði með hurðina. Eftir að hún fór að búa í íbúðinni hefði alltaf verið kalt þar, sama hvað hún hækkaði í ofnunum. Þá hafi hún farið að finna trekk við gluggana. Spurt var hvort það hefði komið til tals, þegar kaupsamningurinn var gerður, hvenær ætti að klára bílskúrinn. Hún kvað svo ekki hafi verið en hún hefði talið að það yrði ekki seinna en 15. apríl 2006 þegar gengið yrði frá afsali. Helga sagði að hún hefði orðið vör við að dyrasíminn virkaði ekki eftir að hún flutti inn. Sævar hefði boðið henni að láta sjálf laga dyrasímann og yrði kostnaðurinn dreginn frá við lokauppgjör. Vísað var til dskj. nr. 10, sem er reikningur frá Hurðaþjónustunni Ási ehf. á Helgu Bjarnadóttur, að fjárhæð 91.216 kr., með eindaga 26. mars 2006. Þá staðhæfði lögmaður stefndu að fram kæmi í matgerðinni, dskj. nr. 12, að matsmenn tækju helminginn af þessum reikning og spurði, hvort það væri ekki rétt hjá honum, að hún hefði ein greitt hann vegna þess hennar hurð var biluð. Helga sagði að svo hefði verið. Lögmaðurinn spurði hvenær það hefði komið í ljós að hurðin var biluð. Helga sagði að það hefði verið þegar hún var að fara út í bílskúr, þá hafi hurðin staðið á sér. Lögmaðurinn spurði hvað hefði komið í ljós varðandi það þegar gert var við hurðina. Helga sagði að hún hefði rætt þetta við Sævar. Hafi hún sagt honum að hurðin væri biluð. Hann hafi sagt að það gætti passað, en þá þyrfti að láta líta á hana. Hann hafi margoft lofað að láta gera það en aldrei hafi neitt orðið úr því. Hann hefði spurt hvort hún vildi ekki sjá um að láta líta á þessa hurð. Hún hafi spurt hann hvar hún hefði verið keypt. Þá hafi hann bent henni á Húsasmiðjuna. Hún hafi fengið upplýsingar þar hvert hún ætti að leita til viðgerðarmanna sem sæju um að þjónusta þessar hurðir fyrir þá. Kona hefði komið frá því fyrirtæki með menn með sér sem skoðuðu hurðina. Þá hefði konan sagt: „Það er raunar mjög hættulegt hvernig hurðin er sett upp hérna. Það eru orðnar svo skakkar brautirnar af því að hún er búin að pína sig af því að hjólin eru ekki í réttum brautum.“ Helga sagði að sorpgeymslan, sem átti að vera við hliðina á bílskúrnum, hafi ekki sérstaklega komið til tals. Hún kvaðst vita að sorpgeymsla ætti að vera til staðar og hafi því talið að það myndi klárast með bílskúrnum fyrir 15. apríl 2006. Helga kvaðst hafa haft samband við lögmann sem hún þá hafði, Þórð Þórðarson. Hún hafi farið með lista til hans yfir hluti sem ætti eftir að laga, sem á þeim tíma var svalahurðin, bílskúrinn, dyrasíminn og glugginn í forstofunni, og beðið hann um að koma kvörtunum á framfæri við Sigmund [lögmann stefnanda]. Auðunn Elíson, byggingarfræðingur, kom fyrir réttinn, og staðfesti að hafa, ásamt Frey Jóhannssyni, byggingatæknifræðingi, unnið matsgerð er liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 12 og 13, og svaraði spurningum lögmanns aðila í því sambandi. Freyr Jóhannsson, byggingatæknifræðingur, kom fyrir réttinn, og staðfesti að hafa, ásamt Auðuni Elísyni, byggingarfræðingi, unnið matsgerð er liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 12 og 13, og svaraði spurningum lögmanns aðila í því sambandi. Guðni Þór Sigurjónsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði unnið við endurnýjun og endurbætur á húsinu að Safamýri 31 fyrir stefnanda. Hann væri pípulagningameistari og hafi hann mælt grindina við bílskúrinn, skipt um ofna, er hann taldi þá að þörf væri að endurnýja, sett nýja loka og nýtt kerfi, endurnýjað baðherbergi og sett nýjar leiðslur, endurnýjað skólplögn inni í húsinu en ekki undir húsinu. Skólplögn undir húsinu hafi verið í lagi. Þá hafi hann lagt í bílskúrana vatns- og hitalögn. Þá hafi hann gengið frá niðurföllum fyrir framan bílskúrana. Þá hafi hann komið að endurnýjun á eldhúsum íbúða hússins. Guðni Þór kvað klæðningu á bílskúrum að innan ekki hafa verið lokið er hann hætti störfum fyrir stefnanda. Hann hafi ekki lokið frágangi á pípulögnum í bílskúrnum að öllu leyti vegna þess að klæðningu á bílskúrum að innanverðu var ekki lokið, en lítið hefði verið eftir að gera varðandi pípulögnina. Hann hafi ekki verið beðinn um að ljúka pípulögninni í bílskúrunum. Hann hefði síðar komið á staðinn og honum þá verið tjáð að þetta væri komið í mál þannig að ekkert væri fyrir hann að gera þarna. Spurt var fyrir hvern hann hefði unnið að Safamýri 31. Guðni Þór kvaðst hafa unnið fyrir Sævar. Sævar hefði greitt honum þau laun sem hann fékk. Vísað var til dskj. nr. 5, sem er söluyfirlit fasteignasölunnar, sem sá um sölu á eigninni. Bent var á að þar komi fram lýsing á eigninni og spurt var, hvort hann hefði séð þá lýsingu þegar hann var byrjaður að vinna fyrir Sævar. Kvaðst Guðni Þór hafa séð að lýsingin var röng að mörgu leyti. Ekki hefðu allir ofnar verið teknir, ekki öll vatnslögnin og ekki allt skólpið. Tekið hefði verið upp það sem hann hafi talið að þyrfti að gera. Guðni Þór kvað byggingastjóra hafa verið að verkinu, en hann myndi ekki nafn hans. Byggingastjórinn hefði lítið fylgst með verkinu. Guðni Þór kvaðst ekki hafa haft uppdrætti til að vinna eftir við þessa lagnavinnu svo sem í bílskúrnum. Hann kvaðst sjálfur hafa ákveðið hvernig staðið var að þessu í bílskúrnum. Hann kvaðst ekki muna eftir úttekt byggingarfulltrúa á þessum verkum, en eitthvað hefði verið farið yfir þetta. Það hefði verið byggingastjórans að sjá um að úttekt færi fram. Sigurður Haukur Gestsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að aðkoma hans að þessu máli hefði verið sú að Sævar Óskarsson hefði beðið hann um að skoða verkefni við að bæta úr göllum á húseigninni að Safamýri 31. Hann hafi múrara, smiði og málara á sínum vegum og hafi skoðað þetta. Vísað var til dskj. nr. 3, sem er kaupsamningur aðila frá 24. janúar 2006, og spurt var hvenær hann hefði verið beðinn um að líta á verkið. Sigurður Haukur kvaðst ekki muna það en líklega hafi það verið vorið 2007 eða fyrr. Hann kvaðst ekki hafa komið að verki við að bæta úr göllum á húseigninni. Hann hafi haft samband við eigendur og skoðað aðstæður. Þá hafi hann haft samband við Sævar og Óskar um kostnaðaráætlun o.fl. En er hefja átti framkvæmdir hafi honum verið tjáð að verkinu yrði ekki fram haldið og ekkert yrði gert nema í samráði við lögfræðing. Þar með hafi framkvæmdir af hans hálfu stöðvast. Sigurður Haukur kvaðst eiga fyrirtæki, TF hús ehf. Hann væri múrari, en ekki með meistarapróf. Þórður Þórðarson gaf skýrslu gegnum síma í heyranda hljóði á dómþingi. Hann sagði m.a. að stefnda hefði haft samband við sig á útmánuðum 2006 vegna galla á fasteign hennar að Safamýri 31, en á þeim tíma hafi hann starfað fyrir hana sem lögmaður. Hann hafi átt fund með henni þar sem hún setti fram þá galla, sem hún taldi vera á eigninni samkvæmt kaupsamningi. Í framhaldi af því hafi hann haft samband við Sigmund Hannesson lögmann stefnanda. Þeir hefðu tvisvar rætt saman símleiðis en hist í maí 2006 til að fara yfir málið. Hann hafi reifað málsástæður stefndu, þ.e. lýsingu á göllum á eigninni og grófa kostnaðarlýsingu á lagfæringu galla. Vísað var til samskipta milli Sigmundar og Jónasar lögmanns, sem fram koma í máli stefnanda gegn Ólafi Inga Baldvinssyni og Margréti Héðinsdóttur [E-4840/2007], þar sem þeir ræða um að ná samkomulagi um það að seljandinn fái að koma að verkinu til að ljúka því. Þá var vísað til þess að stefnda hefði borið fyrir réttinum að hann [Þórður] hefði hvatt hana til að leyfa þetta og spurt var hvort hann gæti staðfest það. Þórður kvaðst staðfesta það. Þórður sagði að fyrst hefði stefnda viljað láta utanaðkomandi aðila vinna verkið á kostnað seljanda, en að kröfu Sigmundar hefði verið fallist á að seljandinn sjálfur annaðist viðhald eða endurbætur á eigninni. Kvaðst Þórði vera kunnugt um að hann hafi mætt einu sinni á svæðið vorið 2006 eða í júní en síðan ekki söguna meir. Um sumarið og fram á haustið hafi hann og Sigmundur átt í samskiptum varðandi málið, þeir hefðu haft vilja til að sátta. Þá hefðu þeir komið saman á skrifstofu Sigmundar í desember 2006 og farið aftur yfir þessa sömu liði og þeir fóru yfir á útmánuðum. Samkomulag hefði orðið um að gerð yrði lokatilraun til þess að seljandinn endurbætti það sem þyrfti til að kaupsamningurinn teldist vera efndur. Til að greiða fyrir því að þetta væri unnt þá hafi hann mælst til að settur yrði yfir verkið byggingarstjóri eða eftirlitsmaður, Sigurður Geirmundsson byggingameistari, og hafi Sigmundur samþykkt það. Samþykkt hefði verið að gerðar yrðu endurbætur og stefnandi fengi til þess ákveðinn tíma, tvær þrjár vikur, ella myndi kaupandi láta framkvæma endurbætur á eigninni á kostnað seljanda. Kvaðst Þórði vera kunnugt um að sonur stefnanda hefði einu sinni mætt á staðinn. Þórður sagði að miðað hefði verið við að kostnaður við endurbætur jafnaðist við eftirstöðvar greiðslu samkvæmt kaupsamningi. Í söluyfirliti fasteignasölunnar Valhallar, er hafði milligöngu um sölu stefnanda og kaup stefndu á umræddri fasteign að Safamýri 31, segir m.a. að eignin hafi algjörlega verið endurnýjuð að utan sem innan og bílskúrinn sé fullbúinn með vandaðri hurð. Þá segir í kauptilboði um eignina frá 10. janúar 2006 m.a.: „Aðilar (kaupandi og seljandi) hafa kynnt sér söluyfirlit Valhallar dags. í dag og skoðast það sem hluti af kauptilboði þessu. Seljandi klári bílskúr.“ Með kaupsamningi 24. janúar 2006 seldi stefnandi og afhenti stefndu eignina. Héraðsdómi barst matsbeiðni frá stefndu, hinn 26. september 2007, þar sem þess var farið á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að meta og virða galla, frágang og ólokna verkþætti við íbúðir og bílskúra í húsinu nr. 31 við Safamýri í Reykjavík. Á dómþingi hinn 26. október 2007 voru dómkvaddir matsmenn. Matsgerðin er dagsett 30. nóvember 2007 og liggur fyrir í málinu. Af hálfu stefndu var óskað eftir að matsmenn áætluðu kostnað, er fram kemur í matsgerðinni á verðlagi í apríl 2006. Var orðið við því. Viðbót matsgerðar er dagsett 8. janúar 2008 og var lögð fram á dómþingi hinn 9. janúar 2008. Niðurstaðan var sú að kostnaður væri 2.188.598 krónur með virðisauka, en 1.757.882 krónur án virðisauka. Óumdeilt er að stefnda hefur ekki greitt hluta kaupverðsins, samtals að fjárhæð 2.000.000 króna. En um vanefnd af hálfu stefnanda er einnig að ræða. Hann afhenti ekki eignina fullkláraða, eins og um var samið, og hefur ekki sýnt fram á með rökstuddum og trúverðugum hætti að afskipti og íhlutun stefndu hafi komið í veg fyrir að hann kláraði verkið. Telja verður því að stefnda eigi rétt á afslætti, sbr. ákvæði 41. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Að áliti dómsins, sem skipaður er sérfróðum meðdómsmönnum, og með vísun til matsgerðar dómkvaddra matsmann og jafnframt með hliðsjón af öðrum gögnum málsins, þykir mega jafna kröfufjárhæð stefnanda við ætlaðan kostnað stefndu við að ljúka endurbótum og endurnýjun á eigninni til samræmis við lýsingu eignarinnar í umræddu söluyfirliti. Samkvæmt framansögðu verður stefnda sýknuð af kröfum stefnanda. Með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Páll Þorsteinsson héraðsdómari, Björn Björnsson húsasmíðameistari og Þorkell Jónsson byggingatæknifræðingur kveða upp dóminn. Dómsorð: Stefnda, Helga Bjarnadóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Óskars Ásgeirssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 213/2006
Verðbréfaviðskipti Hlutabréf Tilkynning Kaupsamningur Umboð Traustfang Skaðabætur
Bankinn G gerði 3. febrúar 2004 samning við óstofnað félag í eigu E o.fl. vegna fyrirhugaðrar yfirtöku á ÞF. Stuttu síðar hófst starfsmaður bankans handa við kaup á hlutabréfum í ÞF. Af gögnum málsins varð ráðið að 12. til 14. febrúar hefðu E og GU átt samtal við hluthafa úr svokölluðum F hópi, þar á meðal föður og bróður J, og degi síðar gerði E tilboð um kaup á hlutum þeirra á genginu 6. Hinn 16. febrúar var E tilkynnt að hluthafar í hópnum vildu selja hluti sína á fyrrgreindu gengi og fól hann starfsmanni bankans G að annast frágang kaupanna. Átti starfsmaðurinn samdægurs símtöl við ýmsa hluthafa í F hópnum, þar á meðal móður J sem kvaðst mundu biðja hann um að hringa í starfsmanninn. Hinn 17. febrúar keyptu E o.fl. hluti félagsins GR og tengdra aðila í ÞF á genginu 6,75. Í lok febrúar gerði bankinn G yfirtökutilboð fyrir hönd fyrrnefnds félags í hlutabréf annarra hluthafa í ÞF á sama gengi. J krafðist greiðslu á fjárhæð sem svaraði til þess sem hann hefði fengið með sölu á hlutabréfum sínum á síðastnefndu gengi að frádregnu því sem hann fékk fyrir hlutabréfin við ráðstöfun þeirra 16. febrúar 2004. Krafan var aðallega reist á því að hann hefði ekki samþykkt sölu á hlutabréfum sínum eða veitt öðrum umboð til slíkrar ráðstöfunar, en til vara að E o.fl. bæri að bæta honum tjón, sem rakið verði til þess að markaðsverð bréfanna hefði orðið hærra sem þessu svarar ef gætt hefði verið réttra reglna við opinberar tilkynningar um ætluð kaup bankans G á hlutabréfum í ÞF, sem í reynd hafi verið kaup félags E o.fl. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að ekki lægi fyrir að J hefði haft samband við starfsmann bankans G, en að kaupverð hlutabréfa hans hefði verið lagt inn á bankareikning í hans eigu. Af yfirlýsingu bankans L, þar sem hlutabréf J voru geymd, var ljóst að starfsmaður bankans hafði fært þau á svokallað hlutlaust svæði og með því veitt nauðsynlegan atbeina fyrir hönd J til framsals þeirra í hendur kaupanda. Þótt leggja mætti til grundvallar að þessi færsla hefði ekki verið gerð að beiðni J, heldur móður hans, hafði því ekki verið borið við að E o.fl. hafi mátt vera kunnugt um þann annmarka. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 131/1997 var talið að J væri bundinn af þessum framsali, sem viðskiptabanki hans bæri skaðabótaábyrgð á eftir ákvæðum 29. gr. sömu laga. Talið var óhjákvæmilegt að líta svo á að í málinu hefðu bankinn G og E o.fl. látið hjá líða að upplýsa réttilega öll atriði varðandi lögskipti þeirra í tengslum við kaup á hlutabréfum í ÞF eftir gerð samningsins 3. febrúar 2004. Án tillits til þess hvort ranglega hefði verið staðið að opinberum tilkynningum um kaup á hlutabréfum í ÞF var litið til þess að ekki síðar en 13. febrúar hefði helstu hluthöfum í F hópnum, þar á meðal föður J og bróður, orðið kunnugt um að E o.fl. hefðu hug á að yfirtaka félagið með liðsinni bankans. Þá yrði að skilja svör J í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi þannig að honum hafi jafnframt verið þetta kunnugt áður en kaup voru gerð um hlutabréf hans. Talið var að J og öðrum hluthöfum hefði mátt vera ljóst að bankinn hefði undanfarna daga staðið að verulegum kaupum á hlutabréfum í félaginu. Ef einhverju hefði getað skipt fyrir verð hlutabréfanna á markaði að þessi kaup hafi varðað E o.fl. frekar en ráðið varð af opinberum tilkynningum bankans var ekki talið að sú aðstaða hefði getað dulist J þegar hlutabréf hans voru látin af hendi. Þegar af þeirri ástæðu var ekki talið að hann gæti átt rétt til skaðabóta á þessum grunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. apríl 2006. Hann krefst þess að stefndu verði í sameiningu gert að greiða sér 2.859.785 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hefur nöfnum tveggja stefndu verið breytt. Íslandsbanki hf. heitir nú Glitnir banki hf., en nafn Þorbjörns Fiskaness hf. er nú Þorbjörn hf. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, munu tvö útgerðarfélög, Fiskanes hf. og Valdimar hf., hafa 30. júní 2000 verið sameinuð því þriðja, Þorbirni hf., og var þá nafni þess síðastnefnda breytt í Þorbjörn Fiskanes hf. Fram að þessu mun Þorbjörn hf. hafa verið skráð á aðallista Verðbréfaþings Íslands frá því síðla árs 1998 og hélst sú skráning eftir sameiningu félaganna, en eignarréttindi yfir hlutabréfum í hinu sameinaða félagi hafa verið skráð eftir ákvæðum laga nr. 131/1997 um rafræna eignarskráningu verðbréfa. Áfrýjandi og stefndu Eiríkur Tómasson, Gerður Tómasdóttir og Gunnar Tómasson munu við sameininguna hafa orðið hluthafar í Þorbirni Fiskanesi hf., sá fyrstnefndi á grundvelli fyrri hlutafjáreignar í Fiskanesi hf. en þau síðarnefndu sem hluthafar í Þorbirni hf. Áfrýjandi var í röðum meira en tuttugu hluthafa í sameinaða félaginu, sem í ýmsum gögnum málsins hafa í einu lagi verið nefndir Fiskaneshópurinn. Af gögnum málsins verður ráðið að hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi í árslok 2003 numið 1.112.763.089 krónum. Stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar munu hafa ráðið yfir 14,43% af hlutafénu, Grandi hf. og tengd félög samtals 27,89%, en áfrýjandi og tuttugu aðrir hluthafar í svokölluðum Fiskaneshópi alls 25,66%. Samkvæmt málatilbúnaði stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars munu sex hluthafar úr Fiskaneshópnum, sem áttu um 6,46% hlutafjár í félaginu, hafa sumarið 2003 boðið hluti sína til sölu á genginu 6, en án árangurs. Í janúar 2004 hafi síðan komið fram að hlutir Granda hf. og tengdra félaga væru til sölu. Að viðbættum öðrum hlutum, sem hafi á þeim tíma verið falir, hafi þessir stefndu talið að samtals væru til sölu meira en 40% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf., en ýmis önnur útgerðarfélög hefðu haft áhuga á að komast þar í ráðandi stöðu. Þessir stefndu hafi ákveðið að bregðast við þessu með því að leitast við að taka yfir félagið. Hinn 3. febrúar 2004 gerði stefndi Glitnir banki hf. samning við „óstofnað yfirtökufélag (Newco)“ í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, bróður þeirra og föður. Í samningnum sagði meðal annars að hann væri gerður vegna fyrirhugaðra kaupa þessa félags á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf., að frátöldum hlutum eigenda þess og hlut í eigu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Bankinn ætti að veita ráðgjöf „við yfirtökuferli þar sem settir verða upp yfirtökuskilmálar byggðir á upplýsingum frá fyrirsvarsmönnum Newco“ og um „uppsetningu á yfirtökufélagi og það ferli sem á sér stað í kjölfar kaupa Newco á öllum hlutabréfum í Þorbirni-Fiskanesi.“ Jafnframt átti bankinn að „vinna við tilboðsgerð, sem gert verður í nafni Íslandsbanka eða Newco og samningaviðræður við tilboðshafa“, auk þess að gera samninga við seljendur hlutabréfa, aðstoða nýja félagið við að útvega fé til að kaupa þau, hafa umsjón með skjalagerð og lokafrágangi yfirtöku og annast annað, sem varðaði yfirtökutilboð. Tekið var fram að bankinn bæri enga ábyrgð á því að þessi kaup tækjust eða fé yrði fengið til þeirra. Ef á hinn bóginn nýja félaginu, eigendum þess og Tryggingamiðstöðinni hf. tækist að eignast að minnsta kosti 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. fengi bankinn nánar tiltekna þóknun, en ella ekkert í sinn hlut. Af hálfu hins stefnda banka var þessi samningur undirritaður af forstöðumanni svokallaðrar fyrirtækjaráðgjafar, Erni Gunnarssyni, ásamt öðrum starfsmanni innan sömu deildar hans, Einari Erni Ólafssyni. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, hófst Einar Örn handa fáum dögum síðar við að leita eftir kaupum á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. Í janúar 2004 höfðu hlutabréf í félaginu gengið kaupum og sölu á verðbréfamarkaði ýmist á genginu 4,90 eða 4,95, en fram til 11. febrúar hækkaði gengið í 5,50. Þann dag tilkynnti bankinn til Kauphallar Íslands að hann hefði aukið hlut sinn í Þorbirni Fiskanesi hf. úr 0,18% hlutafjár í 6,44%, sbr. 27. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, eins og þau hljóðuðu á þessum tíma. Bankinn tilkynnti 13. febrúar 2004 að hlutur hans væri orðinn 11,3% og 16. sama mánaðar að hann væri 16,93%. Að nokkru leyti virðast hlutabréf þessi hafa verið keypt af hluthöfum í Fiskaneshópnum, en fyrir liggur að nokkrir þeirra seldu hluta af eignarhlutum sínum dagana 11. og 12. febrúar 2004 á genginu 5,67. Af framburði vitna, svo og stefndu Eiríks og Gunnars, verður ráðið að 12. til 14. febrúar 2004 hafi þeir síðastnefndu átt samtöl við nokkra helstu hluthafana í félaginu úr Fiskaneshópnum, þar á meðal föður áfrýjanda og bróður, og þessum hluthöfum þá orðið ljóst að þeir leituðu eftir því að taka félagið yfir með liðsinni hins stefnda banka. Hafi stefndi Eiríkur fyrst í stað í þessum samtölum boðist til að kaupa hlutabréf þessara hluthafa á genginu 5,67, sem hafi verið hafnað. Hinn 14. sama mánaðar hafi hann komið á framfæri boði til hluthafa í Fiskaneshópnum um að annaðhvort myndu hann og fjölskylda hans kaupa hluti hinna á genginu 6 eða selja þeim sína gegn sama verði. Í framhaldi af þessu hafi nokkrir fulltrúar hluthafa í Fiskaneshópnum, þar á meðal bróðir áfrýjanda, átt fundi um viðbrögð við þessu og meðal annars haft til athugunar hvort þessi hluthafahópur ætti að reyna að taka yfir Þorbjörn Fiskanes hf., en í því skyni munu þeir hafa átt viðræður við starfsmenn Landsbanka Íslands hf. Að morgni 16. febrúar 2004 hafi viðræður haldið áfram án þess að niðurstaða fengist, en síðdegis þennan dag hafi stefnda Eiríki verið tilkynnt að hluthafar í Fiskaneshópnum vildu selja hluti sína á genginu 6, þó með því skilyrði að þeir, sem áður hefðu selt hinum stefnda banka hlutabréf á genginu 5,67, fengju verðmuninn bættan. Stefndi Eiríkur hafi samþykkt þetta. Í framhaldi af því hafi hann tilkynnt Einari Erni Ólafssyni að kaupin væru ráðin og falið honum að annast frágang þeirra. Í málinu liggja fyrir endurrit af upptökum símtala, sem Einar Örn átti síðla dags 16. febrúar 2004 við sjö hluthafa í Fiskaneshópnum. Létu nokkrir þeirra í ljós að þeir hefðu umboð frá öðrum hluthöfum innan fjölskyldna sinna til að ráðstafa hlutum þeirra. Af hálfu hins stefnda banka er því haldið fram að Einar Örn hafi að auki átt samtöl við fleiri hluthafa í þessum hópi, sem upptökur hafi ekki verið gerðar af, en jafnframt hefur verið lögð fram skrifleg orðsending til hans frá einum öðrum hluthafa úr hópnum. Ekki liggur fyrir að Einar Örn hafi rætt við áfrýjanda, en meðal gagna málsins er upptaka af símtali hans við móður áfrýjanda, þar sem hann ræddi við hana um frágang kaupa á hlutabréfum hennar og föður áfrýjanda. Í samtalinu kvaðst hún mundu hafa samband við tvö börn sín og biðja þau um að hringja til Einars Arnar, en eins og málið liggur fyrir verður ekki annað séð en að með þessu hafi hún meðal annars átt við áfrýjanda. Þá liggur fyrir kvittun bankans til áfrýjanda fyrir sölu á hlutabréfum hans að nafnverði 3.813.047 krónur á genginu 6, svo og um ráðstöfun söluverðsins inn á tiltekinn bankareikning. Í málinu halda stefndu því fram að eftir að framangreindum viðskiptum lauk hafi samningur komist á um kaup nýs félags í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra á þeim hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf., sem hinn stefndi banki hafði eignast á þann hátt, sem áður greinir. Að morgni 17. febrúar 2004 tilkynnti bankinn svokölluðum regluverði félagsins, sbr. þágildandi 47. gr. laga nr. 33/2003, að hann hefði selt þessu nýja félagi allan hlut sinn í Þorbirni Fiskanesi hf., 16,93% af heildarhlutafénu að nafnverði 187.395.797 krónur, og að auki miðlað til nýja félagsins hlutabréfum að nafnverði 232.418.517 krónur eða 20,89% hlutafjárins. Í tilkynningunni kom fram að hlutirnir, sem miðlað var, hafi verið keyptir á genginu 6 og þeir, sem bankinn seldi, á genginu 5,90, en samkvæmt málatilbúnaði bankans svaraði þetta síðastnefnda gengi til þess, sem hann hafi sjálfur greitt fyrir þá hluti að teknu tilliti til hækkunar á verði í fyrri viðskiptum við hluthafa í Fiskaneshópnum. Regluvörður Þorbjörns Fiskaness hf. sendi síðan Kauphöll Íslands tilkynningu um þessi viðskipti fyrir hádegi 17. febrúar 2004 og gat þess þar að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar ásamt fjárhagslega tengdum aðilum ættu orðið með þessu 52,15% hlutafjár í félaginu. Í framhaldi af þessu setti kauphöllin hlutabréf í félaginu á svokallaðan athugunarlista, þar sem skylt væri orðið að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð, sbr. VI. kafla laga nr. 33/2003. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnda Eiríks fyrir héraðsdómi hafði hann átt samtal fyrri hluta febrúar 2004 við nafngreindan fyrirsvarsmann Granda hf. og leitað eftir kaupum á hlutabréfum félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 5,67. Því boði hafi verið hafnað og jafnframt öðru, sem hann virðist hafa borið fram 14. febrúar 2004 um kaup á genginu 6. Að morgni 17. sama mánaðar, eftir kaup hlutabréfa af hluthöfum í Fiskaneshópnum, hafi stefndi Eiríkur falið Einari Erni Ólafssyni að leita samninga við Granda hf. um kaup á hlutum í eigu þess og tengdra félaga. Síðdegis þann dag hafi tekist samkomulag um kaup á þessum hlutum á genginu 6,75, en það verð hafi svarað til þess, sem Grandi hf. hafi á sínum tíma greitt fyrir kaup á hlutabréfunum í Þorbirni Fiskanesi hf. að viðbættum vöxtum. Samkvæmt gögnum málsins tilkynnti einn stjórnarmanna í Þorbirni Fiskanesi hf., sem jafnframt átti sæti í stjórnum Granda hf. og tengdra félaga, regluverði fyrstnefnda félagsins að morgni 17. febrúar 2004 að síðastnefndu félögin hefðu í hyggju að selja hluti sína í því. Sala þessara hluta til nýja félagsins í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra var síðan tilkynnt Kauphöll Íslands í lok sama dags. Í lok febrúar 2004 gerði hinn stefndi banki yfirtökutilboð fyrir þetta nýja félag, sem þá hafði verið stofnað og hlotið nafnið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., í hlutabréf annarra hluthafa í Þorbirni Fiskanesi hf. og hljóðaði það á gengið 6,75. Á grundvelli þessa boðs hafði félagið eignast 1. apríl 2004 alls 91,99% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf., sem var tekið af skrá í Kauphöll Íslands næsta dag. ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf. mun síðan hafa verið sameinað Þorbirni Fiskanesi hf. Með bréfi til hins stefnda banka 23. febrúar 2004 bar lögmaður fyrir hönd aðila í svokölluðum Fiskaneshópi, svo sem þar var komist að orði, fram erindi, þar sem meðal annars var greint frá því að einhverjir úr þessum hópi hafi fyrr í þeim mánuði selt bankanum hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf., ýmist á genginu 5,67 eða 6, en það þætti „þó nokkur vafi leika á því að hve miklu leyti samningar um slíkt tókust“, einkum vegna þess að hlutabréf hafi verið færð af nöfnum einhverra þessara hluthafa án þess að samningar hafi verið gerðir um kaup bréfanna eða fullnægjandi umboð legið fyrir til að selja þau. Þess var krafist að „óumsamdar færslur með eignarhluti þeirra verði bakfærðar“, en að öðru leyti að bætt yrði það tjón, sem þessir hluthafar hefðu beðið með því að hafa ekki fengið sama gengi fyrir hlutabréf sín og síðar hafi verið greitt í viðskiptum tengdum yfirtöku á félaginu, eða 6,75. Þessu hafnaði bankinn með bréfi 15. mars 2004. Lögmaðurinn beindi því 30. sama mánaðar til annarra stefndu að leitað yrði lausnar á þessu, sem þeir höfnuðu 15. apríl 2004. Mál þetta var síðan höfðað 21. maí 2004. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfu, sem hann gerði í framhaldssök í héraði, og krefst nú sem fyrr segir greiðslu á 2.859.785 krónum. Sú fjárhæð svarar til þess, sem áfrýjandi hefði fengið með sölu á hlutabréfum sínum í Þorbirni Fiskanesi hf. að nafnverði 3.813.047 krónur á genginu 6,75, að frádregnu því, sem hann fékk fyrir hlutabréfin við ráðstöfun þeirra 16. febrúar 2004, þar sem miðað var við gengið 6. Hér fyrir dómi reisir áfrýjandi kröfu sína aðallega á því að fullnægjandi heimild hafi ekki legið fyrir til að ráðstafa þessum hlutabréfum hans, en til vara að stefndu beri að bæta honum tjón, sem rakið verði til þess að markaðsverð bréfanna hefði orðið hærra sem þessu svarar ef gætt hefði verið réttra reglna við opinberar tilkynningar um ætluð kaup hins stefnda banka á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf., sem í reynd hafi verið kaup félags stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars og föður þeirra. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann hafi fallið frá öðrum málsástæðum, sem hann hélt fram í héraði og greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, enda voru þær hvorki raktar í greinargerð hans né munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti. II. Áfrýjandi heldur því fram í málinu að hann hafi aldrei lýst því yfir við stefndu Eirík, Gerði eða Gunnar að hann samþykkti að selja þeim eða félagi í þeirra eigu hlutabréf sín í Þorbirni Fiskanesi hf. Hann hafi heldur ekki veitt öðrum umboð til að gera slíka ráðstöfun. Eins og áður segir liggur fyrir í málinu endurrit af upptöku, sem gerð var af símtali Einars Arnar Ólafssonar við móður áfrýjanda, Birnu Óladóttur, síðdegis 16. febrúar 2004, en ekki hafa verið bornar brigður á að þar sé réttilega greint frá orðaskiptum þeirra. Í samtalinu kom efnislega fram staðfesting Birnu á því að hún og faðir áfrýjanda, Dagbjartur Einarsson, vildu selja hlutabréf sín í Þorbirni Fiskanesi hf. að tilteknu nafnverði. Hún gaf Einari Erni upp númer á bankareikningi, sem leggja ætti kaupverðið inn á, og upplýsti jafnframt að hlutabréfin væru vistuð á reikningi hjá Landsbanka Íslands hf. Einar Örn tjáði henni að þau þyrftu að „hringja í Landsbankann á morgun, í þann sem þið hafið verið í sambandi við og láta færa bréfin yfir á svokallað hlutlaust svæði svo við getum sótt þau.“ Í samtalinu kom einnig sem fyrr segir fram að Birna kvaðst mundu tala við tvö börn sín og biðja þau um að hafa samband við Einar Örn. Ekki liggja fyrir gögn um að áfrýjandi hafi í framhaldi af þessu átt samtal við Einar Örn um sama efni, en samkvæmt framlagðri kvittun frá hinum stefnda banka og aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi er ljóst að kaupverð hlutabréfa hans var lagt 18. febrúar 2004 inn á bankareikning í eigu hans. Í málinu hefur verið lögð fram yfirlýsing Verðbréfaskráningar Íslands hf. 12. ágúst 2004, þar sem segir eftirfarandi: „Það staðfestist hér með að einungis reikningsstofnun er heimilt að hafa milligöngu um eignarskráningar í verðbréfamiðstöð, sbr. 10. gr. laga ... nr. 131/1997 og 14. gr. reglug. nr. 397/2000. Í þessu felst m.a. að einungis reikningsstofnun er heimilt að færa eignir á hlutlaust svæði verðbréfamiðstöðvar og þá með heimild reikningseiganda. Tilstuðlan reikningsstofnunar viðkomandi eiganda hluta, sem eru rafrænt skráðir, þarf því til að afhenda eignir eigandans til annarrar reikningsstofnunar í gegnum hið hlutlausa svæði. Reikningsstofnun, sem ekki er reikningsstofnun viðkomandi eiganda, getur því ekki einhliða sótt eignir óviðkomandi aðila í verðbréfamiðstöð.“ Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi staðfesti hann að Landsbanki Íslands hf. hafi verið sú reikningsstofnun, sem hlutabréf hans í Þorbirni Fiskanesi hf. voru vistuð hjá. Hann kannaðist hvorki við að hafa rætt við Einar Örn Ólafsson í síma 16. febrúar 2004 né óskað eftir því við Landsbanka Íslands hf. að hlutabréfin yrðu færð á svonefnt hlutlaust svæði í rafrænni eignarskráningu í tengslum við sölu þeirra. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing Landsbanka Íslands hf. 16. desember 2005, þar sem staðfest var að hlutabréf áfrýjanda hafi 17. febrúar 2004 verið flutt „af vörslureikningi hjá Landsbanka Íslands hf. yfir á hlutlaust svæði hjá Verðbréfaskráningu Íslands. Starfsmaður Landsbankans annaðist færslu þessa samkvæmt símtali. Því miður liggur ekki fyrir skrifleg beiðni um færsluna frá viðkomandi viðskiptavini né hafa fundist upptökur sem staðfesta efni samtalsins eða við hvern það var.“ Fyrir héraðsdómi gaf vitnaskýrslu Ingi Karl Ingólfsson, sem kannaðist við að hafa gert þessa færslu sem starfsmaður Landsbanka Íslands hf. Hann kvaðst örugglega ekki hafa rætt við áfrýjanda út af þessu, en hann minnti að móðir áfrýjanda hafi beðið hann um að færa hlutabréf sín og eiginmanns síns „inn á hlutlausa svæðið“ og þá jafnframt hlutabréf áfrýjanda í leiðinni. Samkvæmt framangreindu var Landsbanki Íslands hf. sú reikningsstofnun, sem áfrýjandi hafði falið að hafa milligöngu um eignarskráningu á rafrænum hlutabréfum sínum í Þorbirni Fiskanesi hf. í verðbréfamiðstöð. Af yfirlýsingu bankans, sem áður er rakin, er ljóst að starfsmaður hans færði hlutabréf áfrýjanda á svokallað hlutlaust svæði, en með því veitti hann nauðsynlegan atbeina fyrir áfrýjanda hönd til framsals þeirra í hendur kaupanda, sem hafði falið stefnda Glitni banka hf. að annast eignarskráningu í verðbréfamiðstöð fyrir sitt leyti. Þótt leggja megi til grundvallar fyrrgreindan vitnisburð starfsmanns Landsbanka Íslands hf. um að þessi færsla hafi ekki verið gerð eftir beiðni áfrýjanda, heldur móður hans, hefur því ekki verið borið við að stefndu hafi mátt vera kunnugt um þann annmarka. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 131/1997 er áfrýjandi því bundinn af þessu framsali, sem viðskiptabanki hans ber skaðabótaábyrgð á eftir ákvæðum 29. gr. sömu laga. III. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 33/2003, eins og þau hljóðuðu þegar atvik málsins gerðust, bar þeim, sem náði 5% af atkvæðisrétti eða nafnverði hlutabréfa í félagi, sem skráð var á skipulegum verðbréfamarkaði, eða margfeldi af því hlutfalli, að tilkynna það til verðbréfamarkaðarins og félagsins. Við ákvörðun um hvort slíku hlutfalli hafi verið náð bar ekki aðeins að horfa til hluta, sem hluthafinn átti sjálfur, heldur jafnframt til hluta, sem þannig var ástatt um, sem um ræddi í 28. gr. laganna. Í málinu heldur áfrýjandi því sem áður segir fram að í raun hafi hinn stefndi banki staðið að kaupum á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. á tímabilinu frá 3. til 13. febrúar 2004 í þágu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, þótt hann hafi í orði kveðnu gert það í eigin nafni. Honum hafi því vegna síðastgreinds lagaákvæðis borið að haga tilkynningum um kaupin til samræmis við það, en þessi þrjú stefndu hafi þá þegar átt verulegan hlut í félaginu, auk þess að vera þar fruminnherjar, sem sérstakar reglur um tilkynningar giltu um, sbr. þágildandi 47. gr. laganna. Gegn þessu bera stefndu fyrir sig að kaup bankans á hlutabréfum í félaginu á þessu tímabili hafi með öllu verið í þágu og á áhættu hans, enda hafi í áðurnefndum samningi 3. febrúar 2004 hvorki verið mælt fyrir um rétt né skyldu annarra stefndu til að kaupa þessi hlutabréf. Af þeim sökum hafi bankinn staðið réttilega að opinberum tilkynningum um þessi viðskipti 11., 13. og 16. febrúar 2004. Í samningi stefnda Glitnis banka hf. 3. febrúar 2004 við Newco, félags í eigu stefndu Eiríks, Gerðar og Gunnars, föður þeirra og bróður, var sem fyrr segir mælt fyrir um að bankinn skyldi meðal annars sinna gerð tilboða í hlutabréf annarra hluthafa í Þorbirni Fiskanesi hf., hvort heldur „í nafni Íslandsbanka eða Newco“ og annast samningaviðræður við tilboðshafa. Rétt er að í samningnum var hvorki kveðið á um heimild né skyldu þessa nýja félags til að kaupa hlutabréf, sem bankinn kynni þegar að eiga eða myndi eignast af öðrum sökum eftir gerð samningsins. Í málatilbúnaði stefnda Glitnis banka hf. hefur því verið neitað með öllu að kaup hans á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi verið gerð í skjóli fyrrgreinds samningsákvæðis. Gegn þessari neitun er ekki sýnt að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar eða félag í eigu þeirra hafi í raun verið kaupandi þessara hlutabréfa. Á hinn bóginn verður að líta til þess að fyrir héraðsdómi bar forstöðumaður fyrirtækjaráðgjafar bankans, Örn Gunnarsson, að sú deild stæði ekki að kaupum hlutabréfa, en hann hefði hér óskað eftir því við þá, sem færu með eigin viðskipti bankans, „að þeir mundu kaupa þessi bréf og þeir taka ábyrgðina á því og segja já eða nei.“ Af öðrum gögnum málsins verður þó ekki betur séð en að fyrrnefndur starfsmaður í fyrirtækjaráðgjöf bankans, Einar Örn Ólafsson, hafi í þeim viðskiptum með hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. á þessu tímabili, sem upplýsingar liggja fyrir um, átt samskipti við seljendur hlutabréfanna og komið þar fram af hálfu bankans, svo sem hann staðfesti jafnframt í framburði sínum fyrir héraðsdómi. Ekki verður séð hvernig þáttur þessa starfsmanns í viðskiptunum getur hafa samrýmst framlögðum verklagsreglum bankans frá 26. febrúar 2002 um „viðskipti starfsmanna með verðbréf, gjaldeyri og afleiður, kínaveggi og viðskipti bankans með eigin bréf“ ef hlutabréfakaupin voru í reynd gerð að öllu leyti í þágu og á áhættu hans. Auk þessa verður að gæta að því að þótt stefndu hafi haldið því fram að ekki hafi verið samið um kaup nýja félagsins á hlutabréfum bankans í Þorbirni Fiskanesi hf. fyrr en að afstöðnum viðskiptum með hlutabréf í eigu hluthafa í Fiskaneshópnum 16. febrúar 2004, þá liggur fyrir í málinu að stefndi Eiríkur samdi fyrir þann tíma um að ýmsum þessara hluthafa yrði bættur upp munurinn á gengi við kaup bankans á hlutabréfum af þeim á tímabilinu fram til 13. sama mánaðar. Getur þetta á engan hátt samrýmst því að stefnda Eiríki hafi verið þau kaup óviðkomandi. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að í málinu hafi stefndu látið hjá líða að upplýsa réttilega öll atriði varðandi lögskipti þeirra í tengslum við kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. eftir gerð samningsins 3. febrúar 2004. Án tillits til þess að það, sem að framan greinir, kann að hafa valdið því að ranglega hafi verið staðið að opinberum tilkynningum, sem hinn stefndi banki lét frá sér fara 11., 13. og 16. febrúar 2004 um kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf., verður að líta til þess, sem áður segir, að ekki síðar en 13. febrúar var að minnsta kosti helstu hluthöfunum í Fiskaneshópnum, þar á meðal föður áfrýjanda og bróður, orðið kunnugt um að stefndu Eiríkur, Gerður og Gunnar væru að leitast við að taka yfir félagið með liðsinni bankans. Skilja verður svör áfrýjanda í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi á þann veg að honum hafi jafnframt verið þetta kunnugt áður en kaup voru gerð um hlutabréf hans. Áfrýjanda og öðrum þessum hluthöfum mátti vegna opinberra tilkynninga og viðskipta hluthafa í sínum röðum vera ljóst að bankinn hafði undanfarna daga staðið að verulegum kaupum á hlutabréfum í félaginu. Ef einhverju hefði getað skipt fyrir verð hlutabréfanna á verðbréfamarkaði að þessi kaup hafi varðað stefndu Eirík, Gerði og Gunnar frekar en ráðið varð af opinberum tilkynningum bankans gat sú aðstaða ekki dulist áfrýjanda og öðrum þessum hluthöfum þegar hlutabréf hans voru látin af hendi 17. febrúar 2004 gegn greiðslu, sem tók mið af genginu 6. Þegar af þessari ástæðu getur áfrýjandi ekki átt rétt til skaðabóta úr hendi stefndu á þeim grunni, sem hér um ræðir. Samkvæmt framansögðu verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu af kröfu áfrýjanda. Í ljósi allra atvika er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 11. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með stefnu birtri 21. maí 2004. Framhaldsstefna var birt 7. apríl sl. og með henni var aukið við dómkröfur stefnanda. Stefnandi er Jón Gauti Dagbjartsson, Fornuvör 6, Grindavík. Stefndu eru Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, Gunnar Tómasson, Vesturbraut 8a, Grindavík, Eiríkur Tómasson, Vesturbraut 8, Grindavík, Gerður Sigríður Tómasdóttir, Leynisbraut 4, Grindavík og Þorbjörn Fiskanes hf., Hafnargötu 12, Grindavík, áður ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., sama stað. Þorbjörn Fiskanes hf., yfirtók félagið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., sbr. tilkynningu til fyrirtækjaskrár Ríkisskattstjóra 12. júlí 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 15.519.101 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. apríl 2005 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda in solidum 2.859.785 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu in solidum úr hendi stefndu að mati dómsins. Stefndi Íslandsbanki hf. krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar skv. mati dómsins. Stefndu, Gunnar Tómasson, Eiríkur Tómasson, Gerður Tómasdóttir og Þorbjörn Fiskanes hf., krefjast þess að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu, hverju fyrir sig, málskostnað að skaðlausu að mati réttarins. I. Málavextir. Í málinu deila tveir armar Þorbjörns Fiskaness hf., það eru stefnandi sem er hluti svonefnds Fiskaneshóps og stefndu, Gunnar, Eiríkur og Gerður Tómasarbörn, sem tilheyrðu Þorbjörnshópnum. Atvik málsins eiga sér stað frá 11. febrúar 2004 til 25. febrúar 2004, en til þess að fá heildstæða mynd af málinu ber einnig nauðsyn til að geta forsögu þess að nokkru. Hinn 30. júní 2000 sameinuðust þrjú rótgróin útgerðarfélög á Suðurnesjum, þ.e. Valdimar hf., Vogum, Fiskanes hf., Grindavík og Þorbjörn hf., Grindavík, þar sem Þorbjörn hf. var yfirtökufélag. Fékk hið sameinaða útgerðarfélag nafnið Þorbjörn Fiskanes hf. Þorbjörn hf. hafði verið skráður á aðallista Verðbréfaþings Íslands frá 10. nóvember 1998 og hélt hið sameinaða félag þeirri skráningu. Hinn 6. júní 2002 var gert samkomulag þeirra þriggja sem sameinuðust undir merkjum Þorbjarnar Fiskaness hf. um sölu á 20% af heildarhlutafénu til Afls fjárfestingarfélags hf. o.fl., þannig að hluthafarnir seldu allir sama hlutfall af hlutafé sínu. Fyrir átti Afl fjárfestingarfélag hf. 4% af hlutafé Þorbjarnar Fiskaness hf. Síðar eða 10. desember sama ár selur Afl fjárfestingarfélag hf. og samstarfsaðilar þeirra allt hlutafé sitt í Þorbirni Fiskanesi hf. til Granda hf. á 6.38 kr. pr/hlut. Þetta var gert með samþykki stjórnar og stærstu hlutahafa Þorbjörns Fiskaness hf., þ.m.t. Fiskaneshópsins. Sumarið 2003 fól einn af Fiskaneshópnum, Björgvin O. Gunnarsson, Landsbanka Íslands hf. að selja hlutafé sitt og fjölskyldu sinnar í Þorbirni Fiskanesi hf. á genginu 6. Var stefndu ásamt fleiri hluthöfum boðið þetta hlutafé til kaups, en ekki var áhugi á því að kaupa það á þessu gengi. Í byrjun árs 2004 keypti Grandi hf. allt hlutafé í HB hf., Akranesi. Eftir þau viðskipti var hlutur Granda hf., og tengdra félaga, í Þorbirni Fiskanesi hf. boðinn til sölu, eða samtals um 28% af heildarhlutafé félagsins. Að mati stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar Sigríðar, voru á þessum tíma milli 40-50% af hlutafé félagsins til sölu. Hinn 3. febrúar 2004 gerðu stefndi, Íslandsbanki hf. annars vegar, og hins vegar Eiríkur, Gunnar, Gerður og Stefán Þorvaldur Tómasarbörn og faðir þeirra, Tómas Þorvaldsson, samning sín á milli, þannig að stefndi, Íslandsbanki hf., tók að sér að annast ráðgjöf til óstofnaðs félags (Newco). Samningurinn var gerður vegna fyrirhugaðra kaupa hins óstofnaða félags á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. að frátöldum hluta fjölskyldu Tómasar Þorvaldssonar og Tryggingamiðstöðvarinnar. Þóknun stefnda fyrir þjónustuna var háð því að Newco og fjölskylda Tómasar Þorvaldssonar eignuðust a.m.k. 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Eftir gerð þessa samnings hóf Íslandsbanki hf. að kaupa hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. og leita eftir kaupum hjá stærstu hluthöfum. Voru þessi kaup stefnda, Íslandsbanka hf., á hans eigin áhættu og ábyrgð og án samráðs við aðra stefndu. Fyrstu kaupin áttu sér stað 11. febrúar 2004. Stefndi Íslandsbanki keypti bréfin í eigin nafni á genginu 5,67 og tilkynnti Kauphöll Íslands hf. um þau viðskipti samdægurs. Eftir kaupin átti stefndi Íslandsbanki 6,44% heildarhlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Seinni hluta dags 12. febrúar og að morgni 13. febrúar ræddi stefndi, Gunnar Tómasson, við þrjá fulltrúa Fiskaneshópsins, þ.e. Björgvin O. Gunnarsson, Kristján Finnbogason, Dagbjart Einarsson og Willard Ólason, um áform fjölskyldu stefnda Gunnars um yfirtöku á félaginu. Nefndir fulltrúar vildu þá ekki selja á genginu 5,67. Föstudaginn 13. febrúar hélt stefndi Íslandsbanki hf. áfram kaupum á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. og tilkynnti Kauphöll Íslands hf. þann dag, að hann hefði aukið hlut sinn í félaginu í 11,3% af heildarhlutafé. Eftir lokun Kauphallarinnar 13. febrúar tókust samningar um kaup á hlutafé þeirra sem komu úr hópi eigenda Valdimars hf. sem sameinast hafði Þorbirni hf. og Fiskanesi hf. á árinu 2000 og voru viðskiptin tilkynnt Kauphöllinni mánudaginn 16. febrúar. Eftir kaupin átti Íslandsbanki 16,93% af heildarhlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. Laugardaginn 14. febrúar hækkuðu stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, tilboð sitt í hlutabréf Fiskaneshópsins í 6. Þann dag fóru fram viðræður hjá fulltrúum Fiskaneshópsins. Á sunnudeginum hittust Ottó Hafliðason, fjármálastjóri Þorbjörns Fiskaness (tengdasonur Björgvins og Ingu), Ingi G. Ingason, B.S. í viðskiptafræði, (tengdasonur Willards og Valgerðar), Eiríkur Dagbjartsson, útgerðarstjóri Þorbjörns Fiskaness (sonur Dagbjarts og Birnu), Dagbjartur Willardsson, skrifstofumaður og Almar Sveinsson, starfsmaður Landsbanka sem var kunningi Dagbjarts. Áttu þeir bæði fund á starfsstöð Inga G. Ingasonar og í Landsbankanum að Laugavegi 77. Ástæðan var tilboð stefndu, Eiríks, Gunnars og Gerðar Sigríðar, og hugsanlegur mótleikur af þeirra hálfu. Að morgni 16. febrúar var fundur milli stefndu Eiríks og Gunnars annars vegar, og Ottós Hafliðasonar og Eiríks Óla Dagbjartssonar, hins vegar, þar sem þeir gera stefndu grein fyrir gangi mála hjá Fiskaneshópnum. Báðir þessi menn voru starfsmenn Þorbjörns Fiskaness. Þeir fengu frí frá vinnu þann dag til að vinna frekar í málum Fiskaneshópsins. Síðar þennan sama dag eða milli kl. 15 og 16 hafði Eiríkur Tómasson samband við Einar Örn Ólafsson, starfsmann stefnda Íslandsbanka, og tjáði honum að samkomulag hefði náðst við Fiskaneshópinn um kaup á þeirra hlut á genginu 6. Einnig varð samkomulag um að þeir í Fiskaneshópnum sem nýverið höfðu selt bréf sín á genginu 5,67 fengju gengið 6 fyrir þau. Eiríkur fól Einari Erni að hafa samband við Fiskaneshópinn og annast frágang kaupanna, jafnframt sem Einari var tjáð að hann mætti eiga von á hringingum frá þessum aðilum. Á tímabilinu frá kl. 16 til kl. 19 náði Einar Örn tali af nokkrum af fulltrúum Fiskaneshópsins og fékk frá þeim upplýsingar um bankareikninga og hlutafjáreign og gaf leiðbeiningar um hvernig standa ætti að afhendingu bréfanna. Flest samtalanna voru hljóðrituð og lögð fram í málinu. Í mörgum tilfellum sögðust viðmælendurnir hafa umboð frá öðrum hluthöfum. Fyrir liggur í málinu að 15 hluthafar af 21 samþykktu sölu hlutanna, ýmist beint eða samkvæmt umboði. Ekki liggur fyrir staðfest samþykki frá 6 einstaklingum en þeir voru allir með bréf sín vistuð hjá Landsbanka Íslands hf. Einhverjir þessara 6 einstaklinga ræddu hins vegar við Einar Örn í farsíma en ekki liggja fyrir upptökur af þeim samtölum. Stefnandi átti á þessum tíma hluti í Þorbirni Fiskanesi, að nafnverði 3.813.047 krónur. Í stefnu málsins kemur fram að stefnandi kveðst aldrei hafa átt orðastað við Einar Örn eða annan starfsmann Íslandsbanka um sölu á hlutum sínum. Þá hafi hann aldrei veitt neinum umboð til að selja sína hluti í Þorbirni Fiskanesi. Þrátt fyrir það hafi hlutir stefnanda í Þorbirni Fiskanesi komist í hendur stefnda Íslandsbanka hf. sem hafi ráðstafað þeim til stefndu Eiríks, Gunnars og Gerðar á genginu 6. Að morgni þriðjudagsins 17. febrúar 2004 útbjó stefndi, Íslandsbanki hf., tilkynningu fyrir stefndu, Gunnar, Eirík og Gerði Sigríði, um fyrirhugaða yfirtöku á Þorbirni Fiskanesi hf. Tilkynningin ásamt staðfestingu á sölu Íslandsbanka á bréfum í félaginu og miðlun hans á bréfum Fiskaneshópsins til Gunnars, Eiríks og Gerðar var send regluverði Þorbjarnar Fiskaness hf. Klukkan 9:25 voru viðskipti með bréf í Þorbirni Fiskanesi stöðvuð. Kl. 9:52 sendi Kristján Loftsson, fyrirsvarsmaður í Granda hf., Vogun hf. og Fiskveiðihlutafélaginu Venusi hf., tölvupóst til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf., þar sem gerð var grein fyrir því að umrædd þrjú félög hefðu í hyggju að selja hluti sína í Þorbirni Fiskanesi hf. og óskað var eftir afstöðu regluvarðar til viðskiptanna. Kl. 10:14 var samþykki regluvarðar veitt með tölvupósti til Kristjáns Loftssonar. Fjórum mínútum seinna eða kl. 10:18 tilkynnir stefndi Íslandsbanki hf. regluverði Þorbjörns Fiskaness um annars vegar sölu á hluta Íslandsbanka hf. í Þorbirni Fiskanesi, það er 16,93% og hins vegar um miðlun á 20,89% sem var þá hluti Fiskaneshópsins. Kl. 11:37 er birt tilkynning í Kauphöll Íslands hf. um áðurnefnd viðskipti þar sem fram kemur að stefndu hafi samið um kaup á rúmlega 37% af hlutafé félagsins og að fyrir hafi stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, átt samtals um 14%. Samtals var því hlutur stefndu orðinn rúmlega 52%. Í kjölfar tilkynningarinnar færir Kauphöll Íslands hf. hlutabréf Þorbjarnar Fiskaness hf. á athugunarlista þar sem yfirtökuskylda hafði myndast í félaginu, sbr. tilkynningu sem birt var kl. 12:07 þann dag. Eftir kl. 15 sama daga náðist samkomulag milli stefndu og fyrirsvarsmanna Granda hf. um verð á hlutum Granda hf., Vogunar hf. og Fiskveiðihlutafélagsins Venusar hf. í Þorbirni Fiskanesi hf. Samkomulag varð um 6,75 krónur pr./hlut. Verðið á hverjum hlut svaraði að nokkru til kaupverðs Granda hf. á bréfunum nokkru áður (6.38 krónur pr./hlut) auk fjármagnskostnaðar þeirra vegna kaupanna frá kaupdegi. Viðskiptin voru tilkynnt til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf. og var Kauphöllinni send tilkynning kl. 16:30. Kl. 16:00 sama dag var birt flöggun vegna sölu Granda hf. á 24% hlut í Þorbirni Fiskanesi hf. Að morgni miðvikudagsins 18. febrúar birtist tilkynning þar sem fram kom að óstofnaða félagið hefði keypt hlutinn á genginu 6,75. Sama dag, þ.e. 18. febrúar, átti sér stað uppgjör hjá stefnda, Íslandsbanka hf., vegna viðskipta með bréf Fiskaneshópsins. Þar sem viðskiptin áttu sér stað eftir lok venjulegs vinnudags 16. febrúar voru þau skráð 17. febrúar og greiðsla innt af hendi 18. febrúar. Eftir kaup stefndu á hlutum Íslandsbanka og Fiskaneshópsins höfðu þau eignast meirihluta hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Síðari kaup óstofnaða félagsins, sem síðar fékk nafnið ÓK-1 eignarhaldsfélag ehf., einkum af Granda hf., Vogun hf. og Fiskveiðifélaginu Venusi hf., leiddu til þess að stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður ásamt Tómasi Þorvaldssyni, voru orðnir eigendur að 85,78% af heildarhlutafé félagsins. Þennan sama dag eða um kl. 13:18 kvartar einn úr Fiskaneshópnum, Dagbjartur Willardsson, undan því í tölvupósti til Íslandsbanka að greitt hafi verið hærra fyrir hlutina í Granda. Hinn 20. febrúar 2004, kl. 4:01 sendir Stefán Kristjánsson tölvupóst til Finns Stefánssonar hjá Íslandsbanka hf. og gerir fyrir sína hönd, systur og foreldra athugasemdir varðandi kaupin á hlutabréfunum. Athugasemdirnar lúta að því að efasemdir séu um að löglega hafi verið staðið að viðskiptunum og gerir hann fjárkröfu fyrir mismuninum á genginu 6 og 6,75. Einnig að viðskiptum með bréf í eigu föður hans að nafnverði 20 millj. króna sem sett voru að handveði hjá KB-banka hafi örugglega ekki komist á. Í þriðja lagi lúta athugasemdirnar að því að viðskiptin hafi átt sér stað án fullnægjandi umboða. Um mánaðamótin febrúar/mars 2004 var öðrum hluthöfum gert yfirtökutilboð í hlutafé þeirra á 6,75 kr. pr/hlut í samræmi við VI. og VII. kafla laga nr. 33/2003. Þann 1. apríl 2004 samþykkti Kauphöll Íslands hf. ósk stjórnar Þorbjarnar Fiskaness hf. um afskráningu og var félagið afskráð eftir lok viðskipta þann 2. apríl 2004. Með bréfi, dags. 23. febrúar 2004, setti lögmaður stefnanda fram kröfu á hendur stefnda Íslandsbanka hf. f.h. flestra þeirra sem tilheyrðu Fiskaneshópnum. Var því haldið fram að stefnda Íslandabanka hf. hafi skort heimild til að ráðstafa hluta bréfanna og þess krafist að færslur með þá eignarhluti yrðu bakfærðar. Þá var krafist bóta vegna meints tjóns annarra sem selt höfðu á genginu 6,0. Voru hæfilegar bætur taldar mismunur á genginu 6,0 og gengi í yfirtökutilboði, þ.e. 6,75. Þessum kröfum var alfarið hafnað 15. mars 2004 með bréfi forstöðumanns lögfræðideildar stefnda og grein gerð fyrir þeim viðskiptum sem um ræddi. Með bréfi lögmanns stefnanda 17. mars 2004 var óskað nánar tiltekinna upplýsinga og gagna en því bréfi var svarað 7. apríl 2004 og með tölvupósti forstöðumanns lögfræðideildar stefnda 23. apríl 2004. Stefndi Íslandsbanki hf. heyrði ekki frekar frá stefnanda fyrr en með birtingu stefnu í málinu. Aðrir stefndu fengu sent bréf 30. mars 2004 frá lögmanni stefnenda. Er í því bréfi engum sérstökum kröfum beint að þeim, en upplýst að stefndi Íslandsbanki hf. hafi ekki verið til viðræðu um lausn á málinu og leitað eftir því hvort stefndu vilji taka upp viðræður um lausn málsins. Var bréfi þessu svarað með bréfi 15. apríl 2004 og ekki talin ástæða til viðræðna. Það var svo með stefnu birtri 21. maí 2004 sem mál þetta er höfðað. Samkvæmt samþykkt hluthafafundar í stefnda ÓK-1 ehf. þann 12. júní 2004 var ákveðið að sameina félagið Þorbirni Fiskanesi hf. skv. fyrirliggjandi samrunaáætlun miðað við 1. janúar 2004. Hefur Þorbjörn Fiskanes hf. því tekið við aðild ÓK-1 ehf. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Skaðabótakrafan gegn stefndu er byggð á eftirfarandi málsástæðum. 1. óheimilli ráðstöfun hluta í eigu stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf., 2. röngum eða ófullkomnum tímasetningum tilkynningarskyldra viðskipta og annarra viðskipta, 3. brotum á reglum um tilkynningarskyldu innherja, 4. innherjasvikum og niðurbroti Kínamúra, 5. markaðsmisnotkun, 6. broti á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Um óheimila ráðstöfun hluta. Stefnandi byggir á því að fjármálafyrirtæki, sem ráðstafa hlutum viðskiptavina sinna, beri skylda til að tryggja sér skýrar og glöggar heimildir sem sýna m.a. að samningar um slíkt hafi tekist, hvenær það hafi gerst nákvæmlega og á hvaða gengi. Stefnandi heldur því fram, að stefnda Íslandsbanka hf. hafi verið óheimilt að ráðstafa hlutum stefnanda til stefndu Gunnars, Eiríks og Gerðar f.h. óstofnaða félagsins. Til að slík yfirfærsla gæti löglega átt sér stað, hefði stefndi Íslandsbanki hf. þurft að tryggja sér skýra og glögga heimild til yfirfærslunnar. Það hafi stefndi Íslandsbanki ekki gert. Með yfirfærslunni hafi stefndi því ónýtt fyrir stefnanda þau verðmæti sem fólust í hlutunum í Þorbirni Fiskanesi gegn greiðslu á óviðunandi gengi, 6,00 kr. á hlut. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna samsvarar upplausnarverð félagsins genginu 10,07 á hlut í staðinn fyrir 6 krónur á hlut sem greitt var til stefnanda. Stefnandi átti 3.813.047 krónur að nafnverði. Það þýðir að hefði hann fengið greitt miðað við upplausnarverð hefði hann fengið í sinn hlut sem nemur aðalkröfu í málinu. Til vara er gerð krafa um að verðmæti hlutanna hafi verið a.m.k. 6,75 og sé þá horft til viðskipta Granda hf. við stefndu Gunnar, Eirík og Gerði f.h. óstofnaða félagsins. Miðast varakrafa stefnanda við mismun á verðmæti hlutanna á genginu 6,00 og 6,75. Stefnandi beinir kröfum sínum að stefnda Íslandsbanka hf. sem framkvæmdaraðila hinnar ólögmætu færslu. Þá beinir stefnandi kröfum sínum að stefndu Gunnari, Eiríki og Gerði á þeim forsendum að ráðstöfunin hafi farið fram að þeirra undirlagi, með þeirra þátttöku og hafi verið saknæm. Þau beri því in solidum ábyrgð á henni samkvæmt almennu sakarreglunni. Þá beinir stefnandi kröfum að ÓK-1 eignarhaldsfélagi ehf., nú Þorbirni Fiskanesi, á þeim grundvelli að félagið hafi axlað ábyrgð á ráðstöfuninni og skaðaverkinu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga um einkahlutafélög. Um tímasetningu viðskipta. Stefnandi byggir einnig á því að stefndi Íslandsbanki hf. hafi, þegar ráðstöfun á hlutum stefnanda hafi farið fram, vitað til þess að munnlegir samningar hafi tekist um að óstofnaða félagið keypti bréf Granda á genginu 6,75. Hafi slík vitneskja legið fyrir hefði stefnda bankanum átt að vera ljóst að stefnandi hefði aldrei selt á genginu 6. Við slíkar aðstæður hefði stefnandi nefnilega alltaf átt rétt til verðsins 6,75 í væntanlegu yfirtökutilboði samkvæmt VI. kafla laga um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 33. gr. Því hefði stefndi bankinn aldrei mátt framkvæma viðskiptin nema veita stefnanda sannanlega upplýsingar um þessa aðstöðu, sbr. 6. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefnandi beinir kröfum sínum að stefnda Íslandsbanka á þeim forsendum að bankinn hafi brotið gegn skyldum sínum með þessu. Þá beinir stefnandi kröfum sínum að stefndu, Gunnari, Eiríki og Gerði Sigríði, á þeim forsendum að ráðstöfunin hafi farið fram að þeirra undirlagi, með þeirra þátttöku og á saknæman hátt. Þau beri því ábyrgð á grundvelli almennu sakarreglunnar. Þá beinir stefnandi kröfum að ÓK-1 eignarhaldsfélagi ehf. nú Þorbirni Fiskanesi, á þeim grundvelli að félagið hafi axlað ábyrgð á ráðstöfuninni og skaðaverkinu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga um einkahlutafélög. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Samkvæmt 47. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 ber fruminnherja, áður en hann eða fjárhagslega tengdur aðili á viðskipti með verðbréf, að tilkynna um slíkt til regluvarðar. Regluverðinum ber svo að tilkynna um slík viðskipti samdægurs til kauphallar. Hugtakið viðskipti í þessum skilningi er rýmra en bara bein kaup eða sala á verðbréfum. Ýmiss konar óbeinir gerningar og þess vegna óformlegir, koma þar til álita. Þá geta fjárhagsleg tengsl verið margs konar milli aðila þannig að ákvæðið eigi við. Fjármálafyrirtæki sem hafa milligöngu um viðskipti bera sérstakar skyldur til að tryggja að eftir þessum reglum sé farið, sbr. 45. gr. laganna. Þá ber þeim sem kaupir hlut í félagi að tilkynna í hvert skipti sem eignarhald hans hækkar upp fyrir margfeldi af 5% hluta í félaginu. Við afmörkun þess eignarhalds skal ekki einungis litið til þeirra hluta sem viðkomandi aðili er skráður fyrir sjálfur. Þess í stað er m.a. litið til hluta sem annar aðili ræður yfir í eigin nafni fyrir hönd hins tilkynningarskylda. Formleg skráning á eignarhaldi hlutanna skiptir því ekki máli. Vísast um þetta til 27. og 28. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefnandi telur sýnt, að kaup Íslandsbanka á bréfum í Þorbirni Fiskanesi hafi verið í þágu stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar, f.h. óstofnaða félagsins. Því til sönnunar má t.d. nefna að meðan á kaupum bankans stóð munu starfsmenn bankans hafa gefið það í skyn í símtölum að kaupin væru gerð í þágu viðskiptavinar bankans. Þá munu stefndu fruminnherjarnir hafa sagst í votta viðurvist standa á bak við kaupin. Þá má einnig leiða af greinarskrifum eins þeirra í Morgunblaðið að þau hafi byrjað að leita eftir slíkum kaupum um svipað leyti og Íslandsbanki hóf sín kaup. Eins benda tölvupóstbréf frá starfsmönnum bankans til þess að á bak við viðskiptin hafi staðið annar kaupandi en bankinn. Loks bendir aðkoma fyrirtækjaþróunar stefnda bankans að málinu til þess, að ekki hafi verið um að ræða eigin fjárfestingu bankans. Með slíkar fjárfestingar fer sérstök eining bankans sem er í rekstri og er upplýsingaflæðið aðskilið frá m.a. fyrirtækjaþróun. Það er gert til að koma í veg fyrir að eigin fjárfestingar bankans byggi viðskipti á trúnaðarupplýsingum frá viðskiptavinum bankans. Stefnandi heldur því fram að samkvæmt þessu megi telja sýnt að stefndu, Gunnar, Eiríkur, Gerður, og óstofnaða félagið hafi átt að tilkynna um viðskiptin jafnóðum, enda hafi þau verið gerð í þeirra þágu. Jafnframt megi ætla að fjárhagsleg tengsl hafi verið milli þessara stefndu og stefnda bankans vegna fyrirsjáanlegrar fjármögnunar kaupanna. Þá hafi stefndi Íslandsbanki hf., sem milligönguaðili um viðskiptin, átt að tryggja að slíkar tilkynningar væru sendar Kauphöll. Auk þess megi telja að stefndu, Gunnar, Eiríkur, Gerður, og óstofnaða félagið hafi átt að tilkynna í hvert sinn sem samanlögð hlutafjáreign þeirra, með hlutum bankans meðtöldum, hefði farið yfir margfeldi af 5%. Hefði því fyrsta tilkynningin átt að bera með sér yfirráð yfir 15% eignarhlut þessara aðila, í stað 5% eignarhlutar bankans. Stefnandi telur að tilkynningar af þessum toga hefðu aukið verulega þrýsting á verð bréfa í Þorbirni Fiskanesi til hækkunar. Hefðu slíkar tilkynningar verið gefnar hefði markaðurinn strax séð að í yfirtöku stefndi og verð hefði því að líkum hækkað. Þessi líklega verðhækkun hafi verið höfð af stefnanda með ólögmætum vinnubrögðum stefndu. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Stefnandi telur sýnt að stefndu hafi sammælst um að fremja innherjasvik. Samkvæmt 44. gr. laga um verðbréfaviðskipti er innherja óheimilt að eiga viðskipti, fyrir eigin reikning eða annarra, búi hann yfir innherjaupplýsingum. Þorbjörn Fiskanes birti 9 mánaða uppgjör sitt 4. nóvember 2003. Þegar Íslandsbanki hóf kaup sín á hlutum í félaginu 11. febrúar 2004 voru því liðnir rúmir þrír mánuðir frá því að félagið birti síðast upplýsingar um fjárhag sinn og rekstur. Í millitíðinni hafði Þorbjörn yfirtekið allt hlutafé í félaginu Kára GK 146 ehf. Var því fjárhagsstaða Þorbjarnar afar óljós öllum öðrum en innherjum í félaginu. Stefndu Gerður, Gunnar og Eiríkur hafi því búið yfir innherjaupplýsingum. Þegar þau keyptu hluti í félaginu við yfirtökuna hafi þau því framið innherjasvik. Stefnandi telur jafnframt að stefndi Íslandsbanki hf. hafi búið yfir innherjaupplýsingum þegar bankinn keypti hluti í Þorbirni. Í þeim efnum vísar stefnandi til þess að fyrirtækjaþróun Íslandsbanka sá um viðskiptin. Gera verður ráð fyrir að fyrirtækjaþróunin hafi aðstoðað stefndu, Gerði, Gunnar og Eirík, við fjármögnun kaupa þeirra á Þorbirni. Um milljarðafjármögnun hafi verið að ræða. Það verður því að gera ráð fyrir að viðræður um hana hafi staðið um nokkurn tíma. Í þeim viðræðum hafa að líkum borið á góma innherjaupplýsingarnar um stöðu félagsins. Verður því að ætla að fyrirtækjaþróunin hafi búið yfir innherjaupplýsingum um rekstur Þorbjarnar. Við þessar aðstæður var fyrirtækjaþróuninni óheimilt að hefja kaup á hlutum í félaginu á markaði. Í því fólust innherjasvik. Í þessu broti hafi stefndu, Gerður, Eiríkur, Gunnar, og óstofnaða félagið sýnilega tekið þátt og uppskorið afraksturinn af því. Bera stefndu því óskipta ábyrgð á þessu gagnvart stefnanda. Stefnandi bendir á 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti og starfsreglur Íslandsbanka. Samkvæmt téðum lagaákvæðum og reglum er starfsmönnum fyrirtækjaþróunar Íslandsbanka óheimilt að eiga viðskipti í eigin reikning bankans. Helgast það af greiðum aðgangi starfsmanna fyrirtækjaþróunar að trúnaðaráformum viðskiptavina bankans og rekstrarupplýsingum. Af þessum ástæðum ber Íslandsbanka að tryggja, að engar upplýsingar berist frá fyrirtækjaþróun til þeirra aðila sem eiga viðskipti fyrir eigin reikning bankans. Eins ber bankanum að tryggja að engir starfsmenn fyrirtækjaþróunar eigi viðskipti fyrir reikning bankans. Þá ber bankanum að koma upp órjúfanlegum veggjum eða svonefndum Kínamúrum til að hindra upplýsingaflæði frá fyrirtækjaþróuninni til þeirra starfsmanna sem eiga viðskipti fyrir bankann sjálfan. Á fyrirkomulag viðskipta bankans að þessu leyti að vera svo öruggt, að „fyllsta trúverðugleika fjármálafyrirtækis sé gætt“, sbr. 1. tl. 14. gr. laganna. Telur stefnandi, að því fari fjarri að trúverðugleika hafi verið gætt hér. Væri það rétt að bankinn hafi átt þessi viðskipti fyrir eigin reikning fælist í því alvarlegt og skýrt brot á reglum bankans og 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Þá hefðu upplýsingar ekki lekið í gegnum Kínamúrinn, heldur hefði Íslandsbanki í raun látið sem múrinn væri hruninn eða einfaldlega ekki til. Er því fyllsta ástæða til tortryggni. Stefnandi telur að ef umræddar innherjaupplýsingar, sem viðskipti bankans í þágu stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar, byggðu á, hefðu legið fyrir, þá hefði gengi hluta í Þorbirni a.m.k. verið 6,75, en stefndu voru tilbúnir að greiða það verð að gefnum umræddum innherjaupplýsingum. Í raun telur stefnandi að verðið hefði orðið enn hærra sbr. niðurstöðu matsgerðarinnar. Um markaðsmisnotkun. Samkvæmt 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti er markaðsmisnotkun óheimil. Stefnandi telur sýnt, að með því að halda leyndu hverjir stóðu á bak við viðskiptin hafi allir stefndu valdið því að eftirspurn eftir bréfum í Þorbirni Fiskanesi væri gefin ranglega eða misvísandi til kynna. Það sama hafi allir stefndu gert með því að láta í það skína að bankinn stæði einn á bak við kaupin. Með þessu hafi stefndu valdið stefnanda tjóni sem svari til dómkrafnanna. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Af 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 leiðir að stjórnendur félags bera trúnaðarskyldu gagnvart félagi og þar með gagnvart öllum hluthöfum. Stjórnendum er þannig óheimilt að notfæra sér aðstöðu sína til persónulegs ávinnings. Stefnandi telur atvik málsins sýna, að stefndu, Gunnar, Eiríkur og Gerður, hafi gefið Íslandsbanka, og eftir atvikum öðrum fjármögnunaraðilum, nákvæmar innherjaupplýsingar um fjárhag, rekstur og horfur Þorbjarnar Fiskaness frá birtingu 9 mánaða uppgjörsins. Þetta hafi þau getað gert vegna stöðu sinnar sem framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og varastjórnarmaður í Þorbirni Fiskanesi. Með þessu hafi þau getað samið um fjármögnun yfirtöku Þorbjarnar Fiskaness á hagstæðu verði. Þetta hafi þau ekki tilkynnt öðrum hluthöfum. Þetta hafi ekki verið gert í þágu annarra hluthafa heldur í þeirra eigin þágu. Þau hafi því notfært sér aðstöðu sína til persónulegs ávinnings og brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart félaginu og öðrum hluthöfum. Á því beri þau bótaskyldu samkvæmt 134. gr. hlutafélagalaga og almennu sakarreglunni. Jafnframt telur stefnandi stefnda Íslandsbanka bera ábyrgð á þessu sem beinum þátttakanda í brotinu. Byggist það á almennu sakarreglunni. Um lagarök vísast til laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, laga um hlutafélög nr. 2/1995, laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, almennra varúðarskyldna banka og fjármálafyrirtækja og almennu sakarreglunnar. Þá vísast um dráttarvexti til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu stefnanda vísast svo loks til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður og lagarök stefnda Íslandsbanka hf. Um óheimila ráðstöfun hluta. Varðandi þessa málsástæðu tekur stefndi fram, að sá starfsmaður stefnda sem sá um umrædd viðskipti, Einar Örn Ólafsson, náði ekki afriti af samtölum við alla seljendur í Fiskaneshópnum. Ekki liggur fyrir afrit af samtali við stefnanda. Ástæðu þess að ekki var talin þörf á sannanlegu umboði til þessara kaupa frá öllum seljendum var meðal annars að rekja til þess, að stefnda var um það kunnugt að seljendur höfðu í samningaferlinu komið fram sem heild og munnlegar staðfestingar höfðu borist frá forsvarsmönnum hópsins þess efnis að allir hefðu staðfest vilja til að selja hluti sína á genginu 6 til meðstefndu. Samtöl Einars Arnar við fjölda einstaklinga innan hópsins gáfu auk þess fullt tilefni til að ætla að fullkomin samstaða væri innan hópsins um sölu til meðstefndu. Stefndi telur að viðskiptin hafi gengið hratt fyrir sig og staðfestingu á þeim hafi verið aflað á skömmum tíma eftir lok venjulegs vinnudags mánudaginn 16. febrúar 2004. Stefndi telur það skipta mestu máli að hann hafi ekki getað ráðstafað hlutum seljenda til meðstefndu án samþykkis þeirra fyrrnefndu. Bréfin voru vistuð hjá fjármálastofnunum sem rétt hafa til milligöngu um eignaskráningar í verðbréfamiðstöð skv. 10. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa, sbr. 14. gr. reglugerðar nr. 397/2000. Einungis reikningsstofnun sem eigandi hluta hefur gert samning við er heimilt að hafa milligöngu um eignaskráningar í verðbréfamiðstöð og framselja eignir hans inn á svokallað hlutlaust svæði verðbréfamiðstöðvar. Reikningsstofnun getur einungis flutt þá hluti sem eru á VS-reikningum í vörslu stofnunarinnar og þá með samþykki eiganda hlutanna. Af þessu leiðir að stefndi gat ekki einhliða sótt aðra hluti en þá sem voru í eigu aðila sem áttu VS-reikning í vörslu stefnda. Þetta er ástæða þess að í hljóðrituðum samtölum starfsmanns stefnda við seljendur var iðulega tekið fram að viðkomandi þyrfti að gera ráðstafanir til þess að færa bréfin inn á hlutlausa svæðið. Í tilviki stefnanda voru hlutabréfin vistuð á VS-reikningi í vörslu Landsbanka Íslands hf. Stefndi gat því ekki ráðstafað bréfunum án atbeina eiganda þeirra og Landsbanka Íslands hf. Í ljósi þess að bréfin reyndust laus til ráðstöfunar inni á hlutlausa svæðinu þegar á reyndi er augljóst að stefnandi hefur óskað eftir því við Landsbanka Íslands hf. að bréfin yrðu framseld inn á hlutlausa svæðið og bankinn orðið við þeirri beiðni. Með vísan til framangreinds telur stefndi sýnt að ómöguleiki hafi verið fyrir hendi til ráðstöfunar hluta stefnanda til meðstefndu ef ekki hefði komið til samþykki stefnanda og milliganga viðskiptabanka stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Af því leiðir að krafa stefnanda um bætur á þeim grundvelli að ráðstöfunin hafi verið ólögmæt á sér enga stoð. Stefndi vísar jafnframt til þess að hafi hlutabréf stefnanda verið framseld af VS-reikningi hans hjá Landsbanka Íslands hf. í heimildarleysi, svo sem stefnandi virðist halda fram, þá verður tjón sem rekja mætti til slíkrar háttsemi einungis sótt til Landsbanka Íslands hf. og/eða Verðbréfamiðstöðvar Íslands hf., sbr. 28. - 30. gr. laga nr. 131/1997. Þeirri kröfu verður ekki beint gegn stefnda. Auk tilvísunar til laga nr. 131/1997 og reglugerðar nr. 397/2000 samkvæmt framansögðu vísar stefndi til reglna Verðbréfaskráningar Íslands hf. og staðfestingar frá forstöðumanni lögfræðisviðs Verðbréfaskráningar Íslands hf. Um tímasetningu viðskipta. Stefndi mótmælir sem röngum fullyrðingum stefnanda að samningar hafi tekist við Granda hf. um kaup á hlut félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. áður en samningar tókust við stefnanda. Stefndi ítrekar tímaröð atvika eins og þau birtast í gögnum málsins og málavaxtalýsingu. Af þeirri lýsingu megi glöggt sjá að frá samningum með kaupum á bréfum stefnanda og annarra í Fiskaneshópnum, var gengið mánudaginn 16. febrúar. Tilkynnt var um viðskiptin til regluvarðar Þorbjarnar Fiskaness hf. og Kauphallar Íslands hf. strax að morgni þriðjudagsins 17. febrúar. Stefnda er ekki kunnugt um að neinir samningar hafi fyrir þann tíma tekist um kaup á hlutum Granda hf. Af tilkynningu Kristjáns Loftssonar, stjórnarmanns í Granda hf., til regluvarðar að morgni þriðjudagsins 17. febrúar um að félagið hyggist selja hluti sína í Þorbirni Fiskanesi hf. er ljóst að hlutunum hafði ekki verið ráðstafað á þeim tíma. Óskað er eftir afstöðu regluvarðar til væntanlegra viðskipta. Það er því fyrst eftir þetta tímamark sem viðskiptin áttu sér stað. Flöggun Granda hf. kl. 16:00 þennan sama dag staðfestir enn frekar að viðskiptin áttu sér ekki stað fyrr en síðar þennan sama dag. Stefndu telja framangreinda málsástæðu stefnanda alfarið reista á fullyrðingu sem samkvæmt framangreindu sé augljóslega röng. Ljóst er að stefndi fékk fyrst vitneskju um vilja Granda hf. til að selja hluti félagsins í Þorbirni Fiskanesi hf. síðari hluta þriðjudagsins 17. febrúar. Þegar af þeirri ástæðu ber að hafna þessari málsástæðu stefnanda. Þá ber jafnframt að líta til þess að stefndi var í þessum viðskiptum eingöngu milligönguaðili milli stefnanda og meðstefndu en keypti hvorki né seldi í eigin nafni. Ákvörðun um verð í viðskiptunum var því alfarið stefnanda og meðstefndu en ekki stefnda. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Stefndi bendir á að hann gerði samning við meðstefndu 3. febrúar 2004 þar sem stefndi tók að sér margvíslega aðstoð og ráðgjöf við meðstefndu í tengslum við fyrirhuguð kaup þeirra á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. Sá samningur breytir engu um þá staðreynd að kaup stefnda á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. voru í nafni og á áhættu stefnda. Í samningi stefnda við meðstefndu er ekki að finna ákvæði um kauprétt meðstefndu eða sölurétt stefnda og engum öðrum samningum var til að dreifa, hvorki munnlegum né skriflegum. Stefndi bar því alfarið áhættu af eigin kaupum og átti enga kröfu til þess að meðstefndu keyptu þá hluti síðar. Af þessu leiðir að stefnda var rétt og skylt að tilkynna um kaupin til Kauphallar Íslands hf. þegar verulegum eignarhlut var náð í skilningi 27. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Stefndi telur ljóst að ekki séu nokkrar forsendur til að túlka samning stefnda við meðstefnda frá 3. febrúar 2004 svo að meðstefndu hafi eftir gerð þess samnings átt að telja eignarhluta stefnda til síns eigin. Í 28. gr. laga um verðbréfaviðskipti eru talin upp í 9 töluliðum atriði sem líta ber til við afmörkun eignarhluta hvers hluthafa. Ekkert þeirra atriða sem þar eru upp talin eiga við um samningssamband stefnda og meðstefndu. Stefndi bendir á, að Fjármálaeftirlitið hafi tekið kaup stefnda á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. og sölu á þeim hlutum til meðstefndu til skoðunar skömmu eftir að þau viðskipti áttu sér stað. Rannsókn Fjármálaeftirlitsins tók til þeirra samninga sem þarna lágu að baki, þar með ráðgjafarsamnings stefnda og meðstefndu, og þess hvort rétt hafi verið staðið að flöggunum vegna umræddra kaupa. Niðurstaða Fjármálaeftirlitsins var sú að ekki væri ástæða til að grípa til neinna aðgerða og málinu var lokað í maí 2004. Vegna tilvísunar stefnanda til ákvæða 45. og 47. gr. laga um verðbréfaviðskipti tekur stefndi fram að með vísan til framangreinds leiki enginn vafi á því að meðstefndu stóðu réttilega að samskiptum við regluvörð vegna kaupa í Þorbirni Fiskanesi hf. og starfsmenn stefnda urðu einskis áskynja sem gaf ástæðu til að ætla að kaup meðstefndu færu í bága við ákvæði IX. kafla laga um verðbréfaviðskipti. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Stefndi hafnar þessari málsástæðu stefnanda. Stefndi telur fyrir það fyrsta ljóst að meðstefndu hafi ekki búið yfir neinum innherjaupplýsingum á þeim tíma sem hér skiptir máli. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga um verðbréfaviðskipti er með innherjaupplýsingum átt við „upplýsingar um útgefanda verðbréfa, verðbréfin sjálf eða önnur atriði sem ekki hafa verið gerðar opinberar en eru líklegar til þess að hafa áhrif á markaðsverð fjármálagerninga ef opinberar væru.“ Samkvæmt þessu þurfa upplýsingar um útgefanda verðbréfa að uppfylla tvenns konar skilyrði til að geta talist til innherjaupplýsinga, þ.e. í fyrsta lagi að þær hafi ekki verið gerðar opinberar og í öðru lagi að þær séu líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð verðbréfanna ef opinberar væru. Stefnandi hefur sem fyrr segir vísað til þess að fjárhagsstaða Þorbjarnar Fiskaness hf. hafi verið afar óljós þar sem það hafi gerst frá níu mánaða uppgjöri að hlutafé í Kára GK 146 ehf. hafi verið yfirtekið. Stefndi tekur fram að í málinu liggi fyrir tilkynning Þorbjarnar Fiskaness hf. til Kauphallar Íslands hf., dags. 10. nóvember 2003, um kaup á öllu hlutafé í Kára GK 146 ehf. Í tilkynningunni er jafnframt gerð grein fyrir því að eign hins yfirtekna félags hafi verið nánar tilgreind aflahlutdeild og aflamark. Samkvæmt þessu liggur því fyrir að þau atvik sem stefnandi telur til marks um að stefndi hafi búið yfir innherjaupplýsingum höfðu verið gerð opinber löngu áður en til þeirra kaupa kom sem deilt er um í málinu. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða telst opinber birting hafa átt sér stað þegar tilkynning er komin til kauphallar sem tekið hefur verðbréfin til opinberrar skráningar og hefur verið miðlað til kauphallaraðila í samræmi við reglur sem stjórn kauphallarinnar setur. Stefndi telur engan vafa leika á því, að kaupin á Kára KG 146 ehf. voru birt með fullnægjandi hætti. Þessu til viðbótar bendir stefndi á, að engar óvæntar breytingar urðu á afkomu Þorbjarnar Fiskaness hf. á þeim mánuðum sem liðu frá birtingu 9 mánaða uppgjörsins þar til þau viðskipti áttu sér stað sem deilt er um í málinu. Samanburður á 9 mánaða uppgjöri og ársreikningi staðfestir að engar breytingar urðu á afkomutölum til ársloka 2003 sem máli geta skipt í þessu sambandi. Hér má jafnframt benda á að þegar meðstefndu tilkynntu regluverði Þorbjarnar Fiskaness hf. 16. febrúar 2004 um að óstofnað félag í þeirra eigu myndi hugsanlega eiga viðskipti með hlutabréf í félaginu þá staðfesti regluvörður að hann sæi ekkert því til fyrirstöðu þar sem ekkert benti til að væntanlegt uppgjör yrði frábrugðið því sem fyrri uppgjör gáfu tilefni til að ætla. Þegar af þeirri ástæðu að meðstefndu bjuggu ekki á umræddum tíma yfir innherjaupplýsingum er ljóst að stefndi bjó ekki yfir neinum slíkum upplýsingum. Þá ber jafnframt að vekja athygli á því, að þeir starfsmenn stefnda sem stóðu að kaupum stefnda á hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. eru ekki þeir hinir sömu og tóku ákvörðun um fjármögnun kaupa meðstefndu. Starfsmaður fyrirtækjaráðgjafar, Einar Örn Ólafsson, annaðist þessi kaup stefnda. Fjármögnun kaupa meðstefndu annaðist hins vegar lánastjóri stefnda. Engar upplýsingar um rekstur Þorbjarnar Fiskaness hf. fóru á milli umræddra starfsmanna stefnda. Stefnandi vísar jafnframt til ákvæða 13. og 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Umræddum ákvæðum er ætlað að fyrirbyggja að fjármálafyrirtæki sem búa yfir innherjaupplýsingum um útgefendur verðbréfa geti nýtt þær upplýsingar til hagsbóta fyrir aðra viðskiptamenn eða eftir atvikum til eigin fjárfestinga. Í ljósi þess að stefndi bjó sannanlega ekki yfir neinum innherjaupplýsingum verður ekki séð að þessi lagatilvísun stefnanda hafi nokkra sjálfstæða þýðingu. Stefndi tekur fram, að hann hafi sett ítarlegar verklagsreglur sem ætlað er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í starfsemi bankans og draga úr hættu á að fyrirfram megi draga í efa óhlutdrægni starfsmanna við meðferð og afgreiðslu einstakra mála. Í reglunum er m.a. mælt fyrir um aðskilnað á milli deilda, þ.e. svokallaða Kínamúra. Þessar reglur hafa verið samþykktar af Fjármálaeftirlitinu. Fjármálaeftirlitið kom á starfsstöð stefnda skömmu eftir viðskiptin með bréfin í Þorbirni Fiskanesi hf. og fór yfir samninga tengda þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar og sá ekki ástæðu til að gera athugasemdir við starfsaðferðir stefnda. Stefndi telur ljóst að starfsmenn bankans hafi í engu misnotað trúnaðarupplýsingar eða nýtt sér slíkar upplýsingar í ágóðaskyni fyrir bankann eða til að mismuna viðskiptavinum bankans. Um markaðsmisnotkun. Stefndi áréttar það sem áður hefur komið fram um að kaup á hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. 11. og 13. febrúar hafi verið fyrir eigin reikning bankans og á hans áhættu. Fullyrðingar stefnanda um að meðstefndu hafi verið raunverulegir kaupendur eru rangar. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki byggt á því að stefndi hafi brotið gegn 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti með því að veita markaðnum rangar upplýsingar. Stefndi vekur jafnframt athygli á því, að ákvörðun verðs í viðskiptum stefnanda og meðstefndu átti sér stað með samningsgerð þeirra á milli. Stefndi kom ekki að þeim gerningi á annan hátt en þann að sjá um frágang þeirra viðskipta, þ.e. með því að annast milligöngu um greiðslu fyrir hlutaféð og færslu hlutafjárins yfir á VS-reikninga meðstefndu. Vandséð er hvernig stefndi gat mögulega haft í frammi blekkingar gagnvart markaðnum eða stefnanda í þeim viðskiptum. Þá ber jafnframt að líta til þess að stefnanda var fullkomlega kunnugt um það hver gagnaðili í viðskiptunum var. Stefnandi getur ekki haldið því fram nú að hann hafi verið í einhverri villu um það hver kaupandi bréfanna var. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Stefndi hafnar þessari málsástæðu og ítrekar þau sjónarmið að hvorki meðstefndu né starfsmenn stefnda hafi búið yfir innherjaupplýsingum þegar kaupin áttu sér stað. Fullyrðingar um að meðstefndu hafi nýtt sér einhverjar slíkar upplýsingar sem ekki hafi verið aðgengilegar öðrum til að kaupa hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. á hagstæðu verði eiga að mati stefnda ekki við nokkur rök að styðjast. Stefndi telur þvert á móti að gengi í viðskiptum við stefnanda hafi verið hærra en stefnandi hefði mögulega getað fengið við sölu á markaði. Um umsamið verð í viðskiptunum og vitneskju stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins um verðmæti Þorbjarnar Fiskaness hf. vísast að öðru leyti til umfjöllunar hér á eftir. Stefndi mótmælir því sérstaklega að hann geti borið ábyrgð á meintum brotum meðstefndu gegn ákvæðum 76. gr. hlutafélagalaga. Til þess skortir öll skilyrði bótaábyrgðar á grundvelli almennu sakarreglunnar. Um málatilbúnað stefnanda og grundvöll bótakröfunnar. Stefndi telur að sýnt hafi verið fram á að hann hafi í engu brotið gegn réttarreglum í þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar. Þá telur stefndi að jafnvel þótt skilyrði um sök væri uppfyllt þá hafi skilyrði um orsakatengsl slíks réttarbrots og meints tjóns stefnanda ekki verið uppfyllt. Loks telur stefndi að gögn málsins styðji ekki á nokkurn hátt fullyrðingar stefnanda um að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna sölu hlutafjáreignar í Þorbirni Fiskanesi hf. Málflutningur stefnanda er að stórum hluta reistur á þeirri forsendu að stefndu í þessu máli hafi sammælst um að blekkja stefnanda og markaðinn í heild. Þannig hafi stefndi brotið gegn ýmsum ákvæðum laga með því að fara með kaup á hlutum í Þorbirni Fiskanesi hf. sem sín eigin þrátt fyrir að þau hafi í raun verið fyrir reikning meðstefndu. Jafnvel þótt gengið yrði svo langt að fallast að einhverju marki á þessa framsetningu stefnanda þá er með öllu ósannað að þessi meintu röngu skilaboð inn á markaðinn hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Engin gögn liggja fyrir í málinu sem styðja þá fullyrðingu stefnanda að rangar tilkynningar hafi leitt til minni eftirspurnar eða lægra verðs á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. Stefndi bendir á það í þessu sambandi að gengi í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi síðustu mánuði fram að kaupum meðstefndu legið í kringum 5. Áður hefur verið vikið að því að engin breyting varð á rekstri Þorbjarnar Fiskaness hf. síðustu mánuðina fyrir hin umþrættu viðskipti sem áhrif gat haft á verð hluta í fyrirtækinu. Allar upplýsingar um fyrirtækið sem máli gátu skipt við verðmat á fyrirtækinu voru opinberar á þeim tíma þegar viðskiptin áttu sér stað. Stefndi telur að einstaklingar innan Fiskaneshópsins hafi um nokkurn tíma fyrir viðskiptin freistað þess að selja hluti sína á markaði á gengi sem var ekki hærra en 6,0 en án árangurs. Stefnandi og aðrir innan Fiskaneshópsins voru ekki í neinni villu um það, þegar hlutaféð í Þorbirni Fiskanesi hf. var selt, hverjir stóðu að baki viðskiptunum. Forsvarsmenn Fiskaneshópsins sömdu beint við meðstefndu um gengi í viðskiptunum. Stefndi telur að bæði faðir stefnanda, Dagbjartur Einarsson, og bróðir, Eiríkur Dagbjartsson, útgerðarstjóri stefnda, hafi komið að viðræðunum. Umtalsverðar samningaviðræður munu hafa átt sér stað og stefndi telur að leitað hafi verið ráðgjafar frá Landsbanka Íslands hf. um hugsanleg kaup hluthafa sem tilheyrðu Fiskaneshópnum á hlutum meðstefndu á sama gengi. Þær áætlanir gengu hins vegar ekki eftir og hópurinn í heild virðist hafa séð það sem betri kost að selja eigin hlut á því gengi. Í ljósi þessa aðdraganda og vitneskju stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins um hver kaupandi bréfanna var verður ekki á því byggt af hálfu stefnanda að hann hafi látið blekkjast af meintum villandi upplýsingum til markaðarins. Stefndi vísar í þessu sambandi m.a. til greina eins forsvarsmanna Fiskaneshópsins, Willards Fiske Ólasonar, sem birtust í Morgunblaðinu 15. mars og 4. apríl 2004. Í umræddum greinum er staðfest að fyrrum eigendur Fiskaness hafi frá upphafi viðskipta stefnda með bréf í Þorbirni Fiskanesi hf. vitað af samstarfi stefnda og meðstefndu. Þá er enn fremur vísað til þess að þessi sami hópur hafi vitað hver stóð á bak við kaup stefnda 11. og 13. febrúar, enda hafi meðstefndu gert grein fyrir því sjálfir. Samkvæmt þessu töldu fyrrum eigendur Fiskaness frá upphafi að meðstefndu stæðu að baki kaupum stefnda. Verði talið að tilkynningar stefnda til Kauphallar Íslands hf. um þessi viðskipti hafi verið rangar er ljóst að meðlimir Fiskaneshópsins geta ekki byggt bótakröfu á því að þeir hafi látið blekkjast af þessum tilkynningum. Vegna fullyrðinga stefnanda um að sala á genginu 6 hefði aldrei átt sér stað ef upplýsingar um gengi í viðskiptum við Granda hf. hefðu legið fyrir skal tekið fram að öllum hluthöfum í Fiskaneshópnum var það fullkomlega ljóst að líkur voru til þess að eignarhluti Granda hf. væri ekki falur nema á gengi sem væri hærra en 6. Til þess lágu ástæður sem ekki verða raktar hér en verða án efa upplýstar af meðstefndu. Þá telur stefndi jafnframt að Fiskaneshópurinn hafi kannað hvert líklegt verð á hlutum Granda hf. myndi verða þegar meðlimir hans könnuðu möguleika á að kaupa hlut meðstefndu. Stefndi telur lítt stoða fyrir stefnanda að krefjast bóta á þeim grunni að til viðskiptanna hefði ekki komið ef vitað hefði verið að Grandi hf. myndi selja á hærra gengi. Stefndi telur rétt að taka fram að aldrei hefði getað orðið af kaupum meðstefndu á hlut stefnanda og annarra innan Fiskaneshópsins á hærra gengi en 6,0, enda voru engar forsendur til kaupa á öllu hlutafé í félaginu á hærra gengi. Þá er ljóst að fjármögnun til kaupanna á slíku gengi hefði ekki fengist frá stefnda. Stefnandi seldi á gengi sem á þessum tíma var það hæsta sem í boði var. Hærra gengi í síðari viðskiptum verður ekki rakið til ólögmætra athafna stefnda eða meðstefndu. Stefnandi á enga kröfu til þess að annað verð gildi en um var samið. Að því er varðar þær málsástæður stefnanda sem lúta að meðferð innherjaupplýsinga þá liggur fyrir að jafnvel þótt talið yrði að einhverjar slíkar upplýsingar hafi verið fyrir hendi þá bjuggu einstaklingar innan Fiskaneshópsins yfir sömu upplýsingum, enda voru nokkrir þeirra fruminnherjar í félaginu. Meðal þeirra var bróðir stefnanda, Eiríkur Dagbjartsson, útgerðarstjóri stefnda. Stefnandi ásamt öðrum þeim sem höfðað hafa mál gegn stefnda komu fram sem einn hópur í samskiptum við stefndu. Vitneskja fruminnherja innan hópsins sem gegndu lykilhlutverki í samningaviðræðum við meðstefndu gerir það að verkum að því verður ekki haldið fram af stefnanda eða öðrum innan Fiskaneshópsins að þeir hafi ekki haft sömu forsendur og meðstefndu til að meta verðmæti hlutabréfa í Þorbirni Fiskanesi hf. Verði á annað borð talið að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti með aðkomu sinni að framangreindum viðskiptum telur stefndi ljóst samkvæmt framansögðu að ekki verði sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rakið verði til slíkra meintra brota. Engar forsendur eru til einkaréttarlegra krafna af því tagi sem stefnandi hefur sett fram. Í því tilviki að sannað teldist að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum laganna kæmi einungis til álita að beita viðurlögum gegn stefnda eða eftir atvikum starfsmönnum félagsins. Sem fyrr segir hefur sú stofnun sem hefur með höndum eftirlit með starfsemi stefnda og hefur á að skipa fjölda sérfræðinga á þessu sviði ekki séð ástæðu til aðgerða vegna þeirra viðskipta sem hér hafa verið til umfjöllunar. Um framhaldsstefnu málsins. Í greinargerð stefnda í framhaldssök mótmælir stefndi því að upplausnar-andvirði Þorbjarnar Fiskaness hf. geti haft nokkra þýðingu í málinu. Í fyrsta lagi sé ljóst að verðmæti hlutafjár í sjávarútvegsfyrirtækjum ráðist ekki af upplausnarvirði þeirra heldur verðmyndun á markaði. Þorbjörn Fiskanes hf. hefði verið skráð á almennum hlutabréfamarkaði í rúm 6 ár þegar viðskiptin áttu sér stað. Aldrei á því tímabili hefði gengi bréfanna farið yfir 6 krónur á hvern hlut. Stefndi bendir á, að um viðskipti með hlutabréf sé að ræða og því eigi að leggja til grundvallar reynslu og upplýsingar sem liggja fyrir um slík viðskipti, en ekki eitthvert upplausnarverð. Stefndi bendir einnig á að stefnandi gat ekki knúið fram slit á félaginu til sölu eigna eða krafist innlausnar og átti enga kröfu, hvorki gegn stefndu né öðrum, á því að verðmæti hlutafjár hans í félaginu tæki mið af því að félaginu yrði slitið og allar eignir seldar. Stefndi mótmælir því að það mat sem fyrir liggur í málinu sé áreiðanlegur mælikvarði á verðmæti eigna Þorbjarnar Fiskaness hf., enda sé afar óljóst hvernig markaðurinn brygðist við svo umfangsmikilli eignasölu. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt og þess krafist að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti, enda hefur stefnandi enn ekki fært fram nein gögn sem sanna eða gera líklegt að hann hafi orðið fyrir fjártjóni af völdum stefnda. Málskostnaðarkrafan er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Málsástæður og lagarök stefndu, Gunnars, Eiríks og Gerðar Tómasarbarna og Þorbjörns Fiskaness hf. Stefndu mótmæla öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Þeir telja málsástæður stefnanda eiga það almennt sammerkt að þær séu byggðar á óljósum forsendum þar sem látið sé hjá líða að upplýsa um aðstæður eða atvik með fullnægjandi hætti. Þá tekur stefndi undir málsástæður meðstefnda eftir því sem þeir eiga samstöðu í málinu. Um óheimila ráðstöfun hluta. Stefndu telja málsástæður stefnanda að þessu leyti gott dæmi um málatilbúnaðinn og það hvernig leitast sé við að gefa ranga mynd af aðstæðum. Í lýsingu málavaxta í stefnu lýsir stefnandi atvikum hvað varðar sölu hans þannig að hann hafi engin samskipti átt við Íslandsbanka hf. og engum veitt umboð til þess að selja hlutafé sitt og að það hafi verið með óljósum hætti hvar og hvernig hlutabréf hans hafi komist í hendur meðstefnda Íslandsbanka hf. Stefnandi minnist hins vegar ekkert á það að hlutafé hans var geymt á reikningi hans hjá Landsbanka Íslands hf. og að þaðan hafi það verið afhent meðstefnda, Íslandsbanka hf., eftir beiðni hans að því er ætlað verður. Stefndu telja óhjákvæmilegt að stefnandi upplýsi um þennan þátt málsins og því er sérstakri áskorun beint til hans í lok greinargerðarinnar þess efnis. Stefndu gerðu síðdegis mánudaginn 16. febrúar samning um að kaupa allt hlutafé Fiskaneshópsins, þ.m.t. hlutafé stefnanda. Varð það niðurstaða þessara tveggja hópa hluthafa, fengin með samtölum fulltrúa þeirra. Kaupandi hlutabréfa stefnanda voru því stefndu fyrir hönd ÓK-1 ehf., sem þá var óstofnað. Samningur þessi náði til allra í Fiskaneshópnum, einnig þeirra sem þegar höfðu selt, en engum var þó skylt að selja. Þeir sem ekki vildu selja á þessu gengi eða vildu ekki selja af öðrum ástæðum gátu haldið bréfum sínum. Einn aðili úr Fiskaneshópnum, Eiríkur Óli Dagbjartsson, óskaði ekki eftir að selja og á hann enn sinn hlut í félaginu. Þeir sem hins vegar vildu samþykkja þennan samning og selja hlutabréf sín til stefndu á genginu 6 áttu að gera tvennt: Í fyrsta lagi að setja sig í samband við Íslandsbanka hf., sem annaðist viðskiptin fyrir hönd stefndu, til þess að gefa upp inn á hvaða reikning átti að greiða kaupverðið. Í öðru lagi að tilkynna þeim banka þar sem bréfin voru í vörslu, þ.e. þar sem þeir voru með svokallaðan VS-reikning, að bréfin væru seld og biðja viðkomandi banka um að afhenda hlutabréfin út á hlutlaust svæði þar sem Íslandsbanki hf. gæti sótt þau fyrir kaupanda þeirra. Í málinu liggja fyrir samskipti starfsmanns Íslandsbanka hf. við marga í Fiskaneshópnum. Í einhverjum tilfellum liggur ekki fyrir upptaka eða önnur gögn um það hver eða hvernig reikningsnúmeri einstakra seljenda var komið til Íslandsbanka hf. Stefndu telja þó að það geti ekki skipt máli þar sem óumdeilt er að stefnandi fékk greitt umsamið kaupverð fyrir bréfin inn á þann reikning sem vísað hafði verið til. Þeirri málsástæðu stefnanda að samþykki hans fyrir sölunni sé ósannað nema hægt sé að leggja fram upptöku af samþykki hans eða önnur skrifleg gögn, er mótmælt sem rangri. Stefndi telur að hafa verði í huga að stefnandi var annar aðili viðskiptanna og gátu þau ekki átt sér stað án hans atbeina. Einnig verður að hafa í huga að um er að ræða viðskipti með viðskiptabréf þar sem hönd selur hendi. Sönnun fyrir viðskiptum með viðskiptabréf er handhöfn bréfsins, áritað um framsal, en ekki upptaka eða önnur gögn um að viðkomandi hafi samþykkt söluna á einhverju tilteknu gengi. Er þetta grundvallarregla í kröfurétti varðandi viðskiptabréf. Stefndu benda á að 3. september 2001 voru hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. ógild og í stað þeirra komu rafbréf skv. lögum nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa. Hlutabréf eru viðskiptabréf og rafrænt skráð hlutabréf eru það einnig. Umrædd hlutabréf (rafbréf) voru framseld til stefnda ÓK-1 ehf. með afhendingu Landsbanka Íslands hf., þar sem þau voru vistuð á VS-reikningi stefnanda, á bréfunum út á svokallað hlutlaust svæði hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf. (VS) þar sem stefndi Íslandsbanki hf. færir þau á VS-reikning stefnda ÓK-1 ehf. Við lokafærslu hluta-bréfanna á reikning kaupanda, stefnda ÓK-1 ehf., þ.e. við skráningu þeirra á VS-reikning hans hjá Íslandsbanka hf., varð stefndi ÓK-1 ehf. réttur og lögmætur eigandi þeirra, sbr. 2. og 4. mgr. 16. gr. laga nr. 131/1997 um rafræna skráningu verðbréfa, með sama hætti og ef hann hefði móttekið réttilega framseld hlutabréf. Stefndu halda því fram, að eftir lokafærslu á hinu keypta hlutafé á VS-reikning ÓK-1 ehf. hjá Íslandsbanka hf., verði réttindi kaupanda yfir bréfunum, sem grandlauss framsalshafa, ekki vefengd, sbr. almennar reglur um framsal viðskiptabréfa, sbr. einnig 19. gr. laga nr. 131/1997. Stefnandi sé ekki að leita eftir ógildingu á framsali þeirra né byggi hann kröfurnar á þeim grunni, heldur krefst hann skaðbóta vegna þess sem hann telur hafa verið ólögmætar færslur á VS-reikningi hans. Sú krafa virðist byggjast á þeim misskilningi að meðstefndi Íslandsbanki hf. hafi fært hlutafé hans af VS-reikningi hans hjá Landsbanka Íslands hf. yfir til stefndu. Hið rétta er að aðeins Landsbanki Íslands hf., sem reikningsstofnun VS-reiknings stefnanda, sem gat fært hlutaféð af VS-reikningi, sbr. staðfestingu frá Verðbréfaskráningu Íslands hf. dags. 12. ágúst 2004. Meðal annars vegna sérstöðu rafbréfa að þessu leyti, þ.e. að þau teljast framseld athugasemdalausu framsali við færslu reikningsstofnunar á þeim á milli VS-reikninga, er hlutlæg ábyrgð lögð á reikningsstofnanir á öllum færslum og breytingum á VS-reikningum, sbr. 29. gr. laga nr. 131/1997. Felst í ákvæðinu lögbundin ábyrgð og jafnframt aðild að kröfum vegna mistaka eða ósamþykktra færslna á reikningum í Verðbréfamiðstöðinni (VS-reikningar). Verði tjónið rakið til mistaka Verðbréfamiðstöðvar Íslands hf. þá ber hún ábyrgðina gagnvart stefnanda, sbr. 28. gr., eða þessir tveir aðilar í sameiningu skv. 30. gr. verði ekki skorið úr því hvar mistökin liggja. Aðrir verða ekki gerðir ábyrgir vegna „ólögmætra“ færslna af VS-reikningi stefnanda og er því um aðildarskort að ræða varðandi þessa kröfu, skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu telja því að málsástæður stefnanda á hendur stefndu í þessum lið séu einnig algerlega órökstuddar og virðist engin tilraun gerð til þess að færa minnstu rök fyrir þeim eða tengja meinta ólögmæta háttsemi stefndu við einhverja tiltekna háttsemi. Um tímasetningu viðskipta. Varðandi þessa málsástæðu telja stefndu nægilegt að vísa til umfjöllunar um málavexti og tilkynningar um viðskiptin til Kauphallarinnar. Stefnandi, sem hluti af Fiskaneshópnum, átti aðild að viðræðum um yfirtöku á Þorbirni Fiskanesi hf., helgina 14.-15. febrúar og allan mánudaginn 16. febrúar 2004. Stefndu telja óhætt að fullyrða að í þessari vinnu Fiskaneshópsins með Landsbanka Íslands hf. hafi verið eftir því leitað hvort bréf Granda hf. væru til sölu og hafi þau fengið upplýsingar um að svo hafi verið. Ef önnur svör hefðu fengist frá Granda hf. er ljóst að fundahöld hópsins með Landsbankanum í 3-4 daga hafi verið tilgangslítil, enda hefðu stefndu þá þegar tryggt sér yfirráð yfir félaginu. Þá áttu stefndu og fulltrúar Fiskaneshópsins í viðræðum á mánudeginum um það að annar hópurinn skyldi kaupa hinn út og var þá báðum ljóst að hlutur Granda var ekki inni í þeirri umræðu. Málsástæða stefnanda að þessu leyti er þannig ekki aðeins röng heldur að mati stefndu sett fram gegn betri vitund og því ámælisverð. Um tímasetningu þessara viðskipta nægir að öðru leyti að vísa til framlagðra gagna. Fyrir liggur endurrit af samtölum við ýmsa aðila í Fiskaneshópnum á tímabilinu 16-19 á mánudeginum 16. febrúar 2004 þar sem skýrt kemur fram að samningur um að stefndu kaupi hlutafé hópsins á genginu 6 liggur þá þegar fyrir. Það er svo á þriðjudagsmorguninn 17. febrúar 2004 sem fulltrúi Granda hf. og skyldra félaga óskar eftir heimild til þess að selja, vegna væntanlegra viðskipta, enda voru þá viðræður á milli aðila hafnar. Það er hins vegar ekki fyrr en kl.15:44 sem fulltrúi þessara seljanda sendir staðfestingu á því að viðskipti hafi átt sér stað, en þau höfðu þá komist á skömmu áður, en allur þriðjudagurinn 17. febrúar fór í það að ná niðurstöðu með Granda hf. og tengdum aðilum um verð og hver skyldi greiða kostnað vegna viðskiptanna. Um brot á tilkynningarskyldu innherja. Stefndi heldur því fram að réttilega hafi verið staðið að „flöggun“ á þessum tíma, enda voru kaup meðstefnda Íslandsbanka hf. á hlutabréfum á hans áhættu og ábyrgð. Af hálfu stefndu hefði ekki komið til greina að kaupa nefnd hlutabréf af Íslandsbanka hf. nema það leiddi til þess að markmið um 51% hlutafjáreign næðist, enda höfðu stefndu ekkert með það að gera að auka hlut sinn úr 14% í 30%. Slíkt hefði litlu breytt og að engu leyti bætt úr óvissu um eignarhald á félaginu eða varið stefndu gegn yfirtöku, svo sem var markmið þeirra með aðgerðum sínum. Kaup meðstefnda í febrúar voru einnig án sérstaks samráðs eða samþykkis stefndu og því ljóst frá upphafi að meðstefndi framkvæmdi þessi viðskipti á eigin ábyrgð. Í því sambandi skiptir ekki máli þótt gera megi ráð fyrir að hvatinn til viðskiptanna hafi verið sá að stuðla að því að markmið samnings aðila um yfirtöku næðu fram að ganga, þ.e. að bankanum tækist að koma á samningum um kaup stefndu á nægilega miklu hlutafé til að ná meirihluta í félaginu, enda þóknun bankans bundin því skilyrði. Þá bendir stefndi á að Fjármálaeftirlitið hafi tekið viðskiptin til rannsóknar og niðurstaðan hafi verið sú að réttilega hafi verið staðið að flöggun af hálfu meðstefnda, Íslandsbanka hf. Stefndu hafna einnig að skilyrði almennu sakarreglunnar um skaðabætur utan samninga geti verið fyrir hendi, þrátt fyrir að talið yrði að brotið hafi verið gegn ákvæðum um flöggun. Nægir þar að nefna skilyrði um orsök og sennilega afleiðingu milli hins saknæma verknaðar og tjónsins. Einnig telja stefnendur það ósennilega og ósannaða málsástæðu að það hefði leitt til hækkunar á umsömdu kaupverði á milli aðila, mánudaginn 16. febrúar 2004, ef það hefði verið flaggað vikunni fyrr að stefndu en ekki meðstefndi, Íslandsbanki hf., hefðu aukið hlut sinn í félaginu. Ætti enda að vera óumdeilt að þegar sá samningur var gerður hafi báðir aðilar vitað, þ.e. stefndu og Fiskaneshópurinn, af áætlunum hvor annars um tilraun til yfirtöku og því vandséð hvernig málsástæður stefnanda um flöggun ættu að hafa haft áhrif á þá niðurstöðu sem fékkst á milli aðila um verð. Um innherjasvik og hrun Kínamúra. Málsástæður stefnanda í þessum hluta telur stefndi vera afar sérkennilegar, þar sem stefndu eru sökuð um innherjasvik. Í innherjasvikum felst að aðili sem býr yfir innherjaupplýsingum noti þær með þeim hætti að brjóti gegn 44. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Í tilfelli stefnanda byggir hann á því að stefndu hafi annars vegar búið yfir innherjaupplýsingum og átt viðskipti á grundvelli þeirra og hins vegar að stefndu hafi miðlað slíkum upplýsingum til meðstefnda, Íslandsbanka hf., sem síðan hafi átt viðskipti á grundvelli þeirra. Málsástæða þessi er afar sérkennileg vegna þess að í henni eru engar innherjaupplýsingar tilteknar eða tilgreindar, heldur látið við það sitja að halda því fram að öðrum en innherjum hafi verið óljós staða félagsins. Það eru hins vegar engin rök fyrir fullyrðingum um innherjasvik. Rökin sem færð eru fram fyrir hinni óljósu stöðu eru annars vegar að félagið Kári GK-46 ehf. hafi verið keypt og hins vegar að langt hafi verð liðið frá birtingu 9 mánaða uppgjörs. Skilgreiningu á innherjaupplýsingum er að finna í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 33/2003 og hljóðar hún svo: „Með innherjaupplýsingum er átt við upplýsingar um útgefanda verðbréfa, verðbréfin sjálf, eða önnur atriði sem ekki hafa verið gerðar opinberar en eru líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð fjármálagerninga ef opinberar væru.“ Stefndi bendir á að af þessari skilgreiningu megi sjá að engar „upplýsingar“, eða sú staðreynd að ekkert sérstakt sé að gerast í rekstri fyrirtækis, eru ekki innherjaupplýsingar. Það eru heldur ekki innherjaupplýsingar eða innherjasvik að eiga viðskipti með verðbréf þó að langt sé liðið frá birtingu síðasta uppgjörs, sbr. 44. gr. laga nr. 33/2003. Stefndu telja það einkennilegast við þessa málsástæðu, að nokkur tími er liðinn frá því að þessi viðskipti áttu sér stað og ársreikningur fyrir árið 2003 var birtur þann 31. mars 2004. Hafi því verið um það að ræða að óbirtar hafi verið einhverjar innherja-upplýsingar um félagið í febrúar 2004 þá hafa þær auðvitað þegar komið fram. Einnig benda stefndu á það að „Fiskaneshópurinn“ eigi „fulltrúa“ í stjórn, Rúnar Björgvinsson, og í hópi stjórnenda félagsins, þ.e. útgerðarstjóra, Eirík Óla Dagbjartsson, og fjármálastjóra, Ottó Hafliðason, sem starfa báðir enn hjá félaginu. Fulltrúum Fiskaneshópsins var því ekki síður ljóst en stefndu hvað væri að gerast í rekstri félagsins á þessum tíma eða réttara sagt, þessum aðilum var auðvitað fullljóst að ekkert sérstakt var að gerast í rekstrinum á þessum tíma, og því var ekki um neinar „innherjaupplýsingar“ að ræða. Viðskipti innherja eru háð sérstökum reglum sbr. 51. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Felast þessar reglur m.a. í því að innherjar þurfa að fá leyfi regluvarðar félagsins áður en þeir eiga viðskipti með hlutabréf í félaginu. Er regluverði óheimilt að veita leyfi fyrir viðskiptunum ef óbirtar eru upplýsingar sem áhrif geta haft á verðmæti hlutabréfanna, þ.e. ef innherjaupplýsingar eru fyrir hendi í félaginu. Eftir þessum reglum fóru stefndu og veitti regluvörður leyfi fyrir viðskiptum þeirra, sem og annarra innherja á þessum tíma, sem auðvitað staðfestir að engar innherjaupplýsingar hafi þá verið fyrir hendi. Hugmyndir stefnanda um að meðstefndi, Íslandsbanki hf., hafi fengið einhverjar innherjaupplýsingar vegna vinnu með stefndu í málinu eru auðvitað rangar. Í fyrsta lagi var ekkert að gerast í rekstri félagsins á þessum tíma, þannig að engar „innherja-upplýsingar“ voru til staðar. Í öðru lagi eru upplýsingar sem stjórnendur geta veitt við þessar aðstæður þær sömu og markaðurinn hefur yfir að ráða, þ.e. síðustu uppgjör og upplýsingar um breytingar á rekstri frá síðasta uppgjöri, s.s. kaup og sala eigna, og svo að lokum hvort nokkuð óvænt hafi gerst í rekstrinum sem geti haft áhrif á næsta uppgjör. Þessi atriði eru öll tilkynningaskyld og um þau tilkynnt, þ.e. varðandi uppgjör og breytingar á rekstri (t.d. kaup á Kára GK-46 ehf.) og ef óvæntar breytingar verða í rekstrarumhverfinu þá ber félaginu að senda frá sér tilkynningu um það, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulega tilboðsmarkaði, sbr. einnig 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 433/1999. Að öðru leyti er rekstrarumhverfi sjávarútvegsfyrirtækja hvað varðar daglegan rekstur mjög opið og gagnsætt. Þar skipta mestu aflabrögð, verð á mörkuðum og gengi gjaldmiðla, en allt eru þetta opinberar upplýsingar. Um markaðsmisnotkun. Stefndu halda því fram að þessi málsástæða stefnanda sé sama marki brennd og margar fyrri, þ.e. að hún byggist á tilbúnum málavöxtum, í þessu tilfelli þeim að stefnandi hafi þegar hann seldi hlutafé sitt ekki vitað að stefndu væru kaupendur þess. Stefndu mótmæla þessu sem röngu, sbr. það sem áður hefur komið fram um málavexti, en einnig má vísa til Morgunblaðsgreinar Willards Ólasonar frá 4. apríl 2004. Um brot á trúnaðarskyldum gagnvart almennum hluthöfum. Stefndu er ekki kunnugt um að stefnandi hafi upplýsingar um viðskiptakjör þeirra hjá Íslandsbanka hf. og því telur stefndu vandséð á hvað grunni stefnandi treystir sér til þess að setja fram málsástæðu eða fullyrðingu sem þessa. Stefndu telja að hér sé aftur byggt á því að fyrir hendi hafi verið „innherjaupplýsingar“ í félaginu í febrúar 2004. Varðandi skilgreiningu á innherjaupplýsingum og um umfjöllun að þessu leyti vísast til þess sem fyrr segir. Þar fyrir utan gætu atvik sem þau sem stefnandi byggir á, þ.e. að hluthafi og stjórnandi í félagi semdi við viðskiptabanka sinn um góð kjör gegn veði í hlutafé í félaginu, með því að hann sannfærði viðskiptabankann um trausta stöðu félagsins eða hátt verð hlutabréfanna, aldrei talist brot gegn 76. gr. hlutafélagalaga. Vantar í þessu dæmi að uppfylla bæði meginskilyrði þess að brot geti verið til staðar skv. greininni. Er það vegna þess að hluthafinn/stjórnandinn kemur í því tilfelli ekki fram fyrir hönd félagsins eða misnotar heimild sína til að koma fram fyrir hönd þess og hann aflar sér ekki ávinnings á kostnað félagsins eða annarra hluthafa. Stefndu telja málsástæðu stefnanda að þessu leyti ekki aðeins efnislega ranga heldur falli „brotalýsing“ stefnanda ekki undir ákvæði þeirrar greinar sem vísað er til. Þá gerir stefnandi ekki sjálfstæða tilraun til að tengja kröfu sína um bætur við meint tjón af þessari ástæðu eða fjallar um grundvöll eða önnur skilyrði bótakröfunnar og því er hún stórlega vanreifuð. Stefndu telja það skyldu stefnanda skv. grein þessari að sýna fram á hver hafi verið ávinningur stefndu af lántökunni og að hvaða leyti sá ávinningur hafi verið á kostnað stefnanda sem hluthafa í félaginu. Um málatilbúnað stefnanda og grundvöll bótakröfunnar. Kröfur á hendur stefndu Eiríki, Gunnari og Gerði eru í nokkrum tilfellum settar fram með þeim hætti, að því er haldið fram að þau beri ábyrgð á meintri saknæmri háttsemi meðstefnda, Íslandsbanka hf., vegna þess að meðstefndi, Íslandsbanki hf. á að hafa framkvæmt hina saknæmu háttsemi að undirlagi og með þátttöku stefndu. Hins vegar er í engu þessara tilfella gerð tilraun til þess að sýna fram á eða færa sönnur fyrir hinni saknæmu háttsemi, heldur er látið nægja að setja þessa fullyrðingu fram. Stefndu mótmæla þessum málsástæðum og hafna því, að þau hafi stýrt meðstefnda, Íslandsbanka hf., til saknæmra verka eða tekið þátt í þeim. Þá byggja stefndu á því að sá sem krefst skaðabóta úr hendi annars aðila hafi sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði almennu sakarreglunnar séu uppfyllt og að ekki nægi í því sambandi órökstuddar og ósannar fullyrðingar, jafnvel þótt þær séu endurteknar. Kröfur á hendur stefnda ÓK-1 ehf. (nú Þorbirni Fiskanesi hf., eftir sameiningu) eru rökstuddar með tilvísun til 2. mgr. 10.gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Ákvæðið fjallar um yfirtöku á löggerningum eftir stofnun félagsins í samræmi við stofnsamning eða skv. ákvörðun félagsins sjálfs. Undir ákvæðið verður ekki fellt það tilvik að félagið eigi að takast á hendur ábyrgð á meintum skaðaverkum hluthafa þess, svo sem stefnandi byggir á. Málshöfðun á hendur félaginu er því algerlega tilefnislaus. Varðandi umfjöllun um tjón og bætur í málatilbúnaði stefnanda benda stefndu á að stefnandi byggi kröfur sína á almennum ólögfestum reglum skaðabótaréttarins um skaðbætur utan samninga. Í málsástæðum sínum reynir stefnandi yfirleitt að sýna fram á saknæmi tiltekinnar háttsemi en í engu tilfelli leitast hann við að sýna fram á að önnur skilyrði til greiðslu skaðabóta séu fyrir hendi, þ.e. að hin saknæma háttsemi hafi valdið stefnanda tjóni og að umrætt tjón sé hvort tveggja orsök og sennileg afleiðing hinnar saknæmu háttsemi. Telja stefndu þannig, að jafnvel þó svo fallist væri á að þau hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, uppfylli málatilbúnaður stefnanda ekki skilyrði einkamálalaga til þess að hægt sé að dæma honum bætur vegna þeirrar háttsemi. Fyrir því vantar einfaldlega málsástæður og lagarök sem stefndu gætu tekið afstöðu til í vörn sinni. Verði talið að skilyrði séu fyrir því að dæma stefndu til greiðslu bóta er kröfum stefnanda mótmælt sem allt of háum og í því tilfelli er krafist lækkunar. Um framhaldsstefnu málsins. Í greinargerð sinni vegna framhaldsstefnunnar mótmæla stefndu því að metið upplausnarverð félagsins gefi einhverja vísbendingu um verð hlutafjár stefnanda og því hefur framlögð matsgerð enga þýðingu eða sönnunargildi að mati stefndu. Hefði stefnandi viljað fá mat á verðmæti hlutafjár síns var stefnanda í lófa lagið að óska eftir slíku mati. Er það alkunna að verð á hlutafé í stórum sjávarútvegsfélögum tekur ekki mið af upplausnarverði þeirra heldur væntum hagnaði af rekstri viðkomandi félags, svo sem almennt á við um önnur félög. Þá eru engin dæmi þess að stórt útgerðarfélag hafi verið leyst upp og allar eignir þess seldar og því eru spádómar um verð í svo umfangsmikilli eignarsölu ekki byggðir á reynslu eða raunhæfum dæmum. Einnig verður að líta til þess að hlutur stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf. var afar lítill og því átti stefnandi enga möguleika á því að knýja fram slit á félaginu og sölu eigna þess. Stefndu benda hins vegar á, að til séu ótal dæmi um sölu á hlutafé í stórum sjávarútvegsfélögum sem mörg hver hafi verið eða séu skráð á opinberum markaði. Í engu þeirra tilvika miðist verðið við upplausnarverð viðkomandi félags. Einnig liggja fyrir skráðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf., sem var skráð á almennum hlutabréfamarkaði, í rúm 6 ár. Félögin Þorbjörn hf., Fiskanes hf. og Valdimar hf. sameinuðust þann 30. júní 2000. Á þeim degi var gengi hlutafjár í félaginu 5,45. Frá sameiningu þessara félaga til þess að stefnandi seldi hlutafé sitt var verðmæti þess á almennum markaði almennt á bilinu 4 – 5,5 og aldrei á þessum tíma fór markaðsvirði hlutafjárins yfir gengið 6. Um sennilegt markaðsvirði hlutafjár stefnanda liggja því hvort tveggja fyrir upplýsingar og reynsla af viðskiptum með hlutafé í félaginu. Byggja stefndu einnig á því að það sé almenn regla í skaðabótarétti að leggja til grundvallar reynslu liðins tíma við mat á líklegum missi hagnaðar í framtíðinni. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er mótmælt og telja stefndu að ekki séu forsendur til þess að dæma dráttarvexti fyrr en frá dómsuppkvaðningu verði fallist á einhverjar kröfur stefnanda. Um málskostnaðarkröfu stefndu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991. V.Forsendur og niðurstaða. Í málinu deila tveir armar eru stóðu að Þorbirni Fiskanesi hf. í Grindavík. Annars vegar eru það stefndu Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður Tómasarbörn sem voru úr Þorbjörnsarminum og hins vegar stefnandi, sem tilheyrir Fiskaneshópnum. Hinn 3. febrúar 2004 gerði stefndi Íslandsbanki hf. samning við óstofnað yfirtökufélag nefnt Newco í eigu stefndu Eiríks, Gunnars, Gerðar Sigríðar og Stefáns Þorvaldar Tómassonar og Tómasar Þorvaldssonar. Samningurinn var gerður vegna fyrirhugaðra kaupa Newco á öllu hlutafé í Þorbirni Fiskanesi hf. nema hlutafé stefndu systkinanna og fjölskyldu þeirra og Tryggingamiðstöðvarinnar. Samningurinn varðaði ráðgjafarvinnu við yfirtökuferlið, vinnu við tilboðsgerð til hluthafa, samninga við seljendur, aðstoð við fjármögnun viðskiptanna og að annast framkvæmd yfirtöku-ferlisins. Samkvæmt samningnum átti engin áreiðanleikakönnun að fara fram og stefndi Íslandsbanki hf. tók enga ábyrgð á því, að áætlun um yfirtökuna tækist eða að unnt yrði að fjármagna yfirtökuna. Þóknun skyldi ekki greiðast Íslandsbanka nema Newco, systkinum og fjölskyldu þeirra og Tryggingamiðstöðinni hf. myndi takast að eignast samanlagt a.m.k. 51% hlutafjár í Þorbirni Fiskanesi hf. Stefndi Íslandsbanki hf. hóf kaup á hlutabréfum í Þorbirni Fiskanesi hf. og keypti þau í eigin nafni af þeim hluthöfum er þá vildu selja og án samráðs við aðra stefndu. Varðandi hlutabréf stefnanda og annarra í Fiskaneshópnum, þá voru þau ekki keypt af stefnda Íslandsbanka hf. heldur sá bankinn um að miðla þeim bréfum og var Newco kaupandi þeirra. Fiskaneshópurinn samanstendur af systkinum Birnu (eiginkonu Dagbjarts Einarssonar), Ingu Bjarney (eiginkonu Björgvins O. Gunnarssonar) og Willard Ólabörnum, mökum þeirra og börnum og svo Kristjáni Finnbogasyni, maka og börnum hans. Stefnandi málsins er sonur Birnu Óladóttur og Dagbjarts Einarssonar. Þegar sú staða kom upp fimmtudaginn 12. febrúar 2004 að stefndu, Eiríkur, Gunnar og Gerður Sigríður, hefðu hug á því að yfirtaka Þorbjörn Fiskanes hf. talaði stefndi Gunnar við einn frá hverri fjölskyldu, þ.e. Björgvin O. Gunnarsson og Kristján Finnbogason og síðar um kvöldið við Dagbjart Einarsson. Daginn eftir talaði hann við Willard Fiske Ólason. Í kjölfar þessa fóru fram viðræður milli meðlima Fiskaneshópsins um það hvort þau ættu að selja og þá á hvaða gengi. Í upphafi var þeim boðið gengið 5,67 sem var hafnað og á laugardeginum var gengið 6 boðið, sem gilda átti líka um þá, sem þá þegar höfðu selt eitthvað af sínum bréfum. Áttu viðræður sér stað innan hverrar fjölskyldu. En einnig áttu fulltrúar frá fjölskyldum systkinanna þriggja fund í Landsbanka Íslands varðandi hugsanlegan mótleik af þeirra hálfu. Þá liggur fyrir að hópurinn var í aðalatriðum samstilltur í gerðum sínum, því áhrif þeirra og völd í Þorbirni Fiskanesi hf. byggðust á því að þau héldu saman. Ljóst má vera að sá er seldi ekki yrði væntanlega áhrifalaus í fyrirtækinu. Á daginn kom að 21 meðlimur Fiskaneshópsins seldi hlutabréf sín. Frá septembermánuði 2001 voru öll hlutabréf í Þorbirni Fiskanesi hf. ógild og í stað þeirra komu rafbréf samkvæmt lögum nr. 131/1997 um rafræna eignaskráningu verðbréfa. Mismunandi var í hvaða reiknistofnun meðlimir Fiskaneshópsins höfðu VS-reikninga sína. Stefnandi málsins átti að nafnverði 3.813.047 krónur í Þorbirni Fiskanesi hf. Þá liggur fyrir að bréf hans voru á VS-reikningi í Landsbanka Íslands, en ekki liggur fyrir í málinu formlegt samþykki stefnanda fyrir sölunni. Í framburði stefnanda fyrir dómi upplýsti hann, að Íslandsbanki hf. hefði aldrei haft samband við hann vegna sölunnar og hann hafi ekki veitt umboð. Þá hafi hann ekki haft samband við Landsbankann til að færa bréfin af VS- reikningi sínum yfir á svokallað hlutlaust svæði. Hann kvaðst hafa vitað, að „eitthvað væri í gangi“ og yfirtakan væri að ganga í gegn. Hann man ekki nánar hvaða upplýsingar hann fékk, né hver talaði við hann, en sennilega eitthvert systkina hans. Hann kvaðst hafi heyrt, að Þorbjarnarfólkið væri að taka fyrirtækið yfir og málið væri þá afgreitt. Hann sagðist hafa sætt sig við það og í raun ekki getað gert annað. Margir hefðu verið ósáttari en hann. Stefnandi kvaðst hafa fengið peningana greidda inn á bankareikning sinn og ekki hreyft athugasemdum út af því. Hann hafi ekki leitað skýringa frá Landsbankanum né haft uppi kröfu á Landsbankann vegna yfirfærslunnar af VS-reikningi hans þar. Þó ekki liggi fyrir í málinu formlegar heimildir er sanni vilja stefnanda til sölu hlutabréfanna hinn 16. febrúar 2004, þá verður ekki annað ráðið af framburði hans fyrir dómi, en að hugur hans hafi í raun staðið til sölu hlutabréfa sinna í Þorbirni Fiskanesi hf. á þessum tíma. Framkoma stefnanda eftir söluna styður líka þessa niðurstöðu, en hann veitti viðtöku andvirði hlutabréfanna án athugasemda og hreyfði engum mótmælum við stefnda Íslandsbanka hf. né Landsbanka Íslands í kjölfarið. Dómurinn telur ljóst, að hefði stefnandi í raun ekki viljað selja hlutabréf sín, hefði hann gefið sig sérstaklega fram við lögmann Fiskaneshópsins, sem væntanlega hefði gert sérstakar athugasemdir eða kröfu fyrir hans hönd í bréfi sínu til stefnda Íslandsbanka hf. 23. febrúar 2004. Þess í stað óskaði lögmaðurinn f.h. Fiskaneshópsins eftir gögnum, en í bréfinu segir: „Vegna þeirrar óvissu sem ríkir um það hvort samningar hafi tekist um viðskipti í einstökum tilvikum, óska umbj. mínir eftir því að undirrituðum verði send fullnægjandi staðfestingar á öllum viðskiptum umbj. minna sem áttu sér stað á þessum tíma, eftir atvikum með endurritun símtala.“ Stefndi Íslandsbanki hf. veitti þessar upplýsingar og á grundvelli þeirra, er krafa stefnanda sett fram í málinu. Þá telur dómurinn einnig að líta beri heildstætt á þau viðskipti sem áttu sér stað. Ekki er hægt að líta fram hjá því, að Fiskaneshópurinn kom fram sem heild í viðskiptunum enda byggðust áhrif og völd í fyrirtækinu á því að einstaklingar innan hópsins stæðu saman. Þar af leiðandi telur dómurinn augljóst, að ef einhver innan hópsins hafi ekki ætlað að fylgja þeirri stefnu hópsins að selja bréfin, hefði viðkomandi aðili strax gert gangskör að því að leita réttar síns og þá ekki síst gagnvart þeim aðila er sá um VS-reikning hans. Þá er hér einnig á að líta, að stefndi Íslandsbanki hf. hafði fengið upplýsingar frá Eiríki Tómassyni um að samningar hefðu tekist um kaup á öllu hlutafé Fiskaneshópsins og jafnframt beiðni um að Íslandsbanki hf. gengi frá þessum viðskiptum. Á þeim forsendum var haft samband við einstaklinga innan Fiskaneshópsins og kom stefndi Íslandsbanki hf. fram sem miðlari. Stefndi Íslandsbanki hf. hefði ekki getað gengið frá viðskiptunum í þeim tilvikum er hlutabréfin voru vistuð á VS-reikningi í öðrum bankastofnunum, nema atbeini seljanda kæmi til. Í tilviki stefnanda voru bréf hans vistuð á VS-reikningi í Landsbanka Íslands. Hvernig þau voru flutt á hlutlausa svæðið er ekki á ábyrgð stefnda Íslandsbanka hf. Í ljósi alls þess sem að framan er rakið, hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnanda að um óheimila ráðstöfun stefnda Íslandsbanka hf. á hlutum stefnanda í Þorbirni Fiskanesi hf. hafi verið að ræða. Þá er órökstutt á hvaða hátt um sé að ræða saknæma háttsemi hjá öðrum stefndu. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að stefndi Íslandsbanki hf. hafi vitað um samning annarra stefndu við Granda hf. um kaup á þeirra hlutafé, á þeim tímapunkti er hann sá um miðlun á bréfum Fiskaneshópsins. Þessi fullyrðing stefnanda er að mati dómsins órökstudd. Þvert á móti liggja fyrir í málinu gögn er sýna að gengið var frá kaupum á hlutabréfum Fiskaneshópsins föstudaginn 16. janúar 2004, en kaupin á hlutabréfum Granda hf. áttu sér ekki stað fyrr en daginn eftir. Því er þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Þá hafnar dómurinn því að um brot á tilkynningaskyldu hafi verið að ræða, en stefnandi virðist byggja á því að aðrir stefndu en Íslandsbanki hf. hafi keypt hlutabréfin í Þorbirni Fiskanesi fyrri hluta febrúar 2004. Fyrir liggur í málinu, bæði skjalfest svo og í framburði starfsmanna Íslandsbanka hf., að kaupin á hlutabréfunum á þessum tíma gerði stefndi Íslandsbanki hf. í eigin nafni og á eigin ábyrgð og ekki verður annað séð en stefndi Íslandsbanki hf. hafi réttilega staðið að „flöggun“ á þessum tíma. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að um innherjasvik hafi verið að ræða hjá stefndu. Stefnandi nefnir til stuðnings fullyrðingu sinni, að Þorbjörn Fiskanes hf. hafi yfirtekið allt hlutafé í félaginu Kára GK 146 ehf. Því hafi fjárhagsstaðan verið öllum óljós öðrum en innherjum. Í 1. mgr. 43. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 er skilgreining á innherjaupplýsingum. Samkvæmt ákvæðinu þurfa upplýsingarnar um útgefanda verðbréfa að uppfylla tvenns konar skilyrði til þess að geta talist innherjaupplýsingar. Annars vegar að þær hafi ekki verið gerðar opinberar áður og hins vegar að þær séu líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð bréfanna ef þær væru opinberar. Að mati dómsins uppfylla tilvitnuð viðskipti um yfirtöku á Kára GK 146 ehf. ekki þau skilyrði laga um verðbréfaviðskipti til að teljast innherjaupplýsingar. Fyrir liggur í málinu að yfirtakan var tilkynnt til Kauphallar Íslands hf. 10. nóvember 2003. Því var um birtar upplýsingar að ræða. Stefnandi hefur því ekki fært rök fyrir því að um innherjasvik hafi verið að ræða. Þar af leiðandi er málsástæðu stefnanda um innherjasvik og hrun Kínamúrsins hafnað. Þá hafnar dómurinn þeirri málsástæðu stefnanda að um markaðsmisnotkun hafi verið að ræða og að þar með hafi verið brotið gegn 41. gr. laga um verðbréfaviðskipti. Málsástæða þessi er órökstudd og virðist byggja á þeim misskilningi að aðrir stefndu en Íslandsbanki hf. hafi staðið að kaupum á hlutabréfunum. Þá er þeirri málsástæðu einnig hafnað sem órökstuddri að um brot á trúnaðarskyldu gagnvart almennum hluthöfum hafi verið að ræða, en dómurinn telur, samanber hér að framan, að stefndu hafi ekki búið yfir innherjaupplýsingum. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur dómurinn að sýkna eigi alla stefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 krónur til hvers stefnda, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar og Gerðar Sigríðar Tómasdóttur, 200.000 krónur til stefnda Þorbjörns Fiskaness hf. krónur og 800.000 krónur til stefnda Íslandsbanka hf. Af hálfu stefnanda flutti málið Kristinn Bjarnason hrl. Af hálfu stefnda Íslandsbanka hf. flutti málið Hörður Felix Harðarson hrl. Af hálfu stefndu, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar, Gerðar Sigríðar Tómasdóttur og Þorbjörns Fiskaness hf., flutti málið Jóhannes Björnsson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Íslandsbanki hf., Eiríkur Tómasson, Gunnar Tómasson, Gerður Sigríður Tómasdóttir og Þorbjörn Fiskanes hf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, Jóns Gauta Dagbjartssonar. Stefnandi greiði í málskostnað 250.000 krónur til hvers stefnda, Eiríks Tómassonar, Gunnars Tómassonar og Gerðar Sigríðar Tómasdóttur, 200.000 krónur til stefnda Þorbjörns Fiskaness hf. og 800.000 krónur til stefnda Íslandsbanka hf.
Mál nr. 281/2007
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Þ stefndi F ehf. til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar vegna slita á ráðningu hans sem stýrimanns á skip í eigu félagsins. Við meðferð málsins í héraði lagði Þ fram breytta kröfugerð, þar sem miðað var við kauptryggingu í stað meðallauna undanfarinna mánaða. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var talið að hin breytta kröfugerð og þær málsástæður, sem hún byggðist á, væru of seint fram komnar og til þess fallnar að takmarka úrræði F ehf. til varna í málinu. Gengi málatilbúnaður Þ gegn þeirri meginreglu að að grundvöllur málshöfðunar lægi ljós fyrir á frumstigum máls. Þar sem F ehf. samþykkti ekki að þessi breyting kæmist að í málinu yrði ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 27. apríl 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorvaldur Guðmundsson, greiði varnaraðila, Festarfelli ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 473/2007
Fasteignakaup Fyrning Dagsektir Málskostnaður Gjafsókn
S krafðist þess að BS ehf. yrði gert að gefa út afsal til hennar á íbúð að viðlögðum dagsektum en hún hafði fest kaup á íbúðinni í desember 1994. BS ehf. mótmælti kröfunni aðallega þar sem kaupunum hefði verið rift af hálfu félagsins árið 1998. Þá taldi félagið að S hefði ekki greitt kaupverð íbúðarinnar að fullu. Í héraðsdómi var talið að BS ehf. hefði í verki fallið frá riftunarkröfu sinni og var sýknukrafa á þeim grundvelli hafnað. Þá þótti S hafa sýnt fram á að hún hefði að fullu efnt kaupsamninginn með nánar tilteknum hætti að frátalinni greiðslu á hluta útborgunar ásamt greiðslu sem samkvæmt kaupsamningi átti að greiða með skuldabréfi að fjárhæð 115.000 krónur. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að S ætti rétt til bóta eða afsláttar. Hins vegar var fallist á að krafa BS ehf. um greiðslu eftirstöðva kaupverðsins væri fyrnd og félagið dæmt til að gefa út afsal á íbúðinni til S að viðlögðum dagsektum. Fyrir Hæstarétti krafðist BS ehf. að málinu yrði vísað frá héraðsdómi þar sem fyrrum eiginmaður S hefði þurft að eiga aðild að málinu samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991. Ekki þótti efni til frávísunar á þessum grundvelli og var héraðsdómurinn staðfestur með vísan til forsendna. Við ákvörðun málskostnaðar var tekið tillit til þess að áfrýjun málsins var talin tilefnislaus.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. júlí 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 29. ágúst sama ár og var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 14. september 2007. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir réttinum. Stefna til héraðsdóms var birt áfrýjanda 1. mars 2006. Krafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er byggð á því að fyrrverandi eiginmaður stefndu, Einar Bragi Ísleifsson, eigi samaðild með henni að dómkröfum hennar og því beri samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa kröfunum hennar frá héraðsdómi. Þetta er atriði sem dómurinn hugar að án kröfu. Engin efni eru til frávísunar málsins á þessum grundvelli. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þó þannig að upphafsdagur dagsekta ákveðst 15 dögum frá dómi Hæstaréttar. Áfrýjun héraðsdóms er tilefnislaus. Verður með vísan til c. liðar 1. mgr. 131. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 tekið tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Málskostnaður og gjafsóknarkostnaður ákveðst eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður að öðru leyti en því að upphafsdagur dagsekta er 15 dögum frá uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi, Byggingafélagið Sólhof ehf., greiði 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Sigurlaugar R. Sævarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 700.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 30. apríl sl., var höfðað 1. mars 2006. Stefnandi er Sigurlaug R. Sævarsdóttir, Lækjarsmára 13, Kópavogi. Stefndi er Sólhof ehf., Hlégerði 7, Kópavogi. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til útgáfu afsal til stefnanda, og afhenda honum, fyrir eignarhluta 0206 (áður 0203) í fasteigninni nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi, ásamt öllu því sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu, að viðlögðum dagsektum, 10.000 krónum á dag, að 15 dögum liðnum frá uppkvaðningu dóms, aðallega án frekari greiðslna til stefnda, en til vara gegn greiðslu á 654.602 krónum, án vaxta, eða lægri fjárhæðar að mati réttarins. Stefnandi krefst málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. I. Hinn 27. desember 1994 var gerður kaupsamningur á milli stefnda sem seljanda og stefnanda sem kaupanda um eignarhluta seljanda í fasteigninni nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi, sem þá var í smíðum. Um var að ræða fjögurra herbergja íbúð, ásamt bílageymslu, svo og tilheyrandi sameign og lóðarréttindum, sem eru sameiginleg með húsunum nr. 1-31 við Lækjarsmára í Kópavogi. Eignarhlutinn var enn á byggingarstigi og var hann seldur í ástandi sem lýst er í kaupsamningi og reifað í stefnu. Er óþarfi að tíunda þá skilalýsingu sem ekki sætir ágreiningi í máli þessu. Í kaupsamningi var kveðið á um að íbúðin yrði tilbúin til afhendingar 5. febrúar 1995, lóð yrði grófjöfnuð og frágengin eigi síðar en maí- júní 1995. Þá yrðu bílastæði malbikuð í sept-okt 1995. Í kaupsamningi voru ákvæði um ábyrgð seljanda og vanefndir kaupanda. Með yfirlýsingu sem aðilar undirrituðu 20. apríl 1995 var kaflinn í kaupsamningi sem fjallaði um vanefndir kaupanda, kafli V, felldur niður, og tekið fram að um vanefndir af hálfu kaupanda og seljanda gildi almennar reglur. Umsamið kaupverð var 8.700.000 krónur og skyldi það greiðast svo: Afsal skyldi gefa út þegar kaupandi hefði innt af hendi allar framangreindar greiðslur. Stefnandi kveður allar framkvæmdir stefnda, hvort heldur sem voru byggingaframkvæmdir, frágangur lóðar eða eða malbikun bílastæða, hafa dregist úr hófi. Stefnandi kveðst hafa greitt inná kaupsamninginn við stefnda með hluta í íbúð sinni að Efstahjalla 11 í Kópavogi, hinn 27. desember 1994, kr. 2.935.000 krónur og hinn 7. mars 1995, 800.000 krónur. Í framangreindri yfirlýsingu aðila frá 20. apríl 1995, sem varðar íbúðina að Lækjarsmára 13, samdist aðilum svo um, að afsal vegna Efstahjalla 11 í Kópavogi, skyldi ekki gefið út fyrr en seljandi hefði að fullu staðið við allar skuldbindingar sínar og skilað íbúðinni og sameigninni í umsömdu ástandi. Var jafnframt samið um að seljandi eignarinnar skyldi sjá um að aflétta öllum veðum sem á henni hvíldu enda væru þau kaupanda með öllu óviðkomandi. Samkvæmt veðbókarvottorði dagsettu 24. apríl 1995 hvíldu meðal annars á íbúð stefnanda að Lækjasmára 13 veð að nafnverði 16.000.000 krónur þar sem veðhafi var Steypustöðin hf. Þau veð hvíldu jafnframt á fleiri í búðum. Heilbrigðiseftirlit Kópavogs skoðaði eignarhluta stefnanda í Lækjarsmára 13 þann 21. desember 1995. Var þar greint frá ýmsu sem væri ábótavant við eignina. Þann 8. janúar 1996 gaf Lífeyrissjóður rafiðnaðarmanna út þá yfirlýsingu að sjóðurinn ábyrgðist að aflétta öllum áhvílandi veðum á eignarhluta íbúðar stefnanda að Lækjarsmára 13, sem námu upphaflega 17.142.461 krónum og voru á 1.-4. veðrétti, með eftirtöldum skilyrðum: „Ábyrgð þessi verður því aðeins virk að lífeyrissjóði rafiðnaðarmanna verði framseld fasteignaveðbréf, samtals að fjárhæð kr. 4.200.000 [ ..] sem hvíla skulu á 1. og 2. veðrétti ofangreindrar eignar. Það er einnig skilyrði fyrir ábyrgð lífeyrissjóðs rafiðnaðarmanna að hann fái framseldan til sín allan rétt Sólhofs hf. í kaupsamningi þess um Efstahjalla 11, Kópavogi, 2. hæð fyrir miðju við Sigurlaugu Sævarsdóttur [ .], þó með fyrirvara um að Sólhof hf. hafi efnt skyldur sínar vegna sölu á Lækjarsmára 13, Kópavogi eignarhluta 0203, þ. e. með fyrirvara um rétt Sigurlaugar vegna kaupa á ofangreindum eignarhluta í Lækjarsmára.“ Stefndi áritaði yfirlýsinguna sem samþykkur framsali Sólhofs ehf. á réttindum samkvæmt kaupsamningi um Efstahjalla 11 Kópavogi, eign á 2. hæð fyrir miðju. Með símskeyti dagsettu 10. apríl 1996 ítrekaði þáverandi lögmaður stefnanda áskorun til stefndu um að efna kaupsamning aðila og bæta úr göllum á íbúðinni og aflétta áhvílandi lánum. Þann 20. febrúar 1997 tilkynnti stefnandi Lífeyrissjóði rafiðnaðarmanna, að henni hafi borist til eyrna upplýsingar um að tryggingarbréf, sem hvíldu á eign hennar, hafi borist til aflýsingar og því væri ekkert því í veginum af hennar hálfu að ljúka málinu með afhendingu húsbréfs, eins og um hafi verið samið. Sama dag kveður stefnandi Ólafi Garðari Þórðarsyni, sem umboðsmanni stefnda, hafa verið sent skeyti sama efnis. II. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hún kvað aðila hafa hist 27. desember 1994 og undirritað kaupsamning um íbúðina að Lækjarsmára 13. Hún hefði verið í mikilli pressu og verið að fara til útlanda daginn eftir. Á þessum tímapunkti hefði 16 milljón króna veð hvílt á íbúðinni og hefði því verið ákveðið að útborgunargreiðsla að fjárhæð 1.450.000 krónur yrði ekki greidd fyrr en veðinu hefði verið aflétt, en það hefði átt að gera daginn eftir. Hún hefði látið eiginmann sinn Einar Ísleifsson fá ávísun að fjárhæð 1.450.000 krónur til að greiða útborgunargreiðsluna, en er hún kom aftur til landsins mánuði síðar hafi ekki verið búið að aflétta veðinu. Stefnandi lýsti fyrir dóminum því sem síðar gerðist og var sú lýsing mjög í samræmi við málavaxtalýsingu í stefnu Stefnandi kvað ekkert hafa gerst og hefði afhending íbúðarinnar dregist. Allt hefði verið ófrágengið og hefði tekið mörg ár að afhenda fasteignina í umsömdu ástandi. Bílageymsluna sem fylgdi íbúðinni hefði hún fyrst fengið afhenta í umsömdu ástandi 6 árum eftir kaupin. Hún kvað stefnda hafa fengið hennar hlut úr fasteigninni að Efstahjalla í Kópavogi, 2.935.000 krónur í janúar 1996. Stefndi hefði framselt Lífeyrissjóði Samiðnar rétti til þeirrar greiðslu. Stefnandi kvaðst hafa flutt í íbúðina að Lækjarsmára 13 í mars 1995 og hefði þá allt verið hrátt og óklárað og hún þurft að flytja aftur út. Hún hefði svo flust aftur inn með börn sín 15. apríl 1995. Fyrrverandi eiginmaður stefnanda, Einar Bragi Ísleifsson, bar vitni fyrir dóminum. Hann kvaðst hafa aðstoðað stefnanda við kaupin á Lækjarsmára 13 á sínum tíma. Þau hefðu verið að skilja og lokið málum þannig að stefnandi keypti umrædda íbúð af stefnda og hafi eignarhluti stefnanda í íbúðinni að Efstahjalla átt að ganga upp í kaupin. Hann hefði síðan átt að eiga þá íbúð þar til stefndi keypti hana. Hann kvað stefnanda ekki hafa getað greitt útborgunargreiðslu þar sem á íbúð hvíldi 17 milljón króna veð. Stefndi hafi lofað að aflétta veðinu en ekkert hefði gerst. Afhenda hefði átt íbúðina 5. febrúar 1995 en það hefði ekki staðist. Stefndi hefði sífellt verið að knýja á um greiðslu útborgunarinnar en ekki hefði verið hægt að greiða vegna veðanna. Í mars 1995 hefðu þeu greitt 800.000 krónur af útborgnunargreiðslunni. Eftir afhendingu íbúðar hefði strax komið fram vankantar. Stigagangur hefði verið ókláraðaur, handrið vantað á svalir ofl. Þá hafi bílageymsla ekki verið afhent fyrri en árið 2001. Hann kvað samkomulag hafa verið gert við Lífeyrissjóð rafiðnaðarmanna um að sjóðurinn aflétti veðum á Lækjarsmára gegn því að fá framseld húsbréf vegna Lækjasmárans og hlut stefnanda, 2.900.000 krónur í Efstahjallaíbúðinni. Þessum réttindum hafi stefndi afsalað til sjóðsins. Samkvæmt þessu hafi stefnandi verið búinn að greiða stefnda að þessu leyti. Vitnið kvaðst síðan hafa keypt íbúðina aftur af lífeyrissjóðum og kvað hann það stefnda með öllu óviðkomandi á hvaða verði hann keypti eignarhlutann. Hann kvaðst hafa fengið pappíra senda frá lögmanni stefnda til undirritunar í framhaldi af viðræðum stefnanda við lögmann stefnda um lokauppgjör. Samkvæmt þessum pappírum hafi hann átt að gera nýjan kaupsamning og undirrita um íbúðina að Efstahjalla þar sem hann afsalaði þeirri eign til stefnda með ákveðinni útborgun. Með því að samþykkja þetta hefði hann verið að selja sömu eign tvisvar og lífeyrissjóðurinn eignast endurkröfu á hann. Hann kvaðst hafa keypt eignina af lífeyrissjóðnum haustið 1998. Hann hefði orðið hræddur er hann fékk umrædda pappíra frá lögmanni stefnda. Hann hefði ekki treyst stefnda og hætt að skipta sér af þessu máli. Hann kvaðst hafa verið einn þinglýstur eigandi íbúðarinnar að Efstahjalla, en stefnandi hafi þó átt eign að hálfu samkvæmt hjúskaparlögum. Samkvæmt kaupsamningi um Lækjarsmára hafi hlutur stefnanda í Efstahjallaíbúðinni, sem var meiri en 50%, átt að ganga til stefnda. Hlutur stefnanda hafi verið 2.935.000 krónur. Í samningunum hafi íbúðin að Efstahjalla verið metin á 6.400.000 krónur þann 27. desember 1994. Þá hafi 1.600.000 krónur hvílt á íbúðinni. Stefndi hafi því átt að borga honum 1.850.000 krónur fyrir hans hluta en hlutur stefnanda, 2.935.000 krónur að ganga til stefnda upp í kaup hennar á Lækjarsmáranum. Aldrei hefði verið rætt um að hann greiddi leigu fyrir íbúðina að Efstahjalla. Þá hefði aldrei verið rætt um eða gengið út frá því að stefnandi yrði þinglýstur eigandi íbúðar á móti honum. Hann kvaðst hafa keypt eignarhluta stefnanda af lífeyrissjóðnum enn neitaði að upplýsa kaupverðið. Magnús Erlingsson lögmaður gaf skýrslu vitnis fyrir dómi. Lögmaður stefnanda skoraði á fyrirsvarsmann stefnda að gefa skýrslu fyrir dómi. Við því varð hann ekki. III. Stefnandi byggir á því að óumdeilt sé að umsamið kaupverð milli aðila á framangreindum eignarhluta í fasteigninni nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi, samkvæmt kaupsamningi aðila hafi verið 8.700.000 krónur. Stefnandi hafi greitt til stefnda 2.935.000 krónur með eignarhluta sínum í fasteigninni nr. 11 við Efstahjalla í Kópavogi samkvæmt kaupsamningi dagsettum 27. desember 1994. Stefnandi hafi greitt stefnda 800.000 krónur þann 7. mars 1995. Stefnandi hafi greitt með framsali fasteignaveðbréfa til Lífeyrissjóðs rafiðnaðarmanna, vegna stefnda, samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingu dagsettri 8. janúar 1996, 3.041.767 krónur og vegna ráðstöfunar Lífeyrissjóðsins Lífiðnar til stefnda, af andvirði húsbréfa frá 25. mars 1997, 1.268.631 krónur. Eftirstandandi samkvæmt umsömdu kaupsamningsverði aðila, samkvæmt kaupsamningi dagsettum 27. desember 1994, muni því hafa verið 654.602 krónur, sem stefnandi hafi haldið að sér höndum með að greiða vegna þeirra verulegu vanefnda, sem urðu á byggingarframkvæmdum stefnda við íbúð þá, ásamt öllu tilheyrandi, sem stefnandi hafði keypt af stefnda í fjöleignarhúsinu nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi. Stefnandi hafi litið svo á að þá fjárhæð beri að skoða sem skaðabætur til hans vegna vanefnda stefnda, afhendingardráttar þess og mikilla óþæginda fyrir stefnanda, eða afslátt af kaupverði. Ef ekki, þá sé eftirstandandi krafa á hendur stefnanda fyrnd. Hinn 7. október 1997 hafi lögmaður stefnda krafið stefnanda um greiðslu á 5.931.841 krónum, sem ekki hafði við nein rök að styðjast. Hinn 3. desember 2002 hafi Jón Egilsson hdl. sent stefnanda kröfubréf fyrir hönd stefnda, sem ekki hafi verið á rökum reist og hafi lögmaður stefnanda svarað því bréfi í desember 2002. Lögmaður stefnda hafi aftur sent stefnanda kröfubréf fyrir hönd stfnda þann 6. júní 2003. Því bréfi hafi lögmaður stefnanda svarað með bréfi dagsettu 24. júní 2003 með áskorun um útgáfu afsals, sem ekki hafi gengið eftir. Loks hafi lögmaður stefnanda sent stefnda ábyrgðarbréf hinn 27. maí 2005 með kröfu um útgáfu afsals fyrir eignarhluta stefnanda í Lækjarsmára 13. Því hafi í engu verið sinnt frekar en áður og hefði málssókn því verið nauðsynleg. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi vanefnt allar kaupsamningsgreiðslur. Af kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 1.450.000 krónur hafi stefnandi einungis greitt 800.000 krónur og það fyrst 7. mars 1995. Stefnandi hafi átt að greiða 2.935.000 krónur með andvirði eignarhluta stefnanda í íbúð að Efstahjalla 11 í Kópavogi, en þá eign hafi stefnandi átt með fyrrum maka sínum, Einari B. Ísleifssyni. Stefnandi hafi aldrei afhent þessa greiðslu, þ.e. eignarhlutann eða verðmæti hans. Stefnandi hafi aldrei gefið út afsal til stefnda, þrátt fyrir aðkomu að kaupsamningnum, en þeim kaupsamningi hafi aldrei verið þinglýst og hafi hann verið með öllu vanefndur af stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki verið þinglýstur eigandi að Efstahjalla 11. Stefnandi hafi átt að gefa út veðskuldabréf að fjárhæð 115.000 krónur. Það bréf hafi aldrei verið gefið út eða andvirði þess greitt. Samkvæmt kaupsamningi hafi stefnandi skuldbundið sig til þess að greiða hluta kaupverðs með húsbréfum að upphæð 4.200.000 krónur. Stefndi hafi veitt stefnanda allar veðheimildir. Stefnandi hafi gefið út skuldabréf til Íbúðalánasjóðs að fjárhæð 3.072.492 krónur þann 1. september 1996 og hafi andvirði þess, 3.041.767 krónur, gengið til stefnda. Stefnandi hafi ekki afhent kaupsamninginn til þinglýsingar fyrr en eftir mikla eftirgangsmuni þann 30. júní 1995. Stefnandi hafi gefið út skuldabréf 10. mars 1997 og fengið sjálf andvirði þess. Við sölu húsbréfa hjá Lífiðn hafi stefnandi haldið eftir 1.288.052 krónum en greitt Lífeyrissjóði rafiðnaðarmanna inn á meinta skuld stefnda 1.050.664 krónur, en ekki 1.268.631 krónur eins og tilgreint sé í stefnu. Stefnandi hafi ekki sinnt ítrekuðum kröfum stefnda um að fullgera kaupin og efna samningsskyldur sínar. Það hafi leitt til þess að stefndi rifti kaupi 23. júlí 1998. Stefndi hafi þegar verið búinn að efna allar samningsskyldur sínar árið 1996. Í lok október 1997 hafi skuld stefnanda vegna kaupanna numið um 5.000.000 króna auk vaxta og kostnaðar. Á grundvelli yfirlýsingar um riftun kaupsamnings hafi stefndi boðið stefnanda að afhenda eignina og samþykkt að yfirtaka í uppgjöri áhvílandi veðskuldir, þ.e. lán við Íbúðalánasjóð, sem stefnandi hafði stofnað til. Þá hafi stefndi boðið stefnanda að ganga til uppgjörs og með þeim hætti að endurvekja kaupin en án þess að því boði væri svarað. Stefnandi sé stefnda með öllu óvandabundinn og hafi stefnandi engar forsendur að ætlast til eða vænta þess að stefndi gefi henni eða afhendi veruleg verðmæti án þess að endurgjald komi í staðinn. Stefndi mótmælir einhliða uppgjöri stefnda á yfirliti þar sem stefnandi telji sig skulda 654.602 krónur sem og því að stefnandi eigi rétt til afsláttar og/eða skaðabóta eða að kröfur stefnda hafi fyrnst aða fallið niður með einhverjum hætti. Stefnandi mótmælir öllum kröfum stefnanda um afsal og/eða dagsektir, með vísan til þess að kaupsamningi var rift, en til vara, að samkvæmt ákvæðum kaupsamnings skuli afsal fara fram þegar kaupandi hafi að fullu greitt kaupverð samkvæmt samningi. Samningur aðila geymi ekki ákvæði um févíti eða dagsektir. Stefndi kveður tómlæti stefnanda á að halda ætluðum rétti til laga, undirstrikar að stefnanda hafi verið kunnugt um að stefndi hafði rift kaupsamningi og að hún ætti ekki lögvarin réttindi til eignarinnar. Niðurstaða. Í munnlegum málflutningi var þess aðallega krafist af hálfu stefnda að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var mótmælt af hálfu stefnanda. Af hálfu stefnda var ekki gerð krafa um frávísun málsins í greinargerð. Krafa stefnda um frávísun var því of seint fram komin og þá hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnda að eitthvað sérstakt hafi komið fram við aðalmeðferð málsins sem réttlætti frávísunarkröfu á því stigi málsins. Samkvæmt þessu ber að hafna frávísunarköfu stefnda. Af hálfu stefnda er sýknukrafa aðallega byggð því að stefndi hafi rift kaupin við stefnanda um íbúðina að Lækjarsmára 13 í Kópavogi. Vísar stefndi í því sambandi til bréfs fyrirsvarsmanns stefnda, Ólafs G. Þórðarsonar, til stefnanda, dagsetts 23. júní 1998, þar sem segir: „Hér með tilkynni ég riftun kaupsamnings, dags. 27. desember 1994 um íbúðina 0203 að Lækjasmára 13 í Kópavogi. Seljandi: Sólhof h.f. Ástæður riftunar eru verulegar vanefndir á kaupsamningi.“ Fyrir liggur í málinu að riftun stefnda var mótmælt af hálfu stefnanda með símskeyti 30. júní 1998. Stefndi fylgdi riftuninni ekki eftir en ítrekaði kröfur um efndir kaupsamnings eins og hann hafði gert með bréfi lögmanns síns dagsettu 7. október 1997, en með bréfi Jóns Egilssonar hdl. fyrir hönd stefnda, dagsettu 3. desember 2002 var stefnandi krafin um efndir kaupsamningsins. Því bréfi var mótmælt með bréfi lögmanns stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnda dagsettu 6. júní 2003 er stefnandi enn á ný krafin um efndir kaupsamningsins. Þeirri kröfu var mótmælt af hálfu stefnanda. Að ofangreindu virtu má ljóst vera að stefndi hefur í verki fallið frá riftunarkröfu sinni, bæði með því að fela lögmönnum sínum eftir riftunaryfirlýsinguna að krefjast efnda á kaupsamningi aðila svo og með því að fylgja riftunarkröfunni ekki eftir. Verður sýknukrafa stefnda á þeim grundvelli að kaupum hefði verið rift ekki tekin til greina. Af hálfu stefnanda hefur verið sýnt fram á að stefnandi hefur að fullu efnt kaupsamninginn að því er varðar greiðslu hennar með hluta úr íbúð að Efstahjalla 11 í Kópavogi, 2.935.000 krónur og með greiðslu húsbréfa 4.200.000 krónur. Fyrir liggur í málinu að stefndi framseldi Lífeyrissjóði rafiðnaðarmanna þessar greiðslu í tengslum við afléttingu veða af íbúðinni að Lækjarsmára 13. Þykir stefnandi hafa fullnægt greiðsluskyldum sínum hvað þessa liði varðar. Af útborgunargreiðslu 1.450.000 krónum greiddi stefnandi 800.000 krónur 7. mars 1995. Stefnandi byggir á því að honum hafi verið heimilt að halda eftirstöðvunum eftir og taka þær upp í bætur vegna afhendingardráttar íbúðar og annarra óþæginda eða að líta beri á fjárhæðina sem afslátt af kaupverði. Eins og málið hefur verið lagt fyrir dóminn þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að hann eigi rétt til bóta eða rétt til afsláttar að þessu leyti. Er þessari málsástæðu stefnanda því hafnað. Þá byggir stefnandi á því að eftirstöðvar kaupverðs séu fyrndar og beri því að dæma stefnda til að gefa út afsal án nokkurrar greiðslu en til vara verði ekki á það fallist að kröfur sú fyrndar að stefndi verði dæmdur til útgáfu afsals gegn greiðslu á 654.602 krónum án vaxta. Kröfur samkvæmt kaupsamningi fyrnast á 10 árum samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Samkvæmt ákvæðum kaupsamnings var gjalddagi útborgunargreiðslu við undirritun kaupsamnings 27. desember 1994. Þann dag byrjaði fyrningarfrestur kröfunnar að líða. Stefnandi greiddi 800.000 krónur inn á kröfuna 7. mars 1995 og hófst þá nýr fyrningarfrestur. Eftir þann dag hefur fyrningarfrestur ekki verið rofinn og samkvæmt því teljast eftirstöðvar kaupverðs fyrndar. Á hið sama við um greiðslu samkvæmt skuldabréfi að fjárhæð 115.000 krónur. Ekki er fallist á þau sjónarmið stefnda, sem fram komu í munnlegum málflutningi, að verði eftirstöðvar kaupverðs taldar fyrndar þá sé krafa stefnanda um afsal einnig fyrnd. Samkvæmt framangreindu þykir stefnandi hafa efnt kaupsamning aðila fyrir sitt leyti og á stefnandi því rétt á afsali og er stefndi því dæmdur til gefa út afsal til stefnanda og afhenda henni, fyrir eignarhluta 0206 (áður 0203) í fasteigninni nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi, ásamt öllu því sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu, að viðlögðum dagsektum, sem þykja hæfilega ákveðnar 5.000 krónur á dag, að 15 dögum liðnum frá uppsögu dómsins.. Með hliðsjón af atvikum og þrátt fyrir niðurstöðu málsins þykir rétt að ákveða að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnanda hefur verið veitt gjafsókn í máli þessu og greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 400.000 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Kjartans Reynis Ólafssonar hrl., 391.700 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti greiðist úr ríkissjóði. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóm þennan upp. Dómsorð: Stefnda, Byggingafélaginu Sólhofi hf., ber að gefa út afsal til stefnanda, Sigurlaugar R. Sævarsdóttur, og afhenda henni, fyrir eignarhluta 0206 (áður 0203) í fasteigninni nr. 13 við Lækjarsmára í Kópavogi, ásamt öllu því sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber, að engu undanskildu, að viðlögðum dagsektum, 5.000 krónum á dag, að 15 dögum liðnum frá uppsögu dómsins. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 400.000 krónur, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Kjartans Reynis Ólafssonar hrl., 391.700 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 334/2006
Kærumál Lögræði
Með beiðni dagsettri 6. júní sl. hefur B, [kt.] krafist þess að A, [kt.], með lögheimili að [...] en dvelur nú tímabundið á deild 32A á LSH verði sviptur sjálfræði tímabundið til 6 mánaða.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. júní 2006, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þess að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hans. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann þess að þóknun skipaðs talsmanns hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti verði greidd úr ríkissjóði. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2006 var staðfest samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 17. sama mánaðar um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Við meðferð þess máls var aflað álitsgerðar Sigurðar Arnar Hektorssonar geðlæknis um geðhagi sóknaraðila. Er sú álitsgerð dagsett 30. maí 2006. Kemur fram í framangreindum úrskurði 31. maí, sem er meðal gagna málsins, að læknirinn hafi staðfest álitsgerð sína fyrir dómi. Í hinum kærða úrskurði er vísað til framangreindrar álitsgerðar og þess getið að hún hafi verið staðfest fyrir dómi. Verður ekki séð að læknirinn hafi verið kvaddur til skýrslugjafar í því máli sem hér er til úrlausnar þótt álitsgerðin sé meðal gagna málsins og hann hafi, eins og fyrr greinir, staðfest hana fyrir dómi við meðferð hins fyrra máls. Með vísan til nefndrar álitsgerðar svo og framburðar Sigurðar Boga Stefánssonar geðlæknis fyrir héraðsdómi, sem og annarra gagna málsins, þykir sýnt að sóknaraðili sé haldinn geðsjúkdómi, sem gerir hann ófæran um að stjórna persónulegum högum sínum í skilningi a. liðar 4. gr. lögræðislaga. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ólafs Arnar Svanssonar héraðsdómslögmanns, og þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila, Guðrúnar Bjargar Birgisdóttur héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur til hvors þeirra.
Mál nr. 164/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til 14. apríl 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 512/2016
Kærumál Lögsaga Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Þ krafðist þess að A yrði dæmdur til að greiða honum vangreidd laun vegna starfa sinna sem slökkviliðsstjóri. Málinu var vísað frá héraðsdómi með vísan til þess að samkvæmt kjarasamningi aðilanna skyldi ágreiningi skotið til sérstakrar samstarfsnefndar og því væri sakarefni málsins undanskilið lögsögu dómstóla. Í dómi Hæstaréttar kom hins vegar fram að í umræddum samningi væri annars vegar rætt um skyldu til að vísa ágreiningi til samstarfsnefndarinnar og hins vegar um heimild aðila þar að lútandi. Ákvæðin væru misvísandi og því ekki afdráttarlaus um að samið hefði verið með skýrum og ótvíræðum hætti um að sakarefni málsins yrði skilið undan lögsögu dómstóla. Var því hafnað að vísa málinu frá héraðsdómi á þeim forsendum. Þá var því hafnað að samningur aðila við starfslok Þ, þar sem fram hefði komið að hann gerði ekki frekari kröfu um launaleiðréttingar, leiddu til þess að vísa bæri málinu frá og í því sambandi tekið fram að teldist samkomulagið fela í sér skuldbindingu af þeim toga myndi það varða niðurstöðu um efni máls en ekki valda frávísun þess. Loks var ekki talið að vísa bæri málinu frá vegna vanreifunar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 7. júlí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 19. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. júní 2016, þar semmáli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. ISamkvæmt hinum kærða úrskurðivar máli þessu vísað frá héraðsdómi sökum þess að aðilar hafi með kjarasamningisamið með skýrum og ótvíræðum hætti um að sakarefni málsins væri undanskiliðlögsögu dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Ekki er um það deilt í málinu aðaðilar þess séu bundnir af kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga ogKjarafélags tæknifræðingafélags Íslands og Stéttarfélags verkfræðinga frá 29.júní 2011. Samkvæmt grein 11.2.1 í samningnum skulu samningsaðilar hvor um sigskipa samstarfsnefnd sem er formlegur vettvangur samskipta þeirra ásamningstímanum og hefur sú nefnd það hlutverk að fjalla um framkvæmd og túlkunkjarasamningsins og lausn ágreiningsefna. Komi upp ágreiningur milli þeirra semannast framkvæmd samningsins og þeirra sem undir hann heyra, svo sem vegnaskilgreiningar starfa og röðun í launaflokka, „skal þeim ágreiningi vísað tilsamstarfsnefndar.“ Þá segir í grein11.2.2: „Hvor aðili fyrir sig getur skotið ágreiningsefnum tilsamstarfsnefndanna og kallað þær til starfa.“IIÍ 1.mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um að dómstólar hafi vald til aðdæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til, nema það sé skiliðundan lögsögu þeirra eftir lögum, samningi, venju eða eðli máls. Samkvæmt 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindisín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum ogóhlutdrægum dómstóli. Þessar reglur um rétt manna til aðgangs að dómstólumútiloka þó ekki að þeir geti gert samning um að tiltekinn ágreiningur verðiekki borinn undir dómstól en gera verður þá kröfu að slíkur samningur um afsalá réttinum sé skýr og ótvíræður.Eins og að framan er rakið er ígrein 11.2.1 í kjarasamningnum mælt fyrir um að ágreiningi milli þeirra semannast framkvæmd samningsins og þeirra sem undir hann heyra skuli vísað tilsamstarfsnefndar og í grein 11.2.2 er kveðið á um að hvor aðili fyrir sig getiskotið ágreiningnum til nefndarinnar. Þannig er annars vegar rætt um skyldu tilað vísa ágreiningi til samstarfsnefndarinnar og hins vegar að hvor aðili getiskotið ágreiningi til hennar. Eru ákvæði þessi misvísandi og því ekkiafdráttarlaus um að samið hafi verið með skýrum og ótvíræðum hætti um aðsakarefni málsins verði skilið undan lögsögu dómstóla. Samkvæmt því verðurmálinu ekki vísað frá héraðsdómi á þeim forsendum.Varnaraðili byggirfrávísunarkröfu sína jafnframt á því að með samkomulagi um starfsloksóknaraðila 1. júní 2015 hafi meðal annars verið kveðið á um að hann gerði ekkifrekari eða aðrar kröfur um launaleiðréttingar en þar hefði verið kveðið á umog því eigi sakarefni málsins ekki undir dómstóla. Um þetta er þess að gæta aðhafi samkomulagið falið í sér skuldbindingu af þessum toga myndi það varðaniðurstöðu um efni málsins en ekki geta valdið því að málinu verði vísað frádómi.Þá telur varnaraðili aðmálatilbúnaður sóknaraðila sé í andstöðu við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991. Í stefnu er greint frá atvikum máls svo og þeim málsástæðum semsóknaraðili byggir málsókn sína á og fer ekki milli mála hvert sakarefnið er.Verður málinu því ekki vísað frá vegna vanreifunar.Samkvæmt því sem nú hefur veriðrakið verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka málið til efnismeðferðar.Varnaraðila verður gert aðgreiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verðurí einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili, Akureyrarkaupstaður, greiði sóknaraðila, ÞorvaldiHelga Auðunssyni, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. júní 2016.Málþetta, sem þingfest var 10. desember 2015, var tekið til úrskurðar umfrávísunarkröfu stefnda hinn 24. maí sl.Stefnandier Þorvaldur Helgi Auðunsson, kt. 060273-3839, Leirdal 38, Reykjanesbæ. Stefndi er Akureyrarbær, kt. 410169-5229,Geislagötu 9, Akureyri.Stefnandigerir þær efniskröfur í málinu að stefndi verði dæmdur til að greiða honumvangreidd laun að fjárhæð 1.603.701 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur frá 11. október 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu.Stefndigerir þá kröfu að dómkröfum stefnanda verði vísað frá dómi, en til vara krefsthann sýknu. Einnig krefst stefndimálskostnaðar.Stefnandikrefst þess að frávísunarkröfu stefnda verði hrundið. Er sá þáttur málsins hér til umfjöllunar.I.Samkvæmtmálavaxtalýsingum í stefnu og greinargerð málsaðila eru helstu málsatvik þau,að stefnandi var í kjölfar auglýsingar ráðinn til starfa sem slökkviliðsstjóriSlökkviliðs Akureyrar með ráðningarsamningi, dagsettum 20. desember 2013. Nokkur aðdragandi var að ráðningunni, en íráðningarsamningi var stefnanda raðað í launaflokk 45 samkvæmt kjarasamningi samninganefndarSambands íslenskra sveitarfélaga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands ogVerkfræðingafélag Íslands. Stefnandi hófstörf sem slökkviliðsstjóri þann 1. desember nefnt ár. Samhliða ráðningu við stefnanda undirrituðumálsaðilar „samkomulag um greiðslu stjórnendaálags“, en þar var m.a. álagstefnda skilgreint nánar.Fyrirliggur í máli þessu að fyrir undirritun stefnanda á nefnda gerninga hafði hannlýst óánægju sinni með þann launaflokk, sem honum var boðinn af hálfustefnda. Liggur fyrir bréf hans tilstefnda, dagsett 30. ágúst 2013, þar sem hann tilkynnti að hann ætlaði aðþiggja stöðu slökkviliðsstjóra, en jafnframt að hann ætlaði að leita tilsvokallaðrar samráðsnefndar varðandi þau launakjör, sem aðilar hefðu ekki náðsaman um. Þar um vísaði stefnandi tilrafbréfs sem hann hafði sent stefnda þann 1. júlí 2014, þar sem hann hefði lýstþví að hann teldi laun sín ekki vera rétt miðað við forsendur fyrrnefndskjarasamnings og þá sérstaklega að því er varðaði atriði sem kvæði á um „sérstakarhæfniskröfur“, stjórnandaálag og enn fremur sökum þess að ekki væri starfandiaðstoðarslökkviliðsstjóri hjá slökkviliðinu.Óumdeilt er með aðilum að stefndi móttók umrætt rafbréf, en ágreiningurer með aðilum um hver hafi verið viðbrögð hans.Þann3. mars 2015 óskaði stefnandi eftir starfslokum hjá stefnda. Að loknum starfslokaviðræðum rituðumálsaðilar undir starfslokasamning stefnanda, en hann er dagsettur 1. júní2015.Ímáli þessu byggir stefnandi m.a. á því að umræddur starfslokasamningur fjalli aðeinsum starfslok hans og uppgjör launa á tímabilinu frá 1. júní – 21. nóvember2015, auk uppgjörs orlofs. Því séuóuppgerð laun hans í ljósi þeirra krafna sem hann hefði haft uppi fyrirráðningu, sbr. áðurnefnt bréf frá 30. ágúst 2013.Afhálfu stefnda er greindum málsástæðum hafnað.Vísar hann m.a. til ákvæða starfslokasamnings aðila og staðhæfir að þarhafi verið kveðið á um að hvorugur aðili ætti frekari kröfur á hinn, aðrar enþær sem þar hafi verið sérstaklega tilteknar.II.Stefndireisir frávísunarkröfu sína á því að í kjarasamningum samninganefndar Sambandsíslenskra sveitarfélaga við viðsemjendur séu ákvæði um samstarfsnefndir. Nefndir þessar séu skipaðar jafnmörgumfulltrúum sambandsins og frá hverju stéttarfélagi, en þær hafi það hlutverk aðútfæra ýmsa kjaraþætti á samningstímanum, auk þess að leiða til lyktaágreiningsatriði sem upp komi við framkvæmd kjarasamninga.Stefndivísar til þess að í grein 11.2 í kjarasamningi Sambands íslenskra sveitarfélagaog Kjarafélags tæknifræðingafélags Íslands og Stéttarfélags verkfræðinga séslíkt ákvæði. Þar sé þannig kveðið á umað aðilar eigi að vísa slíkum ágreiningi til samstarfsnefndar. Enn fremur segi þar að hvor aðili um sig getiskotið ágreiningsefnum til nefndarinnar og kallað hana til starfa. Séu samningsaðilar bundnir af niðurstöðunefndarinnar sé hún einhuga um að gera breytingar. Byggir stefndi á því að samkvæmt þessu ákvæðií gildandi samningi aðila hafi stefnanda verið skylt að vísa fyrrnefndumágreiningsatriðum til samstarfsnefndar áður en hann fór með mál sitt fyrirdómstóla. Það hafi stefnandi ekki gertog þar sem sakarefnið eigi ekki undir dómstóla beri að vísa máli hans frá dómimeð vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála í héraði.Þábyggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að með fyrrnefndum starfslokasamningiaðila frá 1. júní 2015 hafi m.a. verið kveðið á um að stefnandi gerði ekkifrekari eða aðrar kröfur um launaleiðréttingar en þar hefði verið kveðið áum. Byggir stefndi á því að nefnt ákvæðihafi í reynd verið í samræmi við bréf stefnanda til bæjarstjóra stefnda,dagsett 3. mars sama ár, en þar hafi hann sagt í niðurlagi: „... ef samkomulagnæst, þá mun ég ekki hefja nein mál gegn bænum, hvorki núna né síðar.“ Stefndi byggir á því að stefnandi sé bundinnaf þessu, enda hafi hann engan fyrirvara gert við undirritunstarfslokasamningsins. Þá hafi stefndiefnt samninginn að fullu. Vegna þessaeigi sakarefni máls þessa ekki undir dómstóla, sbr. ákvæði fyrrnefndrarlagagreinar einkamálalaganna, og beri því að vísa því frá dómi.Loksbyggir stefndi frávísunarkröfu sína á því að sundurliðun kröfugerðar, en einnigmálsástæðum, lagatilvísunum og reifun stefnanda, sé svo áfátt af hans hálfu aðdómur verði ekki lagður á málið. Þvíberi að vísa málinu frá dómi með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91,1991.Stefnandimótmælir öllum málsástæðum og lagarökum stefnda varðandi frávísun málsins ogkrefst þess að þeim verði öllum hafnað.Í málflutningi fyrir dómi um frávísunarkröfu stefnda gerði stefnandi greinfyrir málsástæðum og lagarökum fyrir kröfu sinni.Stefnandibyggi á því að hinn efnislegi ágreiningur málsins eigi undir almenna dómstólaeða félagsdóm, en hann hafi haft val þar um.Stefnandibyggir á því að ákvæði í kjarasamningi aðila, grein 11.2, sé ekki skýr, og þ. ám. um að aðilum beri að beina ágreiningi sínum til sérstakrarsamstarfsnefndar. Þar sé um að ræðavalkvæða leið og varði því ekki frávísun málsins að hann hafi ekki boriðágreining sinn við stefnda undir nefndina.Þábyggir stefnandi á og áréttar að ágreiningur aðila um ákvæði starfslokasamningsvarði efnishlið málsins. Hann byggir áþví að í stefnu sé rækilega lýst á hverju kröfur hans séu reistar og hafistefndi tekið til efnislegra varna þar um.Því séu kröfur hans nægilega skýrar, dómtækar og málatilbúnaður hans aðöðru leyti nægjanlega í samræmi við áskilnað réttarfarslaga.III.Samkvæmt1. mgr. 24. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála hafa dómstólar vald tilað dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til nema það sé skiliðundan lögsögu þeirra samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu. Eigi mál samkvæmt þessu ekki undir dómstóla,vísar dómari máli frá dómi.Í1. mgr. 3. gr. laga nr. 80, 1938 um stéttarfélög og vinnudeilur segir aðstéttarfélag ráði málefnum sínum sjálft með þeim takmörkunum, sem sett eru ílögum. Þá segir að meðlimirstéttarfélaga séu bundnir við löglega gerðar samþykktir og samninga þess félagsog stéttarsambands þess sem launamaður er í.Aðmati dómsins eru málsaðilar bundnir af kjarasamningi Sambands íslenskrasveitarfélaga og Kjarafélags tæknifræðingafélags Íslands og Stéttarfélagsverkfræðinga um kaup og kjör, og þar með grein 11.2.1, þess samnings sem hér ávið, en í greininni segir:„Samningsaðilar skipa hvor um sigsamstarfsnefnd sem er formlegur vettvangur samskipta aðila ásamningstímanum. Samstarfsnefndin hefurþað hlutverk að fjalla um framkvæmd og túlkun kjarasamnings þessa og lausnágreiningsefna. Komi upp ágreiningurmilli þeirra sem annast framkvæmd samningsins og þeirra sem undir hann heyra,s.s. vegna skilgreiningar starfa og röðun í launaflokka, skal þeim ágreiningivísað til samstarfsnefndar.“Þásegir í grein 11.2.2 kjarasamningsins: „Hvoraðili fyrir sig getur skotið ágreiningsefnum til samstarfsnefndanna og kallaðþær til starfa.“Aðmati dómsins fela ofangreind ákvæði í sér skyldu en ekki einungis heimild tilað leita úrlausnar varðandi framkvæmd og túlkun kjarasamningsins og þar á meðalum skilgreiningu starfa og röðun í launaflokka, enda fer það ekki gegn ákvæðum1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.Vegnaþessa lítur dómurinn svo á að aðilar kjarasamningsins, sem stefnandi er bundinnaf, hafi samið með skýrum og ótvíræðum hætti um að sakarefni þessa máls séundanskilið lögsögu dómstóla og því eigi dómurinn ekki úrlausnarvald um kröfuhans. Samkvæmt því og með vísan til 1.mgr. 24. gr. laga nr. 19, 1991 ber því þegar af þeirri ástæðu að fallast ákröfu stefnda og vísa málinu frá dómi.Eftiratvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 þykir rétt að hvoraðili beri sinn kostnað af málinu.Fyriruppsögu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991.ÓlafurÓlafsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Máliþessu er vísað frá dómi.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 231/2009
Kærumál Innsetningargerð
K keypti af R fasteign ásamt lausafé samkvæmt ódagsettum kaupsamningi, sem afhentur var til þinglýsingar 3. júlí 2008. Í samningnum var þessu lausafé lýst sem öllu byggingarefni sem verið hefði á fasteigninni 20. maí 2008 og við undirritun kaupsamningsins. F kvað R hafa á tilteknu tímabili tekið á leigu hjá sér byggingarefni. Þegar vanskil urðu á leigugjaldi hefði F farið að huga að þessum munum og komist að raun um að K hefði þá í sínum vörslum og teldi sig hafa keypt þá af R, en það félag hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. F fór þess að leit með beiðni til héraðsdóms að sér yrði heimilað að fá nánar tilgreinda muni tekna úr vörslum K með innsetningargerð og fengna sér. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af tiltektarlistum, afhendingarseðlum og skilanótu yrði ekkert samræmi fundið við framlagða samantekt frá F um muni, sem hann virtist telja að ekki hefðu skilað sér úr útleigu til R, en við hana var upptalning muna í beiðni hans um aðfarargerð í meginatriðum studd. Þá hefði F ekki lagt fram samning um leigu á þessum lausafjármunum. Fallist var á með K að réttindi F væru ekki það ljós að fært væri að leita fullnustu þeirra með beinni aðfarargerð, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá nánar tiltekna lausafjármuni tekna með beinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað og honum gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins gerði sóknaraðili ódagsettan samning, sem afhentur var til þinglýsingar 3. júlí 2008, við Rúmmeter ehf. og Fjármeter ehf. um kaup þess fyrstnefnda á fasteigninni Víkurhvarf 7 í Kópavogi „auk lausafjárs sem er til staðar við fasteignina“. Í samningnum var þessu lausafé lýst nánar á þann hátt að um væri að ræða „allt byggingarefni sem var á fasteigninni þann 20. maí s.l. og er jafnframt á fasteigninni við undirritun kaupsamnings þessa. Byggingarefnið er m.a. byggingamót, plötuundirsláttarefni og svokallað minimaxkerfi.“ Varnaraðili kveður Rúmmeter ehf. hafa á tímabilinu frá 14. nóvember 2007 til 26. febrúar 2008 tekið á leigu hjá sér byggingarefni, svokallað loftaundirsláttarefni. Þegar vanskil hafi orðið á leigugjaldi hafi varnaraðili farið að huga að þessum munum og komist að raun um að sóknaraðili hefði þá í sínum vörslum og teldi sig hafa keypt þá af Rúmmeter ehf., en það félag hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili hafi leitast við að ná samkomulagi við sóknaraðila um að hann tæki yfir leigu á þessum munum, en það hafi ekki tekist. Með beiðni 21. nóvember 2008 til Héraðsdóms Reykjavíkur fór varnaraðili þess á leit að sér yrði heimilað að fá muni, samtals 731 stykki af 11 tegundum, sem nánar eru taldir upp í hinum kærða úrskurði, tekna úr vörslum sóknaraðila með innsetningargerð og fengna sér. Mál þetta var þingfest af því tilefni 12. desember 2008. Í málinu hefur varnaraðili ekki lagt fram samning við Rúmmeter ehf. um leigu á því byggingarefni, sem krafa hans lýtur að. Hann hefur á hinn bóginn lagt fram átta svokallaða tiltektarlista, sem virðast stafa frá tímabilinu 28. febrúar 2007 til 18. febrúar 2008, níu afhendingarseðla frá tímabilinu 14. nóvember 2007 til 26. febrúar 2008, eina skilanótu frá 22. mars 2007 og ellefu leigureikninga, sem dagsettir eru frá 31. mars 2007 til 31. júlí 2008. Í tveimur elstu reikningunum, fyrir mars og apríl 2007, er að finna upptalningu á hinu leigða, sem svarar ekki til þess sem fram kemur í beiðni varnaraðila um aðfarargerð. Í öllum hinum reikningunum er vitnað til yfirlita, sem ekki eru lögð fram í málinu, en fjárhæð þessara reikninga er mjög breytileg eftir tímabilum. Af tiltektarlistum, afhendingarseðlum og skilanótu verður ekki fundið samræmi við framlagða samantekt frá varnaraðila um muni, sem hann virðist telja að ekki hafi skilað sér úr útleigu til Rúmmeters ehf., en við hana er upptalning muna í beiðni hans um aðfarargerð í meginatriðum studd. Þegar af þessum ástæðum verður að fallast á með sóknaraðila að réttindi varnaraðila séu ekki það ljós að fært sé að leita fullnustu þeirra með beinni aðfarargerð, sbr. síðari málslið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Formaco ehf., um heimild til beinnar aðfarargerðar hjá sóknaraðila, Fasteignafélaginu KGR ehf. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 693/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Hins vegar var einangrun X í gæsluvarðhaldinu aflétt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun verði aflétt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 18. október 2009. Varnaraðili er einn fimm manna sem nú sæta gæsluvarðhaldi vegna þeirrar rannsóknar sem getur í hinum kærða úrskurði. Er hann annar tveggja sem talinn er liggja undir grun um að hafa framið brot sem að lögum getur varðar meira en 10 ára fangelsi en slíkt er meðal forsendna fyrir að fallast megi á kröfu sóknaraðila um einangrun varnaraðila í gæsluvarðhaldinu sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Hinir sakborningarnir sæta takmörkunum í gæsluvarðhaldi samkvæmt c., d. og f. liðum 1. mgr. 99. gr. laganna. Sóknaraðili hefur ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því að samskonar takmarkanir dugi ekki í máli varnaraðila og nauðsynlegt sé að hann sæti einangrun samkvæmt b. lið sömu lagagreinar. Verður því ákvæði hins kærða úrskurðar um einangrun varnaraðila fellt úr gildi en úrskurðurinn að öðru leyti staðfestur með vísan til forsendna. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að ákvæði hans um einangrun varnaraðila, X, er fellt úr gildi. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2009, kl. 16.00. Þess er krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi skv. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hann hafi í samvinnu við önnur lögregluembætti, allt frá 10. október sl., haft til rannsóknar ætlað mansal ásamt fleiri brotum sem lögreglan ætlar að séu hluti af skipulagðri glæpastarfsemi. Kærði sé grunaður í því máli og hafi hann setið í gæsluvarðhaldi frá 14. október sl. Varðandi frekari málsatvik er vísað til fyrri krafna um gæsluvarðhald fyrir dómnum svo og til gagna málsins. Kærði hafi viðurkennt að hafa verið einn þeirra manna sem hafi verið að leita hins ætlaða fórnarlambs mansals. Kærði hafi viðurkennt að hafa ætlað að sækja konu að nafni A í flugstöðina fyrir félaga sinn. Það sé jafnframt ætlun lögreglu að kærði hafi verið einn af þeim sem hafi verið að spyrjast fyrir um konuna á lögreglustöðvum og heilbrigðisstofnunum seinna um nóttina og daginn eftir. Jafnframt hafi hann verið einn af þeim sem sótti konuna til Keflavíkur að kvöldi 12. október sl. í því skyni að koma henni undan lögreglu. Þá liggi fyrir upplýsingar hjá lögreglu um að kærði stundi það ásamt meðkærðu að innheimta verndartolla af samlöndum sínum hér á landi og vísast til framburða þess efnis og gagna málsins. Þá hafi fundist munir á heimili unnustu kærða úr sama stórfellda innbroti í úraverslun og hjá meðkærðu Y og Z. Þá hafi lögregla rökstuddan grun til að ætla að meðkærðu Þ og Æ hafi þýfi úr sama innbroti í sínum vörslum. Einnig hafi lögreglan rökstuddan grun um að kærði hafi stungið mann í lærið með hníf fyrir nokkrum vikum síðan og að hann kunni að vera tengdur ætluðum tryggingarsvikum á Snæfellsnesi í ágúst sl. Vísast til gagna málsins og framburða þess efnis. Verulegs ósamræmis og ótrúverðugleika gæti í framburði kærða og annarra aðila sem nú sitji einnig í gæsluvarðhaldi. Rannsókn máls þessa sé nú lokið og hafi málið verið sent ríkissaksóknara til frekari meðferðar. Málið sé mjög umfangsmikið og hafi teygt anga sína víða og telur lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sem kærði tengist ásamt meðkærðum. Rannsókn málsins hafi verið unnin í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega við lögregluyfirvöld í Litháen, en fyrir liggi fjöldi gagna þaðan er varði aðdraganda og forsögu af ferð konunnar hingað til lands og sakarferla hinna kærðu þar í landi. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telur lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 2. mgr. 218. gr., 227. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn 227. gr. a geti varðað fangelsisrefsingu allt að 8 árum. Að mati lögreglu hafi sá grunur styrkst til muna að um verulega skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða sem kærði tengist og hann sé talinn einn af forsprökkum, ásamt þremur öðrum meðkærðum sem nú sitji í gæsluvarðhaldi. Telur lögregla rökstuddan grun til að ætla að þessi ætlaða skipulagða glæpastarfsemi tengist litháísku mafíunni og kærði sé einn af þeim aðilum sem veiti henni forystu hér á landi í því skyni að tryggja stöðu starfseminnar. Vísast nánar um það til hættumats greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem liggi fyrir í gögnum málsins. Með vísan til framangreinds og þess að lögreglustjóri telur að öðru fólki stafi veruleg hætta af kærða verði hann látinn laus, þar sem við rannsókn málsins hafi berlega komið í ljós að fólk sé mjög hrætt við að gefa framburð gegn kærðu af ótta við hefndaraðgerðir. Þá vísar lögreglustjóri til þess að kærði sé af erlendu bergi brotinn og verulegar líkur á að hann reyni að yfirgefa Ísland eða komast undan ætlaðri refsingu verði hann ekki látinn sitja í gæsluvarðhaldi þar til rannsókn málsins sé lokið og dómur gangi í málinu. Þá vísar lögreglustjóri jafnframt til þess að þær sakir sem lögreglan ætlar að kærði kunni að eiga aðild að séu verulega alvarlegar og varði helgustu réttindi fólks. Með vísan til þess telur lögreglan nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi til að verja aðra fyrir árásum hans og samfélagið allt fyrir hinni ætluðu skipulögðu glæpastarfsemi sem virðist þegar hafa fest rætur hér á landi. Þess er krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Til stuðnings þeirri kröfu vísar lögreglustjóri til þess að lögregla telur að öðru fólki og þar á meðal vitnum í því máli sem hér sé til rannsóknar kunni að vera hætta búin nái kærði til þeirra og annarra aðila sem tengist hinni ætluðu glæpastarfsemi og lögregla hafi ekki handtekið. Rökstuddur grunur sé til að ætla að hann fái aðra aðila til að hefna og hafa áhrif á framburði vitna áður en málið sé til lykta leitt fyrir dómstólum ef hann sé ekki látinn sæta einangrun. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 2. mgr. 218. gr. og 227. gr., 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telur lögreglustjóri brýna hagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt gögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn máls þessa hefur verið umfangsmikil og henni er nú lokið. Málið hefur verið sent til ríkissaksóknara til frekari meðferðar. Kærði er erlendur ríkisborgari og hann hefur ekki sérstök tengsl við landið. Verður að telja hættu á því að hann reyni að komast úr landi meðan mál hans er til meðferðar. Þá verður að líta til þess að í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra þar sem kemur fram að öryggi vitna og annarra sé ógnað gangi kærði laus. Með vísan til framangreinds og b- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfu lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Með hliðsjón af þeirri hættu sem talin er stafa af kærða er fallist á að hann skuli sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Mikilvægt er að fylgst verði vel með líðan kærða í einangruninni. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærða, X, er áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. desember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 28/2020
Lánssamningur Lausafjárkaup Kröfugerð Vanreifun Aðild Frávísun frá héraðsdómi
D ehf. krafðist þess að S yrði gert að greiða sér tiltekna skuld sem hann taldi tilkomna vegna uppgjörs á samningi sem D ehf. og S höfðu gert með sér um allt að 45.000.000 króna lán í formi lánalínu til að fjármagna dekkjakaup fyrirtækja í eigu S af D ehf. Til vara hafði D ehf. kröfuna uppi á hendur B ehf. og krafðist greiðslu á eftirstöðvum þeirrar skuldar sem hann taldi fyrir hendi vegna viðskipta með dekkin. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gögn málsins bæru ekki með sér hvort, hvenær eða með hvaða hætti D ehf. hefði veitt S lán samkvæmt hinni svokölluðu „lánalínu“ og engin gögn lægju fyrir um stöðu lánsviðskiptanna á hverjum tíma eða um endurgreiðslu þess. Í reikningum sem gefnir hefðu verið út á hendur B ehf. til uppgjörs á seldum dekkjum hefði heldur ekkert komið fram um að útgáfa þeirra eða greiðslur fyrir dekkin tengdust lánssamningi. Þá hefði krafa um greiðslu vaxta af ætluðu láni fyrst verið sett fram þegar ríflega tvö ár voru liðin frá afhendingu dekkjanna. Var málatilbúnaður D ehf. talinn óljós og í ósamræmi við gögn málsins auk þess sem gögnin sjálf væru misvísandi um viðskipti aðila. Þar sem þessi málatilbúnaður D ehf. var talinn í berhögg við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var kröfum D ehf. á hendur S vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason,Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og SigurðurTómas Magnússon.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2020. Hann krefst sýknu af kröfumgagnáfrýjanda og málskostnaðar á öllum dómstigum. Gagnáfrýjandiskaut málinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 7. október 2020. Hann krefst þessað aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 32.111.779 krónur með nánartilgreindum vöxtum frá 10. júní 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum nánartilgreindum innborgunum samtals að fjárhæð 10.627.741 króna. Þá krefst hannmálskostnaðar á öllum dómstigum úr hendi gagnáfrýjanda. IMál þetta lýturað ágreiningi vegna viðskipta með dekk af gerðinni Infinity sem gagnáfrýjandiflutti til landsins frá Kína og afhenti Bílastofunni ehf. en aðaláfrýjandi varfyrirsvarsmaður þess félags. Um var að ræða sex gáma með um 6.000 dekkjum, semkomu til landsins haustið 2015, en hluta af þeim var ráðstafað til annarraviðskiptamanna gagnáfrýjanda. Þá mun gagnáfrýjandi hafa afhent Bílastofunniehf. um 850 dekk til viðbótar á árunum 2016 og 2017. Loks mun gagnáfrýjandi sjálfurhafa ráðstafað hluta dekkjanna á tímabilinu frá september 2015 til júní 2017.Gagnáfrýjandihöfðaði mál þetta aðallega á hendur aðaláfrýjanda til efnda á lánssamningi entil vara á hendur Bílastofunni ehf. og krafðist greiðslu á eftirstöðvum þeirrarskuldar sem hann taldi fyrir hendi vegna viðskiptanna með dekkin. Héraðsdómursýknaði aðaláfrýjanda og Bílastofuna ehf. af kröfum gagnáfrýjanda en með dómiLandsréttar voru kröfur hans að hluta til teknar til greina bæði á hendur aðaláfrýjandaog Bílastofunni ehf.Aðaláfrýjandióskaði eftir leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar og reisti hann beiðni sínameðal annars á því að rétturinn hefði farið út fyrir málatilbúnað gagnáfrýjandaí niðurstöðu sinni þannig að í bága færi við 111. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að á hinum áfrýjaðadómi kynnu að vera þeir ágallar að rétt væri að samþykkja beiðnina samkvæmtheimild í 4. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu Bílastofunnarehf. var ekki leitað eftir heimild til að áfrýja dóminum en félagið mun vera undirgjaldþrotaskiptum. IITildrög málsins eru þau að fyrri hluta árs 2015 áttu fyrirsvarsmenngagnáfrýjanda í samskiptum við aðaláfrýjanda um kaup á dekkjum sem til stóð aðflytja til landsins. Á þessum tíma rak aðaláfrýjandi bílaleigu og var að koma áfót dekkjaverkstæði í Reykjanesbæ. Vegna fyrirhugaðra viðskipta sendigagnáfrýjandi tölvubréf 10. maí 2015 til aðaláfrýjanda þar sem gert var ráðfyrir kaupum á sex gámum með um 6.000 dekkjum. Við pöntun dekkjanna yrðu þaustaðgreidd hjá framleiðanda en aðaláfrýjandi greiddi 6.000.000 króna ístaðfestingargjald. Í bréfinu stóð síðan að þegar dekkin hefðu veriðtollafgreidd yrði reikningur gefinn út samkvæmt „almennum samningi Dekkjavinaum dekkjakaup“ en samhliða yrði „gerður við þig persónulega sérstakurlánasamningur varðandi lánalínu sem mun dekka kostnaðarverð dekkjanna út árið2015“. Einnig var tekið fram að lánið myndi bera 15% ársvexti. Gagnáfrýjandisendi aðaláfrýjanda aftur tölvubréf 15. maí 2015 þar sem fram kom að tekinhefði verið saman pöntun á þremur gámum af dekkjum af nánar tilgreindum gerðum.Einnig sagði að pöntunin yrði afgreidd til framleiðanda um leið ogaðaláfrýjandi staðfesti að hann samþykkti þetta fyrir sitt leyti. Aðaláfrýjandisvaraði erindinu með tölvubréfi 18. sama mánaðar þar sem hann óskaði eftir aðpöntunin yrði afgreidd.Hinn 10. júní 2015 var gerður lánssamningur milli gagnáfrýjanda semlánveitanda og aðaláfrýjanda sem lántaka. Tekið var fram að lántaki gerðisamninginn vegna fyrirtækja í eigu hans og að samningurinn væri til aðfjármagna dekkjakaup. Samkvæmt samningnum var lántaka veitt allt að 45.000.000króna lán til að standa straum af kaupum á um 6.000 dekkjum af gagnáfrýjanda.Einnig sagði að lánið væri veitt „í formi lánalínu sem lántaki getur greitt innákjósi hann að gera svo hvenær sem er á lánstíma“. Þá sagði að aðaláfrýjandihefði þegar fengið að láni 6.551.500 krónur til að greiða inn á fyrstu 3.000dekkin. Samkvæmt samningnum átti lánið að bera yfirdráttarvexti Landsbankanshf. á hverjum tíma auk 3% vaxtaálags en lánstími var til 31. maí 2016. Þann dagátti að gera lánið upp að fullu með áföllnum vöxtum en lánið framlengdistsjálfkrafa væri því ekki sagt upp af hálfu aðila.Samkvæmt gögnum málsins voru þrír gámar af dekkjum fluttir á starfsstöðBílastofunnar ehf. í september 2015. Hluti dekkjanna í gámunum var ætlaðuröðrum viðskiptavinum gagnáfrýjanda og var fluttur annað þegar við tæmingugámanna. Samkvæmt yfirliti gagnáfrýjanda urðu alls 2.618 dekk eftir hjáBílastofunni ehf. Til viðbótar þessu munu þrír gámar af dekkjum hafa komið ástarfsstöðina 27. október sama ár með 3.012 dekkjum. Enn fremur heldurgagnáfrýjandi því fram að 334 dekk hafi verið afhent 28. september 2015, 491dekk á árinu 2016 og 389 dekk á árinu 2017. Alls hafi því verið afhent 6.844dekk en gagnáfrýjandi heldur því fram að þar af hafi hann á tímabilinu fráseptember 2015 til júní 2017 tekið til baka 1.629 dekk og selt öðrum til aðaðstoða aðaláfrýjanda. Af hálfu aðaláfrýjanda eru þessar tölur vefengdar og þvíhaldið fram að gagnáfrýjandi hafi tekið mun fleiri dekk til baka. Einnig hefurhann byggt málatilbúnað sinn á því að hann hafi aðeins pantað þrjá gáma með um3.000 dekkjum með fyrrgreindu tölvubréfi 18. maí 2015.Gagnáfrýjandi og Nýiðn hf. gerðu með sér samkomulag 10. júní 2015 um aðsíðargreinda félagið tæki yfir alla reikningsgerð vegna dekkjakaupaaðaláfrýjanda og fyrirtækja á hans vegum. Á tímabilinu frá 7. desember 2015 til4. desember 2017 gaf Nýiðn hf. út 15 reikninga á hendur Bílastofunni ehf. samtalsað fjárhæð 50.548.670 krónur. Þar af voru 12 reikningar greiddir samtals aðfjárhæð 20.907.395 krónur. Gagnáfrýjandi heldur því fram að fimm þessara reikningahafi tekið til fyrrgreindra dekkja sem afhent voru Bílastofunni ehf. að andvirðisamtals 10.627.741 króna. Að öðru leyti hafi greiðslur Bílastofunnar ehf.,samtals að fjárhæð 10.279.654 krónur, verið vegna annarra viðskipta og þessumáli óviðkomandi.Gagnáfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að gert hafi veriðsamkomulag við aðaláfrýjanda um að fyrst um sinn yrði uppgjöri hagað þannig aðgefnir yrðu út reikningar á hendur honum eða félaga á hans vegum eftir því semdekk yrðu seld eða notuð af bílaleigu hans. Á síðari hluta ársins 2016 hafi gagnáfrýjandi hins vegar gert kröfu umfullnaðaruppgjör vegna viðskiptanna og ítrekað þá kröfu fram eftir árinu 2017. Vegna þessa hafi loksverið gefnir út þrír reikningar af Nýiðn hf. á hendur Bílastofunni ehf., semekki hafi verið greiddir, samtals að fjárhæð 29.641.275 krónur. Annars vegarvar um að ræða reikninga 21. október 2017 vegna dekkjakaupa á árinu 2016 aðfjárhæð 4.757.923 krónur og vegna dekkjakaupa á árinu 2017 að fjárhæð 3.199.493krónur. Með hinum áfrýjaða dómi var Bílastofunni ehf. gert að greiða fjárhæðsem svaraði til þessara reikninga. Hins vegar var um að ræða reikning 4.desember 2017 að fjárhæð 21.683.859 krónur vegna heildaruppgjörs á viðskiptumaðila með dekkin. Enn fremur gaf gagnáfrýjandi út reikning 2. desember 2017 áhendur Bílastofunni ehf. að fjárhæð 10.744.120 krónur vegna vaxta samkvæmtfyrrgreindum lánssamningi 10. júní 2015, en þar kemur fram að þeim samningihafi verið sagt upp 2. nóvember sama ár.Með innheimtubréfi 8. desember 2017 krafðist gagnáfrýjandi þess aðaðaláfrýjandi stæði skil á lánssamningnum 10. júní 2015. Þar kom fram aðheildarúttekt „á lánalínu“ án vaxta næmi 32.573.775 krónum. Einnig sagði aðfimm greiðslur hefðu borist inn á kröfuna en þrír reikningar væru útistandandiog var þá átt við fyrrgreinda reikninga 21. október og 4. desember 2017. Þessuerindi var svarað með bréfi 24. janúar 2018 þar sem öllum kröfum á hendur aðaláfrýjandavar hafnað. Málið var síðan höfðað í héraði 2. október sama ár.IIISvo sem hérhefur verið rakið flutti gagnáfrýjandi haustið 2015 inn sex gáma með dekkjumsem hann hafði keypt af framleiðanda þeirra í Kína. Þessir gámar munu hafaverið fluttir á starfsstöð Bílastofunnar ehf. en hluti dekkjanna var þó tekinn straxfrá til að afhenda öðrum viðsemjendum gagnáfrýjanda. Hann mun einnig hafa tekiðsíðar til baka nokkurn hluta dekkjanna og ráðstafað þeim til annarra. Vegnaþessara viðskipta hafði verið gerður lánssamningur 10. júní 2015 um allt að45.000.000 króna lán með nánar tilgreindum vöxtum.Á grundvellisamkomulags 10. júní 2015 við gagnáfrýjanda gaf Nýiðn hf. út reikninga á hendurBílastofunni ehf. á tímabilinu frá 7. desember 2015 til 4. desember 2017.Gagnáfrýjandi heldur því fram að fimm af þeim reikningum sem þá voru greiddir hafiverið vegna þeirra dekkja sem fyrirtækinu voru afhent haustið 2015, en andvirðiþeirra dekkja hafi numið 10.627.741 krónu. Þegar frekari efndir fengust ekkihafi verið gefnir út þrír reikningar, annars vegar tveir reikningar 21. október2017 vegna dekkjakaupa á árunum 2016 og 2017 og hins vegar heildarreikningur 4.desember 2017 sem hafi falið í sér uppgjör og tekið til þeirra dekkja sem ekkihafði þá verði greitt fyrir. Fjárhæð síðastgreinda reikningsins nam 21.683.859krónum.Í stefnu tilhéraðsdóms segir að gagnáfrýjandi reisi kröfu sína á lánssamningi aðila. Þarsem peningalánið hafi ekki fengist greitt þrátt fyrir tilraunir til innheimtuþess hafi verið nauðsynlegt að höfða málið. Jafnframt er tekið fram í stefnunniað strax við undirritun lánssamningsins 10. júní 2015 hafi verið dregnar „álánalínu“ 44.049.681 króna vegna kaupa á dekkjum af gagnáfrýjanda, en um hafiverið að ræða dekk sem pöntuð hafi verið hjá honum samhliða undirritunlánssamningsins.Í 1. greinlánssamningsins segir að lánveitandi láni lántaka „allt að kr. 45.000.000 tilað standa straum af kaupum á 6.000 dekkjum (+/- 5% eftir því hvernig raðast ígámana) af lánveitanda. Lánið er veitt í formi lánalínu sem lántaki geturgreitt inná kjósi hann að gera svo hvenær sem er á lánstíma.“ Þá segir í 2.grein að lánveitandi hafi þegar lánað lántaka 6.551.500 krónur sem „notað vartil þess að greiða inn á fyrstu 3.000 dekkin, þann 18. maí ...“.Eins og hérhefur verið rakið bera gögn málsins um viðskiptin ekki með sér hvort, hvenæreða með hvaða hætti gagnáfrýjandi hafi veitt aðaláfrýjanda lán samkvæmtumræddri „lánalínu“ umfram þá fjárhæð sem fram kemur í lánssamningnum sjálfum aðgagnáfrýjandi hafi þegar lánað aðaláfrýjanda. Engin gögn liggja heldur fyrir umstöðu lánsviðskiptanna á hverjum tíma eða um endurgreiðslu þess. Þannig vorureikningar fram til haustsins 2017 gefnir út á hendur Bílastofunni ehf. vegnaþeirra dekkja sem fyrirtækið mun hafa notað í rekstri sínum eða aðaláfrýjandi nýttfyrir bílaleigu sína rétt eins og dekkin hefðu verið seld af lagergagnáfrýjanda en þessir reikningar voru greiddir jafnharðan. Í þessumreikningsviðskipum kom ekkert fram um að útgáfa reikninganna eða greiðslurfyrir dekkin tengdust lánssamningi aðila þessa máls. Þá liggur fyrir í málinuyfirlit Nýiðnar hf. um hreyfingar skuldunautarins Bílastofunnar ehf. en þarkemur fram að Bílastofan ehf. greiddi alla útgefna reikninga Nýiðnar hf. fram íseptember 2017 og að eftir innborgun 26. þess mánaðar hafi hvorugur skuldað hinum.Einnig var útgáfa reiknings 4. desember 2017 til uppgjörs á seldum dekkjum íósamræmi við að stofnast hefði skuld á grundvelli lánssamnings en þá voru ríflegatvö ár liðin frá því að dekkin voru afhent. Jafnframt er til þess að líta aðfyrst þá eða 2. sama mánaðar var með reikningi sett fram krafa um greiðsluvaxta af ætluðu láni. Samkvæmt þessu er málatilbúnaður gagnáfrýjanda, eins oghonum er lýst í stefnu, óljós og í ósamræmi við gögn málsins auk þess semgögnin sjálf eru misvísandi um viðskipti aðila án þess að gefnar hafi veriðviðhlítandi skýringar á því eða úr því bætt með fullnægjandi hætti undirrekstri málsins.Samkvæmt e-lið1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í stefnu til héraðsdómsgreina svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á,svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verðiljóst, en þessi lýsing skal vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli málahvert sakarefnið er. Þessum áskilnaði verður að vera fullnægt svo stefnda sékleift með viðhlítandi hætti að taka til varna og dómur verði síðan lagður ámálið á réttum grundvelli. Málatilbúnaður gagnáfrýjanda gengur í berhögg viðþetta vegna þeirrar vanreifunar málsins sem hér hefur verið lýst og verður þvíað vísa kröfum hans á hendur aðaláfrýjanda frá héraðsdómi.Það athugast að þeirrifjárhæð sem aðaláfrýjanda var gert að greiða með hinum áfrýjaða dómi var hvorkiteflt fram sem sjálfstæðum kröfulið né byggt á því að þessi hluti lánsinssérstaklega væri ógreiddur. Þvert á móti var kröfugerðin reist á því aðinnborganir inn á lánið að fjárhæð 10.627.741 króna bæri að draga frá skuldsamkvæmt lánssamningnum. Með því að dæma aðaláfrýjanda til greiðslufjárhæðarinnar fór Landsréttur því út fyrir kröfur og málatilbúnaðgagnáfrýjanda í bága við 1. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þess ereinnig að gæta að gagnáfrýjandi höfðaði málið aðallega á hendur aðaláfrýjandaen til vara gegn Bílastofunni ehf., samkvæmt heimild í 2. mgr. 19. gr. laganna,og hafði upp sömu fjárkröfu á hendur þessum aðilum. Því gat að réttu lagi ekkikomið til þess að aðal- og varastefndi yrðu dæmdir til að greiða hvor sinnhluta kröfunnar eins og um samlagsaðild væri að ræða samkvæmt 1. mgr. sömugreinar. Eftir þessumúrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verðurgagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað á öllum dómstigum semákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Kröfum gagnáfrýjanda, Dekkjavina ehf., á hendur aðaláfrýjanda, SigurðiFriðrikssyni, er vísað frá héraðsdómi.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Landsrétti og Hæstarétti. DómurLandsréttar föstudaginn 22. maí 2020.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson og Björg Thorarensen, settur landsréttardómari.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 16. október 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 2019 í málinu nr. E-3182/2018.2Áfrýjandi krefst þess aðallega að aðalstefndi, Sigurður Friðriksson,en til vara varastefndi, Bílastofan ehf., verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 40.344.036 krónur auk 15,20% samningsvaxta af 32.111.779 krónum frá 10. júní 2015 til 20. júní 2015, 15,70%samningsvaxta frá 21. júní 2015 til 31. ágúst 2015, 16,20% samningsvaxta frá 1.september 2015 til 10. nóvember 2015, 16,45% samningsvaxta frá 11. nóvember2015 til 31. ágúst 2016, 16% samningsvaxta frá 1. september 2016 til 2.nóvember 2016, 16% samningsvaxta af 37.061.718 krónum frá 3. nóvember 2016 til20. desember 2016, 15,75% samningsvaxta frá 21. desember 2016 til 20. maí 2017,15,50% samningsvaxta frá 21. maí 2017 til 20. júní 2017, 15,25% samningsvaxtafrá 21. júní 2017 til 29. september 2017, 15,25% samningsvaxta af 37.099.895 krónumfrá 30. september 2017 til 10. október 2017, 15% samningsvaxta frá 11. október2017 til 30. október 2017, 15% samningsvaxta af 40.344.036 krónum frá 31.október 2017 til 30. nóvember 2017, 15,41% samningsvaxta frá 1. desember 2017til 31. desember 2017 og 15% samningsvaxta frá 1. janúar 2018 til greiðsludags,allt að frádregnuminnborgunum að fjárhæð 3.702.058 krónur 7. desember 2015, 4.058.741 króna 2.maí 2016, 854.392 krónur 8. júní 2016, 738.775 krónur 5. október 2016 og1.273.775 krónur 18. nóvember 2016.3Til þrautavara krefst áfrýjandiþess að varastefndi verði dæmdur til að greiða áfrýjanda 40.344.036 krónur auk vaxta samkvæmt4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 32.111.779 krónum frá 10.júní 2015 til 3. nóvember 2016 en af 37.061.718 krónum frá þeim degi til 30.september 2017 en af 37.099.895 krónum frá þeim degi til 31. október 2017 en af40.344.036 krónum frá þeim degi til 8. janúar 2018, auk dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 40.344.036 krónum frá 8. janúar 2018 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum aðfjárhæð 3.702.058 krónur 7. desember 2015, 4.058.741 króna 2. maí 2016, 854.392krónur 8. júní 2016, 738.775 krónur 5. október 2016 og 1.273.775 krónur 18.nóvember 2016.4Þá krefst áfrýjandi málskostnaðarí héraði og fyrir Landsrétti.5Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms entil vara að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefjast stefndu hvor um sigmálskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.6Stefndu hafa ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti ogkemur krafa þeirra um endurskoðun á málskostnaði í héraði því ekki til álita.Málsatvik og sönnunarfærsla7Á vormánuðum 2015 áttu aðilar málsins í samskiptum um kaup aðalstefnda,Sigurðar Friðrikssonar, og félaga í hans eigu á dekkjum af gerðinni ,,Infinity“sem áfrýjandi hugðist flytja til landsins frá kínverskum dekkjaframleiðanda.Óumdeilt er að aðilar ræddu upphaflega um kaup á allt að 6.000 dekkjum semskyldu afhent í sex gámum. Kemur þetta meðal annars fram í tölvupóstifyrirsvarsmanns áfrýjanda 15. maí 2015 til aðalstefnda. Þar kemur jafnframtfram að áfrýjandi ráðgerði að staðgreiða dekkin við pöntun en að aðalstefndiskyldi greiða 6.000.000 króna í staðfestingargjald. Í tölvupóstsamskiptum aðilafrá 15. til 18. maí 2015 staðfesti aðalstefndi pöntun á fyrstu 3.000 dekkjunum.Í málinu er deilt um hvort komist hafi á samningur um kaup á 3.000 dekkjum tilviðbótar auk 468 dekkja sem voru flutt til landsins af áfrýjanda í september2016 og 376 dekkja í október 2017. Í málinu er ekki að finna neinar skriflegarpantanir á þessum viðbótardekkjum.8Upphaflega gerði áfrýjandi ráð fyrir því að stefndufjármögnuðu kaupin með því að greiða verulegan hluta af kaupverðinu við pöntuní því skyni að ná fram sem hagstæðustu verði. Frá þessu var horfið og tókustsamningar um að áfrýjandi myndi lána aðalstefnda til dekkjakaupanna. Í málinuliggur fyrir lánasamningur 10. júní 2015 á milli áfrýjanda og aðalstefnda en í1. gr. samningsins segir að áfrýjandi láni aðalstefnda allt að 45.000.000 krónatil kaupa á 6.000 dekkjum. Í 2. gr. samningsins kemur fram að áfrýjandi hafiþegar lánað aðalstefnda „krónur 6.551.500,-. sem notað var til þess að greiðainn á fyrstu 3.000 dekkinn, þann 18.maí sem ber sömu vexti og vaxtaálag sem umgetur í samningi þessum“. Í 3. gr. samningsins er mælt fyrir um að lánið beriyfirdráttarvexti Landsbanka Íslands á hverjum tíma auk 3% vaxtaálags. Þá er í4. gr. samningsins kveðið á um að lánstíminn sé til 31. maí 2016 en lánalínanskyldi framlengjast um einn mánuð í senn yrði henni ekki sagt upp.9Í septembermánuði 2015 komu þrír gámar með dekkjum á vegumáfrýjanda til landsins. Voru þeir fluttir á starfsstöð stefndu að Njarðarbraut11 í Reykjanesbæ dagana 14., 15. og 29. september 2015. Af gögnum málsins máráða að starfsmaður varastefnda, Bílastofunnar ehf., Bjarni Þór Sigurjónsson,hafi kvittað fyrir móttöku á 2.952 dekkjum. Af yfirliti sem virðist stafa fráSigurveigu Grímsdóttur, sem annaðist bókhald fyrir áfrýjanda á þessum tíma,kemur fram að 2.968 dekk hafi verið afhent stefndu í septembermánuði 2015.0 Af tölvupóstsamskiptum semliggja fyrir í málinu á milli fyrirsvarsmanna áfrýjanda dagana 28. og 29.september 2015 kemur fram að hluti af þeim dekkjum sem komu í þremur fyrstugámunum hafi verið ætlaður öðrum viðskiptamönnum áfrýjanda. Má ráða afsamskiptunum að um 500 dekk úr gámunum þremur hafi verið ætluð öðrum og að þaudekk hafi verið tekin af starfsstöð stefndu. Þar kemur einnig fram aðaðalstefndi hafi kvartað yfir því að hann hafi ekki pantað tilteknadekkjategund sem hafði komið í gámunum.1 Þann 27. október 2015 komuað auki þrír gámar af dekkjum á starfsstöð stefndu að Njarðarbraut semáfrýjandi flutti til landsins. Í málinu liggur fyrir staðfesting Bjarna ÞórsSigurjónssonar, starfsmanns varastefnda, á móttöku 3.012 dekkja úr þessumseinni þremur gámum.2 Í gögnum málsins er að finnafjölmörg tölvuskeyti á milli starfsmanna áfrýjanda og starfsmanna stefndu semstaðfesta að áfrýjandi hafi á árunum 2015 og 2017 tekið dekk af dekkjalagernumað Njarðarbraut í Reykjanesbæ. Samkvæmt yfirliti frá áfrýjanda í málinu tókhann 1.663 dekk út af dekkjalagernum á tímabilinu september 2015 til júní2017. 3 Á tímabilinu 7. desember2015 til 18. nóvember 2016 gaf Nýiðn hf., sem hafði samkvæmt samkomulagi viðáfrýjanda tekið að sér að gefa út reikninga til stefndu vegna viðskipta viðáfrýjanda, út fimm reikninga vegna kaupa á dekkjum og fleiru. Fram hefur komiðhjá málsaðilum að reikningar þessir voru gefnir út samkvæmt listum frástarfsmönnum varastefnda um fjölda dekkja sem varastefndi hafði selt. Ekki erum það deilt að allir þessir reikningar eru greiddir.4 Nýiðn hf. gaf síðan út tvoreikninga 21. október 2017 annars vegar að fjárhæð 4.757.923 krónur vegna 468dekkja sem afhent voru 30. september 2016 og hins vegar að fjárhæð 3.199.493krónur vegna dekkja sem afhent voru í október 2017. Í gögnum málsins er aðfinna staðfestingar Bjarna Þórs Sigurjónssonar, starfsmanns varastefnda, ummóttöku á 468 dekkjum 30. september 2016 og á 376 dekkjum í október 2017. Hinn4. desember 2017 gaf Nýiðn hf. síðan út reikning að fjárhæð 21.683.859 krónursem lokauppgjör á dekkjakaupum stefndu.5 Varastefndi gaf síðan útreikning á Nýiðn hf. 31. október 2017 fyrir leigu á gámastæði og húsnæði svo ogfyrri afgreiðslu og birgðagjald í tvö ár, samtals að fjárhæð 8.795.688 krónur.Áfrýjandi hefur mótmælt þessum reikningi sem tilhæfulausum þar sem hann hafialdrei leigt húsnæði eða gámastæði af varastefnda.6 Í hinum áfrýjaða dómi vorustefndu sýknaðir af kröfum áfrýjanda meðal annars á þeim grundvelli aðáfrýjanda hafi ekki tekist að sanna að stefndu hafi pantað þau dekk sem krafahans byggist á og væru umfram þau 3.000 dekk sem fyrir liggur að hann hafipantað. Þá taldi dómurinn að stefndu hefðu þegar greitt fyrir dekkin sem sannaðværi að hefðu verið pöntuð.Niðurstaða 7 Fjárkröfur áfrýjanda erureistar á því að stefndu hafi keypt 5.202 dekk af áfrýjanda á árunum 2015 til2017. Þeir hafi pantað og móttekið 6.865 dekk en til frádráttar komi 1.663 dekksem áfrýjandi tók af dekkjalagernum að Njarðarbraut. Samtals hafi stefndu þvíkeypt dekk fyrir 40.344.036 krónur. Til frádráttar kröfunni komi síðaninnborganir vegna reikninga vegna dekkjakaupa sem hafi þegar verið greiddirsamkvæmt því sem að framan greinir. Þá krefst áfrýjandi þess að á fjárkröfurnarreiknist yfirdráttarvextir Landsbanka Íslands hf. auk 3% álags frá dagsetningulánasamningsins 10. júní 2015. Áfrýjandi byggir einkum á því að lánasamninguraðila og tölvupóstsamskipti staðfesti að stefndu hafi skuldbundið sig til þessað kaupa fyrst 6.000 dekk og síðar þau dekk sem afhent voru í september 2016 ogoktóber 2017. Fyrir liggi staðfestingar starfsmanns varastefnda um móttöku áþessum dekkjum. 8 Stefndu reisa sýknukröfusína aðallega á því að ekki liggi fyrir neinar sannanir fyrir því að stefnduhafi pantað meira en 3.000 dekk. Telja þeir að þau dekk séu að fullu greidd meðþeim reikningum sem áfrýjandi staðfesti að hafi verið greiddir. Þótt dekkinhafi verið afhent á starfsstöð stefndu liggi fyrir í málinu að áfrýjandi fékkað geyma dekkjalager sinn í húsnæði stefndu. Gögn málsins og framburðirstarfsmanna stefndu sýni að áfrýjandi hafi á árunum 2015 til 2017 tekið dekk útaf lagernum eftir því sem honum hentaði. Þá staðfesti starfsmenn stefnda aðþeir hafi talið að um væri að ræða sameiginlegan dekkjalager áfrýjanda ogvarastefnda.9 Óumdeilt er í málinu aðaðalstefndi hafi pantað 3.000 dekk af áfrýjanda 18. maí 2015. Byggiraðalstefndi á því að dekkin hafi verið pöntuð fyrir hönd varastefnda, enda séuallir reikningar sem Nýiðn hf. gaf út fyrir hönd áfrýjanda stílaðir á þaðfyrirtæki. Þá liggur fyrir í málinu tölvupóstur fyrirsvarsmanns áfrýjanda 18.ágúst 2015 þar sem óskað er eftir upplýsingum frá aðalstefnda um á hvaðafyrirtæki eigi að stíla reikninga. Enn fremur kemur fram í lánasamningnum 10.júní 2015 að hann sé gerður vegna fjármögnunar á dekkjakaupum fyrirtækja í eiguaðalstefnda. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar að pöntunin hafi veriðgerð í nafni varastefnda, Bílastofunnar ehf. en ekki aðalstefnda. 20 Fyrir liggur að Nýiðn hf.gaf út fimm reikninga til varastefnda sem að hluta til voru vegna dekkjakaupaog að þeir reikningar hafi verið greiddir. Áfrýjandi byggir á því að fjárhæðinsem varastefndi greiddi fyrir dekk samkvæmt framangreindum fimm reikningum hafiverið 10.627.741 króna. Mismunurinn á þeirri fjárhæð og heildarfjárhæðreikninganna sé vegna hjólastillinga. Aðrir reikningar sem koma fram áhreyfingayfirliti úr bókhaldi Nýiðnar hf. vegna varastefnda séu vegna annarraviðskipta en dekkjaviðskipta. Það sé því ekki rétt sem fram kemur í hinumáfrýjaða dómi að varastefndi hafi greitt 20.907.395 krónur inn á dekkjakaupin.Þessum útreikningum áfrýjanda sem styðjast við gögn málsins hafa stefndu ekkihnekkt og verður því lagt til grundvallar að varastefndi hafi greitt 10.627.741krónu inn á dekkjakaupin með greiðslu þessara fimm reikninga. 21 Svo sem áður er rakið kemurfram í lánasamningnum 10. júní 2015 að áfrýjandi sem lánveitandi hafi lánaðaðalstefnda 6.551.500 krónur sem notaðar voru til að greiða innborgun á fyrstu3.000 dekkin 18. maí 2015. Stefndu hafa ekki lagt fram nein gögn um að lánþetta hafi verið greitt. Samkvæmt því verður aðalstefnda gert að greiðaáfrýjanda 6.551.500 krónur auk yfirdráttarvaxta Landsbanka Íslands hf. áhverjum tíma með 3% álagi eins og nánar greinir í dómsorði. Stefndu hafa ekkisérstaklega andmælt þeim vaxtafæti sem kröfugerð áfrýjanda byggist á og tekurmið af framangreindum vöxtum.22 Í málinu nýtur ekki nákvæmsyfirlits yfir þau 3.000 dekk sem áfrýjandi byggir á að stefndu hafi pantað ogfengið afhent þar sem fram kemur tegund dekkja og einingarverð. Af þessum sökumverður ekki nákvæmlega ráðið hvað mörg dekk varastefndi fékk afhent upp í þessapöntun og þá hvert söluverð þeirra var. Áfrýjandi byggir á því að í fylgiskjalimeð pöntun sem aðalstefndi staðfesti 18. maí 2015 komi fram að heildarverðfyrir 1.000 dekk í einum gámi sé 8.512.320 krónur. Samkvæmt því ættu 3.000 dekksem pöntuð voru að hafa kostað 25.536.960 krónur. Svo sem áður er rakið fórhluti þeirra dekkja sem voru afhent úr fyrstu þremur gámunum til annarra aðila.Þá liggur fyrir að áfrýjandi tók að minnsta kosti 1.663 dekk af dekkjalagernumá árunum 2015 til 2017. Af þessum sökum er ekki unnt að staðreyna af gögnummálsins hvað mörg dekk voru nákvæmlega afhent upp í pöntunina og hvert verðeinstakra dekkja var. Fyrir liggur samkvæmt framangreindu að stefndu hafagreitt áfrýjanda eða fengið að láni frá honum til umræddra dekkjakaupa samtals17.179.241 krónu. Þótt allnokkur munur sé á þeirri fjárhæð sem kemur fram áfylgiskjali pöntunarinnar og þeirri fjárhæð sem liggur fyrir að hafi veriðgreidd eða fengin að láni verður áfrýjandi að bera hallann af því að ekki liggifyrir nákvæmar upplýsingar um þetta atriði í málinu.23 Fallist er á það með stefnduað áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að stefndu hafi pantað þau 3.012 dekk semafhent voru á dekkjalager að Njarðarbraut 11 í Reykjanesbæ 27. október 2015.Þótt starfsmaður varastefnda hafi staðfest móttöku á dekkjunum liggur fyrir aðáfrýjandi gaf ekki út reikninga fyrir þeim á þeim tíma sem þau voru afhent aukþess sem fyrir liggur að hann taldi sig hafa heimildir til þess að taka dekk útaf lagernum án þess að stefndu gæfu út reikninga til hans vegna þeirra úttekta.Þá liggur fyrir í málinu að starfsmenn varastefnda, þau Bjarni Þór Sigurjónssonog Lilja Björk Jónsdóttir, sem einkum áttu í samskiptum við fyrirsvarsmannáfrýjanda um móttöku á dekkjum og úttektir litu svo á að dekkjalagerinn væri aðhluta í eigu áfrýjanda og að hluta í eigu varastefnda. Verður því að hafnakröfum áfrýjanda sem byggjast á því að kaup hafi komist á með aðilum á þessum3.012 dekkjum í október 2015. 24 Eins og áður hefur veriðrakið gaf Nýiðn hf. út tvo reikninga 21. október 2017, annars vegar að fjárhæð 4.757.923krónur vegna 468 dekkja sem afhent voru varastefnda 30. september 2016 og hinsvegar að fjárhæð 3.199.493 krónur vegna dekkja sem afhent voru varastefnda íoktóber 2017. Bjarni Þór Sigurjónsson, starfsmaður varastefnda, hefur staðfestað hafa móttekið dekkin. Stefndu mótmæla því hins vegar að hafa pantað þessidekk. Fyrir liggur að fyrrnefndur Bjarni Þór staðfesti fyrir héraðsdómi að hafapantað dekk fyrir varastefnda af áfrýjanda á árunum 2016 og 2017. Í málinuliggur fyrir tölvupóstur frá aðalstefnda til fyrirsvarsmanns áfrýjanda 19.október 2017 með viðhengi þar sem segir: „Ég vil fá reikning fyrir dekkjunumsem ég fékk í síðustu viku og um helgina.“ Samkvæmt þessu verður byggt á því aðvarastefndi hafi pantað dekk þau sem liggja til grundvallar framangreindumtveimur reikningum. Verður varastefnda því gert að greiða 7.957.416 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 8. janúar 2018, svo sem krafist er í þrautavarakröfuáfrýjanda. 25 Rétt þykir að málskostnaðurí héraði og fyrir Landsrétti falli niður. Dómsorð:Aðalstefndi,Sigurður Friðriksson, greiði áfrýjanda, Dekkjavinum ehf., 6.551.500 krónur auk15,20% samningsvaxta frá 10. júní 2015 til 20. júní 2015, 15,70% samningsvaxtafrá 21. júní 2015 til 31. ágúst 2015, 16,20% samningsvaxta frá 1. september2015 til 10. nóvember 2015, 16,45% samningsvaxta frá 11. nóvember 2015 til 31.ágúst 2016, 16% samningsvaxta frá 1. september 2016 til 20. desember 2016,15,75% samningsvaxta frá 21. desember 2016 til 20. maí 2017, 15,50%samningsvaxta frá 21. maí 2017 til 20. júní 2017, 15,25% samningsvaxta frá 21.júní 2017 til 29. september 2017, 15,25% samningsvaxta frá 30. september 2017til 10. október 2017, 15% samningsvaxta frá 11. október 2017 til 30. nóvember2017, 15,41% samningsvaxta frá 1. desember 2017 til 31. desember 2017 og 15%samningsvaxta frá 1. janúar 2018 til greiðsludags. Varastefndi,Bílastofan ehf., greiði áfrýjanda 7.957.416 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. janúar 2018til greiðsludags. Málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2.október 2019Mál þetta var höfðað 2.október 2018 og dómtekið 3. september sl. Stefnandi er Dekkjavinirehf., Gilsbúð 7, 210 Garðabæ.Stefnt er Sigurði Friðrikssyni, [...], en til vara er stefnt Bílastofunniehf., Funahöfða 6, 110 Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að aðalstefndi, Sigurður Friðriksson, verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 40.344.036 kr. auk 15,20% samningsvaxta af 32.111.779 kr. frá10. júní 2015 til 20. júní 2015, 15,70% samningsvaxta frá 21. júní 2015 til 31.ágúst 2015, 16,20% samningsvaxta frá 1. september 2015 til 10. nóvember 2015,16,45% samningsvaxta frá 11. nóvember 2015 til 31. ágúst 2016, 16%samningsvaxta frá 1. september 2016 til 2. nóvember 2016, en 16% samningsvaxtaaf 37.061.718 kr. frá 3. nóvember 2016 til 20. desember 2016, 15,75%samningsvaxta frá 21. desember 2016 til 20. maí 2017, 15,50% samningsvaxta frá21. maí 2017 til 20. júní 2017, 15,25% samningsvaxta frá 21. júní 2017 til 29.september 2017, en 15,25% samningsvaxta af 37.099.895 kr. frá 30. september2017 til 10. október 2017, 15% samningsvaxta frá 11. október 2017 til 30.október 2017, en 15% samningsvaxta af 40.344.036 kr. frá 31. október 2017 til30. nóvember 2017, 15,41% samningsvaxta frá 1. desember 2017 til 31. desember2017 og 15% samningsvaxta frá 1. janúar 2018 til greiðsludags, allt aðfrádregnum innborgunum að fjárhæð 3.702.058 kr. þann 7. desember 2015,4.058.741 kr. þann 2. maí 2016, 854.392 kr. þann 8. júní 2016, 738.775 kr. þann5. október 2016 og 1.273.775 kr. þann 18. nóvember 2016. Tilvara er þess krafist að varastefnda, Bílastofunni ehf., verði gert að greiðastefnanda 40.344.036 kr. auk 15,20% samningsvaxta af 32.111.779 kr. frá 10.júní 2015 til 20. júní 2015, 15,70% samningsvaxta frá 21. júní 2015 til 31.ágúst 2015, 16,20% samningsvaxta frá 1. september 2015 til 10. nóvember 2015,16,45% samningsvaxta frá 11. nóvember 2015 til 31. ágúst 2016, 16%samningsvaxta frá 1. september 2016 til 2. nóvember 2016, en 16% samningsvaxtaaf 37.061.718 kr. frá 3. nóvember 2016 til 20. desember 2016, 15,75%samningsvaxta frá 21. desember 2016 til 20. maí 2017, 15,50% samningsvaxta frá21. maí 2017 til 20. júní 2017, 15,25% samningsvaxta frá 21. júní 2017 til 29.september 2017, en 15,25% samningsvaxta af 37.099.895 kr. frá 30. september2017 til 10. október 2017, 15% samningsvaxta frá 11. október 2017 til 30.október 2017, en 15% samningsvaxta af 40.344.036 kr. frá 31. október 2017 til30. nóvember 2017, 15,41% samningsvaxta frá 1. desember 2017 til 31. desember2017 og 15% samningsvaxta frá 1. janúar 2018 til greiðsludags, allt aðfrádregnum innborgunum að fjárhæð 3.702.058 kr. þann 7. desember 2015,4.058.741 kr. þann 2. maí 2016, 854.392 kr. þann 8. júní 2016, 738.775 kr. þann5. október 2016 og 1.273.775 kr. þann 18. nóvember 2016.Þá er til þrautavara gerðsú krafa að varastefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 40.344.036 kr. aukvaxta skv. 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af32.111.779 kr. frá 10. júní 2015 til 3. nóvember 2016, en af 37.061.718 kr. fráþeim degi til 30. september 2017 en af 37.099.895 kr. frá þeim degi til 31.október 2017 en af 40.344.036 kr. frá þeim degi til 8. janúar 2018, aukdráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af40.344.036 kr. frá 8. janúar 2018 til greiðsludags, allt að frádregnuminnborgunum að fjárhæð: 3.702.058 kr. þann 7. desember 2015, 4.058.741 kr. þann2. maí 2016, 854.392 kr. þann 8. júní 2016, 738.775 kr. þann 5. október 2016 og1.273.775 kr. þann 18. nóvember 2016.Af hálfu stefnanda er íöllum tilvikum gerð krafa um málskostnað. Aðal- og varastefndi krefjast sýknuaf kröfum stefnanda og til þrautavara að dómkröfur verði lækkaðar verulega.Aðalstefndi gerir sérstaka sýknukröfu sér til handa vegna aðildarskorts tilvarnar. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í greinargerðvar þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurðihéraðsdóms 21. mars 2019.I.Forsaga þessa máls er sú að árið 2014og fram á vorið 2015 áttu fyrirsvarsmenn stefnanda í samskiptum við stefnda ummöguleg dekkjakaup, en stefndi rak þá bílaleigu auk þess sem hann var að koma áfót dekkjaverkstæði í Reykjanesbæ. Aðilumber saman um að framangreind samskipti hafi leitt til þess að samningur hafikomist á um kaup á dekkjum af stefnda, en deilt er um fjölda þeirra dekkja semsamið var um og einnig hvort stefndi hafi gert samninginn aðeins í eigin nafnieða fyrir hönd varastefnda. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi samið umkaup á um 6.000 dekkjum og hefur því til stuðnings vísað í „lánasamning“stefnanda við stefnda, sem undirritaður var 10. júní 2015. Stefndi hefur svaraðþví til að hann hafi fyrir hönd varastefnda einungis samþykkt að kaupa þrjáfjörutíu feta gáma eða samtals um 3.000 dekk.Ekki er um það deilt aðdekkin sem mál þetta snýst um voru öll flutt til landsins á vegum stefnanda.Heildarfjöldi dekkja sem stefnandi lét aka til stefnda og geymd voru á lager ávegum stefnda mun alls hafa verið 5.981. Stefnandi heldur því fram að síðar,eða á árunum 2016 og 2017, hafi stefndi pantað fleiri dekk hjá stefnanda ogfengið alls 491 dekk afhent á árinu 2016 og 389 dekk á árinu 2017, sbr. dskj.nr. 16–19 og 47. Af hálfu stefnanda er viðurkennt að hluta þessara dekkja hafistefnandi tekið aftur til baka, að beiðni stefnda, eða alls 1.663 dekk.Mismuninn beri stefnanda að greiða. Afgögnum málsins má sjá að stefnandi gaf út reikninga sem greiddir voru að fulluaf hálfu stefnda eða félags í hans eigu, allt fram á haustið 2017 þegar gefnirvoru út tveir reikningar, nánar tiltekið í október 2017, sem ekki voru greiddiraf stefnda. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál þetta.Við upphaf aðalmeðferðargáfu skýrslu fyrir dóminumFriðrik H. Vigfússon, fyrirsvarsmaðurstefnanda, stefndi Sigurður Friðriksson, Olaf Forberg, einn af eigendumstefnanda, Kristinn R. Sigurðsson, einn af stofnendum stefnanda og SigurveiguGrímsdóttur, eiginkonu Kristins. Eftirtaldir aðilar gáfu einnig skýrslu viðaðalmeðferð: Viðar Ellertsson, sem átt hafði viðskipti við stefnda, Bjarni ÞórSigurjónsson, starfsmaður varastefnda og Ólafur Bragason, sem starfar ínágrenni við starfsstöð varastefnda. Loks gaf skýrslu í gegnum símaLiljaB. Jónsdóttir, fyrrum starfsmaður varastefnda, sem var skrifstofustjóri þar áhluta þess tímabils sem hér um ræðir, nánar tiltekið 2015-2017. Gerð verðurgrein fyrir framburði þeirra eftir því sem tilefni þykir til.II.Stefnandi byggir á því að stefndaberi að greiða umstefnda kröfu samkvæmt almennum reglum kröfu- ogsamningaréttar. Stefndi hafi með samkomulagi í sumarbyrjun 2015 skuldbundið sigtil að kaupa hjá stefnanda 6.000 dekk, sem stefnandi hafi pantað og flutt inn fráKína. Til að fjármagna umrædd viðskipti hafi aðilar gert með sér lánasamning,þar sem stefnandi, sem lánveitandi, hafi lofað að lána stefnda, sem lántaka,allt að 45.000.000 kr. til að standa straum af dekkjakaupum og skyldi lániðbera yfirdráttarvexti Landsbankans á hverjum tíma auk 3% vaxtaálags. Eins ogsamningurinn beri með sér hafi lánið verið veitt í formi lánalínu og lántakaverið heimilt að greiða inn á lánið hvenær sem hann kysi á lánstíma.Upphaflegir skilmálar hafi verið þeir að lánstími væri til 31. maí 2016 ogskyldi lánið gert upp á þeim tíma að fullu ásamt áföllnum vöxtum, en ísamningnum hafi þó einnig verið kveðið á um að lánstíminn framlengdist um einnmánuð í senn yrði samningnum ekki sagt upp. Lánasamningnum hafi verið sagt uppsíðla árs 2017.Þegar við undirritunlánasamnings hafi stefnandi lánað stefnda 6.551.500 kr. til að greiðastaðfestingargjald fyrir pöntun á fyrstu 3.000 dekkjunum. Haustið 2015 hafistefnandi afhent stefnda alls 5.981 dekk. Á árinu 2016 hafi stefndi óskað eftirað kaupa hjá stefnanda enn fleiri dekk og haustið 2016 hafi stefnandi afhentstefnda alls 491 dekk og á árinu 2017 hafi stefnandi afhent honum alls 389dekk. Alls hafi stefnandi því afhent 6.861 dekk frá september 2015 og fram tiloktóber 2017. Stefnda beri að greiða fyrir umrædd dekk, sbr. skyldu kaupandatil að greiða kaupverð vöru sem sannanlega er afhent, sbr. VI. kafla laga nr.50/2000 um lausafjárkaup, að frádregnum dekkjum sem stefnandi tók til baka.Af þessum fjölda, 6.861eintaki, sem stefnda var afhentur hafi stefnandi tekið alls 1.663 dekk til bakaá árunum 2015–2017. Eftir standi að stefndi hafi fengið afhent alls 5.198 dekká árunum 2015–2017. Aðilar á vegum stefnda hafi staðfest móttöku á þessumdekkjum og óumdeilt sé að umrædd dekk hafi verið flutt og geymd í húsnæði ávegum stefnda allt frá haustinu 2015.Stefnandi skírskotar tilþess að fyrir liggi í málinu að aðilar hafi gert með sér samkomulag um kaup ádekkjum og fjármögnun á þeim kaupum og auk þess liggi fyrir að stefnandi hafistaðið við sitt, þ.e. afhent stefnda öll þau dekk sem hann óskaði eftir aðkaupa af stefnanda, og fjármagnað þau kaup f.h. stefnda á grundvellifyrirliggjandi lánasamnings aðila. Stefndi hafi á hinn bóginn aðeins greittfyrir brot af þeim dekkjum sem honum hafa sannanlega verið afhent.Samkvæmt almennum reglumkröfuréttar og meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi loforða ogskyldu til að efna samninga beri stefnda að greiða þá dómkröfu sem hér er settfram af hálfu stefnanda. Stefnufjárhæð í aðalkröfu sundurliðar stefnandi meðeftirfarandi hætti: KröfufjárhæðGjalddagi32.111.7790.6.2015*fyrsta pöntun að frádregnum öllum dekkjum sem stefnandi tók til baka4.949.9393.11.2016*dekk afhent í september, október og nóvember 201638.17730.9.2017*sumardekk afhent í september 20173.244.14131.10.2017*dekk afhent í apríl og október 201740.344.036Allt að frádregnum innborgunum:Fjárhæð innb.Greiðsludags.3.702.0587.12.20154.058.7412.5.2016854.3928.6.2016738.7755.10.2016.273.7758.11.2016Að sögn stefnanda varþegar við undirritun lánasamnings 10. júní 2015 dregið á lánalínu, samtals44.049.681 kr., vegna kaupa stefnda á 5.981 dekki af stefnanda. Dekk þessi hafistefndi pantað hjá stefnanda í júní 2015 samhliða undirritun lánasamningsins, enþau verið afhent stefnda á tímabilinu 15. september til 27. október 2015.Gjalddagi miðist við undirritun lánasamnings 10. júní 2015, enda um að ræðastaðgreiðsluviðskipti, færð á lánalínu þegar við pöntun. Í stefnufjárhæð dragistefnandi frá höfuðstól á gjalddaga þann 10. júní 2015 öll þau dekk semstefnandi tók til baka á tímabilinu september 2015 til júní 2017, þ.e. andvirðiallra dekkjanna dregið frá miðað við júní 2015 stefnda til hagsbóta, enverðmæti þeirra hafi numið alls 11.937.902 kr. Stefnufjárhæð er miðuð við aðfyrsti gjalddagi, 10. júní 2015, sé að fjárhæð 32.111.779 kr.Aðrir gjalddagar, þ.e. 3.nóvember 2016, 30. september 2017 og 31. október 2017, eru að sögn stefnandavegna viðskipta á árunum 2016–2017 og miðist gjalddagi við það hvenær þau dekkvoru afhent. Miðað er við að krafa vegna vetrardekkja, afhentra haustið 2016,hafi verið á gjalddaga við síðustu afhendingu það haust, þ.e. 3. nóvember 2016,krafa vegna sumardekkja sem afhent voru 30. september 2017 hafi verið ágjalddaga samdægurs og dekk afhent á árinu 2017 hafi verið á gjalddaga viðsíðustu afhendingu það ár, þ.e. í lok október 2017. Til frádráttar komiinnborganir stefnda, alls fimm greiðslur að fjárhæð 10.627.741 kr., miðað viðstöðu skuldar á innborgunardegi.Stefnandi vísar til þessað í lánasamningi málsaðila sé kveðið á um að lán beri vexti sem séuyfirdráttarvextir Landsbankans á hverjum tíma auk 3% vaxtaálags. Teljidómurinn stefnda ekki aðila að lánasamningnum og viðskiptunum sem stefnandibyggir málshöfðun sína á krefst stefnandi þess til vara að Bílastofunni ehf.verði gert að greiða stefnanda útistandandi skuld á grundvelli umræddslánasamnings með sömu rökum og áður hafa verið reifuð. Fari svo að dómari teljivarastefnda ekki aðila að umræddum lánasamningi en aðila að þeim viðskiptum semhér eru undir, þá gerir stefnandi þá kröfu til þrautavara að varastefnda verðigert að greiða stefnanda útistandandi skuld vegna umræddra dekkjaviðskipta aukalmennra vaxta og dráttarvaxta, skv. lögum nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Til stuðnings oggrundvallar þrautavarakröfunni vísist til umfjöllunar um aðalkröfu hér aðframan, eins og við á og auk þess til skyldu kaupanda til að greiða kaupverðvöru sem sannanlega er afhent, sbr. VI. kafla laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup. Verði litið svo á að varastefndi sé gagnaðili stefnanda í þeimviðskiptum sem hér eru undir beri varastefnda að greiða útistandandi kröfu vegnaviðskiptanna, enda hafi þau dekk sem fjárkrafa þessa máls byggist á sannanlegaverið afhent, en séu að stærstum hluta ógreidd.Telur stefnandi augljóstaf samskiptum aðila að umrædd krafa skuli bera samningsvexti. Eðli málssamkvæmt hafi það ekki verið ætlun aðila að umrætt peningalán skyldi veravaxtalaust. Gerir stefnandi þ.a.l. þá þrautavarakröfu að fjárkrafan berialmenna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá hverjum gjalddaga fyrir sig, en dráttarvexti frá því aðmánuður var liðinn frá því að fyrirsvarsmaður varastefnda var sannanlegakrafinn um greiðslu kröfunnar, þ.e. frá 8. janúar 2018 til greiðsludags, sbr.1. mgr. 6. gr., sbr. 3. mgr. 5. gr., laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Umaðild varastefnda er vísað til 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. sé stefnanda heimilt að beina kröfum sínumaðallega að aðalstefnda en til vara að varastefnda, enda sé skilyrðum 1. mgr.ákvæðisins fullnægt þar sem krafa á aðalstefnda og krafa á varastefnda eigirætur að rekja til sömu atvika, aðstöðu og löggernings.III.Sýknukrafa aðalstefnda er byggð áaðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Aðalstefndi geti ekki talist aðili málsins þar sem öll viðskipti vegnadekkjakaupanna hafi verið gerð við varastefnda en ekki aðalstefnda persónulega,eins og beinlínis komi fram í samkomulagi aðila á dskj. 3. Í samningnum sésérstaklega tilgreint að lánið sé veitt til dekkjakaupa vegna „fyrirtækja íeigu lántaka“, en aðalstefndi sé eini hluthafi varastefnda. Aðalstefndi hafisjálfur aldrei keypt nein dekk fyrir eigin reikning, eins og reikningarnirsjálfir gefi til kynna, enda ekki með neinn rekstur í sínu nafni eða fyrir sínaáhættu. Hann geti því ekki talist réttur aðili málsins heldur varastefndi, semverið hafi kaupandi dekkjanna í raun.Allir reikningar hafiverið gefnir út á varastefnda sem hafi greitt þá í kjölfarið. Því sé kröfumstefnanda ranglega beint að aðalstefnda í málinu. Þegar af þeirri ástæðu beriað sýkna aðalstefnda. Að öðru leyti byggistefndu sameiginlega á því að sýkna beri þá af kröfum stefnanda þar sem enginskuld sé fyrir hendi milli aðila. Stefndu hafni því að þeir, annar eða báðir,hafi gert samning við stefnanda um kaup á 6.000 dekkjum. Á einhverjumtímapunkti kunni að hafa komið til álita að slíkt magn yrði keypt, en sú hafiekki orðið raunin. Pantaðir hafi verið þrír gámar af dekkjum, sem greidd hafiverið eftir því sem þau seldust, sbr. framlagða reikninga. Önnur dekk hafi ekkiverið keypt. Hefði það var verið ætlunstefndu að kaupa samtals 6.000 dekk fyrir 45.000.000 kr., eins ogmálatilbúnaður stefnanda er byggður á, þá hefði væntanlega verið gefinn útreikningur við afhendingu og hann greiddur niður í samræmi við lánalínuna. Ráðamegi af framlögðum skjölum stefnanda sjálfs að það hafi ekki verið gert. Stefndu hafna því að gerðsamningsins á dskj. nr. 3 hafi falið í sér peningalán frá stefnanda tilstefnda, sem eigi að bera yfirdráttarvexti með 3% álagi frá gerð samningsins.Engir peningar hafi farið milli aðila og því hafi ekki verið um peningalán aðræða. Eingöngu hafi verið um að ræða sölu á dekkjum gegn útgáfu reikninga, semhafi verið greiddir jafnóðum. Við slíkar aðstæður beri ekki að greiða vexti. Sýknukrafan er einnig áþví byggð að stefnandi hafi ítrekað tekið dekk sem hann afhenti stefndu ognotað í eigin þágu. Stefnandi reyni samt sem áður með málshöfðun þessari, ívondri trú, að innheimta dekk sem stefndu hafi aldrei selt, og hann sjálfurtekið. Loks byggja stefndu á aðvíkja beri samkomulagi málsaðila til hliðar í heild sinni á grundvelli33.og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem ogólögfestra réttarreglna um brostnar forsendur.Stefndu telja að það sébæði óheiðarlegt og bersýnilega ósanngjarnt af stefnanda að bera samninginnfyrir sig. Samningurinn sé ósanngjarn gagnvart stefndu. Um sé að ræða„lánasamning“ sem í raun hafi verið ígildi ádráttarlínu. Ekkert eiginlegt lánhafi verið veitt af hálfu stefnanda til stefndu heldur hafi verið um að ræðahefðbundin reikningsviðskipti milli aðila. Að mati stefndu leiðir þetta tilþess að óheiðarlegt sé af stefnanda að vilja byggja á ákvæðum samningsins ískilningi 33. gr. sml. Eins hljóti samningurinnað teljast ósanngjarn í skilningi36. gr. sml., enda hljóti það í bestafalli að teljast ósanngjarnt að annar aðili samnings hagnist með óréttmætumhætti í vondri trú með þessum hætti. Stefndu vísa bæði til hins stuttaefndatíma samningsins og þeirra vaxtakjara sem stefnandi styður kröfu sína við.Sýknukrafa er einnig áþví byggð að stefndu hafi ekki haft neitt forræði á efni samningsins eðaskilmálum hans. Skilmálar samningsins hafi verið samdir einhliða af hálfustefnanda en stefndu hvergi komið nærri þeirri vinnu fyrir utan það eitt aðaðalstefndi hafi skrifað nafn sitt undir samkomulagið fyrir höndvarastefnda.Að mati stefndu sé slíkháttsemi í besta falli andstæð góðum viðskiptaháttum og venjum og sýni svo ekkiverði um villst að stefnandi neyti allra bragða við gæslu eigin hagsmuna ákostnað hagsmuna stefndu. Leiði það eitt og sér til þess að samningur aðilateljist ósanngjarn í skilningi36. gr. sml.Stefndu byggja jafnframtá því að forsendur fyrir samkomulagi aðila hafi brostið enda hafi stefnandiítrekað gengið í fyrrnefndan dekkjalager og tekið dekk bæði til eigin nota ogtil sölu til þriðja aðila.Fari svo að dæmt verði umkröfur þeirra, hvort sem er í heild eða að hluta, er gerð sú krafa að reikningiverði skuldajafnað við kröfuna, þar sem fyrir liggi og óumdeilt sé að stefnandinýtti húsnæði varastefnda til geymslu á dekkjalager, sem hann seldi til þriðjuaðila. Fyrir þau afnot hafi ekki verið greitt.Stefndu vísa tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála,laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, og ólögfestrarauðgunarreglu íslensks kröfuréttar. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á 130.gr. eml.IV.Til grundvallar þeim viðskiptummálsaðila sem hér er deilt um liggur „lánasamningur“, dagsettur 10. júní 2015,milli stefnanda annars vegar og aðalstefnda, Sigurðar Friðrikssonar, hinsvegar. Fram kemur í samningnum að hann sé gerður „vegna fjármögnunar ádekkjakaupum vegna fyrirtækja í eigu lántaka“. Þar segir jafnframt aðlánveitandi láni lántaka allt að 45.000.000 kr. „til þess að standa straum afkaupum á 6.000 [...] dekkjum [...] af lánveitanda. Lánið er veitt í formilánalínu sem lántaki getur greitt inná kjósi hann að gera svo hvenær sem er álánstíma.“Í 2. gr. samningsinskemur fram að lánveitandi hafi þegar lánað lántaka 6.551.500 kr. „sem notað vartil þess að greiða inn á fyrstu 3.000 dekkin, þann 18. maí sem ber sömu vextiog vaxtaálag sem um getur í samningi þessum“.Í 3. gr. samningsins erákvæði um vexti og með 4. gr. sömdu aðilar um það að lánstími skyldi vera til31. maí 2016, en lánið skyldi þá „gert upp að fullu ásamt áföllnum vöxtum.Lánalína þessi framlengist sjálfkrafa um einn mánuð í senn“ komi ekki til uppsagnaraf hálfu aðila. 5. gr. samningsins geymir ákvæði um mögulega framlengingulánalínunnar með samningi þar að lútandi og með 6. gr. skuldbatt lánveitandisig til að skila lántaka yfirliti yfir stöðu lánsins þegar eftir því værióskað.Gögn málsins, þ.m.t.upphaflegur „lánasamningur“ stefnanda og stefnda 10. júní 2015 og síðaritölvupóstsamskipti bera vott um að upphaflega hafi verið stefnt að innflutningiá 6.000 dekkjum. Þannig er í tölvupósti Friðriks Vigfússonar til stefnda 10.maí 2015, sem sendur var í aðdraganda samningsgerðarinnar, lagt upp með aðfluttir verði inn sex gámar eða allt að 6.000 dekk og samningurinn sem gerðurvar mánuði síðar var í sama dúr. Við úrlausn um ágreining málsaðila verður þóekki fram hjá því litið að einungis eitt skjal hefur verið lagt fram sem sýnireiginlega pöntun í nafni stefnda með samþykki hans, en nánar er þar um að ræðatölvusamskipti Kristins R. Sigurðssonar, þáverandi fyrirsvarsmanns stefnanda,og stefnda, sem send voru þeirra á milli dagana 15. og 18. maí 2015. Í póstiKristins til stefnda kemur fram að búið sé að taka saman pöntun „í framhaldi afsamtali ykkar Friðriks“ og að um sé að ræða 3x40 feta gáma sem hver og einnhafi innihaldið 1.000 dekk, sbr. viðhengi sem fylgdi tölvupóstinum. Í svaristefnda 18. sama mánaðar staðfesti stefndi að hann væri „sáttur við pöntunina“.Með hliðsjón af þessu máleggja til grundvallar að stefndi Sigurður hafi samþykkt að stefnandi pantaðitil landsins þrjá fjörutíu feta dekkjagáma. Með framlögðum tölvupóstsamskiptumstefnda Sigurðar við Kristin R. Sigurðsson fylgdi sundurliðun þar sem framkemur að heildarverð hvers gáms án virðisaukaskatts er 6.864.774 kr., samtals20.594.322 kr. án virðisaukaskatts fyrir alla þrjá gámana. Málsaðila greinir áum það hvort mismunur þessa dekkjafjölda og þess fjölda sem tilgreindur er ífyrrgreindum lánasamningi, þ.e. um 3.000 dekk til viðbótar, hafi verið flutturtil landsins að beiðni stefnda þannig að stofnast hafi lögmæt krafa stefnandavegna þess innflutnings á hendur stefnda eða varastefnda.Með hliðsjón af öllu þvísem fram hefur komið undir rekstri málsins má teljast óumdeilt að dekk semflutt voru inn í nafni stefnanda á árunum 2015 til 2017 hafi verið geymd í ogvið starfsstöð varastefnda við Stórhöfða 22 í Reykjavík. Af skýrslum núverandiog fyrrverandi starfsmanna varastefnda, svo og skýrslu Friðriks H. Vigfússonarsjálfs, svo og með hliðsjón af framlögðum tölvuskeytum Friðriks umdekkjaúttektir af lager Bílastofunnar, m.a. úttekt 30. september 2016, máálykta að Friðrik hafi haft allfrjálsan aðgang að lagernum og tekið þaðan dekkí nafni stefnanda, sem hann gerði starfsmönnum varastefnda grein fyrirjafnóðum. Í skýrslum sínum hér fyrir dómi staðfestu bæði Friðrik og Lilja B.Jónsdóttir að haldið hefði verið utan um úttektir þessar í sérstökumexcel-skjölum. Sigurveig Grímsdóttir, kannaðist við að haldið hefði verið slíktbókhald yfir afhendingu á dekkjum. Fram kom í máli hennar að dekkjagámar þeirsem hér um ræðir hafi innihaldið dekk sem tilheyrðu öðrum en aðilum þessa málsog því hafi þurft að telja dekk út úr gámunum og taka frá dekk sem tilheyrðuöðrum, en dekkin hafi þó fyrst farið inn í húsnæði þar hýsti starfsaðstöðuvarastefnda. Í skýrslu Friðriks kom fram að eftir að Lilja hvarf af vettvangisökum veikinda hafi ekki verið haldið jafn vel utan um birgðastöðuna og áður.Skjöl málsins bera með sér að Friðrik hafi viljað að útbúið yrði yfirlit yfir„heildarstöðu“ á dekkjalagernum, sbr. t.a.m. tölvupóst hans til Lilju 25.október 2016. Telja verður þetta til marks um að óvissa hafi ríkt umbirgðastöðuna og hvað tilheyrði hverjum. Eftir stendur bagalegur skortur áskriflegum gögnum, svo sem samningum eða yfirlýsingum, um það grundvallaratriðimálsins hvernig eignarhaldi á dekkjalagernum var nákvæmlega háttað. Friðrik,fyrirsvarsmaður stefnanda, virðist hafa litið svo á að dekkin væru öll seldstefnda eða varastefnda, en stefndi og starfsmenn varastefnda virðast hafatalið að dekkin tilheyrðu stefnanda. Þannig kom fram í máli Lilju B. Jónsdótturað varastefndi ætti aðeins að greiða fyrir seld dekk. Skjöl málsins sýna að íágústmánuði fóru bréf á milli stefnda og Friðriks, fyrirsvarsmanns stefnanda,þar sem sá síðarnefndi óskaði m.a. upplýsinga um það á hvaða fyrirtæki ætti aðstíla reikning vegna innflutningsins. Af framlögðu reikningsyfirliti og afritumeinstakra reikninga má ráða að niðurstaðan hafi verið sú að stíla reikninga ávarastefnda, Bílastofuna ehf. Í samræmi við þetta gaf stefnandi út reikninga áhendur varastefnda og fyrir liggur að varastefndi hafi greitt alla reikningasem hér um ræðir og gefnir voru út á tímabilinu 7. desember 2015 til 26.september 2017. Nánar ber framlagt „hreyfingayfirlit“ með sér að gefnir hafiverið út tveir reikningar á varastefnda á árinu 2015, samtals að fjárhæð4.890.871 kr. Þá voru samtals gefnir út sex reikningar á varastefnda á árinu2016, samtals að fjárhæð 11.787.025 kr. Á árinu 2017 voru fram í septembermánuðgefnir út fjórir reikningar á varastefnda, samtals að fjárhæð 4.229.479 kr.Samanlögð fjárhæð allra greiðslna varastefnda til stefnanda á þessu árabili er20.907.395 kr. Af áðurnefndu „hreyfingayfirliti“ má ráða að þessir tilgreindureikningar á árunum 2015 til 2017 hafi verið greiddir jafnóðum, án óhæfilegratafa, og undir rekstri málsins hefur ekkert verið lagt fram sem bendir til þessað reikningar þessir hafi verið greiddir með fjármunum sem sóttir voru á„lánalínu“ samkvæmt fyrrgreindum lánasamningi sem vísað er til í stefnu. Þrírreikningar, samtals að fjárhæð 29.641.275 kr., sem gefnir voru út á tímabilinuoktóber til desember 2017 hafa ekki verið greiddir. Stefnandi ber sönnunarbyrðifyrir því að samið hafi verið við stefnda eða varastefnda um þessi viðskipti.Af hálfu stefnanda hafa engin gögn verið lögð fram sem renna skýrum stoðumundir að slíkir samningar hafi komist á. Móttökukvittanir starfsmanna áyfirlitsblöðum verða ekki taldar jafngilda formlegum pöntunum í þessumskilningi, enda ekkert verið lagt fram sem stutt getur að hlutaðeigandistarfsmenn hafi haft heimild til að skuldbinda stefnda eða fyrirtæki hans meðundirritun sinni. Þá veikir það einnig málatilbúnað stefnanda að engirreikningar hafa verið gefnir út vegna ætlaðra pantana á umræddum 3.000 dekkjumfyrr en löngu eftir að þau viðskipti áttu að hafa farið fram, en nánar tiltekiðgaf stefnandi út reikninga fyrir þessum síðasta hluta kröfunnar í október ogdesember 2017, eða rúmum tveimur árum eftir að ætluð viðskipti fóru fram aðhans sögn. Stefnandi hefur engar viðhlítandi skýringar getað gefið á þeimdrætti sem varð á útgáfu reikninganna. Hefur dómurinn í því samhengi hafthliðsjón af framlögðu yfirliti stefnanda sjálfs um „hreyfingar skuldunauta“ sember með sér að reikningar sem gefnir voru út á varastefnda á árunum 2015 og2016 voru allir greiddir innan fárra vikna og sumir samdægurs, án þess að séðverði að nokkur andmæli eða athugasemdir hafi fylgt þeim greiðslum, öfugt viðsíðustu þrjá reikningana sem andmælt var af hálfu stefnda með bréfi í janúar2018. Undirrekstri málsins hafa engin gögn verið lögð fram sem sýna að síðari hlutidekkjainnflutningsins sem hér um ræðir, þ.e. þau 3.000 dekk til viðbótar semágreiningur málsaðila lýtur að, hafi verið fluttur inn að beiðni stefnda, íhans nafni eða fyrirtækja á hans vegum. Þvert á móti verður ekki annað ráðið afframlögðum gögnum en að sá innflutningur hafi verið í nafni stefnanda sjálfs,sbr. framlagðar staðfestingar frá skipafélaginu Eimskipum Íslandi ehf. þar semfram kemur að innflytjandinn sé stefnandi. Gagnvartöllu þessu hefur stefnandi ekki lagt fram gögn, leitt vitni eða með öðrum hættiaxlað þá sönnunarbyrði sem á honum sjálfum hvílir um það að innflutningurumræddra dekkja hafi verið gerður að beiðni stefnda eða varastefnda. Stefnandahefur ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi dregið á títtnefndanlánasamning sem gerður var 10. júní 2015 þannig að komið geti heim og saman viðkröfur stefnanda í máli þessu. Verður stefnandi sjálfur að bera hallann afþeirri óvissu sem af framangreindum sönnunarskorti leiðir. Með því að stefnandihefur ekki sýnt fram á að stefndi eða varastefndi hafi samþykkt þann innflutningsem stefnukröfur eru byggðar á og með því að áritanir almennra starfsmannavarastefnda á kvittanir nægja ekki í þessu samhengi verða bæði stefndi ogvarastefndi sýknaðir af kröfum stefnanda. Ísamræmi við þessi úrslit málsins verður stefnanda gert að greiða stefndumálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 750.000 kr. til hvors stefndu um sig. ArnarÞór Jónsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Aðalstefndi, Sigurður Friðriksson, og varastefndi,Bílastofan ehf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Dekkjavina ehf., í máliþessu. Stefnandi greiði stefndu hvorum umsig 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 224/1999
Fasteignakaup Kauptilboð Forkaupsréttur
Á árunum 1976 til 1978 reisti Þ hús í Reykjavík á fjórum hæðum með kjallara og var í upphafi einn eigandi þess. Var það aðallega ætlað til atvinnunota. Þ afsalaði 3. hæð hússins til hlutafélagsins V árið 1979 og var kveðið svo á í afsalinu, að aðilar skyldu hafa gagnkvæman forkaupsrétt að húseigninni. J og S keyptu hæðina af V árið 1982, og var tekið fram í kaupsamningi, að kvöð væri um gagnkvæman forkaupsrétt. Í kaupsamningi um 1. hæð og kjallara hússins, sem Þ gerði við fyrirtækið L árið 1997, var getið um forkaupsréttinn, en við þá sölu féllu J og S frá rétti sínum. Þann 30. mars 1998 fékk Þ kauptilboð í 2. hæð hússins frá ÞJ og var getið um forkaupsréttinn í tilboðinu. J og S lýstu því yfir 3. apríl sama árs, að þeir gengju inn í tilboðið. ― Talið var, að orðalag á afsali Þ til V árið 1979 gæfi ekki sérstaklega til kynna, að forkaupsrétturinn hefði átt að vera persónulegur og bundinn við fyrstu sölu á hverjum hluta hússins. Mætti ekki síður ætla af því, að hann ætti að fylgja eignarhlutum aðilanna. Þá hefði á því verið byggt við kaup J og S á 3. hæðinni 1982, að hæðin yrði áfram háð forkaupsrétti Þ, en Þ hefði engan áskilnað gert um að J og S nytu ekki gagnkvæmni réttarins. Var á það fallist með héraðsdómara, að J og S hefðu átt forkaupsrétt að 2. hæð hússins þegar Þ samdi við ÞJ um kaup á hæðinni. Af hálfu Þ var vísað til þess, að J og S hefðu hafnað greiðslu á þóknun til fasteignasölu, sem gengið hafði frá tilboðinu á þar til gerðu eyðublaði og lagt fyrir þá. Í skjalinu var ekki gefið til kynna, að sölulaun eða kostnaður vegna atbeina fasteignasölunnar væri meðal þess, sem kaupandi þyrfti að bera umfram kaupverð eignarinnar. Þótti ósannað, að J og S hefðu vitað eða mátt gera sér grein fyrir, að í viðskiptunum væri um að ræða kostnað af þessu tagi, sem ekki væri innifalin í verðinu með venjulegum hætti. Yrði að líta svo á, að réttur þeirra stæði til þess að ganga inn í kaupin með þeim kjörum, sem tilboðið sjálft bæri með sér. Var því viðurkenndur forkaupsréttur J og S og einnig fallist á að Þ væri skylt að afsala þeim eignarhlutanum með sömu skilmálum og greindi í kauptilboði ÞJ til Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjendur hafa skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 9. júní 1999. Þeir krefjast þess í fyrsta lagi, að viðurkenndur verði forkaupsréttur þeirra að 2. hæð hússins nr. 14 við Skólavörðustíg í Reykjavík, auðkenndri 01-02-01, ásamt tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum, við sölu stefnda á eigninni til Þórhildar Jónsdóttur, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi, samkvæmt samþykktu kauptilboði hennar 30. mars 1998, sem áfrýjendur hafi áritað sem forkaupsréttarhafar, með sömu kjörum og skilmálum og þar greinir. Í öðru lagi krefjast þeir þess, að stefnda verði gert skylt að selja og afsala þeim umrædda eign gegn greiðslu af þeirra hendi með sömu kjörum og skilmálum og í tilboði þessu greinir. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð sameiginleg yfirlýsing málsaðila 14. apríl 1999, þar sem þeir falla frá forkaupsrétti að húsnæði í kjallara og á 1. hæð að Skólavörðustíg 14 við sölu á því frá Litum og föndri - Handlist ehf. til Þorbjargar Daníelsdóttur vegna Mans-kvenfataverslunar ehf., ásamt kaupsamningi 25. maí 1999 um þetta húsnæði. Mál þetta varðar forkaupsrétt að 2. hæð og öðrum hlutum fasteignarinnar Skólavörðustígs 14 í Reykjavík, sem til var stofnað við sölu á 3. hæð hússins frá stefnda til Veitingahússins Ármúla 5 hf. með afsali 13. mars 1979, svo sem rakið er í héraðsdómi. Um er að ræða fjögurra hæða húseign með kjallara, sem stefndi mun hafa reist á árunum 1976-1978. Mun skipulagi hússins og notkun frá öndverðu hafa verið háttað þannig, að verslunar- og skrifstofuhúsnæði væri á fyrstu þremur hæðunum, sem eru áþekkar að stærð, en á 4. hæð er íbúðarhúsnæði, þar sem stefndi bjó sjálfur fram á síðustu ár. Auk þess er í húsinu kjallari, sem að mestu hefur verið nýttur með húsnæði 1. hæðar. Stefndi átti húsið einn, meðan það var í byggingu, og var enn eigandi að 4. hæð þess, þegar málið kom hér fyrir dóm. Orðalag á afsali stefnda til hlutafélagsins um þennan forkaupsrétt gefur ekki sérstaklega til kynna, að hann hafi átt að vera persónulegur og bundinn við fyrstu sölu á hverjum hluta hússins. Bendir það ekki síður til hins, að rétturinn hafi átt að fylgja eignarhlutum aðilanna sem kvöð á þeim. Sú staðreynd, að húsið var aðallega ætlað fyrir atvinnustarfsemi fremur en til íbúðar, mælir ekki á móti þeim skilningi, né heldur hitt, að stefndi var einkaeigandi hússins, þegar viðskiptin fóru fram. Fyrir liggur, að á því var byggt í framkvæmd við kaup áfrýjenda á 3. hæð af hlutafélaginu árið 1982, að hæðin yrði áfram háð forkaupsrétti stefnda í þeirra höndum. Gerði stefndi engan áskilnað um, að þeir myndu ekki njóta gagnkvæmni réttarins, þegar hann féll frá forkaupsrétti sínum að því sinni. Þegar stefndi seldi 1. hæð ásamt kjallara í ársbyrjun 1998 varð framkvæmdin á sama veg, en í það sinn voru það áfrýjendur, sem féllu frá forkaupsrétti. Með vísan til þessa og annars til forsendna héraðsdóms verður á það fallist með dómara málsins í héraði, að áfrýjendur hafi átt forkaupsrétt að 2. hæð hússins, þegar stefndi samdi við Þórhildi Jónsdóttur um kaup hennar á þeim eignarhluta. Þórhildur var leigutaki að hæðinni, þegar hún gerði tilboð sitt. Það var kynnt áfrýjendum síðdegis 31. mars 1998, eftir að stefndi hafði veitt því samþykki. Var það sent þeim frá fasteignasölunni Gimli, sem annaðist frágang tilboðsins. Það var ritað á eyðublað fyrir kauptilboð um fasteignir og orðað með algengum og venjubundnum hætti. Var svo einnig um þau ákvæði þess, er lutu að kostnaði, sem kaupandi þyrfti að bera umfram kaupverð eignarinnar. Gaf skjalið ekki til kynna, að sölulaun eða kostnaður vegna atbeina fasteignasölunnar væri þar á meðal. Áfrýjendur fóru á fasteignasöluna hinn 3. apríl og staðfestu með áritun sinni á tilboðið, að þeir óskuðu að ganga inn í það samkvæmt forkaupsrétti sínum að eigninni. Þeim var tjáð síðar sama dag, að Þórhildur Jónsdóttir hefði lofað að bera kostnað, sem greiða þyrfti fasteignasölunni vegna kaupanna. Samkvæmt frásögn hennar var þar ekki um að ræða almenn sölulaun, heldur þóknun fyrir aðstoð við að ganga frá viðskiptunum. Hin tilgreinda fjárhæð kostnaðarins virðist reiknuð sem þóknun, er nemi 1% af tilboðsverðinu, að viðbættu gjaldi fyrir veðbókarvottorð. Frásögn Þórhildar og stefnda af þessu loforði er ekki í ósamræmi við aðdraganda tilboðsgerðarinnar. Hins vegar er ósannað, að áfrýjendur hafi vitað eða mátt gera sér grein fyrir, að í viðskiptunum væri um að ræða kostnað af þessu tagi, sem ekki væri innifalinn í verði eignarinnar með venjulegum hætti. Verður að líta svo á, að réttur þeirra standi til þess að ganga inn í kaupin með þeim kjörum, sem tilboðið sjálft bar með sér. Krafa áfrýjenda um viðurkenningu forkaupsréttar verður því tekin til greina. Í umræddu tilboði var kaupverð eignarinnar ákveðið 8.500.000 krónur, og skyldi greiða 7.700.000 krónur við undirritun kaupsamnings, en 800.000 krónur þegar eftir aflýsingu áhvílandi veðskuldar við Lífeyrissjóð verslunarmanna. Málsaðilar hafa ekki greint frá því, hvort sú aflýsing hafi átt sér stað, og þeir hafa ekki sérstaklega fjallað um greiðsluhátt á kaupverðinu. Áfrýjendur hafa lýst sig reiðubúna til greiðslu á því, og verður krafa þeirra um viðurkenningu á skyldu stefnda til að afsala þeim eigninni tekin til greina, svo sem nánar er á kveðið í dómsorði. Rétt þykir, að hvor aðila beri kostnað sinn af málinu í héraði, en stefndi greiði áfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem tiltekið er í dómsorði. Dómsorð: Viðurkenndur er forkaupsréttur áfrýjenda, Jóns Viðars Arnórssonar og Sigurjóns Arnlaugssonar, að 2. hæð húseignarinnar nr. 14 við Skólavörðustíg í Reykjavík, auðkenndri 01-02-01, ásamt tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum, við sölu á þessum eignarhluta til Þórhildar Jónsdóttur, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi, samkvæmt samþykktu kauptilboði hennar 30. mars 1998 til stefnda, Þorsteins Kristjánssonar, með sömu kjörum og skilmálum og í tilboði þessu greinir. Er stefnda skylt að selja þeim eignina og gefa út afsal að henni gegn greiðslu á grundvelli þeirra skilmála, sem um er mælt í tilboðinu. Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður. Stefndi greiði áfrýjendum sameiginlega 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 18. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 5. júní 1998 af Sigurjóni Arnlaugssyni, Háholti 5, Garðabæ og Jóni Viðari Arnórssyni, Kleifarási 7, Reykjavík gegn Þorsteini Kristjánssyni, Skúlagötu 20, Reykjavík. Stefnendur gera eftirfarandi dómkröfur: 1.Að viðurkenndur verði forkaupsréttur þeirra á 2. hæð hússins Skólavörðustígur 14, Reykjavík, merkt 01-02-01, ásamt tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum, sem stefndi ætlar að selja Þórhildi Jónsdóttur, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi samkvæmt samþykktu kauptilboði hennar dags. 30. mars 1998 og undirritun þeirra þar á að þeir gangi “inn í kauptilboð þetta sem forkaupsrétthafar”, með sömu kjörum og öðrum skilmálum sem þar greinir. 2.Að stefnda verði gert skylt að selja og afsala stefnendum umrædda eign gegn greiðslu þeirra með þeim sömu kjörum og öðrum skilmálum sem greinir í nefndu tilboði. 3. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu alls málskostnaðar stefnenda að viðbættum virðisaukaskatti og samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og honum tildæmdur málskostnaður að skaðlausu. Málavextir Málavextir eru þeir að á árunum 1976 til 1978 reisti stefndi húsið Skólavörðustíg 14 í Reykjavík og var hann í upphafi einn eigandi þess alls. Með afsali, dags. 13. mars 1979, seldi hann og afsalaði Veitingahúsinu Ármúla 5 hf., Reykjavík, 3. hæð húseignarinnar, 22,7% alls hússins, ásamt tilheyrandi hlutdeild í sameign og eignarlóð. Í afsalinu segir m.a. svo orðrétt: “Aðilar hafa gagnkvæman forkaupsrétt á húseigninni Skólavörðustígur 14.” Afsalið var fært í veðmálaskrá í Reykjavík daginn eftir, merkt 4765/79. Með kaupsamningi, dagsettum 9. ágúst 1982, keyptu stefnendur umrædda 3. hæð af veitingahúsinu. Segir þar m.a. svo orðrétt: “Kvöð er um gagnkvæman forkaupsrétt, sjá nr. 4765/79.” Í samningnum er jafnframt undirrituð yfirlýsing stefnda, sem eiganda 77,3% eignarinnar, um að hann falli frá forkaupsrétti að 22,7% eignarinnar. Þetta hvor tveggja er síðan áréttað í afsali 3. hæðarinnar til stefnenda, dagsettu 31. janúar 1983 og þinglýstu 1. mars s.á. Önnur eigendaskipti urðu síðan ekki á húsinu eða einstökum hlutum þess fyrr en með tilboði Lita og föndurs, Handlistar ehf. til stefnda um kaup á “verslunarhúsnæði í húsinu nr. 14 við Skólavörðustíg í Reykjavík, nánar tiltekið rými merkt 01-00-02 í kjallara hússins, rými merkt 01-01-01 á 1. hæð hússins ásamt öllu því sem eignarhlutum þessum fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þ.m.t. hlutdeild í sameign hússins og lóðaleiguréttindum.” Tilboð þetta er með dagsetningunni 30. desember 1997. Stefndi gekk að tilboði þessu með áðurnefndri skráðri dagsetningu og lagði það síðan fyrir stefnendur vegna ákvæðis um forkaupsrétt. Hinn 25. febrúar 1998 var tilkynnt af þeirra hálfu að þeir höfnuðu forkaupsrétti hvað þetta tilboð snerti. Kaupsamningur vegna tilboðs þessa var síðan undirritaður 3. mars 1998. Segir þar m.a.: “Kvöð um gagnkvæman forkaupsrétt sjá skjal E4765/79.” Hinn 30. mars 1998 gerði Þórhildur Jónsdóttir, Austurströnd 12, Seltjarnarnesi, með milligöngu fasteignasölunnar Gimli, Þórsgötu 26, Reykjavík, stefnda kauptilboð með þargreindum greiðsluskilmálum í “skrifstofuhæð í húsinu nr. 14 við Skólavörðustíg í Reykjavík, nánar tiltekið á 2. hæð hússins merkt 01-02-01 ásamt tilheyrandi sameignar- og lóðarréttindum.” Síðar segir í tilboðinu m.a.: “Kvöð um gagnkvæman forkaupsrétt sjá skjal E4765/79.” Stefndi gekk að kauptilboði þessu og leitaði síðan eftir afstöðu stefnenda vegna forkaupsréttar þeirra. Hinn 3. apríl 1998 lýstu þeir því yfir með áritun sinni á tilboðið að þeir gengju inn í það sem forkaupsrétthafar. Samkvæmt tilboðinu skyldi greiða fyrir umrædda 2. hæð 8.500.000 krónur og þannig: 1. Við undirritun kaupsamnings 7.700.000 krónur 2. Strax eftir aflýsingu veðskuldar á 1. hæð veðr. við Lífeyriss.VR.800.000 krónur Stefndi hefur ekki fallist á að ganga frá kaupsamningi við stefnendur um framangreinda 2. hæð í samræmi við tilboð Þórhildar og krafðist hann þess að stefnendur tækju þátt í sölulaunum ef þeir ætluðu að ganga inn í kaupin en því hafa stefnendur hafnað. Stefnendur byggja á því að með framanlýstum kaupsamningi sínum um 3ju hæð Skólavörðustígs 14 og afsali fyrir hæðinni, sbr. hina tilvitnuðu kvöð í skjali nr. E4765/79, hafi þeir öðlast forkaupsrétt í öðrum eignarhlutum hússins við hverja sölu þeirra. Hafi stefndi einnig ávalt litið svo á, sbr. framanritaðar áritanir hans á kaupsamninginn og afsalið, og einnig að hann hafi lagt tilboðin 30. desember 1997 og 30. mars 1998 fyrir þá vegna þessa réttar þeirra. Þeir halda því fram að forkaupsréttur þeirra á umræddri 2. hæð Skólavörðustígs 14 í Reykjavík hafi orðið virkur um leið og stefndi varð bundinn við kauptilboð Þórhildar Jónsdóttur með samþykkisundirritun sinni. Þeir hafi kosið að neyta þessa réttar síns og geti stefndi því ekki nú komist hjá forkaupsréttarkvöðinni og/eða vikist undan samningsbundinni og viðurkenndri skyldu sinni um að selja þeim hæðina. Stefnendur styðja kröfur sínar við almennar reglur samninga- og kröfuréttar. Þeir skírskota til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hvað varðar kröfuna um málskostnað og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, hvað snertir kröfu um slíkan skatt á þennan kostnað. Stefndi gerði upphaflega kröfu um frávísun málsins. Hann hefur fallið frá þeirri kröfu en ekki fallið frá því að rétt sé að vísa málinu frá dómi ex officio. Er það stutt þeim rökum að málið sé vanreifað. Stefnendur hljóti að byggja á því að forkaupsréttur sá sem getið sé um í afsali frá 13. mars 1979, merkt litra 4765/79, hafi ekki verið bundinn við þá aðila sem þar greinir heldur eignarhluta hússins hjá eigendum á hverjum tíma, enda hafi þeir ekki verið aðilar að þeim samningi. Miðað við þetta sé ljóst að Litir og föndur/Handlist ehf. hljóti að hafa sömu réttarstöðu og þeir. Í stefnu sé þess hvergi getið hvernig stefnendur telji sig eina að forkaupsréttinum komna og hvernig á því standi að þeir einir geti leitt rétt sinn frá fyrri eigendum eignarinnar en ekki aðrir. Málatilbúnaðurinn sé því í mótsögn við framgang þeirra í málinu að öðru leyti og misræmið óútskýranlegt. Ekki dugi að bæta úr þessu nú þegar stefndi hafi misst færis á að fjalla um þetta í greinargerð. Ekki verði annað séð en að nauðsynlegt sé að Litir og föndur/Handlist ehf. hafi aðild að málinu, þó allt eftir því hvernig stefnendur telja þessum réttindum háttað milli eigenda innbyrðis. Afstaða þeirra liggi þó ekki fyrir. Það sé einnig vanreifun á málinu að byggja á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Þetta sé of víðtækt til að geta kallast lagarök og málsástæður því í heild orðnar æði óskýrar þar sem þær séu m.a. ekki studdar réttarheimildum í reynd. Einkennilegt sé að ekki er stuðst við reglur eignarréttarins, sérstaklega að í ljósi þess að framgangur stefnenda í málinu gæti varla byggst á öðru en óbeinum eignarréttindum í eignarhlut stefnda. Styrki þetta enn frekar þau sjónarmið sem að framan voru rakin. Kröfugerð stefnenda sé gölluð að því leytinu til að fyrri krafan um viðurkenningu forkaupsréttar sé þannig fram sett að þar sé blandað saman kröfugerð og málsástæðum. Varðandi seinni hlutann þá sé hún of kröpp og vísi til atriða sem ekki komi fram í stefnunni sjálfri. Sýknukrafa byggist á því að stefnendur njóti ekki forkaupsréttar. Í skjölum málsins, þar sem fjallað sé um forkaupsréttinn, sé ætíð vísað til dskj. nr. 3. Það geymi ekki annað ákvæði en þetta: “Aðilar hafa gagnkvæman forkaupsrétt á húseigninni Skólavörðustíg 14.” Ákvæði sem felur í sér íþyngjandi kvöð á fasteign eigi að skýra þröngt. Samkvæmt orðanna hljóðan taki þetta til aðila en ekki eignarhluta. Sé það í samræmi við hugmyndir þessara aðila á sínum tíma um að tryggja stöðu sínaá meðan þeir eiga í eigninni en ekki eftir að þeir eiga ekki lengur hagsmuna að gæta. Ef átt hefði að binda kvaðirnar eignarhlutanum hefði staðið “eignarhlutanum” en ekki “aðilanum”. Reyndar virðist málatilbúnaður stefnenda byggja á reglum samningaréttar en ekki á því að um óbein eignarréttindi sé að ræða. Frá því að afsal, dagsett 13. mars 1979, var gefið út liðu 18 ár þar til reyndi á spurninguna um það hvort síðari eigendur gætu átt forkaupsrétt. Það hafi verið með kauptilboði Lita og föndurs, Handlistar ehf. Þá hafi fasteignasalinn viljað meina að það væri öruggast að leita samþykkis stefnenda við sölunni til Lita og föndurs, Handlistar ehf. Misskilningurinn hafi smitað út frá sér og komi fram í bréfaskriftum lögmanns stefnda til lögmanns stefnenda út af þessu kauptilboði. Aðalatriðið sé að misskilningur sem þessi, 18 árum eftir að forkaupsréttur var veittur samkvæmt afsali, dagsettu 13. mars 1979 , geti ekki veitt stefnendum óbein eignarréttindi í eign stefnda í húsinu, en engri slíkri kvöð sé fyrir að fara. Misskilningur milli manna sé ekki samningur. Misskilningur og misminni stefnda ásamt fljótfærni fasteignasala og jafnvel lögmanns stefnda, hafi skapað ranghugmyndir hjá stefnda um efni réttinda stefnenda. Því er hafnað að þeir geti byggt rétt sinn á því, eins og þeir gera í stefnu. Það skapi heldur ekki rétt þótt leitað hafi verið til stefnenda á sínum tíma um að falla frá forkaupsrétti þegar Litir og föndur, Handlist ehf. var seld eignin, þótt stefndi hafi viljað hafa vaðið fyrir neðan sig. Stefndi hafi krafist þess að stefnendur tækju þátt í sölulaunum ef þeir ætluðu að ganga inn í kaupin. Hafi það stafað af því að Þórhildur Jónsdóttir hafi verið tilbúin að greiða sölulaunin vegna sölunnar. Stefnendur hafi því ekki viljað una þeim kjörum sem eignin var seld á og hafi því ekki gengið inn í upprunalegan samning og hafi því ekki uppfyllt sínar skyldur og þar með misst af lestinni. Stefndi sé fallinn frá því að selja eignarhluta sinn og ætli að eiga hann áfram. Þar með sé forkaupsréttur stefnenda fallinn niður. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi til þeirrar grundvallarreglu samnings­réttarins að íþyngjandi samninga beri að skýra þröngt. Því verði að líta svo á að ekki hafi stofnast með samningi til óbeinna eignarréttinda á borð við forkaupsrétt til handa öllum þeim sem séu eigendur hússins á hverjum tíma, heldur aðeins til Veitinga­hússins Ármúla 5 hf. Stefndi vísar til þeirrar meginreglu eignarréttarins að kvaðir beri að skýra þröngt og alls ekki rýmra en eftir orðanna hljóðan þannig að eigendur eigna á hverjum tíma þurfi ekki að styðjast við annað en þinglýstar heimildir og að þeir þurfi ekki að kynna sér samskipti manna frá fyrri tímum. Málatilbúnaður stefnenda þykir ekki haldinn neinum þeim réttarfarslegu annmörkum er varði frávísun málsins ex officio. Eins og greinir hér að framan seldi stefndi 3. hæð í fasteign sinni að Skólavörðustíg 14, Reykjavík. Kaupandi var Veitingahúsið Ármúla 5 hf. Í afsali, útgefnu 13. mars 1979, þar sem stefndi afsalar eigninni til kaupanda var svofellt ákvæði: “Aðilar hafa gagnkvæman forkaupsrétt á húseigninni Skólavörðustíg 14.” Veitingahúsið Ármúla 5 hf. seldi síðar eignarhluta sinn til stefnenda. Bæði í kaupsamningi og afsali vegna þessara kaupa var svofellt ákvæði: Kvöð er um gagnkvæman forkaupsrétt sjá nr. 4765/79, en það er númer afsalsins frá 13.mars 1979 í þinglýsingabók. Með kaupsamningi, dagsettum 30. desember 1997, seldi stefndi Litum og föndri, Handlist ehf. eignarhlut sinn í kjallara og á fyrstu hæð. Í kaupsamningi aðila er ákvæði um gagnkvæman forkaupsrétt og vísað til skjals E4765/79. Fyrir liggur að stefnendum var boðinn forkaupsréttur að þessum eignarhluta en með áritun sinni á kaupsamninginn höfnuðu stefnendur forkaupsrétti í það sinn. Eins og að framan greinir fól upphaflegt forkaupsréttarákvæði, í afsali frá 13. mars 1979, ekki í sér að nafngreindum aðilum væri fenginn forkaupsréttur samkvæmt samningnum. Um var að ræða gagnkvæman rétt. Áritun stefnda á kaupsamning milli Veitingahússins Ármúla 5 og stefnenda um að hann afsalaði sér forkaupsrétti þykir ekki fela í sér að um endanlegt afsal á forkaupsrétti hafi verið að ræða. Þegar þetta er virt verður að telja að umræddur forkaupsréttur hafi verið bundinn eignarhlutanum og að hann hafi verið framseljanlegur. Þegar litið er til þess að stefndi bauð stefnendum forkaupsrétt, þegar hann seldi eignarhlut sinn í kjallara og á fyrstu hæð, þykir það benda til að sá hafi einnig verið skilningur stefnda á ákvæðinu. Samkvæmt framansögðu er því fallist á að stefnendur eigi forkaups­rétt að eignarhluta á 2. hæð hússins nr. 14 við Skólavörðustíg, merktur 01-02-01. Eins og kröfugerð stefnenda ber með sér gera þeir kröfu til þess að ganga inn í skriflegt tilboð Þórhildar Jónsdóttur dags. 10. mars 1998. Af hálfu stefnda er á því byggt að þar sem stefnendur fallist ekki á að greiða sölulaun vilji þeir ekki una þeim kjörum sem eignin eigi að seljast á og eigi því ekki rétt á því að neyta forkaupsréttar. Fram er komið að stefndi bauð Þórhildi Jónsdóttur að kaupa 2. hæð hússins. Þau náðu samkomulagi um kaupverð og ákváðu að láta ganga frá kaupunum á fasteignasölu. Þórhildur hafði samband við fasteignasala, Ólaf Björn Blöndal, hjá fasteignasölunni Gimli. Nokkurt þref varð um þóknun til fasteignasölunnar en samkvæmt framburði Ólafs B. Blöndal og Þórhildar Jónsdóttur varð að samkomulagi að ef að kaupunum yrði myndi Þórhildur greiða söluþóknun til fasteignasölunnar. Útbúið var kauptilboð sem stefndi samþykkti með undirritun sinni. Samkvæmt framburði Ólafs var stefnendum sent hið skriflega kauptilboð, sem er dags. 30. mars 1998, í símbréfi. Með áritun sinni, 3. apríl 1998, á kauptilboðið lýsa stefnendur því yfir að þeir gangi inn í kauptilboðið sem forkaupsréttarhafar. Upplýst er að þann sama dag fengu stefnendur upplýsingar um að munnlegur samningur hefði komist á milli Þórhildar og Þorsteins þess efnis að Þórhildur greiddi söluþóknun til fasteignasölunnar. Samkvæmt framansögðu verður að telja upplýst að stefndi og Þórhildur Jónsdóttir gerðu samkomulag um kaup á eignarhluta stefnda á 2. hæð hússins að Skólavörðustíg 14. Efni þess samkomulags var það sem fólst í skriflegu kauptilboði Þórhildar Jónsdóttur, dagsett 30. mars 1998, og í munnlegu samkomulagi þeirra þess efnis að Þórhildur greiddi fasteignasölunni Gimli 86.000 krónur í söluþóknun vegna viðskiptanna. Í forkaupsrétti felst réttur manns til þess að ganga inn í kaup um tiltekna eign annars manns, þegar sá maður vill selja hana. Forkaupsréttarhafi á þá rétt á að fá eignina með sömu kjörum, að því er verð og greiðsluskilmála snertir, og sá átti að fá sem í boði var sem kaupandi. Eins og fram er komið lýstu stefnendur áhuga sínum að nýta forkaupsrétt sinn að umræddri eign. Samkvæmt framansögðu, og eins og kröfugerð þeirra í máli þessu ber með sér, hafa þeir hins vegar ekki fallist á að ganga að fullu inn í þann samning sem stefndi gerði við væntanlegan kaupanda eignarinnar. Ber því að hafna kröfu stefnenda um viðurkenningu á forkaupsrétti við fyrirhugaða sölu fasteignarinnar til Þórhildar Jónsdóttur. Af því leiðir að hafnað er einnig kröfu þeirra um útgáfu afsals. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnendum að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 120.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Hafnað er kröfu um viðurkenningu á forkaupsrétti stefnenda, Sigurjóns Arnlaugssonar og Jóns Viðars Arnórssonar, við fyrirhugaða sölu stefnda, Þorsteins Kristjánssonar, á 2. hæð hússins nr. 14 við Skólavörðustíg til Þórhildar Jónsdóttur. Hafnað er einnig kröfu stefnenda um útgáfu afsals. Stefnendur greiði stefnda 120.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 94/2006
Vátryggingarsamningur
G keypti flutningstryggingu hjá S 22. ágúst 2000 vegna fyrirhugaðs flutnings á húsi hans. Samkvæmt vátryggingarskilmálum var húsið vátryggt gegn utanaðkomandi tjóni eða skyndilegum óhöppum sem valda tjóni við flutning þess. Síðar þennan sama dag fór flutningur hússins fram. Þegar búið var að lyfta húsinu með krana örlítið frá grunni báru vitni fyrir dómi að slinkur hefði komið á það og það lagst saman í miðju eða skekkst. G krafðist þess að S bætti honum tjónið sem varð á húsinu, á grundvelli vátryggingasamnings aðila. Í dómi Hæstaréttar segir að ekki sé hægt að útiloka að slinkur hafi komið á húsið þegar það losnaði frá undirstöðum sínum við upphaf flutningsins og tjónið þá orðið. G var sem fyrr segir einungis tryggður fyrir utanaðkomandi tjóni og skyndilegum óhöppum en í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, segir að ekkert slíkt virðist hafa átt sér stað við flutninginn. Var S því sýknað af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.446.483 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. febrúar 2003 til greiðsludags. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins er ekki unnt að útiloka að slinkur hafi komið á húsið, sem áfrýjandi lét flytja 22. ágúst 2000, þegar það losnaði frá undirstöðum sínum við upphaf flutningsins og tjónið þá orðið. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Guðmundur Kristján Unnsteinsson, greiði stefnda, Sjóvá Almennum tryggingum hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 12. október 2004 og var dómtekið 7. september sl. Málið var síðan endurflutt í dag og dómtekið. Stefnandi er Guðmundur Kr. Unnsteinsson, Vatnsendabletti 241a, Kópavogi. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndi greiði sér 1.446.483 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. febrúar 2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar, málskostnaður falli niður og dráttarvextir einungis dæmdir frá dómsuppsögudegi. Á árinu 2000 festi stefnandi kaup á húsi, sem staðsett var við Sóltún í Reykjavík. Húsið var keypt til brottflutnings, en stefnandi hafði fengið leyfi fyrir tímabundnum afnotum af lóð að Geithálsi í Reykjavík. Stefnandi kveðst hafa samið um flutning hússins frá Sóltúni að Geithálsi við fyrirtækið GP krana ehf. Samkomulag hafi verið gert um að GP kranar ehf. myndu koma með búnað til þess frá GG bílum, sem svo tæki húsið af á áfangastað. Starfsmaður GP krana ehf. benti stefnanda á að hann yrði að tryggja húsið vegna flutningsins, þar sem það væri ekki tryggt í krók á krananum af þeirra hálfu. Stefnandi fór til Sjóvá-Almennra trygginga hf. og talaði þar við Andrés Andrésson og óskaði eftir tryggingu á húsinu við hífingu þess á og af þeim bílum sem myndu flytja það. Stefnandi upplýsti hverjir myndu flytja húsið, þ.e. GP kranar ehf. og GG bílar. Ekki voru gerðar athugasemdir við þá flutningsaðila og húsið tryggt samkvæmt beiðni stefnanda. Stefnandi kveður GP krana ehf. hafa komið með herðatré og breiðustu gerð af nælonborðum, en húsið hafi verið smíðað með flutning í huga og sé með mun þéttari gólfgrind en tíðkast í hefðbundnum húsum. Taldi stefnandi að starfsmenn GP krana ehf. og GG bíla hefðu fulla þekkingu og reynslu af flutningum sem þessum og að starfsmenn þessara fyrirtækja vissu með hvaða hætti bæri að standa að þessu verki og kveðst ekki hafa gert athugasemdir við aðferðir þeirra. Þann dag sem flutningur átti sér stað var krani frá GP krönum ehf. við vinnu í Sóltúni vegna byggingarkrana sem verið var að reisa þar. Hafði stefnandi samband við fyrirtækið og óskaði eftir því að kraninn, sem var í götunni, myndi hífa húsið áður en hann færi eitthvað annað. Kraninn var síðan notaður til að hífa húsið og var það svo flutt frá Sóltúni að Geithálsi í Reykjavík þann 22. ágúst 2000. Umrætt hús virðist hafa staðið á steinsteyptum stöplum og höfðu dregarar eða burðarbitar undir gólfi hússins verið steyptir fastir ofan á þessum stöplum og bendistál beygt yfir burðarbitana. Flutningur hússins fór fram í tveimur áföngum og hafði húsið verið sagað í sundur. Fólst flutningurinn í því að húsið eða húshlutinn skyldi hífður af undirstöðum þess á flutningabifreið og síðan hífður af bifreiðinni á steyptan sökkul á áfangastað við Geitháls. Þegar húsið var híft á bifreiðina kom slinkur á húsið og urðu skemmdir á því. Stefnandi leitaði eftir því við stefnda að hann fengi tjón sitt bætt, en því var neitað á þeim forsendum að orsakir tjónsins mætti rekja til þess að húsið hefði ekki verið laust á grunninum þegar hífing hófst og undirbúningi undir flutning hefði verið ábótavant. Skilmálar tryggingarinnar væru hins vegar þeir að húsið hefði verið vátryggt gegn utanaðkomandi tjónum eða skyndilegum óhöppum. Þann 15. mars 2001 óskaði lögmaður stefnanda eftir því við stefnda að leitað yrði til tjónanefndar vátryggingafélaganna með ágreining aðila um bótaskyldu en stefnandi leit svo á að hann væri tryggður fyrir því tjóni sem orðið hafði og hefði í raun farið í einu og öllu eftir þeim tilmælum sem komi fram í tryggingarskilmálum. Niðurstaða tjónanefndar var stefnanda ekki í hag og var þá málinu skotið til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem úrskurðaði í málinu þann 12. júní 2001. Bótaábyrgð stefnda var að mati úrskurðarnefndar ekki fyrir hendi. Byggt var á því, að húsið hefði verið fast við grunninn þegar því var lyft. Þannig hafi flutningur í skilningi vátryggingarinnar ekki átt sér stað, er tjónið varð. Stefnandi kveðst ítrekað hafa leitað eftir endurupptöku málsins hjá úrskurðarnefnd á grundvelli nýrra upplýsinga, en við því var ekki orðið. Stefnandi kveðst þá hafa neitað að greiða flutningskostnaðinn þar sem flutnings­aðilinn hlyti að vera ábyrgur fyrir tjóni hans úr því tryggingafélagið var það ekki. Undir rekstri þess máls var óskað eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta tjón það sem orðið hafði á húsinu. Niðurstaða matsmanns var á þá lund, að heildartjón var metið á 1.446.483 krónur. Stefndi fékk að gæta hagsmuna sinna við þá mats- og skoðunargerð með tilliti til máls síðar gegn félaginu. Svo fór að gert var samkomulag milli stefnanda og GP krana ehf. um málalok í héraðsdómi án þess að viðurkennd væri bótaskylda. Ákvað stefnandi þá að leita réttar síns gagnvart stefnda fyrir dómstólum. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst hafa keypt vátryggingu þann 22. ágúst árið 2000. Í vátryggingarskilmálum þeirrar tryggingar segi svo um gildissviðið: „Húsið er vátryggt gegn utanaðkomandi tjónum eða skyndilegum óhöppum, sem valda tjóni við flutning þess, frá því að því er lyft frá jörðu eða af undirstöðu á flutningstækið og þar til því hefir verið lyft af flutningstækinu á ákvörðunarstað. Vátryggingin bætir ekki tjón, sem orsakast af hristingi, né því að húsið liðast í sundur eða skekkist, nema það stafi af því að húsið falli af flutningstækinu.“ Samkvæmt þessum skilmálum sé vátryggingafélagið bótaskylt, þegar utanað­komandi tjón verði á húsinu eða skyndileg óhöpp. Af skýru orðalagi ákvæðisins leiði að vátryggingafélagi beri að bæta tjón stefnanda. Engin skilyrði séu tiltekin í ákvæðinu að öðru leyti en að 1) tjónið verði að vera utanaðkomandi 2) um skyndilegt óhapp verður að vera að ræða og 3) tjónið verður að hafa átt sér stað við flutning hússins. Öllum skilyrðum þessa ákvæðis sé fullnægt. Þannig hafi tjónið verið utanaðkomandi þar sem eitthvað olli því að „slinkur“ kom á húsið við hífingu sem hafi orðið til þess að það skekktist. Slinkurinn hafi átt sér stað eftir að húsinu var lyft frá jörðu og hafi hann komið mjög skyndilega. Þrátt fyrir ofangreinda meginreglu hafi stefndi neitað bótaskyldu og vísað í því sambandi til síðari hluta vátryggingarskilmála sem undanskilji félagið bótaábyrgð. Um sé að ræða eftirfarandi texta: „Vátryggingin bætir ekki tjón, sem orsakast af hristingi, né því að húsið liðast í sundur eða skekkist, nema það stafi af því að flutningstækinu hvolfi, árekstri þess, dráttartaug slitni eða húsið falli af flutningstækinu. Undanskilin séu tjón af veðri, ef vindhraði fer yfir 5 vinstig. Við mat á vindhraða skuli lögð til grundvallar mæling Veðurstofu Íslands.“ Stefndi, tjónanefnd vátryggingafélaganna og úrskurðarnefnd í vátryggingar­málum hafi túlkað síðastgreindan skilmála þannig að það hvíli á stefnanda að sýna fram á það að þeir atburðir hafi gerst sem leiði til þess að efnisreglur hans eigi ekki við í máli þessu. Sú túlkun sé ekki talin eiga við og stríði gegn viðurkenndum sjónarmiðum vátryggingaréttarins um túlkun vátryggingarsamninga. Við túlkun vátryggingarskilmála, sem hér eigi við, verður að styðjast við almennar reglur um túlkun samninga. Það sé almennt viðurkennt að vátryggður beri sönnunarbyrði fyrir því að tjón hafi orðið. Með öðrum orðum þá beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að fyrri hluti vátryggingarskilmálanna eigi við í málinu og það hafi hann gert. Hins vegar telji stefnandi að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að síðari hluti vátryggingarskilmálanna, sem takmarki ábyrgð félagsins, eigi við. Það hafi stefndi ekki gert. Við túlkun vátryggingarskilmála verði að líta til þess að stefndi hafi samið einhliða skilmála þá sem fylgdu vátryggingarskírteini. Af því leiði að allan óskírleika beri að skýra félaginu í óhag, enda hafi stefnandi ekkert komið nærri samningu þeirra. Ennfremur beri auðvitað að líta til markmiðs með vátryggingarsamningnum, en það sé að bæta vátryggðum tjón sem hann verði hugsanlega fyrir sökum óviðráðanlegra ytri atvika. Allar undantekningarreglur frá þessu meginefni samningsins, sem leiði til ábyrgðar­tak­markana fyrir félagið, verði að skýra þröngt og vátryggingafélaginu í óhag. Í afstöðu stefnda fyrir höfnun bótaábyrgðar og í niðurstöðum úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum sé mikil áhersla lögð á það að húsið hafi ekki verið laust við grunn, sem það stóð áður á, og af þeim sökum beri vátryggingafélagið ekki bótaábyrgð í þessu máli. Eftir að þessi niðurstaða hafi legið fyrir hafi stefnandi fundið myndir sem hann hafi tekið af húsinu stuttu áður en tjónsatburðurinn gerðist. Ein af þessum myndum sé í stefnu og af henni megi sjá að húsið hafi verið laust frá grunninum. Sjáist greinilega að húsið sé í 50-70 sentímetra hæð frá jörðu. Önnur mynd sé til sem sýni húsið eftir að slinkurinn kom á húsið og tjónsatburður hafði átt sér stað. Samkvæmt framansögðu hafi húsið verið óskemmt þegar það hafði náð 50-70 sentímetra hæð frá jörðu og fullkomlega laust frá undirstöðum sínum. Af þeim sökum verði niðurstaða úrskurðarnefndarinnar ekki byggð á því að húsið hafi ekki verið laust frá grunni og það leiði til þess að félagið beri ekki bótaábyrgð. Þvert á móti hafi húsið verið laust frá jörðu eins og myndir sýni og beri á þeim grundvelli að fallast á bótaskyldu félagsins í málinu. Hugleiðingar skoðunarmanns um að húsið gæti enn hafa verið fast, er hífing hófst, styðjist ekki við neitt nema ágiskun. Til dæmis sé viðmælandi skoðunarmanns, Jóhann, ekki meira en svo viss að eftir honum sé haft að hugsanlegt væri að dregari eða dregarar gætu hafa verið fastir í steypu. Þetta hafi skoðunarmaður átt að ganga úr skugga um en hafi ekki gert. Sennilega ekki þar sem húsið hafi ekki verið fast á grunni, heldur hvíldi á undirstöðum, sem hafi verið 40 x 50 sentímetra kubbar, sem kraninn hefði auðveldlega lyft með húsinu. Sömuleiðis standist ekki hugleiðingar skoðunarmanns um að umfang tjóns megi rekja til þess að húsið hafi verið sagað í sundur og opnu endarnir ekki styrktir. Ástæðan fyrir því að þær ályktanir standist ekki liggi í því að húsið sé byggt sem tvær sjálfstæðar einingar og hafi þessum tveimur hlutum verið skeytt saman með bárujárni. Bótakrafan byggist á matsgerð Helga Magnúsar Gunnarssonar, húsasmíðameistara og lögfræðingi. Hann hafi metið til verðs eftirfarandi skemmdir á húsinu: Grind við inngang, þar sem eru ofn og gluggar hafa gengið til og pípulagnir að ofni Matsmaður taldi viðgerðir á þessum skemmdum felast í að slá grind á umrædda veggstubba til fyrra horfs og ganga frá spónaplötuklæðningu á grindina að því loknu og sparsla og mála yfir. Kostnað af vinnu, málningu, sparsli og akstri mat hann 34.000 krónur. Dregarar undir gólfbitum brotnuðu og líklegt að gólfbitar hafi einnig skemmst Matsmaður taldi gólfbita á suður- og norðurhliðum hússins sýnilega ónýta. Eins megi búast við því að þeir dregarar sem liggja undir húsinu og eru 6 talsins kunni að hafa skekkst og skemmst. Matsmaður taldi ekki ástæðu til að ætla að gólfbitar hússins hafi skemmst við flutninginn, en þeir kunni að hafa gengið úr lagi. Matsmaður áætlar efni og vinnu við að skipta um brotnu dregarana 52.856 krónur. Gólf skekktist og gólfplötur brotnuðu Matsmaður telur að til þess að rétta gólfin af svo fullnægjandi sé þurfi að losa plötur af gólfi hússins og eftir atvikum einangrun og tjörutexplötur milli gólfbitanna. Því næst þurfi að rétta dregara af eftir atvikum með því að losa og skipta um undin og teygð festingarjárn. Bitarnir verði svo festir við dregarana eftir að þeir hafi verið réttir af og gengið verði frá tjörutexi, steinull, rakavörn (þolplasti) og gólfplötum. Vinna, efni og akstur við lagfæringu á þessu metur matsmaður á 938.659 krónur. Meirihlutinn af loftaklæðningunni hrundi niður Matsmanni reiknaðist til að 90 fermetrar af loftaefni hafi hrunið niður og viðgerðarkostnaður með akstri nemi 284.390 krónum. Gliðnun varð á steinplötum í austurhlið Matsmaður taldi gliðnun óverulega og felist hún einkum í því að saumur hefur dregist út og fúgukítti losnað frá. Hann telur nægjanlegt að reka naglana inn aftur og kítta í fúguna aftur. Vinnu, efni og akstur metur hann á 13.400 krónur. Steniplötur losnuðu vegna formbreytinga á suðurhlið. Rennur og þakkantar skemmdust, útveggir skekktust og klæðning brotnaði að innan Vesturgafl gekk til og pípulögn og grind skekktist. Klæðning innan húss er sprungin og hurðargat skekktist. Matsmaður sá að klæðning á innveggjum hafði færst úr stað. Matsmaður gat ekki séð að pípulögn þyrfti viðgerðar við. Þá taldi mann vesturgafl réttast af þegar gengið hefði verið frá staðsetningu hússins. Matsmaður gat heldur ekki séð að hurðargat hefði skekkst. Viðgerðarkostnað við það sem lagfæra þurfti, vinnu, efni og akstur mat matsmaður á 79.500 krónur. Allir framangreindir matsliðir nemi stefnukröfunni. Stefnandi byggi mál sitt á fyrirliggjandi vátryggingarsamningi og vátryggingar­skilmálum. Svo sé vísað til vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954. Krafan um málskostnað styðjist við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að tekið sé tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi kveður sýknukröfu í málinu byggða á eftirfarandi rökum: Af matsgerð og fleiri gögnum megi ráða að tjónið hafi m.a. orðið vegna þess að húsið hafi sigið vegna ótraustrar undirstöðu á þeim stað sem það hafi verið flutt á eða vegna þess að það hafi sigið saman í flutningi. Ljóst sé af skilmálum að tjón vegna sigs í flutningi eða eftir flutning sé utan bótasviðs skilmála. Stefnandi hafi ekki í kröfugerð sinni sundurgreint tjón af völdum meint slinks og tjóns af völdum sigs. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda. Í öðru lagi sé á það bent að ósannað sé með öllu að tjónið hafi orðið í flutningi í merkingu tryggingarskilmála. Húsið hafi verið tryggt í flutningi frá því húsinu var lyft frá undirstöðum (grunni) og þar til því hafði verið lyft af flutningstæki á ákvörðunarstað. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að tjón hafi orðið og að það falli innan bótasviðs skilmála. Engar sönnur hafi verið færðar fram því til stuðnings að tjónið hafi orðið í flutningi í merkingu skilmála og beri því að sýkna stefnda. Í þriðja lagi sé krafist sýknu með þeim rökum að nægilega sé upplýst að tjónið hafi orðið vegna þess að húsið hafi verið fast við grunn, ekki þolað flutning, og því sigið saman. Þar að auki hafi húsið sigið vegna ótraustrar og ójafnrar undirstöðu á ákvörðunarstað. Öll þessi tilvik séu utan bótasviðs skilmála og tjónið því ekki bótaskylt. Í fjórða lagi megi með fullri vissu fullyrða að tjónið hafi orðið vegna ófullnægjandi frágangs fyrir flutning. Engar stífingar hafi verið í húsinu. Í húsum sem þessum sé nauðsynlegt að stífa þau af að innan til flutnings og það hafi ekki verið gert. Stífingar hafi verið sérstaklega nauðsynlegar þar sem búið hafi verið að saga húsið í sundur og burðarvirki hússins því verulega raskað. Engin flutningsgrind hafi verið smíðuð undir húsið, sem sé og venja við flutning húsa af þessari gerð eða svipaðri, og fram hafi komið að stefnandi hafi eftir flutning leitað eftir tilboðum í flutningsgrind. Af þessum sökum sé tjónið og heldur ekki bótaskylt og í því sambandi sé vísað til greinar 4.3 í almennum hluta skilmála stefnda fyrir flutningstryggingar. Með hliðsjón af þessu beri að sýkna stefnda. Í fimmta lagi beri og að sýkna stefnda með tilvísun til þess ákvæðis í skilmálum þar sem segir: „Vátryggingin bætir ekki tjón, sem orsakast af hristingi, né því að húsið liðist í sundur eða skekkist, nema það stafi af því að flutningstækinu hvolfi, árekstri þess, dráttartaug slitni eða húsið falli af flutningstækinu.“ Ákvæði þetta feli í sér hlutlæga takmörkun á gildissviði skilmála en vátryggingafélög hafi ótvíræða og óumdeilda heimild til afmörkunar á gildissviði skilmála hvað varði hvaða áhættu félagið vátryggi. Hver svo sem skýring kunni að vera á orsökum tjónsins sé óumdeilt að tjónið verði vegna hristings eða það skekkist fyrir flutning, í flutningi eða eftir flutning. Meintur slinkur í þessu sambandi skipti engu máli þar sem hann feli í sér hristing, en hristingur sé ekki bótaskyldur nema flutningatækinu hvolfi, það lendi í árekstri, dráttartaug slitni eða húsið falli af flutningatækinu. Tjónið sé því undanþegið ábyrgð félagsins og beri því að sýkna stefnda. Niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns hvað varðar fjárhæð tjóns stefnanda er mótmælt. Fjárhæð tjóns stefnanda sé metið 1.446.483 krónur. Tölulegri meðferð hins dómkvadda matsmanns sé í sjálfu sér ekki mótmælt en því sé andmælt að greiða eigi fyrir nýtt teppi á gólfum. Í matsgerð komi fram að teppin hafi verið óhrein og hafi látið á sjá og fram komi að húsið hafi verið sagað í sundur í miðju. Þegar af þessari ástæðu sé ljóst að teppin hafi verið verðlaus og reyndar augljóst að þau hefðu aldrei verið nýtt sem gólfefni þegar og ef húsið hefði verið tekið til nýrra nota. Vinna við teppin sé metin á 523.875 krónur og fráleitt að stefndi geti borið ábyrgð á þessum lið ef svo ólíklega vilji til að tjónið verði talið bótaskylt. Að öðru leyti sé ítrekað að tjónið sé vegna sigs og ótraustrar undirstöðu í flutningi og á geymslustað og því ekki greiðsluskylt svo sem áður sé vikið að. Verði tjónið talið bótaskylt sé þess og krafist að frá dæmdri fjárhæð verði dregin sjálfsábyrgð stefnanda sem sé 5% af vátryggingarfjárhæð svo sem skilmálar mæli fyrir um og sé sjálfsábyrgðin 285.000 krónur. Niðurstaða Á árinu 2000 keypti stefnandi hús sem var staðsett við Sóltún í Reykjavík. Húsið var keypt til brottflutnings. Stefnandi keypti flutningstryggingu hjá stefnda. Samkvæmt kvittun útgefinni 22. ágúst 2000 var húsið tryggt í flutningi frá Sóltúni að Geithálsi, Reykjavík 22. eða 23. ágúst 2000. Samkvæmt tryggingarskilmálum var húsið vátryggt gegn utanaðkomandi tjóni eða skyndilegum óhöppum sem valda tjóni við flutning þess frá því að því er lyft frá jörðu eða af undirstöðu á flutningstækið og þar til því hefir verið lyft af flutningstækinu á ákvörðunarstað. Þá segir: „Vátryggingin bætir ekki tjón, sem orsakast af hristingi, né því að húsið liðist í sundur eða skekkist, nema það stafi af því að flutningstækinu hvolfi, árekstri þess, dráttartaug slitni eða húsið falli af flutningstækinu.“ Samkvæmt því sem fram hefur komið annaðist stefnandi sjálfur allan undirbúning flutningsins ásamt aðstoðarmönnum. Vitni sem skýrslu hafa gefið fyrir dómi eru sammála um að þegar búið var að lyfta húsinu með krana örlítið frá grunninum, ca 20-40 cm, hafi komið slinkur á húsið og það lagst saman í miðju eða skekkst. Hefur ekki verið sýnt fram á það í málinu með óyggjandi hætti hver var ástæða þess að slinkur kom á húsið. Með hliðsjón af framburði vitna verður að líta svo á að húsið hafi verið laust frá grunni er tjónið varð og tjónið hafi því orðið í flutningi í merkingu tryggingarskilmála. Eins og rakið er hér að framan var stefndi við flutninginn tryggður fyrir utanaðkomandi tjóni og skyndilegum óhöppum. Samkvæmt því sem fram hefur komið virðist ekkert slíkt hafa átt sér stað. Eins og segir í tryggingarskilmálum náði tryggingin ekki til þess að húsið skekktist, eins og hér var raunin, enda var ekki fyrir að fara þeim atvikum sem vikið er að í niðurlagi skilmálanna, sbr. hér að framan. Með hliðsjón af framansögðu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að sú flutningstrygging sem hann keypti hjá stefnda taki til þess tjóns sem hann varð fyrir í umrætt sinn. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Guðmundar Kr. Unnsteinssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 644/2009
Kærumál Gagnsök Frávísunarúrskurður staðfestur
NS kærði frávísun héraðsdóms á gagnsök sem hann höfðaði í máli S ehf. á hendur honum. Fram kom að NS hafi fyrst gert reka að því að afla matsgerðar sem lá til grundvallar gagnsök hans með beiðni fimm mánuðum eftir þingfestingu málsins. Talið var að í ljósi langvarandi ágreinings NS og S ehf. hafi verið tilefni fyrir NS að afla fyrr gagna til grundvallar kröfunni. Yrði að virða þetta NS til vanrækslu þannig að gagnsökin væri of seint höfðuð, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Var úrskurður héraðsdóms um frávísun gagnsakarinnar staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 28. október 2009, þar sem gagnsök, sem sóknaraðili höfðaði í máli varnaraðila á hendur honum, var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka gagnsök hans til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Nemendagarðar Samvinnuháskólans, greiði varnaraðila, Selfelli ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta höfðaði stefnandi 30. janúar, 16. febrúar og 15. september 2009 og var málið tekið til úrskurðar 21. október sama ár. Stefnandi er Selfell ehf., Þverholti 11 í Reykjavík, en stefndi er Nemendagarðar Samvinnuháskólans, Bifröst í Borgarbyggð. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 64.965.011 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Jafnframt krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af þessum kröfum auk málskostnaðar. Hinn 2. apríl 2009 höfðaði stefndi mál á hendur stefnanda þar sem þess er krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda 71.482.332 krónur, auk nánar tilgreindra dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Jafnframt er þess krafist að staðfest verði kyrrsetningargerð sýslumannsins í Borgarnesi frá 26. mars 2009 fyrir 18.405.642 krónum í sjö íbúðum stefnanda í byggingunni Sjónarhól að Bifröst. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Þótt tekið sé fram í stefnu að mál þetta sé höfðað sem gagnsök í fyrra máli milli aðila þingfesti stefndi mál þetta sérstaklega. Stefnandi krafðist þess aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði réttarins 15. júní 2009. Til vara krefst stefnandi sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar. Með ákvörðun dómsins hefur mál þetta verið sameinað þessu máli. Stefndi höfðaði einnig mál 18. maí 2009 á hendur stefnda, en þar er gerð sú krafa að stefnanda verði gert að greiða stefnda 408.360 krónur, auk tilgreindra dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Stefnandi krefst sýknu af þessari kröfu auk málskostnaðar. Með ákvörðun dómsins hefur mál þetta verið sameinað þessu máli. Loks höfðaði stefndi gagnsök á hendur stefnanda 19. október 2009. Krefst gagnstefnandi (stefndi) þess að viðurkenndur verði réttur hans til að bæta úr ágöllum fasteignarinnar Sjónarhóls að metinni fjárhæð 42.853.000 krónur samkvæmt matsgerð 10. október 2009 og jafnframt að viðurkenndur verði réttur til að skuldajafna sömu fjárhæð á móti húsaleigugreiðslum til gagnstefnda (stefnanda) á gjalddögum slíkra greiðslna þar til krafan er að fullu greidd. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi krefst þess aðallega að gagnsökinni verði vísað frá dómi en til vara að sýknað verði af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefnanda um frávísun gagnsakarinnar. Krefst stefndi þess að þeirri kröfu verði hrundið en málskostnaður bíði efnisdóms. I. Hér á eftir verða málsatvik rakin að því marki sem nauðsynlegt þykir með hliðsjón af því réttarfarsatriði sem fjallað er um í úrskurðinum. Hinn 3. nóvember 2006 tók stefndi á leigu af stefnanda 48 íbúðir í tveimur sambyggðum húsum, sem stefnandi lét reisa á lóð Háskólans á Bifröst, en byggingar þessar hafa gengið undir nafninu Sjónarhóll. Samkvæmt samningnum átti að afhenda fyrra húsið (B-hluta) 1. febrúar 2007 en síðara húsið (A-hluta) 15. ágúst sama ár að viðlögðum 10.000 króna tafabótum á dag fyrir hverja íbúð. Var leigutíminn til 30 ára miðað við afhendingu húsanna. Um leigukjör fyrir eignina fór eftir fylgiskjali með samningnum, sem undirritað var sama dag, en leigan er breytileg eftir stærð íbúða. Stefnandi er félag sem Háskólinn á Bifröst stofnaði með Fellsási ehf., en það félag reisti Sjónarhól samkvæmt verksamningi við stefnanda frá 16. júní 2006. Skiptist hlutafé í stefnanda þannig að 60% er í eigu Fellsáss ehf. en 40% í eigu Háskólans á Bifröst. Um og upp úr miðju ári 2007 reis ágreiningur með málsaðilum um efndir leigusamningsins vegna dráttar á afhendingu eignarinnar, auk þess sem stefndi taldi ýmsa annmarka vera á húsnæðinu. Eftir nokkur bréfaskipti milli aðila fór svo að stefndi rifti leigusamningi af þessu tilefni með bréfi 3. desember 2007 og tók sú ráðstöfun til A-hluta eignarinnar. Af hálfu stefnanda var riftuninni mótmælt með bréfi 4. sama mánaðar. Hinn 15. maí 2008 gerðu málsaðilar ásamt Fellsási ehf. með sér samkomulag um byggingu og leigu Sjónarhóls. Það samkomulag átti að vera viðauki við verksamning stefnanda og Fellsás ehf. annars vegar og leigusamning málsaðila hins vegar. Samkvæmt samkomulaginu féll stefndi frá riftun leigusamnings og kröfu um tafabætur. Einnig var ákveðið að stefndi greiddi leigu af B-hluta byggingarinnar frá 1. apríl 2008 en af A-hluta frá og með þeim tíma sem íbúðir yrðu leigðar út til nemenda skólans en í síðasta lagi af öllum íbúðum frá 1. september 2008. Þá hafði samkomulagið að geyma nánari ákvæði um úrbætur á hinu leigða, auk þess sem gert var ráð fyrir að verkfræðistofan VSÓ ráðgjöf ehf. tæki út húsnæðið og legði til úrbætur. Tekið var fram í samkomulaginu að stefnda væri heimilt að framkvæma nauðsynlegar úrbætur yrði ekki brugðist við athugasemdum VSÓ ráðgjafar ehf. með fullnægjandi hætti eða innan umsaminna tímamarka. Kostnað sem af því leiddi átti að draga frá leigugreiðslum frá og með júní 2009. Með bréfi 9. desember 2008 var stefnanda tilkynnt að stefndi myndi halda að sér höndum við greiðslu leigu þar sem ekki hefði verið staðið við fyrirheit um úrbætur og verklok. Einnig var því haldið fram að hitakerfi hússins væri ófullnægjandi og því hefði þurft að veita afslátt af leigu sem nam leigu í einn mánuð. Með bréfi 28. sama mánaðar var þessu andmælt og skorað á stefnda að greiða gjaldfallna leigu. Nokkur bréfaskipti voru milli aðila í kjölfarið án þess að efni séu til að rekja þau nánar. Í kjölfarið höfðaði síðan stefnandi málið til heimtu leigu fyrir tímabilið frá október 2008 til ágúst 2009, auk greiðslu annarra rekstrarliða, sem stefnandi telur að stefndi eigi að standa skil á. Hinn 2. febrúar 2009 rifti stefndi samkomulaginu frá 15. maí 2008 þar sem fallið var frá fyrri riftun leigusamningsins og kröfu um tafabætur. Jafnframt var áréttuð krafa um tafabætur vegna B-hluta eignarinnar að fjárhæð 57.120.000 krónur. Með bréfi stefnanda 24. sama mánaðar var riftuninni mótmælt. Með beiðni 19. mars 2009 krafðist stefndi kyrrsetningar hjá stefnanda vegna ógreiddrar lóðarleigu fyrir Sjónarhól, auk útlagðs kostnaðar við úrbætur á húsnæðinu og lóðinni. Samtals nam fjárhæð kröfunnar 18.405.642 krónum, en kröfur þessar fékk stefndi framseldar frá Háskólanum á Bifröst. Hinn 26. mars 2009 tók sýslumaðurinn í Borgarnesi kröfuna til greina og kyrrsetti átta íbúðir stefnanda í leiguhúsnæðinu. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál til staðfestingar á þeirri gerð, auk þess sem stefnandi hafði uppi framangreindar fjárkröfur að meðtöldum tafabótum. Svo sem áður greinir hefur mál þetta verið sameinað þessu máli. Hinn 2. mars og 8. maí 2009 krafðist stefnandi kyrrsetningar hjá stefnda til tryggingar á ógreiddri húsaleigu. Sú beiðni féll hins vegar niður þar sem stefnandi lagði ekki fram tryggingu í samræmi við ákvörðun sýslumanns. Í kjölfarið höfðaði stefndi mál á hendur stefnanda til heimtu málskostnaðar vegna þessa kyrrsetningarmáls. Það mál var síðan sameinað þessu máli eins og áður getur. Með matsbeiðnum 7. júlí og 11. september 2009 óskaði stefndi eftir að matsmaður yrði dómkvaddur til að meta tilgreinda annmarka á hinu leigða húsnæði. Nánar tiltekið var þess farið á leit í fyrri matsbeiðni að matsmaður fjallaði um hvort hiti, einangrun og rakavörn hússins væri fullnægjandi og um áhrif annmarka á hagnýtingarmöguleika hússins. Einnig var þess farið á leit að matsmaður áætlaði kostnað við úrbætur. Með síðari matsbeiðni var óskað eftir áliti á því hvort filtun á húsinu að utan væri ábótavant og hvort annmarkar væru á eldvarnarkerfi. Einnig var óskað eftir kostnaðaráætlun hvað þessa liði varðar. Til að taka saman matsgerð samkvæmt þessum beiðnum var dómkvaddur Hjalti Sigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, og skilaði hann matsgerð sinni 10. október 2009. Samkvæmt matsgerðinni eru ýmsir annmarkar taldir á húsnæðinu og telur matsmaður að kostnaður við úrbætur nemi samtals 42.853.000 krónum. Samhliða því að stefndi lagði fram matsgerðina í þinghaldi 19. október 2009 var gagnsök höfðuð á hendur stefnanda til viðurkenningar á úrbótarétti stefnda og jafnframt til viðurkenningar á heimild til að skuldajafna matsfjárhæðinni á móti húsaleigugreiðslum. Þegar dómurinn fór þess á leit við stefnda að þessi málatilbúnaður yrði skýrður í ljósi riftunar stefnda að því er varðar A-hluta húsnæðisins var bókað að krafa til úrbóta tæki eingöngu til B-hluta eignarinnar. Eins og áður greinir hefur stefnandi krafist frávísunar gagnsakarinnar og er sá ágreiningur hér til úrlausnar. II. Stefnandi reisir kröfu um frávísun gagnsakar á því að gagnsökin sé of seint höfðuð og því sé ekki fullnægt skilyrði 2. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Jafnframt telur stefnandi að ekki standi heimild til að höfða gagnsökina eftir ákvæðum 3. mgr. 28. gr. og 29. gr. laganna. Í því sambandi bendir stefnandi á að stefndi hafi frá öndverðu borið fyrir sig að húsnæðið væri illa byggt þótt nokkur misbrestur hafi verið á því að tilgreina þetta nægjanlega. Stefnda hafi hins vegar verið í lófa lagið að skilgreina þetta nánar og hafa uppi kröfur á fyrri stigum. Stefndi vísar til þess að frumgagnsök hafi verið höfðuð 2. apríl 2009 og þá hafi verið áskilinn réttur til að dómkveðja matsmann til að meta galla á fasteigninni. Sú dómkvaðning hafi farið fram 7. júlí 2009, jafnskjótt og frávísun frumgagnsakar var hafnað með úrskurði dómsins 15. júní sama ár. Matsgerð hafi síðan verið skilað 10. október það ár og verið lögð fram í fyrsta þinghaldi þar á eftir eða 19. þess mánaðar. Sama dag hafi framhaldsgagnsökin verið höfðuð. Samkvæmt þessu telur stefndi fullnægt skilyrðum 3. mgr. 28. gr. og 29. gr. laga nr. 91/1991, enda sé engri vanrækslu til að dreifa af hálfu stefnda. Þvert á móti sé verið að bregðast við með aukinni kröfugerð um leið og tilefni gefst til. III. Aðalsök málsins var upphaflega þingfest 3. febrúar 2009. Stefndi lagði síðan fram greinargerð sína 7. apríl sama ár. Báðir málsaðilar hafa höfðað önnur mál vegna sömu lögskipta og hafa þau mál verið sameinuð þessu máli, svo sem áður er rakið. Samkvæmt 3. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verður gagnsök ekki höfðuð eftir að mánuður er liðinn frá þingfestingu aðalsakar nema það sé gert fyrir aðalmeðferð málsins og það verði ekki metið til vanrækslu að gagnkrafan var ekki höfð uppi í tæka tíð. Eins og áður er rakið reis ágreiningur með málsaðilum þegar líða tók á árið 2007. Af þessu tilefni ritaði lögmaður stefnda bréf til stefnanda 14. nóvember það ár þar sem því var meðal annars haldið fram að B-hluti eignarinnar væri haldinn miklum og alvarlegum göllum. Í eigninni læki með gluggum og hurðum og um steypuskil á veggjum, auk þess sem allur frágangur væri mjög hroðvirknislegur og óvandaður þannig að stappaði nærri fúski á köflum. Til stuðnings þessu var vísað til ástandsskýrslu, sem tekin var saman í október 2007 og lögð fram á stjórnarfundi stefnanda 31. þess mánaðar af fulltrúa Háskólans á Bifröst. Auk þess sem stefndi telur mikla galla og missmíði á báðum hlutum hússins heldur hann því fram að stefnandi hafi í raun ekki enn efnt þá skyldu samkvæmt leigusamningi aðila að afhenda eignina fullkláraða. Vegna annmarka á húsnæðinu hefur stefndi tvívegis rift samningi gagnvart stefnanda vegna A-hluta hússins, fyrst 3. desember 2007 og síðan 2. febrúar 2009, auk þess sem stefndi hafi haldið að sér höndum við greiðslu leigu frá október 2008. Stefndi gerði fyrst reka að því að afla þeirrar matsgerðar sem liggur til grundvallar kröfugerð hans með beiðni 7. júlí 2009. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið um langvarandi ágreining aðila var ærið tilefni fyrir stefnda til að afla fyrr gagna til grundvallar kröfugerð á hendur stefnanda. Breytir þá engu þótt allt það sem stefndi telur annmarka á eigninni hafi ekki verið komið fram þegar í öndverðu, enda mátti stefndi reikna með að ætlaðir gallar á eigninni væru missýnilegir. Verður að virða þetta stefnda til vanrækslu þannig að gagnsökin sé of seint höfðuð. Þegar af þeirri ástæðu og án þess að skera þurfi úr hvort kröfugerð stefnda, eins og hún er sett fram í gagnsökinni, sé yfir höfuð dómtæk verður tekin til greina krafa stefnanda um frávísun gagnasakarinnar. Rétt þykir að málskostnaður bíði efnisdóms. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Vísað er frá dómi gagnsök sem stefndi, Nemendagarðar Samvinnuháskólans, höfðaði 19. október 2009 á hendur stefnanda, Selfelli ehf. Málskostnaður úrskurðast ekki.
Mál nr. 504/2010
Kynferðisbrot Börn Sératkvæði
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa á tilteknu árabili haft í frammi kynferðislega háttsemi gagnvart A, sonardóttur sinni, og um leið notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Í héraðsdómi þótti hvorki sannað að X hefði reynt að hafa samræði við A né að hann hefði haft við hana munnmök. X var því sýknaður af ákæru um þau brot og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu með vísan til 2. og 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur taldi einnig með hliðsjón af framburði A og bróður hennar að sýkna bæri X af ákæru um að hafa að minnsta kosti tvisvar sinnum káfað á kynfærum A. Vísað var til þess að framburður A hefði ekki verið stöðugur innbyrðis í skýrslutökum, hún hefði verið þráspurð um atvik og í sumum tilvikum hefðu spurningar verið leiðandi. Þá hefði A slegið úr og í um atvik. Þótti framburður bróður A að nokkru sama marki brenndur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu verði staðfest, en refsing ákærða þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann að refsing verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. A krefst að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2008 til 19. desember 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. I Í málinu voru ákærða gefin að sök kynferðisbrot gegn sonardóttur sinni, fyrrnefndri A, fæddri [...] með því að hafa á árunum [...] til [...] haft í frammi nánar tilgreinda kynferðislega háttsemi og um leið notfært sér að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Í ákæru var nánar gerð grein fyrir sakargiftunum í þremur stafliðum. Ákærði var sýknaður af b. og c. lið ákærunnar með hinum áfrýjaða dómi og unir ákæruvaldið við þá niðurstöðu. Í a. lið ákæru var ákærða gefið að sök að hafa á heimili sínu að [...] káfað þrisvar til fjórum sinnum á kynfærum stúlkunnar innanklæða og var þetta talið varða við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þennan verknað, þó þannig að þetta hafi gerst í tvö skipti. Ákæruvaldið krefst þess sem fyrr segir að þessi niðurstaða héraðsdóms verði staðfest. II Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms annars vegar á því að niðurstaða hans um sönnunargildi munnlegs framburðar brotaþola og annarra vitna sé röng en hins vegar að framburður vitna sé ekki nægilega staðfastur til að hafið sé yfir vafa að brot hafi verið framið. Hæstiréttur endurmetur ekki niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu fyrir réttinum, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ekki eru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til meðferðar að nýju, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar, enda verður við efnisúrlausn málsins tekin afstaða til þess hvort framburður brotaþola og annarra vitna sé ásamt öðrum sönnunargögnum með þeim hætti að nægi til sakfellis ákærða. III Eins og fram kemur í héraðsdómi lagði [...] fram kæru á hendur ákærða 19. maí 2009 til lögreglu vegna ætlaðra kynferðisbrota hans gegn A en sama dag voru tekin viðtöl í Barnahúsi af henni og bræðrum hennar, B og C. Við lögreglurannsókn málsins voru ennfremur teknar 9. júní sama ár skýrslur af þeim systkinum fyrir dómi samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 og loks við aðalmeðferð málsins 10. júní 2010. Í áðurnefndu viðtali 19. maí 2009 sagði A að ákærði hafi reynt að leita á hana þegar hún hafi gist á heimili hans og verið komin upp í rúm. Þetta hafi hann gert þegar hann hafi verið að segja henni sögur, en hún hafi haldið „sænginni mjög fast.“ Nánar spurð hvað hann hafi verið að gera sagði hún að hann hafi reynt að koma við sig að „neðan.“ Spurð hvort ákærði hafi reynt að gera eitthvað við hana „með munninum ... við kynfærin“ sagði hún að hann hafi „ekki náð því.“ Í skýrslu fyrir dómi við rannsókn málsins bar hún að ákærði hafi á áðurnefndu heimili sínu ætlað að koma við klofið á henni en hún hafi ekki leyft það og haldið sænginni fast „þannig að hann kæmist ekki með hendina.“ Í framhaldi af því var hún innt eftir því hvert hann hafi reynt að fara með höndina og svaraði hún þá: „Budduna“. Eftir það var hún þráspurð hvort honum hafi tekist þetta við annað tækifæri og svaraði hún því neitandi, en loks mun hún þó hafa kinkað kolli. Hún var í framhaldi af því spurð hvort hann hafi „alltaf komið við budduna þegar þú komst í, varst [...]“ og svaraði hún þá að hún hafi ekki viljað þetta og því farið að halda sænginni. Þessu næst var hún spurð hversu mörgum sinnum hann hafi komið við „budduna“ á henni og svaraði hún að það hafi verið þrisvar eða fjórum sinnum. Hún minntist þess ekki að hann hafi snert hana annars staðar á líkamanum. Við aðalmeðferð málsins sagði stúlkan að ákærði hafi reynt að koma við „pjölluna“ á sér þegar hún hafi verið í heimsókn hjá honum. Spurð hvort honum hafi einhvern tíma tekist það svaraði hún: „Nei, ég passaði, hélt sænginni alveg þétt.“ Þá var hún spurð hvort hann hafi reynt þetta oft og svaraði hún því játandi, hann hafi alltaf gert það þegar hann hafi verið að segja sögur. Nánar spurð hvar hann reyndi að setja höndina „inn undir“ sagði hún: „Þar sem pjallan var.“ Sagði hún að ákærði hafi reynt að fara undir sængina, en hún haldið sænginni. Enn var hún spurð hvort ákærða hafi tekist að koma við „pjölluna“ en hún neitaði því. Síðar í skýrslunni svaraði hún aðspurð að hún minntist þess ekki að ákærði hafi gert henni eitthvað fleira. Henni var bent á að hún hafi sagt í skýrslu sinni við rannsókn málsins að ákærða hafi tekist að snerta á henni kynfærin og sagði hún þá að það hafi verið í eitt skipti. Í kjölfar þess var henni sagt að hún hafi borið við þessa skýrslugjöf að hann hafi náð að snerta hana oftar en einu sinni og svaraði hún þá: „Tvisvar þrisvar.“ Hún svaraði játandi að hún væri viss um þetta, en aðspurð hvort hún myndi eftir tveimur þremur skiptum svaraði hún neitandi. Var hún þá spurð af hverju hún héldi að honum hafi „tekist þetta svona oft“ og sagði hún þá: „Allavegana tvisvar.“ Enn síðar í skýrslunni var stúlkunni kynnt að B bróðir hennar hafi skýrt svo frá að hún hafi sagt sér að ákærði hafi sleikt kynfæri hennar og kvaðst hún þá hafa sagt honum þetta. Spurð hvenær þetta hafi gerst sagði hún að það hafi verið í [...] og hafi ákærði oft reynt þetta en aðeins tekist í eitt skipti. Framburður bræðra A er rakinn í héraðsdómi. Hvorugur þeirra hefur borið að þeir hafi séð ákærða káfa eða reyna að káfa á kynfærum stúlkunnar. B hefur hins vegar skýrt frá að ákærði hafi sleikt á henni kynfærin, en það hafi gerst í sumarbústað. C sagði í viðtalinu 19. maí 2009 að sér hafi stundum fundist ákærði „ætla bara að reyna að koma við hana og svona“ og hafi A beðið þá bræður að passa að þetta kæmi ekki fyrir. Aðspurður hvort ákærði hafi einhvern tíma komið við hana svaraði C: „Mig minnir að hann hafi gert það já, þegar maður er að fara að sofa, þegar hann var að koma inn og ætlaði að segja kannski sögu eða eitthvað ... þá nýtir hann kannski tækifærið að gera eitthvað svona.“ Í skýrslu fyrir dómi við rannsókn málsins kvaðst C hafa séð ákærða „snerta brjóstin“ á henni, en hann hafi „tekið eftir því og það hefur verið talað um það líka.“ Þetta hafi gerst í herbergi þar sem þau systkinin hafi gist á heimili ákærða þegar hann sagði þeim sögur. Ákærði hafi reynt „að þukla einhvers staðar á henni“ og hafi hann alla vega séð þetta einu sinni. Í skýrslu við aðalmeðferð málsins bar C að ákærði hafi verið dónalegur þegar þau systkinin hafi farið að sofa í umræddu herbergi. Ákærði hafi þá setið við hliðina á A og verið að færa sig nær henni og „þreifa svona á líkamanum hennar.“ Nánar spurður hvar það hafi verið sagði hann: „Lærunum og brjóstunum, held ég, minnir mig.“ Ítrekað spurður um hvar höndin á ákærða hafi þá verið og hvort hún hafi verið undir eða yfir sænginni sagðist hann minna að höndin hafi verið yfir sænginni og svaraði því játandi að ákærði hafi snert hana „í gegnum sængina“. Enn var C inntur eftir því hvar á líkamanum ákærði hafi snert hana og svaraði hann þá: „Mest á lærunum“. Hann var síðan spurður á ný hvort ákærði hafi verið með höndina yfir eða undir sænginni og við svo búið svaraði hann: „Hann var held ég bara svona meira undir, en hann gerði náttúrulega líka yfir sænginni.“ Að fengnu því svari var hann spurður á þessa leið: „Þannig að þú hefur séð höndina í rauninni eins og einhverja bungu undir sænginni þegar hann var undir sæng eða hvað?“ Þessu svaraði drengurinn játandi. Fjölskipaður héraðsdómur hefur metið framburð A trúverðugan. Það fær því þó ekki breytt að ljóst er af því sem rakið hefur verið að frásögn hennar hefur verið á reiki um þá háttsemi sem ákærða er gefin að sök í a. lið ákæru og hefur framburður hennar tekið talsverðum breytingum frá einni skýrslu til annarrar. Að auki hefur framburður hennar ekki verið stöðugur innbyrðis í skýrslutökunum, einkum við aðalmeðferð málsins, enda hefur hún verið þráspurð um atvik og í sumum tilvikum hafa spurningarnar verið leiðandi. Þá hefur hún einnig slegið úr og í um önnur atvik, svo sem um það hvort ákærði hafi sleikt á henni kynfærin. Að framan eru raktar skýrslur bræðra hennar og er framburður C að nokkru sama marki brenndur, en vætti B styður ekki sakargiftir samkvæmt þeim ákærulið, sem hér er til meðferðar. Að þessu virtu verður gegn eindreginni neitun ákærða og með vísan til 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008 að sýkna hann af sakargiftum í máli þessu. Samkvæmt 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 verður einkaréttarkröfu A vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða og þóknun réttargæslumanna A, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur héraðsdómslögmanns, allt eins og ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi, svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Sératkvæði Garðars Gíslasonar Svo sem nánar greinir í héraðsdómi kom upp grunur um [...] systkinanna A, B og C, sem greind höfðu verið með þroskaskerðingu og bjuggu hjá móður sinni [...]. [...] óskaði efir rannsóknarviðtölum í Barnahúsi vegna þessa, sem fram fóru 19. maí 2009. Með bréfi sama dag óskaði [...] eftir að [...] rannsakaði grun um kynferðisbrot gegn A. Í bréfinu var vísað til þess að í viðtalinu þá um daginn hafi hún greint frá því að faðir hennar hefði fyrir u.þ.b. [...] árum haft við hana kynmök nokkrum sinnum og einnig leitað á hana kynferðislega á annan hátt. Einnig, að slíkt hefði gert nafngreindur bróðir hans, svo og að faðir þeirra, afi hennar, ákærði í máli þessu, hafi sýnt henni ýmiss konar kynferðislega háttsemi. Í viðtalinu í Barnahúsi sagði brotaþoli að ákærði hefði reynt að koma við sig „að neðan“ þegar hún var 16 ára. Við lögreglurannsókn málsins voru ennfremur teknar skýrslur 9. júní sama ár af þeim systkinum fyrir dómi, svo og við aðalmeðferð málsins 10. júní 2010. Í skýrslu fyrir dómi 9. júní 2009 sagði brotaþoli að ákærði hefði ætlað að koma við klofið en hún ekki leyft það. Það hefði verið þegar þau voru [...] og hann verið að segja sögur, hún hefði bara haldið sænginni fast og B bróðir hennar hefði vitað af þessu. Þá var hún spurð af hverju hún hefði haldið fast í sængina og hún svaraði: „Þannig að hann kæmist ekki með hendina.“ Þá var hún spurð hvert hann hafi verið að reyna að fara með hendina og hún svaraði: „Þarna“. Þá var hún spurð hvað þessi staður héti og hún sagði: „Budduna“. Þá var spurt hvort hann hefði gert það en hún svaraði: „Nei, ég leyfði honum það ekki, ég hætti, ég vildi þetta ekki.“ Þá sagði spyrjandinn: „Nei, honum tókst það ekki þarna, en hefur hann gert það áður, komið við budduna?“ Bókað var að svar heyrðist ekki, en skipaðir verjendur allra þriggja kærðu voru viðstaddir og eru sakflytjendur sammála um að brotaþoli hafi svarað með því að kinka kolli. Nánar aðspurð sagði brotaþoli að þetta hefði verið [...], hann hefði alltaf gert þetta þá, þegar þau komu [..]. Hann hefði komið þrisvar til fjórum sinnum við budduna með höndunum. Í framburði brotaþola við aðalmeðferð málsins kom fram að ákærði hefði tvisvar sinnum snert kynfæri hennar þegar hún var á aldrinum 14 til 18 ára. Svo sem rakið er í héraðsdómi bar móðir brotaþola að dóttir hennar hefði byrjað að segja henni frá málsatvikum þegar hún var á milli 16 og 17 ára. Hún hefði trúað barninu en ekki lagt fram kæru. Hún hefði talað við foreldra sína og einnig við félagsráðgjafa og ekki rofið nein samskipti við ákærða. Brotaþoli hefði sagt henni að oft þegar ákærði hefði verið að segja þeim systkinum sögur fyrir svefninn hefði hann farið undir sængina og þuklað á „pjöllunni“ á henni og brjóstunum, bæði á heimili ákærða [...] og í sumarbústað. Hún hefði verið farin að ríghalda í sængina til að hann kæmist ekki undir hana. Móðir brotaþola bar og að það hefði verið orðin kvöð fyrir stúlkuna að fara til afa og ömmu og henni hefði liðið illa, ástæðan væri þessi háttsemi ákærða. Hún sagði að brotaþoli vildi ekki ræða þetta mál og skammaðist sín greinilega fyrir þetta. Í skýrslu G sálfræðings 24. febrúar 2010, sem reifuð er í héraðsdómi, segir að brotaþoli hafi helst ekki viljað ræða þessa atburði en þó fallist á að segja honum frá „málinu“ eins og hún hafi orðað það, en þurft að taka sér nokkur hlé vegna mikillar vanlíðunar. Í skýrslunni segir jafnframt að niðurstöður greindarprófs sýni viðmiðunargetu á [...] stigi hvað varði almennan skilning, orðskilning og myndun yfirhugtaka. Greind hennar væri ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Hún væri mjög kvíðin og döpur og hefði tilhneigingu til að einangra sig félagslega. Fjölskipaður héraðsdómur hefur metið framburð brotaþola trúverðugan. Í hinum áfrýjaða dómi eru ítarlega reifaðar skýrslur sem gefnar voru í málinu, svo og önnur málsgögn sem varða a. lið ákærunnar. Með vísan til þess sem sagt hefur verið um tregðu brotaþola til að tala um þær sakargiftir sem bornar hafa verið á ákærða, svo og þess sem hér hefur verið rakið, er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að fullt samræmi hafi verið í framburði brotaþola í þeim þremur skýrslum sem hún gaf. Vegna þessa og með vísan til forsendna héraðsdóms í þessum ákærulið að öðru leyti ber að staðfesta dóminn um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til hegningarlaga. Því ber að staðfesta héraðsdóm með vísan til forsendna hans og dæma ákærða til að greiða áfrýjunarkostnað málsins. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. júlí 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 21. júní sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 30. apríl 2010, á hendur X, kt. [...], [...], [...] „fyrir kynferðisbrot, gegn sonardóttur sinni, A, fæddri [...], með því að hafa á árunum [...] og [...], brotið gegn henni eins og að neðan greinir og við það m.a. notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka sinna: a) Á ofangreindu heimili sínu káfað þrisvar til fjórum sinnum á kynfærum hennar innanklæða. b) Í bifreið sem staðsett var á [...], reynt einu sinni að hafa samræði við hana. c) Í sumarbústað á [...], einu sinni haft við hana munnmök. Telst háttsemi ákærða samkvæmt a-lið varða við 2. mgr. 200. gr., samkvæmt b- og c-lið við 2. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/1007, sbr. áður 196. gr. laga nr. 19/1940 og einnig sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar b-lið. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 2.000.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. nóvember 2002 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.” Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög framast heimila. Þá er þess krafist að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Jafnframt krefst ákærði sýknu af einkaréttarkröfum, en til vara verulegrar lækkunar. Loks er krafist hæfilegrar þóknunar að mati dómsins og í samræmi við framlagða vinnuskýrslu. II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 19. maí 2009, lagði [...] [...] fram kæru, dagsetta sama dag, á hendur ákærða í máli þessu, Y og Z vegna ætlaðra brota þeirra gegn brotaþola og bræðrum hennar, þeim B og C. Í frumskýrslunni segir að fjölskyldutengsl hinna kærðu og ætlaðra brotaþola séu þau að ákærði sé föðurafi barnanna, Z faðir þeirra og Y föðurbróðir. Þá segir að grunur hafi vaknað um ætluð brot í í könnunarviðtali sem systkinin hafi farið í hjá starfsmanni Barnahúss þennan sama dag vegna gruns um [...]. Loks segir að börnin séu öll þroskaskert og skjólstæðingar [...] [...]. Í kæru [...] [...], dags. 19. maí 2009, segir að brotaþoli sé þroskaskert og búi ásamt yngri bræðrum sínum, B, fæddum [...] og C, fæddum [...], hjá móður sinni, D á [...]. Nýlega hafi komið upp grunur um kynferðislegt athæfi milli systkinanna, sem ákveðið hafi verið að kanna frekar með viðtali í Barnahúsi. Hafi þessi viðtöl farið fram nú í dag. Í viðtali við brotaþola, A, hafi hún greint frá því að faðir sinn, sem búsettur væri [...], hefði fyrir u.þ.b. [...] árum nokkrum sinnum haft við sig kynmök og einnig leitað á sig kynferðislega á annan hátt. Einnig að slíkt hefði gert föðurbróðir hennar, Y, einnig búsettur [...], svo og hefði ákærði, sem búsettur væri [...], sýnt henni ýmiskonar kynferðislega háttsemi, m.a. sleikt á henni kynfærin. Í fyrrgreindu könnunarviðtali, sem E annaðist í Barnahúsi hinn 19. maí 2009, skýrði brotaþoli frá því að afi hennar hefði sagst ætla að fara í búð með hana og farið með hana í bílnum. Hann hefði ætlað að fara upp á hana en hún hefði stöðvað hann. Afi hennar hefði síðan keypt handa henni tímaritið Bleikt og blátt, en hún væri búin að henda blaðinu. Þetta hefði átt sér stað þegar hún var í heimsókn [...], sennilega [...]. Þá sagði hún að afi hennar hefði reynt að koma við hana að neðan þegar hann var að segja sögur, en hún hefði haldið sænginni mjög fast. Það hefði fyrst átt sér stað þegar hún var 16 ára. Þá sagði hún að afi hennar hefði reynt að setja typpið inn, en ekki náð því. Hún sagði að pabbi sinn og Y hefðu oftast gert eitthvað við hana, en líka afi hennar þegar hún hefði komið [...], en það hefði ekki verið oft. Pabbi hennar og Y hefðu komið með munninn við kynfæri hennar. Einnig hefði afi hennar gert það í sumarbústaðnum. Hún sagði að pabbi hennar, afi og Y hefðu sagt að þetta væri eðlilegt og að fólk gerði svona. Þeir hefðu jafnframt sagt henni að segja ekki frá þessu. Í könnunarviðtali, sem fram fór sama dag í Barnahúsi, skýrði B frá því að X afi hefði sleikt A og það hefði gerst í bústað. Nánar aðspurður sagði hann: “Þá var hann að sleikja píkuna á henni og alveg upp brjóstin.” Sagðist hann halda að þetta hefði verið árið [...] í [...] ára afmælisveislu afa síns. Sagðist hann hafa verið að reyna að sofna þegar hann sá þetta, en sagðist ekki vita “hvort hann hefði stungið þessu inn” því hann hefði sofnað. Sagði hann að afi sinn hefði verið mjög drukkinn. A hefði tjáð honum að hún væri hrædd við afa sinn og beðið sig um að koma með svo að hún væri örugg þegar þau færu í sumarbústaðinn þar sem þetta hefði gerst. Sagði hann jafnframt að afi sinn hefði þuklað á A. Í könnunarviðtali, sem fram fór sama dag í Barnahúsi, skýrði C frá því að þau systkinin væru oftast inni í sjónvarpsherbergi að skoða klám þegar mamma þeirra væri ekki heima. Hann sagði að afi sinn [...] hefði gefið A klámblað og sagt henni að fela það, en það væri langt síðan. Sagðist C halda að þá hefði A verið [...]-[...] ára. Hann sagði að hann héldi að afi sinn hefði ætlað að koma við hana og sagði að A hefði beðið þá bræður sína að passa sig svo að afi þeirra myndi ekki koma við hana. Sagði hann að sig minnti að afi þeirra hefði gert það og nýtt tækifærið þegar A var að fara að sofa. Á meðal gagna málsins er bréf frá [...], dags. [...], til félagssviðs [...] og gefur þar að líta niðurstöður athugunar barnalæknis og sálfræðings á þroskastöðu brotaþola. Þar segir að prófun bendi til vægrar þroskahömlunar með mynstri [...]. Náms- og aðlögunarfærni sé í samræmi við þetta. Við endurteknar mælingar hafi greindarvísitölur farið lækkandi, en orsök þess sé óljós. Þá er lýst alvarlegum atferlis- og [...],[...] og [...]og [...]. Þá er á meðal gagna málsins skýrsla um athugun sálfræðings á B, dags. 20. apríl 2009. Þar kemur fram að frammistaða hans á þroskaprófi, sem mælir [...] hafi verið mjög slök. Í framlagðri skýrslu um athugun sálfræðings á C kemur og fram að frammistaða hans á greindarprófi hafi gefið til kynna [...]. Í málinu liggur frammi vottorð F, heilsugæslulæknis á [...], dags. 3. desember 2009. Þar segir m.a. að í [...] hafi brotaþoli verið lögð inn á sjúkrahús vegna [...]. Einnig að í gegnum tíðina hafi verið miklar kvartanir [...] og hafi hún komið á [...] í [...] vegna [...]. Rannsóknir á brotaþola hafi ekki leitt í ljós neitt óeðlilegt. Jafnframt kemur fram að læknirinn hafi rætt það við móður brotaþola í [...] hvort einkenni brotaþola gætu verið af sálrænum toga og að hún hafi einnig verið að velta því fyrir sér. Loks kemur fram að á brotaþola hafi verið gerð ófrjósemisaðgerð í [...]. Einnig er á meðal gagna málsins skýrsla G sálfræðings, dags. 24. febrúar 2010, um athugun hans á brotaþola. Sú athugun hafi verið gerð að beiðni lögreglu vegna ætlaðra kynferðisbrota gegn henni. Í skýrslunni segir að markmið með athugun sé einkum að framkvæma greindarmat á brotaþola og út frá því að álykta um getu hennar til að greina frá tímasetningum og fjölda þeirra atvika sem hún hefur upplifað í tengslum við ætluð kynferðisbrot. Í skýrslunni segir að A sýni mikla vanlíðan þegar rætt sé við hana um meint kynferðisbrot af hálfu föður hennar, föðurbróður og föðurafa. Hún vilji helst ekki ræða þessa atburði, hnipri sig saman í sæti og hylji andlit sitt með hárinu. A fallist þó á að segja skýrsluhöfundi frá málinu, en þurfi að taka sér nokkurt hlé vegna mikillar vanlíðunar. Í skýrslunni segir að lýsing A á ætluðum kynferðisbrotum sé trúverðug í alla staði. Hún muni þessa atburði vel og segi föður sinn t.d. ekki hafa hætt að beita sig kynferðislegu ofbeldi fyrr en hann hafi „nælt“ sér í konu. Einnig hafi frændi hennar ítrekað misnotað hana kynferðislega á heimili sínu og að afi hennar hafi gert það sama en eingöngu „[...]“. Í skýrslunni segir að niðurstöður greindarprófunar sýni heildarútkomu á stigi vægrar þroskahömlunar. Útkoma á öllum prófþáttum, bæði mállegum, verklegum og óyrtum sé marktækt undir meðallagi. Í skýrslunni segir að mállega greindartala samkvæmt prófun sé [...], verkleg [...] og á prófi í heild [...]. Til frekari glöggvunar á vitsmunalegri stöðu brotaþola hafi verið lagðir fyrir hana valdir mállegir þættir úr nýlega stöðluðu greindarprófi hér á landi fyrir börn og unglinga. Niðurstöður sýni viðmiðunargetu á [...] til [...] ára stigi hvað varði almennan skilning, orðskilning og myndun yfirhugtaka. Tilgáta um vitsmunaþroska á stigi vægrar þroskahömlunar sé þannig staðfest. Í lokakafla skýrslunnar, sem ber yfirskriftina, samantekt og álit, segir orðrétt: „Niðurstöður greindarprófunar sýna greind ofarlega á stigi vægrar þorskahömlunar hjá A. Hún er mjög [...]. Eins og gera má ráð fyrir út frá þeirri fötlun, sem A á við að stríða, koma til dæmis fram erfiðleikar á sviði [...]. Þessir erfiðleikar teljast þó vægir miðað við þá sem eiga við þroskahömlun að stríða og koma alls ekki í veg fyrir að lýsing hennar á meintum kynferðisbrotum sé ótrúverðug. Sú mikla vanlíðan, sem hún sýnir vegna þessara atburða skýtur einnig stoðum undir framburð hennar.“ Þá hefur verið lagt fram í málinu vottorð H sálfræðings í Barnahúsi, dags. 8. júní 2010, um mat á líðan brotaþola, afleiðingum ætlaðs kynferðisbrots ákærða og framtíðarmeðferðarþörf. Er bréfið ritað í tilefni af beiðni ríkissaksóknara frá 26. maí 2010. Í lokakafla vottorðsins, sem ber yfirskriftina, samantekt og álit, kemur fram eftirfarandi: „A hefur sótt 11 viðtöl til undirritaðs sálfræðings frá 20. ágúst til nú. Viðtölin hafa leitt í ljós fjölmörg vandamál sem þekkt eru á meðal barna og unglinga sem sætt hafa kynferðislegu ofbeldi í langan tíma. Stúlkan uppfyllir greiningarskilmerki þunglyndis og kvíða. Sjálfsmat hennar er lágt og skapsveiflur og tilhneiging til einangrunar valda henni erfiðleikum í félagslegum samskiptum. Stúlkan er orkulaus og fátt veitir henni ánægju. Hún virkar oft leið og sýnir sterka forðunarhegðun þegar ræða skal ætlað kynferðisbrot og afleiðingar þess. Einnig forðast stúlkan ákveðna staði og er hrædd við karlmenn. Lágt sjálfsmat og skortur á líkamsvitund er áberandi. Þegar stúlkunni hefur liðið sem verst hefur hún skaðað sjálfa sig, m.a. með því að skera í hendur og botnlangaskurð. A ber afar neikvæðar tilfinningar til X afa síns og nefnir hann „Skrattann“. Á hún erfitt með að tala um kynferðisbrot það sem hún kveðst hafa sætt af hans hendi. Sýnir hún líkamleg kvíðaviðbrögð þegar talað er um ætlað brot. Samkvæmt frásögn A komst hún í kynni við kynferðislega hegðun löngu áður en hún hafði þroska til að takast á við slíkt. Eins og kemur fram hér að ofan er þetta sérstaklega alvarlegt þegar horft er til vitsmunaþroska stúlkunnar. Þegar hefur komið í ljós að hún á erfitt með að gera sér grein fyrir hvað er eðlilegt í samskiptum og hvað ekki. Getur þetta leitt til langvinnra vandamála í samskiptum við aðra. Vegna þroskahömlunar er A nú þegar í áhættuhóp varðandi kynferðislegt ofbeldi. Vitað er að þegar einstaklingar verða fyrir kynferðisbroti á unga aldri aukast líkurnar á að vera aftur fyrir slíku. A telst því í miklum áhættuhóp varðandi frekari kynferðisbrot. Meðal þátta sem veita forspá um afleiðingar kynferðislegs ofbeldis gegn börnum eru i) hversu lengi stóð ofbeldið yfir, ii) hversu alvarlegt var ofbeldið iii) hver voru tengsl geranda og þolanda. Í ljósi þess að A hefur greint frá kynferðislegu ofbeldi af hendi afa síns, fjölskyldumeðlimi sem börnum er eðlislægt að treysta, auk þess sem beint brot hefur verið endurtekið og yfir nokkurn tíma má ætla að afleiðingarnar séu alvarlegar og renna niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala stoðum undir að svo sé. Í viðtölum hefur reynst best að nota verkefni og mál sem ætlað er fyrir [...] ára börn. Skertur vitsmunaþroski A hefur haft töluverð áhrif á framgang meðferðar og má búast við að meðferð verði langvinn. Að auki eru líkur á því að stúlkan muni eiga erfitt með að nýta sér meðferð að fullu og því líklegt að erfitt muni reynast að vinna á ákveðnum afleiðingum brotsins.“ Í beiðni fjölskyldudeildar [...] um könnunarviðtal í Barnahúsi vegna systkinanna, dags. [...], af segir m.a. eftirfarandi um brotaþola: „A hefur í gegnum tíðina verði að greina frá kynferðislegri áreitni sem hún á að hafa orðið fyrir. Frásagnir hennar hafa verið mjög ótrúverðugar einnig hefur borði (sic) á miklu ósamræmi í frásögnum hennar. Þess ber einnig að geta að A er mjög ósannsögul og með ríkt ímyndunarafl. Í viðtali sem undirrituð átti við D, móður A í [...] átti A að hafa greint móður sinni frá því að pabbi hennar hefði gert það með henni í þrjú til fjögur skipti. Í eitt skipti þá var hún að fara að sofa, var búin að taka lyfin sín sagðist hafa verið mjög þreytt og ekki getað ýtt honum af sér. Þegar A sagði móður sinni frá atvikinu þá var hún ásamt börnunum sínum þremur í bíl og voru drengirnir að tala um klám og kynlíf. D átti erfitt með að tímasetja hvenær A greindi henni frá ofanrituðu en heldur að það hafi verið [...] og að A hafi verið fimmtán ára. Í framhaldi af ofanrituðu fór D með A til kvensjúkdómalæknis, sú skoðun leiddi í ljós að meyjahaftið (sic) var órofið. A fór einnig í skoðun til kvensjúkdómalæknis í [...] eftir að A sagist vera barnshafandi eftir að hafa haft mök við útlending sem hún hitti í sjoppu á [...] og farið með honum heim. Sú skoðun leiddi einnig í ljós að meyjahaftið (sic) var órofið.“ Með bréfi, dags. 11. júní 2010, til I læknis óskaði sækjandi eftir því að framkvæmd yrði kvenskoðun á brotaþola með það að markmiði að kanna í fyrsta lagi hvort meyjarhaft hennar sé nú rofið, í öðru lagi hvort staðsetning meyjarhaftsins sé að einhverju leyti óeðlileg og í þriðja lagi hvort einhverjar þær ástæður séu fyrir hendi sem leiði til þess að það rofni ekki eins greiðlega og almennt gerist. Svarbréf læknisins er dagsett 14. júní 2010. Þar kemur m.a. fram eftirfarandi: „Í [...] gerði ég neðanskoðun og segi þá: „Meyjarhaftið er órofið og þar að auki með streng sem liggur aðeins til vinstri við miðlínu frá fram og yfir að afturveggnum.“ Í skoðun [...] segi ég: „Ytri kynfæri líta eðlilega út. Meyjarhaftið er órofið og fæ að setja inn fingur varlega, það er ekkert óeðlilegt að finna.“ Næsta skoðun er gerð [...]. Skoðun er gerð í svæfingu og að beiðni J barnalæknis og skoðaði hún A ásamt mér. Í niðurstöðu segir: „á ytri kynfærum er ekkert óeðlilegt að sjá, hymen hringurinn er órofinn en gefur ágætlega eftir þegar sett er upp lítið speculum.“ Næsta skoðun er 18.03.2009 og þar segir: „VVP er eðlilegt að sjá.“ Skammstöfunin VVP þýðir vulva, vagina og portio eða ytri kynfæri, leggögn og legháls lítur eðlilega út. Í þeirri skoðun geri ég leggangaómun og þarf þá að setja upp staut sem er ca. 2. cm í þvermál og gekk það greiðlega.“ Um kvenskoðun á brotaþola hinn 12. júní sl. segir eftirfarandi í bréfinu: „Ytri kynfæri A líta eðlilega út og er meyjarhaftshringurinn órofinn en framan til við hliðina á þvagrásinni vinstra megin er örlítil ójafna sem væntanlega er eftirstöðvar af strengnum sem ég lýsi í skoðuninni [...] en hann er a.ö.l. ekki til staðar. Neðsti hluti legganga lítur eðlilega út og er eðlilegur þegar ég þreifa. Leggangaopið og meyjarhaftshringurinn gefa mjög vel eftir og er þar engin fyrirstaða. Frekari skoðun er ekki gerð. Niðurstaða vottorðsins er sú að ekki sjáist rof í meyjarhafti. Einnig að meyjarhaftið sé á réttum stað og líti eðlilega út. Loks segir að leggangaop og meyjarhaftshringur konunnar séu mjög mjúk og teygjanleg. Meyjar haftið rofni ekki hjá öllum konum við fyrstu samfarir og rofni þá oftast ekki heldur síðar fyrr en við fæðingu barns. Ekki þurfi frekari skýringar við. Af hálfu ákærða voru lögð fram vottorð K heilsugæslulæknis, dags. 14. júní 2010 og vottorð L læknis og sérfræðings í þvagfæraskurðlækningum, dags. 10. júní 2010. Í vottorði heimilislæknisins segir að ákærði sé með [...] og hafi gengist undir [...] vegna þess árið [...]. Einnig sé vitað að hann sé með [...] sem ekki hafi verið hægt að víkka út. Ákærði sé á umtalsverðri lyfjameðferð vegna þessa og undir eftirliti [...]læknis. Ennfremur hafi ákærði verið með [...] um [...] skeið. Nýlega hafi verið sýnt fram á [...]og sé hann nú í meðferð hjá [...]lækni vegna þess og verði svo áfram um ókomin ár. Auk þess hafi ákærði [...] og nýlega hafi verið sýnt fram á [...] í [...] og líklegt sé að hann þurfi að gangast undir skurðaðgerð [...] vegna þessa. Þannig sé ljóst samkvæmt framansögðu að X glímir við erfiða langvinna sjúkdóma og þarf að sækja reglulega meðferð vegna þessa og undirritaður telur að það gæti haft mjög neikvæð áhrif á hans heilsu að þurfa að afplána fangelsisvist.“ Í fyrrgreindu vottorði L læknis segir eftirfarandi: „Það staðfestist hér með að X greindist með [...] í [...]. Stuttu eftir það fór hann í aðgerð þar sem [...] var [...]. Hann reyndist hafa [...]. X var síðan í reglulegu eftirliti hjá mér á stofu. Í nótu þann [...] hef ég skrifað að hann fái [...] og hafi takmarkaðan áhuga á því. Sjúklingur fær síðan [...] árið [...] og er eftir það vísað til M [...]læknis. Í framhaldi af því fer sjúklingur í [...] á vegum M og eftir það verið í eftirliti á hans vegum. Eftir [...]aðgerð á [...] er það þekktur algengur fylgikvilli að fá [...] og er [...] allt upp í [...]%. Auk þess getur [...]meðferð eins og sjúklingur fékk einnig aukið á þessi vandamál. Þessi meðferð, þ.e.a.s. aðgerð og [...]meðferð hefur hins vegar engin áhrif á [...].“ Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir: Ákærði neitar sök. Í skýrslu sinni hér fyrir dómi sagðist hann hafa átt eðlileg samskipti við brotaþola og fjölskyldu hennar fram að því er mál þetta kom upp fyrir um ári síðan. Hann sagði að móðir barnanna hefði hins vegar haft lítil samskipti við hann og N konu hans eftir að hún skildi við son þeirra og föður barnanna, Z. Ákærði sagði að börnin hefðu komið [...] í helgarferðir nokkrum sinnum á ári og þá oft gist þá hjá þeim, afa sínum og ömmu. Þá hefðu þau hjón mætt til þeirra í afmæli, við fermingar og aðra viðburði. Síðast hefðu þau séð systkinin í fermingu C. Aðspurður sagði hann það fráleitt að hann hefði káfað á brotaþola innanklæða og sagðist hann ekki átta sig á því hvað brotaþola gengi til að halda þessu fram. Hann sagði að þegar systkinin hefðu gist hjá þeim hefði pabbi þeirra oftast einnig verið með í för. Systkinin hefðu þá yfirleitt sofið öll þrjú í gestaherberginu á hornsófa, sem hægt væri að stækka. Hann sagði að amma þeirra hefði búið um þau og oftast borið honum boð frá krökkunum um það hvort að hann nennti að segja þeim sögur fyrir svefninn. Sagðist ákærði vera þekktur fyrir að segja sögur og kunna mikið af þeim. Hann sagðist yfirleitt hafa orðið við þessari bón krakkanna og sagt þeim sögur. Hann sagði að það væri alrangt hjá brotaþola að hann hefði káfað á henni á meðan hann sagði þeim sögur fyrir svefninn. Stundum hefði hún þóst vera hrædd við eitthvað í sögunni og gripið í höndina á honum í augnablik, en það hefði verið allt og sumt. Ákærða var sýndur uppdráttur á dskj. nr. 10. Hann sagði að þau hjónin hefðu látið gera svefnherbergi þar sem gert væri ráð fyrir borðstofu á uppdrættinum. Hann sagði að börnin hefðu sofið í svefnherberginu, sem væri beint á móti anddyrinu. Pabbi þeirra hefði hins vegar sofið á gestarúmi inni í stofu. Í einni slíkri helgarferð hefðu börnin viljað fara niður í bæ til að kaupa sér bland í poka, en þau hefðu verið með einhverja peninga meðferðis. Þau hjónin hefðu farið með börnin þrjú í verslunarmiðstöðina [...] í þeim tilgangi. Þau hefðu öll verið fótgangandi. Þá hefði brotaþoli séð tímaritið Bleikt og blátt til sölu í versluninni [...] og viljað kaupa það. Sagðist ákærði hafa sagt við hana að ef hún vildi eiga blaðið skyldi hún kaupa það sjálf. Nánar aðspurður sagðist hann halda að hann myndi það rétt að bræður brotaþola hefðu verið með í þessari ferð. Hann sagði að það væri fjarri lagi að hann hefði keypt þetta blað handa brotaþola og sagðist ekki vita hvort brotaþoli keypti blaðið. Eftir þetta hefðu þau öll farið heim aftur, enda hefðu þau oftast gert það þegar þau voru búin að sinna sínum erindum. Ákærði sagðist ekki minnast þess að þau hefðu farið í ökuferð eftir að áðurgreint blað var keypt. Sagðist hann ekki muna betur en að þau hefðu gengið heim þegar búið var að versla. Þá neitaði ákærði því að hafa reynt að hafa samfarir við brotaþola í bifreið sinni. Sagðist hann hafa farið í aðgerð vegna [...] fyrir um [...] árum og ekki risið hold síðan. Því væri rétt hægt að ímynda sér að hann hefði ætlað að hafa samfarir við þessi skilyrði. Sagði ákærði að þetta væri algjör tilbúningur. Þegar ákærði var spurður hvort hann hefði haft munnmök við brotaþola í sumarbústað á [...] eða [...] sagðist hann í fyrsta lagi ekki vera viss um hvað átt væri við með munnmökum og sagðist áreiðanlega aldrei hafa haft munnmök, hvorki við hana né neinn annan. Nánar aðspurður sagðist hann ekki vita hversu víðtækt þetta hugtak væri, þ.e. hvort þetta næði yfir það sem hann gerði fyrir hana eða það sem hún gerði fyrir sig. Sér skildist þó að þetta næði yfir hvoru tveggja. Aðspurður sagðist hann hafa haldið upp á [...] ára afmæli sitt í sumarbústað dóttur sinnar og tengdasonar í [...]. Þar hefðu verið allir hans afkomendur, þ. á m. brotaþoli, bræður hennar og faðir, en um [...] manns hefðu verið í veislunni. Ekki hefðu allir getað gist í húsinu og sagðist hann ekki muna betur en að sonur hans hefði farið með brotaþola og bræður hennar að aflokinni veislunni. Hann sagðist þó ekki útiloka það að þau hefðu gist þarna. Þá sagðist ákærði muna eftir því að þau N kona hans hefðu komið í sumarbústað, sem Z sonur þeirra leigði í [...], sennilega ári eftir afmælisveisluna í [...]. Hann sagðist halda að þau hjón hefðu gist þar eina nótt. Ákærði sagðist vita að börnin væru öll skert og meira og minna brengluð á sálinni, eins og ákærði orðaði það. Hann sagði að það væri auðséð af framkomu þeirra. Sagðist hann halda að brotaþoli væri mörgum árum á eftir jafnöldrum sínum í þroska. Sjálfur sagðist hann hafa [...] [...] ára gömlum börnum sem stæðu henni fyllilega á sporði. Aðspurður sagðist hann hafa orðið var við að [...] Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 23. júlí 2009, sem er í öllum megindráttum í samræmi við skýrslu hans hér fyrir dómi. Í skýrslu sinni hjá lögreglu sagði ákærði að þau hjónin hefðu ekki gist í bústaðnum hjá syni sínum og börnum í [...], heldur hefðu þau gist í bústað í öðru hverfi. Þá sagðist hann halda að strákarnir hefðu ekki verið með í för þegar brotaþoli bað hann um að kaupa tímaritið Bleikt og blátt. Brotaþoli, A, sagðist oft hafa gist hjá afa sínum og ömmu ásamt bræðrum sínum og föður. Nánar aðspurð sagðist hún hafa gist hjá þeim oft á ári. Þau hefðu þá sofið á hornsófa. Sagðist hún oft hafa verið mjög kvíðin að fara til afa síns. Það hefði verið vegna þess að þegar hann hefði verið að segja þeim sögur hefði hann alltaf viljað fara með höndina undir sængina til að snerta pjölluna. Aðspurð sagði hún að honum hefði ekki tekist það því hún hefði haldið sænginni alveg þétt að sér. Aðspurð sagðist hún hafa verið í náttkjól og nærbuxum. Hún sagði að hann hefði alltaf farið með höndina undir sængina hjá pjöllunni og sagðist hún hafa vitað að hann vildi koma við pjölluna því hún sagðist þekkja hann upp á hár. Hann hefði verið búinn að reyna þetta áður og þá hefði hann verið kominn mjög langt, en hún hefði þá tekið höndina undan sænginni. Hann hefði þá hætt. Stundum hefði hann spurt: „Má ég þetta?“ og sett upp sérstakan svip og lyft höfðinu. Sagðist hún þá hafa skilið hvað hann var að biðja um því hann hafði notað þessa bendingu áður. Hún sagði að þetta hefði gerst mjög oft. Bróðir hennar B hefði einu sinni orðið vitni að þessu í gestaherberginu og þá hefði afi hennar sagt honum að loka augunum og fara að sofa. Aðspurð sagði hún að ákærði hefði a.m.k. tvisvar farið með höndina undir fötin. Brotaþoli sagðist einu sinni hafa farið í ökuferð með ákærða, en bræður hennar hefðu ekki fengið að koma með þeim. Amma hennar hefðu heldur ekki komið með. Þau ákærði hefðu farið í verslunina [...] í [...] og þar hefði ákærði keypt handa henni tímaritið Bleik og blátt og sagt henni að hún ætti að skoða það. Aðspurð sagðist hún ekki hafa beðið um blaðið. Sagðist hún hafa skoðað blaðið en fundist það ógeðslegt. Eftir það hefðu þau farið út fyrir bæinn þar sem engin hús voru sjáanleg. Þar hefði ákærði sagt henni að fara í aftursætið og reynt að fara upp á hana þar. Ákærði hefði verið búinn að klæða sig öllu úr að neðan og einnig hefði hann reynt að klæða hana úr peysunni, en hún hefði bannað honum það og farið aftur í framsætið. Sagðist brotaþoli hafa orðið mjög reið og sagt ákærða að fara með hana heim. Ákærði hefði hlýtt þar sem hún hefði verið svo reið. Nánar aðspurð sagðist hún hafa barist á móti ákærða í greint sinn og haldið í peysuna. Hún sagði að ákærði hefði ekki sagt sér hvað hann ætlaði að gera, en hún sagðist hafa áttað sig á því þegar hann hefði klætt sig úr fötunum. Brotaþoli sagðist hafa byrgt þetta atvik lengi inni og loks sagt mömmu sinni frá þessu. Hún sagðist ekki hafa rætt þetta við N ömmu sína eða bræður. Hún sagðist aðspurð hafa falið blaðið þegar þau komu aftur heim því hún hefði ekki viljað að amma hennar sæi blaðið. Þegar hún hefði komið heim til [...] hefði hún látið mömmu sína vita af þessu og hún hefði orðið svo reið að hún hefði rifið blaðið. Brotaþoli var spurð að því hvort ákærði hefði einhvern tíma sleikt hana og sagði hún þá að einu sinni þegar hún hefði gist hjá ákærða í [...] hefði hann reynt að sleikja á henni kynfærin. Hún hefði verið farin að sofa í hornsófanum og bræður hennar hefðu verið frammi. Sagðist hún hafa farið að sofa á undan bræðrum sínum og beðið afa sinn um að segja sér sögu. Hún sagði að hann hefði reynt þetta, en hún hefði verið mjög reið og ríghaldið sænginni. Hún sagði að hann hefði ekki verið byrjaður að sleikja, þar sem hann hefði ekki náð því. Hann hefði ætlað að klæða hana úr brókinni og verið byrjaður að koma með tunguna, eins og brotaþoli orðaði það. Hann hefði þó ekki verið búinn að snerta kynfærin með tungunni. Hún sagðist ekki muna hvort afi hennar hefði reynt þetta oftar. Þá greindi brotaþoli frá því aðspurð að þegar þau hefðu verið í sumarbústað eitt sinn og hún inni í herbergi að lesa bók hefði ákærði komið til hennar þegar enginn var inni og reynt að snerta hana. Sagðist hún hafa bannað honum það, hætt að lesa og farið út til bræðra sinna. Hún sagðist muna eftir því að hafa verið í afmæli afa síns, sem haldið hefði verið upp á í sumarbústaðnum hjá O og P. Þar hefðu bræður hennar og faðir einnig verið. Hún sagði að sig minnti að þau systkinin hefðu gist uppi á háalofti í bústaðnum, en þau hefðu venjulega sofið þar þegar þau gistu í þessum bústað. Þá sagðist hún muna eftir því að afi hennar og amma hefðu komið í heimsókn til þeirra þegar þau voru í einhverjum öðrum sumarbústað, en ekki gist þar. Brotaþoli sagði að ákærða hefði einu sinni tekist að snerta á henni kynfærin, en það hefði verið fyrst eftir að þetta byrjaði og þá hefðu þau verið í [...]. Þá hefði hann verið að segja henni sögur fyrir svefninn og amma hennar hefði verið frammi. Nánar aðspurð sagði hún að afi hennar hefði snert kynfæri hennar tvisvar til þrisvar sinnum. Eftir þau skipti hefði hún farið að halda sænginni fast þegar hann reyndi að snerta hana uns hún stoppað hann af. Hún sagði að sér hefði liðið mjög illa og verið mjög reið og pirruð. Sagðist hún öll hafa verið farin að skjálfa. Þegar hún hefði sagt honum að hætta hefði hann sagt: „pínu meira“. Hún hefði þá sagt nei, þetta væri búið. Hún sagðist oft hafa sagt mömmu sinni að hún vildi ekki fara til afa síns. Mamma hennar hefði þá sagt að hún skildi hana, en hún hefði samt neyðst til að fara. Brotaþoli sagðist aðspurð hafa sagt B að afi hennar hefði sleikt á henni kynfærin, en hún sagðist hafa treyst bróður sínum. Hún sagði að afa sínum hefði tekist einu sinni að sleikja á henni kynfærin þegar hún var einhvern tímann hjá honum í [...]. Hún sagði jafnframt að hann hefði oft reynt það, en ekki tekist það aftur. Aðspurð sagði hún að ákærði hefði aldrei reynt það þegar þau voru í sumarbústað. Aðspurð sagði brotaþoli að sér líða illa út af þessu og sagðist ekki tala við afa sinn. Hún sagði að sér hefði fundist erfitt að hitta hann í fermingu C bróður síns. Sagðist hún hafa rætt þetta mál svolítið við mömmu sína og vera búin að ræða það við H sálfræðing. Hún sagðist hins vegar ekki tala mikið um þetta því það væri erfitt. Aðspurð sagði hún að mamma hennar hefði sagt henni frá því að ákærði hefði verið kallaður [...] vegna þess að hefði hann hefði alltaf verið að káfa á stelpunum þegar hann var [...]. Brotaþoli sagði að ákærði hefði gert þetta fyrst þegar hún var 14-15 ára og síðast þegar hún var 18 ára. Brotaþoli gaf skýrslu fyrir dómi við rannsókn málsins hinn 9. júní 2009. Þar sagði hún að einu sinni þegar hún var 17 ára og þau voru í [...] hefði afi hennar ætlað að fara út í búð með ömmu og þá hefði hún bara mátt koma með, en ekki bræður hennar. Þá hefði afi hennar keypt blaðið Bleikt og blátt. Hún sagðist hafa skoðað blaðið en fundist það ógeðslegt. Síðan hefði hann keyrt aðeins út fyrir bæinn og ætlað að fara aftur í bílinn og upp á hana, en hún hefði stoppað hann. Sagðist hún hafa verið ákveðin og stoppað hann. Þá sagði brotaþoli að þegar afi hennar hefði verið að segja sögur hefði hann ætlað að koma við klofið, en hún hefði ekki leyft það. Sagðist hún bara hafa haldið sænginni fast og B hefði vitað af þessu. Þá sagði hún að B hefði þóst vera sofandi og afi sinn hefði haldið að hann væri sofandi. Þetta hefði verið í [...] og hún að verða 17 ára. Sagðist hún hafa haldið í sængina svo að hann gæti ekki snert budduna. Hann hefði ekki náð því, því hún hefði ekki leyft það. Hún sagði að hann hefði alltaf gert þetta í [...] þegar þau komu [...]. Sagðist hún ekki hafa viljað þetta og því hefði hún farið að halda sænginni fast. Þá hefði hann farið í fýlu. Aðspurð sagðist hún halda að afi sinn hefði komið þrisvar til fjórum sinnum við budduna með hendinni. Brotaþoli sagði að ákærði hefði reynt að koma við sig einu sinni í sumarbústaðnum hjá O og P. Sagðist hún hafa verið að lesa í bók þegar hann hefði komið inn. Hún hefði þá bara farið fram. Aðspurð sagðist hún ekki muna eftir því að afi sinn hefði sleikt budduna. Hann hefði þó reynt það en hún hefði ekki leyft honum það. Þegar hún var innt nánar út í þetta sagði hún að hann hefði sagt henni að fara aftur í og hefði hann ætlað , en hún stoppað hann og sagt honum að fara heim. Hún sagði að ákærði hefði oft spurt hana þegar þau voru heima hjá honum í [...] hvort hann mætti koma við hana að neðan en hún hefði bara sagt nei. Brotaþoli sagðist fyrst hafa sagt mömmu sinni frá þessu þegar hún var 17 ára því hún hefði ekki getað haldið þessu lengur inni, eins og hún orðaði það. Hún sagði að sér hefði ekki liðið vel á meðan á þessu stóð og sagðist hafa hugsað margt og mikið. Þá sagði hún að sér liði ekki vel í dag. B, bróðir brotaþola, sagði að fyrir tveimur til þremur árum hefðu þau systkinin ásamt pabba sínum verið í [...] ára afmælisveislu N ömmu sinnar, sem haldinn hefði verið í sumarbústað. Þar hefði X afi hans einnig verið. Í veislunni hefði áfengi verið haft um hönd og afi hans hefði verið eitthvað í því, en ekki blindfullur. Um kvöldið hefði hann farið að sofa og síðan rankað við sér þegar hann heyrði í afa sínum og systur, þ.e. eins og smjatt. Í herberginu hefði verið rökkur, en hann sagðist hafa séð að afi hans var að fikta við klofið á systur hans og sleikja það. Afi hans hefði í fyrstu ekki tekið eftir því að hann var vaknaður en síðan hefði hann sagt honum að fara að sofa. Hann sagði að afi sinn hefði ekki verið í öllum fötunum og systir hans hefði ekki verið í brókinni og ekki með sængina yfir sér. Hann sagði að systir hans hefði ekki getað varið sig og ekki þorað annað en að segja já. Sagðist hann muna eftir því að afi hans hefði sett fingurna inn í leggöngin og út aftur og einnig hefði hann sleikt kynfærin. Jafnframt hefði hann snert brjóstin. Sagðist hann hafa talað um þetta við systur sína og hún tjáð honum að henni hefði fundist þetta leiðinlegt og liðið frekar illa. Hann sagðist hafa verið 14 ára þegar þetta gerðist. Aðspurður sagði hann að þegar þau systkinin hefðu gist hjá afa sínum og ömmu í [...] hefðu þau öll sofið í sama herbergi. Hann sagði að afi sinn hefði alltaf beðið eftir því að þeir C sofnuðu og þá hefði hann farið þukla á brjóstunum á A og strjúka yfir lærin. Sagði hann að A hefði sagt sér frá þessu. Sagðist hann stundum hafa vaknað þegar afi hans hefði rekist utan í hann, en þá hefði hann bara farið strax að sofa. Sagðist hann ekki hafa þorað að horfa á þau og því ekki vita hvað þau voru að gera. Sagðist hann halda að afi hans hefði þá verið uppi á A, eins og vitnið orðaði það. Á meðan á þessu stóð hefði amma hans bara verið að horfa á sjónvarpið. Hann sagðist hafa talað um þetta við A þegar þau komu til [...]. Hann sagði að brotaþoli hefði oft talað um þetta við sig og tjáð honum að afi sinn hefði gert þetta oft. Hann sagði að afi sinn hefði síðast gert eitthvað svona við brotaþola þegar hann var 15 til 16 ára og þau voru í [...]. Hann sagði að einu sinni fyrir þremur til fjórum árum hefðu þau systkinin ásamt afa sinum og ömmu farið að versla í [...] eða [...] í [...] og þá hefði afi hans keypt tímaritið Bleikt og blátt handa A. Hann sagði að A hefði þegið blaðið, en sagðist ekki vita hvort hana langaði í það. Hann sagði afi sinn hefði passað sig á því að kaupa blaðið þegar amma hans var farin fram. Nánar aðspurður sagðist hann vera viss um að hafa verið með í þessari búðarferð og sagðist hafa séð þegar blaðið var keypt. Eftir þetta hefðu þau farið heim á bílnum, borðað kvöldmat og síðan farið að sofa í gestaherberginu. Hann sagði að A hefði sagt sér fyrir stuttu síðan að ákærði og hún hefðu farið aftur í gamla jeppann hans og þar hefði hann þuklað á henni, þ.e. strokið og þuklað á brjóstum og líkamanum og þá hefði hann kysst hana. A hefði sagt honum að hún hefði hrint honum frá sér. Einnig að henni hefði liðið illa eftir þetta. Þá hefði A sagt að afi hennar hefði viljað fara einn með henni svo að hann gæti gert eitthvað svona við hana. Þau systkinin hefðu sagt mömmu sinni frá blaðinu þegar þau komu til [...] og þá hefði mamma hennar orðið reið, rifið blaðið og hent því. A hefði liðið illa og ekki viljað fara til afa síns og ömmu og sagði hann að mamma þeirra hefði skilið hana vel. Vitnið gaf skýrslu fyrir dómi við rannsókn málsins hinn 9. júní 2009. Sagðist hann hafa verið í sama herbergi og séð þegar afi hans sett tunguna á kynfæri systur sinnar. Hann sagði að A hefði viljað þetta þótt hún vilji ekki alltaf viðurkenna það. Hann sagðist ekki hafa verið sofnaður, en síðan hefði hann sofnað og því vissi hann ekki hvort hann hefði farið inn í hana eða ekki, eins og vitnið orðaði það. Hann sagði að þetta hefði átt sér stað í sumarbústað, sem þau hefðu verið með á leigu í [...] í [...]. A hefði oft beðið ákærða um þetta og stundum hefði hann sagt nei, en síðan hefði hann gefist upp og gert það bara. Þá sagði hann að afi sinn hefði sleikt puttann og sett hann inn í leggöngin. Sagðist hann hafa horft á þetta og einnig heyrt í þeim. Þá sagði hann að afi sinni væri klámsjúkur og það væri eins og hann lifði fyrir kynlíf. Aðspurður sagðist hann halda að hann hefði verið 14 ára þegar þetta gerðist. Aðspurður sagði hann að fyrir tveimur til þremur árum hefði ákærði gefið henni blaðið Bleikt og blátt í [...]. Annað hvort hefði brotaþoli beðið um það eða afi hans bara keypt blaðið sjálfur. C, bróðir brotaþola, sagði að þegar þau systkinin hefðu gist hjá afa og ömmu í [...] hefðu þau alltaf sofið öll saman í gestaherberginu. Afi hans hefði oft sagt þeim sögur fyrir svefninn og þá hefði hann alltaf viljað sitja við hliðina á A og alltaf fært sig nær og nær henni. Hefði hann þá verið að þreifa á líkama hennar, þ.e. á lærum og brjóstum. Hann sagði sig minnti að systir hans hefði alltaf verið með sængina yfir sér en það hefði alveg sést hvað hann var að gera. Einnig hefði hann snert hana í gegnum sængina. Hann sagði að sig minnti að A hefði verið í náttkjól og brók. A hefði fundist þetta mjög óþægilegt. Hann sagði að afi sinn hefði snert A mest á lærunum og verið mest með höndina undir sænginni, en líka verið með höndina yfir sænginni. Sagði hann að sig minnti að hann hefði séð þetta oftar en einu sinni og að þetta hefði gerst oftast þegar þau voru að fara að sofa. Hann sagði að systir hans hefði beðið þá bræður um að vera hjá sér til að hann myndi síður reyna að gera svona. Hann sagði að afi sinn hefði alltaf passað að amma hans væri ekki viðstödd. Hann sagðist ekki vera viss um hvað hann var gamall þegar hann sá þetta fyrst, en sagðist hafa verið 13 eða 14 ára gamall þegar hann sá þetta síðast. Hann sagðist ekki hafa rætt þetta við neinn fullorðinn. Einu sinni hefðu þau systkinin farið í búð með pabba sínum og afa. Þegar þau hefðu verið nýkomin í búðina hefði afi hans pikkað í A og sagt að þau yrðu að fara ein saman. Síðan hefði hann keypt handa henni blaðið Bleikt og blátt. Sagðist hann ekki vera viss um hvort búðin var í [...] eða í [...]. Nánar aðspurður sagðist hann ekki muna hvort amma hans var með eða hvort hún var heima. Hann sagði að þau hefðu farið á bíl í búðina og sagði að sig minnti að eftir búðarferðina hefðu farið heima að borða. Hann sagði að sig minnti að búið væri að henda blaðinu. C sagðist minnast þess að hafa gist í sumarbústað hjá O og P, en sagðist ekki muna eftir neinum atvikum þar. Hann sagði aðspurður að sig minnti að A hefði einhvern tímann sagt sér að afi þeirra hefði sleikt á henni kynfærin. Hann sagði að A hefði ekki þótt þægilegt að segja frá þessu. Hann sagði að þau systkinin væru búin að ræða þetta mál talsvert. Vitnið gaf skýrslu fyrir dómi við rannsókn málsins hinn 9. júní 2009. Hann sagði að þegar ákærði sagði þeim sögur fyrir svefninn hefði hann reynt hann að snerta brjóstin á brotaþola. Sagðist hann bæði hafa tekið eftir þessu sjálfur og heyrt talað um það líka. Þetta hefði gerst þegar þau gistu hjá afa sínum og ömmu í [...]. Sagðist hann halda að þetta hefði gerst oftar en einu sinni og sagðist alla vega hafa séð þetta einu sinni. Hann sagðist halda að systir sín hefði verið í nærbuxum og stórum bol þegar þetta gerðist. D, móðir brotaþola, sagði að dóttir sín hefði byrjað að segja frá málsatvikum þegar hún var á milli 16 og 17 ára. Hún sagðist hafa trúað barninu, en þó ekki lagt fram kæru. Sagðist hún hafa talað við foreldra sína um málið og einnig við félagsráðgjafa. Ekkert meira hefði verið gert í málinu á þessum tíma. Hún sagðist ekki hafa rofið nein samskipti og sagði hún að brotaþoli hefði farið til afa síns eftir að hún sagði henni frá þessu. Hún sagði að brotaþoli hefði tjáð sér að hún hefði farið með afa sínum í búð, en bræður hennar hefðu ekki mátt fara með. Hann hefði keyrt út fyrir bæinn, sagt henni að fara aftur í og byrjað að girða niður um sig. Hún hefði þá spurt hvað hann væri að gera og sagt honum að gjöra svo vel að hætta og fara með sig heim. Brotaþoli hefði tjáð henni að ákærði hefði reynt að hafa við hana samfarir í bílnum. Þá hefði brotaþoli sagt henni að oft þegar hann hefði verið að segja þeim systkinum sögur fyrir svefninn hefði hann farið undir sængina og þuklað á pjöllunni á henni og brjóstunum. Hefði það bæði átt sér stað á heimili ákærða í [...] og í sumarbústað. Ákærði hefði þá farið með höndina undir sængina til að snerta á henni kynfærin. Hefði hún verið farin að ríghalda í sængina til að hann kæmist ekki undir hana. Brotaþoli hefði ekki tekið það sérstaklega fram hvort ákærða hefði tekist að koma við kynfæri hennar. Hún sagðist aðspurð ekki minnast þess að brotaþoli eða bræður hennar hefði rætt um munnmök við sig. Hún sagði að brotaþoli hefði einu sinni komið heim með tímaritið Bleikt og blátt og sagt að afi hennar hefði gefið henni það. Sagðist vitnið hafa fleygt blaðinu. Sér hefði skilist að ákærði hefði farið með brotaþola í verslun og spurt hana hvort hún vildi svona blað og hún hefði játað því. Hún sagði aðspurð að B hefði sagt henni frá þessu. Hún sagði að það hefði verið orðin kvöð fyrir brotaþola að fara til afa og ömmu og henni hefði liðið illa. Komið hefði fram hjá brotaþola að ástæðan væri þessi háttsemi ákærða. Hún sagði að brotaþoli hefði ekki umgengist ákærða eftir að málið kom upp. Hún sagðist aðspurð ekki hafa trúað sögu brotaþola um útlendinginn sem hefði hitt hana úti í sjoppu og gert hana barnshafandi. Um tilbúning hefði verið að ræða hjá brotaþola, enda hefði komið í ljós við skoðun hjá kvensjúkdómalækni [...] að meyjarhaftið var órofið. Læknar hefðu tjáð henni að meyjarhaftið væri það aftarlega að það rifnaði ekki við samfarir. Hún sagði að saga brotaþola varðandi ákærða hefði hins vegar ekkert breyst hjá henni og væri alltaf eins. Hún sagði að brotaþoli vildi ekki ræða þetta mál og skammaðist sín greinilega fyrir þetta. Brotaþola liði mjög illa, væri bæði þunglynd og framtakslaus. Helst vildi hún vera undir sæng. Hún sagði aðspurð að vel gæti verið að brotaþoli hefði heyrt hana segja frá þeim orðrómi að afi þeirra hefði leitað á ungar stúlkur. Vitni gaf skýrslu hjá lögreglu 10. júlí 2009, sem er í megindráttum í samræmi við skýrslu hennar hér fyrir dómi. Q, móðuramma brotaþola, sagði að D dóttir hennar hefði fyrst sagt þeim hjónum frá ætluðum brotum gegn brotaþola fyrir nokkrum árum. Hún sagði að þeim hjónum hefði verið hlíft við þessu lengi vel og síðan hefðu þau lokað svolítið á þetta og ekki viljað trúa þessu. Sagðist hún fyrst hafa heyrt af því að keypt hefðu verið blöð handa brotaþola. Einnig sagðist hún minnast þess að brotaþoli hefði einhverju sinni sagt: „Svona gera afar ekki.“ Annars sagði hún að þetta hefði þurrkast mikið út úr minninu af því að þau hjónin hefðu lokað á þetta. Hún sagði að D og Z hefðu fyrst búið heima hjá þeim hjónum og þegar D hefði gengið með C hefðu þau flutt saman í hús með tveimur íbúðum. Þegar börnin voru orðin stálpuð hefði D flutt ásamt börnunum í stærra húsnæði. Hún sagði að brotaþoli hefði ekkert rætt þetta mál við hana. B hefði tjáð henni að hann hefði orðið vitni að einhverju í [...] þegar afi þeirra hefði verið að lesa fyrir þau fyrir svefninn. Aðspurð sagðist hún minnast þess að brotaþoli hefði verið með verki í kviðarholi. Hún sagðist vera [...] og því hefði það oft komið í hennar hlut að fara með brotaþola til læknis. Hún sagðist hafa farið með A til I kvensjúkdómalæknis þegar A hefði haldið að hún væri ófrísk. Þá hefði komið í ljós að meyjarhaft hennar var órofið og einnig að það væri óvenjulega aftarlega. Hún sagðist ekki muna eftir sögu um útlending. Hún sagðist hafa farið með brotaþola aftur til kvensjúkdómalæknis eftir þetta og þá hefði verð framkvæmd ófrjósemisaðgerð á brotaþola með hennar samþykki. R, móðurafi barnanna, sagðist hafa heyrt um ætluð brot ákærða gegn brotaþola fyrir einu til tveimur árum. Hann sagði að strákarnir hefðu sagt honum frá því að ákærði hefði keypt tímaritið Bleikt og blátt og gefið brotaþola það. Einnig sagðist hann hafa heyrt sagt frá óeðlilegum strokum, en sagðist ekki muna hver sagði honum frá þeim. Sagði hann að honum hefði verið haldið töluvert fyrir utan þetta mál. Hann sagði að þau foreldrar D hefðu búið í sama húsi og hún og börnin á árunum [...] til [...] eða [...]. S rannsóknarlögreglumaður sagðist hafa stýrt yfirheyrslum yfir sakborningum og vitnum í málinu. Sjálfur hefði hann yfirheyrt feðgana, en fenginn hefði verið sérfræðingur til að yfirheyra brotaþola og bræður hennar. Hann sagði að teikning á skjali nr. I-3-1 væri sótt af netinu, en [...] væri með teikningar af öllum húsum á síðunni [...].is. Hann sagði að ákærða hefði ekki verið kynnt þessi teikning við skýrslutökur hjá lögreglu. Þá sagði hann að ekki hefði verið tekin skýrsla af eiginkonu ákærða við rannsókn málsins. F læknir staðfesti vottorð frá 3. desember 2009 á skjali merktu I-7-1. Hann sagðist hafa verið heimilislæknir brotaþola allt frá fæðingu hennar. Hann sagði aðspurður að ekki hefðu fundist skýringar á kviðverkjum brotaþola á sínum tíma. Hann sagði að hjá ungum börnum kæmi vanlíðan oft fram sem kviðverkir. Ekki hefði fengist skýring á því á sínum tíma af hverju þessi vanlíðan stafaði. Eftir á að hyggja gæti kynferðisleg misneyting, sem brotaþoli hefði sætt, verið skýring á þessum verkum. Hann sagðist fyrst hafa frétt af málinu þegar R, afi brotaþola, hefði sagt honum frá þessu í júní 2009. Í [...] sagðist hann hafa rætt við móður brotaþola um það hvort kviðverkirnir gætu verið af sálrænum toga, en hún hefði ekkert minnst á þetta mál við hann. Hann sagðist hafa starfað sem skólalæknir og í starfi hans þar hefði oft komið upp tilvik vegna skapillsku og árásarhneigðar brotaþola gagnvart karlmönnum. Loks sagðist hann aðspurður ekki þekkja brotaþola að ósannsögli. H sálfræðingur sagði að brotaþoli hefði verið í sálfræðimeðferð hjá sér. Hún sagðist notast við hugræna atferlismeðferð við meðferð brotaþola. Langan tíma hefði tekið að ávinna sér traust brotaþola og ná sambandi við hana. Raunveruleg meðferð hefði fyrst hafist í síðustu tveimur til þremur viðtalstímunum. Hún sagði að brotaþoli væri með dæmigerð einkenni þeirra, sem orðið hefðu fyrir kynferðislegu ofbeldi. Nefndi hún sem dæmi svokölluð forðunareinkenni, þ.e. að vilja ekki tala um eða rifja upp þessa reynslu því minningarnar væru óþægilegar. Einnig væri brotaþoli kvíðin og döpur, hún einangraði sig og ætti erfitt með að takast á við daglegt líf. Þá hefði hún orðið vör við mjög skerta sjálfsvitund hjá brotaþola og lágt sjálfsmat. Einnig markaleysi í kynferðislegri hegðun. Brotaþoli væri með andlegan þroska á við [...] til [...] ára gamalt barn, en með eðlilegan og fullþroska líkama. Hún sagði að brotaþoli væri mjög útsett fyrir kynferðisbrotum. Brotaþoli væri hvatvís eins og barn og setti það í forgang að fullnægja þörfum sínum hverju sinni. Hún sagði aðspurð að vanlíðan brotaþola væri vissulega einnig að rekja til fleiri gerenda en ákærða í máli þessu. Hún sagði að það væru hins vegar ákveðnir hlutir og minningar, sem brotaþoli tengdi við afa sinn. Sagði hún að brotaþoli bæri mjög neikvæðar tilfinningar í hans garð og kallaði hann Skrattann því henni þætti erfitt að segja X afi. Þetta nafn hefði fyrst komið fram í þriðja viðtalinu og væri að öllu leyti hugmynd brotaþola. Hún sagði að í framtíðinni þyrfti brotaþoli að fá mjög umfangsmikla atferlismeðferð, sem fælist í daglegri handleiðslu og leiðbeiningum. G kvensjúkdómalæknir staðfesti að hafa skoðað brotaþola nokkrum sinnum í gegnum tíðina. Hún staðfesti og vottorð, útgefið 15. júní sl. Hún sagði að staðsetning meyjarhafts brotaþola væri eðlileg samkvæmt hennar skoðun bæði núna og áður. Hún sagði að í fósturlífi væri þunn himna yfir leggangaopinu sem lokaði því. Það opnaðist síðan í venjulega til fulls fyrir fæðingu barnsins. Stöku sinnum væri það þó alveg lokað og stundum yrði hluti af þessari himnu eftir, sem væri þá eins og strengir. Þegar hún hefði skoðað brotaþola í [...] lýsti hún því í gögnum að strengur lægi frá afturvegg og að framvegg. Sagði hún að það hefði verið hluti af þessari þunnu himnu frá fósturlífi. Í kvenskoðun [...] væri ekkert talað um þennan streng og líklega hefði hann verið farinn þá. Alla veganna hefði hann ekki verið til staða við skoðun í [...]. Aðspurð sagði hún að mögulegt væri að þessi strengur hefði farið með einhverjum öðrum hætti en við samfarir, en langlíklegast væri að hann hefði rofnað við samfarir. Hún sagði að meyjarhaftið væri í opi legganganna og þannig væri það einnig hjá brotaþola. Hún sagði að oft væri haft til merkis um það að kona hefði lifað kynlífi að meyjarhaftið væri rofið. Hún sagði að það væri hins vegar ekki óyggjandi sönnun þess að kona hefði ekki haft samfarir. Hún sagði að meyjarhaft hjá sumum væri það mjúkt og eftirgefanlegt að það rofnaði ekki við samfarir. Hún sagðist ekkert geta fullyrt um það hvort brotaþoli hefði haft samfarir eða ekki. Hún sagðist aðeins geta fullyrt að meyjarhaft hennar væri órofið en að það væri það mjúkt og eftirgefanlegt að hún gæti vel hafa haft samfarir án þess þó að geta fullyrt það. N, eiginkona ákærða, sagði að áður fyrr hefðu barnabörn hennar, brotþoli og bræður hennar, komið um það bil tvisvar til þrisvar sinnum á ári í heimsókn til hennar og ákærða og þá alltaf gist hjá þeim ásamt föður sínum. Börnin hefðu hins vegar ekkert komið til þeirra síðastliðin þrjú ár. Þegar börnin hefðu gist hjá þeim hefði brotaþoli sofið í gestaherberginu, strákarnir legið á flatsæng í opnu rými við hliðina á herberginu og á móti svefnherbergi þeirra ákærða, og pabbi þeirra í stofunni, en þau ákærði byggju í lítilli íbúð. Þegar börnin hefðu verið minni hefðu þau sofið öll saman í gestaherberginu og þá hefði C stundum sofið á sófanum hjá systur sinni og B á flatsæng á gólfinu. Hún sagði að börnin hefðu aldrei viljað hafa herbergið lokað. Síðar hefði brotaþola viljað sofa ein í herberginu þar sem hún hefði farið snemma að sofa á kvöldin. Hún sagði aðspurð að ákærði hefði oft sagt þeim sögur og ævintýri fyrir svefninn og stundum lesið fyrir þau bækur. Hún sagði að alltaf hefði verið opið inn í herbergið og hún heyrt hvað ákærði var að lesa eða segja frá. Aldrei hefði verið um neinar klámsögur að ræða. Börnin hefðu alltaf haft jafn gaman af þessu og þau hefðu beðið um þetta. Stundum hefði ákærði þó ekki nennt að fara inn til þeirra og fundist þau of stór. Einnig hefði hann reynt að fá þau til að lesa sjálf bækur. Síðast þegar börnin hefðu komið til þeirra fyrir þremur árum hefðu börnin þó verið orðin það stór að ákærði hefði ekki sagt þeim sögur fyrir svefninn. Hún sagði að börnin væru öll mjög óeðlileg, enda væru þau á alls kyns lyfjum. Þegar þau stálpuðust hefðu þau [...] Hún sagði að þegar haldið hefði verið upp á [...] afmæli hennar í bústað í [...] hefðu börnin gist í fellihýsi. Börnin hefðu verið svolítið treg að vera inni í bústaðnum og viljað vera úti í fellihýsinu. [...]. Aðspurð sagðist hún vita til þess að afi þeirra hefði aldrei keypt klámblað handa krökkunum. Hún sagðist aldrei hafa séð þetta blað. Þegar krakkarnir hefðu verið hjá þeim hefði oft verið farið með þau niður í bæ til að versla, t.d. nammi á nammidögum. Hún sagði að þau hjón hefðu einu sinni gist með krökkunum og föður þeirra í sumarbústað [...], en þar hefði verið haldið upp á afmæli ákærða. Pabbi þeirra hefði gist með öðrum stráknum í einu herberginu og A gist í öðru herberginu með hinum stráknum. Þau ákærði hefðu síðan gist í þriðja herberginu. Hún sagði að þetta væri eina tilvikið sem þau hefðu gist í sumarbústað með börnunum og föður þeirra. Enginn möguleiki hefði verið á því að ákærði hefði getað lokað sig af með börnunum í þessum sumarbústað. Hún sagði að ákærði væri búinn að vera getulaus í 10 ár eftir aðgerð [...] og sagðist hún geta staðfest það að honum risi ekki hold. Z, faðir brotaþola, sagði að þroski systkinanna væri ekki eðlilegur og sagði að þroska þeirra hefði heldur hrakað. Brotaþoli hefði mjög snemma greinst ofvirk og misþroska og henni gengi mjög illa í skóla. Strákarnir væru báðir seinþroska. Hann sagði að áður fyrr hefðu börnin heimsótt foreldra hans, þ.e. afa sinn og ömmu, nokkrum sinnum á ári og þá hefði hann ávallt sjálfur verið með í för. Þau hefðu þá alltaf gist hjá foreldrum hans. Börnin hefðu hins vegar ekkert heimsótt afa sinn og ömmu undanfarið ár. Hann sagði að systkinin hefðu yfirleitt alltaf sofið öll saman í gestaherberginu á tvíbreiðum svefnsófa og stundum eitt eða tvö á dýnu á gólfinu við hliðina á sófanum eða frammi. Það hefðu þá yfirleitt verið strákarnir sem sváfu á dýnunni. Oftast hefðu þau þó sofið öll saman í herberginu. Sjálfur sagðist hann hafa sofið í stofunni. Hann kannaðist við að ákærði hefði oft sagt börnunum sögur fyrir svefninn. Yfirleitt hefðu dyrnar á herberginu verið opnar og því hefðu sögurnar heyrst fram á gang. Hann sagðist ekki muna hvort móðir hans sat einnig inni í herberginu og hlustaði á sögurnar. Aðspurður sagðist hann aldrei hafa orðið var við eða heyrt af því að ákærði hefði verið að fara með hendurnar undir sængina. Hann sagðist telja að hann hefði heyrt og orðið var við ef einhver togstreita hefði átt sér stað inni í herberginu. Hann sagðist hafa farið ásamt börnunum og foreldrum sínum í sumarbústað u.þ.b. einu sinni á ári undanfarin ár. Þau hefðu m.a. gist í bústað [...] systur hans í [...] og leigt bústað í [...] og í [...]. Hann sagði að haldið hefði verið upp á [...] afmæli ákærða í bústað í [...] og þá hefði hann gist með krökkunum í bústaðnum. Hann sagði að sig minnti að A hefði verið ein í herbergi, en strákarnir saman í herbergi. Sjálfur hefði hann sofið í þriðja herberginu og foreldrar hans í því fjórða. Aðspurður sagist hann ekki vita til þess að brotaþoli hefði komið með tímaritið Bleikt og blátt úr einni af heimsóknunum til afa og ömmu í [...] og sagðist ekki hafa séð þetta blað í fórum krakkanna. Hann sagði að krakkarnir hefðu sagt sér að brotþoli hefði beðið afa sinn um að kaupa blaðið. Sagðist hann ekki vita til þess að hann hefði keypt blaðið. Hann sagði krakkarnir hefðu oft farið í bíltúr með afa sínum, ein eða með honum eða N. Hann sagði að brotaþoli hefði aldrei tjáð sig við hann um ætluð kynferðisbrot ákærða gagnvart henni. I sálfræðingur sagði að hann hefði verið beðinn um kanna trúverðugleika framburðar brotaþola með hliðsjón af þroska hennar. Hann sagðist hafa komist að því að brotaþoli væri með væga þroskahömlun, þ.e. vitsmunalegur þroski hennar væri marktækt undir meðaltali miðað við hennar aldur. Sagðist hann hafa rætt við brotaþola og gert á henni prófanir. Hann sagði að heildarniðurstaða hans væri sú að framburður brotaþola sé trúverðugur í hvívetna. Erfiðleikar kæmu þó fram í [...], en þeir væru þó vægir og kæmu alls ekki í veg fyrir að lýsing brotaþola á málsatvikum væri trúverðug. Þá hefði það einnig skotið stoðum undir þessa niðurstöðu að komið hefði fram mikil vanlíðan hjá brotaþola, sem tengdist þessu. Sagðist hann hafa orðið að hitta brotaþola nokkrum sinnum áður en brotaþoli fór að treysta honum þannig að hún gæti sagt honum frá málinu. Lýsing brotaþola á atburðum hefði verið trúverðug, þótt tímasetningar og atburðarás gætu hafa skolast til hjá henni. Það væri þó skiljanlegt með hliðsjón af því að um mörg tilvik væri að ræða yfir langt tímabil og með fleiri en einum ætluðum geranda. Brotaþoli myndi þessa atburði vel. Hann sagði að vitsmunaleg geta brotaþola væri að mestu á við [...] til [...] gömul börn. Aðspurður sagðist hann ekki vera sannfærður um að brotþoli átti sig vel á því hvort tiltekinn atburður gerðist fyrir [...],[...] eða [...] árum. Þar gæti fötlunin og áfallið haft áhrif með þeim afleiðingum að slíkar tímasetningar væru á reiki. Hann sagði að brotaþoli hefði sýnt mikla vanlíðan þegar hún hefði verið að lýsa þessum atburðum og að hún hefði alls ekki verið áköf að segja frá þessu. Sagðist hann telja að frásögn brotaþola væri ekki ákall um athygli eða að hún fengi eitthvað út úr því að segja frá þessu. Hann sagði að fötlun brotaþola gerði það að verkum að erfiðara væri fyrir brotaþola að sporna gegn misnotkun annarra, sérstaklega nákominna, en ef hún hefði eðlilegan þroska. Auðveldara væri því að misnota traust hennar en heilbrigðra barna. Aðspurður um greindarpróf, sem hann hefði lagt fyrir brotaþola, sagði hann að annað prófið, þ.e. fyrir börn og unglinga, væri staðlað miðað við íslenskar aðstæður. Eldra prófið, greindarpróf fyrir fullorðna, væri hins vegar ekki staðlað og væri ekki til hér á landi. Hann sagði að prófanir sýndu að brotaþoli væri undir öllum skekkjumörkum í þroskamati og hægt væri að segja með miklu öryggi að hún væri með væga þroskahömlun. III. Í máli þessu er ákærða gefið að sök kynferðisbrot gegn sonardóttur sinni, brotaþola í máli þessu, með því að hafa á árunum [...] og [...] brotið gegn henni eins og nánar greinir í ákæruliðum a-c og við það m.a. notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka sinna. Fram hefur komið að I sálfræðingur framkvæmdi greindarmat á brotaþola að beiðni lögreglu. Í skýrslu hans, sem dags. er 24. febrúar 2010, segir að niðurstöður greindarprófunar sýni greind ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar hjá brotaþola. Áðurgreindur sálfræðingur staðfesti hér fyrir dómi að prófanir hefðu sýnt að brotaþoli væri undir öllum skekkjumörkum í þroskamati og að hægt væri að segja með miklu öryggi að hún væri með væga þroskahömlun. Framlagt bréf [...], dags. [...]og vottorð H sálfræðings, dags. 8. júní 2010, sem hún staðfesti hér fyrir dómi, benda til hins sama. Þykir í ljós leitt með vísan til þessara gagna, annarra framlagðra gagna og framburða vitna, að brotaþoli sé þroskaskert og því haldin andlegum annmörkum eins og í ákæru greinir. Í a-lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa á heimili sínu að [...] í [...] káfað þrisvar til fjórum sinnum á kynfærum brotaþola innanklæða. Brotaþoli lýsti þessum atvikum á þann veg hér fyrir dómi að þegar þau systkinin gistu hjá afa sínum og ömmu [...] hefði ákærði oft sagt þeim sögur fyrir svefninn og þá hefði hann alltaf viljað fara með höndina undir sængina til að snerta pjölluna. Í fyrstu hefði honum tekist að snerta á henni kynfærin. Sagði brotaþoli fyrst að ákærða hefði farið a.m.k. tvisvar sinnum með höndina undir fötin, en síðar í skýrslunni sagði hún að afi hennar hefði snert kynfærin tvisvar til þrisvar sinnum. Eftir þessi fyrstu skipti hefði hún farið að halda sænginni fast þegar hann reyndi að snerta hana og náð að stoppa hann af. Þegar hún hefði sagt honum að hætta hefði hann sagt: „Pínu meira.“ Hún hefði þá sagt nei, og að þetta væri búið. Hún sagði að ákærði hefði reynt þetta mjög oft. Hún sagði að hann hefði hann stundum spurt: „Má ég?“og kinkað kollinum um leið á sérstakan hátt og þannig hefði hún skilið um hvað hann var að biðja því hann hefði notað þessa bendingu áður. Hún sagði að ákærði hefði fyrst gert þetta þegar hún var 14-15 ára og síðast þegar hún var 18 ára. Brotaþoli sagði að sér hefði liðið mjög illa og verið reið og pirruð þegar ákærði hafði þessa háttsemi í frammi. Þá lýsti hún því að hún hefði öll skolfið á meðan á þessu stóð. Sagðist hún hafa kviðið því mjög að fara til afa síns og ömmu vegna þessarar háttsemi ákærða. Í skýrslu sinni fyrir dómi við rannsókn málsins bar brotaþoli á sama hátt. Hún sagði að ákærði hefði ætlað að koma við klofið þegar hann hefði verið að lesa sögur, en hún hefði ekki leyft það. Sagðist hún hafa haldið í sængina svo að hann gæti ekki snert budduna. Hann hefði þó komið þrisvar til fjórum sinnum við budduna með hendinni. Í könnunarviðtali í Barnahúsi greindi brotaþoli frá því að ákærði hefði reynt að koma við hana að neðan þegar hann var að segja sögur, en hún hefði haldið sænginni mjög fast. Þetta hefði fyrst átt sér stað þegar hún var 16 ára. Bróðir brotaþola, B, bar um það hér fyrir dómi að brotaþoli hefði tjáð sér að ákærði hefði alltaf beðið eftir því að þeir bræður sofnuðu og þá hefði hann farið að þukla á brjóstunum á brotaþola og strjúka henni um lærin. Sagðist hann stundum hafa rankað við sér þegar afi hans hefði rekist utan í hann, en ekki þorað að líta á þau því hann sagðist hafa haldið að afi sinn væri uppi á brotaþola, eins og hann orðaði það. Brotaþoli hefði oft talað um þetta við sig og tjáð sér að ákærði hefði gert þetta oft. Hann sagðist hafa verið 15-16 ára síðast þegar ákærði gerði eitthvað svona við brotaþola. Í skýrslu sinni fyrir dómi við rannsókn málsins tjáði vitnið sig ekki um þessi atvik, en í könnunarviðtali í Barnahúsi sagði vitnið að ákærði hefði þuklað á brotaþola. Bróðir brotaþola, C, skýrði frá því hér fyrir dómi að ákærði hefði oft sagt þeim sögur fyrir svefninn og þá hefði hann alltaf viljað sitja við hliðina á brotaþola og alltaf fært sig nær og nær henni. Hefði hann þá verið að þreifa á líkama hennar, þ.e. á lærum og brjóstum. Ákærði hefði farið með höndina undir sængina, en það hefði alveg sést hvað hann var að gera. Hann hefði aðallega snert brotaþola á lærunum. Sagðist hann minna að hann hefði séð þetta oftar en einu sinni og oftast þegar þau voru að fara að sofa. Brotaþoli hefði beðið þá bræður um að vera hjá sér svo að ákærði myndi síður gera þetta við hana. Hann sagðist hafa verið 13 eða 14 ára gamall þegar hann sá þetta síðast. Í skýrslu sinni fyrir dómi við rannsókn málsins sagði hann að þegar ákærði hefði verið að segja þeim sögur fyrir svefninn hefði hann reynt að snerta brjóstin á brotaþola. Sagðist hann bæði hafa tekið eftir þessu sjálfur, en einnig hefði hann heyrt aðra tala um það. Sagðist hann halda að þetta hefði gerst oftar en einu sinni og sagðist alla vega hafa séð þetta einu sinni. Í könnunarviðtali í Barnahúsi sagðist hann halda að afi sinn hefði ætlað að koma við brotaþola og að brotaþoli hefði beðið þá bræður að passa sig svo að afi þeirra myndi ekki koma við hana. Sagðist hann minna að afi þeirra hefði komið við brotaþola þegar hún var að fara að sofa. Móðir brotaþola, D, sagði í skýrslu sinni hér fyrir dómi, sem er í samræmi við skýrslu hennar hjá lögreglu, að brotaþoli hefði byrjað að segja sér frá málsatvikum þegar hún var 16 til 17 ára. Þá sagði hún að brotaþoli hefði farið í heimsókn til afa síns og ömmu í [...] eftir að hún sagði henni frá háttsemi ákærða. Hún sagði að brotaþoli hefði tjáð sér að þegar ákærði hefði verið að segja þeim systkinum sögur fyrir svefninn hefði hann farið með höndina undir sængina og þuklað á pjöllunni og brjóstunum. Hún hefði verið farin að ríghalda í sængina svo að hann kæmist ekki undir hana. Ekki hefði komið fram hjá brotaþoli hvort ákærða hefði tekist að koma við kynfæri hennar. Ákærði hefur í skýrslum sínum hjá lögreglu og fyrir dómi afdráttarlaust neitað sök í málinu. Hér fyrir dómi kvaðst hann telja það fráleitt að hann hefði káfað á brotaþola innanklæða. Hann staðfesti að þau systkinin hefðu yfirleitt sofið öll þrjú í gestaherbergi á heimili hans þegar þau gistu hjá þeim hjónum í [...]. Þá kannaðist hann við að hafa oft sagt þeim systkinum sögur fyrir svefninn. Skýrslum ákærða fyrir dóminum og hjá lögreglu ber saman í öllum meginatriðum. Framburður og framkoma brotaþola, sem er tæplega tvítug, bar þess greinileg merki að hún er þroskaskert. Frásögn brotaþola hér fyrir dómi af atvikum þeim, sem greinir í a-lið ákærunnar, var hins vegar allskýr um öll meginatriði og er ágætt samræmi á framburði hennar um þessi atvik fyrir dómi við aðalmeðferð og rannsókn málsins, svo og í könnunarviðtali í Barnahúsi. Hefur framburður hennar um þessi atvik verið stöðugur. Þá hefur brotaþoli lýst líðan sinni á meðan á þessu stóð og eftir þessa atburði með trúverðugum hætti og fær sú frásögn brotaþola stoð í skýrslum þeirra sálfræðinga, sem kannað hafa líðan hennar og ástand. Einnig þykir skýrsla vitnisins H um afar neikvæðar tilfinningar brotaþola í garð ákærða skjóta stoðum undir framburð brotaþola. Jafnframt fær framburður brotaþola um þessi atvik einnig stuðning í framburði móður hennar um að brotaþola hefði liðið illa þegar til stóð að hún færi [...] í heimsókn til afa síns og ömmu. Loks þykir frásögn brotaþola af svipbrigðum og sérstökum bendingum ákærða þegar hann vildi láta til skarar einkar trúverðug. Fram hefur komið að bræður brotaþola, þeir B og C, eru einnig þroskaskertir og bar framburður þeirra hér fyrir dómi þess allskýr merki. Ágætt samræmi er þó á framburði þeirra fyrir dómi við aðalmeðferð og rannsókn málsins, svo og í könnunarviðtali í Barnahúsi og á það sérstaklega við nokkuð greinargóðan framburð vitnisins C, sem tjáði sig meira um þessi atvik en vitnið B. Framburður bræðranna um það hvenær þeir urðu síðast vitni að þessari hegðun ákærða er í samræmi við framburð brotaþola. Þykir framburður þessara vitna um þau atvik er greinir í a-lið ákærunnar trúverðugur. Ákærða, brotaþola, bræðrum hennar, föður og ömmu, bar saman um það að þegar systkinin komu [...] og gistu á heimili afa síns og ömmu í [...] hafi þau öll þrjú sofið saman í gestaherbergi íbúðarinnar, en amma þeirra hefur reyndar borið um það að þannig hafi fyrirkomulagið verið þegar börnin voru minni, en þegar þau stækkuðu hefði brotaþoli sofið ein í gestaherberginu. Öllum ber þeim og saman um að ákærði hafi iðulega sagt systkinunum sögur fyrir svefninn. Einnig hefur komið fram að faðir barnanna og amma hafi verið frammi á meðan. Hefur brotaþoli borið um það að hún hafi haldið fast í sængina sína til varna því að ákærði færi með höndina undir sængina. Ekkert hefur hins vegar komið fram um frekari átök eða orðaskipti þeirra á milli. Með hliðsjón af þessu þykir ljóst að ákærði gat haft þessa háttsemi í frammi inni í gestaherberginu án þess að faðir barnanna eða amma, sem voru annars staðar í íbúðinni, yrðu þess vör. Með vísan til trúverðugs framburðar brotaþola, sem samrýmist stöðugum og trúverðugum framburði vitnisins C og fær góðan stuðning í framburði vitnanna, B og H, sem og með hliðsjón af öðrum gögnum málsins þykir, þrátt fyrir eindregna neitun ákærða, í ljós leitt svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi að minnsta kosti tvisvar sinnum haft í frammi háttsemi þá er greinir í a-lið ákærunnar. Er þessi háttsemi ákærða réttilega heimfærð í ákæru til 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007. Í b-lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa reynt einu sinni að hafa samræði við brotaþola í bifreið, sem staðsett hafi verið á höfuðborgarsvæðinu. Í skýrslum sínum fyrir dómi, bæði við aðalmeðferð og rannsókn málsins, svo og í könnunarviðtali í Barnahúsi, hefur brotaþoli tengt þetta atvik við kaup ákærða á tímaritinu Bleiku og bláu. Hefur hún greint frá því að þau ákærði hafi farið ein í ökuferð, en bræður hennar hafi ekki mátt koma með. Þau hafi farið í verslunina [...] og þar hafi ákærði keypt handa henni umrætt blað og sagt henni að skoða það. Að svo búnu hefði hann ekið út fyrir bæinn, sagt henni að fara í aftursætið á jeppanum og reynt að fara upp á hana þar, eins og hún orðaði það, en hún hefði stöðvað hann. Við aðalmeðferð málsins sagði brotaþoli að ákærði hefði klætt sig úr öllu að neðan og reynt að klæða hana úr peysunni. Jafnframt sagðist brotaþoli hafa barist á móti ákærða og haldið í peysuna. Ákærði hefur neitað því alfarið, bæði hér fyrir dómi og hjá lögreglu, að hafa reynt að hafa samræði við brotaþola í bifreið sinni og hefur borið því við að hann hafi verið getulaus í 10 ár vegna aðgerðar [...]. Hann hefur hins vegar staðfest að brotaþoli hafi eitt sinn beðið hann um að kaupa handa sér tímaritið Bleikt og blátt, en hann hefði sagt henni að ef hún vildi eignast blaðið yrði hún að kaupa það sjálf. Með í þessari búðarferð hefðu verið auk hans og brotaþola, bræður brotaþola og amma barnanna. Þá sagðist hann ekki minnast þess að hafa farið í ökuferð eftir að blaðið var keypt, og sagðist ekki muna betur en að þau hefðu gengið heim þegar búið var að versla. Vitnið B bar um það við aðalmeðferð málsins að fyrir þremur til fjórum árum hefðu þau systkinin farið með afa sínum og ömmu að versla í [...] eða [...] í [...] og þá hefði afi hans keypt áðurgreint tímarit handa brotaþola. Hann sagðist ekki vera viss um hvort brotaþola langaði í blaðið. Sagðist hann vera viss um að hafa verið í þessari búðarferð og sagðist hafa séð þegar blaðið var keypt. Í dómskýrslu við rannsókn málsins sagði vitnið að fyrir tveimur til þremur árum hefði ákærði gefið brotaþola umrætt blað í [...]. Vitnið bar einnig um það að brotaþoli hefði tjáð sér að hún og ákærði hefðu farið aftur í jeppa ákærða og þar hefði hann þuklað og strokið á brjóstum og líkama hennar og einnig kysst hana. Vitnið C sagði að einu sinni hefðu þau systkinin farið með pabba sínum og afa að versla. Þá hefði afi hans pikkað í brotaþola og sagt að þau yrðu að fara ein saman. Síðan hefði hann keypt handa henni áðurgreint tímarit. Hann var ekki viss um hvort verslunin var í [...] eða [...] og sagðist ekki muna hvort amma hans var með í för eða ekki. Vitnið tjáði sig ekki um þetta í skýrslu sinni fyrir dómi við rannsókn málsins, en í könnunarviðtali í Barnahúsi sagði hann að afi sinni hefði gefið brotaþola klámblað og sagt henni að fela það. Báðir bræðurnir báru um það að þau hefðu verið á bíl og eftir búðarferðina hefðu þau farið heim að borða. Er það í samræmi við framburð ákærða. Vitnið D bar um það að hafa séð blaðið í fórum systkinanna og foreldrar hennar, þau Q og R, könnuðust við að hafa heyrt af kaupum á þessu blaði. Vitnið D sagði einnig að brotaþoli hefði tjáð sér að afi hennar hefði ekið út fyrir bæinn, sagt henni að fara aftur í og byrjað að hysja niður um sig. Hann hefði síðan reynt að hafa við hana samfarir en hún hefði stoppað hann af. Af framburði brotaþola er ljóst að engir aðrir en þau ákærði geta verið til frásagnar um atvik það, sem b-liður ákærunnar tekur til. Þá er ljóst að framburður vitnanna B og D, sem ákæruvaldið byggir á til stuðnings málatilbúnaði sínum, er aðeins endursögn á frásögn brotaþola. Þá er framburður bræðra brotaþola um hvar blaðið var keypt og hverjir voru með í för í greint sinn misvísandi og í ósamræmi við framburð brotaþola, sem hefur borið um það að þau ákærði hefðu farið ein í verslunina. Þá hafa báðir bræðurnir borið um það að eftir að blaðið var keypt hafi þau farið heim á bílnum og síðan farið að borða. Er þetta heldur ekki í samræmi við framburð brotaþola. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hvílir sönnunarbyrðin um sekt sakbornings og atvik, sem telja má honum í óhag, á ákæruvaldinu. Svo sem hér hefur verið rakið er um sakaratriði málsins í raun ekki við önnur gögn að styðjast en framburð brotaþola, en eins og áður greinir fær hann að öðru leyti ekki nægan stuðning í framburði vitna. Með hliðsjón af því og öðru framangreindu verður ekki talið, gegn neitun ákærða, að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að ákærði hafi sýnt af sér þá háttsemi sem honum er gefin að sök í b-lið ákærunnar. Ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Í c-lið ákærunnar er ákærða gefið að sök að hafa einu sinni haft við brotaþola munnmök í sumarbústað á [...] eða [...]. Í skýrslu sinni hér fyrir dómi sagði brotaþoli að einu sinni þegar hún hefði gist hjá afa sínum og ömmu í [...] hefði afi hennar reynt að sleikja á henni kynfærin. Hún hefði þá verið farin að sofa á undan bræðrum sínum á hornsófanum í gestaherberginu. Hún sagði að ákærði hefði ætlað að klæða hana úr brókinni og reynt að sleikja kynfærin en ekki náð því þar sem hún hefði ríghaldið sænginni og verið mjög reið. Þá sagðist hún ekki muna hvort ákærði reyndi þetta oftar. Síðar í skýrslunni sagði brotaþoli að hún hefði sagt B bróður sínum frá því að ákærði hefði sleikt á henni kynfærin. Sagði hún nánar aðspurð að ákærða hefði tekist einu sinni að sleikja á henni kynfærin en það hefði verið þegar hún var í heimsókn hjá honum í [...]. Hún sagði jafnframt að hann hefði oft reynt það en ekki tekist það aftur. Aðspurð sagði hún að ákærði hefði aldrei reynt þetta þegar þau voru í sumarbústað. Við rannsókn málsins sagði brotaþoli fyrir dómi að hún myndi ekki eftir því að ákærði hefði sleikt budduna. Hann hefði þó reynt það en hún hefði ekki leyft það. Þegar hún var innt nánar út í þetta sagði brotaþoli að ákærði hefði sagt henni að fara aftur í og hefði svo ætlað , en hún hefði stoppað hann og sagt honum að fara heim. Í könnunarviðtali í Barnahúsi sagði brotaþoli að ákærði hefði komið með munninn við kynfæri hennar í sumarbústaðnum. Vitnið B sagði að í afmælisveislu N ömmu sinnar, sem haldin hefði verið í sumarbústað, hefði hann vaknað upp við að ákærði var að fikta í klofinu á brotaþola og sleikja það. Sagði hann að ákærði hefði sett fingurna inn í leggöngin og sleikt kynfærin. Sagðist hann hafa heyrt í þeim, þ.e. eins konar smjatt. Brotaþoli hefði ekki verið í brókinni og ekki með sængina yfir sér. Jafnframt sagði hann að brotaþoli hefði ekki getað varið sig og ekki þorað annað en að segja já. Þá sagðist hann hafa rætt þetta við systur sína síðar og hún tjáð honum að henni hefði fundist þetta leiðinlegt og að henni liði frekar illa. Við rannsókn málsins sagði vitnið fyrir dómi að hann hefði séð þegar ákærði setti tunguna á kynfæri brotaþola, en þetta hefði átt sér stað í sumarbústað í [...]. Sagðist hann hafa horft á þau og einnig heyrt í þeim. Hann hefði síðan sofnað og því vissi hann ekki hvort hann hefði farið inn í hana eða ekki, eins og vitnið orðaði það. Jafnframt sagði hann að brotaþoli hefði viljað þetta og oft beðið ákærða um þetta. Stundum hefði hann sagt nei, en síðan gefist upp og gert þetta bara. Vitnið sagði að ákærði hefði einnig sleikt puttann og sett hann inn í leggöngin. Í könnunarviðtali í Barnahúsi sagði vitnið að ákærði hefði sleikt píkuna á brotaþola og alveg upp brjóstin. Sagði hann að þetta hefði gerst í sumarbústað í [...] ára afmælisveislu afa síns. Sagðist hann hafa verið að reyna að sofna þegar þetta gerðist og sagðist ekki vita hvort hann hefði stungið þessu inn, eins og hann orðaði það, því hann hefði sofnað. Vitnið C sagði í skýrslu sinni hér fyrir dómi ekki muna eftir neinum atvikum í sumarbústaðnum hjá [...] og [...]. Hann sagði aðspurður að sig minnti að brotaþoli hefði tjáð sér að afi þeirra hefði sleikt á henni kynfærin. Vitnið minntist hvorki á þetta í skýrslu sinni fyrri dómi við rannsókn málsins né í könnunarviðtali í Barnahúsi. Vitnið D sagðist aðspurð ekki minnast þess að brotaþoli eða bræður hennar hefðu rætt um munnmök við sig. Þegar ákærði var inntur út í sakarefni c-liðar ákærunnar sagðist hann ekki vera viss um hvað átt væri við með munnmökum og sagðist áreiðanlega aldrei hafa haft munnmök, hvorki við brotaþola né neinn annan. Hann kannaðist hins vegar við það að hafa haldið upp á [...] ára afmæli sitt í sumarbústað dóttur sinnar og tengdasonar í [...]. Einnig að þar hefðu verið brotaþoli og bræður hennar ásamt föður þeirra. Eins og að framan greinir ber brotaþola og vitninu B ekki saman um málsatvik. Brotaþoli þvertók fyrir það hér fyrir dómi að ákærði hefði reynt að sleikja kynfæri hennar í sumarbústað, en hann hefði hins vegar reynt það og tekist það einu sinni á heimili sínu í [...]. Hún hefði þá verið ein í gestaherberginu ásamt ákærða. Vitnið B sagðist hins vegar hér fyrir dómi hafa orðið vitni að þess konar háttsemi hjá ákærða í sumarbústað í [...]. Ekki er fullt samræmi á framburði þessa vitnis hér fyrir dómi og fyrir dómi við rannsókn málsins um viðbrögð brotaþola við þessari háttsemi ákærða. Þá hefur framburður brotaþola um þessi atvik verið óstöðugur og ber skýrslum hennar hér fyrir dómi, við rannsókn málsins og í könnunarviðtali í Barnahúsi ekki fullkomlega saman. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki talið, gegn neitun ákærða, að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, að ákærði hafi sýnt af sér þá háttsemi sem honum er gefin að sök í c-lið ákærunnar. Ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Niðurstaða málsins er því sú að ákærði er sakfelldur fyrir háttsemi þá er greinir í a-lið ákærunnar, en sýknaður af ákæruliðum b og c. Eins og áður greinir þykir háttsemi ákærða samkvæmt a-lið ákæru réttilega heimfærð til 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði ekki áður sætt refsingu. Ákærði hefur með brotum sínum brugðist trúnaði gagnvart þroskaskertu barnabarni sínu og á sér engar málsbætur. Til þess verður þó að líta að hann er kominn hátt á áttræðisaldur og er haldinn líkamlegum sjúkdómum samkvæmt framlögðum læknisvottorðum. Þá verður og að líta til þess að eins og málið liggur fyrir er ósannað að brot ákærða hafi verið framin eftir 3. apríl 2007, þegar lög nr. 61/2007 tóku gildi, en með 9. gr. þeirra var breytt til hækkunar refsimörkum 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga. Að virtu þessu og 4. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Af hálfu brotaþola, A, hefur þess verið krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 1. [...] til 19. desember 2009 og dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Með broti sínu hefur ákærði bakað sér skyldu til að greiða stúlkunni miskabætur, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Brot ákærða eru til þess fallin að skaða sjálfsmynd stúlkunnar og valda henni alvarlegum afleiðingum um ókomna tíð. Verður ákærði dæmdur til að greiða stúlkunni miskabætur að fjárhæð 600.000 krónur. Þar sem óljóst er hvenær hin bótaskyldu atvik áttu sér stað skulu ekki reiknast almennir vextir á kröfuna, en dráttarvextir reiknist eins og greinir í dómsorði. Sakarkostnaður er alls að fjárhæð 1.537.337 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl., sem þykja hæfilega ákveðin að fjárhæð 753.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin að fjárhæð 313.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Í sakarkostnaði er einnig meðtalinn útlagður kostnaður verjanda að fjárhæð 101.490 krónur og útlagður kostnaður réttargæslumanns að fjárhæð 56.575 krónur. Í samræmi við niðurstöðu málsins er ákærða gert að greiða 1/3 hluta alls sakarkostnaðar, en 2/3 sakarkostnaðar er felldur á ríkissjóð, sbr. 2. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008. Dóm þennan kveða upp Ragnheiður Bragadóttir, Sandra Baldvinsdóttir og Sveinn Sigurkarlsson, héraðsdómarar. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði greiði brotaþola 600.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá 19. desember 2009 til greiðsludags. Ákærði greiði 1/3 hluta sakarkostnaðar, sem er samtals að fjárhæð 1.537.337 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl., 753.000 krónur, útlagður kostnaður hans 101.490 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hdl, 313.750 krónur og útlagður kostnaður hennar 56.575 krónur, en 2/3 hlutar alls sakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 529/2014
Kærumál Aðför Vitni Dómkvaðning matsmanns
M krafðist þess að sér yrði heimilað að fá börn sín og K tekin úr umráðum K og fengin sér með beinni aðfarargerð. Undir meðferð málsins krafðist K þess að dómkvaddur yrði matsmaður til að svara því annars vegar hvort eldra barnið hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun eða líkamlegu ofbeldi af hálfu M og hins vegar hvaða áhrif aðskilnaður barnanna frá K hefði ef fallist yrði á kröfu M um afhendingu þeirra. Þá krafðist K þess að tekin yrði skýrsla af móður sinni og fósturmóður, auk fyrrverandi eiginkonu og sambýliskonu M. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti að þessu leyti, var fallist á kröfu K um að dómkveðja matsmann til að svara því hvaða áhrif aðskilnaður frá K hefði á börnin. Á hinn bóginn var ekki talið á færi matsmanns að svara því hvort M hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi og kröfu K því hafnað að því leyti. Hvað varðaði kröfu K um að áðurgreind vitni gæfu skýrslu fyrir dómi kom fram í dómi Hæstaréttar að lög stæðu því ekki í vegi að móðir K og stjúpmóðir gæfu skýrslu og bæru um aðstæður á heimili M. Að öðru leyti var fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að hafna því að fyrrverandi sambýliskona og eiginkona M gæfu skýrslu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. júlí 2014, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að dómkvaddur yrði maður til að svara síðari spurningu í matsbeiðni varnaraðila, en hafnað að því er varðar fyrri spurninguna. Þá var hafnað kröfu varnaraðila um að tekin yrði skýrsla af fjórum nafngreindum einstaklingum. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um dómkvaðningu matsmanns verði fellt úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 1. ágúst 2014. Hún krefst þess að sér verði heimilað að leiða áðurgreind vitni. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Í málinu freistar varnaraðili þess að fá börn sín og sóknaraðila afhent sér með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Eins og atvikum máls er háttað, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði, verður fallist á þá niðurstöðu úrskurðarins að dómkveðja megi sérfróðan mann til að svara því hvaða áhrif aðskilnaður barnanna frá varnaraðila hefði á börnin og hvort líklegt sé að slíkur aðskilnaður myndi skaða andlega heilsu þeirra. Þá verður með sama hætti ekki talið að lög standi því í vegi að leiða A og B fyrir dóm til að svara spurningum um aðstæður á heimili sóknaraðila í [...]. Á hinn bóginn verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans um synjun þess að aðrir gefi skýrslu við meðferð málsins. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um dómkvaðningu matsmanns og um að hafna beri að C og D gefi skýrslu fyrir dómi. Fallist er á kröfu varnaraðila, K, um að leiða megi vitnin A og B til að svara spurningum um aðstæður á heimili sóknaraðila, M. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 214/2016
Fjármögnunarleiga Lánssamningur Gengistrygging
Í málinu krafðist H ehf. þess að nánar tilgreindur samningur sem félagið hafði gert við L hf. væri að efni til lánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla væru ólögmæt og óskuldbindandi fyrir hann. Talið var með vísan til heitis samningsins, orðalags hans og dómafordæma Hæstaréttar að um fjármögnunarleigusamning væri að ræða. Girtu ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu því ekki fyrir að aðilum hefði verið heimilt að semja um að greiðslur samkvæmt samningnum tækju mið af gengi erlendra gjaldmiðla. Var L hf. sýknaður af kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. mars 2016. Hannkrefst þess að viðurkenntverði að samningur „málsaðila sem beri heitið „fjármögnunarleigusamningur“ nr.115337-1153408, frá 8. nóvember 2004, og áfrýjandi hafi yfirtekið, 25. apríl2005, og þá fengið númerið 3045 hjá stefnda, sé að efni til lánssamningur og aðákvæði hans um tengingu greiðslna við gengi evru, Bandaríkjadollara, japanskrajena og svissneskra franka feli í sér ólögmæta gengistryggingu í skilningi 14.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sé óskuldbindandi fyriráfrýjanda.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendnahéraðsdóms er ekki annað leitt í ljós en að samningur sá, sem málið varðar ogáfrýjandi yfirtók án breytinga, sé um fjármögnunarleigu eins og heiti hans bermeð sér. Af þeim sökum girða ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 ekki fyrir aðheimilt hafi verið að semja um að leigugjald í viðskiptum þeim sem hann tekurtil tæki mið af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Verður hinn áfrýjaðidómur því staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir og hefur þá verið tekið tillit til þess að stefndikrafðist í héraðsgreinargerð sinni frávísunar málsins og fór fram málflutningurþar um kröfu hans 13. mars 2015. Með úrskurði héraðsdóms 31. sama mánaðar varfallist á kröfuna, en sá úrskurður felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 5. maí2015 í máli nr. 285/2015.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Hús fyrir Epalehf., greiði stefnda, Lýsingu hf., málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti,sem ákveðst í einu lagi, 2.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1.febrúar 2016.Málþetta, sem dómtekið var 22. janúar 2016, var höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur, 2. júní 2013, af Húsi fyrir Epal ehf., Skeifunni 6, Reykjavík, áhendur Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík.Kröfur aðila:Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði meðdómi að fjárkrafa samkvæmt samningi málsaðila sem beri heitið„fjármögnunarleigusamningur“ nr. 115337-1153408, frá 8. nóvember 2004, ogstefnandi hafi yfirtekið, 25. apríl 2005, og þá fengið númerið 3045 hjástefnda, sé að efni til lánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslnavið gengi evru, Bandaríkjadollara, japanskra jena og svissneskra franka feli ísér ólögmæta gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og sé óskuldbindandi fyrir stefnanda. Þá krefst stefnandi þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins.Af hálfu stefnda er þess krafist að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins.Atvikmáls:Hinn 25. apríl 2005 yfirtók stefnandi réttindiog skyldur Grandvarar ehf. við stefnda skv. fjármögnunarleigusamningi umfasteign og fylgifé, dags. 8. nóvember 2004. Andlag samningsins var verslunarog lagerhúsnæði ásamt skrifstofuaðstöðu á 1. hæð húseignarinnar Skeifunni 6 í Reykjavík.Staða samningsins við yfirtökuna var 56.909.794 krónur og var sú fjárhæð viðyfirtökuna sundurliðuð í evrur, Bandaríkjadali, japönsk jen og svissneskafranka. Í 2. gr. fjármögnunarleigusamningsins kemurfram að samningurinn sé ótímabundinn en grunnleigutími sé 15 ár. Samningnumljúki 9. desember 2019 en þá taki við framhaldsleiga skv. 6. gr. samningsins. Í3. gr. kemur m.a. fram að leigugrunnur sé 62.000.000 króna og er sú fjárhæð íákvæðinu umreikuð í erlenda gjaldmiðla þ.e. evrur, Bandríkjadali, japönsk jenog svissneska franka. Þá segir í ákvæðinu að mánaðarleg leigufjárhæð, semtilgreind er í íslenskum krónum, sé í tilgreindum hlutföllum tengd gengiframangreindra gjaldmiðla. Í 4. gr. samningsins kemur m.a. fram að sésamningurinn gengistryggður séu allar greiðslur og gjöld, að undanskildustofngjaldi og vöxtum af útborguðu fé, gengistryggð miðað við myntkörfu skv. 3.gr. Leigugjaldið taki því breytingum eftir gengi hinna erlendu gjaldmiðlagagnvart íslenskri krónu. Á hverjum gjalddaga skuli leigutaki greiða leigusalajafnvirði þeirrar fjárhæðar miðað við sölugengi hins eða hinna erlendugjaldmiðla sem tilgreindir séu í 3. gr. gagnvart íslenskri krónu samkvæmtgengisskráningu Seðlabanka Íslands. Þá segir ennfremur í ákvæðinu að Lýsinguhf. sé á útgáfudegi reiknings heimilt að endurreikna leigugjald það, semgengistryggt sé, samkvæmt breytingum sem verði á Libor-vöxtum eins og þeir séuá þeim erlenda eða erlendu gjaldmiðlum sem tilgreindir séu. Hinn 9. september 2009 gerðu stefnandi ogstefndi samkomulag um breytingu á samningnum. Í henni fólst m.a. að tenginguleigugreiðslna við gengi svissneska franka var breytt í evrur.Í máli þessu greinir aðila á um hvortframangreind tenging leigugreiðslna við gengi hinna tilgreindu erlendugjaldmiðla brjóti í bága við 13., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og sé af þeirri ástæðu ólögmæt.Málsástæðurstefnanda og tilvísun til réttarheimilda:Stefnandi kveður ágreining aðila eiga rætursínar að rekja til greiðslna og uppgjörs skv. fjármögnunarleigusamningi aðilanr. 3045. Samningsfjárhæð við yfirtöku stefnanda á samningnum hafi verið56.909.794 krónur, auk lokagjalds að fjárhæð 1.673.062 krónur ogvirðisaukaskatts. Samningurinn hafi frá yfirtökudegi átt að gilda í 175 mánuðiog renna út 9. desember 2019. Í júní 2012 hafi stefnandi hætt að greiða afsamningnum vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins um tengingu greiðslna viðgengi erlendra gjaldmiðla. Þann 16. júní 2010 hafi Hæstiréttur Íslands komistað þeirri niðurstöðu að kaupleigusamningar innihéldu ólögmætgengistryggingarákvæði, sbr. dóma réttarins í málum nr. 92/2010 og nr.153/2010. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010, uppkveðnum 16. september2010, hafi síðan verið kveðið á um hvaða vexti slíkir samningar skyldu bera.Samkvæmt útreikningum stefnanda hafi hann þegar greitt stefnda meira en honumberi samkvæmt samningnum. Stefndi telji á hinn bóginn að stefnandi skuldi honumennþá skv. samningnum háar fjárhæðir og byggi þá afstöðu á því að ákvæðisamningsins um gengistryggingu séu fullkomlega lögmæt. Í máli þessu reyni á þaðálitaefni hvort samningur nr. 3045 sé lánssamningur í skilningi laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfur stefnanda séu á því reistar aðumræddur samningur sé lánssamningur í skilningi laganna og því séu ákvæði hansum gengistryggingu ólögmæt og ekki skuldbindandi fyrir stefnanda. Á því sébyggt af hálfu stefnanda, að hvað sem líði heiti samningsins, þá sé umlánssamning að ræða, sem stefndi hafi kosið að klæða í búning leigusamnings.Stefnandi hafi þar af leiðandi ofgreitt stefnda, þar sem ólögmætt hafi verið afstefnda að gengistryggja kröfur sínar samkvæmt honum. Samningur málsaðila beriheitið „fjármögnunarleigusamningur“. Samningurinnsé í 15 tölusettum greinum, en 15. gr. innihaldi almenn ákvæði í stafliðum A-P.Fyrstu þrjár greinar samningsins innihaldi sérstaka skilmála um þessiviðskipti, en aðrar greinar hans innihaldi almenna skilmála stefnda fyrir slíkalöggerninga. Í sérstaka hluta samningsins, 1. gr., sé samningsandlagiðskilgreint. Í 2. gr. sé „grunnleigutími“ tilgreindur þannig að samningurinn séótímabundinn en grunnleigutími sé 15 ár og ljúki 9. desember 2019. Þar komi ogfram að gjalddagi fyrstu leigugreiðslu sé 10. desember 2004. Þar segi ennfremurað eftir lok grunnleigutímans taki við framhaldsleiga, sbr. 6. gr., en í þeirrigrein segi ekki annað um framhaldsleiguna en að hún verði 1/12 af leigu ágrunnleigutíma. Í 3. gr. séu „grunnleigugreiðslur“ tilgreindar í íslenskumkrónum og skipting leigugrunnsins og tenging við einstaka gjaldmiðlasundurliðuð (EUR, USD, JPY og CHF). Í þessari grein sé einnig svohljóðandiákvæði um endurgjald til stefnda:„Í desember á ári hverju ber leigutaka aðgreiða leigusala gjald sem er jafnhátt þeim eignarskatti sem leigusali þarf aðgreiða vegna samnings þessa. Sú upphæð er reiknuð út með því að dragaeftirstöðvar samnings í árslok hverju sinni frá opinberu fasteignamati ogmargfalda þann mismun með viðeigandi eignarskattsprósentu og deila með 0,82 (l– tekjuskattsprósenta).“Stefnandi muni sýna fram á að þrátt fyrirtexta 2. og 6. gr. samningsins hafi verið um það samið að stefnandi eignaðisttækin gegn fyrirfram ákveðinni greiðslu í lok umsamins grunnleigutíma, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 20. október 2011 í máli nr. 282/2011. Í beinumtengslum við gerð samkomulags um yfirtöku samningsins hafi stefndi gefiðupplýsingar um þau kjör sem gilt hafi um samninginn, þ. á m. um fjárhæðsvokallaðs lokagjalds sem stefndi telji jafngilda svokallaðri framhaldsleigusamkvæmt þessum greinum samningsins. Skilmálastefnda verði að skilja þannig að við lok umsamins grunnleigutíma hafilokauppgjör átt að fara fram milli aðila með þeim hætti að gegn lokagreiðslusamkvæmt skilmálum stefnda ætti sér stað framsal eignaréttar yfir eigninni frástefnda til stefnanda. Í 4. gr. samningsins sé fjallað um gengistryggingu enþar segi m.a.:„Ef samningur er gengistryggður eru allargreiðslur og gjöld sem tilgreind eru í samningi þessum að undanskildustofngjaldi og vöxtum af útborguðu fé gengistryggð miðað við myntkörfu skv. 3.gr. Leigugjaldið tekur því breytingum eftir gengi hinna erlendu gjaldmiðlagagnvart íslenskri krónu. Á hverjumgjalddaga skal leigutaki greiða leigusala jafnvirði þeirrar fjárhæðar miðað viðsölugengi hins eða hinna erlendu gjaldmiðla eða gjaldmiðils sem tilgreindir eruí 3. gr. gagnvart íslenskri krónu samkvæmt gengisskráningu SeðlabankaÍslands.“ Samkvæmt B-lið 15. gr. beri leigutaki allanrekstrarkostnað af hinni leigðu fasteign, allan kostnað af viðhaldi hennar,jafnt utandyra sem innan, húsgjöld, vátryggingar, fasteignagjöld og önnuropinber gjöld, hverju nafni sem nefnist, tillögu til sameiginlegs viðhalds áfasteigninni eða endurbóta, hvort sem sé á séreign eða sameign, þ. m. t.lóð. Áhættuna, ef hið leigða farist,skemmist eða rýrni, eftir að leigusali hafi afhent hið leigða eða áhættan flustfrá leigusala til leigutaka samkvæmt lögum um lausafjárkaup og öðrumréttarreglum. Samkvæmt H-lið sömugreinar skuli leigutaki á sinn kostnað gera úrbætur á eigninni sem kunni aðkoma til vegna ríkari krafna opinberra aðila til einstakra þátta, t. d.samkvæmt reglum um heilbrigði, brunavarnir, rafmagnseftirlit o. s. frv.Á því sé byggt af hálfu stefnanda að samningurmálsaðila sé samkvæmt efni sínu lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um sé að ræða lánssamning sem stefndi hafikosið að klæða í búning leigusamnings. Stefnandi byggi á því að ákvæðisamningsins verði að virða í heild sinni, í samræmi við samkomulag aðila og ísamræmi við raunverulega tilhögun og gögn um aðdraganda að samningsgerðmálsaðila. Til stuðnings því að samningur aðila sé lánssamningur í skilningiVI. kafla laga nr. 38/2001, en ekki leigusamningur, vísi stefnandi m.a. tilforsendna dóma Hæstaréttar í málum nr. 282/2011 og 652/2011 og eftirtalinnaatriða:Leiguverð hafi verið ákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði stefnda en ekki verðmæti samningsandlagsins.Greiðslur samkvæmt samningnum beri vexti.Greiðsluskylda stefnanda hafi ekki verið tengd afnotum af hinu leigða.Við riftun hafi stefndi getað krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstíma.Á samningstíma sé eignamyndun hjá stefnanda.Stefnandi eignist hið „leigða“ við lok samnings.Stefnandi bendi á eftirtalin atriði tilstuðnings þeirri málsástæðu að samningurinn sé lánssamningur í skilningi VI.kafla laga nr. 38/2001 en ekki leigusamningur. Í fyrsta lagi hafi leiguverðeingöngu verið ákvarðað út frá kostnaði stefnda við fjármögnun kaupanna, enekki raunverulegu verðmæti fasteignarinnar sem samningur málsaðila byggi á.Greiðslur stefnanda til stefnda hafi falið í sér endurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól,þ.e. láni sem veitt hafi verið til kaupa á eigninni. Stefnda hafi verið ljóstfrá upphafi að stefnandi greiddi hluta kaupverðs eignarinnar beint tilupphaflegs viðsemjanda stefnda og hafi tekið að sér að greiða svokallaðlokagjald samkvæmt gjaldskrá stefnda. Þessi tilhögun svari til endurgreiðslu áláni, en ekki til leigu. Stefnandi byggi á því að réttarstaða hans gagnvartstefnda sé að öllu leyti hin sama hvort sem samningur hafi borið heitiðfjármögnunarleigusamningur eða kaupleigu-samningur. Þá hafi efnisleg meðferðkaupleigusamninga og fjármögnunar-leigusamninga ennfremur verið hin sama. Íbáðum tilvikum hafi stefnandi orðið eigandi munar gegn greiðslu á umsömdulokagjaldi. Samningur aðila hafi verið útfærður sem leigusamningur vegna þessað trygging stefnda fyrir endurgreiðslu hafi verið í formi eigendaskráningarfasteignarinnar sem verið var að fjármagna kaup á. Að sama skapi sé vandséðhvaða hlutverki upplýsingar um „leigugrunn“ gegni í samningi aðila annað en aðtilgreina höfuðstól láns. Ekki sé venja að tilgreina leigugrunn eða höfuðstól íleigusamningum líkt og nauðsynlegt sé að gera í lánasamningum. Leigugrunnur ísamningnum vísi til þess að fjármagn hafi verið leigt stefnanda, en leiga áfjármagni sé eðli máls samkvæmt lán og ekkert annað. Í öðru lagi byggistefnandi á því að þar sem greiðslur samkvæmt samningi málsaðila beri vexti séum að lán að ræða en ekki leigugreiðslur. Alkunna sé að leigugreiðslur beriekki vexti. Í 3. gr. samningsins séu tilgreindir Libor vextir á samningsdegi aukvaxtaálags. Þá segi í 4. gr. samningsins að stefnda sé heimilt að endurreiknagengistryggðar greiðslur samkvæmt breytingum sem verði á Libor vöxtum þeirraerlendu gjaldmiðla sem leigan sé tilgreind í. Í þriðja lagi byggi stefnandi áþví að í samningi aðila hafi ekki verið samhengi milli greiðslna stefnandaannars vegar og afnota hans af fasteigninni hins vegar. Þegar um leigusamningsé að ræða sé gagnkvæmni milli skyldu leigusala til að láta í té afnot afsamningsandlögum og skyldu leigutaka til að greiða leigugreiðslu fyrir þauafnot. Í samningi aðila sé greiðsluskylda stefnanda óháð afnotum afsamningsandlaginu. Þannig sé gert ráð fyrir að stefnandi greiði leigu þó svo aðseljandi vanefni samning sinn við stefnda, sbr. 9. gr. samningsins. Stefnandasé gert að greiða fulla leigu af samningsandlaginu hvort sem það sé í nothæfuástandi eða ekki og þá segi að stefndi geti ekki ábyrgst ástand þess á nokkurnhátt, sbr. 8. gr. samningsins. Ennfremur sé stefnanda skylt að greiða leigu tilloka samningstímans þó svo að samningi sé rift eða honum slitið af öðrumástæðum, sbr. 12. gr. samningsins. Þó sé í 3. mgr. 12. gr. ákvæði þess efnis aðverði endursöluverð eignar hærra en svo að nægi til fullra efnda áskuldbindingum leigutaka skuli mismunurinn greiðast til leigutaka. Eignamynduná samningstíma tilheyri því stefnanda samkvæmt þessu en ekki stefnda og sé þvíaugljóslega um lánssamning að ræða en ekki leigusamning. Skylda stefnanda skv.samningi málsaðila hafi ekki verið fólgin í því að greiða fyrir afnot fasteignarinnarheldur að endurgreiða það fé sem stefndi hafi lánað til kaupa á eigninni, aukvaxta. Í fjórða lagi sé stefnda samkvæmt 12. gr. samningsins heimilt, þó svo aðsamningi aðila sé rift á grundvelli vanefnda eða slitið af öðrum ástæðum, aðinnheimta fullar leigugreiðslur til loka samningstímans. Samkvæmt skilmálunumberi stefnanda að greiða ógjaldfallna leigu samningsins, skatta og gjöld,vátryggingar og allan annan kostnað af hinu leigða ásamt dráttarvöxtum fráuppgjörsdegi. Samkvæmt 3. tl. sömu greinar hafi leigutaka jafnframt borið aðgreiða allan kostnað vegna uppsagnar eða riftunar samnings og innheimtuaðgerða,þ.m.t. málskostnað lögmanns. Stefnandi byggi á því að sú staðreynd aðstefndi geti við vanefndir rift samningi og jafnframt krafið stefnanda umfullar greiðslur til loka samningstímans sýni fram á að um sé að ræðalánssamning en ekki leigusamning. Við riftun yrði stefnanda gert að greiðaógjaldfallnar eftirstöðvar samnings, líkt og þegar lán sé gjaldfellt vegnavanskila. Stefnandi telji að gera verði skýran greinarmun á rétti leigusala tilað krefjast bóta fyrir missi leigutekna og fortakslausri skyldu til að greiðaeftirstöðvar samnings að fullu eins og áskilið sé í samningi aðila. Í fimmtalagi byggi stefnandi á því að þrátt fyrir ákvæði 2. og 6. gr. skilmálasamningsins hafi verið um það samið í upphafi viðskipta aðila að stefnandieignaðist fasteignina gegn fyrirfram ákveðinni greiðslu við lok samningstíma. Ískuldayfirlitum sem stefnandi hafi fengið í hendur frá stefnda ogviðskiptabanka hans, í aðdraganda samningsgerðar aðila, áður en stefnandi hafiyfirtekið samninginn, sé m. a. tiltekinn höfuðstóll og eftirstöðvarsamningsins. Þar sé tiltekinn sérstaklega liðurinn „lokagjald“. Stefnandi teljiað það hljóti að vera óumdeilt, að þessi gögn hafi verið skýrð þannig af öllumsem málið varðaði að gegn uppgreiðslu samningsfjárhæðarinnar og greiðslulokagjaldsins myndi stefndi afsala fasteigninni til greiðandans. Hafi þessiháttur verið viðhafður á viðskiptum stefnda um langt árabil og alþekkt venja íhliðstæðum viðskiptum. Hafi því ávalltverið gengið út frá að stefnandi eignaðist eignina við lok samningstíma eðaeftir atvikum fyrr, ef aðilar semdu um að ljúka uppgjöri fyrr, enda séáskilnaðurinn um lokagreiðslu ekkert annað en loforð um að afsala tækinu þegargreiðslan berist. Allt frá yfirtöku samningsins hafi stefnandi móttekiðgreiðsluseðla frá stefnda, þar sem skilmerkilega sé tilgreint hvað ætlast sétil að hann greiði. Jafnframt hafi eftirstöðvar verið tilgreindar samkvæmtsamningnum, en sá texti verið lengst af tilgreindur þannig:Núvirði ógreiddrar leigu án vsk/lokagjaldseftir greiðslu [fjárhæð].Stefnandi telji að þessi athugasemd ágreiðsluseðlinum sé í fullu samræmi við það sem hann haldi fram um skilmálanasem samið hafi verið um í upphafi, bæði þegar Grandavör ehf. hafi samið viðstefnda og þegar stefnandi hafi yfirtekið samninginn. Eftir að dómar hafigengið stefnda í óhag á árinu 2010 hafi sú breyting orðið á tilgreiningueftirstöðva leigugjalds á greiðsluseðlum að orðið lokagjald hafi verið tekiðút. Nú séu eftirstöðvarnar tilgreindar þannig:Núvirði ógreiddrar leigu án vsk eftir greiðslu[fjárhæð]. Stefnandi telji að þetta sé til marks um aðstefndi vilji freista þess að afneita þýðingu áskilnaðarins um lokagjald eðaþýðingu þess fyrir samning aðila. Stefnandi telji þetta vera einhvers konaryfirklór og benda til þess að stefndi sé ekki í góðri trú varðandi þýðingulokagjaldsins fyrir úrslit málsins. Í sjötta lagi vísi stefnandi til þess aðstefndi hafi boðið upp á og auglýst fjármögnunarleigu sem hagstæðan kost viðfjármögnun. Samkvæmt upplýsingum frá stefnda hafi þúsundir slíkra samningaverið gerðir. Í sjöunda lagi hafi samningur aðila verið saminn einhliða afstefnda og sé meginhluti ákvæðanna staðlaðir samningsskilmálar hans. Þá liggifyrir að stefndi sé fjármálafyrirtæki, sbr. samnefnd lög nr. 161/2002, meðsíðari breytingum. Samkvæmt viðurkenndum túlkunarviðmiðum samningaréttarinsberi að beita andskýringarreglu við túlkun óljósra samningsákvæða. Feli reglaní sér að ákvæðin skuli túlkuð þeim aðila í óhag sem samið hafi þau einhliða ogán samráðs við gagnaðila. Í áttunda lagi byggi stefnandi á því að samkvæmtársreikningum stefnda hafi verið gengið út frá því að formleg skráningeignarhalds væri aðeins til tryggingar á efndum lánasamnings en ekkiraunverulegt eignarhald. Þegar ársreikningar stefnda séu skoðaðir sjáist aðstefndi færi ekki til eignar samningsandlög vegna fjármögnunarleigusamninga ogannarrar eignarleigu, sem félagið hafi gert við viðskiptamenn sína, heldur eingöngukröfuréttindin sem í samningunum felist. Að mati stefnanda bendi þetta ótvírætttil þess að „fjármögnunarleigusamningur“ stefnda og stefnanda sé lánssamninguren ekki leigusamningur samkvæmt eigin skilgreiningu stefnda sjálfs. Aukframangreinds byggi stefnandi á eftirfarandi. Megininntak umrædds samnings séað stefndi láni upphaflegum viðsemjanda sínum peninga til kaupa á fasteign.Þegar stefnandi hafi yfirtekið samninginn hafi hann greitt hærra verð ensvaraði til lánsins frá stefnda. Stefndi hafi þannig ekki fjármagnað kaup áeigninni að öllu leyti. Stefndi fái þau lán endurgreidd, auk vaxta, en trygginghans fyrir endurgreiðslu sé formleg skráning eignarhalds. Ljóst sé að samninguraðila sé í eðli sínu mjög frábrugðinn leigusamningum og beri öll megineinkennilánssamnings. Að öllu framanvirtu telji stefnandi að leggja verði tilgrundvallar að hér hafi verið um lánssamning að ræða í skilningi VI. kafla laganr. 38/2001. Með vísan til framangreindrar umfjöllunar um eðli umræddslöggernings sé á því byggt af hálfu stefnanda að löggerningurinn sé í raunsamkvæmt efni sínu lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001, semklæddur hafi verið í búning leigusamnings. Samningurinn hafi falið í sérskuldbindingu í íslenskum krónum og falli því undir VI. kafla laga nr. 38/2001.Um sé að ræða lánssamning í íslenskum krónum sem gengistryggður sé eftir gengitiltekinna erlendra gjaldmiðla á gjalddögum hans. Höfuðstóll skuldarinnar sétiltekinn í íslenskum krónum, kaupverð tækjanna hafi verið í íslenskum krónumog afborganir verið inntar af hendi í íslenskum krónum. Á forsíðu samningsinssé auk þess tiltekið að samningurinn sé gengistryggður. Þá sé í 14. gr.samningsins kveðið á um að við útreikning afborgana skuli hafa til viðmiðunarskráð sölugengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðli eða gjaldmiðlum skv.ákvörðun stefnda við útgáfudag reiknings. Telji stefnandi það ótvírætt sýna aðlánið hafi verið í íslenskum krónum, enda engin þörf á að kveða á umgengistryggingu ef lán væri í raun veitt í erlendri mynt. Lög nr. 38/2001heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau viðgengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séuófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um grundvöllverðtryggingar, sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Verðtryggingarákvæðilánssamningsins við gengi erlendra gjaldmiðla séu því óskuldbindandi fyrirstefnanda. Um lagarök vísist til laga nr. 38/2001, einkum13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laganna. Um málskostnaðarkröfu vísi stefnandi til130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæðurstefnda og tilvísun til réttarheimildaStefndi byggir á því að fordæmi Hæstaréttarstaðfesti að fjármögnunar-leigusamningur hans sé leigusamningur en ekkilánssamningur. Aðalmálsástæða stefnanda sé sú að umþrætturfjármögnunarleigusamningar aðila sé lánssamningur en ekki leigusamningur. Þessimálsástæða hans standist engan veginn sökum þess að í dómi Hæstaréttar í málinr. 652/2011 frá 24. maí 2012 (Smákranamál) hafi verið fjallað um sambærilegtfjármögnunarleigusamningsform og á reyni í þessu máli og hafi niðurstaðaHæstaréttar orðið sú að um leigusamning væri að ræða. Í dómi Hæstaréttar hafiverið staðfest að stöðluð ákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við umfjármögnunarleigusamninga. Ekki verðiannað séð en að stefnandi byggi aðallega á svipuðum málsástæðum í þessu máli oghafðar hafi verið uppi af hálfu stefnanda í fyrrgreindu Hæstaréttarmáli nr.652/2011 og telji stefndi því að þegar af þeiri ástæðu beri að sýkna hann íþessu máli. Tekið skulifram að dómur Hæstaréttar í máli nr. 153/2010 frá 16. júní 2010, sem stefnandivísi til, hafi fjallað um bílasamninga Lýsingar hf. en ekkifjármögnunarleigusamninga en um gjörólík eignaleiguform sé ræða. Í því málihafi verið um sjálfkrafa eignayfirfærslu að ræða í lokin, án sérstakrargreiðslu, eftir að leigutaki hafði innt af hendi síðustu leigugreiðsluna. Ífjármögnunarleigusamningum sé aldrei um slíkt að ræða og hafi dómurinn því ekkifordæmisgildi hvað þetta varði. Jafnvel þó að aðilar semji um kauprétt í lokin,gegn greiðslu tilgreindrar fjárhæðar, sem sé það atriði sem stefnandi byggi á,sé alls ekki hægt að jafna því til sjálfkrafa eignayfirfærslu í lokin eins ogum hafi verið að ræða í máli nr. 153/2010. Áður en gerð verði grein fyrir málsástæðum stefnda sé nauðsynlegt aðskilgreina fyrst hugtakið ,,fjármögnunarleigusamningur“. Fjármögnunarleiga séein tegund eignaleigusamninga en eignaleiga feli í sér leigustarfsemi á lausaféeða fasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömduleigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum umeignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu séátt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali seljileigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í fjármögnunarleigu felist að leigugjald oglágmarksleigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því, að í lok lágmarksleigutímahafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta ogkostnaðar, en eftir það tímamark hafi leigutaki að jafnaði rétt tiláframhaldandi leigumunar gegn lækkuðu leigugjaldi. Þannig sé gert ráð fyrir þvíað leigutaki geti haft leigumun á framhaldsleigu allt þar til að hann sé orðinnúr sér genginn eða ónothæfur. Þetta sé einmitt eitt af grunneinkennumfjármögnunarleigusamninga og eitt af því sem aðgreini þá frá kaupleigusamningumþar sem leigutaki verði að jafnaði sjálfkrafa eigandi hins leigða í lokleigutímans án sérstakrar greiðslu eða frekari samninga. Stefndi vísi héreinnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17 reikningsskilastaðalsins þar sem fram komiað það sé einkenni fjármögnunar-leigusamninga að þá megi framlengja um annað tímabilgegn leigu sem sé töluvert lægri en markaðsleiga. Í lögum umeignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafi verið afnumin, séfjármögnunarleiga skilgreind sem sú starfsemi skv. eignarleigusamningi aðleigusali hafi afsalað að verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengisteignarrétti leigusala en eignarréttur haldist þó hjá leigusala. Í athugasemdummeð frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 19/1989 komi fram að þærskilgreiningar sem byggt væri á frumvarpinu, tækju mið af IAS 17 (InternationalAccounting Standard 17). Í 4. gr. IAS 17 – Alþjóðlegum reikningsskilastaðli umleigusamninga en í honum sé fjármögnunarleiga skilgreind á þann hátt að um séað ræða leigusamning þar sem svo til öll áhætta og ávinningur sem fylgieignarhaldi á eign sé yfirfærð og að eignarréttur ýmist færist eða færist ekkiá milli aðila að lokum.Samningsform stefnda eigi eingöngu við umfjármögnunarleigusamninga og sé mjög skýrt fjármögnunarleigusamningsform þarsem allt innihald samningsins bendi til að um leigusamning sé að ræða.Samningsformið hafi upphaflega verið samið eftir norskri fyrirmynd umfjármögnunarleigusamninga og byggi á alþjóðlegum viðmiðunum umfjármögnunarleigusamninga. Fjármögnunarleigusamningurinn sem um sé deilt íþessu máli hafi öll einkenni fjármögnunarleigusamnings bæði hvað varði form,hugtakanotkun og efnislegt innihald. Eins og síðar verði vikið nánar að séljóst að stefnandi hafi kosið að tryggja sér afnot af umræddri fasteign meðfjármögnunarleigusamningi við stefnda en ekki annars konar fjármögnun. Val áþessari samningstegund hafi byggst á fjölmörgum öðrum þáttum en beinumútgjöldum, svo sem þeim mun sem lögum samkvæmt sé á bókhaldslegri ogskattalegri meðferð mismunandi samningstegunda. Því verði að skoða í heildréttaráhrif þess ef lagaákvæðum um önnur samningsform en leigu verði beitt umþennan fjármögnunar-leigusamning. Stefndi byggi á því að hið umþrættasamningsform aðila uppfylli öll skilyrði fyrir því að teljast leigusamningurskv. alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17, sem lagagildi hafi hér á landi. Ístaðlinum sé fjármögnunarleiga skilgreind þannig:,,Fjármögnunarleiga er leigusamningur sem yfirfærirsvo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgir eignarhaldi á eign.Eignarréttur kann eða kann ekki að færast á milli aðila að lokum.“Ítengslum við rekstur Hæstaréttarmálsins nr. 652/2011 hafi Lýsing hf. látiðnokkrar af stærstu endurskoðunarstofum landsins vinna fyrir sig álit um þaðhvort fjármögnunarleigusamningsform Lýsingar hf., sem legið hafi tilgrundvallar í því máli, gæti talist vera fjármögnunarleigusamningur í samræmivið IAS 17. Álit allra endurskoðunarfyrirtækjanna hafi verið á þá leið aðfjármögnunarleigusamningsform Lýsingar hf. félli undir staðalinn umleigusamninga og væri þannig leigusamningur. Jafnvel þó að þaðfjármögnunarleigusamningsform sem tekist sé á um í máli þessu sé ekki að ölluleyti eins og það form sem legið hafi til grundvallar í máli nr. 652/2011,telji stefndi að formin séu það lík að efnisinnihald álitanna geti átt við umbæði formin. Í greinargerð stefnanda séreynt að færa fyrir því rök að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur aðilasé lánssamningur en ekki leigusamningur. Stefndi mótmæli því að nokkur af þeimatriðum sem stefnandi bendi á, styðji það að hinn umþrætti samningur aðila sé lánssamningurfrekar en leigusamningur. Leigusamningur sé gagnkvæmur samningur, þar sem annaraðilinn, leigusali, heimili gagnaðilanum, leigutaka, tiltekin afnot afleigumun, gegn greiðslu endurgjalds sem kallist leiga eða leigugjald. Um sé aðræða gagnkvæman samning þar sem báðir samningsaðilar eigi rétt og beri skyldur.Lánssamningur sé það kallað þegar lánveitandi veiti eða lofi að veita lántakalán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu oglántaki lofi að greiða lánið til baka skv. ákvæðum lánssamningsins. Þeirlánssamningar sem falli undir vaxtalögin nr. 38/2001 séu lánssamningar umpeninga eins og skýrt komi fram í 1. gr. laganna en þar komi fram að lögingildi um vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar. Af mismunandi skilgreiningumá leigusamningum og lánssamningum megi ráða að hinn umþrættifjármögnunarleigusamningur aðila sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Bendamegi á fjölmörg atriði til viðbótar því sem áður greini því til stuðnings að umsé að ræða leigusamning en ekki lánssamning m.a. eftirfarandi. Heitisamningsins, þ.e. ,,fjármögnunarleigusamningur“ bendi til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Ígegnum allan samninginn sé fjallað um ,,leigusala“ og „leigutaka“ og bendi þaðtil þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Orðnotkun ísamningunum bendi eindregið til að um sé að ræða leigusamning en ekkilánssamning. Sem dæmi um þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir leigumun semhinu leigða í 1. gr. samningsins og grunnleigutíma í 2. gr. samningsins. Í 3.gr. sé fjallað um grunnleigugreiðslur. Í5. gr. sé fjallað um leigukjör. Í 6. gr.sé gerð grein fyrir grunnleigutíma og framhaldsleigu. Í öðrum greinumsamningsins sé sama orðnotkun og þannig ávallt gengið út frá því að um leigusamningsé að ræða. Virðisaukaskattur leggist ofan á einstakar leigugreiðslurfjármögnunarleigusamninga en slíkt tíðkist aldrei í lánssamningum.Skattayfirvöld geri skýran greinarmun á meðhöndlun virðisaukaskatts íkaupleigusamningum annars vegar og fjármögnunar-leigusamningum hins vegar.Ákvarðandi bréf RSK gefi skýrt til kynna að skv. réttum skilningi laga umvirðisaukaskatt skuli innheimta virðisaukaskatt af heildarfjárhæð reikninga ífjármögnunarleigusamningum en líta skuli á greiðslur skv. kaupleigu-samningum ásama hátt og afborganir í almennum afborgunarviðskiptum. Þegar leiga séinnheimt séu sendir út ,,reikningar fyrir leigu“ og sé það sá háttur semstefndi hafi haft á. Slíkt eigi ekki við þegar um lán sé að ræða. Áleigureikningunum komi einnig skýrt fram að við leiguna bætistvirðisaukaskattur en sama eigi ekki við um lán eins og áður hafi komið fram.Það verði að teljast harla langsótt hjá stefnanda að halda því fram að umlánssamning sé að ræða í ljósi þess að hann hafi greitt reikninga án athugasemda,þar sem fram komi að um leigureikninga sé að ræða og á reikningunum komi einnigskýrt fram að virðisaukaskattur bætist við leigugreiðsluna. Þegar eign sé keyptmeð láni eignist viðkomandi hið keypta gegn greiðslu kaupverðs. Kaupverð beriað eignfæra og gjaldfæra í skattskilum, á þeim árum sem eign sé notuð við öfluntekna, sem fyrningu, en leigu megi gjaldfæra um leið og notkunin eigi sér stað.Grundvallarmunur sé þannig á skattalegri meðferð lánasamnings og leigusamnings.Leigugjaldið sé frádráttarbært til skatts sem hver annar rekstrarkostnaður ogskapi það leigutaka að jafnaði talsvert hærri skattfrádrátt en afskriftir afkeyptum hlut, þ.e. þegar leigutíminn sé styttri en afskriftartími hlutar. Hvaðfjármögnunarleigusamninga varði haldist eignarréttur hjá leigusala, í raun ogskv. skattskilum og því teljist fjármögnunarleiga vera leiga. Eignarrétturhaldist þannig hjá leigusala fjármögnunar-leigusamnings allan grunnleigutímannog á framhaldsleigutímabilinu og því sé ekki um lánssamning að ræða. Við túlkunog mat á því hvort að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur séleigusamningur eða lánssamningur beri að horfa á samninginn heildstætt ogvarast að láta einstök atriði hafa úrslitaáhrif hvað þetta varði. Afupptalningunni í þessum kafla leiði að um leigusamning sé að ræða frekar enlánssamning, en það sé einnig stutt af framkvæmd í nágrannalöndum Íslands ogalþjóðlegum reikningsskilastöðlum, sem lagagildi hafi á Íslandi. Í kafla IV. ummálsástæður og lagarök í stefnu nefni stefnandi ýmis atriði sem hann telji aðstyðji það að hinn umþrætta fjármögnunarleigusamning aðila eigi að flokka semlánssamning í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Þau atriði semstefnandi byggi þetta á séu m.a. eftirfarandi. Undir lið 1. á bls. 4 í stefnubyggi stefnandi á því að efni samningsins virt í heild sinni bendi til þess aðlánssamning sé að ræða. Stefndi mótmæli þessu sem röngu. Stefnandi vísi þessutil stuðnings í dóm Hæstaréttar í máli nr. 282/2011 (Kraftvélamál). Af hálfustefnda sé því haldið fram að ákvæði hins umþrætta fjármögnunarleigusamnings íþessu máli, víki frá ákvæðum þess samnings sem deilt hafi verið um í fyrrnefndumáli í svo veigamiklum atriðum, að heildstætt mat á samningnum eigi að leiðatil gagnstæðrar niðurstöðu. Stefndi telji að atvik í máli nr. 652/2011(Kraftvélamál) séu ólík hvað varði samningsformið og önnur atvik. Samningsformstefnda eigi eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga og sé að því leyti ólíktformi Íslandsbanka hf. í Kraftvélamálinu, þar sem fram komi í almennum skilmálumsamnings Íslandsbanka hf. að þeir eigi bæði við um kaupleigu- ogfjármögnunarleigusamninga. Samningsform stefnda sé að þessu leyti mun skýrarafjármögnunarleigusamningsform þar sem allt innihald samningsins bendi til að umleigusamning sé að ræða. Í 13. gr. Íslandsbankasamningsins í Kraftvélamálinu,sé komið inn á stöðuna við lok samningstímans á bls. 2 í samningsforminu. Grein13. í því máli tilheyri almennum skilmálum samningsins sem séu óundirritaðir.Sá kafli samningsins sé því ekki undirritaður á sama hátt og í hinu umþrættasamningsformi Lýsingar hf. Í öðru lagi sé ekki nein grein í samningsformi þvísem um hafi verið fjallað í Kraftvélamálinu sem sé sambærileg N og P lið 15.gr. í samningsformi Lýsingar hf.. Í þriðja lagi hafi legið fyrir í Kraftvélamálinuað tveimur mánuðum eftir gerð samningsins hafi Glitnir hf. gert heildartilboð ífjármögnunina þar sem komið sé inn á kauprétt í lokin. Ekkert sambærilegt liggifyrir í þessu máli eftir að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur aðila hafiverið undirritaður heldur þvert á móti, því að stefnandi hafi staðfest viðyfirtöku fjármögnunarleigusamningsins að hann hafi kynnt sér vel og vandlegaalla skilmála upphaflega samningsins og að hann hafi móttekið afrit hans. Ístefnu komi fram að stefnandi telji að fjárhæð svokallaðs lokagjalds jafngildisvokallaðri framhaldsleigu. Ekki sé ljóst hvað stefnandi sé að fara með þessuen skilgreining á framhaldsleigu komi skýrlega fram í 6. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila og sé þar sögð hefjast að loknum grunnleigutímaog vera 1/12 af leigu á grunnleigutíma. Framhaldsleigutímabilinu séu engintakmörk sett hvað tíma varði. Undir lið 2. á bls. 5 í stefnu byggi stefnandi áþví að samningur aðila sé lánssamningur sem falli undir gildissvið VI. kaflalaga nr. 38/2001. Stefndi hafni þessu og telji að um leigusamning sé að ræða.Undir lið 2.1. á bls. 6 í stefnu byggi stefnandi á því að leiguverð hafi veriðákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði stefnda en ekki verðmætisamningsandlagsins. Þetta telji stefnandi benda til þess að um sé að ræðaendurgreiðslu á láni en ekki leigu. Stefndi fullyrði að þessi niðurstaðastefnanda sé alröng. Það sé alþekkt í fjármögnunarleigusamningum á alþjóðavísuað leigugjaldið taki mið af fjármögnunarkostnaði leigusala sem haldist í hendurvið upphaflegt kaupverð leiguandlagsins. Hvað varði tilvísun stefnanda til þessað hann hafi gert kaupsamning við upphaflegan leigutaka þá sé sá samningurstefnda óviðkomandi enda hafi stefndi ekki verið aðili að þeim samningi á neinnhátt. Réttarsambandið á milli stefnanda og stefnda byggi á samkomulagi um yfirtöku fjármögnunarleigusamnings umfasteign frá 25. apríl 2005 en þar komi ekkert fram um neitt lokagjald nékauprétt. Stefnandi haldi því fram að réttarstaða hans gagnvart stefnda hafiverið og sé hin sama, hvort sem um sé að ræða fjármögnunarleigusamninga eðakaupleigusamninga. Stefndi mótmæli þessari fullyrðingu stefnanda enda sé umtvær ólíkar eignaleigusamningstegundir að ræða. Stefnandi komi einnig inn á þaðað vandséð sé hvað upplýsingar um ,,leigugrunn“ hafi að gegna í samningumaðila, annað en að tilgreina höfuðstól lána.“ Hér sé um misskilning hjástefnanda að ræða á hugtakinu ,,leigugrunnur“ eins og nánar verði rakið síðar.Þó sé rétt að geta þess að í hrd. 652/2011 (Smákranamál) sé komið inn á það íforsendum Hæstaréttar að leigugrunnur komi fram í 2. gr. samnings aðila ogsíðar í sama dómi komi fram að stöðluð ákvæði samningsins séu skýr og eigieingöngu við um fjármögnunarleigusamninga. Einnig sé nauðsynlegt að tilgreinaleigugrunninn til að leigutaki geti áttað sig á framtíðarleiguskuldbindingunniog gert grein fyrir henni í reikningum sínum. Undir lið 2.2. á bls. 7 í stefnuhaldi stefnandi því fram að greiðslur beri vexti og það bendi til þess að umleigusamning sé að ræða. Stefndi mótmæli þessu og byggi það á eftirfarandirökum: Hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur aðila beri alls ekkivexti og því sé hér um misskilning að ræða hjá stefnanda. Tilvísun til vaxta ífjármögnunarleigusamningnum sé einungis sett fram sem viðmiðun fyrir ákvörðunleigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samningsins sem sé samkvæmt formiog efni dæmigerður fjármögnunarleigusamningur. Í 3. gr. fjármögnunarleigusamningsins komi fram hvaða vaxtaviðmið hafiverið notast við þegar leigugreiðslur hafi verið ákvarðaðar í upphafi og séþetta sambærilegt við það þegar grunnvísitölu sé getið í hefðbundnumhúsaleigusamningum. Í 2. mgr. 4. gr. samningsins sé síðan tekið fram að stefndasé heimilt að endurreikna leigugreiðslur skv. breytingum sem verði á LIBORvöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan sé tilgreind í.Hækki eða lækki LIBOR vextir hafi það síðan áhrif á fjárhæð einstakraleigugreiðslna.Í fjármögnunarleigusamningnum sé byggt á ákveðnumleigugrunni sem taki mið af breytingum út frá gengi tiltekinna gjaldmiðla ogLIBOR vöxtum. Leigutaki greiði leigugreiðslur á grundvelli þess leigugrunns.Vaxtaviðmiðið sé einn þáttur í heildarleiguverðinu. Heildarleiguverðið eigisíðan að miðast við það að þegar tiltekinn lágmarksleigutími sé liðinn hafi leigusalifengið greitt til baka, því sem næst, kaupverðið ásamt kostnaði og þeirriávöxtun sem leigusalinn telji sig þurfa, sbr. skilgreiningu á vöxtum í 4. gr. ábls. 3 og d-lið 10. gr. IAS 17 reikningsskilastaðalsins um leigusamninga. Ífjármögnunarleigusamningi aðila komi þannig ekkert fram um að leigugreiðslurberi vexti, heldur sé byggt á ákveðnum leigugrunni, sem taki mið af því að viðákvörðun leigugjalds og lágmarksleigutíma hafi stefndi fengið í sinn hlutupphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta og kostnaðar sem stefndi þurfi aðgreiða á leigutímanum vegna eigin fjármögnunar á leiguandlaginu hjá erlendumfjármögnunar-aðilum sínum. Vaxtakostnaður stefnda sé því innbyggður íleigugjaldinu en ekki sé um það að ræða að vextir bætist við einstakar leigugreiðslur.Sambærilegar viðmiðunarheimildir séu algengar í íslenskum leigusamningum ogmegi í þessu sambandi m.a. vísa í 37. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu. Íþessu sambandi sé einnig vísað til dóms Hæstaréttar nr. 98/1978 (1980/1291).Þessi tenging sé því ekkert óeðlilegri en þegar t.d. húsaleigusamningar séutengdir hækkunum sem verði á neysluvísitölu frá ákveðinni grunnvísitölu viðupphaf leigutíma. Þegar alþjóðlegir LIBOR vextir hækki hafi það áhrif áfjármögnunarkostnað stefnda gagnvart erlendum fjármögnunaraðilum sínum og þarmeð á leigugrunninn sem verði til þess að einstakar leigugreiðslur hækki.Stefndi hefði eins getað áætlað inn í leigugreiðslur strax frá upphafi ogjafnframt metið til fjár þá áhættu sem hann hefði af mögulegum gengisbreytingumog vaxtahækkunum. Samningsaðilar hafi hins vegar kosið að koma þessari áhættuinn í samninginn með þeim hætti sem gert hafi verið. Það sé ekkert sem bannistefnda að áskilja sér breytingar á fjárhæð leigugreiðslna á þann hátt aðhækkun á LIBOR vöxtum á tilgreindum myntum hafi áhrif á leigugreiðslur tilhækkunar. Megi í þessu sambandi vísa til síðustu mgr. 4. gr. IAS 17reikningsskilastaðalsins um leigusamninga en þar sé gert ráð fyrir samskonarbreytingum á leigufjárhæðum. Þar sé slíkt kallað ,,skilyrt leiga“ og sé nánarskilgreint sem sá hluti leigunnar sem ekki sé föst fjárhæð, heldur miðist viðaðra þætti en framrás tímans eingöngu (t.d. hundraðshluti af sölu, notkunverðvísitalna og markaðsvaxta). Einnig sé gert ráð fyrir þessu í 5. gr. IAS 17reikningsskilastaðalsins. Tekið skuli fram að ákvæði um vexti séu ekkitilgreind á reikningum sem stefndi hafi sent stefnanda enda beri einstakarleigugreiðslur ekki vexti. Stefndi telji að þegar horft sé til þeirrasjónarmiða sem rakin hafi verið og ákvæða alþjóðlegra reikningsskilastaðla, þábendi heimildir stefnda til að hækka leigugreiðslur í samræmi við hækkanir áLIBOR vöxtum ekki til þess að frekar sé um lánssamning að ræða en leigusamningog þá sérstaklega þegar horft sé til forms og efnis fjármögnunarleigusamningsinsí heild. Undir lið 2.3 og 2.4 á bls. 7 í stefnu byggi stefnandi á því að ekkertsamhengi sé á milli greiðslna og afnota af samningsandlagi og að það bendi tilþess að ekki sé um leigusamning að ræða. Stefndi mótmæli þessu sem röngu. Þaðsé ekkert óeðlilegt við ákvæði 9. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila um aðstefnandi þurfi að greiða leigu jafnvel þótt seljandi vanefni samning sinn viðLýsingu hf. Það sé heldur ekkert óeðlilegt við ákvæði 8. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila að leigusali taki ekki ábyrgð á hinu leigða,svo sem í þeim tilvikum sem leigutaki sé ekki ánægður með leigumuninn, enda séþað leigutaki sjálfur sem velji leigumuninn en ekki leigusali. Í þessu sambandisé einnig rétt að benda á að 8. og 9. gr. samningsins séu í samræmi við skilgreininguá fjármögnunarleiguhugtakinu í 4. og 8. gr. IAS 17 þar sem fram komi aðfjármögnunarleiga sé leigusamningur þar sem svo til öll áhætta sem fylgieignarhaldi á eign sé yfirfærð til leigutaka. Í þessu sambandi megi einnig vísatil norrænna fjármögnunarleigusamninga, sbr. 5. tl. 4. gr. og 7. gr. danskafjármögnunar-leigusamningsformsins. Stefnandi bendi á að í skilmálum samningsaðila sé gengið út frá því að við vanefndir geti stefndi rift samningnum ogallt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til loka samningstímans.Telji stefnandi að þetta bendi til þess að um lánssamning sé að ræða. Ákvæðiðum að við riftun af hálfu leigusala geti hann krafið leigutaka um allaógjaldfallna leigu sé að finna í 1. tl. 12. gr. samningsins. Jafnvel þó að slíktákvæði sé óhefðbundið í leigusamningi sé ekkert sem banni að hafa slíkt ákvæðií leigusamningi. Horfa þurfi á þetta ákvæði í tengslum við önnur ákvæði í 12.gr. samningsins og það að við riftun fari fram heildaruppgjör á milli aðila.Þannig sé t.d. kveðið á um það í 12. gr. samningsins að frá skuld leigutaka viðLýsingu hf. skv. tl. 1-5 skuli draga verðmæti hins leigða. Taka þurfi mið afþví við skýringu á þessu ákvæði að oft á tíðum séu leiguhlutir sérhæfðir ogúreldist hratt og erfitt sé að endurleigja þá og því sé nauðsynlegt að hafainni ákvæði í samningi á þá leið að leigutaki verði að greiða ógjaldfallnaleigu til að minnka líkur á því að leigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjónivegna vanefnda leigutaka. Uppgjörsreglurnar byggi á því að í framhaldi afriftun fjármögnunarleigusamnings fari fram heildaruppgjör á milli aðila. Inn íþetta spili einnig að í mörgum tilvikum sé hið leigða í mjög slæmu ástandi viðriftun og leiga til þriðja aðila því ómöguleg. Hugsunin á bak við 12. gr.samningsskilmálanna hjá stefnda sé því að geta krafið um áframhaldandi leigusem ígildi skaðabóta í formi efndabóta innan samninga vegna samningsrofa. Íefndabótakröfunni felist að gera stöðu leigusalans þá sömu og samningurinn hafiverið efndur að fullu á þann hátt að leigusalinn fái ígildiframtíðarleigugreiðslna að frádregnu verðmæti leigumunarins. Líta megi áákvæðið í 1. tl. 12. gr. samningsins og uppgjör skv. henni sem mögulegarskaðabætur innan samninga vegna samningsrofa. Undir þá túlkun sé tekið íákvarðandi bréfi Ríkisskattstjóra nr. 656/1994. Undir lið 2.5 á bls. 8 í stefnubyggi stefnandi á því að svo hafi um samist á milli stefnanda og stefnda aðstefnandi eignaðist samningsandlagið gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í loksamningstímans, þrátt fyrir að í samningunum sjálfum sé ekki að finna ákvæðisem að þessu lúti. Stefndi hafni framangreindri fullyrðingu stefnanda og byggiá því, í þessu sambandi, að í 6. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila sé gengiðút frá því að þegar grunnleigutíma sé lokið framlengist leigusamningurinnótímabundið og þá lækki leigugreiðslur niður í 1/12 af leigu á grunnleigutíma.Tekið skuli fram að samningsaðilar hafi báðir kvittað sérstaklega á þá síðusamningsins þar sem 6. gr. sé að finna. Sama eigi við um þær síður seminnihaldi 15. gr. samningsins en þar sé að finna N og P liði, þar sem fram komiað leigutaki hafi kynnt sé almenna og sérstaka skilmála samningsins og sætt sigvið þá að öllu leyti. Í yfirtökuskjalinu, þar sem stefnandi hafi yfirtekið hinnumþrætta fjármögnunarleigusamning á árinu 2005, með öllum réttindum og skyldum,sé sérstaklega tekið fram að nýr leigutaki hafi kynnt sér vel og vandlega allaskilmála upphaflega samningsins og hafi móttekið afrit hans. Með þessariundirskrift stefnanda staðfesti hann að ákvæði upphaflegsfjármögnunarleigusamnings aðila hafi ekkert breyst, hvað varði réttarstöðuna ámilli leigusala og leigutaka, frá því að fjármögnunarleigusamningurinn hafiupphaflega verið gerður árið 2004. Hefði fyrri leigutaki og síðar stefnanditalið að 6. gr. ætti ekki við hefðu þeir átt að óska eftir því að sú grein yrðistrikuð út og ný grein sett í hennar stað en það hafi þeir ekki gert. Stefndibyggi á því að það sé viðurkennd regla í kröfurétti að sá sem haldi öðru framen komi fram í samningi aðila hafi sönnunarbyrði fyrir því. Stefndi bendi á aðí þessu máli liggi ekki fyrir nein sönnun fyrir því að stefnandi hafi átt aðeignast fasteignina við lok grunnleigutíma leigusamningsins heldur þvert ámóti. Í ljósi framangreinds rökstuðnings liggi fyrir að ósannað sé í málinu aðsamið hafi verið um að stefnandi myndi eignast hið leigða gegn ákveðinnigreiðslu við lok leigutímans og liggi því ekki annað fyrir en að á þvítímamarki stofnist ótímabundinn leigumáli gegn verulega lægra gjaldi. Samkvæmtþessu sé því ljóst að stefnandi verði ekki eigandi að hinni útleigðu fasteignán þess að til frekari samninga komi á milli aðila og ef til þess komi verði þáum sjálfstæðan samning að ræða. Ótímabundin framhaldsleiga sé einmitt eitt afgrunneinkennum fjármögnunar-leigusamninga og eitt af því sem aðgreini þá frákaupleigusamningum þar sem leigutaki verði að jafnaði sjálfkrafa eigandi hinsleigða í lok leigutímans, án sérstakrar greiðslu eða frekari samninga. Stefndivísi hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17 reikningsskilastaðalsins þar semfram komi að það sé einkenni fjármögnunar-leigusamninga að þá megi framlengjaum annað tímabil gegn leigu sem sé töluvert lægri en markaðsleiga. Stefndivilji einnig benda á, í þessu sambandi, að jafnvel þó að aðilar hefðu sett innákvæði í hinn umþrætta fjármögnunarleigusamning um að stefnandi yrði eigandihins leigða í lok samningstíma, þá hefði það ekki skipt máli því engu að síðurhefði verið um leigusamning að ræða. Þessu til stuðnings megi vísa ískilgreiningu á fjármögnunarleigu í 4. gr. IAS 17 alþjóðlegareikningsskilastaðalsins, þar sem fram komi að ekki skipti máli hvorteignarréttur færist á milli samningsaðila í lokin því að í báðum tilvikum fallisamningurinn undir staðalinn og teljist þar með leigusamningur. Í 6. gr. IAS 17komi skýrt fram að skilgreiningin á leigusamningi taki einnig til samninga umleigu á eign sem feli í sér ákvæði sem gefi leigutaka kost á að öðlasteignarrétt á eigninni þegar umsamin skilyrði séu uppfyllt og að slíkirsamningar séu stundum nefndir kaupleigusamningar. Þar sem þessir samningarteljist leigusamningar, skv. reikningsskilastaðlinum, falla þeir því ekki undirþað að vera lánssamningar og þar af leiðandi eigi þessir samningar ekki undirákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Í gr. 10 a í IAS 17 reikningsskilastaðlinum séeinnig gert ráð fyrir því að eignarhaldið skv. fjármögnunarleigusamningi getifærst á milli aðila í lok samningstímans. Í gr. 10 b í staðlinum sé gert ráðfyrir því að í fjármögnunar-leigusamningum geti verið ákvæði um kaupréttleigutaka á verði sem vænta megi að sé nægilega mikið undir gangvirði, daginnsem kauprétturinn verði nýtanlegur, þannig að nokkuð víst sé við upphafsamningstímans að kauprétturinn verði nýttur. Skv. þessu sé ljóst að viðkomandireikningsskilastaðall gangi út frá því að það skipti engu máli hvorteignarréttur kunni eða kunni ekki að færast á milli aðila að lokum og hvortsamið sé um kauprétt eða ekki við lok samningstímans, viðkomandi samningur sé íöllum tilvikum leigusamningur. Undirlið 2.5 í stefnu sé að finna nokkur atriði sem stefnandi telji að sanni aðsamið hafið verið í upphafi um kauprétt stefnanda til handa við lokgrunnleigutímans. Þannig byggi á því að yfirlit stefnda og viðskiptabanka hansum stöðu samnings bendi til þess að stefnandi hafi getað keypt fasteignina viðlok grunnleigutíma gegn greiðslu lokagjalds. Hér sé um að ræða svipaðamálsástæðu og fjallað hafi verið um dómi Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011 ogekki hafi verið talin benda til þess að samið hefði verið fyrirfram um kaup ílokin. Stefndi mótmæli því sem ósönnuðu að samið hafi verið um það í upphafi aðstefndi myndi eignast fasteignina í lok grunnleigutímans gegn ákveðinnigreiðslu. Hvað varði tilvísun stefnanda til hugtaksins ,,höfuðstóll“ í þessusambandi sé það ekki að finna í þeim gögnum sem stefnandi vísi til. Hvað varðitilvísun stefnanda í fylgiskjal 4, þá sé það fylgiskjal ekki ættað úr kerfumstefnda og sé hugtakanotkun í því skjali því málinu óviðkomandi. Sama eigi viðum dómskjal nr. 8 þar sem handskrifaðar séu inn tölur. Það skjal finnst ekkihjá stefnda og ekki sé um hefðbundið skuldayfirlit að ræða, á því formi semstefndi noti. Hvað varði tilvísun stefnda í dómskjal nr. 7 sem sé tölvupóstur,þá komi þar einungis fram hvert núvirði ógreiddrar leigu hafi verið í ISK meðvirðisaukaskatti á sama hátt og þeirrar tölu sé getið í yfirtökuskjalinu ánvirðisaukaskatts. Í skjölunum frá Lýsingu hf. sé ekkert tekið fram umeignayfirfærslu heldur aðeins að framhaldsleiga hefjist við lokgrunnleigutímans, sbr. 6. gr. hins umþrætta fjármögnunarleigusamnings aðila. Ífjármögnunarleigusamningi aðila og yfirtökuskjalinu sé ekkert minnst á,,lokagjald“. Hvað varði tilgreiningu álokagjaldi á dskj. nr. 8 kunni að vera að það sem sé átt við sé að ef leigusalisamþykki síðar meir að selja leigutaka leigumuninn, með sérstökum samningi, þáyrði uppreiknuð fjárhæð miðað við tiltekna prósentu af upphaflegum leigugrunniframreiknuðum, sú fjárhæð sem komi fram á dómskjalinu að viðbættum uppreiknuðumleigugreiðslum til loka samningstímans. Í þessu felist engin skuldbinding um aðstefnandi geti krafist þess að kaupa hið leigða miðað við tiltekna prósentu afupphaflegum uppreiknuðum leigugrunni. Sá möguleiki sé háður skoðun og matistefnda á hverjum tíma. Þegar beiðnir berist til stefnda um að kaupa hlut í lokleigutíma sé það skoðað í hverju tilviki og m.a. horft á það hvort viðkomandileigutaki sé með aðra samninga í vanskilum. Sé tekin ákvörðun um sölu eftir lokgrunnleigutímans, sé um nýjan sjálfstæðan samning að ræða sem breyti ekki eðlihins upphaflega fjármögnunarleigusamnings og breyti honum þannig ekki úrfjármögnunarleigusamningi í kaupleigusamning og enn síður í lánssamning eðaígildi hans. Forsendur hjá Lýsingu hf. fyrir sölu leigumunar við loksamningstíma fjármögnunarleigusamninga, séu eins og áður hafi komið fram,ávallt þær að Lýsing hf. samþykki söluna sérstaklega. og sé sú sala fyrir utanlögskiptin sem grundvölluð séu á fjármögnunarleigusamningnum. Lýsing hf. séekki, frekar en önnur eignaleigufyrirtæki, í þeim viðskiptum, að safna að sérgömlum leigumunum sem skilað hafi verið í lok samningstíma, heldur leitist viðað selja eða losna við munina þannig að félagið hafi a.m.k. ekki kostnað af. Ímörgum tilvikum sé eðlilegast að kaupandi leigumunar sé leigutakinn sjálfur,enda þekki hann leigumuninn og hafi væntanlega not fyrir hann. Til viðbótar viðþað sem komið hafi fram um að ekkert ákvæði sé um lokagjald í samningi aðilamegi nefna að ekki sé óalgengt í viðskiptalífinu að í leigusamninga séu settákvæði um forkaupsrétt-, forleigurétt eða kauprétt. Þrátt fyrir tilveru slíkraákvæða breytist eðli leigusamnings aðila ekki úr því að vera leigusamningur,yfir í það að vera lánssamningur. Undir lið 2.5.2 á bls.9 í stefnu byggistefnandi á því að texti á greiðsluseðlum frá stefnda innihaldi tilgreiningu ánúvirði ógreiddrar leigu án vsk. og til ársins 2010 hafi lokagjald veriðtilgreint en sé það ekki lengur. Stefnandi leggi hins vegar ekki fram nein gögnþessu til stuðnings og sé þetta því algjörlega órökstutt. Stefndi vilji benda áí þessu sambandi að það sé ekkert óeðlilegt við það að tilgreina núvirðiógreiddrar leigu á grunnleigutíma á greiðsluseðlum enda séu það upplýsingar semleigutaki þurfi á að halda við gerð ársreiknings síns og megi í þessu sambandivísa til 20. gr. IAS 17 alþjóðlega reikningsskilastaðalsins um leigusamningaþar sem þetta komi fram. Hvað varði tilvísun stefnanda til þess að ágreiðsluseðlum, sem hann hafi fengið frá stefnda, hafi verið að finna tilvísuntil lokagjalds, þá sé hér um að ræða sömu málsástæðu og fjallað hafi verið um íhrd. 652/2011 og ekki verið talið benda til þess að samið hefði verið fyrirframum kaup í lokin. Stefnandi hafi eins og áður hafi komið fram, ekki lagt neingögn fram þessu til sönnunar, en hafi stefnandi fengið leigureikning með slíkritilvísun, þá mótmæli stefndi því að slík tilvísun í lokagjald á leigureikningi,styðji þá ályktun stefnanda að samið hafi verið um það að stefnandi eignaðistfasteignina í lok grunnleigutímans, gegn ákveðinni greiðslu. Það sem felist íþeim texta, sem stefnandi vísi til, sé fyrirvari um að leigutaki geti ekkifengið fasteign afhenta til eignar þrátt fyrir að hann greiði uppleigugreiðslur út grunnleigutímann, nema hann semji sérstaklega um það viðleigusala að fá að kaupa fasteignina og þá gegn ákveðnu gjaldi. Í þessu orðalagigeti með engu móti falist kaupréttur til handa leigutaka og sé þessi málsástæðastefnanda því ekki tæk. Í kafla 2.5.4 í stefnu komi stefnandi inn á það aðóljós samningsákvæði eigi að túlka stefnda í óhag sökum þess að um sé að ræðastaðlaðan samning frá honum. Engan veginn sé hægt að átta sig á því hvaðstefnandi sé að fara með þessu og hvaða ákvæði samningsins hann telji óskýr. Íþessu sambandi skuli enn og aftur vísað í hrd. 652/2011 (Smákranamál) þar semfjallað sé um fjármögnunarleigusamningsform stefnda með þeim orðum að stöðluðákvæði samningsins væru skýr. Í kafla 2.5.5 í stefnu fjalli stefnandi umársreikning stefnda. Stefnandi vísi til þess, að stefndi færi í ársreikningumsínum til eignar útlán og kröfur samkvæmt fjármögnunarleigusamningum ensamningsandlögin ekki til eignar og telji stefnandi að þetta bendi til þess aðum sé að ræða lánssamning en ekki leigusamning. Stefndi mótmæli því að bókunhans á fjármögnunarleigusamningum í ársreikningum bendi til þess að umlánssamning sé að ræða en ekki leigusamning. Stefndi færifjármögnunarleigusamninga í reikningsskilum sínum í samræmi við IAS 17 –alþjóðlega reikningsskilastaðalinn um leigusamninga. Í gr. 36-37 í staðlinumkomi fram að í tilviki fjármögnunarleigusamninga, skuli leigusalar færa eignir,sem þeir hafi í útleigu samkvæmt fjármögnunarleigu, í efnahagsreikning sinn ogtilgreina þær sem kröfur með fjárhæð sem sé jafnvirði hreinnar fjárfestingar íleigusamningnum. Í 37. gr. staðalsins komi fram að ástæðan fyrir þessu sé sú aðsamkvæmt fjármögnunarleigu afsali leigusali sér að verulegu leyti allri áhættuog ávinningi sem fylgi lagalegu eignarhaldi og þess vegna fari leigusali meðleigukröfuna eins og endurgreiðslu á höfuðstól og fjármagnstekjur sem hann fáisem endurgreiðslu og ávinning fyrir fjárfestingu sína og þjónustu. Ífyrirliggjandi álitsgerð PWC komi fram að stefndi færi viðkomandifjármögnunarleigusamning rétt í bókum sínum. Í tengslum við Smákranamálið hafistefndi fengið álit frá KPMG um það hvernig haga ætti framsetningu eigna og teknaaf fjármögnunarleigusamningum í efnahagsreikningi og rekstrarreikningileigusala samkvæmt reglum alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Niðurstaðaminnisblaðsins sé sú að rétt sé að færa fjármögnunarleigusamninga á þann háttsem Lýsing hf. geri í ársreikningum sínum og að það sé í samræmi við IAS 17 –Alþjóðlegan staðal um leigusamninga. Í kafla 2.5.6. í stefnu vísi stefnandi tilþess að þegar hann hafi yfirtekið samninginn hafi hann greitt aukalega tilfyrri leigutaka til að fá að yfirtaka samninginn og því hafi stefndi ekkifjármagnað eignina að öllu leyti. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnandasem rangri. Stefndi hafi keypt fasteignina og greitt allt kaupverð hennar áárinu 2004 og þá orðið óskilyrtur eigandi hennar skv. afsali. Það að stefnandi hafikosið að greiða fyrri leigutaka fjármuni á árinu 2005 samfara því að hann hafiyfirtekið fjármögnunarleigusamninginn sé stefnda algjörlega óviðkomandi, endahafi stefndi ekki á nokkurn hátt verið aðili að þeim samningi sem fyrri ogsíðari leigutaki hafi gert sín á milli á árinu 2005. Í kafla 3. á bls. 10 ístefnunni haldi stefnandi því fram að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamninguraðila sé í íslenskum krónum og innihaldi ólögmæta gengistryggingu. Stefndibyggi á því að honum hafi verið heimilt að gengistryggja samninginn vegna þessað um sé að ræða leigusamning en leigusamningar falli ekki undir ákvæði VI.kafla vaxtalaga nr. 38/2001 þar sem gengistrygging lánssamninga sé bönnuð.Lagaákvæði um verðtryggingu fjárskuldbindinga hafi í dómum ekki verið talin nátil gagnkvæmra samninga eins og t.d. leigusamninga og verksamninga. Í þessusambandi megi nefna dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 98/1978 (1980:1291) ogáður nefndan dóm í máli nr. 652/2011 (Smákranar). Hvað varði tilvísun stefnandaí 14. gr. samningsins þá sé hún óskiljanleg og í engu samræmi við þann textasem sé að finna í 14. gr. fjármögnunarleigusamningsins. Stefndi telji að viðtúlkun á því hvort að um leigusamning eða lánssamning sé að ræða verði að takamið af forsendum samningsaðila við samningsgerðina. Stefndi byggi á því að viðgerð fjármögnunar-leigusamningsins og yfirtöku hans hafi báðum aðilum verið þaðljóst að gengisáhrif hafi fylgt því að hafa samninginn gengistryggðan og hafiupphaflegur leigutaki tekið mið af því þegar hann hafi valið að geragengistryggðan fjármögnunarleigusamning. Stefndi bendi á í þessu sambandi að ífyrirliggjandi rökstuddu áliti eftirlitsstofnunar EFTA frá 22. maí 2013 sésérstaklega komið inn á það að hin íslenska löggjöf um bann við gengistryggingusamrýmist ekki meðalhófsreglu og þetta sjónarmið eigi alveg sérstaklega við umlögpersónur þar sem sá hópur hafi nauðsynleg efni og aðstöðu til að meta áhættuá fullnægjandi hátt, þegar hugað sé að gengistryggðum lánssamningi. Það hafiverið forsenda af hálfu stefnda að þar sem um gengistryggðan leigusamning væriað ræða, skyldu endurgreiðslur bundnar gengi á hinum erlendu myntum semupphaflegur leigutaki hafi valið og að við ákvörðun leigugreiðslna skyldi takamið af LIBOR vöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátt vera þessiforsenda ljós. Um hafi verið að ræða verulega forsendu sem verið hafiákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir því að ganga til samningsgerðarinnar.Gengisviðmiðunin hafi haft úrslitaáhrif á samning aðila um vaxtaviðmiðun.Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærri vaxtaviðmiðun hafi ávallt veriðhjá stefnda á þeim samningum sem ekki séu með gengisviðmið. Hvað forsendurvarði sé í öðru lagi á því byggt að stefnandi hafi þekkt forsenduna hvað varðigengistrygginguna og vitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrirvaxtaviðmiði samningsins. Verði að telja að góður og gegn leigutaki hafifyllilega gert sér grein fyrir því að gengistryggingfjármögnunarleigusamningsins væriforsenda þeirrar vaxtaviðmiðunar sem í boðihafi verið. Hvað forsendur varði sé í þriðja lagi byggt á því að það sésanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón af skiptingu áhættu að gengistrygging séreiknuð á fjármögnunar-leigusamning aðila. Önnur niðurstaða leiði til þess aðgæðum verði mjög misskipt á milli aðila samningssambandsins. Eins og fram hafikomið hafi gengistryggingin verið forsenda þess að hægt væri að hafa jafn lágavaxtaviðmiðun og raun hafi orðið á og verði niðurstaðan sú að bannað verði aðreikna gengistryggingu á samninginn fái stefnandi leigukjör, sem engum öðrumhafi boðist, á kostnað stefnda. Þá yrði um óeðlilega auðgun stefnanda að ræðasem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum. Þegar framangreindar forsendur séuhafðar í huga, og með því að beita sanngirnis-mælikvarða við túlkun á samningiaðila, telji stefndi rétt að miða við að fjármögnunarleigusamningur aðila séleigusamningur, sem sanngjarnt sé og eðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðunþeirri sem aðilar hafi samið um. Verði ekki fallist á það að hinn umþrættifjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur og talið að um lánssamning sé aðræða byggi stefndi á því að samningurinn sé ekki íslenskur lánssamningur meðólögmætum gengistryggingarákvæðum, sem fari gegn ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001,heldur sé um lögmætan samning í erlendum myntum að ræða, en lán í erlendri myntfalla ekki undir bannreglur VI kafla vaxtalaganna og því byggi stefndi á því aðgengisviðmiðun fjármögnunarleigusamningsins sé lögmæt. Bent skuli á að í 3. gr. fjármögnunarleigusamningsins séleigugrunnur tilgreindur nákvæmlega í erlendum fjárhæðum og tilgreiningerlendra mynta í fjárhæðum komi einnig fram á leigureikningum og yfirlitum semstefndi hafi sent stefnanda. Skýrt sé tekið fram í dómum Hæstaréttar nr. 520/2011, nr. 551/2011og nr. 552/2011 að skv. forsendum dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 fariskuldbinding í erlendum gjaldmiðli ekki gegn nefndum ákvæðum laga nr. 38/2001. Stefndibyggi á meginreglu laga um að gerða samninga eigi að efna að fullu skv. efnisínu. Vísað sé til 37. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994 um samningsfrelsi í leigusamningum. Vísað sétil 3. tl. 1. mgr. 3. gr. l. nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 1. mgr. 20.gr. sömu laga varðandi skilgreiningu á eignaleigu og þess að fjármögnunarleigafeli ekki í sér útlánastarfsemi. Einnig sé vísað til viðauka I við BankatilskipunEvrópusambandsins nr. 2006/48/EC (Directive 2006/48/EC of the EuropeanParliament and of the Council of 14 June 2006 relating to the taking up andpursuit of the business of credit institution). Vísað sé til 2. - 3. gr. og 1.,3. og 40. gr. viðauka I við lög nr. 2/1993 varðandi það að við túlkun á 13. og14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 verði að horfa til EES réttar. Vísað sé til 88. gr. laga nr. 3/2006 umársreikninga. Einnig sé vísað til 12. tl. 2. gr. og 127. gr. laga nr.3/2006 um ársreikninga og reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (EB) nr.1606/2002 um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla og að þeir skuli hafalagagildi hér á landi. Vísað sé til reglugerðar 1133/2007 um gildistökureglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla.Einnig sé vísað til 3. og 7. gr. EES samningsins, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993.Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr.91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Ágreiningur aðila lýtur að þvíhvort fjármögnunarleigusamningur þeirra um fasteign og fylgifé, nr. 3045 (áðurnr. 1155337-115340), sé lánssamningur í merkingu VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sem óheimilt hafi verið að binda gengi erlendra gjaldmiðla eðaleigusamningur sem undanþeginn sé framangreindu banni.Samningur sá sem hér um ræðir er í 15 tölusettumákvæðum. Skiptist hann í sértækaskilmála í tölusettum ákvæðum 1-3, sem gert er ráð fyrir að séu nánar fyllt útvið gerð samningsins, og hins vegar almenn stöðluð ákvæði í greinum 4-15.Lokaákvæði samningsins skiptist í bókstafsliði A. – P. Samningurinn berfyrirsögnina Fjármögnunarleigusamningur um fasteign og fylgifé. Formið semsamningurinn er ritaður á stafar frá stefnda.Í 3. gr. samningsins eru ákvæði um„grunnleigugreiðslur“ þ. m. t. svonefndan leigugrunn. Er hann tilgreindur ííslenskum krónum en í ákveðnum hlutföllum tengdur gengi evru, Bandaríkjadals,japanskra jena og svissneskra franka. Frá 9. september 2009 var tenging viðsvissneska franka felld niður en vægi evru aukið að sama skapi. Samkvæmt 4. gr.samningsins tók umsamin leigufjárhæð og aðrar umsamdar greiðslur og gjöld skv.samningum, að undanskildu stofngjaldi og vöxtum af útborguðu fé skv. 3. gr.,breytingum í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum ísamræmi við skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands. Afhálfu stefnanda er eins og áður er rakið á því byggt að framangreindursamningur aðila sé samkvæmt efni sínu lánssamningur í skilningi VI. kafla laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafi gengistryggingarákvæði hansverið ólögmæt, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Þessu til stuðnings hefur stefnandim.a. teflt fram eftirgreindum málsástæðum:.Leiguverð hafi verið ákvarðað út fráfjármögnunarkostnaði stefnda en ekki verðmæti samningsandlagsins og falið i sérendurgreiðslu á láni en ekki leigugreiðslur.2.Greiðslur samkvæmt samningnum beri vexti.3.Greiðsluskylda stefnanda hafi ekki verið tengdafnotum af hinu leigða.4.Við riftun hafi stefndi getað krafið stefnandaum fullar greiðslur til loka samningstíma.5.Á samningstímanum sé eignamyndun hjástefnanda, sbr. 3. mgr. 12. gr. samnings aðila.6.Stefndi hafi ekki fært leiguandlagið tileignar í ársreikningum sínum.7.Umsamið hafi verið að stefnandi myndi, gegngreiðslu tiltekins lokagjalds, eignisthið „leigða“ við lok umsamins grunnleigutíma.Af hálfu stefnda er öllum framangreindum málsástæðumstefnanda hafnað og á því byggt að umræddur samningur sé samkvæmt formi sínu ogefni leigusamningur og ákvæði hans um gengistryggingu umsamins leigugjaldsbrjóti því ekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu.Við mat á því hvort samningur sá sem um er deilt ímáli þessu sé leigusamningur eða lánssamningur er að mati dómsins rétt að lítatil eftirfarandi.Heiti samningsins, sbr. „Fjármögnunarleigusamningurum fasteign og fylgifé“, bendir til þess að um leigusamning sé að ræða frekaren lánssamning og er öll orðnotkun í ákvæðum hans í samræmi við það. Þannig erstefnandi í samningnum nefndur „leigutaki“ og stefndi „leigusali“. Þá er ísamningnum talað um hið leigða, leigugrunn, grunnleigutíma og framhaldsleigu.Sama á við um orðlag í samkomulagi aðila um yfirtöku á samningnum, 25. apríl2004, en í því eru hugtökin leigutaki og leigusali notuð um aðila auk þess semtalað er um leigu, leigugreiðslur og leigumun.Þá er ljóst að samningurinn ber skv. efni sínu ýmismegineinkenni fjármögnunarleigusamninga eins og það hugtak hefur veriðskilgreint í lögum hér á landi, sbr. athugasemdir í frumvarpi til fyrstulaganna hér á landi um eignarleigu nr. 19/1989, sbr. nú 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. áður 1. mgr. 9. gr. laga nr.123/1993 um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði. Ekki verðurséð að með lögum nr. 161/2002 hafi verið stefnt að breytingum á þeimgrunnskilgreiningum sem fram komu í lögum nr. 19/1989 og athugasemdum meðfrumvarpi til laganna hvað varðar m.a. eðli og sérkenni fjármögnunarleigu. Eruþær grunnskilgreiningar í samræmi viðviðteknar skýringar og skilgreiningar á þessari samningstegund líkt og rakiðvar í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. september 2013 í máli Suðurverks hf.gegn Lýsingu hf., sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. mars 2014 í máli nr. 638/2013.Er þá einkum vísað til ákvæða um að leigutaki velji hið leigða og semji umkaupverð þess við seljanda, að samningurinn sé óuppsegjanlegur á umsömdumgrunnleigutíma, að leigusali endurheimti kaupverð hins leigða ásamt vöxtum,þóknun og kostnaði á grunnleigutímanum, að leigutaka gefist kostur áótímabundinni framhaldsleigu í lok grunnleigutíma, gegn verulega lækkaðrileigu, að eignarréttur haldist hjá leigusala meðan á leigu stendur, aðleigutaki beri áhættu af hinu leigða meðan á leigu stendur og komi til riftunará leigusamningi greiði leigutaki leigusala alla gjaldfallna- og ógjaldfallnaleigu að frádregnu verðmæti hins leigða. Sú málsástæða stefnanda að leigutakigeti öðlast rétt til endurgreiðslu í framhaldi af lokauppgjöri samnings, sbr.3. mgr. 12. gr., raskar ekki þeim megineinkennum sem að framan eru rakin ogtalin eru benda ótvírætt til þess að um fjármögnunarleigusamning sé að ræða enekki lánssamning.Í dómum Hæstaréttar frá 24. maí 2012, í máli nr.652/2011, 13. mars 2014, í máli nr. 638/2013, og frá 3. apríl 2014, í máli nr.717/2013, komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að samningar aðila væruleigusamningar en ekki samningar um lán. Verður að telja efni samningsins íþessu máli í meginatriðum vera það sama og þeirra sem um var deilt ífyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Hafa dómarnir því ótvírætt fordæmisgildi viðúrlausn máls þessa enda skiptir ekki máli í þessu sambandi hvort leiguandlag erfasteign eða lausafé. Hér að framan hafa undir töluliðum 1 - 7 verið taldarupp þær málsástæður sem stefnandi byggir einkum á því til stuðnings aðsamningur aðila sé að efni til lánssamningur en ekki leigusamningur. Flestarþessara málsástæðna voru hafðar uppi í áður tilvitnuðum Hæstaréttarmálum nr.638/2013 og nr. 717/2013, sbr. einnig dóm réttarins frá 13. október 2014 í málinr. 648/2014. Hefur rétturinn því þegar tekið afstöðu til þeirra málsástæðnastefnanda sem lúta að því að svonefndur leigugrunnur hafi verið ákvarðaður útfrá fjármögnunarkostnaði stefnda og greiðslur stefnanda því falið í sérendurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól, að stefnda hafi verið heimilt aðendurreikna gengistryggðar leigugreiðslur samkvæmt breytingum á Libor vöxtumþeirra erlendu gjaldmiðla sem í samningnum greinir, að ekkert samhengi hafiverið milli greiðslna stefnanda og afnota hans af viðkomandi samningsandlagi,að öll áhætta af samningsandlaginu hafi verið lögð á herðar leigutaka og kæmitil riftunar gæti stefndi krafið stefnanda um allar ógjaldfallnarleigugreiðslur allt til loka samningsins. Hafnaði Hæstiréttur því að fyrrgreindar málsástæður hefðu úrslitaáhrif umþað hvort samningar aðila teldust lánssamningar. Þá hefur þeirri málsástæðustefnanda að skilgreina beri samning aðila sem lánssamning þar sem stefndi hafiekki fært leiguandlagið til eignar í ársreikningum sínum heldur eingöngukröfuréttindin sem í samningnum hafi falist, ítrekað verið hafnað í dómumHæstaréttar enda er sú uppgjörsregla að færa hið leigða til eignar í reikningileigutaka en ekki í ársreikningi leigusala, í þessu tilviki stefnda, í samræmivið viðurkennd megineinkenni fjármögnunarleigu og góða reikningsskilavenju,sbr. t.d. áður tilvitnaða dóma Hæstaréttar í málum nr. 638/2013 og nr.717/2013. Um þýðingu mögulegrar eignamyndunar skv. 3. mgr. 12. gr. samningsaðila hefur þegar verið fjallað í tengslum við lýsingu á eðli og megineinkennumfjármögnunarleigusamninga. Með vísan til alls framangreinds verður því einnighafnað hér að tilgreindar málsástæður stefnanda leiði per se til þess að skýraberi samning þann sem um er deilt í máli þessu sem lánssamning en ekki leigusamning.Auk þeirra málsástæðna sem að framan eru raktar ogafstaða hefur verið tekin til teflir stefnandi fram þeirri málsástæðu aðþrátt fyrir ákvæði 2. og 6. gr. samningsaðila þess efnis að í lok umsamins grunnleigutíma taki við ótímabundin framhaldsleigahafi verið um það samið í tengslum við yfirtöku stefnanda á samningnum að hanneignaðist fasteignina, sem samningurinn nær til, gegn fyrirfram ákveðinnigreiðslu við lok grunnleigutímans. Þegar af þeirri ástæðu sé samningur aðilalánssamningur en ekki leigusamningur. Til stuðnings þessari málsástæðu vísarstefnandi til skuldayfirlita sem hann hafi fengið í hendur frá stefnda ogviðskiptabanka hans, í aðdraganda samningsgerðar aðila, áður en stefnandi hafiyfirtekið samninginn, en í þeim sé m. a. tilgreindur höfuðstóll og eftirstöðvarsamningsins. Þá sé þar sérstaklega tilgreindur liðurinn „lokagjald“. Óumdeilthljóti að vera að þessi gögn hafi verið skýrð þannig af öllum, sem máliðvarðaði, að gegn uppgreiðslu samningsins og greiðslu lokagjaldsins myndistefndi afsala fasteigninni til stefnanda. Hafi þessi háttur verið viðhafður íviðskiptum stefnda um langt árabil og alþekkt venja í hliðstæðum viðskiptum.Hafi því ávallt verið gengið út frá því að stefnandi eignaðist fasteignina viðlok samningstíma eða eftir atvikum fyrr, ef aðilar semdu um að ljúka uppgjörifyrr, enda sé áskilnaðurinn um lokagreiðslu ekkert annað en loforð um að afsalaeigninni, þegar greiðslan berist. Stefnandi hafi allt frá byrjun móttekiðgreiðsluseðla frá stefnda, þar sem skilmerkilega hafi verið tilgreint hvaðætlast hafi verið til að hann greiddi. Jafnframt hafi eftirstöðvar lengst afverið tilgreindar þannig: „Núvirði ógreiddrar leigu án vsk/lokagjalds eftirgreiðslu ...“ Stefnandi telji að þessi athugasemd á greiðslu-seðlum stefndahafi verið í fullu samræmi við það sem hann haldi fram um skilmálana sem samiðhafi verið um í upphafi, bæði þegar Grandavör ehf. hafi samið við stefnda ogþegar stefnandi hafi yfirtekið samninginn milli stefnda og Grandavarar ehf.Eftir að dómar hafi gengið stefnda í óhag á árinu 2010 hafi sú breyting hinsvegar orðið á tilgreiningu eftirstöðva leigugjalds á greiðsluseðlum að orðið„lokagjald“ hafi verið tekið út og textinn orðið eftirfarandi: „Núvirðiógreiddrar leigu án vsk eftir greiðslu ...“. Stefnandi telji að þetta sé tilmarks um að stefndi hafi viljað freista þess að afneita þýðingu áskilnaðarinsum lokagjald eða þýðingu þess fyrir samning aðila.Af hálfu stefnda er, hvað framangreinda málsástæðustefnanda varðar, á því byggt að ósannað sé með öllu að samið hafi verið um aðstefnandi myndi eignast hið leigða gegn ákveðinni greiðslu við lokgrunnleigutímans og liggi því ekki annað fyrir en að á því tímamarki stofnistótímabundinn leigumáli gegn verulega lægra gjaldi í samræmi við 2. og 6. gr.samnings aðila. Sé því ljóst að stefnandi verði ekki eigandi hinnar útleigðufasteignar án þess að til frekari samninga komi á milli aðila en ef til þesskæmi yrði um sjálfstæðan samning að ræða. Því sé sérstaklega mótmælt í þessusambandi að möguleg tilgreining á núvirði ógreiddrar leigu á greiðsluseðlumstefnda og tilvísun til lokagjalds hafi falið í sér loforð um söluleiguandlagsins skv. samningi aðila.Meðal þeirra sem gáfu skýrslu við aðalmeðferðmálsins voru Ólafur Helgi Ólafsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, ArnarSnær Kárason, forstöðumaður fyrirtækjasviðs stefnda og Pétur Bjarni Magnússon,fyrrverandi yfirlögfræðingur stefnda. Svöruðu þeir allir m.a. spurningum ummeintan kauprétt stefnanda skv. fjármögnunarleigusamningi aðila.ÓlafurHelgi Ólafsson svaraði því aðspurður að um slíkan kauprétthefði ekki verið samið í tilviki stefnanda og svonefnt lokagjald hefði ekkiverið hluti af samkomulagi aðila við yfirtöku stefnanda á samningi stefnda ogGrandavarar ehf. í apríl 2005. Í tilviki fjármögnunarleigu væri ekki í upphafisamið um rétt leigutaka til að kaupa hið leigða. Hins vegar væri samið umlokagjald, ef leigutökum væri síðar heimilað að kaupa leigumuni og væri hefðfyrir því að leigugjaldið næmi 3% af leigugrunni en fjárhæð þess hefði þó veriðumsemjanleg. Aðspurður svaraði hann því til að Lýsing h.f. hefði haft það íhendi sér hvort leigutakar fengju að kaupa leigumuni en um kaupskyldu hefðiekki verið að ræða og að allar breytingar á fjármögnunarleigusamningum stefndahefðu verið gerðar með skriflegum viðaukum. PéturBjarni Magnússon svaraði því aðspurður að hann minntist þessekki að hafa tekið þátt í samningsgerðinni við stefnanda en almennt hafileigutökum, ef þeir hafi óskað þess og Lýsing h.f. samþykkt, gefist kostur á aðkaupa leigumuni í lok grunnleigutíma fjármögnunarleigusamninga gegn greiðslulokagjalds. Hins vegar hafi ekki verið um kauprétt leigutaka að ræða. Aðspurðurkvaðst hann hafa haft yfirumsjón með skjalagerð stefnda, meðan hann gegndistarfi yfirlögfræðings hjá félaginu, frá 1990 til 2010. Aðspurður svaraði hannþví til að allar breytingar á fjármögnunar-leigusamningum Lýsingar hf. hafiverið gerðar skriflega og það alfarið verið í höndum félagsins hvort leigutökumværi gefinn kostur á að kaupa leigumuni í lok leigutíma. ArnarSnær Kárason svaraði því aðspurður að allar breytingar, semgerðar hafi verið á fjármögnunarleigusamningum stefnda, hafi verið gerðar meðskriflegum viðaukum. Þá hefði Lýsing h.f. ávallt haft það í hendi sér hvort húnhafi boðið leigutaka að kaupa hið leigða eða ekki en hvorki verið um kaupskyldueða kauprétt að ræða.EyjólfurPálsson, framkvæmdastjóri og aðaleigandi stefnanda, gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Aðspurður svaraði hann því til að út frá því hafi veriðgengið af hálfu stefnanda að hann yrði eigandi leiguandlagsins í lok umsaminsgrunnleigutíma gegn greiðslu umsamins lokagjalds en fjárhæð þess hafi komiðfram í tölulegum upplýsingum sem lögmanni hans, Gesti Jónssyni hrl., hafiborist, 27. apríl 2005, frá yfirlögfræðingi stefnda. Þær upplýsingar hafiborist í framhaldi af beiðni lögmannsins um útreikning á uppgreiðsluverðisamningsins milli Grandavarar ehf. og stefnda, miðað við 1. apríl 2005. Eins og áður er rakið segir í 2. og 6. gr.fjármögnunarleigusamnings aðila að ótímabundin framhaldsleiga hefjist frá lokumumsamins grunnleigutíma. Ákvæðin eru að þessu leyti skýr og án fyrirvara ogverður ekki af þeim ráðið að eignarréttur yfir hinu leigða flytjist tilleigutaka við lok umsamins grunnleigutíma eða fyrr gegn greiðslu lokagjalds. Ísamkomulagi aðila frá 25. apríl 2005, sem fól í sér yfirtöku stefnanda áréttindum og skyldum fyrri leigutaka, segir, að fjármögnunar-leigusamningurinnsé óbreyttur að öðru leyti en varði breytingu á leigutaka og samningsnúmeri. Þásegir í yfirtökusamkomulaginu að nýr leigutaki hafi kynnt sér vel og vandlegaalla skilmála upphaflega samningsins og hafi móttekið afrit hans. Ekki verður fallist á það með stefnanda, gegn andmælumstefnda, að tilvísun til lokagjalds í greiðslutilkynningum stefnda verði skýrðsvo að hún hafi veitt stefnanda fyrirvaralausan rétt til að kaupa hið leigða ílok grunnleigutíma lík og um kaupleigusamning væri að ræða. Þá verður ekki,gegn eindregnum andmælum stefnda, taliðsannað, að handskrifað yfirlit sem stefnandi vísar til og liggur fyrir ádómskjali nr. 8 eða yfirlit sem liggur fyrir á dómskjali nr. 4 og bæðitilgreina lokagjald, stafi frá stefnda, viðskiptabanka hans eða öðrum aðila á hansvegum. Verður því ekki gegn eindregnum andmælum stefnda, fallist á að stefnandihafi átt fyrirvaralausan rétt til að kaupa hið leigða í lok grunnleigutíma eðameðan á grunnleigutíma stóð, án þess að til kæmi sérstakt samþykki stefnda. Þvísíður verður talið að stefnandi hafi sýnt fram á skyldu sína til að kaupa hiðleigða. Framburður vitnanna Ólafs Helga Ólafssonar, Bjarna Péturs Magnússonarog Arnars Snæs Kárasonar, fyrir dómi, styður þessa niðurstöðu en í skýrslumþeirra kom fram, eins og áður er rakið, að samþykki stefnda hefði ávallt veriðforsenda þess að leigutaki fengi að kaupa hið leigða samkvæmtfjármögnunarleigusamningum félagsins. Með vísan til alls framangreinds verður fallist á þaðmeð stefnda að fjármögnunarleigusamningur aðila um fasteign og fylgifé brjótiekki í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ogþví hafi aðilum máls þessa verið heimilt að semja um að greiðslur samkvæmtsamningnum tækju mið af breytingum á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla semtilgreindir eru í samningnum. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfumstefnanda í máli þessu.Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísantil 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandagert að greiða stefnda málskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.350.000krónur.Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dómþennan.Dómsorð:Stefndi, Lýsing hf., er sýknuð af kröfum stefnanda,Hús fyrir Epal ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 1.350.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 72/2005
Eignaupptaka Fordæmi Sératkvæði
Gerð var krafa um að X og Y sættu upptöku á fjármunum er svöruðu til ávinnings þeirra af fíkniefnabrotum. Með vísan til dóms Hæstaréttar 20. nóvember 2003 í máli nr. 333/2003 var talið að telja yrði það skilyrði fyrir upptöku á jafnvirði ávinnings af broti að sýnt væri fram á að fjármunir til upptöku væru fyrir hendi. Varð því ekki hjá því komist að sýkna ákærðu af kröfum um upptöku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. febrúar 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um eignaupptöku. Ákærði X krefst aðallega sýknu að kröfum um eignaupptöku, en til vara að þær verði lækkaðar. Ákærði Y krefst sýknu af kröfum um eignaupptöku. Í málinu krefst ákæruvaldið þess að ákærðu sæti upptöku á fjármunum er svari til ávinnings þeirra af þeim brotum, sem tíunduð eru í ákæru, að því marki sem þær kröfur voru teknar til greina í héraðsdómi, ákærði X á 2.800.000 krónum og ákærði Y á 1.100.000 krónum. Að virtum dómi Hæstaréttar 20. nóvember 2003 í máli nr. 333/2003 verður að telja það skilyrði fyrir upptöku á jafnvirði ávinnings af broti að sýnt sé fram á að fjármunir til upptöku séu fyrir hendi. Verður því ekki hjá því komist að sýkna ákærðu af kröfum ákæruvalds um upptöku. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, X og Y, eru sýknir af kröfum ákæruvalds um upptöku í máli þessu. Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti, Jóhannesar A. Sævarssonar hæstaréttarlögmanns og Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, hvors um sig 200.000 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála niðurstöðu meirihlutans með þeim forsendum sem hér skal greina: Telja verður það vera skilyrði fyrir upptöku á jafnvirði ávinnings af broti, að sýnt sé fram á að fjármunir sem eiga rót að rekja til slíks ávinnings séu fyrir hendi. Þessu skilyrði er ekki fullnægt í málinu og verða ákærðu því sýknaðir af kröfum ákæruvalds um upptöku. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2004, Mál þetta var höfðað með ákæru Ríkissaksóknara dagsettri 7. september 2004 á hendur X, A, Y, og B, „fyrir fíkniefnabrot á tímabilinu júní 2003 til janúar 2004 er ákærði [X] flutti til landsins frá Danmörku í þremur skipaferðum samtals um 15 kg af kannabis í ágóða- og dreifingarskyni, sumpart í félagi við ákærða [A], sumpart í félagi við ákærða [B], sumpart með liðsinni ákærðu [A] og [Y] en ákærðu [A] og [Y] tóku síðan við nokkru af hinum innfluttu fíkniefnum og geymdu eða seldu allt eins og hér greinir: 1. Innflutningur á kannabis í júní 2003. Ákærði [X] er sakaður um innflutninginn í ágóða- og dreifingarskyni, en ákærðu [A] og [Y] um vörslu og dreifingu fíkniefna: Ákærði [X] keypti kannabis ytra, faldi um 2 kg í varadekki bifreiðar sinnar, [...], og flutti hingað með Norrænu sem kom til landsins [...] júní 2003. Fíkniefnin afhenti hann ákærða [A] á þáverandi heimili hans að [...], og hafði hann efnin þar í vörslum sínum og seldi a.m.k. 0,5 kg til ónafngreindra manna en afhenti ákærða [Y] a.m.k. 1,2 kg í söluskyni. Ákærði [Y] seldi þann hluta efnanna til ónafngreindra manna. 2. Innflutningur á kannabis í september 2003. Ákærðu [X] og [A] eru sakaðir um innflutninginn í félagi og í ágóða- og dreifingarskyni en ákærðu [A] og [Y] um vörslu og dreifingu fíkniefna: Ákærði [X] keypti kannabis ytra og kom um 5 kg fyrir í fjórum hjólbörðum sem hann sendi á nafn ákærða [A] með Dettifossi, sem kom til landsins [...] september 2003. Tók ákærði [A] við fíkniefnunum í afgreiðslu Eimskips við Sundahöfn í Reykjavík 12. sama mánaðar og fór með þau í [...], þar sem allir ákærðu áttu heima á þeim tíma. Ákærði [Y] seldi um 3,5 kg af þessum fíkniefnum til ónafngreindra manna en ákærði [A] um 1 kg. 3. Innflutningur á kannabis í desember 2003. Ákærðu [X] og [B] eru sakaðir um innflutninginn í félagi og í ágóða- og dreifingarskyni og ákærðu [A] og [Y] um að liðsinna þeim við innflutning fíkniefnanna og um tilraun til sölu og dreifingar fíkniefna. Ákærði [X] keypti kannabis ytra og kom 7.935 g fyrir í fjórum hjólbörðum sem hann sendi ákærða [B] með Goðafossi, sem kom til landsins [...] desember. Tók ákærði [B] við efnunum í afgreiðslu Eimskips við Sundahöfn í Reykjavík [...] janúar 2004. Ákærðu [A] og [Y], sem höfðu gert samkomulag við ákærða [X] um sölu á fíkniefnunum, skiptu eða létu skipta a.m.k. tveimur milljónum íslenskra króna í danskar krónur í ýmsum bankastofnunum og afhentu ákærða [X], vitandi að peningana átti að nota til kaupa á fikniefnum. Lögreglan lagði hald á fíkniefnin skömmu eftir að ákærði [B] tók við þeim. [Við aðalmeðferð breytti sækjandi texta ákæru þannig að felld yrði niður setning um að ákærði [B] hefði tekið við fíkniefnunum.] Háttsemi ákærðu [X], [A] og [Y] telst varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974, sbr. lög nr. 32/2001, sbr. 20. og 22. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar háttsemi ákærðu [A] og [Y] í ákærulið 3. Háttsemi ákærða [B] telst varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Dómkröfur: a) Að ákærðu verði dæmdir til refsingar. b) Að 7.935 g af kannabis, sbr. lið 3, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, sbr. reglugerð nr. 848/2002, sem og 1,69 g af tóbaksblönduðu kannabis sem ákærði [Y] var með í vörslum sínum er hann var handtekinn 6. janúar 2004. c) Að ákærðu [X] og [Y] verði með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 10/1997 og 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997, gert að sæta upptöku á fjármunum sem svara til ávinnings þeirra af ofangreindum brotum. Ákærða [X] á kr. 2.845.000 og ákærða [Y] á kr. 1.700.000.” Ákærði X hefur játað sök. Hann mótmælti upptökukröfu skv. c lið sem of hárri. Krafist var vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún yrði skilorðsbundin, a.m.k. að hluta. Þá krafðist verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna. Ákærði A hefur játað sök. Krafist var vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún yrði skilorðsbundin, a.m.k. að hluta. Þá krafðist verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna. Ákærði Y hefur játað sök en tók fram að því er varðar 2. ákærulið hann hefði selt 3,2 kg af umræddum fíkniefnum en ekki 3,5 kg eins og honum er gefið að sök í ákærunni. Þá neitaði ákærði við aðalmeðferð málsins að hafa skipt íslenskum krónum í danskar krónur eins og honum er gefið að sök í 3. ákærulið. Ákærði Y mótmælti upptökukröfu í c lið sem of hárri. Þá krafðist verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna. Ákærði B hefur neitað sök. Krafðist hann aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún yrði skilorðsbundin. Þá krafðist verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna. Verður framburður ákærðu og vitna sem og málavaxtalýsing rakin eftir því sem þurfa þykir samkvæmt ofangreindum ákæruliðum. 1. ákæruliður. Ákærðu X, A og Y hafa játað sök. Með vísan til játningar ákærðu sem er í samræmi við önnur gögn málsins þykir sannað að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í þessum lið ákærunnar og eru brot þeirra þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Eru þeir því sakfelldir fyrir brot sín eins og krafist er. 2. ákæruliður. Ákærðu X, A og Y hafa játað sök en ákærði Y kveðst hafa selt um 3,2 kg af umræddum fíkniefnum en ekki 3,5 kg eins og í ákæru greinir. Við aðalmeðferð málsins féllst ákæruvaldið á að miða bæri við framburð Y að þessu leyti og þar sem ekkert annað er fram komið í framburðum meðákærðu eða öðrum gögnum málsins verður lagt til grundvallar að ákærði Y hafi selt 3,2 kg af umræddum fíkniefnum. Verður ákærði Y því sakfelldur fyrir að hafa selt 3,2 kg af kannabis og þeir ákærðu X og A sakfelldir fyrir brot þau sem þeim eru gefin að sök í þessum ákærulið. Eru brot þeirra rétt færð til refsiákvæða í ákæru. 3. ákæruliður. Upphaf rannsóknar máls þessa er að föstudaginn 19. desember 2003 ákváðu tollverðir að skoða sendingu með sendingarnúmerið [...] en sendingin var geymd í Vöruhótelinu ehf. Um var að ræða 4 bíldekk á felgum. Skráður eigandi var ákærði B en sendandi C í Danmörku. Við gegnumlýsingu á dekkjunum kom í ljós að inni í hverju dekki voru tvær pakkningar sem reyndust innihalda kannabisefni og reyndist heildarmagn þeirra 7.935,02 g. Þegar pakkningarnar höfðu verið teknar úr dekkjunum var þeim pakkað aftur saman og settar í uprunalegar umbúðir. Var vörusendingunni aftur komið fyrir á vöruhóteli Eimskips í Sundahöfn í þeim tilgangi að upplýsa hver myndi leysa hana út. Þann [...] janúar leysti B út vörusendinguna og var hann þá handtekinn. X hefur játað sök samkvæmt þessum lið ákærunnar. Um aðdraganda málsins kvaðst ákærði hafa fengið hugmyndina að fíkniefnainnflutningi í hjólbörðum sumarið 2003 þegar hann vann á dekkjaverkstæði. Til þess að fjármagna fíkniefnakaupin hefði hann fengið lán í Sparisjóði vélstjóra að fjárhæð 600-650.000 krónur og einnig fengið greiðslukort með 150.000 króna erlendri heimild. Hefði hann síðan farið á bifreið sinni með ferjunni Norrænu og haft meðferðis um 800.000 krónur. Ákærði kvaðst hafa keypt 2 kíló af kannabisefnum í Danmörku og borgað um 25.000 danskar krónur fyrir hvort kíló. Fíkniefnin hefði hann sett í hjólbarða bifreiðar sinnar og farið aftur heim með Norrænu. Meðákærðu A og Y hefðu séð um sölu efnanna og hefði ágóðinn numið um 1.750.000 krónum. Ákærði kvaðst hafa farið öðru sinni til Danmerkur í september sama ár og þá keypt fjögur dekk og fjórar felgur og einnig keypt 5 kíló af kannabisefnum sem hann kom fyrir í dekkjunum. Hefði kaupverð efnanna verið um 20.000 danskar krónur á kílóið. Ákærði kvaðst hafa sent dekkin til Íslands með skipi á nafni meðákærða A. A og Y hefðu selt efnin en Y hefði selt meira af efnunum en A. Fíkniefnin hefðu verið geymd inni í herbergi ákærða á sameiginlegu heimili ákærðu og þangað hefðu þeir Y og A komið að sækja efnin. Hefðu dekkjaleifar, sem fundust á eldhúsgólfinu við húsleit, verið úr dekkjunum sem ákærði hefði skorið í sundur til að ná í fíkniefnin. Ákærði kvaðst hafa fengið milli 2,8 og 2,9 milljónir fyrir efnin en þeir hefðu farið óvarlega með peningana og hann því farið með rúmlega 2 milljónir króna með sér í þriðju ferðina til Danmerkur. Þá hefði hann keypt 8 kíló af kannabisefnum hjá sömu mönnum og áður og keypt dekk sem hann hefði komið fíkniefnunum fyrir í. Síðan hefði hann sent dekkin til Íslands á nafni B. Ákærði hefur borið fyrir dómi að hann hafi einn staðið fyrir þessum innflutningi á tæplega 8 kílóum af hassi. Við skýrslutöku fyrir dómi 14. janúar 2004 kvaðst ákærði hafa rætt lauslega við A og Y um að þeir myndu selja úr fíkniefnasendingunni eða sjá um að dreifa henni. Hins vegar vildi X ekki ræða þátt B við skýrslutökuna. Við sömu skýrslutöku staðfesti X framburðarskýrslur sínar hjá lögreglu. Við aðalmeðferð málsins kvað ákærði B ekki hafa vitað af fíkniefnunum í hjólbörðunum en hann hefði hins vegar gefið sér leyfi til að nota nafn hans sem móttakanda á sendinguna. Ástæða þessarar bónar hefði verið sú að hann vissi ekki hvort hann yrði kominn til baka frá Danmörku áður en sendingin bærist. X kvaðst hafa látið B hafa peninga til að leysa út hjólbarðana en hann hefði ekki sagt B frá hassinu í dekkjunum þótt verið gæti að einhver annar hefði sagt honum það síðar. Kvaðst hann hafa sagt B að hann ætlaði að fara að stofna hjólbarðaverkstæði og langaði að vita hver tollurinn væri af hjólbörðum. Gat ákærði ekki útskýrt frekar af hverju hann setti ekki hjólbarðana á sitt eigið nafn. A hefur játað sök samkvæmt þessum ákærulið en sagði X einan hafa staðið að fíkniefnainnflutningnum. Þeir Y hefðu einungis vitað að önnur sending væri á leiðinni fljótlega og að þeir hafi átt að skipta peningum. Hefði ákærði gert það og kvaðst halda að Y hefði einnig skipt peningum umrætt sinn en var ekki viss. Ákærði gat hvorki upplýst hvenær hann hefði skipt peningunum né hversu háum fjárhæðum hann hefði skipt. Kvaðst hann hafa átt að taka þátt í sölu fíkniefnanna þegar þau bærust en þó hefði verið ljóst að hans þáttur yrði lítill. Ákærði kvaðst við aðalmeðferð málsins telja að B hefði ekkert vitað um fíkniefnainnflutninginn. Þótt þeir hefðu búið saman hefðu þeir ekki talað mikið saman. Við skýrslutöku hjá lögreglu 8. janúar 2004 bar ákærði að X og B hefðu sagt honum sitt í hvoru lagi og smátt og smátt að X hefði fengið leyfi hjá B til að skrá hann sem móttakanda á næstu vörusendingu til landsins. Mundi vitnið að B hefði einhvern tíma reykt kannabisefni með þeim Y. Þá sagði A B hafa vitað af Danmerkurferðinni í nóvember 2003. B hefði sagt ástæðu þess að hann leyfði X að nota nafn sitt á vörusendinguna vera þá að hann vildi frekar taka á sig sökina heldur en horfa upp á son sinn fara í fangelsi. Við skýrslutöku fyrir dómi 14. janúar 2004 staðfesti A framburð sinn í framangreindri lögregluskýrslu. Þá bar hann einnig að B hefði þvælst inn í málið þar sem senda hefði átt dekkin á nafn B. Hins vegar hefði ákærði lítið heyrt um samræður þeirra X og B. Jafnframt bar ákærði hjá lögreglu að B hefði orðið órólegur þegar vörusendingunni seinkaði og hefði haft á orði að líklega hefði tollgæslan fundið kannabisefnin í sendingunni og að hann hefði sagt að hann gæti alltaf neitað sök og borið því við að einhver hefði notað nafn hans að honum óvitandi. Við aðalmeðferð málsins kvaðst hann lítið muna eftir framburði sínum hjá lögreglu enda hefði hann verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Ákærði Y kvaðst hafa vitað að X ætlaði til Danmerkur í þeim tilgangi að flytja inn fíkniefni þótt hann vissi ekki hvernig hann ætlaði að fara að því. Ákærði hefur játað að hafa gert ráð fyrir því að dreifa og selja hluta þeirra fíkniefna sem X hugðist flytja inn eins og rakið er í 3. ákærulið. Hins vegar hefði hann ekki tekið þátt í því að skipta peningum fyrir þessa sendingu. Aðspurður um framburð sinn við þingfestingu málsins þar sem bókað er eftir honum að hann játi sök samkvæmt 3. tölulið ákærunnar og játi að hafa skipt íslenskum krónum í danskar í félagi við A, kvað ákærði það vera misskilning því hann hefði skipt peningum vegna ferðarinnar í september. Í skýrslu sem ákærði gaf fyrir dómi 7. janúar sl. kvað hann þá X og B hafa staðið í fíkniefnainnflutningnum. Fyrir dómi 13. janúar sl. kvað hann X hafa staðið í innflutningnum í fyrri tvö skiptin en ákærði hefði staðið að sölu á efnunum og hefði hann fengið efnið frá A eftir fyrstu sendinguna en meira beint frá X eftir aðra sendinguna. Hefði hann upphaflega átt að greiða 1.500 krónur fyrir grammið en verðið verið lækkað í 1.000 krónur á grammið úr seinni sendingunni þar sem efnin voru ekki eins góð úr þeirri sendingu. Staðfesti ákærði lögregluskýrslu sem tekin var af honum sama dag. Í þeirri skýrslu kvaðst ákærði hafa látið ónefnda menn skipta í danskar krónur 1.500.000 krónum af því sem fékkst fyrir 5 kg af kannabisefni úr innflutningnum í september 2003. Hefði hann frétt hjá X að peningana ætti að nota til að flytja inn meira af kannabisefni. A hefði hins vegar ekki lengur verið milliliður milli ákærða og X. Ákærði kvað X einnig hafa sagt honum frá því að hann ætlaði að flytja kannabisefnið inn í vörusendingu sem væri á nafni B. X hefði sagt ákærða að hann hefði rætt við föður sinn um að nafn hans yrði notað sem móttakandi á næstu vörusendingu, innflutningi á kannabisefnum. Hefði A fengið sömu upplýsingar frá X en aldrei hefði verið rætt um það hvað hver ætti að segja ef upp um innflutninginn kæmist. Þegar ákærði var spurður um þennan framburð sinn við aðalmeðferð málsins, kvaðst hann ekki hafa haft „beina vitneskju” um þátt B í málinu. Þá kvað hann B einu sinni hafa reykt kannabis með honum á sameiginlegu heimili þeirra í Hraunbænum. Ákærði B hefur neitað sök. Við aðalmeðferð málsins kvað hann X hafa komið inn í herbergi til sín og beðið sig um leyfi til þess að senda dekk í nafni ákærða þar sem hann væri að íhuga að setja á stofn dekkjaverkstæði. Ákærði kvaðst hafa gefið leyfi sitt þar sem honum hefði litist vel á þær fyrirætlanir. Ákærði kvaðst hafa spurt X hvers vegna hann þyrfti að fá sig til að vera skráðan móttakanda sendingarinnar og hefði X nefnt þá staðreynd að ákærði væri með pósthólf og að hann yrði kannski ekki kominn heim á undan dekkjunum. Ákærði kvaðst ekki hafa velt þessu mikið fyrir sér því hann hefði ekki grunað X um neitt misjafnt þar sem X neytti hvorki áfengis né eiturlyfja. Við skýrslutöku fyrir dómi 16. janúar 2004 kvaðst ákærði ekki hafa spurt X út í þetta þar sem hann hefði ekki grunað neitt. Ákærði kvað X hafa sagt sér frá Danmerkurferðinni áður en hann hélt utan. Ákærði kvaðst hafa gáð að tilkynningu um vörusendinguna vikulega en hún hefði ekki borist. Hann hefði síðan hringt í Eimskipafélagið og þá fengið þær upplýsingar að sendingin væri löngu komin. Um þetta atriði bar ákærði á þann veg við skýrslutöku hjá lögreglu 8. janúar 2004 að X hefði hringt í Eimskip og spurst fyrir um sendinguna og hefði sagt ákærða að dekkin og felgurnar væru komnar. X hefði látið hann fá peninga til að leysa sendinguna út en vegna anna í vinnu hefði hann hins vegar ekki náð í hana fyrr en eftir áramótin. Hann hefði síðan verið stöðvaður þegar hann var að setja dekkin inn í bifreið sína. Ákærði kvaðst hafa grunað að meðákærðu neyttu fíkniefna á sameiginlegu heimili þeirra enda hefði verið sérkennileg lykt þar inni. Hann hefði hins vegar komið heim seint á kvöldin vegna mikillar vinnu og farið beint að sofa en verið farinn til vinnu aftur um sjöleytið á morgnana. Vitnið, Kristinn Sigurðsson lögreglumaður, kvaðst hafa rætt við X eftir handtöku hans í íbúðinni í [...] umrætt sinn. Kvað hann X hafa sagt vitninu frá því að hann hefði rætt við föður sinn um innflutning á 8 kg af kannabisefni og að hann hefði fengið leyfi til að setja nafn föðurins á sendinguna. Hefði vitnið skilið X þannig að B ætlaði að taka á sig sök ef upp kæmist. Niðurstaða. Þáttur X: Með játningu ákærða X sem er í samræmi við önnur gögn málsins þykir sannað að hann hafi gerst sekur um innflutning á 8 kílóum af kannabisefnum eins og honum er gefið að sök í þessum ákærulið. Er brot hans þar rétt heimfært til refsiákvæða. Þáttur B: Ákærði B hefur staðfastlega neitað aðild að ofangreindum fíkniefnainnflutningi. Hefur hann borið að hann hafi ekki grunað X um fíkniefnainnflutning. Við fyrstu skýrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að svara sumum spurningum sem vörðuðu sakarefnið. Þá breyttist framburður þeirra feðga nokkuð eftir því sem á rannsóknina leið. Við aðalmeðferð málsins báru þeir að X hefði sagst ætla að setja upp dekkjaverkstæði. Veikir þetta neitun B. Framburðir meðákærðu um aðild B hafa verið reikulir. Þá verður að telja mjög fjarstætt að B hafi ekki gert sér grein fyrir fíkniefnasölu meðákærðu, en þeir bjuggu á sama stað, þótt ekki sé að finna nákvæmar frásagnir af heimilislífi þeirra í gögnum málsins. Þessar aðstæður, svo og háttalag ákærða þegar hann vitjaði um sendinguna og breytilegur framburður hans, þykja veita nægan grundvöll til þess að fullyrt verði að ákærði B hafi hlotið að gera sér ljóst að flytja átti inn fíkniefni. Verður hann því sakfelldur fyrir liðsinni sitt, þ.e. að leyfa að sendingin yrði á sínu nafni og að reyna síðan að sækja efnin til Eimskips. Er heimilt að sakfella ákærða með þessum hætti, sbr. ákvæði 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Að þessu virtu verður háttsemi ákærða heimfærð til 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þáttur A: Ákærði A hefur játað að hafa ætlað að taka þátt í sölu og dreifingu fíkniefnanna sem von var á þótt hann hefði talið ljóst að þáttur hans yrði ekki mikill. Þrátt fyrir fyrirætlanir hans verður ekki talið að A hafi með þeim gerst sekur um tilraun til sölu og dreifingar fíkniefna eins og honum er gefið að sök í ákæru. Verður því að sýkna hann af þessum þætti 3. ákæruliðar. Með játningu ákærða A sem er í samræmi við önnur gögn málsins þykir sannað að hann hafi gerst sekur um að liðsinna X við innflutning á 8 kílóum af kannabisefnum eins og honum er gefið að sök í þessum þætti 3. ákæruliðar. Er hann því sakfelldur fyrir brot sitt en það er í ákæru rétt heimfært til refsiákvæða. Þáttur Y: Ákærði Y hefur játað að hafa ætlað að taka þátt í sölu og dreifingu fíkniefnanna sem von var á. Verður allt að einu ekki talið að Y hafi með þessum fyrirætlunum sínum gerst sekur um tilraun til sölu og dreifingar fíkniefna eins og honum er gefið að sök í ákæru. Verður því að sýkna hann af þessum þætti 3. ákæruliðar. Við aðalmeðferð málsins neitaði ákærði því að hafa liðsinnt við fíkniefnainnflutning með því að skipta eða láta skipta íslenskum krónum í danskar krónur. Við þingfestingu málsins hafði hann játað þennan ákærulið en gaf þá skýringu við aðalmeðferð að það hefði hann gert fyrir mistök en hann hefði skipt peningum í þessum tilgangi fyrir fíkniefnainnflutninginn í september. Þykir skýring þessi ótrúverðug. Fyrr er rakinn framburður ákærða hjá lögreglu 13. janúar sl. sem hann staðfesti fyrir dóminum sama dag þar sem hann kvaðst hafa látið ónefnda menn skipta í danskar krónur 1.500.000 krónum af því sem fékkst fyrir 5 kg af kannabisefnum sem flutt voru inn í september. Við aðalmeðferð skýrði ákærði þetta misræmi í framburði með því að hann hafi ætlað að hlífa A. Verður sú skýring að teljast haldlítil enda sagði ákærði frá þátttöku A í gjaldeyriskaupunum í sömu lögregluskýrslu. Þegar framangreindur framburður Y um gjaldeyriskaup er virtur í heild sem fær að hluta til stoð í framburði A fyrir dóminum um að hann héldi að Y hefði skipt einhverjum peningum fyrir þriðju Danmerkurferðina þótt hann treysti sér ekki til að fullyrða það, verður ekki talið varhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um að hafa liðsinnt við fíkniefnainnflutning með því að skipta íslenskum krónum í danskar krónur eins og honum er einnig gefið að sök í þessum þætti 3. ákæruliðar. Verður hann því sakfelldur fyrir að veita liðsinni sitt við fíkniefnainnflutninginn eins og honum er gefið að sök í ákæru og er brot ákærða þar rétt heimfært til lagaákvæða. Refsing. Ákærði X er fæddur [...] 1982. Sakavottorð hans hefur ekki áhrif á ákvörðun refsingar hans í þessu máli. Ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir innflutning á tæplega 15 kg af kannabisefnum í sölu- og dreifingarskyni. Við ákvörðun refsingar er tekið tillit til ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem og þess að hann hefur játað brot sín. Fyrir liggur að ákærði þjáist af þunglyndi og hefur verið til meðferðar vegna þess síðustu ár. Telst refsing ákærða X hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Frá refsivist ákærða ber að draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-16. janúar 2004. Ákærði A er fæddur [...] 1982. Samkvæmt sakavottorði var hann þann 15. janúar 2001 dæmdur í 30 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár fyrir fjárdrátt og stóðst hann það skilorð. Þá gekkst ákærði tvisvar undir lögreglustjórasáttir til greiðslu sekta vegna umferðarlagabrota á árunum 2001 og 2002. Við ákvörðun refsingar ákærða nú ber að taka mið af ákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en einnig ber að líta til játningar ákærða. Telst refsing ákærða A hæfilega ákveðin mánaða fangelsi. Frá refsivist ákærða ber að draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-14. janúar 2004. Ákærði Y er fæddur [...] 1982. Hann hefur tvisvar gengist undir sáttir til greiðslu sekta vegna fíkniefnalagabrota. Við ákvörðun refsingar ákærða nú ber að líta til ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga og telst refsing hans hæfilega ákveðin 8 mánaða fangelsi. Ákærði B er fæddur [...] 1955 en hann hefur ekki gerst sekur um refsiverðan verknað. Telst refsing hans hæfilega ákveðin 4 mánaða fangelsi en rétt þykir að skilorðsbinda refsivist hans og skal refsingin falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistar ákærða ber að draga frá gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-16. janúar 2004. Upptökukröfur. b) Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001 verða gerð upptæk 7.935 g af kannabis og 1,69 g af tóbaksblönduðu kannabisefni. c) Með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 10/1997 og 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997 verður ákærðu X og Y gert að sæta upptöku á fjármunum sem svara til ávinnings þeirra af ofangreindum brotum. Eins og rakið hefur verið hér að framan bar X fyrir dóminum að hann hefði greitt samtals 50.000 danskar krónur (585.000 kr. skv. meðalgengi dönsku krónunnar 11,7) fyrir þau fíkniefni sem hann flutti inn úr fyrri ferð sinni til Danmerkur en ágóði hans hefði numið 1.750.000 krónum. Í seinni ferð hans til Danmerkur hefði hann hins vegar keypt fíkniefni fyrir 100.000 danskar krónur (1.170.000 kr. skv. meðalgengi dönsku krónunnar 11,7) en ávinningur af sölu efnanna hefði numið 2,8-2,9 milljónum króna og verður hér miðað við lægri fjárhæðina. Að þessu virtu áætlar dómurinn að ávinningur X hafi í heild numið að minnsta kosti 2.800.000 krónum og er sú fjárhæð gerð upptæk til ríkissjóðs. (1.750.000 kr.-585.000=1.165.000 kr. + 2.800.000 kr.-1.170.000 kr.=1.630.000 kr., samtals 2.795.000 kr.) Ákærði Y hefur játað að hafa selt 1,2 kg af kannabisefnum úr fyrri fíkniefnainnflutningnum. Bar hann fyrir dóminum að samið hefði verið um að hann afhenti X 1.500 krónur fyrir grammið en kvaðst sjálfur hafa selt hvert gramm á um 1.750 krónur. Y kvað gæði kannabisefnanna úr seinni sendingunni hafa verið síðri en úr þeirri fyrri og því hefði verið um það samið að X fengi 1.000 krónur fyrir hvert gramm. Y hefur játað að hafa selt 3,2 kg kannabisefna úr síðari sendingunni en hins vegar kom ekki fram með skýrum hætti hversu háa fjárhæð hann hefði fengið fyrir sölu á hverju grammi. Ekki verður talið varhugavert að áætla að ávinningur ákærða hafi verið svipaður og af fyrri sölu. Að þessu virtu áætlar dómurinn að ávinningur Y hafi í heild numið 1.100.000 krónum og er sú fjárhæð gerð upptæk til ríkissjóðs. (1.750 kr. -1.500 kr. =250 kr., 250 kr. x 1.200g=300.000 kr. + 250 kr. x 3.200g=800.000 kr., samtals 1.100.000 kr.) Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., 160.000 krónur. Ákærði A greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hrl., 160.000 krónur. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hdl., 160.000 krónur. Ákærði B greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 160.000 krónur. Allan annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Kolbrún Sævarsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp Arnfríður Einarsdóttir, settur héraðsdómari, sem dómsformaður og héraðsdómararnir Símon Sigvaldason og Jón Finnbjörnsson. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 20 mánuði. Til frádráttar refsivist ákærða kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-16. janúar 2004. Ákærði, A, sæti fangelsi í 8 mánuði. Til frádráttar refsivist ákærða kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-14. janúar 2004. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði, B, sæti fangelsi í 4 mánuði en fresta skal fullnustu refsingar hans og hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Til frádráttar refsivist ákærða kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 7.-16. janúar 2004. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 7.935 g af kannabis og 1,69 g af tóbaksblönduðu kannabis. Ákærði X sæti upptöku til ríkissjóðs á 2.800.000 krónum. Ákærði Y sæti upptöku til ríkissjóðs á 1.100.000 krónum. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., 160.000 krónur. Ákærði A greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Þorra Viktorssonar hrl., 160.000 krónur. Ákærði Y greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hdl., 160.000 krónur. Ákærði B greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 160.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 334/2008
Kynferðisbrot Skaðabætur
G var ákærður fyrir brot gegn 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa sem forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimili haft samræði og önnur kynferðismök við fjórar konur sem voru vistmenn þar og sóttu meðferðarviðtöl hjá honum og misnotað þannig freklega þá aðstöðu að konurnar voru honum háðar sem skjólstæðingar hans í trúnaðarsambandi. Talið var að 197. gr. hegningarlaga tæmdi sök gagnvart 1. mgr. 198. gr. sem gæti því einungis tekið til þeirra brota sem framin hefðu verið utan þeirra tímabila sem konurnar töldust vistmenn á heimilinu. Var G sakfelldur fyrir hluta þeirrar háttsemi sem honum var gefin að sök og framin var á meðan konurnar voru vistmenn á meðferðarheimilinu, sbr. 197. gr. hegningarlaga. Hins vegar var G sýknaður af ákæru vegna brota eftir að konurnar töldust ekki lengur vistmenn þar sem ekki þótti sýnt fram á hvernig þær hefðu verið skjólstæðingar G í trúnaðarsambandi í skilningi 1. mgr. 198. gr. Við ákvörðun refsingar G var litið til ungs aldurs eins brotaþolans og þess að brotin beindust að konum sem höfðu leitað í brýnni neyð eftir meðferð vegna vímuefnaneyslu og ákærði hefði fært sér það í nyt með ófyrirleitni. Var refsing G ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Bótakröfu A var vísað frá dómi þar sem G var sýknaður af þeirri háttsemi sem talin var beinast að henni, sbr. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, en G þótti með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til B, C og D sem voru ákveðnar á bilinu 800.000 til 1.000.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að refsing ákærða samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði þyngd og honum gert að greiða A, B og C hverri um sig 2.500.000 krónur og D 1.000.000 krónur, í öllum tilvikum „auk vaxta eins og greinir í ákæru.“ Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til dómsálagningar á ný. Að þessu frágengnu krefst hann sýknu, en ella að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að framangreindum fjárkröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar. I Mál þetta var höfðað með ákæru 28. janúar 2008, þar sem ákærða voru gefin að sök kynferðisbrot með því að hafa sem forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimilinu Byrginu, kristilegu líknarfélagi, að Efri-Brú í Grímsnesi haft samræði og önnur kynferðismök við A, B, C og D, sem hafi verið vistmenn þar og sótt meðferðarviðtöl hjá honum, og misnotað þannig freklega þá aðstöðu að konurnar hafi verið honum háðar sem skjólstæðingar hans í trúnaðarsambandi. Í ákærunni var gerð nánari grein fyrir sakargiftum á hendur ákærða í sérstökum liðum varðandi hverja af þessum fjórum konum, en ætluð brot hans þóttu varða við 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og þeim hefur verið breytt með 5. gr. og 6. gr. laga nr. 40/1992 og 6. gr. og 7. gr. laga nr. 61/2007. Þá voru teknar upp í ákærunni skaðabótakröfur á hendur ákærða, sem þessu tengdust, en þær A og B gerðu hvor fyrir sig kröfu um greiðslu á 2.500.000 krónum, C 3.000.000 krónum og D 2.000.000 krónum. Varðandi þær þrjár fyrstnefndu var að auki gerð krafa um vexti „frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar“, en ekki var krafist vaxta af kröfu þeirrar síðastnefndu. Samkvæmt hinum áfrýjaða dómi voru af hálfu ákæruvaldsins gerðar breytingar við flutning málsins í héraði á nánar tilteknum atriðum í verknaðarlýsingu í ákæru. Eins og málið liggur fyrir í Hæstarétti verður ekki séð að bókað hafi verið um þessar breytingar í þingbók, svo sem borið hefði að gera, en við málflutning hér fyrir dómi voru ekki gerðar athugasemdir af hálfu ákæruvaldsins við að réttilega væri frá þessu greint í héraðsdóminum. Með honum var ákærði í flestum atriðum sakfelldur samkvæmt ákæru eins og henni hafði verið breytt, en brot hans þóttu rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni, þar sem þau voru talin varða í senn við 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Þá var ákærða gert að greiða A og B 1.500.000 krónur hvorri og C 2.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum, en D 1.000.000 krónur án vaxta. Fyrir Hæstarétti unir ákæruvaldið við niðurstöður héraðsdóms um sakfellingu ákærða, þar með talið í tilvikum, þar sem hann var sýknaður af sakargiftum, en af hálfu þess var á hinn bóginn áfrýjað til að fá refsingu hans þyngda. Eins og ráðið verður af fyrrgreindum dómkröfum ákæruvaldsins var héraðsdómi jafnframt áfrýjað til hækkunar á skaðabótum til A, B og C í 2.500.000 krónur handa hverri, en varðandi D var gerð krafa um sömu fjárhæð og henni var dæmd í héraði. Ætlaðir brotaþolar eru bundnir af þeirri ráðstöfun sakarefnisins, sem felst í dómkröfum í áfrýjunarstefnu, og geta þær því ekki komið að fyrir Hæstarétti kröfum um greiðslu hærri fjárhæða en hér var getið. Með því að ekki var krafist í ákæru vaxta af bótakröfu D verður kröfu um þá heldur ekki komið að hér fyrir dómi. II Aðalkrafa ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er reist á því að í ákæru sé ekki nægilega tilgreint hvar og þó sérstaklega hvenær einstök brot, sem honum eru gefin að sök, eigi að hafa verið framin. Framburður ætlaðra brotaþola sé jafnframt nokkuð á reiki í þessum efnum. Þetta skipti miklu um heimfærslu ætlaðra brota til refsiákvæða, þar sem 197. gr. almennra hegningarlaga, sem hafi að geyma önnur skilyrði til refsiáfalls en 1. mgr. 198. gr. laganna, verði ekki beitt nema fyrir liggi að brot hafi beinst að þeim, sem á viðkomandi tíma hafi verið vistmaður á stofnun í skilningi fyrrnefnda ákvæðisins. Um þessar röksemdir fyrir aðalkröfu ákærða er til þess að líta að í einstökum liðum ákæru er afmarkað nægilega hvar ætluð brot hans eiga að hafa verið framin, en á hinn bóginn skortir nokkuð á að svo sé gert um tímasetningu þeirra. Að því leyti, sem þetta kynni einhverju að varða við úrlausn málsins, yrði ákæruvaldið að bera hallann af því ef ekki teldist sannað að brot hafi verið framið á tímaskeiði, sem verknaðarlýsing 197. gr. almennra hegningarlaga gæti tekið til. Þetta getur því ekki talist annmarki á ákæru, sem valdið getur frávísun málsins frá héraðsdómi. Ekki verður fallist á með ákærða að slíkir hnökrar séu á röksemdafærslu fyrir niðurstöðum hins áfrýjaða dóms að varðað geti ómerkingu hans. Samkvæmt því, sem nú hefur verið greint, verður hafnað aðalkröfu ákærða og fyrstu varakröfu fyrir Hæstarétti. III Fyrir liggur í málinu að Heilbrigðiseftirlit Suðurlands gaf út 15. júlí 2003 starfsleyfi á nafni Byrgisins ses., Ljósafossi í Grímsnesi, til fjögurra ára. Þar var ákærða getið sem starfsleyfishafa vegna vímuefnameðferðarheimilis og væri leyfið veitt „í samræmi við lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, lög um matvæli nr. 93/1995 og reglugerð um hollustuhætti nr. 941/2002.“ Ekki hefur komið fram í málinu að annarra leyfa eða heimilda hafi verið þörf vegna þeirrar starfsemi, sem ákærði eða fyrrnefnd sjálfseignarstofnun hafði með höndum. Í framlögðum upplýsingabæklingi, sem mun hafa verið gerður um starfsemi Byrgisins, segir að það sé kristilegt líknarfélag, sem hafi verið stofnað 1996. Það reki meðferðarheimili og endurhæfingarsambýli „fyrir vímuefnaneytendur, oftast heimilislaust fólk“ og bjóði þeim „mjög öfluga endurhæfingarmeðferð“. Í skýrslu fyrir héraðsdómi lýsti ákærði, sem kvaðst vera menntaður sem kjötiðnaðarmaður, múrari og matreiðslumaður, Byrginu sem kristilegu líknarfélagi, sem hafi rekið „stað fyrir útigistandi fólk.“ Þetta fólk hafi átt við vímuefnavanda að stríða, einkum vegna annarra efna en áfengis, og hafi þetta verið „erfiðari meðferð, erfiðari skjólstæðingar.“ Meðferðin hafi meðal annars verið fólgin í „almennum meðferðarviðtölum“, sem ákærði hafi annast einn frá árinu 2004, en ásamt öðrum fram að því. Hann lýsti því svo að almennt hafi meðferð verið lokið eftir sex mánuði, en eftir það hafi þó verið auðsótt að vera lengur ef vistmaður bæði um það og „treysti sér ekki út á götu“. Vistmenn hafi að meðaltali verið á bilinu frá 30 til 35 eftir að starfsemi Byrgisins var flutt úr Sandgerði að Efri-Brú á árinu 2003. Þeir hafi greitt fyrir dvöl sína, ýmist af fé, sem þeir hafi sjálfir fengið frá Tryggingastofnun ríkisins, eða með því að Byrginu hafi borist greiðslur vegna félagslegrar aðstoðar sveitarfélaga við vistmennina. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst Ólafur Ólafsson, fyrrum landlæknir, hafa meðal annarra veitt læknisþjónustu í Byrginu og komið þangað í því skyni á viku til tíu daga fresti. Af framburði hans verður ráðið að þeir, sem þangað hafi leitað eftir meðferð, hafi almennt verið útigangsmenn eða annars í þeirri aðstöðu að fullreynt væri að þeir fengju ekki vist á sjúkrahúsum eða öðrum stofnunum. Samkvæmt 197. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún hljóðaði á tímabilinu sem einstakir liðir ákæru taka til, varðaði það umsjónarmann eða starfsmann í fangelsi, geðsjúkrahúsi, vistheimili, uppeldisstofnun eða annarri slíkri stofnun allt að fjögurra ára fangelsi að hafa samræði eða önnur kynferðismök við vistmann á stofnuninni. Ákvæði þetta getur eftir orðanna hljóðan tekið til slíkrar háttsemi gagnvart manni, sem sviptur er frelsi til vistar í fangelsi eða annarri stofnun, en jafnframt er þó ljóst að það verður ekki bundið við þau tilvik ein, þar sem maður sætir frelsisskerðingu, enda er það hvorki tekið fram í ákvæðinu né verður það ályktað af þeirri talningu á stofnunum, sem þar er. Þótt fyrir liggi í gögnum málsins að meðal vistmanna í Byrginu hafi bæði mátt finna fanga, sem afplánuðu þar refsivist, og ungmenni, sem voru ósjálfráða sökum æsku, svo sem átti við um D, verður ekki annað séð en að vistmenn hafi flestir verið bærir að lögum til að ákveða sjálfir hvort þeir vildu halda þar kyrru fyrir. Fram hjá því verður á hinn bóginn ekki litið að í ljósi þess, sem áður greinir, verður að leggja til grundvallar að slíkir vistmenn hafi að öðru jöfnu verið þannig settir að hafa ekki í annað hús að venda meðan á vímuefnameðferð þeirra í Byrginu stóð. Vegna þeirrar aðstöðu, sem vistmennirnir bjuggu við í reynd þótt þeir hafi ekki allir lögum samkvæmt verið sviptir frelsi, verður að telja Byrgið hafa verið meðal þeirra stofnana, sem lagðar voru að jöfnu við fangelsi, geðsjúkrahús, vistheimili og uppeldisstofnanir í þágildandi ákvæði 197. gr. almennra hegningarlaga. Í 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga, eins og hún hljóðaði á þeim tíma sem ákæra í málinu varðar, var mælt svo fyrir að hver sá, sem hefði samræði eða önnur kynferðismök við mann utan hjónabands eða óvígðrar sambúðar með því að misnota freklega þá aðstöðu að sá maður væri háður honum fjárhagslega, í atvinnu eða sem skjólstæðingur í trúnaðarsambandi, skyldi sæta fangelsi allt að þremur árum, en þó allt að sex árum væri viðkomandi maður yngri en 18 ára. Um tengsl þessa ákvæðis við þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga verður að líta til þess að í síðastnefndri lagagrein var kveðið á um refsinæmi þess að umsjónarmaður eða starfsmaður við tilteknar stofnanir hefði kynferðismök við vistmann og var ekki áskilið að þeim hafi verið komið fram með því að sá brotlegi hafi beitt í því skyni misneytingu, gagnstætt því að samkvæmt 1. mgr. 198. gr. varð brot að leiða af freklegri misnotkun aðstöðu. Af þessu er ljóst að við þær aðstæður, sem getið var í 197. gr., tæmdi það ákvæði sök gagnvart 1. mgr. 198. gr. og getur þar engu breytt að löggjafinn hafi kosið að hafa hámarksrefsingu samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu við tilteknar aðstæður þyngri en eftir því fyrrnefnda. Af þessum sökum getur 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga ekki tekið til annarra ætlaðra brota ákærða en þeirra, sem hann er sakaður um að hafa framið utan þeirra tímabila, þar sem konurnar, sem í ákæru greinir, geta hafa talist til vistmanna í Byrginu. Sem fyrr segir eru ætluð brot ákærða heimfærð í ákæru jöfnum höndum til 197. gr. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á að tækt sé að beita á þennan hátt báðum þessum lagaákvæðum í senn. Ekki verður þó af þeirri ástæðu litið svo á að annmarkar séu á málinu, enda hefur vörn ákærða ekki orðið áfátt vegna þessa. IV Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærði í I. lið ákæru borinn sökum um að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A, sem fædd er 1971, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu og sótt þar stuðningsmeðferð, annars vegar í nokkur skipti haustið 2003 á heimili hennar að Y í Hveragerði og hins vegar í sjö eða átta skipti sumarið 2006 í sumarhúsi við Laugarvatn, í skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í Byrginu. Samkvæmt gögnum, sem lögregla aflaði frá landlækni við rannsókn málsins, var A skráð þar sem vistmaður í Byrginu á tímabilinu 1. desember 1997 til 1. september 2000, 1. janúar til 30. júní 2003, 7. til 14. september sama ár og 26. maí til 17. júlí 2006. Í framburði A fyrir héraðsdómi kom meðal annars fram að hún hafi verið langt leidd af neyslu fíkniefna þegar kom til dvalar í Byrginu í fyrsta sinn á árinu 1997, auk þess sem hún hafi átt við andlega vanheilsu að stríða. Maður hennar hafi einnig verið þar á þeim tíma. Sumarið 2001 hafi hún byrjað að eiga kynferðisleg samskipti við ákærða og þau þrívegis haft mök heima hjá henni og í Byrginu, en þangað hafi hún leitað í meðferðarviðtöl til hans. Hún hafi orðið þunguð af völdum ákærða, en fóstri verið eytt í nóvember 2001. Nokkru eftir það hafi hún aftur orðið þunguð, í það sinn eftir mann sinn, og eignast barn í september 2002. Frá sumrinu 2001 hafi hún ekki átt í kynferðissambandi við ákærða fyrr en á árinu 2003. Byrgið hafi þá skömmu áður hafið starfsemi í Grímsnesi og hún verið að flytja til Hveragerðis ásamt manni sínum, en hann hafi orðið mjög erfiður í skapi og hún leitað af þeim sökum í Byrgið, þar sem hún hafi dvalist í tvær vikur haustið 2003 og talið sig þá vera í meðferð. Viðtöl, sem hún hafi þá sótt hjá ákærða, hafi farið að snúast um kynferðisleg efni og ástarjátningar. Hann hafi byrjað að færa í tal við hana svokallað BDSM kynlíf, en eftir gögnum málsins mun þetta heiti vera dregið af skammstöfun ensku orðanna „bondage, discipline, domination, submission, sadism, masochism“. Með þessum aðdraganda hafi hún á fyrrnefndu tveggja vikna tímabili byrjað aftur að hafa kynmök við ákærða. Það hafi gerst á nánar tilteknum stöðum, sem verknaðarlýsing í ákæru nær ekki til, en hún hafi ekki getað hugsað sér að gera slíkt í Byrginu, sem hafi verið „heilagur staður.“ Hún hafi svo farið úr Byrginu á nýtt heimili sitt í Hveragerði og hafi ákærði heimsótt hana þar. Í framburði sínum lýsti A einni slíkri heimsókn, þar á meðal í einstökum atriðum kynmökum, sem hún hafi þá átt við ákærða. Hún bætti því við að það hafi verið „nokkrar svona heimsóknir“, sem hún greindi þó ekki nánar frá. Hún kvað hlé síðan aftur hafa orðið á slíkum samskiptum við ákærða frá því í mars 2004 allt þar til á árinu 2006, en þá um vorið hafi allt ástand heima hjá henni versnað, sem og andleg líðan hennar. Hún hafi því leitað á ný í Byrgið og meðan á dvöl hennar þar stóð í það sinn hafi hún farið í sumarbústað við Laugarvatn með ákærða, eiginkonu hans og börnum þeirra. Meðan börnin hafi sofið hafi þau þrjú átt í kynlífsathöfnum, sem hún lýsti nánar, og einnig síðar í húsi, sem ákærði gisti í að Efri-Brú, en alls virðist hún með þessu hafa greint frá þremur tilvikum. Hún lýsti því jafnframt að hún hafi við annað tækifæri farið í ökuferð seint að kvöldi með ákærða og eiginkonu hans og komið þá við í skógi, þar sem hann hafi sagst hafa sætt kynferðislegri misnotkun í æsku af hendi þriggja kvenna. Þar hafi hún haft kynmök við ákærða og eiginkonu hans. Loks hafi hún enn eitt skipti haft kynmök með ákærða einum í öðrum skógi skammt frá Efri-Brú. Við rannsókn málsins fór A með lögreglu á þá tvo staði, sem þessi lýsing hennar varðaði, og mun í fyrrnefnda skiptið hafa verið um að ræða útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í það síðarnefnda skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði neitað með öllu að hafa átt í kynferðislegum samskiptum við A og það hefur eiginkona hans jafnframt gert. Önnur vitni hafa ekki lýst vitneskju um slíka háttsemi ákærða. Fyrir héraðsdómi staðfesti á hinn bóginn nafngreindur geðlæknir vottorð sitt frá 26. september 2007, sem hann hafði látið í té við rannsókn málsins, en þar var þess meðal annars getið að á árinu 2001 hafi A greint honum frá sambandi sínu við ákærða, svo og að hún hafi orðið þunguð af hans völdum og fengið fóstri eytt. Í hinum áfrýjaða dómi er jafnframt greint frá tölvupósti, sem ákæruvaldið staðhæfir að farið hafi milli ákærða og A í apríl og október til desember 2003 og febrúar og mars 2006, en þau samskipti, sem ákærði neitar að hafa átt hlut að, lúta í verulegum atriðum að kynferðislegum málefnum. Þá liggur fyrir að á árunum 2001 til 2006 hafi ákærði og að nokkru félög um rekstur Byrgisins lagt samtals 741.000 krónur á bankareikning A, þar af samtals 567.000 krónur á árinu 2003 og 35.000 krónur 2006. Verður að fallast á að öll þessi gögn styðji mjög frásögn hennar um kynferðislegt samband hennar við ákærða. Til þess verður á hinn bóginn að líta að samkvæmt fyrrgreindum framburði A stóð þetta samband hennar við ákærða yfir í meira en fimm ár frá árinu 2001, en með allnokkrum hléum. Í skýrslu hennar fyrir dómi lýsti hún aðeins einu slíku atviki á heimili sínu haustið 2003 og kom skýrlega fram að það hafi gerst eftir að hún var farin úr vist í Byrginu í september á því ári. Þá lýsti hún að virðist fimm slíkum atvikum sumarið 2006, sem hún tengdi við tímabil þegar hún var vistmaður þar. Engin frekari gögn liggja fyrir í málinu um þessi sex tilvik, sem A er þannig ein til frásagnar um. Er því ekki fært, hvað sem öðru líður, að telja sannað að neitt þessara tilvika hafi gerst á tímabilunum 7. til 14. september 2003 eða 26. maí til 17. júlí 2006, þegar líta má svo á að A hafi verið vistmaður í Byrginu í skilningi þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga. Þegar haft er að öðru leyti í huga þau langvarandi samskipti, sem hún kveðst hafa átt við ákærða á umræddu árabili, svo og að lítið sem ekkert liggur fyrir um það trúnaðarsamband, sem byggt er á í ákæru að staðið hafi milli hennar og ákærða vegna dvalar eða annarrar meðferðar, sem hún hafi sótt til hans, er heldur ekki sannað að ákærði hafi gerst sekur um brot gegn þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði því sýknaður af þeim sökum, sem hann er borinn í I. lið ákæru, en samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber af þeirri ástæðu að vísa kröfu A um skaðabætur frá héraðsdómi. V Í II. lið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á tímabilinu frá apríl 2004 til maí 2005 oft haft samræði og önnur kynferðismök við B, fædda 1976, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu og sótt þar meðferð vegna vímuefnanotkunar. Þessi kynferðismök hafi í fjögur skipti átt sér stað á Hótel Loftleiðum, nokkur skipti á Hótel Nordica og eitt skipti á gistihúsi að Laugavegi 18 í Reykjavík, en að öðru leyti í Byrginu. Samkvæmt gögnum, sem lögregla aflaði frá landlækni, var B vistmaður í Byrginu frá 2. febrúar til 25. maí og frá 4. júní til 30. júlí 1999 og aftur frá 18. ágúst 2003 til 7. maí 2005. Ákærði staðfesti fyrir dómi að í gögnum þessum væri réttilega greint frá vist B í Byrginu á síðastnefndu tímabili frá 2003 til 2005. Í vitnaskýrslu B fyrir héraðsdómi kvaðst hún hafa verið djúpt sokkin í neyslu fíkniefna í mörg ár áður en hún leitaði í Byrgið á árinu 2003. Hún hafi byrjað að sækja viðtöl hjá ákærða eftir tveggja eða þriggja mánaða vist og hafi þau fljótlega orðið dagleg. Framan af hafi ekkert verið óeðlilegt við þessi viðtöl og hafi hún treyst ákærða fyrir ýmsu, sem hún hafi aldrei sagt öðrum frá, en þegar á leið hafi ákærði farið að ræða um kynlíf við hana. Eitt skipti, sem hún hafi verið í viðtali hjá ákærða, hafi hann síðan sagt henni að leggjast og farið að fróa henni utan klæða. Eftir þetta atvik hafi hún hugleitt að fara úr Byrginu, en ekki hafi orðið af því, enda hafi hún ekki haft annan stað til vera á og hafi einu kostirnir þannig verið að halda kyrru fyrir eða fara aftur í neyslu. Í framhaldi af þessu hafi hún og ákærði haft kynmök á gistihúsum, í fyrsta sinn um líkt leyti og sonur ákærða hafi fæðst í apríl 2004. Með þessu hafi verið „brotinn ísinn“ og þau farið að hafa kynmök oft í viku, yfirleitt í Byrginu, en jafnframt meðal annars á heimili ákærða, þar sem eiginkona hans hafi verið með þeim nokkur skipti. Meðan á þessu stóð hafi ákærði oft gefið henni peninga, meðal annars til að kaupa fatnað, og tvívegis keypt fyrir hana bifreið. Dvöl hennar í Byrginu hafi lokið í maí 2005 og hún þá flutt á Selfoss og síðan til Reykjavíkur, en hún hafi áfram átt í kynlífssambandi við ákærða allt þar til síðla árs 2006. Ákærði neitaði fyrir dómi að hafa nokkru sinni átt í kynferðislegum samskiptum við B á þeim tíma, sem um ræðir í ákæru. Þá neitaði eiginkona hans að hafa átt slík samskipti við B, sem áður er getið. Fyrir héraðsdómi greindi vinkona B, Q, frá því að sú fyrrnefnda hafi margsinnis sagt henni í trúnaði frá kynferðissambandi sínu við ákærða á meðan hún dvaldi í Byrginu. H, sem starfaði þar á umræddum tíma, bar fyrir dómi að ákærði hafi varið miklum tíma með B og hafi hún oft verið hjá honum að næturlagi. H kvaðst eitt sinn hafa séð inn í herbergi ákærða þegar hann gekk þaðan út og hafi B þá legið þar í rúmi. K kvaðst fyrir dómi hafa verið vistmaður í Byrginu um tíu mánaða skeið frá apríl 2004. Hún greindi frá mikilli samveru ákærða við B, svo og að rætt hafi verið þar um samband þeirra, og kvaðst hún nokkrum sinnum hafa séð B koma út úr herbergi ákærða að morgni til. C greindi jafnframt frá því að ákærði hafi átt í kynlífssambandi við B áður en sú fyrrnefnda hafi tekið upp slíkt samband við hann síðari hluta árs 2004. Meðal gagna málsins eru reikningar á hendur B frá Hótel Loftleiðum vegna gistingar annars vegar 8. apríl 2004 og hins vegar 14. og 15. sama mánaðar, en á reikningi vegna síðastnefndu daganna kemur fram að ákærði hafi pantað þá gistingu. Jafnframt er reikningur á nafni B vegna gistingar aðfaranótt 21. maí 2005, en sá reikningur ber ekki með sér frá hverjum hann stafar. Þá liggur fyrir að ákærði lagði samtals 280.500 krónur inn á bankareikning B með fjölmörgum færslum á árunum 2004 til 2006, en af þeirri fjárhæð voru 40.000 krónur lagðar á reikninginn á tímabilinu, sem þessi liður ákærunnar lýtur að. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá vitnisburði og öðrum gögnum um kynferðislegt samband ákærða við B eftir það tímabil, sem þessi liður ákæru tekur til. Þar er jafnframt lagt mat á trúverðugleika skýrslu ákærða og framburðar vitna. Að því virtu eru ekki efni til annars en að leggja til grundvallar framburð B, sem fær stoð í áðurgreindum gögnum. Verður ákærði því sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn 197. gr. almennra hegningarlaga með þeirri háttsemi, sem greinir í þessum lið ákærunnar, að frátöldu því að ekki liggur nægilega fyrir að hann hafi átt kynferðismök við B á gistihúsum, sem getið er í ákærunni, utan tveggja skipta á Hótel Loftleiðum. VI Í III. lið ákæru er ákærði borinn sökum um að hafa frá hausti 2004 til apríl 2005 í tvö til fjögur skipti í viku haft samræði og önnur kynferðismök við C, fædda 1982, þegar hún hafi verið vistmaður í Byrginu til meðferðar vegna vímuefnanotkunar, en kynmökin hafi átt sér stað nokkur skipti í sumarhúsi í Ölfusborgum, eitt skipti í herbergi í kjallara á heimili ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði og að öðru leyti í Byrginu. Þá er ákærða enn fremur gefið að sök að hafa frá apríl 2005 til nóvember 2006 haft samræði og önnur kynferðismök við C á heimili hennar að X í Reykjavík, en á því tímabili hafi hún sótt kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, þar á meðal viðtalsmeðferð hjá ákærða. Í gögnum, sem aflað var við lögreglurannsókn frá landlækni, kemur fram að C hafi verið vistmaður í Byrginu frá 10. apríl til 31. maí 2004 og frá 10. júní sama ár til 1. nóvember 2006. Fyrir dómi kvaðst C hafa dvalið í Byrginu frá apríl 2004 til júní 2005, en þá hafi hún flutt í íbúð að X í Reykjavík. Ákærði greindi á sama hátt frá tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu, en þó þannig að hann taldi hana hafa flutt þaðan í maí 2005. Fyrir héraðsdómi kvaðst C hafa neytt mikilla fíknaefna áður en hún fór í Byrgið vorið 2004, en fyrstu fjóra til sex mánuðina eftir það hafi hún ekki verið í viðtalsmeðferð hjá ákærða. Í annað skiptið, sem hún fór í slíkt viðtal, hafi ákærði farið að ræða við hana um kynlíf og hafi þau nokkru síðar í fyrsta sinn haft samfarir í viðtalsherbergi. Hafi þetta fljótlega þróast þannig að þau hafi verið samvistum alla daga og nætur og haft kynmök tvisvar til fimm sinnum í viku, bæði í Byrginu og á gistihúsum, svo og í íbúð í Reykjavík, í herbergi í kjallara á heimili ákærða í Hafnarfirði og jafnframt í eitt skipti í sumarhúsi í Ölfusborgum, þar sem eiginkona hans hafi einnig átt hlut að máli. Eftir að C flutti til Reykjavíkur vorið 2005 hafi hún komið nánast daglega í Byrgið og unnið ýmis verkefni fyrir ákærða, meðal annars við þátttöku í kristilegum samkomum, þýðingu fyrirlestra og útgáfu blaðs þar á staðnum, en þetta hafi verið endurhæfing eða starfsþjálfun. Á þessu tímabili og allt fram í nóvember 2006 hafi sambandi hennar við ákærða verið fram haldið á sama hátt og áður og hafi þau meðal annars tekið myndir af kynlífsathöfnum sínum. Þá hafi hún gengist undir brjóstastækkun hjá lýtalækni og hafi ákærði borið kostnað af aðgerðinni. Ákærði neitaði í skýrslu fyrir héraðsdómi að hafa átt í kynferðislegu sambandi við C. Þau hafi aðeins í eitt skipti haft kynmök, en það hafi gerst með því að hún hafi byrlað honum smjörsýru á heimili hennar í byrjun október 2006 með þeim afleiðingum að hann myndi ekki eftir atvikum í framhaldinu og hafi hún tekið athafnir þeirra upp á myndband. Eiginkona ákærða neitaði fyrir dómi að hafa tekið þátt í kynferðislegum athöfnum með honum og C. Móðir C, Í, bar fyrir dómi að nokkru eftir að sú fyrrnefnda hafi farið í vist í Byrginu hafi hegðun hennar tekið að breytast og hún meðal annars byrjað að ganga í mjög dýrum fötum. Hafi C þá sagt sér frá því að hún ætti í sambandi við ákærða og þegar frá leið eða sumarið 2006 hafi hún greint frá því að hann vildi að þau gengju í hjúskap. Í kvaðst af nánar tilteknum ástæðum oft hafa orðið vör við að C og ákærði væru samvistum eftir að C var flutt til Reykjavíkur, auk þess sem henni væri kunnugt um að hann hafi greitt fyrir lýtaaðgerð, sem C hafi gengist undir, og gefið henni húsgögn og heimilistæki. Vitnið P greindi frá því fyrir dómi að ákærði hafi eitt sinn á árinu 2005 eða 2006 hringt í sig og beðið hann um að koma á heimili C að X, en þar hafi þau öll saman átt í kynlífsathöfnum og þeir meðal annars báðir haft samfarir við hana. Í gögnum málsins er verulegt magn myndefnis, sem sýnir meðal annars fólk í kynlífsathöfnum. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var þar komist að þeirri niðurstöðu að mikið af þessu myndefni sýni ýmist C, ákærða eða þau bæði í senn. Ekki verður séð að unnt sé að ráða af því, sem liggur fyrir í málinu, frá hvaða tíma þetta myndefni er í einstökum atriðum, en að nokkru hefur C lýst því að það hafi verið tekið upp á heimili hennar að X. Þá liggur fyrir vottorð nafngreinds lýtalæknis, sem hann staðfesti fyrir dómi, þar sem fram kemur að C hafi gengist undir aðgerð hjá honum í september 2005 og hafi kostnaður af því verið 230.000 krónur, en af þeirri fjárhæð hafi 150.000 krónur verið greiddar með raðgreiðslum af greiðslukorti. Í málinu hefur verið lögð fram skuldaviðurkenning útgefin af ákærða 5. september 2005 vegna þessara raðgreiðslna. Myndefni og önnur gögn, sem áður var getið, taka af öll tvímæli um að ákærði hafi átt í kynlífssambandi við C, þótt ekki verði sem fyrr segir slegið föstu hvort eða að hvaða marki þetta myndefni kunni að stafa frá tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu. Fyrir dómi lýsti hún því að þetta samband hafi staðið allt frá hausti 2004. Í hinum áfrýjaða dómi var vitnisburður C metinn mjög trúverðugur, en um síðastgreint atriði sækir hann nokkurn stuðning í vætti móður hennar. Að því virtu verður að telja sannað að ákærði hafi tvö eða fleiri skipti í viku haft samræði og önnur kynferðismök við C á tímabilinu frá nóvember 2004 til apríl 2005, en með því að framburður hennar fyrir dómi var ekki ljós um tilvik, þar sem slíkt kann að hafa gerst utan Byrgisins, verður að leggja til grundvallar að þessi háttsemi hafi ekki verið viðhöfð á öðrum stöðum en þar. Með því að C var á þessu tímabili vistmaður í Byrginu hefur ákærði með þessu brotið gegn 197. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru er hann jafnframt borinn sökum um refsiverða háttsemi með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við C allt að fimm sinnum í viku á heimili hennar að X frá apríl 2005 til nóvember 2006, en á því tímabili hafi hún sótt kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, þar á meðal meðferðarviðtöl hjá ákærða. Af gögnum málsins er ljóst að ákærði átti í kynlífssambandi við C á þessu tímabili þegar vist hennar í Byrginu var lokið. Af framburði hennar verður á hinn bóginn ekki ráðið að hún hafi verið þar í meðferð á þessum tíma, heldur lýsti hún því að hún hafi komið þangað nær daglega til að sinna tilteknum störfum. Ekkert liggur að öðru leyti fyrir til stuðnings því að C hafi verið háð ákærða sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi í þeim skilningi, sem um ræddi í þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Er því óhjákvæmilegt að sýkna ákærða af þeim sökum, sem hann er borinn að þessu leyti. VII Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er ákærða í IV. lið ákæru gefið að sök að hafa frá sumri 2004 til febrúar 2005, þegar D, fædd [...] 1987, var vistmaður í Byrginu og gekkst þar undir meðferð vegna vímuefnanotkunar, og eftir að hún flutti þaðan og fram á vor 2005, þegar hún sótti kristilegar samkomur og meðferð í Byrginu, meðal annars meðferðarviðtöl hjá ákærða, haft í fjögur skipti við hana önnur kynferðismök en samræði á heimili ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði, í sumarbústað við Laugarvatn og á YY í Ölfusi. Samkvæmt gögnum, sem aflað var við lögreglurannsókn frá landlækni, var D skráð sem vistmaður í Byrginu frá 1. október 2003 til 28. febrúar 2005, en einnig frá 25. september til 1. október 2005 og 7. til 19. júlí, 24. til 29. júlí og 26. september til 26. október 2006. Ákærði staðfesti fyrir dómi að þessar upplýsingar væru réttar að því leyti, sem hér skiptir máli. Í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi greindi D frá því að henni hafi verið komið í vist í Byrginu með samþykki barnaverndaryfirvalda í september 2003 eftir að hafa verið í langvarandi fíkniefnaneyslu. Hún hafi byrjað að sækja viðtöl hjá ákærða í febrúar 2004, en þá um sumarið hafi þau farið að hittast utan slíkra viðtala, því hann hafi viljað vera vinur hennar. Á því tímabili hafi hann farið að ræða mikið um kynlíf við hana, meðal annars um svokallað BDSM kynlíf, en hann hafi sagst hafa rætt um það við Guð, sem hafi ekki talið neitt rangt við það. Ákærði hafi jafnframt sagt henni frá stúlku, sem hafi verið í meðferð hjá sér og líkst mjög D, meðal annars vegna þunglyndis sem hafi hrjáð þær báðar, en sú stúlka hafi farið í BDSM þjálfun og fengið af því mikla bót. D hafi því byrjað í verklegri þjálfun hjá ákærða haustið 2004 eftir að hafa fyllt út eyðublað með spurningum varðandi ýmislegt í sambandi við BDSM kynlíf og hafi þau hist til þessarar þjálfunar heima hjá honum, bæði í íbúð og kjallaraherbergi, og í sumarbústað við Laugarvatn, alls þrjú skipti. Hafi eiginkona ákærða í öllum þessum tilvikum verið með þeim. D lýsti þessari þjálfun nánar, meðal annars með því að þátttakendur hafi verið bundnir, svipum beitt og alls konar hjálpartækjum, sem sett hafi verið í leggöng og endaþarm. Eftir að hún var farin úr vist í Byrginu hafi ákærði og eiginkona hans komið sumarið 2005 til dvalar í gistihúsi í Ölfusi, þar sem D hafi þá starfað, og hafi þau öll ásamt þáverandi kærasta hennar, P, átt í slíkum kynlífsathöfnum. Hún kvaðst hafa flutt úr Byrginu í febrúar 2005, en haldið áfram að sækja þar kristilegar samkomur og fyrirlestra, auk þess sem hún hafi átt að byrja í eftirmeðferð. Úr þeirri eftirmeðferð hafi lítið eða ekkert orðið, því henni hafi gengið illa að ná í ákærða og þegar það hafi þó tekist hafi samtöl beinst að öðru, meðal annars kynlífi. Þá greindi hún jafnframt frá því að ákærði hafi keypt fyrir hana bifreið þegar hún var vistmaður í Byrginu, en móðir hennar hafi gefið út skuldabréf fyrir hluta kaupverðsins, sem ákærði hafi ætlað að greiða af. Ákærði neitaði fyrir dómi að hafa átt í kynferðislegu sambandi við D og það gerði jafnframt eiginkona hans í vitnaskýrslu sinni. Ákærði kvað D hafa komið eftir að vist hennar í Byrginu lauk til sín tvívegis vegna erfiðleika í sambandi hennar við áðurnefndan P, sem ákærði hafi svo rætt við í framhaldinu, þar á meðal í eitt skipti með henni. Hún hafi á hinn bóginn ekki verið í meðferðarviðtölum eða sótt eftirmeðferð í Byrginu eftir að hún fór úr vist þar. Ákærði kannaðist við að hafa átt hlut að því að D keypti bifreið, en vegna kaupanna hafi hann ætlað að láta af hendi til móður hennar hluta af því fé, sem greitt hafi verið til Byrgisins vegna hennar frá því opinbera. P greindi frá því fyrir dómi að ákærði og eiginkona hans hafi gist eitt sinn á vinnustað D, YY í Ölfusi, og hafi þau öll fjögur farið í „leik“, þar sem þau hafi verið léttklædd og svipum verið beitt, auk þess sem kynlífstæki hafi verið notað á eiginkonu ákærða. Í hinum áfrýjaða dómi var framburður D metinn trúverðugur. Hún bar sem fyrr segir meðal annars um að ákærði hafi afhent sér spurningalista vegna BDSM kynlífs á eyðublaði. Fyrir liggur í málinu að ákærði hafði slíkan spurningalista vistaðan í tölvu. Þá hefur D eins og áður greinir borið um kynlífsathafnir sínar með ákærða, eiginkonu hans og P, sem sá síðastnefndi hefur jafnframt borið um fyrir dómi. Að þessu virtu þykir mega leggja til grundvallar vætti D um þau atriði, sem greinir í þessum lið ákæru, eins og honum hefur verið breytt undir rekstri málsins. Á tímabilinu, sem hún var vistmaður í Byrginu, hafði ákærði samkvæmt þessu tvívegis við hana önnur kynferðismök en samræði á heimili hans í Hafnarfirði og eitt skipti í sumarbústað við Laugarvatn. Sú háttsemi varðaði við þágildandi 197. gr. almennra hegningarlaga. Um það atvik, sem um ræðir í ákæru og gerðist á YY í Ölfusi sumarið 2005, eftir að D var farin úr vist í Byrginu, er þess að gæta að eftir framburði hennar var hún þar ekki til vímuefnameðferðar á því tímaskeiði, heldur leitaði hún þangað á kristilegar samkomur og fyrirlestra. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvernig hún geti á því tímabili hafa talist háð ákærða sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi í skilningi þágildandi 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga. Verður því að sýkna ákærða af sökum, sem varða kynferðismök við D á umræddu gistihúsi. VIII Samkvæmt því, sem að framan greinir, telst ákærði sannur að því að hafa ítrekað haft kynferðismök við B, C og D á þeim tíma, sem þær voru vistmenn í Byrginu til vímuefnameðferðar, en sem forstöðumaður þeirrar stofnunar braut ákærði með þessu gegn ákvæði 197. gr. almennra hegningarlaga eins og það hljóðaði á þeim tíma, sem ákæra tekur til. Við ákvörðun refsingar verður meðal annars að líta til þess að D var 17 ára að aldri á þeim tíma, sem ákærði braut gegn henni, en í öllum tilvikum beindust brot hans að konum, sem höfðu leitað í brýnni neyð eftir meðferð vegna vímuefnaneyslu. Ákærði færði sér þetta með ófyrirleitni í nyt og á hann sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar verður að líta til ákvæða 1., 2., 3., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga, en jafnframt að gæta að þeirri hámarksrefsingu, sem háttsemi sem þessi varðar að lögum. Að því virtu verður ákærða gert að sæta fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá röksemdum, sem brotaþolar hafa fært fram fyrir kröfum sínum um miskabætur. Að þeim virtum og atvikum málsins að öðru leyti er hæfilegt að ákærða verði gert að greiða B og C hvorri um sig 1.000.000 krónur í miskabætur, en D 800.000 krónur. Af þeim ástæðum, sem áður greinir, verða D ekki dæmdir vextir af kröfu sinni, en um vexti af kröfum B og C fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest um annað en skyldu ákærða til að greiða þóknun réttargæslumanns A, sem greiðist úr ríkissjóði, en að teknu tilliti til þess fer um heildarfjárhæð sakarkostnaðarins samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Þóknun réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti greiðist jafnframt úr ríkissjóði, en ákærða verður gert að greiða allan annan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna annarra brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Jónsson, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Fjárkröfu A er vísað frá héraðsdómi. Ákærði greiði B 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2005 til 12. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júní 2005 til 12. febrúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D 800.000 krónur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun skipaðs réttargæslumanns A, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði og greiði ákærði því samtals 3.736.758 krónur í sakarkostnað í héraði. Þóknun skipaðs réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 62.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ákærði greiði allan annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.852.387 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 1.245.000 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns B og C, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, alls 186.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns D, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. maí 2008. Mál þetta, sem þingfest var þann 12. febrúar 2008 og dómtekið 18. mars sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 28. janúar 2008, á hendur Guðmundi Jónssyni, kt. 191158-4669, Háholti 11, Hafnarfirði, „fyrir kynferðisbrot með því að hafa sem forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimilinu Byrginu, kristilegu líknarfélagi, Efri-Brú, Grímsnesi, haft samræði og önnur kynferðismök við fjórar konur, sem voru vistmenn í Byrginu og sóttu meðferðarviðtöl hjá ákærða, og með því að hafa misnotað freklega þá aðstöðu sína að konurnar voru honum háðar sem skjólstæðingar hans í trúnaðarsambandi: I með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A, þegar hún var vistmaður í Byrginu og sótti þar stuðningsmeðferð: a) Í nokkur skipti haustið 2003 á heimili A að [...], Hveragerði og í Byrginu. b) Í sjö eða átta skipti sumarið 2006 í sumarhúsi við Laugarvatn, í skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi, á vegi við Búrfell í Grímsnesi og í Byrginu. II Á tímabilinu frá apríl 2004 til maí 2005, nánast á hverjum degi, haft samræði og önnur kynferðismök við B þegar hún var vistmaður í Byrginu og sótti þar meðferð vegna vímuefnamisnotkunar. Kynferðismökin áttu sér oftast stað í Byrginu en einnig á hótelum í Reykjavík, þar á meðal í fjögur skipti á Hótel Loftleiðum, í nokkur skipti á Hótel Nordica og í eitt skipti á hóteli við Laugaveg 18. III a) Á tímabilinu frá hausti 2004 til aprílmánaðar 2005, í tvö til fjögur skipti í viku, haft samræði og önnur kynferðismök við C þegar hún var vistmaður í Byrginu og sótti þar meðferð vegna vímuefnamisnotkunar. Kynmökin áttu sér oftast stað í Byrginu en einnig í nokkur skipti í sumarhúsi í Ölfusborgum og í eitt skipti í kjallaraherbergi á heimili ákærða að Háholti 11, Hafnarfirði. b) Frá apríl 2005 til nóvember 2006, eftir að C flutti úr Byrginu, allt að fimm sinnum í viku, haft samræði og önnur kynferðismök við C á heimili hennar að X, Reykjavík, en á þessum tíma sótti C kristilegar samkomur og meðferð, þar á meðal meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu. IV Á tímabilinu frá sumri 2004 til febrúarmánaðar 2005, þegar D, þá 17 ára gömul, var vistmaður í Byrginu og sótti þar meðferð vegna vímuefnamisnotkunar, og eftir að hún flutti úr Byrginu í febrúar 2005 og fram á árið 2006, en á þeim tíma sótti D kristilegar samkomur og meðferð, þar á meðal meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu, í allt að tíu skipti, haft við hana samræði og önnur kynferðismök í Byrginu, á Hótel Ingólfi í Ölfusi, á heimili ákærða að Háholti 11, Hafnarfirði og í sumarbústað á Laugarvatni. Framangreind háttsemi ákærða telst varða við 197. og 1. mgr. 198. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 40/1992 og 6. og 7. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einkaréttarkröfur: 1) A, kennitala [...], krefst bóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 2.500.000 auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. 2) B, kennitala [...], krefst bóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 2.500.000 auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. 3) C, kennitala [...], krefst bóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 2.500.000 auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. 4) D, kennitala [...], krefst bóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 2.000.000.“ Ákærði kom fyrir dóminn við þingfestingu málsins þann 12. febrúar sl. og neitaði sök. Þá hafnaði hann jafnframt bótakröfunum. Hófst aðalmeðferð þann 14. mars sl. og var framhaldið þann 17. og 18. mars sl. Af hálfu verjanda ákærða er krafist sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krafðist hann þess að öllum bótakröfum yrði vísað frá dómi, til vara að ákærði yrði sýknaður af þeim og til þrautavara að þær yrðu verulega lækkaðar. Auk þess er krafist málsvarnarlauna að mati dómsins úr ríkissjóði. Að loknum skýrslutökum af vitnum óskaði sækjandi eftir leiðréttingu á ákærulið I þannig að í lið a) væri háttseminni lýst svo: „Í nokkur skipti haustið 2003 á heimili A að Y, Hveragerði og á vegi við Búrfell í Grímsnesi“. Liður b) breyttist þannig: „Í sjö eða átta skipti sumarið 2006 í sumarhúsi við Laugarvatn, í skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í Byrginu.“ Þá gerði sækjandi þá breytingu á II. lið ákærunnar að í stað þess að segja „nánast á hverjum degi“ stæði „oft“. I. Málsatvik. Upphaf máls þessa er að þann 22. desember 2006 kom C til lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða. Kvaðst hún hafa leitað til Byrgisins í apríl 2004 þar sem hún hafi verið búin að vera í gríðarlega harðri fíkniefnaneyslu og hafi meðal annars sprautað sig með fíkniefnum. Hafi hún verið í meðferðarviðtölum hjá ákærða sem hafi prédikað sem prestur eða pastor. Hafi ákærði í meðferðarviðtölunum byrjað að ræða um kynlíf og kynnt henni BDSM-kynlíf. Hafi hún átt í kynlífssambandi við ákærða frá því haustið 2004 allt til haustsins 2006. Deginum áður kom C fram í þættinum Kompás hjá sjónvarpsstöðinni Stöð 2 og sagði frá reynslu sinni. Þann 15. janúar 2007 kom B til lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gegn henni sem áttu sér stað á meðan hún var vistmaður í Byrginu á tímabilinu frá apríl 2004 fram til júní/júlí 2005. Þann 25. janúar 2007 lagði D fram kæru á hendur ákærða vegna kynferðisbrots er átti sér stað þegar hún var vistmaður í Byrginu á tímabilinu frá september 2003 til febrúar 2004 og einnig eftir þann tíma er hún var starfsmaður og á sama tíma í meðferð hjá ákærða fram til september 2005. Þann 26. janúar 2007 lagði svo A fram kæru hjá lögreglu á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot sem átti sér stað frá ágúst 2001 til loka ágústmánaðar 2006. II. Vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimilið Byrgið, kristilegt líknarfélag. Því hefur verið mótmælt af hálfu verjanda ákærða að rekstur Byrgisins eigi undir hugtakið „aðra slíka stofnun“ eins og segir í 197. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir liggur í gögnum málsins umsókn um starfsleyfi fyrir Líknarfélagið Byrgið ses., kennitala 440703-3210, að Ljósafossi, Grímsnesi. Nafn eiganda/forráðamanns á umsókninni er skráð Guðmundur Jónsson, kennitala 191158-4669, með heimili að Háholti 11, Hafnarfirði. Kemur fram í umsókninni að starfsemin hafi hafist 15. maí 2003. Er umsóknin dagsett 28. maí 2003. Þann 15. júní 2003 gaf Heilbrigðiseftirlit Suðurlands út starfsleyfi fyrir Byrgið ses., með aðsetur að Ljósafossi í Grímsnesi. Í starfsleyfinu kemur fram að það sé veitt starfsleyfishafa Guðmundi Jónssyni, kt. 191158-4669, Háholti 11, 220 Hafnarfirði, vegna vímuefnameðferðarheimilis. Gilti starfsleyfið í fjögur ár. Í málinu liggur frammi upplýsingabæklingur Byrgisins þar sem kemur fram að Byrgið sé kristilegt líknarfélag og endurhæfingarsambýli. Í inngangi bæklingsins segir: „Velkominn í Byrgið. Þú ert um það bil að ganga inn í áætlun sem gæti breytt lífi þínu, sem mun breyta lífi þínu. Ef þú vilt. Áætlun sem er sú besta sem til er: Áætlun Guðs með líf þitt.“ Síðan eru upplýsingar um það hvernig skjólstæðingar Byrgisins geti náð tökum á lífi sínu með því að gefa sig Guði á vald. Þá segir enn fremur að heimilið sé starfrækt sem meðferðar- og endurhæfingarsambýli fyrir vímuefnaneytendur, sem ekki eigi sér hliðstæðu hér á landi, meðferðarúrræði sem byggt sé á trú á Jesú Kristi. Upplýsingasíða er í bæklingnum þar sem kemur fram að vaktmenn séu á svæðinu, ráðgjafi og læknir. Þá séu ráðgjafaviðtöl og útiráðgjafi sjái um bókun viðtala við ráðgjafa ef þess sé óskað utan fastra viðtala. Þá er boðið upp á viðtalstíma við lögfræðing. Reglur á meðferðarheimilinu fylgja bæklingnum þar sem kemur fram m.a. að öll neysla áfengis og lyfja sé bönnuð og varði brottrekstri án tafar. Vistmönnum sé óheimill aðgangur að starfsmannaskálum, og dragi fólk sig saman til kynlífsathafna varði það brottrekstri. Þá segir að vinnuaðlögun, sem sé hluti meðferðar, hefjist virka daga klukkan 15.00 til 17.30. Hjá Byrginu starfaði læknir og kom þar vikulega til að sinna vistmönnum þess. Áður en ákærði hóf rekstur meðferðarheimilis að Efri-Brú við Ljósafoss rak hann meðferðarheimilið Byrgið í Rockville í Sandgerði. Ákærði lýsti því svo fyrir dóminum að starfsemi Byrgisins hafi verið þannig háttað að starfsmenn Byrgisins hefðu ýmist sótt fólk eða hringt hefði verið úr heimahúsum og beðið um meðferðarpláss. Í Byrginu hafi farið fram daglegt prógram frá klukkan sjö á morgnana til fast að hálftíu á kvöldin. Það hafi verið fyrirlestrar og viðtöl. Viðtölin hafi farið þannig fram að skjólstæðingar hafi beðið um þau; þeir hafi ekki verið kallaðir í viðtölin. Tveir starfsmenn hafi annast viðtölin, jafnvel þrír, eftir því hvers eðlis þau voru. E hafi séð um þau mál sem sneru að félagslega geiranum, eins og að athuga með tannréttingar, tannviðgerðir eða húsnæðismál, F hafi séð um allt sem tilheyrði Tryggingastofnun og félagsþjónustu og ákærði hafi séð um gerð allra fyrirlestra, haldið fyrirlestra og tekið persónuleg meðferðarviðtöl. Eftir árið 2004 kvaðst ákærði hafa einn séð um öll viðtöl en vaktmenn hefðu séð um minni háttar mál sem komu upp innanhúss. Ákærði kvað Byrgið hafa verið meðferðarheimili fyrir fólk sem hafi átt við áfengis- og vímuefnavanda að stríða svo og erfiðari mál. Þá kvaðst ákærði hafa gefið út bækling þar sem reglur sambýlisins kæmu fram og hefði Byrgið verið kynnt sem kristilegt líknarfélag, endurhæfingarsambýli og vímuefnameðferðarheimili. Kvað hann suma vistmenn varla hafa kunnað að halda á penna eða sjóða kartöflu þegar þeir komu í Byrgið og væri dæmi þess að vistmaður hafi verið í tíu ár í Byrginu. Því hefði fólk þörf fyrir endurhæfingu. Ákærði kvað engum blöðum um það að fletta að hann hafi verið forstöðumaður, meðferðarráðgjafi og stjórnandi kristilegra samkoma á vímuefnameðferðar- og endurhæfingarheimilinu Byrginu, kristilegu líknarfélagi og veitt mjög persónuleg meðferðarviðtöl við einstaklinga utan þess sem hann taldi sálfræðinga eða lækna þurfa að koma til. G, kt. [...], starfsmaður hjá Byrginu, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa komið í Byrgið 12. júlí 2004 og unnið í eldhúsinu, verið í lofgjörðum og verið auk þess vaktmaður. Í því hefði falist að hafa eftirlit með fólki og daglegri starfsemi. Kvað hann lofgjörðina hafa verið hljómsveit sem söng á samkomum. Kvaðst hann hafa verið í daglegum samskiptum við ákærða vegna starfa sinna. Kvað hann ákærða hafa verið forstöðumann Byrgisins, sett allar reglur og séð um alla dagskrá Byrgisins sem unnið hafi verið eftir. Hafi F verið helsti aðstoðarmaður ákærða. G kvaðst kannast við bækling sem hafi verið útbúinn af ákærða og þar hafi meðal annars komið fram sú regla að það varðaði brottrekstri drægi fólk sig saman til kynlífsathafna. H, kt. [...], [heimilisf.], Reykjavík, fyrrverandi starfsmaður í Byrginu, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið starfsmaður á Efri-Brú árin 2003 til 2006 og átt að sjá til þess að það væri friður á svæðinu og síðan innheimta húsaleiguna mánaðarlega fyrir Byrgið. Kvað H allar ákvarðanatökur hafa verið á snærum ákærða varðandi rekstur Byrgisins. H kvað hið daglega starf í Byrginu í sambandi við meðferð og annað hafa gjarna byrjað með bænastund á morgnana, síðan hafi verið prógramm og þá hádegismatur. Yfirleitt hafi verið prógramm eftir hádegi og svo kaffi. Síðan átti að vera vinnuaðlögun sem allir vistmenn áttu kost á. Hafi vinnuaðlögun falist í vinnu í þvottahúsi og hafi það verið fastur þáttur. I, kt. [...], fyrrverandi starfsmaður í Byrginu, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað þar frá árinu 2003 og séð um tölvu- og tæknimál. Hafi hann séð um að setja upp útvarpsstöð á svæðinu og haldið utan um hana. Þá hafi hann meðal annars aðstoðað Ólaf lækni þegar hann kom á staðinn og hafi þá annast um lyfjamál. Kvað I ákærða hafa verið forstöðumann Byrgisins sem þýddi að hann fór fyrir starfinu og oftast hafi ákvarðanir verið bornar fyrst undir ákærða. Þá hefði ákærði verið prédikari á staðnum en einnig hefðu komið gestaprédikarar svo og hefðu aðrir starfsmenn séð um það prógramm sem var í gangi. Ákærði hefði séð um meðferðarviðtöl og einkaviðtöl en aðrir hefðu veitt viðtöl sem voru ekki á andlega sviðinu eins og viðtöl ákærða. Fyrst kemur til skoðunar hvort Byrgið falli undir skilgreiningu 197. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 40/1992, en því var mótmælt af verjanda ákærða eins og áður segir. 197. gr. laganna var breytt með 5. gr. laga nr. 40/1992 en þar segir að ef umsjónarmaður eða starfsmaður í fangelsi, geðsjúkrahúsi, vistheimili, uppeldisstofnun eða annarri slíkri stofnun hefur samræði eða önnur kynferðismök við vistmann á stofnuninni varðar það fangelsi allt að 4 árum. Í greinargerð með 5. gr. laganna segir að ákvæðið sé að mestu óbreytt efnislega þótt stofnananöfn séu færð í nútímahorf. Með 6. gr. laganna voru þær breytingar gerðar á 198. gr. hegningarlaga að refsimörk voru þyngd og aldursmark lækkað. Í nefndaráliti allsherjarnefndar með lögum nr. 6/2007 kemur fram að í umfjöllun um 197. og 198. gr. almennra hegningarlaga sé bent á það að upptalning stofnana í ákvæðinu sé ekki tæmandi og erfitt sé að telja upp á tæmandi hátt allar stofnanir sem nú séu starfræktar og komi til álita eða kunna síðar að verða settar á fót. Því sé gert ráð fyrir í ákvæðinu að aðrar sambærilegar stofnanir geti fallið undir það, sbr. orðalagið „annarri slíkri stofnun“, og við mat á því hvort ýmiss konar þjónustu- og meðferðarstofnanir geti verið slíkar stofnanir, þurfi að kanna hversu sambærileg viðkomandi stofnun sé við þær stofnanir sem eru taldar upp í ákvæðinu. Í því sambandi telur nefndin mestu skipta að stofnunin sé þess eðlis að kynferðislegt samband starfsmanns við vistmann sé óheppilegt og óeðlilegt miðað við aðstæður, þar sem starfsmaður og vistmaður séu ekki jafnsettir, með þeim sé ekki jafnræði og hætta sé því á beinni eða óbeinni misnotkun valds og áhrifa gagnvart vistmanni. Þetta geti einnig átt við um meðferðarstofnanir fyrir áfengis- og vímuefnasjúklinga á vegum einkaaðila. Eins og rakið er í kaflanum „málsatvik“ fékk Byrgið starfsleyfi fyrir rekstri á líknar- og meðferðarheimili. Ákærði sagði svo fyrir dóminum að starfseminni hefði verið þannig háttað að fólk hafi ýmist verið sótt utan að eða hafi verið beðið um meðferðarpláss frá einstaklingum. Þá hafi verið daglegt prógramm frá klukkan sjö á morgnana til fast að hálftíu á kvöldin, bæði fyrirlestrar og meðferðarviðtöl. Meðferðarviðtölin hafi verið persónuleg en vistmenn hefðu þurft að sækjast eftir þeim sjálfir þar sem sjálfsbjargarviðleitnin væri liður í batanum. Tilgangur meðferðar í Byrginu hafi verið að hjálpa illa stöddu fólki að komast út í lífið aftur. Hluti meðferðarinnar var einnig falinn í starfsþjálfun vistmanna þannig að þeir fengu hlutverk í Byrginu sem starfsmenn og hafi þannig lært smátt og smátt að standa á eigin fótum. Ákærði kvað starfsleyfið hafa verið gefið út á sig persónulega en það hafi verið starfsleyfi fyrir vímuefnameðferðarheimili og líknarfélag fyrir þá sem eigi erfitt en ekki leyfi fyrir stofnun. Ákærði kvaðst hafa samið bækling þar sem komi fram að um kristilegt líknarfélag væri að ræða, endurhæfingarsambýli og vímuefnameðferð. Oft sé um að ræða fólk sem sé svo illa farið að það kunni ekki að sjóða kartöflur eða að halda á penna. Þá kvaðst ákærði hafa verið forstöðumaður fyrir starfseminni. Fær sú fullyrðing hans stoð í vitnisburði vitna sem öll hafa sagt ákærða hafa verið forstöðumann Byrgisins og stjórnanda. Þá hefði Ólafur Ólafsson, fyrrverandi landlæknir, verið með viðtöl í Byrginu auk Magnúsar Skúlasonar geðlæknis. Í framburði ákærða og vitna fyrir dóminum, sem fær stuðning í gögnum málsins, var rekstur Byrgisins að miklu leyti háður greiðslum frá hinu opinbera, þ.e. fé frá Tryggingastofnun ríkisins og félagsmálayfirvöldum. Samkvæmt öllu framansögðu er það mat dómsins að sá rekstur sem fór fram í Byrginu og lýst hefur verið hér að framan, falli skýlaust undir „aðra slíka stofnun“ eins og kemur fram í 197. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Verður nú rakinn hver liður ákærunnar fyrir sig. III. Ákæruliður I. Brot gegn A. Skýrsla ákærða og vitna fyrir lögreglu og dómi. A sagði fyrir lögreglu þann 26. janúar 2007 að hún hefði upphaflega verið skjólstæðingur Byrgisins þegar það var að Vesturgötu 18 í Hafnarfirði og síðan í Rockville á Suðurnesjum en þar hefði hún verið í meðferð vegna neyslu á áfengi og fíkniefnum. Hún hefði dvalið þar ásamt eiginmanni sínum en þau hefðu einnig verið með íbúð að Z í Hafnarfirði. Maður hennar hefði séð um uppbyggingu á íþróttaaðstöðu í Rockville og unnið langan vinnudag. Hún hafi hins vegar verið dugleg að sækja samkomur á vegum Byrgisins en einnig verið í viðtalsmeðferð undir handleiðslu ákærða sem pastors og ráðgjafa. Hefði hún rætt margvísleg persónuleg mál sín við ákærða og hafi hún fundið fyrir stuðningi og samkennd og fljótlega treyst honum. Hefðu allir fjármunir manns hennar farið í uppbygginguna í íþróttaaðstöðunni og ákærði því látið hana hafa peninga ef hún hefði þurft á þeim að halda. Hefði ákærði m.a. greitt leigu á íbúðinni að Z og hefði ákærði kallað það „blessun“ þegar hann greiddi húsaleiguna. Hefði því farið svo að hún fór að upplifa það að hún væri háð honum, bæði fjárhagslega og tilfinningalega og fundist ákærði veita henni öryggi. Í meðferðarviðtölunum kvaðst A hafa trúað ákærða fyrir sínum innstu málefnum og rætt kynlífsvandamál hennar og eiginmannsins við hann en á þeim tíma hefði lítið kynlíf verið á milli þeirra hjóna. Hefði henni liðið mjög illa vegna þessa og hún rætt það við ákærða í lok júlí 2000. Ákærði hefði sýnt henni skilning og fljótlega eftir það farið að senda henni smáskilaboð þar sem hann hefði sagt henni hversu falleg hún væri og í einum skilaboðunum sagt henni að hann væri hrifinn af henni. Þá hefði ákærði farið að tjá henni tilfinningar sínar í viðtölum og jafnframt sagt henni að eiginmaður hennar væri ekki hrifinn af henni heldur væri eingöngu um væntumþykju að ræða og skýrði það áhugaleysi hans á kynlífi með henni. Á þessum tíma kvaðst A hafa verið farin að upplifa sig sem einhvers virði í augum ákærða og ekki síst í sínum eigin augum. Í framhaldi hafi ákærði tjáð henni að hann hefði dreymt kynlífsdraum um hana sem hefði verið á þann veg að hann hefði komið inn í eldhús í Z þar sem hún hefði legið nakin á borðinu og hún verið þakin olíu, sem væri tákn um heilagan anda Guðs, og að þau ættu kynlíf saman sem væri andleg og líkamleg lækning fyrir hana og það skipti máli að sæði hans færi inn í hana og því hefði hann haft við hana samfarir á borðinu í þessum draumi. Hefði A fundist þessi orð ákærða heillandi, sérstaklega þar sem hann var hennar pastor og ráðgjafi. Kvaðst hún hafa spurt ákærða að því hvernig stæði á því að þetta gæti verið Guðs vilji, að hún hefði kynlíf með ákærða, þar sem hún væri gift en hann hefði svarað því til að það væri Guðsáætlun. Guð væri að nota hann til að lækna hana og sameinuð yrðu þau svo sterk í andanum. Á þessum tíma hefði ákærði látið hana vinna verkefni í meðferðaráætlun hennar í íbúðinni í Z en jafnframt séð til þess að maður hennar hefði næg verkefni í Rockville. Hefði ákærði á þeim tíma farið að fjölga komum sínum til hennar í íbúðina með þeim orðum að hann þyrfti að aðstoða hana í verkefnavinnu og kenna henni betur á tölvu hennar. Einnig hefði ákærði farið að kalla á hana í viðtöl í Rockville. Í eitt sinn hefði ákærði farið að kyssa hana og þau gert það í viðtölum í Rockville og í Z og hefði ákærði sagt henni að hann hefði sérþekkingu á líkama konunnar. Konan væri með marga punkta og það þyrfti að virkja þá alla. Hefði hann sýnt henni hvar þessir punktar væru á líkama hennar og farið að strjúka henni á þessum stöðum, svo sem á mjóbaki, undir höndum og niður líkama hennar að framanverðu. Á meðan hann hafi verið að strjúka henni hefði hann lýst því fyrir henni hvernig hann fullnægði J. Seinna hefði ákærði sagt henni að punkturinn neðarlega í mjóbaki væri BDSM-punktur. Kvaðst A hafa verið orðin hrifin af ákærða á þessum tíma en verið í mikilli togstreitu gagnvart eiginmanni sínum. Að auki hafi hún haft áhyggjur gagnvart Guði vegna syndarinnar að kyssa ákærða. A kvað strokurnar og kossana hafa breyst í kynlíf í byrjun október og þau haft mök í stofunni í Z. Kvaðst A hafa haft samfarir við ákærða í þrjú skipti í október í Z. Hún kvaðst hafa haft áhyggjur vegna þess að hún hefði ekki verið með neinar getnaðarvarnir en ákærði sagt henni að Guð hefði gefið honum þá gáfu að hann vissi hvenær konur hefðu egglos. Kvað hún afleiðingar samfara þeirra hafa verið þær að hún varð ófrísk eftir ákærða. Hún hefði sagt ákærða frá því en ekki eiginmanni sínum. Kvað hún ákærða hafa sagt sér að það myndi skaða of marga ef hún fæddi barnið. Á þessum tíma hefði hún gengið til Garðars Sigursteinssonar geðlæknis og tjáð honum að hún væri ófrísk eftir ákærða. Kvaðst hún hafa farið í fóstureyðingu í framhaldi en tjáð félagsráðgjafa á Landspítalanum eftir hvern hún væri ófrísk. Við hafi tekið djúpt þunglyndi og hún farið í lás gagnvart ákærða. Svo hafi farið að hún hafi orðið aftur ófrísk í janúar 2002. Hún hefði þá skrifað ákærða bréf þar sem hún kvaðst hafa viljað slíta öll samskipti við hann en hann þá strax komið til hennar og haldið áfram að tjá henni ást sína og minnt hana á að eiginmaðurinn væri ekki frelsaður. Þrátt fyrir þetta hefði hún farið að hitta ákærða aftur og kyssa hann en vildi ekki eiga kynlíf með honum. Þá hefði hún fundið ákveðið öryggi hjá ákærða, þar sem hún hafi verið fjárhagslega háð honum, og einnig andlega, þar sem hún hafi leitað til hans er henni leið illa. Ákærði hefði tjáð henni að samband þeirra væri allt með vilja Guðs. A fæddi barn í september 2002 og þá hefði ákærði slitið öllu sambandi við hana í um það bil tvo mánuði og eiginmann hennar einnig auk þess að hann hætti að greiða „blessunina“, húsaleiguna. Í desember 2002 hefði ákærði sett sig aftur í samband við A og sagst elska hana ennþá heitt en viljað halda sig í fjarlægð vegna barneigna hennar. Kvað hún ákærða hafa sagt sér að ef hún færi ekki eftir vilja Guðs þá væri hún vanblessuð, sem fælist í því m.a. að enginn matur væri til í ísskápnum og einnig yrði skortur á andlegu og fjárhagslegu öryggi. Um áramótin 2002 og 2003 hefði verið ljóst að miklar breytingar væru fram undan hjá Byrginu og í kjölfarið hefðu tekið við erfiðir tímar í hjónabandi hennar sem leiddu til þess að hún fór frá eiginmanni sínum og leitaði skjóls í Byrginu að Efri-Brú. Þangað hefði hún líklega komið í júlí eða ágúst 2003 og dvalið þar í tvær vikur og verið í stöðugum viðtölum hjá ákærða vegna erfiðleika sinna. Þarna hefði ákærði farið að segja henni að fólkið í Byrginu talaði illa um hana og teldi að hún væri með lofgjörðarleiðtoganum sem héti [...]. Þá kvað hún ákærða hafa sagst vera að verja hana fyrir fólkinu af þessum ásökunum og í meðferðarviðtölum hefði ákærði farið að kynna fyrir henni BDSM-kynlíf með þeim orðum að hann og J hans ástunduðu BDSM-light sem væri létt afbrigði af slíku kynlífi. Hefði ákærði sagt að það væri vilji Guðs að konan væri undirgefin manninum og þess vegna myndi BDSM passa mjög vel þar sem maðurinn væri masterinn og konan væri undirgefin. Hann hefði sagt henni að BDSM-kynlíf hans væri fólgið í bindingum og notkun á svipum. Kvað hún ákærða oft hafa kysst hana og viljað eiga kynlíf með henni en hún sagst ekki vilja kynlíf með honum í Byrginu að Efri-Brú. Hefði ákærði verið mjög nærgætinn og tillitssamur vegna þessa mótþróa hennar. A kvaðst hafa farið aftur heim til eiginmannsins þar sem sonur hennar hefði slasast og í þeim tilgangi að lagfæra hjónabandið. Ákærði hefði komið strax heim til hennar og sagt henni að Guð væri búinn að sýna honum að ef hún myndi ekki skilja við mann sinn, þá yrðu börn hennar óvernduð og myndu lenda í fleiri slysum þar sem maðurinn hennar væri ekki frelsaður. Hefði hann gefið í skyn að það væri ekki rétt hjá henni sem frelsaðri konu að vera gift ófrelsuðum manni. Kvað hún ákærða hafa boðið henni heim til hans að Háholti 11 í Hafnarfirði og sýnt henni dýflissu sem hefði verið lítið herbergi í kjallara blokkarinnar sem tilheyrði íbúð ákærða. Gengið væri inn í dýflissuna í gegnum skáp sem væri í fremri geymslunni. Í dýflissunni hefði verið stórt aflangt borð og á því hefðu verið margvísleg kynlífstæki. Einnig hefði verið lítið búr og í enda herbergisins hefði verið plata á vegg með mörgum nöglum sem hægt var að nota til að binda fólk við. Kvað hún ákærða hafa sagst hafa hannað þessa dýflissu sérstaklega fyrir hana. Henni hefði liðið mjög illa þarna inni en hún hefði samt þurft að þóknast honum. Hefði hún farið úr fötunum að ofan og hefði ákærði bundið hana við plötuna til að hún kynntist því hvernig væri að vera bundin. Þá hefði hann kynnt hin ýmsu kynlífstæki fyrir henni, hvernig gervilimir væru notaðir og hvernig svipur væru notaðar. Í lok september 2003 hefðu A og eiginmaður hennar flust til Hveragerðis og þá hefðu skapast betri tækifæri fyrir hana til að sækja samkomur og meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu. Fljótlega hefði ákærði látið hana fá myndbandsspólu sem fjallaði um BDSM-kynlíf, um konu sem var þjálfuð í að vera kynlífsþræll, slave. Myndin heiti Story of O og sýni að það sé eftirsóknarvert að vera gerður að slave. Hefði mynd þessi heillað hana. Þá hefði ákærði tjáð henni að hann væri Iron Master. Þá hefði ákærði ítrekað við hana að það væri deginum ljósara að Guð vildi að þau tvö væru saman en hann vildi vera tillitssamur við hana þar sem hún forðaðist kynlíf með honum vegna andlegra afleiðinga fóstureyðingarinnar, en hann vildi þjálfa hana í að vera „sub“. Hefði ákærði komið heim til A í Hveragerði og þar hefði ákærði byrjað að slá hana með svipum. Hefði hann slegið hana létt á ýmsa staði líkamans með ýmsum tegundum af svipum en hún verið nakin á meðan. Kvaðst hún hafa fundið fyrir sælutilfinningu af því að vera slegin og þarna hefði henni fundist gott að tilheyra ákærða. Hefði þetta gerst nokkrum sinnum á heimili hennar í Hveragerði og einnig hefði ákærði fengið hana til að eiga munnmök við sig þar sem hann fékk sáðlát. Henni hefði ekki fundist það gott en tilfinningin hefði verið góð, að hlýða ákærða. Á þessu tímabili hefði ákærði sent henni spurningalista með spurningum um BDSM sem gengu undir nafninu Grunnspurningar. Hefði ákærði beðið hana um að fylla listann út en á sama tíma hefði ákærði verið að senda henni margar BDSM-kynlífssögur. Þá kvaðst A hafa á þessu tímabili verið farin að eiga með ákærða BDSM-kynlíf í meðferðarviðtölum í Byrginu. Ákærði hefði skipað henni að fróa sér í tíma og ótíma, hvort sem hún hafi verið heima hjá sér eða í Byrginu. Þá hefði ákærði farið með A í bíltúra út í sveit. Í tvígang hefði hann bundið hana við bílinn, jeppabifreið, og síðan haft samfarir við hana aftan frá þar sem hún hefði verið bundin. Ákærði hefði í einstökum tilfellum sett klemmur á brjóst hennar í þessum bíltúrum og einnig fróað henni með víbratorum. Í þessum tilvikum hefði hann ætíð skipað henni að lúta vilja hans enda hefði hún verið orðin „subbinn“ hans. Í byrjun janúar 2004 hefðu hún og ákærði fjarlægst hvort annað, traust hennar til ákærða minnkaði og henni hefði verið farið að líða mjög illa yfir því hvernig komið væri fyrir meðferðarstarfinu í Byrginu. Hefði það endað með því að hún og ákærði slitu öllu sambandi. Þá hefði eiginmaður hennar verið ósáttur við ákærða þar sem ákærði skuldaði honum fjármuni. Endanleg slit þeirra hefðu verið í marsmánuði 2004. Í lok ársins 2005 kvaðst A hafa byrjað að sækja samkomur í Byrginu að Efri-Brú þar sem hún hafi verið orðin andlega lasin og hefði þurft á því að halda að sækja samkomur vegna erfiðleika í hjónabandi sínu. Á svipuðum tíma hefði K, frænka hennar, sem hafði verið í meðferð í Byrginu, komið til hennar og sagt frá því að ákærði hefði verið að kynna BDSM fyrir henni og reynt við hana í stuðningsviðtölum ákærða. Þá kvaðst hún hafa heyrt á þessum tíma sögusagnir af samneyti ákærða við C og B. Hefði þetta opnað augu hennar fyrir því hve ákærði hefði leikið tveimur skjöldum og hún hefði orðið frekar reið. Hún hefði sent honum e-mail og spurt hann hreint út um þessar sögusagnir og hefði ákærði svarað því að hann væri leiður og þreyttur á þessum sögusögnum. Kvaðst A hafa trúað honum. Í byrjun árs 2006 hefði hún farið reglulega á samkomur í Byrginu og þá hefði hún einnig farið að kynna sér betur BDSM á netinu. Í apríl hefði hún flutt af heimili sínu vegna erfiðleika í hjónabandinu og flutt í Byrgið. Hefði ákærði látið hana hafa lykil að íbúð hans að Efri-Brú, kofa númer eitt. Ákærði hefði haldið utan um hana og kysst og sagt henni hvað hann elskaði hana. Hefði hún dvalið í íbúð hans í tvo daga og síðan fengið almennt herbergi sem vistmaður á hótelinu. Hefði hún dvalið í Byrginu í allt að þrjár vikur og á þessu tímabili hefði hún fengið stöðugar ástarjátningar frá ákærða og hún verið daglega í viðtölum hjá honum. Hefðu þessi viðtöl oft endað á því að ákærði lét hana leggjast í sófann, hneppti frá fatnaði að ofan, þar sem hann sagði að andi myndi koma og ríða henni. Ákærði hefði sagt henni að gera samfarahreyfingar með þeim orðum að andi væri inni í henni. Hefði hún hlýtt honum í einu og öllu en fundist þetta óþægilegt. Smám saman hefði ákærði kveikt upp í henni þá löngun að vera hans „sub“ og Guð hefði sýnt honum að það væri rétt að J væri með þeim í kynlífi. Þá hefði ákærði boðið henni í sumarbústað hans og sagt að hún fengi næturleyfi til þess að fara. Hefði A farið í sumarbústaðinn á föstudagskvöldi eftir að börn ákærða og J voru sofnuð. Í bústaðnum hefðu hún, ákærði og J átt margra klukkustunda BDSM-kynlíf. Hefði A verið með það hlutverk að vera slave númer tvö og J slave númer eitt sem gerði það að verkum að A hefði hlýtt J í kynlífsathöfnunum. Kvað A næsta kvöld hafa verið með svipuðum hætti, þau þrjú hefðu átt BDSM-kynlíf í margar klukkustundir. Þetta hefði gerst sumarið 2006. Kvaðst A hafa farið úr Byrginu en verið stutt heima þar sem ástandið á heimilinu hafi verið óbærilegt. Á þeim tíma hefði ákærði sent henni mörg smáskilaboð með þeim orðum að hann elskaði hana mikið. Eftir þriggja vikna veru heima hefði hún aftur leitað til Byrgisins og fengið herbergi sem vistmaður. Ákærði hefði sagt henni að hann væri kominn með veiðileyfi á hana frá J og þá farið með hana út í skóg skammt frá Byrginu. Hefði hann fengið hana til að afklæðast með öllu og síðan slegið hana með svipu. Hefði ákærði tekið hana mjög harkalega aftan frá þannig að hún hefði fengið skrámur. Henni hefði fundist samfarirnar við ákærða vondar og óþægilegar en ekki kunnað við annað en að hlýða honum. Hefði þetta gerst í lok júlí eða byrjun ágúst en hún hefði verið í Byrginu þá í tvær vikur. Þarna hefði hana verið farið að gruna að ákærði ætti í kynlífssambandi við C. Síðasta kynlíf sem A kvaðst hafa átt með ákærða hafi verið þegar hann hefði farið með hana og J í bíltúr eina nóttina í ágústmánuði og farið með þær inn í skóg einhvers staðar fyrir austan fjall en kvaðst ekki vita hvert þau hefðu farið. Ákærði hefði verið á Van-bifreið í umrætt sinn og hann hefði sagt þeim J hvar hann hefði verið misnotaður af þremur konum áður fyrr og hefði ákærði fengið þær til þess að fara úr öllu að neðan. Ákærði hefði slegið þær með svipu í læri, rass og kynfæri. Ákærði hefði síðan beðið þær um að elskast, sem þær gerðu, og að því loknu hefði hann haft samfarir við þær báðar og þá eina í einu. Þann 2. febrúar 2007 mætti A hjá lögreglu til að fara yfir tölvupóstsendingar sem fram fóru á milli ákærða og A. Kvaðst hún hafa í byrjun verið með póstfangið Þ en þurft að breyta því í ÞÞ á árinu 2003. Kvað hún ákærða hafa haft netfangið gummijons@simnet.is en hann hefði einnig verið með netfangið panel@visir.is Kvaðst A hafa áframsent allan póst sem hún hefði áður fengið frá ákærða á netfangið Þ yfir á nýja netfangið, ÞÞ. Voru skeytasendingar bornar undir A sem gaf skýringar á þeim. Verða hér rakin nokkur skeyti sem talin eru skipta máli. Skeyti þessi voru í tölvu A sem lögregla tók og rannsakaði. Skeyti sent frá gummijons@simnet.is þann 15. nóvember 2003 til ÞÞ: „það að skrifa þér þessar línur er mér erfiðara en nokkuð annað og í raun þarf ég að taka á öllu mínu til að geta það. En ég elska þig og hef reynt að fremsta megni að mæta þér á þann hátt. En núna get ég sýnt þér þó ervitt sé hverssu rosalega ég elska þig. þúsund kossar..Panel þinn luv.“ Skeyti sent 16. nóvember 2003 frá gummijons til ÞÞ sem innihélt Diploma No.1. Iceland en þar kemur fram á íslensku m.a.: „Þetta er viljayfirlýsing á að ég vil Sub&sex, ég er Sub/undirgefin og staðfesti það með undirskrif minni/Sub nafni. Þetta bréf er staðfesting að ástarleik/leiki, við Svo sem: Ég heiti að veita handhafa þessa bréfs, mínum Master enda er hann sá eini sem veitir mér fullnægju kynferðislega “ Þá er gert ráð fyrir að fyllt sé út í eyður á skjalinu um hjúskaparstöðu, langanir o.fl. Skjalinu fylgdi bréf þar sem leikaðferðir og reglur eru tíundaðar í hvívetna. Skeyti sent frá gummijons til ÞÞ þann 3. desember 2003: „Þú vilt mig ekki, ég skil þig ekki, en samt, leyfirðu mér ekki að gleyma þér. Af hverju? Varir mínar leiða þínar og þínar mínar, mig langar að taka þig, óviðbúna, líkami minn kallar á þig, vil fá þig, hold þitt, vökvann á milli barmanna,. hold við hold er mold, mitt og þitt, saman, limurinn djúpt, svo djúpt, ohaha Ósvalanlegur þorsti að fá að binda þig, hefta þig, slá þig. Láta þig hungra eftir meiru, biðja um meira, tár fyrir mig. Ógurleg fullkomnun, elska, ást, þegar ég sá þig,...“ Skeyti var sent 2. desember 2003 frá gummijons til ÞÞ. Fylgiskrár voru fimm og báru skráarheitin „Góður Sub, Sub-flenging læri-kynfæri, Sub varberinn, Sub-Eftir gagnBang&Hang og Sub-í sníp train.“ Eru þetta allt myndir af stúlkum sem hafa verið bundnar á mismunandi vegu í kynlífsstellingum. Skeyti sent frá panel til ÞÞ þann 28. febrúar 2006 ásamt skrám sem bera heitin „B-light fræðsla ogtakmörk.doc, B-light samningur.doc, B-light upplýsingar ogfræðsla.doc, Hvað er B-light oghvað ekki.doc og Tilgangur munalosta.doc.“ Fyrsta skjalið er um tilgang munalosta, valda- og skynjunarbreytileika, öryggi, meðvitund, samþykki og umgengnisreglur sem eru aðalreglur B-light-gilda. Þá fylgdi skeytinu dæmi um samning milli Herra og ambáttar. Skeyti er sent frá panel til ÞÞ þann 12. mars 2006 sem inniheldur reglur um það hvernig „slave“ ber að haga sér í návist Masters. Er þar verið að lýsa kynlífsathöfnum. Undirskriftin er Parson Cash. Þá liggja fyrir allmörg skeyti sem gummijons sendir til ÞÞ en skjölin bera með sér að hafa verið áframsend á netfangið ÞÞÞ. Er þar um að ræða kynlífssögur og ástarjátningar. Skeyti er sent 20. febrúar 2003 frá gummijons til ÞÞ með fylgiskjali, Grunnspurningar.doc. Er sá listi upp á fimm blaðsíður þar sem svara á ýmsum spurningum er snerta kynlíf og kynlífsathafnir, svo sem hvað viðkomandi hafi gert í kynlífi og hvað hann langi til að gera. Er spurningunum skipt upp í flokka eins og „Líkamsmeiðingar og gróf erting, bindileikir, pyntingar, skynbreytingar og skynsviptingar, samfarir, niðurlæging og sýniþörf, hlutverkaleikir og líkami þinn í dag.“ A kom aftur í skýrslutöku hjá lögreglu þann 29. mars 2007 og staðfesti fyrri framburð sinn. Var skýrsla sem ákærði gaf hjá lögreglu þann 1. febrúar 2007 borin undir hana. Kvað hún að við þá skýrslugjöf hefði ákærði brotið trúnað við hana þegar hann hefði rætt kynlífsvandamál hennar og eiginmanns hennar við aðra vistmenn. Þá ítrekaði A að hún hefði orðið ófrísk eftir ákærða í nóvember 2001 og hún, ákærði og J, kona hans, hefðu ástundað kynlíf saman. Þá kvaðst A hafa verið í tvígang í Byrginu í meðferð á árinu 2006. Þann 14. júní 2007 gaf A aftur skýrslu hjá lögreglu og var beðin um að lýsa nánar með eins nákvæmum hætti og mögulegt væri, hversu oft eða reglulega hún og ákærði áttu kynmök og í hverju þau hefðu verið fólgin. Kvað A að hún og ákærði hefðu fyrst átt kynlíf saman í Z og hefði það verið í þrjú skipti. Í fyrsta skipti hefði ákærði klætt hana úr fötunum, strokið henni og komið henni til og síðan hefði hún legið á bakinu í sófanum í stofunni á meðan þau höfðu samfarir í trúboðastellingunni. A kvaðst hafa brotnað algjörlega saman eftir þetta. Í hin tvö skiptin hefðu þau átt kynlíf í stofunni en ekkert sérstakt sé í minningunni um þau skipti. Þegar hún kom í Byrgið árið 2003 hefðu þau haft kynmök tvisvar sinnum. Hún hefði ekki viljað eiga kynlíf með ákærða inni á Efri-Brú og því hefðu þau farið í bíltúr. Í annað skiptið hefði ákærði bundið hana við jeppabifreið og síðan tekið hana aftan frá eftir að hann var búinn að lemja hana með svipunni. Hefði þetta gerst rétt hjá sumarbústað föður ákærða í landi Búrfells í Grímsnesi. Kvað hún föður ákærða hafa komið að þegar þau voru nýbúin að hafa mök og hefði ákærði sagt föður sínum að hann væri að sýna A bústaðinn sem faðir hans ætti. A kvað BDSM-kynlíf hafa byrjað eftir að hún var flutt til Hveragerðis. Þar hefði ákærði bundið hana og slegið með svipu og þar hefði hún haft munnmök við ákærða. Sagði A að það fyrsta sem hún hefði séð um BDSM-kynlíf hefði verið þegar ákærði sýndi henni „dýflissuna“ í kjallaraherbergi að Háholti 11 í Hafnarfirði. Í það skipti hefði ákærði bundið hana upp við vegginn en hún hafi verið nakin að ofan. Það hefði verið áður en hún flutti til Hveragerðis. A kvaðst hafa yfirgefið heimili sitt vorið 2006, þar sem hún hafi sætt andlegu ofbeldi á heimilinu, og farið í Byrgið í meðferð en hún hafi verið mjög illa haldin á sálinni. Hún hefði strax farið í viðtöl hjá ákærða og BDSM-kynlíf þeirra hefði haldið áfram. Þá lýsir A kynlífsathöfnum þeirra á sama veg og í lögregluskýrslu þann 26. janúar s.á. um að ákærði hefði sagt henni að kynlífsandi væri að hafa við hana samfarir og að eiginkona ákærða hefði áhuga á að eiga kynlíf með henni. A kvaðst hafa farið í sumarbústað, raðhús, til ákærða og J sem þau hefðu tekið á leigu við Laugarvatn. Hún hefði komið á föstudagskvöldi en börn þeirra hefðu verið sofandi. Kvaðst A hafa átt að vera „subinn“ þeirra. A lýsir nákvæmlega í skýrslunni þeim athöfnum sem ákærði lét hana framkvæma en kynlífsathafnir þeirra hafi staðið í nær tvær klukkustundir. Þá hefði ákærði átt kynlíf með A að J ásjáandi og fengið sáðlát. Undir morgun, þegar A fór frá þeim, var ákveðið að hún myndi koma í bústaðinn aftur um kvöldið, sem hún gerði. Kvað hún atburðarásina það kvöld hafa verið með svipuðum hætti og fyrra kvöldið nema að ákærði kvaðst ætla að taka hana með Ironinu. Kvaðst A hafa legið á bakinu á borðinu, nakin með fætur vel út glennta og bundið fyrir augun. Hefði hún fundið að ákærði stakk einhverju stóru inn í kynfæri hennar sem hefði valdið henni sársauka. Hefði J staðið fyrir aftan hana við höfðalagið og haldið um axlir og hendur hennar. Áður hafi ákærði verið búinn að sýna henni járnhringi, Iron-hringi, og sagt henni að þessir hringir færu utan um einhvers konar leðurhólk sem hann síðan byndi á sig þannig að limurinn væri inni í leðurhólknum. Eftir að ákærði setti Ironinn inn í kynfæri hennar hefði J tekið af henni augnbandið og það sem blasti við henni hefði verið óhugguleg sjón. Hún hefði séð hvar ákærði hafi verið búinn að setja á sig svarta böðulsgrímu og hefði henni brugðið mjög við þessa sýn. Síðar þessa nótt hefði J tekið hana með því að binda „strapp on“ um sig miðja með gervilim. A kvað ákærða og J hafa beðið hana um að koma aftur á sunnudagskvöldinu en A kvaðst ekki hafa getað það þar sem hún hafi verið uppgefin. Næsta kynlíf sem ákærði ogA áttu var úti í skógi rétt hjá Efri-Brú. A sagði að síðar um sumarið 2006 hefði J komið að Efri-Brú og gist hjá ákærða í kofa hans. Kvaðst A þá hafa farið tvær nætur í röð til ákærða og J og átt með þeim BDSM-kynlíf. Hafi börn þeirra hjóna sofið í kofanum og ákærði sett færanlegt skilrúm um rúm barnanna. Í þessi skipti hefði J verið slave 1 og hún slave 2. Í þessi skipti hefði ákærði bundið hana með reipi um lærin, upp magann og kringum brjóstin. Hendur hennar hefðu verið bundnar fyrir aftan bak. Hnútar hefðu verið á bandinu sem hafi verið frá lærinu um magann og brjóstin. Hefði ákærði slegið þær til skiptis með svipu og hefði hann haft samfarir við þær til skiptis. A kvaðst muna eftir bílferð með ákærða og J þar sem hann tók þær báðar. Þegar ákærði kom akandi að skóginum hefði þar verið stórt borð með áföstum bekk. Hefði hann látið J leggjast á borðið til þess að hún myndi finna fyrir áhrifum frá öndunum og ákærði hefði einnig látið hana gera það sama og J. Kvaðst A hafa lýst því kynlífi fyrr hjá lögreglu. A kvað ákærða hafa gefið sér farsíma þegar hún var í Byrginu í ágúst 2006. Þennan síma hefði ákærði keypt í Elko og væri hann af gerðinni Nokia. Þá hefði ákærði gefið henni hálsmen sem hann hefði keypt hjá úrsmiðnum á Selfossi. Þá hefði ákærði gefið henni hund þegar hún bjó í Hveragerði, Stóra Dan, sem hefði kostað 150.000 krónur. Hefði ákærði greitt hundinn þannig að hann hefði lagt inn á reikning hennar í þrjú skipti, samtals 150.000 krónur. Þetta hefði verið í október eða nóvember 2003. A kvað ákærða hafa verið pastor eða prest í Byrginu, hann hafi verið ráðgjafi og sá aðili sem bjó til meðferðaráætlun Byrgisins og verið forstöðumaður þess. Hún A kom fyrir dóminn og kvaðst fyrst hafa komið í Byrgið þegar það starfaði á Vesturgötunni í Reykjavík, um 1997 að hana minnti. Þá hafi hún verið langt leidd af fíkniefnaneyslu. Þar hefði hún dvalið í um átta mánuði og orðið ófrísk á þeim tíma. Síðan hefði hún gefið Guði líf sitt og frelsast. Maður hennar, L, hefði líka verið á Vesturgötunni. Þaðan hefðu þau farið þegar það nálgaðist að hún eignast barnið en verið áfram í stuðningi með því að fara á samkomur og vera alltaf í tengslum. Hún hefði síðan farið aftur í Byrgið í Hlíðardalsskóla og verið í nokkra mánuði þar. Aftur hefði hún farið á Vesturgötuna en síðan fengið íbúð í Z í Hafnarfirði. Þá hefðu þau verið með herbergi í Rockville og L unnið þar mikið í íþróttahúsinu. Kvað hún samband sitt og ákærða hafa byrjað árið 2001. Ákærði hefði verið ráðgjafi hennar og pastor og hún því treyst honum mjög vel. Hún hefði leitað til hans með allt sem henni leið illa yfir og þar á meðal að maður hennar hefði ekki viljað kynlíf með henni. Í framhaldi hefðu þau ákærði farið að hafa samband með sms-sendingum og ákærði farið að tjá henni að hann væri hrifinn af henni. Þetta hafi verið um sumarið 2001. Ákærði hafi sent henni mjög falleg smáskilaboð og ljóð og einnig sagt að þetta væri í fyrsta sinn sem hann liti á aðra konu síðan hann kynntist eiginkonu sinni. Ákærði hefði sagt sér að honum liði eins og hann væri aftur orðinn sextán ára. Þá hefði ákærði sagt sér að L þætti líklega bara vænt um hana en elskaði hana ekki. Í framhaldi hafi ákærði farið að koma mikið í heimsókn til hennar í Z auk þess að þau hafi hist mikið í viðtölum í Rockville. Ákærði hafi farið að tjá henni að hann þekkti alla punkta á líkama konunnar og hefði farið að strjúka henni og sýna henni þessa punkta en hún verið mjög stressuð yfir þessu öllu því hún hafi tekið mjög alvarlega trú sína á Guði og verið í mikilli togstreitu. Ákærði hefði sagt henni að hann hefði dreymt draum þar sem hann hefði séð hana nakta liggjandi á eldhúsborðinu þakta olíu. Það væri tákn fyrir heilagan anda og að Guð væri að sýna ákærða mikla lækningu sem mundi gerast ef þau hefðu mök. Lækningin væri í sæðinu og að þau yrðu að sameinast. Kvað A að sér hefði skilist að hún myndi læknast andlega og líka af c-veirunni en hún væri með c-lifrarbólgu. Þau hefði haft mök þarna þrisvar sinnum og henni hefði liðið mjög illa á eftir. Það hefði komið svo mikil „fyrirdæming“ í hana gagnvart Guði og manninum hennar. Þetta hefði gerst bæði heima hjá henni og í Byrginu. A kvaðst þá hafa verið í meðferðarviðtölum hjá ákærða. A kvaðst ekki hafa verið með getnaðarvarnir en ákærði hefði sagt henni að hann fyndi þegar konur hefðu egglos, hún hefði trúað því en orðið ófrísk. Það hefði hún uppgötvað í október 2001 og þá brotnað alveg niður. A kvaðst hafa hringt í ákærða og sagt honum frá því en hann sagt henni að hún réði hvað hún gerði. Hún hefði farið í fóstureyðingu og það hafi verið hræðileg upplifun. Kvaðst A hafa sagt ákærða frá fóstureyðingunni og einnig Garðari Sigursteinssyni geðlækni sem hún var í viðtölum hjá. A kvað sér hafa liðið hræðilega yfir því að taka annað líf og þá hefði hún falið þessa vitneskju fyrir eiginmanni sínum. Ákærði hefði séð til þess að maður hennar yrði að vinna þennan dag í Rockville. A kvaðst hafa þurft að biðja ákærða að sækja son hennar á leikskóla þegar hún vaknaði eftir aðgerðina, sem hann hefði gert. A kvaðst hafa orðið ófrísk aftur í janúar 2002 eftir mann sinn en hún hafi átt mjög erfitt andlega. Við hafi tekið mjög erfitt tímabil þar sem hún hefði verið í sjálfsmorðshugleiðingum og verið afar þunglynd. A kvaðst hafa síðan verið áfram í viðtölum hjá ákærða, ákærði hefði verið hennar pastor og ráðgjafi. Þau hefðu kysst áfram en ekki haft kynlíf. Á árinu 2003 hefði hún síðan flutt til Hveragerðis en hún hafi þá verið að fá sms-sendingar og tölvupóst frá ákærða, ástarjátningar og drauma en allt á rómantísku nótunum. A kvaðst hafa verið með netföngin ÞÞÞÞ og ÞÞÞÞÞ. Ákærði hefði verið með netfangið panel@visir.is og gummijons@simnet.is. Á árinu 2003 hefði L, eiginmaður hennar, verið orðinn mjög erfiður í skapinu og þunglyndur og A liðið mjög illa. Búið hefði verið að loka Rockville og Byrgið komið upp að Ljósafossi. Á þeim tíma hafi ákærði verið byrjaður að útbúa geymsluna í Háholti. Samband hennar og ákærða hefði byrjað aftur með því að ákærði fór að segja henni sögur um BDSM auk þess að segja henni að hann væri að útbúa lítið herbergi í kjallaranum í Háholti og hann væri að því sérstaklega fyrir hana. Ákærði hefði sagst sjá í A að hún væri „sub“. Ákærði hefði boðið henni að sjá kjallarann og hún farið þangað að nóttu til. Inni í geymslunni hefði verið skápur sem hefði verið læstur með lás. Ákærði hefði opnað skápinn og þau gengið í gegnum hann og þar fyrir innan hefði tekið við svart herbergi. Inni í innra herberginu hefði verið langt borð með kynlífsáhöldum, mikið af víbratorum auk þess að þarna hefðu verið líkamsræktartæki frá manni hennar, sem hann hafði fengið þegar Rockville var að loka, og bekkur sem hægt var að sitja á. Í hinum endanum hafi verið spjald með pinnum á sem hægt var að binda mann við. A kvaðst hafa hitt ákærða nokkrum sinnum í geymslunni og ákærði sýnt henni hvernig áhöldin þar áttu að virka. Þau hefðu ekki haft samræði þar en hún hefði farið úr að ofan og neðan og ákærði slegið hana. Á þessum tíma kvaðst A hafa flúið heimili sitt og farið þá að Efri-Brú. A kvaðst hafa farið gagngert í Byrgið til að fá þar meðferð og aðstoð en hún taldi að það hafi verið fyrst í júlí sem hún kom í Byrgið og svo aftur um haustið 2003. Á þessum tíma hefði hún verið mjög tæp andlega, tæp á að hanga edrú og lifandi. A kvaðst hafa tekið þátt í lofgjörðinni í Byrginu en ákærði hefði fljótlega komið því svo fyrir að A einangraðist. Ákærði hefði rætt illa um [...], sem hefði verið vinur hennar, og hún því engin samskipti haft við hann og upplifað sig mjög einangraða á staðnum. A kvað vinnubrögð ákærða hafa verið þannig að ræða illa um fólk og vistmenn og koma óvild af stað milli fólksins þannig að það hefði leitað því meira til ákærða. Í Byrginu árið 2003 hefði hún verið í meðferð og ráðgjafi hennar og pastor hefði verið ákærði. Kvað hún öll viðtöl hennar og ákærða hafa verið kynferðisleg, kossar eða ástarjátningar. A kvaðst á þessum tíma hafa verið í mikilli togstreitu við Guð og ekki getað hugsað sér að hafa kynlíf í Byrginu sjálfu en þá hefði hún litið á Byrgið sem heilagan stað. Því hefði hún og ákærði farið í bíltúra og þrisvar sinnum hefðu þau farið í bíltúr þar sem ákærði hefði bundið hana og tekið. Það hafi gerst nálægt bústað föður ákærða og við Búrfell. Aðspurð kvað A að þetta hefði gerst í seinni veru hennar í Byrginu 2003. Eftir að hún var farin úr Byrginu og komin heim hefði ákærði lánað henni spólu með heitinu „Story of O“. A kvaðst hafa haldið áfram að fara upp að Efri-Brú og verið í viðtölum hjá ákærða en myndin hefði breytt hugarfari hennar. Sér hefði farið að finnast það eftirsóknarvert að vera „sub“ og myndin hefði heillað hana. Í framhaldi hefði hún farið að fá mikið af bréfum og kynlífssögum um BDSM og ákærði merkt sér hana þannig að hann væri hennar master og sagt henni frá Iron-master, El Toro og Monicu í London. Ákærði hefði sagt sér að ef konan væri undirgefin þá væri það að vilja Guðs. Ákærði hefði komið heim til hennar að Y á árinu 2003 með svipur og látið hana standa gleiða á ganginum og slegið hana með svipunum. Sér hefði þá þótt það svolítið gott og gott að finna sig undirgefna og hlýðna. Í framhaldi hefði hún haft munnmök við ákærða. Nokkrar þannig heimsóknir hefðu verið að Y. Þau hefðu einnig farið í bílferðir þar sem ákærði hefði sett klemmur á brjóstin á henni og fróað henni. A kvaðst á þessum tíma hafa verið lokuð kynferðislega en ákærði talið henni trú um að með BDSM-kynlífi þyrfti samræði ekki að eiga sér stað og þá væri hún heldur ekki að halda framhjá manninum sínum. Á þessum tíma hefði ákærði sagst elska hana út af lífinu og vera sá sem vildi vernda hana. A kvað að í ársbyrjun 2004 hefði hún viljað slíta sambandinu við ákærða og skrifað honum bréf þess efnis. Nokkru seinna hefðu þau rifist harkalega og eftir á að hyggja taldi A að ákærði hafi þá verið byrjaður í sambandi við B. A kvaðst hafa slitið sambandi við ákærða en hún og maður hennar hefðu farið á frumsýningu á myndinni um Rockville. Þar hefði hún hitt ákærða og fengið sms og tölvupóst frá honum í framhaldi þar sem hann kvaðst elska hana ennþá svona mikið og að hann væri alltaf að bíða, bara þolinmóður. Samband hennar og L hefði versnað mikið á þessum tíma og hann beitt hana miklu andlegu ofbeldi. Henni hafi liðið mjög illa á þessum tíma og líka yfir því að sækja ekki samkomur eða AA-fundi. A kvaðst því hafa aftur farið að sækja samkomur í Byrginu. Það hafi verið í lok árs 2005 eða byrjun árs 2006. Kvaðst A þá hafa heyrt sögur um að ákærði væri mjög mikið með B inni í herbergi og kvaðst A hafa komið eitt sinn að henni í rúminu inni hjá ákærða en ákærði sagt við sig að B væri mjög, mjög veik og hrædd við fólk og hann þyrfti að passa vel upp á hana. Kvaðst A hafa fundist það gott að fara á samkomur og hún hefði farið að syngja aftur í lofgjörðinni. Kvaðst hún hafa innt ákærða eftir þeim sögusögnum sem gengu um hann og stúlkur í Byrginu en hann hefði neitað þeim og sagst vera þreyttur á að heyra alltaf að hann ætti að vera að riðlast á stelpum í Byrginu. Kvaðst A hafa trúað ákærða, hann væri mjög sannfærandi og saklaus á svip. A kvað ástandið heima hjá sér hafa versnað mikið á þessum tíma og hún verið orðin mjög illa farin um vorið. Hún hefði farið að heiman og leitað í Byrgið. Hún hefði hringt í ákærða, hitt hann í Reykjavík og hann látið hana hafa lykil að kofanum sínum. Ákærði hefði þá sagt henni að hann elskaði hana ennþá og hún fengið á tilfinninguna að hún væri einhvers virði. Kvaðst hún hafa farið seint að kvöldi að heiman frá sér því ástandið hafi verið óbærilegt en hún hafi orðið að skilja börnin sín eftir heima. Þetta hafi verið um vorið 2006. Kvaðst A hafa verið fyrst í kofa ákærða, um tvo daga, en síðan flutt sig yfir í almennt herbergi. Á þessum tíma hefði samband hennar og ákærða hafist aftur. Kvað hún aðferðir ákærða hafa breyst þarna, hann hafi farið að tala mikið um anda og að hann væri með nokkra anda á sínum vegum. Þessir andar tækju líka konuna hans ef hann sendi þá til hennar. A kvaðst hafa farið þá í viðtöl í kofann til ákærða, sem hafi snúist um að ákærði hafi látið hana leggjast og afklæðast og sett einhverja hringi á þessa „punkta“, sagt henni að loka augunum og þá væri andi kominn inn sem átti að taka hana. Ákærði hefði kysst hana áfram og slegið í hana en hún hefði verið „subbinn“ hans aftur. Aðspurð kvað A að ákærði hefði, sennilega ekki fyrr en árið 2003, sagt henni frá sinni persónulegu reynslu sem snerist um að hann hefði verið misnotaður af konum sem hefðu kennt honum í raun allt í sambandi við BDSM. Þær hefðu látið hann vera heila nótt úti í skógi, þær hefðu slegið hann, ein hefði tekið hann á gaddavír eða eitthvað álíka. Minnti A að þetta hefðu verið tvær konur og móðir þeirra. Aðspurð kvað A ákærða hafa sagt sér frá eiginkonu sinni. Hún væri hans sub eða slave og hann væri dagsmaður, hann yrði að eiga kynlíf á hverjum degi. Árið 2006 kvað A ákærða hafa sagt sér að hann hefði mestan frið ef kona hans væri með í kynlífinu. Þá hefðu þau hist í sumarbústað eða raðhúsi og haft kynlíf saman. J hefði sagt sér að það væri sú mesta sæla sem hún hefði kynnst að vera hans slave. Hún væri ofboðslega stolt af því auk þess sem hún væri með ör yfir bakið sem ákærði hefði skorið í hana viljandi. J væri með lokk við snípinn og í maganum. A kvað ákærða hafa fengið sig til að setja lokk í naflann árið 2003 og hann hefði viljað að hún fengi sér lokk í snípinn. Í bústaðnum hefði ákærði slegið þær J mjög fast með svipu. Ákærði hefði haft mök við A auk þess sem hann hefði verið með alls konar víbratora sem hann hefði sett á þær til skiptis eða látið jafnvel víbratorinn vera á milli þeirra. Þetta hafi staðið yfir í marga klukkutíma. A kvaðst ekki hafa farið fyrr en undir morgun því hún mundi að fuglarnir voru byrjaðir að syngja. A kvað börn þeirra hjóna hafa verið í húsinu en þau hefðu ekki vaknað. A kvað það ekki hafa skipt máli að börnin voru þarna, því síðar þegar þau hafi verið saman í kofanum að Efri-Brú hafi börnin verið þar líka en ákærði hefði þá sett skilrúm fyrir, en börnin sofi mjög fast. Eftir fyrstu nóttina í bústaðnum á Laugarvatni vildu ákærði og J að A kæmi aftur næsta kvöld og þá átti hún að vera „slave“ númer 2 og J „slave“ númer 1 og sú sem réði yfir A. A kvaðst hafa komið aftur það kvöld og hefði allt farið mjög svipað fram og fyrra kvöldið. Þriðja kvöldið hefði verið frábrugðið því að J hefði spennt á sig gervilim og tekið A þannig. Ákærði hefði þá rætt mikið um Iron Master og kvaðst A hafa séð hringina og leðurhólkinn með berum augum. Ákærði hefði tekið A með Ironinu. Ákærði hefði sett hana upp á borð og bundið fyrir augun á henni. J hefði staðið fyrir aftan axlirnar á henni og haldið í hana og hún síðan fundið þegar ákærði fór inn í hana. Það hefði verið mjög sárt. Ákærði hefði tekið sig þarna með þessum hólk og þegar tekið var frá augunum á henni hefði henni brugðið mjög. Ákærði hefði verið með svarta böðulsgrímu. Þannig kynlíf hafi haldið áfram í margar klukkustundir og ákærði hefði tekið hana oft. A kvaðst hafa komið til ákærða og J nokkrum vikum síðar í kofann. Þá hefði J gist nokkrar nætur með börnin. Í það skipti hefðu börnin sofið í rúmi ákærða en ákærði sett skilrúm fyrir þannig að ef börnin vöknuðu þá myndu þau ekki sjá til þeirra, en þau hefðu ekki vaknað. Í það skipti hefði ákærði bundið A með ýmsum hnútum yfir lærin, yfir brjóstin og aftur fyrir, en hnútarnir áttu að virka á alla þessa punkta. Þarna hefðu þau einnig haft beint samræði. Kvaðst A hafa haft kynlíf í kofanum í tvö kvöld með ákærða. A kvað ákærða hafa farið með hana og J í bíltúr og ætlað að sýna þeim staðinn þar sem hann var misnotaður af þessum konum. Það hefði verið seint um kvöld. A kvaðst hafa hitt þau við húsið sem ákærði var að byggja og þau síðan ekið í Van-bifreið sem ákærði átti. Þau hefðu ekið í skóg þar sem voru há tré og borð. Ákærði hefði sagt að það væri mikið af öndum í þessum skógi. Ákærði hefði látið J leggjast fyrst á borðið og hún hefði strax fundið fyrir andaverunum. Ákærði hefði sagt sér að leggjast einnig á borðið og sagt að það yrði alltaf að gera áður en farið væri inn í skóg. Síðan hefðu þau gengið inn í skóginn, ákærði fremstur og gengið hratt en hann hefði virst mjög kunnugur þar. Af og til hefðu þau stoppað og ákærði þá slegið þær með svipum. Ákærði hefði haft mök við þær báðar þarna og einnig látið þær kyssast. A kvaðst hafa farið í annan skóg með ákærða en til að fara þangað þurfti að aka í áttina að Þingvallavatni en hún hefði lýst því fyrir lögreglu. Í það skipti hefðu þau ákærði verið tvö. Ákærði hefði tekið hana í þessum skógi, mjög harkalega, og kvaðst hún hafa verið öll út í barri alls staðar á eftir. Aðspurð um gjafir frá ákærða kvað A hann hafa gefið sér silfrað hálsmen, farsíma og hund. Sá hundur hefði kostað 150.000 krónur sem ákærði hefði greitt. Þá hefði ákærði gefið sér lokk í magann og hjartalaga hálsmen með steini. Þá hefði ákærði lagt peninga á reikning hennar en það hefði hann tengt mikið Guði. Ákærði hefði sagt að ef ísskápurinn væri tómur þá væri maður í vanblessun og ekki í góðum málum hjá Guði og þannig hefði ákærði getað stjórnað því hvort henni fyndist hún í góðum málum hjá Guði eða ekki. Ákærði hefði því lagt inn á reikning hennar peninga ef hana vantaði fyrir mat eða öðru og hefðu þessar greiðslur algjörlega tengst þeirra sambandi. Það hefði verið hluti af öllu að finna fyrir öryggi hjá ákærða en hann hefði ítrekað sagt henni að hún gæti alltaf leitað til hans. Ákærði hefði ýmist gert þetta að hennar beiðni en stundum án þess að hún nefndi það. Þegar A var í Z hefði ákærði kallað þetta „blessun“ sem hafi farið upp í húsaleigu. Þá hefði ákærði einnig lagt peninga inn á reikning L sem þá tengdist vinnu hans við íþróttaaðstöðuna í Rockville. Aðspurð staðfesti A allar þær tölvupóstsendingar sem ákærði hefði sent henni og taldar hafa verið upp í lögregluskýrslum. Þá staðfesti A að hún hefði fengið skjal sent frá ákærða sem bar heitið „Grunnspurningar“ og hún hefði svarað þeim lista og endursent ákærða. A staðfesti að hún hefði haft netfangið ÞÞÞÞÞÞ. Aðspurð um viðhorf A til þessa sambands hennar og ákærða kvaðst hún aldrei hafa staðið jafnfætis ákærða. A kvaðst stundum hafa upplifað sig sem mjög hrifna af ákærða og mjög háða honum. Hún hefði ekki getað sagt nei við hann. Hún kvaðst hafa upplifað hann sem sinn ráðgjafa, þann sem vissi betur, þann sem gat leiðbeint henni og kennt, og passað hana. Hún hefði fundið fyrir öryggi hjá honum og stundum fundist hún vera honum skuldbundin. Stundum hafi hún verið á milli tveggja elda þar sem ákærði hefði haft áhrif á eiginmann hennar sem gerði hann reiðan og því hefði hún verið í einhverri klemmu. A kvaðst líta svo á að hún hafi verið í meðferð í Byrginu haustið 2003 og sumarið 2006, sótt viðtöl til ákærða og ráðgjöf. Afleiðingar þessa sambands kvað A vera að hún væri enn öll í klessu. Hún eigi mjög erfitt með að treysta fólki, hún eigi erfitt með að átta sig á trúnni gagnvart Guði, hún sé búin að leita mikið. Hún kvaðst efast um sjálfa sig, dómgreind sína, hafa lágt sjálfsmat og eiga erfitt með að einbeita sér. A kvaðst hafa farið í skóla sl. haust en skýrslutökur vegna þessa máls hefðu haft mikil áhrif á skólagönguna. A kvaðst alls ekki hafa náð sér og eiga erfitt. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 1. febrúar 2007 vegna þáttar A. Kvaðst ákærði alfarið neita því að hafa verið í kynferðissambandi við A. Kvað hann A og mann hennar hafa komið fyrst í meðferð hjá honum í Byrgið í Hafnarfirði, að hann taldi árið 1997. Undir lok ársins hefðu þau síðan orðið starfsfólk hjá Byrginu. Þegar Byrgið hóf starfsemina í Rockville hefði L, maður A, unnið við uppbyggingu á íþróttaaðstöðu í Rockville og þau verið með íbúð á vegum Hafnarfjarðarbæjar í Z í Hafnarfirði. Þegar starfsemin flutti frá Rockville árið 2003 að Efri-Brú hefði verið ljóst að ekki væri íþróttaaðstaða að Efri-Brú og þá hefðu A og L hætt daglegri umgengni í Byrginu á hinum nýja stað. Kvaðst ákærði ekki hafa verið með A í meðferðarviðtölum í Rockville en hún hefði borið sín mál á borð fyrir hann er snertu daglegt amstur. A hefði aldrei óskað eftir viðtölum í Rockville þar sem hún hefði verið búin í meðferð Byrgisins og þá hafi hún verið orðin starfsmaður Rockville. Aðspurður almennt um vistmenn og meðferðarviðtöl kvað ákærði að hann kallaði aldrei á vistmenn í viðtöl, það væri til að efla sjálfsbjargarviðleitni þeirra að láta þá sjálfa óska eftir viðtölum. Aðspurður kvað ákærði A hafa trúað sér fyrir tveimur persónulegum málefnum sínum, það hefði verið kynferðisleg misnotkun er hún hafði orðið fyrir og hjónabandserfiðleikar hennar og L. Þegar framburður A var borinn undir ákærða kvað hann að A hefði rætt við hann um hjónabandserfiðleika þeirra hjóna en það hefði ekki verið í meðferðarviðtölum. Þá neitaði ákærði því að hafa greitt húsaleiguna að Z fyrir A og L. Hins vegar hefði hann greitt hluta rafmagnsreiknings í eitt sinn og hann hefði lagt peninga inn á reikning þeirra fyrir nauðsynjum sem hafi verið kallað „blessun“ ef um fjárstuðning var að ræða til skjólstæðinga Byrgisins. Þá kvað hann A hafa rætt um kynlífsvandamál hennar og L við alla og það hefði ekki verið neitt leyndarmál hjá henni. Þá neitaði ákærði að hafa sent A smáskilaboð utan einu sinni, sem hafi átt að vera uppörvun en ekki að hann hafi verið að dást að henni sem slíkri. Ákærði neitaði að hafa nokkurn tíma tjáð A ást sína en hún hefði gefið honum til kynna að hún væri hrifin af honum. Hann hefði verið búinn að þekkja A til lengri tíma en hún hefði komist upp á milli hjóna og því hefði hann haft varann á sér gagnvart henni, vegna hennar veikinda sem hefði verið þunglyndi. Ákærði neitaði því að hafa sagt A að sig hefði dreymt kynlífsdraum um hana, það væri algjört bull. Ákærði neitaði því að hafa nokkurn tíma aðstoðað A með verkefnavinnu heima hjá henni á meðan hún var í meðferð í Rockville. Ákærði kvaðst hafa farið tvisvar inn á heimili A og L í Z en L, H og J, kona hans, hefðu vitað af þessum ferðum. Í bæði þessi skipti hefði hann verið að gera við tölvu A og það hefðu liðið nokkrir dagar á milli. Ákærði mótmælti framburði H um að H hefði veitt því athygli að ákærði hafi farið að venja komur sínar á heimili þeirra A og L í Z en H hefði margsinnis séð hvar bifreið ákærða hafi verið í bílastæði þar, og kvað ákærði þetta fásinnu. Kvað ákærði að á þessum tíma hefði hann lánað A og L bifreið Byrgisins og síðan hefðu þau keypt bifreiðina af honum. Hann hefði svo þurft að taka bifreiðina af þeim aftur þar sem þau greiddu ekki af henni. Ákærði neitaði því að hafa nokkurn tíma sýnt A einhverja kynferðistilburði, s.s. með strokum og með því að nudda punkta á líkama hennar. Ákærði kvað A aldrei hafa verið í meðferð í Rockville og neitaði að hafa kysst hana í meðferðarviðtali þar. Ákærði neitaði þeim framburði A að hafa haft í þrjú skipti samfarir við hana á heimili hennar í Z í október 2001. Ákærði neitaði því að A hafi orðið ófrísk af hans völdum, hann hefði hins vegar vitað af fóstureyðingunni þar sem hún hefði beðið hann um að sækja sig eftir svæfinguna þar sem maður hennar hafi verið að vinna en hann hefði ekki getað það. Ákærði neitar framburði H um að ákærði hafi eitt sinn kallað hann inn í bifreið til sín fyrir utan Z og sagt honum að A hefði misst fóstur og því hefði hún beðið ákærða um að sækja drenginn hennar á leikskóla en L, maður A, mætti alls ekki vita um þetta. Ákærði kvað rangan framburð A um að hún hafi verið honum fjárhagslega og andlega háð þegar hún var í Rockville. Ákærði neitaði því að A hafi verið í viðtölum hjá honum er hún dvaldi í Byrginu að Efri-Brú í júlí/ágúst árið 2003 en hann kvaðst staðfesta að hún hafi dvalið þar vegna erfiðleika í hjónabandi hennar og L. Ákærði neitaði því að hafa kynnt BDSM fyrir A og sagðist aldrei nokkurn tíma hafa rætt það við skjólstæðinga Byrgisins. Ákærði neitaði því að hafa haft aðstöðu fyrir BDSM-kynlíf í kjallara að Háholti 11. Ákærði kvað A einu sinni hafa komið á heimili sitt að Háholti 11 í þeim tilgangi að fá lánaðan hjá honum peninga. J, kona hans, hefði vísað A niður í geymslu þar sem ákærði kvaðst hafa haft aðstöðu til að skera út leður en það væri hans áhugamál. Hann kvaðst hafa orðið við beiðni A og lagt peninga inn á reikning hennar en ekki sýnt henni eða kynnt henni þetta herbergi. Ákærði neitaði því einnig að hafa sýnt A tæki og tól til kynlífsathafna í kjallara að Háholti 11. Aðspurður um það hvort A hafi sótt samkomur í Byrginu í lok september 2003, kvað hann að svo hafi verið eftir að hún flutti í Hveragerði en hún hefði ekki sótt meðferðarviðtöl hjá honum. A hafi verið í söngsveit og því hefði verið eðlilegt að hún sækti samkomur á þessum tíma. Ákærði neitaði því að hafa látið A hafa geisladisk með myndinni Story of O, hann hefði sjálfur séð þessa mynd 17 ára gamall en A hefði gefið honum þessa kvikmynd á geisladiski vorinu áður og á sama tíma hefði hún sýnt honum heimasíðu sína, erlenda síðu, sem hafi verið um óskir hennar í kynlífi. Þá neitaði ákærði því að hafa látið A hafa spurningalista sem nefndist Grunnspurningar og beðið hana um að svara spurningunum eða látið hana hafa BDSM-kynlífssögur. Tók ákærði það sérstaklega fram að hann hefði á milli jóla og nýárs 2006 farið inn á BDSM.is og þar séð í fyrsta og eina skiptið nokkurs konar spurningalista um BDSM og svæsnar kynlífssögur. Ákærði kvaðst í eitt skipti hafa komið á heimili A og L að Y í Hveragerði en það hefði verið í þeim tilgangi að ljósmynda kertastjaka vegna heimasíðugerðar Byrgisins og þá hefði L verið heima. Vildi ákærði taka það fram að þegar að L hefði komið til hans nokkru áður, en á þessu tímabili, til að ræða við hann um hjónabandserfiðleika þeirra hjóna þá hefði hann hringt heim til A og heyrt að einhver var heima hjá henni og L þá sagt í símann: „Skrýtið hve oft hann er hjá þér þegar ég er ekki heima.“ Ákærði neitaði því að hafa komið heim til A í Hveragerði og átt með henni BDSM-kynlíf eða slegið hana með svipum. Hins vegar kvað hann A hafa gefið sér ljósmynd af henni og sagt að L hefði tekið myndina af henni hálfnaktri. Hefði honum sárnað og hann rifið myndina og hent henni. Ákærði neitaði því að hafa átt með A BDSM-kynlíf í meðferðarviðtölum í Byrginu. Hann hafi hvorki sagt henni að fróa sér né farið með hana í bíltúra út í sveit. Kvaðst hann muna að hafa í eitt sinn ekið A niður í Þrastarlund að kaupa bleiur og þá hefði hún fyrirvaralaust byrjað að fróa sér. Hann hefði beðið hana um að hætta þessu snarlega eða hún gæti gengið leiðina. Á leiðinni heim hefði A farið að gráta og spurt hvort hann gæti stoppað til þess að ræða hjónabandserfiðleika hennar og hann gert það við afleggjarann að sumarbústað föður síns á Búrfellsvegi skammt frá Ásgarði, og þar hafi faðir hans og sonur komið að þeim í samræðum. Neitaði hann að hafa farið með A í bíltúra út í sveit. Aðspurður um sumarbústaðaferð á afmæli ákærða kvaðst hann muna eftir því að hafa boðið A og L í 45 ára afmælisveislu sína í bústað vélstjóra skammt frá Laugarvatni, en frásögn A um hugmyndir um kynlífsathafnir með honum og J konu hans væru fráleitar. Kvað ákærði að á þessum tíma hefði Byrgið verið með búslóðageymslu í Hafnarfirði og hann staðið straum af þeim kostnaði fyrstu mánuðina. Í þessari geymslu hefði L fengið að geyma sín líkamsræktartæki og til að byrja með hefði L ekki greitt neina leigu. Ákærði hefði ákveðið að draga sig út úr greiðslubyrðinni vegna geymslunnar og hefði L tekið við afborgunum á leigu á búslóðageymslunni. Ákærði kvaðst ekki geta staðfest að A hafi byrjað að sækja samkomur í Byrginu í lok árs 2005 þar sem hann myndi það ekki, en það gæti vel hafa verið. Þá kvað ákærði það vel geta verið að hann hafi svarað A með e-mail að hann væri orðinn leiður á sögusögnum um að hann væri að riðlast á konum í Byrginu en taldi þó að það hafi frekar komið til tals þeirra í millum. Ákærði kvaðst aðspurður hafa leyft A að gista tvær nætur í kofa númer eitt þar sem hann hafi verið með íverustað. A hefði hringt í sig og ákærði í framhaldi beðið H að opna kofann fyrir A. Þar hafi A verið í tvær nætur en síðan fengið herbergi inni á hótelinu. Aðspurður um ástarjátningar frá ákærða til A, á meðan hún dvaldi í Byrginu, og viðtöl hjá honum daglega, sem hafi endað í sófa og hann sagt anda koma til að ríða A, kvað ákærði það fráleitt og ranga frásögn en hann vildi taka það fram að hann hafi á þessum tíma greint breytingar í hegðun A sem hafi lýst sér í því að hún hafi ætíð sest á gólfið með þeim orðum að svona vildi hún hafa það. Aðspurður um þá frásögn A að hún hafi farið í sumarbústað með ákærða og J konu hans og átt með þeim margra klukkustunda BDSM-kynlíf, kvað ákærði hana ranga. Þá hefði A ekki verið vistmaður í Byrginu á þessum tíma og því ekki þurft leyfi til að fara af svæðinu. Þá neitaði ákærði þeim framburði A að hann hafi farið með hana út í skóg, bundið hana og haft við hana samfarir á árinu 2006. Kvaðst ákærði hafa orðið fyrir kynferðislegum ágangi af hálfu A á öllum tímum sólarhringsins er hann hafi verið í Byrginu. Hann hafi hætt að svara banki hennar á hurð í kofa númer eitt um nætur eða snemma undir morgun. Hann hafi ákveðið að keyra á milli Hafnarfjarðar og Byrgisins á milli vinnudaga vega þessa en A hefði fylgst mjög grannt með ferðum ákærða. Kvað ákærði A eitt sinn hafa flett sig klæðum í vaktherbergi Byrgisins, sýnt sér áðurgreinda ljósmynd af henni hálfnakinni og gefið honum myndina Story of O. Þá kvaðst ákærði hafa rætt það við H í september 2006 að hann vildi ekki hafa A lengur í Byrginu. Ákærði kvað framburð A um bílferð með J og honum út í skóg í ágúst 2006 alrangan, þar sem hann hafi átt að hafa sagt þeim frá því að hann hefði verið misnotaður af þremur konum áður fyrr, og látið þær elskast áður en hann hafði samfarir við þær báðar. Kvaðst hann hafa ásamt J boðið A í bíltúr þar sem hann og J hefðu viljað hressa A við því að á þessum tíma hafi A verið langt niðri. Kvaðst hann hafa ekið með þær sem leið lá upp í Biskupstungur að Hjarðarlandi þar sem hann hefði verið ungur í sveit. Það hafi ekki verið stoppað í Hjarðarlandi og hann hefði ekið á Selfoss um Laugarás, niður Skeið, um Suðurlandsveg og að Esso þar sem þau hefðu keypt sér hressingu. Ákærði kvað J konu sína ekki hafa starfað í Byrginu síðustu fimm árin vegna barneigna en þar hefði hún starfað í sálgæslu og fyrirbænum og reyndar gengið í öll fyrirliggjandi störf, s.s. þýðingar. Í lok skýrslunnar hjá lögreglu vildi ákærði að það kæmi fram að þeir aðilar sem hefðu kært hann hafi leynt og ljóst grafið undan tilveru hans og starfsemi Byrgisins þar sem þeir hefðu ekki fengið sínu framgengt í því að hafa hlutina í Byrginu eftir þeirra geðþótta. Þá vildi hann taka það fram að A hafi átt við verulega mikil andleg og geðræn vandamál að stríða frá barnsaldri. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 29. mars 2007 í þeim tilgangi að fara yfir tölvugögn A. Aðspurður um það hvort hann hafi verið í tölvusamskiptum við A er hún var í meðferð í Byrginu kvað ákærði að A hefði aldrei verið í meðferð í Byrginu. Kvað hann A og L hafa komið í Byrgið fyrir tilstuðlan H árið 1997 og þau hjón hafi aldrei tekið þátt í meðferðarprógrammi. L hefði unnið sem kokkur en A hefði sungið á samkomum og á sama tíma hugsað um barnið sitt. Síðar hefðu þau komið í Hlíðardalsskóla og í Rockville. Þau hefðu einungis búið um skamman tíma á Vesturgötunni en að öðru leyti búið í Hafnarfirði á vegum félagsmálastofnunar. Kvað ákærði að tölvusamskipti hans við A hefðu verið í tengslum við hópmeðferð sem hún átti að vinna. Ákærði kvaðst hafa verið með póstfangið byrgið@islandia.is og persónulega gummijons@islandia.is og gummijons@simnet.is eftir að islandia.is hætti. Kvað ákærði tölvusamskipti þeirra A hafa staðið í tvo til þrjá mánuði er hann hafi verið í Rockville. Hann hafi beðið hana um að ljúka vinnu sinni uppi í Rockville og hún þá komið þangað og klárað vinnu sína í tölvum Byrgisins. Ákærði neitaði því að hafa haft póstfangið panel@visir.is. Ákærði neitaði að hafa sent A ljósmyndir af nöktum konum eða upplýsingar um BDSM-kynlíf. Ákærði kvað M, starfsmann Byrgisins, hafa eitt sinn komið inn á skrifstofu H og þá hefði A verið að vinna í tölvu H en M séð á skjánum efni varðandi BDSM-kynlíf. Tölvur Byrgisins hafi verið LAN-tengdar og því hefðu allar tölvur verið samtengdar. Þetta hafi verið árið 2003. Á þessum tíma hefði ákærði verið kominn með póstfangið gummijons@simnet.is. Póstsendingar úr tölvu A voru bornar undir ákærða og kvaðst hann m.a. eiga ljóð sem fannst í tölvu A, móttekið 6. nóvember 2003. Neitaði ákærði að hafa sent ljóðið. Annað ljóð kvaðst ákærði eiga sem var móttekið í tölvu A 11. nóvember 2003 en hann kvaðst ekki hafa sent henni þá sendingu. Ákærði kvaðst ekki hafa sent A sendingu móttekna 15. nóvember 2003 og vildi taka það fram að hann væri lesblindur og þyrfti því iðulega að láta lesa yfir texta áður en hann sendi nokkuð frá sér. Ákærði neitaði að hafa sent aðrar 29 póstsendingar, sem bornar voru undir hann, sendar frá hans póstfangi til A. Gat ákærði ekki gefið neinar skýringar á þessum póstsendingum nema að því leyti sem hann hafi greint frá áður en allir vistmenn Byrgisins hefðu haft aðgang að tölvu hans og á þessum tíma hefði hann ekki verið með aðgangs- eða leyniorð inn í tölvuna. Ákærði kom fyrir dóminn og kvað A hafa fyrst komið á áfangaheimili Byrgisins í nóvember 1997 en H hafi þá veitt því forstöðu. Hún hefði síðan flutt í Vogana en komið svo í Hlíðardalsskóla þar sem Byrgið hafi verið með starfsemi þá. Eiginmaður hennar hefði unnið þar sem vaktmaður. A hefði haldið til í Hlíðardalsskóla þar til starfsemin fluttist í Rockville en þá hefði hún flutt í Z í Hafnarfirði. Eiginmaður A hefði unnið með þeim í Rockville að uppbyggingu en ekki A. Í upphafi hefði A verið með í svokallaðri grúppumeðferð en vegna geðheilsu hefði hún hætt eftir tvö eða þrjú skipti. Á árunum 2003 og 2006 hefði A fengið að koma stuttan tíma yfir sumarið þar sem hún hefði flúið heimili sitt vegna ofbeldis. Hún söng í lofgjörðinni á þessum tíma. Árið 2006 hefði hún komið í Byrgið eftir heimilisofbeldi og var þá einnig í lofgjörðinni en óskaði líka eftir því að fá að vinna í Byrginu, sem ákærði kvaðst hafa neitað henni um þar sem hún þekkti ekki prógramm Byrgisins. Hefði A tekið því illa og orðið reið og leið. Í framhaldi hefði hún sýnt einhverja viðleitni og sótt tvo eða þrjá fyrirlestra til að fá starf sem ráðgjafi en það hefði ekki gengið upp hjá henni vegna andlegra erfiðleika. Ákærði kvaðst hafa vitað að A hafi verið mjög þunglynd og haustin henni erfið og hafi það verið svo frá því ákærði kynntist henni. Ákærði kvaðst vita þetta þar sem A hefði, á árinu 2000, sýnt honum vottorð frá Garðari Sigursteinssyni geðlækni í þeim tilgangi að fá örorkubætur. Aðspurður um veru A í Byrginu kvað ákærði hana aldrei hafa verið þar sem vistmaður og aldrei skráða í Byrgið. Skýringin á því að Byrgið hefði sent frá sér upplýsingar um þá sem væru ekki lengur skjólstæðingar Byrgisins, samkvæmt skjali númer 15, væri sú að það hefði alltaf þurft að skrá fólk inn svo hægt hefði verið að fylgjast með því hverjir voru á svæðinu og hverjir ekki. A hafi aldrei verið í meðferð í Byrginu. Ákærði kvað það rétt að A hefði verið um þrjár vikur í Byrginu á árinu 2003 og frá 26. maí til 17. júlí árið 2006. Rangt væri að hún hafi verið í Byrginu frá 1. janúar til 30. júní og frá 7. september til 14. september á árinu 2003 eins og gögnin bæru með sér. A og L, maður hennar, hefðu einmitt verið að flytja frá Z til Hveragerðis á þessum tíma og L hefði þá um jólin 2002 komið til sín og verið með miklar áhyggjur af konu sinni og hefði beðið sig um að ræða við A. Ákærði kvað A og L, mann hennar, hafa verið vinahjón þeirra hjóna og þau skipst á gjöfum um jól og afmæli. Sumarið 2003 hefði A verið mjög illa á sig komin. Ákærði kvaðst hafa átt viðtöl við hana, heima hjá henni í eitt af þessum fjórum skiptum sem hann kom á heimili hennar. Eina skýringin sem ákærði kvaðst hafa um skráða veru A á árinu 2003, væri sú að þetta hafi verið svokölluð „örorkuskráning“ en fólk hefði reynt að vera einhvern tíma í Byrginu til að ná tali af Ólafi [lækni] til að fá örorku eða endurhæfingarörorku. Byrgið hafi verið mjög mikið misnotað á þennan hátt sem ákærði kvaðst hafa verið ósáttur við og því sent lista til Tryggingastofnunar til að tilkynna um þá vistmenn sem væru farnir á götuna en með örorkubætur frá Byrginu. Aðspurður kvað ákærði A aldrei hafa verið í viðtölum hjá sér, hún hafi komið í heimsókn og fengið sér kaffibolla. Hún hefði jú beðið um atvinnuviðtal. Maður hennar hefði einnig komið og beðið um vinnu sumarið 2006 en ekki fengið. A hefði búið kannski í einn mánuð eða jafnvel lengur árið 2006 með börnin sín en kvartað síðan við J, konu sína, yfir harðræði H. Aðspurður um vitnisburð vitna um að A hafi verið löngum stundum inni hjá ákærða og fólk hafi talið að hún væri í viðtölum, kvað ákærði hana hafa komið einu sinni til að biðja um vinnu. Aðspurður um e-mail-sendingar úr tölvu ákærða 2003 til A á netfangið ÞÞÞÞÞ, þar sem skjal með heitinu „Grunnspurningar“ fylgdi með og var endursent frá A til ákærða þar sem búið var að svara spurningunum, kvað ákærði að þessu skjali hafi verið „plantað“ í hans tölvu. Vísar ákærði til þess að Bluetooth-búnaður hefði fundist í tölvu hans sem var þar án hans vitundar og hefði verið settur í tölvuna til að hægt væri að komast inn í hana og sækja þar gögn eða koma gögnum þar fyrir. Kvað hann skjalið sem fundist hefði í tölvunni hans hafa verið sett þar án hans vitundar enda hafi höfundur þess verið Dekas. Kvaðst ákærði viss um að A hefði komið þessu skjali fyrir í tölvunni sinni. Ákærði kvaðst hafa verið með netföngin gummijons@islandia.is og Gummijons@simnet.is þegar hann var í Rockville og birgid@islandia.is eftir að þau fluttu að Efri-Brú. Aðspurður kvaðst ákærði ekkert kannast við netfangið panel@visir.is. Kvað ákærði A hafa haft aðgang að tölvu H sem hafi verið tengd tölvu ákærða og A hafi oft verið í tölvu hans. Ákærði kvaðst ekki hafa hugmynd um hver hefði látið skrá netfangið panel á Byrgið en það hefði sjálfkrafa þá farið á tölvuna hans án hans vitneskju. Aðspurður um gjafir frá ákærða til A kvaðst ákærði bæði hafa gefið A og þeim hjónum peninga, eins og mörgum öðrum, fyrir mat. Ákærði kvaðst yfirleitt hafa gefið kaupið sitt. Byrgið hafi nú verið þannig gert að fólk sem kom þangað hafi ekki haft mikið fé á milli handanna og þau heima fyrir látið kannski frekar gjafir, jólagjafir eða afmælisgjafir falla niður til að geta glatt þetta fólk, og A hafi fengið peninga frá honum. Ákærði kvaðst hins vegar ekki hafa gefið A hund eins og komið hafi fram. Aðspurður um greiðslur sem ákærði greiddi persónulega inn á reikning A frá árinu 2003, 584.000 krónur, kvaðst ákærði ýmist hafa gefið henni peninga eða lánað henni. Ákærði kvaðst ekki hafa verið að greiða fyrir neitt. Þá neitaði ákærði að hafa greitt húsaleigu fyrir A í Z. L, maður A, hefði verið að byggja upp íþróttaaðstöðuna í Rockville og hefði látið mestallt kaupið sitt í það og þess vegna hefðu þau verið fátæk og illa stödd með börn og varla átt fyrir mat. L hefði ekki verið með bankareikning svo hann hefði lagt þetta á reikning A. A hafi hins vegar aldrei endurgreitt neitt af þessu. Aðspurður um kaup á farsíma fyrir tæplega þrjátíu þúsund krónur þann 14. ágúst 2006, sem greiddur var með korti ákærða, kvaðst ákærði aldrei hafa gefið A síma og hún hafi þá farið í bókhald Byrgisins til að komast yfir kvittun fyrir símanum. Ákærði var inntur eftir því hvort hann hafi einhvern tíma átt í kynferðissambandi við A og svarar hann því neitandi. Hann var einnig inntur eftir því sem kemur fram í vottorði Garðars Sigursteinssonar geðlæknis þar sem hann segir A hafa sagt frá því að hún hafi orðið þunguð eftir ákærða og farið í fóstureyðingu. Kvaðst ákærði neita því. Þá var msn-spjall sem fannst í tölvu ákærða borið undir hann en þar voru ákærði og A að ræða ýmis persónutengd mál. Kvað ákærði skjalið vera rangt, búið væri að eiga við það og breyta því ásamt að færa til tímasetningar. Ákærði kvaðst í þessu spjalli hafa verið orðinn leiður á að ræða við A og svara henni sömu spurningunum um hvort hann væri vinur hennar eða óvinur og A hafi búið sjálf til svar í lok samtalsins sem ætti að vera frá ákærða. Þá væri stór hluti spjallsins breyttur. Síðustu setninguna hefði hann sagt löngu áður í spjallinu en þar segir: „frá hjartanu talar munnurinn og ég hefði varla trúað þessu, það sló mig þetta sms frá þér og þannig slóstu burt allavega einn af þeim sem berjast fyrir þér,,þú valdir þannig að setja mig á einhvern stað sem þú sást,,ég vildi allt annað,,ég vildi vera nærri þér á minn hátt og þinn hátt, en ég get ekki tekið því elskan sem þú líktir mér við,,því það er rangt.“ Ákærði kvað þetta spjall hafa snúist um vináttu en A hafi fundist ákærði hafa snúið við sér bakinu, m.a. með því að vilja ekki ráða hana í vinnu eina ferðina enn í Byrginu, en skjalinu sé búið að breyta og textanum líka. Ákærði kvaðst hafa verið að reyna að koma A í skilning um að það væri rangt að vera að reyna að búa til samband. Þá kvað ákærði setningu sem virðist stafa frá honum, „Kaffi er gott, reykja er gott, ríða er gott, elska er vont“, ekki stafa frá honum henni hafi verið bætt við. Ákærði er minntur á að skjal þetta hafi verið í hans eigin tölvu og kvað hann það rétt en það væri búið að breyta skjalinu frá því sem upphaflega var en hann hafði engar skýringar á því hvernig það hefði gerst. Ákærði kvaðst hafa komist að því í gegnum C að í Byrginu væri manneskja sem væri að skoða heimasíður með BDSM-efni og hefði ákærði farið inn á síðuna og blöskrað það sem hann sá. Ákærði hefði strax látið H, sem væri vinur A, vita um slóðina en eiginmaður A hefði ekki vitað um þetta, orðið brjálaður og ákærði hefði tapað slóðinni. Ákærði var spurður um geisladisk sem lagður var fram í málinu og ber heitið „Saga Guðmundar“. Ákærði kvaðst, frá því hann stofnaði Byrgið, á þriggja til sex mánaða fresti hafa framsögu þar sem hann segði fólki sína sögu svo það vissi hver hann væri. Ákærði kvað þessa framsögu hafa verið tekna upp og hann hefði einn átt diskinn en upptakan hafi verið til þegar flutt var frá Rockville en þá hefðu allir þeirra hlutir verið settir í geymslu. Ekki fyrir löngu hefði verið brotist inn í geymsluna og hún rænd og þannig hafi þessi saga borist í hendur A sem ákærði kvaðst vita að hafi einnig komið kynlífsmyndbandinu á netið ásamt C. Geymsla þessi hafi verið á Efri-Brú og hefði G einnig haft lykla að geymslunni. Aðspurður um að bifreið ákærða hafi oft sést fyrir utan heimili A í Z kvaðst ákærði hafa lánað A bifreið sína. Svo hafi verið að L maður hennar hafi þurft að fara á þeirra bíl upp á Rockville og því hefði A verið bíllaus í bænum með lítið barn og því fengið bifreið hans lánaða. Hún hefði síðan keypt bifreiðina en ákærði tekið hann aftur af þeim þar sem þau greiddu ekki af henni. Þá neitaði ákærði aðspurður að hafa búið til skjal merkt „diplóma E þorró royal master“ eða að hafa sýnt vitnunum HH eða IIi það. H, kt. [...], [...]Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 31. janúar 2007. H kvaðst hafa leitað skjóls hjá Byrginu fyrst fyrir um tíu árum þegar Byrgið var með starfsemi í Vesturgötu í Hafnarfirði. Hefði hann starfað sem sjálfboðaliði eftir að Byrgið fór til Rockville. Hafi hann verið yfirumsjónarmaður með því að vistmenn færu eftir gildandi reglum. Kvaðst H hafa komið með A og L til Byrgisins þar sem þau hafi verið í mikilli neyslu. L hefði séð um mikla smíðavinnu og uppbyggingu, m.a. á íþróttaaðstöðu í Byrginu, og A hefði sótt lofgjörðir, samkomur og fyrirlestra í Rockville. Kvaðst hann hafa fylgst með A í Byrginu og hvernig henni hafi gengið í prógrammi en síðan tekið eftir því að ákærði hafi farið að boða hana í meðferðarviðtöl og hefði það vakið athygli hans hversu löng þessi viðtöl voru en þau hafi verið allt að þrjár klukkustundir og jafnvel á hverjum degi á tímabili. Þá hefði hann tekið eftir því að ákærði hafi farið að venja komur sínar á heimili þeirra A og L í Z. Kvaðst H oft hafa komið við heima hjá A og hafi hann margsinnis séð hvar bifreið ákærða hafi verið í bílastæði í Z. Hafi það verið í það minnsta í ein tuttugu skipti sem hann hafi séð bifreið ákærða fyrir utan heimili A og það á öllum tímum sólarhrings. Þar hafi hann verið farinn að gruna að ákærði og A ættu í nánu sambandi en hann hefði ekki viljað spyrjast fyrir um það. H kvað að þegar fór að líða á prógramm A hefði ákærði farið að ræða illa um hana við sig með ljótum orðum en það hefði verið háttur ákærða að þegar hann vildi að fólk umgengist ekki hvert annað þá færi hann að ræða illa um viðkomandi og þannig einangrað viðkomandi frá öðrum. H kvaðst minnast atviks er hann kom að Z en þá hefði ákærði verið þar fyrir utan og kallað á H og beðið hann að koma inn í bíl til sín. Þar hefði ákærði sagt honum að A hefði misst fóstur og því hafi hún beðið hann um að ná í strákinn hennar á leikskóla. Ákærði hefði tekið það sérstaklega fram að L mætti alls ekki vita af því að A hefði misst fóstur. H kvað A hafa komið í Byrgið að Efri-Brú á síðustu árum í nokkur skipti og kvaðst hann minnast þess að í eitt sinn hefði hún verið mjög veik en þá hefði hann ekki hugað nánar að sambandi hennar við ákærða þrátt fyrir að hún hafi verið mikið í kringum ákærða. Hins vegar hefði hann veitt því athygli að A hefði verið í nokkur skipti næturlangt í íverustað ákærða í kofa númer eitt. Þá hefði H einnig búið í kofa eitt en í íbúðinni við hlið ákærða. H gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 26. júní 2007. Borinn var undir H sá framburður ákærða að undirrót kæru á hendur ákærða sé undan hans rifjum runnin ásamt kærendum í máli þessu og að H hefði fengið brotaþolana til að kæra gegn greiðslu. Kvað H þetta alrangt. H kvaðst hafa stutt ákærða í einu og öllu í meðferðarstarfinu í Byrgingu til margra ára. Aðspurður kvaðst H margsinnis hafa farið með ákærða í skartgripaverslun á Selfossi þar sem ákærði hefði keypt skartgripi. Kvaðst hann hafa séð hvar A hefði borið hálsfesti sem ákærði keypti á Selfossi en H hefði verið með ákærða í versluninni í umrætt sinn. H kom fyrir dóminn og kvaðst hafa þekkt foreldra A áður en hún kom í Byrgið. Kvað hann ágætis vinskap hafa verið á milli sín og A þar til ákærði fór að taka hana í löng viðtöl þegar hún dvaldi í Rockville. Kvaðst hann hafa spurt ákærða eitt sinn að því hvers vegna hann væri með A í svo löngum viðtölum og hefði ákærði þá svarað því til að A væri svo veik. Þetta hafi sennilega verið á árunum 2001 til 2002. Kvað H aðra í Byrginu hafa veitt því athygli og rætt það hversu oft ákærði fór í heimsókn til A og ávallt hefði hann gefið þær skýringar að hann væri að fara að gera við tölvuna hennar. Kvaðst hann tvisvar eða þrisvar á þessum tíma hafa ætlað að heimsækja A þar sem hún bjó í Hafnarfirði en snúið við þar sem ákærði hefði verið í heimsókn hjá henni. H kvað A hafa komið í Byrgið á Efri-Brú á árinu 2003 þar sem hún hafi verið orðin mjög veik. Hún hafi þó ekki verið í neyslu. H kvaðst aðspurður ekki hafa orðið var við nein sérstök samskipti á milli ákærða og A eftir að hún kom að Efri-Brú en hann hafi séð þau saman í bifreið þá um sumarið í Reykjavík. Kvað H ákærða ekki hafa flutt að Efri-Brú fyrr en samskipti hans við B byrjuðu en þá hefði hann tekið niður giftingarhringinn. Aðspurður um gjafir til A frá ákærða minnti H að ákærði hefði gefið A hund á þessum tíma. Þá kvaðst H eitt sinn hafa verið með ákærða þegar hann fór í verslun á Selfossi og keypti nokkrar keðjur og hefði hann alla vega séð A með eina slíka. H kvaðst aðspurður hafa fengið vitneskju um hjónabandserfiðleika A og L frá ákærða en hann hefði yfirleitt komið því í kring að skapa óvild á milli vistmanna og starfsfólks. H kvaðst hafa búið í kofa tvö, sem væri hitt herbergið í þeim sumarbústað, og ákærði í kofa eitt. Kvað hann A ásamt J, eiginkonu ákærða, eitt sinn hafa verið í kofanum næturlangt en hann kvaðst ekki hafa heyrt neitt á milli þótt hljóðbært væri þar sem hann væri heyrnarskertur. H staðfesti þær skýrslur sem hann hafði áður gefið hjá lögreglu fyrir dóminum. J, kt. [...], eiginkona ákærða, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 26. mars 2007. Kvaðst J ekki hafa gegnt neinum störfum fyrir Byrgið. Hún kvaðst hafa kynnst A í meðferð í Byrginu á Vesturgötunni fyrir um tíu árum. J kvað A ekki hafa komið á heimili hennar í Hafnarfirði en eftir að J flutti að Klausturgötu c 16, hefði A komið í eitt sinn í grillveislu og hafi það verið síðastliðið sumar. Aðspurð um kynlíf með ákærða og A segir J það ósatt. Aðspurð um bílferð ásamt ákærða og A kvað J það rétt að þau hefðu í ágúst 2006 farið í ökuferð en þá hefði J verið í heimsókn í Byrginu og ekki flutt inn í Klausturgötuna. A hefði verið að skilja við mann sinn og henni því verið boðið með í ökuferðina. Ekinn hafi verið einhver hringur um sveitina, stoppað á Selfossi í sjoppu og síðan farið í Byrgið. Kvað J rangt að þau hafi haft kynlíf í skógi í ágúst 2006. J kom fyrir dóm og kvað það rangt að hún hafi tekið þátt í kynlífsathöfnum með ákærða og tveimur kærendum. J neitaði því að hafa tekið þátt í kynlífsathöfnum og BDSM-kynlífi ásamt A og ákærða í sumarbústað. J kvað það rétt að A hefði haft áhuga á að koma með krakkana í sumarbústað til hennar og manns hennar, þær hefðu verið ágætis vinkonur og síðast þegar hún kom heim til þeirra í grillveislu hefði A haft áhyggjur af því að H væri að ásælast hana. Aðspurð um teikningar af geymslu í kjallaranum að Háholti 11, kvaðst J muna eftir því að þar hafi verið geymdur stór skápur en þar hafi verið fremri geymsla og innri geymsla og þar hafi verið alls konar líkamsræktartæki sem H hefði geymt þar eftir að þau hættu í Rockville. J kvaðst ekki muna eftir neinu búri í geymslunni, henni dytti helst í hug að það gæti hafa verið gamla rúmið þeirra sem hafi verið reist upp við vegg. Garðar Sigursteinsson geðlæknir, kt. 030457-2269, Grjótaseli 14, Reykjavík, gaf símaskýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafa unnið mjög mikið með áfengissjúklinga og vímuefnaneytendur og hafa unnið á áfengisdeild Landspítalans. Kvað hann A hafa byrjað í meðferð hjá sér einhvern tíma töluvert fyrir árið 2000. Ástæða komu hennar til hans hafi fyrst og fremst verið fylgiverkanir og í upphafi þunglyndi en þá hafi hún verið nýkomin úr neyslu. A hafi verið komin í nokkuð gott jafnvægi en haustið 2001 fari líðan hennar versnandi í dálítinn tíma. Hún hafi stundum verið í litlu jafnvægi og stundum kát og hress en oftast hafi hún verið haldin mikilli vanlíðan, kvíða og sektarkennd. Þetta hafi byrjað seinni part ársins 2001 og haldið áfram fram á næsta ár. A hafi farið í fóstureyðingu árið 2001 og þá hafi líðan hennar verið einna verst, hún hafi ekki verið í neinu jafnvægi lengi á eftir, í nokkur ár, og sé eins og fótunum hafi verið kippt undan henni. Garðar kvaðst vita það nú að samband hennar við ákærða hefði ekki klárast eftir að hún fór í fóstureyðinguna en fóstureyðingin og aðdragandinn að henni og þetta samband hafi lagst þungt á A. Aðspurður kvað hann A hafa verið nokkuð reglulega í meðferð hjá sér allar götur síðan. Garðar kvað A ekki sérstaklega leiðitama en hann haldi að samband hennar og ákærða hafi verið þannig að ákærði hafi haft mikil áhrif á hana og hans orð hafi vegið miklu þyngra en gerist almennt. Aðspurður um það hvort honum hafi verið kunnugt um andlegt ofbeldi á heimili A kvað hann erfiðleika hafa verið í sambandi hennar og L á þeim tíma sem samband A og ákærða hófst og kvaðst hann ekki geta útilokað að um andlegt ofbeldi hafi verið að ræða en á árinu 2006 hefði gengið mikið á í hjónabandi A og mikið ósamkomulag verið og hún þá flúið af heimilinu. Hvort það hafi verið vegna ofbeldis eða ótta við ofbeldi, það hefði jú gerst endurtekið af hálfu L á þeim tíma. Vitnið F, kt. [...], [...], Selfossi, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið upphaflega í Byrgið árið 2000. Kvaðst hann í upphafi hafa veitt viðtöl í tengslum við fjármál og leiðsögn en ákærði hefði séð mest um andlega leiðsögn. F kvað enga af kærendum hafa verið í meðferðarviðtölum hjá honum. Hann hefði eingöngu aðstoðað C með að koma lagi á fjármál sín og það hefði verið árið 2005. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa haft nokkra einustu hugmynd um að ákærði ætti í einhvers konar sambandi við aðrar konur í Byrginu. Aðspurður um skráningu A í Byrginu þá kvað F það virðast sem hún hafi verið skráð í meðferð frá 26. maí 2006 til 17. júlí 2006 og tilkynnt hefði verið að hún hafi verið í stuðningsmeðferð þar sem hún hefði komið að Efri-Brú vegna heimiliserja og umræður verið um að hún ætlaði að skilja. F kvaðst hafa skrifað undir stuðningsmeðferð en í raun hafi hún ekki verið í meðferð í Byrginu. Þeir hefðu tekið á móti henni eins og alltaf sé gert við skjólstæðinga Byrgisins. Þá hefði A komið einhvern tíma áður vegna heimiliserja en hann myndi ekki hvenær það hafi verið. A hefði þá ekki verið í neinni meðferð, hún hefði bara fengið húsaskjól en allt hefði verið gert fyrir hana. F kvaðst hins vegar ekkert geta sagt til um það hvort A hafi verið í viðtölum við ákærða, og trúað honum fyrir sínum málum, hann viti ekkert um það. IV. Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar um samanburð á tölvugögnum kemur fram að í Soprano-tölvu, sem ákærði notaði á skrifstofu sinni í Byrginu og lögregla lagði hald á, var að finna möppu sem var merkt „Word-skjöl“ og innihélt skjal sem bar heitið „Grunnspurningar.doc“. Þegar skjalið var rannsakað kom fram að höfundur þess var „Gummi“ og það búið til 20. febrúar 2003. Skjalið var síðast vistað 20. mars 2003 klukkan 1.05. Við rannsókn á tölvupósti A kom fram að sama skjal móttók hún í tölvupósti þann 20. mars 2003 klukkan 01.06.25 eða 1.25 mínútum eftir að skjalið var síðast vistað í tölvu ákærða. Sendandi þeirrar sendingar var gummijons@simnet.is Við yfirheyrslur í máli C kvað ákærði höfund þessa skjals vera A. Þá var að finna í pósthólfi A skeyti frá gummijons@simnet.is til ÞÞÞÞÞ þann 20. febrúar 2003 með skrá sem ber heitið „Grunnspurningar.doc“. A kvaðst hafa svarað þeim spurningalista og sent ákærða síðar en það skjal fannst í tölvu ákærða og kvað ákærði aðspurður það skjal stafa frá A. Ákærði neitaði fyrir lögreglu að vera með póstfangið panel@visir.is. Lögreglan fór fram á að Héraðsdómur Suðurlands kvæði upp úrskurð um að símafyrirtækinu Hive yrði gert að upplýsa um eiganda IP-tölu tölvunnar sem sendi frá því póstfangi. Í framhaldi kom fram að ákærði var skráður fyrir því netfangi og komu skeyti með því póstfangi úr tölvu með sömu IP-tölu og var í tölvu ákærða. Þrjú skeyti voru móttekin í tölvu A frá panel@visir.is, eitt skeyti þann 28. febrúar 2006 og tvö skeyti þann 12. mars 2006. Í skeyti sendu 28. febrúar 2006 voru fylgigögn merkt „B-light fræðsla og takmörk, B-ligh samningur, B-light upplýsingar og fræðsla, Hvað er B-ligh og hvað ekki“ og síðast „Tilgangur munalosta“. Við skoðun á þeim skjölum má glögglega sjá að þau snúast öll um kynlíf. Ákærði hefur neitað því að A hafi nokkurn tíma verið til meðferðar í Byrginu. Í gögnum málsins liggur fyrir staðfesting frá Byrginu til Tryggingastofnunar ríkisins, dagsett 22. júlí 2006, um að A væri ekki lengur skjólstæðingur í Byrginu og er komudagur tilgreindur 26. maí 2006 og brottfarardagur 17. júlí 2006. Þá liggur fyrir að A fékk greiðslu sem uppbót vegna dvalar á sambýli frá Tryggingastofnun ríkisins, 36.596 krónur, í júlímánuði 2006. A fékk uppbót frá Tryggingastofnun ríkisins tímabilið 1. júlí til 1. september 2000 vegna dvalar í Byrginu og þá er skráð í gagnagrunn TR að A hafi farið frá Byrginu 24. júlí 2006. Í heildarskrá frá Landlæknisembættinu yfir vistkonur Byrgisins frá 1997 til 2007 er skráður fjöldi daga í meðferð á vegum Byrgisins. Þar kemur fram að A hafi verið skráð þar frá 1. desember 1997 til 1. september 2000. Frá 1. janúar 2003 til 30. júní 2003 og frá 7. september 2003 til 14. september 2003 og frá 26. maí 2006 til 17. júlí 2006. Þá liggur fyrir í gögnum málsins staðfesting á því að A hafi farið í fóstureyðingu þann 20. nóvember 2001. Engin rök eru fyrir því að rengja upplýsingar Landlæknisembættisins um dvöl A í Byrginu og verður að telja þær upplýsingar trúverðugri en skráningu hjá Byrginu sjálfu, enda hefur komið fram að á þær skráningar er ekki treystandi. A var látin teikna upp grunnmynd af sumarbústað þeim er hún kvaðst hafa átt kynlíf í með ákærða og konu hans. Kemur sú teikning heim og saman við ljósmyndir teknar úr sams konar bústað. A teiknaði einnig upp grunnmynd af geymslu í kjallara að Háholti 11 í Hafnarfirði þar sem hún kvaðst hafa farið með ákærða og hann slegið hana nakta. Inn á teikninguna merkti A meðal annars búr sem ákærði taldi að gæti verið gamalt rúm frá honum reist upp á endann. Kemur teikningin heim og saman við ljósmyndir sem teknar voru af geymslurýminu. Þá liggur frammi frumrit kvittunar á Nokia gsm farsíma að fjárhæð 28.995 krónur þann 14. ágúst 2006 og er hún undirrituð af ákærða sem staðfesti þá undirritun rétta fyrir dóminum. Ákærði neitaði hins vegar fyrir dóminum að hafa gefið A umræddan síma og kvað hana hafa farið í bókhald Byrgisins til að komast yfir kvittunina. Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar gerðri 13. ágúst 2007 kemur fram að lögreglan hafi farið með A á þá staði þar sem hún hefur lýst fyrir lögreglu að hún hafi átt kynlíf með ákærða. Vísaði A lögreglu á sumarbústað í eigu föður ákærða í landi Búrfells í Grímsnesi en A kvað ákærða hafa bundið hana aftan við bifreið ákærða og átt síðan kynlíf með henni aftan frá eftir að hafa slegið hana með svipu. Þá vísaði A lögreglu á skóg sem hún sagði vera rétt hjá Efri-Brú. Áður en komið var að Efri-Brú var ekið yfir brúna hjá Írafossvirkjun og upp Grafning. Í Hagavík vísaði A lögreglunni á skóg þar sem ákærði átti kynlíf með henni. Þá vísaði A lögreglunni á raðhús austan við þorpið á Laugarvatni, í Flataskógi þar sem hún hafði verið með ákærða og J konu hans. A kvaðst ekki vita hvar skóglendið væri þar sem ákærði hafði samfarir við hana og J konu sína en lýsti leiðinni fyrir lögreglu. Ók lögreglan með A samkvæmt leiðarlýsingu hennar og komu staðir sem hún benti á heim og saman við fyrri lýsingar hennar. Þá liggur fyrir yfirlit frá Landsbanka Íslands um innborganir frá ákærða og frá Líknarfélaginu Rockville og Byrginu líknarfélagi ses., frá 20. september 2001 til 1. júní 2006, samtals 741.000 krónur. Á árinu 2001, 5000 krónur. Á árinu 2002, 10.000 krónur. Á árinu 2003 samtals 567.000 krónur, á árinu 2004 samtals 89.000 krónur, á árinu 2005 samtals 35.000 krónur og á árinu 2006 samtals 35.000 krónur. Ákærði lagði fram hjá lögreglu yfirlit yfir greiðslur sem hann kvaðst hafa lagt á bankareikning A og manns hennar L. Voru það samtals greiðslur að fjárhæð 298.000 krónur þannig: Á árinu 2003 190.000 krónur, á árinu 2004 samtals 73.000 krónur og á árinu 2006 samtals 35.000 krónur. Í gögnum málsins liggur fyrir vottorð Garðars Sigursteinssonar geðlæknis þar sem segir m.a.: „Ofangreind hefur um árabil verið til meðferðar hjá undirrituðum vegna geðkvilla og tilfinningalegra vandamála. Meðferðin hefur falist í bæði viðtals- og lyfjameðferð. Haustið 2001 tjáði A mér að hún ætti í sambandi við Guðmund Jónsson, kenndan við Byrgið, að hans frumkvæði. Var hún á þessum tíma í áberandi slæmu jafnvægi, ýmist mjög kát eða niðurdregin og kvíðin sem oftar var og plöguð af sektarkennd. Þótti mér við þessar upplýsingar sem ég fengi þar skýringu á breytingum hjá henni sem ég hafði tekið eftir nokkru áður. Skömmu eftir að A sagði frá sambandi sínu við Guðmund, sagði hún mér frá því að hún væri þunguð af hans völdum. Var á þeim tíma illa haldin af vanlíðan, sektarkennd og kvíða. Mjög ráðvillt, en komst fljótt að þeirri niðurstöðu að hún yrði að fara í fóstureyðingu, sem hún svo gerði. Sleit jafnframt sambandinu við Guðmund. Allt þetta ferli hafði slæm áhrif á heilsu A, sem var með veruleg einkenni þunglyndis og þurfti á miklum stuðningi að halda. Var hún í miklu sambandi við undirritaðan á þessum tíma og var í þéttari viðtölum en áður. Upplifði sig mjög eina á þessum tíma, enda gat hún ekki talað um þetta við sína nánustu. Erfitt að segja til um hversu mikil langtímaáhrif þetta hafi verið á A, hún leið miklar þjáningar á meðan á þessu stóð og ljóst að þetta hefur haft truflandi áhrif á hana áfram og gerir enn í dag.“ Þá er í gögnum málsins tölvupóstur, skrifaður út úr innhólfi á netfanginu ÞÞÞÞ þann 15. nóvember 2005 og er sendandinn gummijons@simnet.is en þar segir meðal annars: „það að skrifa þér þessar línur er mér erfiðara..Panel þinn luv.“ Er það skjal rakið ofar í dómi þessum. Þá liggur fyrir skjal D.S.S.D. DIPLOMA No. 1 ICELAND, sem rakið er að ofan. Þá er afrit af tölvupósti sendum 3. desember 2003 frá gummijons@simnet.is til ÞÞÞÞÞ, þar sem verið er að lýsa kynlífsathöfnum, og tölvupósti sendum 4. desember 2003 á milli sömu aðila og er ljóð um elskendur, samningar og reglur um BDSM-kynlíf, sem rakið hefur verið, tölvupóstur sendur 12. mars 2006 frá panel@visir.is til ÞÞÞÞÞ undirritað Parson Cash þar sem verið er að lýsa hegðun undirlægju auk fjölda annarra tölvusendinga sem sannanlega eru sendar frá tölvunetfangi ákærða til A, en ákærði hefur neitað að hafa sent þau skeyti sem snúa að kynlífi á einhvern hátt. Einnig er í gögnum málsins bréf frá Byrginu, dagsett 22. júlí 2006, þar sem starfsmaður Byrgisins staðfestir brottför skjólstæðinga, þar á meðal A sem sögð er hafa komið 26. maí 2006 og farið 17. júlí 2006. Bréf merkt Grunnspurningar og sami listi þar sem spurningum hefur verið svarað eins og rakið er að framan, liggur fyrir í málinu. Upplýsingar um verudaga A í Byrginu fengnar frá Landlæknisembættinu liggja fyrir í málinu. Ljósmyndir teknar eftir leiðarlýsingu A af lögreglu að sumarbústað undir Búrfelli, akstursleiðin til Hagavíkur við Þingvallavatn og mynd úr skóginum, þar sem A kvaðst öll hafa orðið úti í barri, en umræddur skógur er greniskógur, liggja fyrir í málinu. Einnig myndir af raðhúsalengju, sem eru orlofsíbúðir við Laugarvatn og samrýmast grunnteikningu frá A, myndir af útiborði og skóginum við Álfaskeið teknar eftir lýsingu A. Einnig liggur fyrir yfirlit yfir greiðslur frá ákærða á reikning A frá Landsbanka Íslands auk yfirlits frá ákærða um greiðslur til A. Þá liggur fyrir tölvupóstur frá panel@visir.is, dagsettur 28. febrúar 2006, til ÞÞÞÞÞ ásamt fylgigögnum um B-light-fræðslu og fleira sem rakið hefur verið að framan. V. Ákærði hefur verið sakaður um að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A, þegar hún var vistmaður í Byrginu og sótti þar stuðningsmeðferð, samkvæmt ákærunni eins og henni hefur verið breytt: a) Í nokkur skipti haustið 2003 á heimili A að Y, Hveragerði, og á vegi við Búrfell í Grímsnesi. b) Í nokkur skipti sumarið 2006 í sumarhúsi við Laugarvatn, í skóglendi í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í Byrginu. Við aðalmeðferð málsins féll sækjandi frá þeirri háttsemi sem greinir í a-lið ákærunnar að ákærði hafi haft samfarir við A í Byrginu á árinu 2003 þar sem hún kvaðst ekki hafa viljað hafa samfarir í Byrginu vegna trúar sinnar. Þá gerði sækjandi þá breytingu að háttsemin í b-lið ákærunnar, á vegi við Búrfell í Grímsnesi , hefði verið á árinu 2003 en ekki á árinu 2006 eins og segir í ákæru. Ákærði hefur mótmælt því að A hafi verið vistmaður í Byrginu. Hún hafi verið sem starfsmaður þegar hún var í Rockville en hún hefði eingöngu leitað til Byrgisins sumarið 2003 og 2006 þar sem hún hafi verið að flýja erfiðar heimilisaðstæður. Hún hafi ekki verið skráð þar inn sem vistmaður og skýringin á því að tilkynnt hafi verið til Tryggingastofnunar um að hún væri farin frá Byrginu í júlí 2006, hafi verið sú að Byrgið hafi verið notað til að hún fengi örorkulífeyri. Hafi það stundum verið gert til að hjálpa þeim sem svo var ástatt um. Því hefði hún ekki þurft að fara eftir reglum Byrgisins, s.s. með fjarvistir o.fl. Ákærði neitaði því einnig að hafa nokkurn tíma haft samfarir við A eða verið í tölvupóstsambandi við hana utan þegar hún var að ljúka vinnu í Rockville á árinu 2003 og þá eingöngu í tengslum við vinnu hennar. Ákærði neitaði því að hafa verið með póstfangið panel@visir.is og þá neitaði hann því að hafa stundað BDSM-kynlíf með A. Ákærði kvað greiðslur frá sér til A hafa verið lán frá sér þar sem hún hafi verið illa stödd fjárhagslega og hún leitað til hans. Ákærði kvaðst þó einungis hafa lánað henni 298.000 krónur en ekki 726.000 eins og gögn málsins bera með sér fyrir árin 2003 til 2006. Ákærði neitaði að hafa keypt farsíma fyrir A en framlagður reikningur frá henni sýnir annað. Þá hefur ákærði mótmælt því að rekstur Byrgisins geti fallið undir hugtak 197. gr. almennra hegningarlaga „eða annarri slíkri stofnun“. VI. Saga A nær langt aftur fyrir það tímabil sem ákært er fyrir. Ljóst er að A þáði greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins vegna veru sinnar í Byrginu allt frá árinu 2000. Samrýmist það frásögn hennar um dvöl hennar í Rockville. Ákærði neitaði því að hafa verið í kynferðislegu sambandi við A á árunum 2000 til 2001 og því að hún hafi orðið ófrísk eftir hann. A kvaðst hafa skýrt geðlækni sínum frá því strax haustið 2001 og staðfesti Garðar Sigursteinsson geðlæknir það, bæði í vottorði sínu og fyrir dóminum. Þá liggur fyrir staðfesting frá Landspítalanum að A fór í fóstureyðingu í nóvember 2001. Engin rök eru til að vefengja þá frásögn hennar. Þá staðfesti H að hann hafi margsinnis séð bifreið ákærða, sem hefur einkanúmerið Pastor, fyrir utan heimili A að Z í Hafnarfirði. Ekki er þó ákært fyrir þessa háttsemi en hún rennir styrkum stoðum undir framburð A um síðara kynlífssamband þeirra. Þá ber að skoða það hvort A hafi verið í meðferð í Byrginu á árunum 2003 og 2006, eins og hún heldur fram, og þá verið háð ákærða að einhverju leyti og sótt meðferðarviðtöl hjá ákærða, og hann því misnotað freklega þá aðstöðu sína að hún var honum háð sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi. A var, eins og hún hefur fullyrt og samrýmist gögnum málsins, í Byrginu þegar það starfaði í Rockville og einnig þar áður. Einn þáttur í meðferð Byrgisins var ýmis eftirfylgni, svo sem að kenna vistmönnum að aðlagast lífinu fyrir utan Byrgið á ný, meðal annars með því að sinna ýmsum störfum í Byrginu og þá ýmist í sjálfboðavinnu eða með laun sem fólgin voru í því að borga lægri leigu til Byrgisins. Þá liggur fyrir í málinu að fyrrum vistmönnum Byrgisins var ávallt heimilt að koma þangað í lofgjörðir og á samkomur þrátt fyrir að meðferð þeirra væri lokið. A leitaði skjóls í Byrginu í júlí/ágúst 2003 vegna erfiðleika í hjónabandi hennar. Hafði ákærði þá þekkt þau hjón allar götur frá árinu 1997. Samkvæmt gögnum Landlæknisembættisins og Tryggingastofnunar var A skráð frá 1. janúar 2003 til 30. júní 2003 í Byrginu og frá 7. september 2003 til 14. september 2003. Þrátt fyrir að A hafi ekki átti við fíkniefnavanda að stríða og verið í meðferð af þeim sökum var Byrgið, auk þess að vera meðferðarheimili vegna fíkniefnavanda, skráð sem kristilegt líknarfélag og rekið sem slíkt. Þá hefur ákærði kynnt sig sem pastor eða prest og meðferðarráðgjafa Byrgisins. Framburður A um að hún hafi leitað til Byrgisins, í samkomur og lofgjörðir, þegar hún flúði heimili sitt vegna erfiðleika, til þess að ná fótfestu og fá andlega aðstoð og stuðning frá ákærða, hefur verið mjög trúverðugur og samrýmist framburði margra vitna svo og gögnum málsins. Ákærði hefur ekki borið á móti því að A hafi verið í Byrginu á þeim tíma sem um ræðir. Verður því að telja sannað, með vísan til alls þess sem að ofan er sagt og þrátt fyrir neitun ákærða, að A hafi verið skjólstæðingur ákærða á þeim tíma sem greinir í ákæru og verið í trúnaðarsambandi við ákærða vegna andlegs ástands hennar, enda upplifði A sig sem skjólstæðing ákærða og vistmann í Byrginu á meðan hún dvaldi þar og einnig síðar þegar hún sótti þangað meðferðarviðtöl. Ekkert er fram komið sem gefur til kynna að A hafi mátt draga í efa að hún væri ekki undir sömu handleiðslu og aðrir skjólstæðingar Byrgisins þó svo að orsök veru hennar hafi ekki verið vímuefnavandi. Lítur dómurinn því svo á að lögfull sönnun sé fram komin um að A hafi verið skjólstæðingur ákærða og vistmaður Byrgisins þegar hún dvaldi þar, hvort sem hún var skráð inn eða ekki, enda var sú skráning á ábyrgð Byrgisins. Þá lítur dómurinn svo á að A hafi verið skjólstæðingur ákærða í trúnaðarsambandi eftir að hún fór úr Byrginu en sótti þangað handleiðslu og meðferðarviðtöl. VII. Ákæruliður II. Brot gegn B. Skýrsla ákærða og vitna fyrir lögreglu og dómi. B lagði fram kæru á hendur ákærða hjá lögreglu þann 15. janúar 2007 vegna kynferðisbrota er áttu sér stað er hún var vistmaður í Byrginu, Grímsnesi, á tímabili frá apríl 2004 fram til júní/júlí 2005. Kvaðst B hafa farið í meðferð í Byrgið þann 18. ágúst 2003 vegna fíkniefnaneyslu sinnar og hún hefði á þeim tíma verið í harðri neyslu á fíkniefnum. Kvaðst hún ekki hafa fengið inni á öðrum meðferðarstofnunum vegna biðraða og á þessum tíma hefði henni gefist kostur á að komast strax að í Byrginu. Kvaðst hún hafa farið á afeitrunardeildina í tvo til þrjá daga og eftir það hefði hún verið með herbergi í Gula húsinu og verið þar í um það bil tvo til þrjá mánuði. Eftir veruna á afeitrunardeildinni hafi henni verið falið að þrífa og einnig hefði hún unnið í þvottahúsinu. Hún hefði fljótlega kynnst mörgum sem voru í meðferð og átt ágæt samskipti við það fólk. Þegar hún fór úr Gula húsinu hefði hún farið inn í aðalbygginguna og verið úthlutað herbergi númer 1. Stuttu eftir að hún var komin í það herbergi hefðu viðtöl hafist hjá ákærða. Viðtölin hafi verið inni á skrifstofu hans, en skrifstofa hans hefði verið á ýmsum stöðum þetta tímabil á svæðinu, meðal annars í herbergi númer 5, herbergi númer 10 og að lokum í kofa númer 1. Þá hefði hún sótt samkomur í Byrginu sem ákærði stýrði og hann hafi kallað sig prest og pastor fyrir vistmönnum. Kvað B að í fyrstu viðtölum hennar hefði ákærði greint henni frá því að hún myndi fara í nokkurs konar djúpmeðferð hjá honum og hefði ákærði varað hana við því að stúlkur sem hefðu farið í djúpmeðferð hefðu orðið hrifnar af honum eða ástfangnar. Þessi djúpmeðferðarviðtöl hefðu snúist um að hún hafi greint ákærða frá líferni sínu og mjög svo persónulegum málum þannig að hún hafi trúað honum fyrir sínum innstu málefnum. B kvað að þegar viðtölin hefðu færst inn í herbergi númer 5 hefði ákærði sagt henni að hann væri orðinn hrifinn af henni og hefði verið það í langan tíma. Hefði henni brugðið mjög við þessar ástarjátningar ákærða og ekki átt von á að slíkt myndi koma frá meðferðaraðilanum. Kvað hún ákærða hafa farið að trúa henni fyrir ýmsum málum úr hans einkalífi, eins og að hann hefði verið misnotaður kynferðislega á yngri árum auk þess að erfiðleikar væru í hjónabandi hans og að hann hygðist skilja við eiginkonu sína. Þegar þarna var komið sögu hafi ákærði verið byrjaður að senda henni smáskilaboð þess efnis að hún væri sú eina rétta fyrir hann, hann elskaði hana út af lífinu og Guð hafi sýnt fram á það að þau ættu að vera saman. Kvaðst B þarna hafa verið farin að treysta ákærða, trúað á játningar í hennar garð, haft sterkar tilfinningar til hans og fallið fyrir honum. Kvað hún fyrsta kynferðissamband þeirra hafa orðið í viðtali í herbergi númer 5. Þá hefði hún leyft ákærða að fróa henni. Hefði ákærði beðið hana um að leggjast á magann í rúmi í viðtalsherberginu, sem hún gerði og ákærði þá fróað henni utan fata. Kvaðst B ekki vera viss um tímasetningu á ofangreindu atviki en þau hafi hins vegar haft samfarir í fyrsta sinn nokkrum dögum eftir að N, sonur ákærða, fæddist en það hafi líklega verið frá 5. til 10. apríl 2004. Hafi það verið á Hótel Loftleiðum en hótelherbergið hafi verið skráð á nafn ákærða og hún taldi að samfarir þeirra hefðu verið sama dag og sonur ákærða fæddist eða kvöldið eftir. Á þessu tímabili kvaðst B hafa farið í helgarleyfi frá Byrginu og þá gist hjá móður sinni en eitt sinn hefði ákærði pantað hótelherbergi í Hótel Nordica. Er hún kom þangað hefði blómvöndur beðið hennar og kort frá ákærða sem á stóð: „Þú ert einstök Þinn vinur Guðmundur Jónsson.“ Kvað hún þetta hafa gerst áður en þau hafi haft samfarir á Hótel Loftleiðum. Kvað B ákærða margsinnis hafa pantað hótelherbergi handa henni er hún var í helgarleyfum og hafi hún ekki verið í andlegu jafnvægi. Í þau skipti sem hún gisti á hótelherbergjum hefði ákærði litið til hennar og þau eytt talsverðum tíma saman í Reykjavík, s.s. á rúntinum, en ekki haft samfarir fyrr en í apríl 2004. Eftir það kvað B þau hafa haft kynlíf í Byrginu. Fljótlega eftir fyrstu samfarir þeirra í apríl 2004 kvað B viðtöl ákærða í Byrginu ekki hafa snúist um neinar meðferðaráætlanir eða meðferðarúrræði heldur um kynlífsathafnir þeirra. Þau hafi átt samfarir inni á viðtalsherbergi ákærða, í herbergi númer 10 og síðar í einu útihúsinu sem kallast „kofinn“. Kvað B að hún og ákærði hefðu stundað kynlíf í Byrginu allt fram að þeim tíma er hún yfirgaf Byrgið eða fram til júní/júlímánaðar 2005. Kvað hún að áður en hún fór frá Byrginu hefði það verið þannig að ákærði hefði neitað henni um viðtöl og komið illa fram við hana sem hafi lýst sér þannig að hann hafi látið eins og hún væri ekki til. B kvað sig hafa farið að gruna að ákærði og C væru í kynferðislegu sambandi þar sem C var meira og minna inni á viðtalsherbergi ákærða sem hafi verið herbergi númer 10. B kvaðst eitt sinn hafa komið að ákærða og C þar sem þau lágu nakin og sofandi undir ábreiðu í tvíbreiðu rúmi. Föt þeirra beggja hafi verið á stól við rúmið og nærbuxur ákærða á gólfinu við rúmið og þau hafi verið í viðtalsherbergi númer 10. Kvaðst B hafa komið í annað sinn inn í herbergið eftir að hafa opnað læstar dyrnar, kveikt ljósið og þá séð hvar ákærði og C hafi legið í rúminu. B kvaðst hafa vakið ákærða en hann þá ekki viljað kannast við að hafa vitað af C í rúminu fyrr en hún hefði vakið hann. Kvaðst B hafa komið að C og ákærða skömmu áður en ákærði fótbrotnaði en það mun hafa verið í janúar 2005. Kvaðst B hafa ákveðið að slíta öllu kynferðissambandi við ákærða í framhaldi en ákærði komið til hennar og beðist fyrirgefningar og hefði hún fyrirgefið honum. B kvaðst hafa átt í kynferðissambandi við ákærða eftir að hún yfirgaf Byrgið en hún hefði flutt á Selfoss og búið þar í sex mánuði. Kvað B að rétt áður en hún fór frá Byrginu eða skömmu eftir það hefði ákærði látið hana hafa spurningalista yfir kynlífsathafnir fólks eins og um BDSM. Ákærði hefði spurt hana hvort hún væri til í að stunda BDSM-kynlíf með honum og hefði hún leyft honum að binda sig og lemja sig með svipu nokkrum sinnum á bakhluta hennar og sömuleiðis á maga. Kvað hún BDSM-kynlífið hafa byrjað er hún bjó á Selfossi og síðar er hún var flutt til Reykjavíkur. BDSM-kynlífið hafi þau ástundað á heimili hennar og einnig nokkrum sinnum í sumarbústöðum í Grímsnesi. Í eitt sinn hefði ákærði verið með kynlífsdót í kynlífi þeirra á Hótel Geysi. Þá kvað hún ákærða hafa látið sig hafa dvd-geisladisk sem innihélt BDSM-kynlíf og hafi hann sagt henni að hita sig upp fyrir BDSM-kynlíf þeirra. Umræddur geisladiskur hafi áletrunina „STORY of O“. Kvað B ákærða hafa í þessum kynlífsathöfnum sínum notað þvottaklemmur á brjóst hennar og kynfæri. Hann hafi spurt hvort hún vildi ekki láta setja hring á sníp hennar og ákærði hafi spurt hvort það væri ekki í lagi að hann skæri hana í bakið í þeim tilgangi að merkja hana sér. Kvaðst B hafa neitað honum um hvorutveggja. Þá kvað hún ákærða hafa viljað að hún tæki ljósmyndir af honum í samförum og hún hafi tekið tvær ljósmyndir af honum, þar sem hann hafi verið í samförum við hana, á gsm-farsíma hennar. B kvað ákærða hafi spurt hana hvort hún vildi hafa kynlíf með konu hans, J, en það hafi verið eftir að ákærði hefði sagt henni að J væri orðin hrifin af henni. B segir að hún hafi samþykkt að eiga kynlíf með J og hún hefði farið á heimili þeirra hjóna í Hafnarfirði. Það hafi gerst eftir að hún var farin úr Byrginu og flutt á Ö í Reykjavík. Kvaðst B hafa átt kynlíf með eiginkonu ákærða þrisvar eða fjórum sinnum. B kvaðst hafa brennt spurningalista þann er Guðmundur lét hana hafa er varðaði kynlífsathafnir fólks og hafa eytt þeim tveimur ljósmyndum er hún hafði tekið af þeim í samförum. B kvaðst hafa átt í kynferðissambandi við ákærða tvisvar sinnum eftir að Kompásþáttur Stöðvar 2 var sýndur rétt fyrir jólin 2006. Ákærði hefði þá sent henni smáskilaboð í farsíma hennar. B kvaðst upplifa sig þannig að ákærði hafi gróflega misnotað aðstöðu sína sem forsvarsmaður Byrgisins, sem prestur og pastor. Ákærði hafi notfært sér hennar stöðu á meðferðarheimilinu í nafni Drottins og allt framferði hans er laut að kynferðissambandi þeirra hafi verið í nafni Drottins. Hún hafi farið í meðferðina í Byrginu í þeim tilgangi að leita sér hjálpar og aðstoðar í lífinu en endað sem tilfinningalegt flak og þurft að byrja líf sitt upp á nýtt. Kvað hún ákærða hafa gert hana mjög háða honum. Ákærði hafi gefið henni gjafir, svo sem skartgripi, tvo bíla, húsgögn og annað slíkt. Ákærði hefði gert hana háða sér tilfinningalega, fjárhagslega og kynferðislega, sem hafi byrjað er hún var í Byrginu. B kvaðst hafa sagt vinkonu sinni frá því að hún ætti í kynferðissambandi við ákærða er hún var í Byrginu, O. B gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 28. mars 2007 og var vitnisburður ákærða borinn undir hana. Kvaðst B hafa verið í kynferðissambandi við ákærða er hún var vistmaður í Byrginu og einnig eftir að hún hafði farið þaðan og flutt í íbúð sína að Ö Reykjavík. Kvaðst hún hafa verið komin andlega í þrot þegar hún kom í Byrgið, hún hefði treyst ákærða fyrir lífi sínu og eins og hún sjái hlutina nú þá hafi ákærði misboðið henni á allan hátt með tælingum í kynlíf. Kvað hún rangt hjá ákærða að hún hafi verið í viðtölum hjá E en E hafi verið vinkona hennar, enda hafi ákærði séð til þess að enginn fengi að ræða við hana nema hann sjálfur. Smátt og smátt hefði ákærði sannfært hana um að það væri rétt að þau ættu að vera saman. B kvað það ljóst að ef hún hefði verið hrifin af ákærða strax í upphafi þá hefði hún líklegast hlaupið strax í rúmið með honum en staðreyndin væri sú að hann þurfti að ganga á eftir henni á langan tíma þar til hann var búinn að sannfæra hana um að Guð hefði leitt þau saman. Kvaðst hún hafa treyst ákærða fyrir hennar persónulegu málefnum og þar á meðal hafi hún treyst honum og sagt frá því er henni hefði verið nauðgað. Kvað hún ákærða hafa notfært sér þá reynslu hennar gegn henni í rauninni í þeim tilgangi að byggja upp traust hennar gagnvart honum. Þá kvaðst B hafa búið í kofa 2 í nokkra mánuði eftir að ákærði flutti sjálfur í kofa númer 1. B kvaðst hafa komið í Byrgið annan hvern dag eftir að hún flutti á Selfoss til að hitta ákærða í kofa númer 1. Á þessum tíma hefðu C og Ó verið með lykil að kofanum og þau hafi ekki tekið neina sénsa á því að eiga kynlíf þarna að degi til en ákærði hafi allajafna komið til hennar að næturlagi á Selfoss. B kvað það ósannindi hjá ákærða er hann segist hafa verið hrifinn af bata hennar í Byrginu. Þarna hafi hann sagt henni að hann elskaði hana út af lífinu. Þá hefði ákærði lagt sig fram um að fá hana í meðferðarviðtöl til sín. B kvað sig og ákærða hafa verið í kynferðissambandi í langan tíma og í nokkur skipti átt BDSM-kynlíf og sé það í hróplegu ósamræmi við neitanir ákærða að allt í einu viðurkenni hann að hafa látið hana sem vinur hennar hafa myndina Story of O sem fjallar um BDSM-kynlíf. B kvað sig og ákærða hafa átt kynlíf með J, eiginkonu ákærða, og að J hafi einnig verið með líkamleg auðkenni. B kvaðst hafa verið í kynlífssambandi við ákærða í desember 2006, í tvígang, heima hjá henni, og hafi hann sent henni smáskilaboð þann 28. desember 2006 sem hún hafi greint lögreglu frá. Aðspurð um fjárhagslegan stuðning ákærða kvað hún ákærða hafa gefið henni hálskeðju sem átti að tákna það að hún væri hans eign vegna þess að hún vildi ekki leyfa honum að skera í bakið á henni og merkja hana sér þannig. B kvað ákærða hafa gefið henni fleiri skartgripi og einnig hafi ákærði borgað húsgögn og aðra innanstokksmuni á heimili hennar. Hann hafi dælt í hana peningum og keypt föt handa henni. Varðandi bílamálin kvað B að ákærði hefði gefið henni fyrri bílinn í afmælisgjöf í aprílmánuði 2004. Seinni bifreiðina hefði hann gefið henni líklegast árið 2004 eða 2005. Hann hafi greitt afborganir af bifreiðinni, tryggingar, bensín og allan kostnað af bifreiðinni. Hún hafi ekki greitt krónu í rekstur bifreiðarinnar. Ástæðan fyrir því að bifreiðin var skráð á nafn ákærða hafi verið að hún hafi verið það skuldum vafin að hún gæti ekki verið með bifreiðina skráða á sitt nafn svo ákærði hafi boðist til þess að hafa hana á sínu nafni. Síðar hefði hún látið ákærða fá bifreiðina en ákærði verið ósáttur við það og kvaðst myndu borga af bílnum áfram og sagt að það hafi verið óþarfi að hann fengi bílinn. B gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 6. júní 2006. Var B beðin að lýsa því með hvaða hætti kynlíf hennar og ákærða hafi verið og hversu oft kynlíf þeirra hafi verið. B kvað fyrstu kynlífsathöfn hennar og ákærða hafa verið þegar hann hafi fróað henni í Byrginu í einu viðtalinu en hún hafi greint frá því atviki áður í skýrslutöku. Fyrsta kynlíf þeirra hafi verið á Hótel Loftleiðum í apríl 2004 og upp frá þeim tíma hafi hún og ákærði átt kynlíf nánast á hverjum degi fram að þeim tíma er ákærði byrjaði að gera hosur sína grænar fyrir C sem kom í meðferð að Efri-Brú. B kvað kynlíf hennar og ákærða hafa til að byrja með verið með eðlilegum hætti, þ.e.a.s. heilbrigt kynlíf eins og flest fólk stundi. Kynlíf þeirra hafi verið á hótelherbergjum, bæði á Hótel Nordica og Hótel Loftleiðum svo og á hóteli á Laugaveginum og á Hótel Geysi. Kynlíf þeirra hafi einnig verið að Efri-Brú þegar tækifæri gafst í viðtalsherbergi ákærða. B kvað þau einnig hafa átt kynlíf er hún bjó á Selfossi og þá hefði hún og ákærði byrjað að ástunda BDSM-kynlíf, í allt að fjögur skipti. B kvað að í þessu BDSM-kynlífi hefði ákærði bundið hana og slegið hana með svipu. Þá hafi ákærði troðið einhverjum hlut upp í kynfæri hennar sem hafi valdið henni eymslum og hræðslu en í þau skipti hafi hún verið með bundið fyrir augun. B kvað að þegar hún hafi séð hvað BDSM-kynlífið hafi farið að verða harkalegra hefði hún séð hvernig persónuleiki ákærða hefði breyst eins og að hann væri kominn í eitthvert hlutverk. Ákærði hefði spurt hana hvort hann mætti merkja sér hana með því að skera í bak hennar einhvers konar merki en hún hafi neitað honum um það. B kvað að þar sem harka hafi verið í BDSM-kynlífi hennar og ákærða hefði hún neitað honum um að ástunda BDSM-kynlíf en það kynlíf hafi verið fjórum sinnum. Eftir að hún neitaði að taka þátt í BDSM-kynlífsathöfnum með ákærða hefðu þau átt venjulegt kynlíf saman. B kvað ákærða hafa gefið sér þó nokkuð af skartgripum sem taldir voru upp í skýrslunni. Þá kvað hún ákærða hafa gefið sér húsgögn í hennar herbergi að Efri-Brú, kofa 2. Um væri að ræða tvær kommóður, sjónvarp, tölvuborð og tölvu, sófa, borð og ryksugu. Á heimili hennar að Ö hefði ákærði gefið henni og látið hana fá nýtt tölvuborð, rúm, tvær rúmdýnur, þrjár hillur, lítið borð, potta, blender, hnífapör og stofuborð. Þessa húsmuni kvað Br ákærða hafa keypt í Rúmfatalagernum í Reykjavík en hún segist ekki vita hvaðan tölvan sé komin og hún segir að þessa muni eigi hún enn að Ö. Kvað B fyrirkomulagið hafa verið þannig að hún hafi farið í Rúmfatalagerinn og valið þá muni sem hana vantaði og síðan hefði ákærði hringt og gengið frá greiðslu með greiðslukorti. Hún segist ekki vita hvaða greiðslukort ákærði hafi notað. B kvað ákærða hafa gefið sér tvær bifreiðar. Fyrri bifreiðin hafi verið þannig til komin að ákærði hafi gefið henni bifreið sem hafi verið af tegundinni Renault, vínrauð að lit. Þessi bíll hafi verið afmælisgjöf til hennar frá ákærða árið 2004 og þessa bifreið hafi hún ekki átt nema í stuttan tíma þar sem henni líkaði ekki við hana. Varðandi hina bifreiðina kvað B ákærða hafa farið með sig niður í bifreiðaumboðið B&L í Reykjavík og hann hafi spurt hvernig henni litist á Renault Magane Saloon, rauða að lit, ágerð 2004. Sagðist hún muna að skráningarnúmerið hafi verið VD en hún segist ekki muna tölustafina. B segir að bifreiðin hafi kostað um 2.200.000 krónur og ákærði hefði séð um greiðslu á bifreiðinni. Hún kvaðst ekki vita með hvaða hætti ákærði hafi greitt fyrir bifreiðina. B segir að bifreiðin hafi verið skráð á nafn ákærða þar sem hún skuldaði bílatryggingar og hafi verið í vanskilum. B segir að hún hafi notað þessa bifreið og greitt bensín þegar hún átti peninga. Að öðru leyti hafi ákærði borgað rekstur bifreiðarinnar, s.s. þjónustuskoðanir og tryggingar. B segir að hún hafi skilað ákærða bifreiðinni á haustmánuðum 2006 þar sem hún hafi verið búin að fá nóg af ákærða. Varðandi vinnuaðlögunina að Efri-Brú kvað B hana hafa verið hluta af meðferðaráætlun sjúklinga og hún hafi tekið þátt í vinnuaðlöguninni líkt og langflestir vistmenn að Efri-Brú. Vinnuaðlögunin hafi m.a. verið fólgin í að taka þátt í að þrífa hús og vinna í þvottahúsi. B gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 19. desember 2007. Var B innt eftir því hvort það hafi komið fyrir að samfarir hefðu verið hafðar við hana án þess að hún vissi hver hafi haft samfarir við hana. Játaði B því. Kvað hún ákærða hafa komið til hennar og talað hana inn á að gera þetta. Hún kvað þau hafa verið inni í stofu og ákærði hefði hringt í einhvern aðila. Þegar ákærði taldi að þessi aðili væri farinn að nálgast heimili hennar þá hefði hann sagt henni að fara inn í herbergi, leggjast á bakið og hann svo bundið fyrir augu hennar. Hún kvaðst hafa heyrt dyrabjölluna hringja og heyrt að einhver hafi komið inn. Þeir hefðu verið í smástund frammi að tala saman og síðan komið inn í herbergi. Þar hafi ákærði stjórnað öllu, þeir hafi skipst á að hafa samfarir við hana og ákærði hafi stjórnað hvernig það fór fram. Síðan hafi strákurinn farið og ákærði orðið eftir. B kvað þetta hafa gerst heima hjá henni að Ö en ekki muna dagsetninguna en það hafi verið eftir að hún flutti til Reykjavíkur. Hún hafi ekki verið komin með rúm, það hafi verið tvær dýnur á gólfinu þannig að hún taldi að þetta hafi gerst fyrri part eftir að hún flutti inn á Ö. Aðspurð hvað þetta hafi staðið lengi yfir, frá því að maðurinn kom inn, hafði við hana samfarir og þar til að hann fór, kvaðst B ekki vita það. Eftir að maðurinn var farinn hefðu hún og ákærði haft samfarir. Kvað hún strákinn aldrei hafa svarað ákærða neinu heldur bara hlýtt honum. Bundið hafi verið fyrir augu hennar. Aðspurð hvort hún kannist við P kvað hún hann vera fyrrverandi unnusta D og hún kannist lauslega við hann. B kvaðst lengi vel ekki hafa verið viss um hver það var sem kom og í raun ekki viljað vita það þar sem hún hafi upplifað mikla skömm og hún því reynt að ýta þessu frá sér. Hún hafi talað við D og hún hafi sagt henni að ákærði hafi verið að þjálfa P og hún gæti alveg trúað því að þetta hafi verið P en hún hafi heldur ekki viljað trúa því þar sem hann væri bara krakki. B gaf skýringuna á því að hafa ekki upplýst lögreglu um þetta atvik fyrr, vera mikla skömm yfir því að láta einhvern sofa hjá sér án þess að vita hver það væri. B kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið búin að vera í margra ára djúpri fíkniefnaneyslu áður en hún kom í Byrgið. Hún hafi þá verið allslaus, búin að brenna allar brýr að baki sér og mjög illa farin andlega. Meðferðin í Byrginu hefði gengið mjög vel í fyrstu og henni fundist hún vera að öðlast líf að nýju. B kvaðst ekki hafa byrjað í föstum viðtölum hjá ákærða fyrr en um tveimur til þremur mánuðum eftir að hún kom í Byrgið. Fljótlega hefði hún farið daglega í viðtöl hjá ákærða og til að byrja með hefði ekkert óeðlilegt verið við þau viðtöl. B kvaðst fljótlega hafa farið að treysta ákærða og hefði hún í skjóli þess sagt honum frá mörgu sem hún hefði ekki treyst öðrum fyrir, m.a. að hún hefði áður orðið fyrir kynferðisbrotum. Í framhaldi hefðu viðtölin breyst, ákærði hefði farið að tjá henni að hann væri hrifinn af henni og að hún væri rétta konan fyrir hann. Sér hefði brugðið mjög við þessa yfirlýsingu ákærða. Ákærði hefði verið búinn að vara hana við því að stelpur yrðu hrifnar af honum í djúpviðtölunum og hún því ekki átt von á þessu. Í framhaldi hefði ákærði farið að ræða um sig og BDSM-kynlíf sem hann stundaði með konu sinni en hann væri að skilja við hana og hafi því flutt upp í Byrgi. Ákærði hefði sagt sér að hjónabandið hefði gengið illa sl. þrjú ár og hann lengi hugleitt að skilja við eiginkonuna en svo hefði hann fundið sig. Ákærði hefði sagt sér frá æsku sinni, að hann hefði verið sendur í sveit og minnti B að það hefðu verið húsfreyjan á heimilinu og dætur hennar sem hefðu bundið ákærða á gaddavírsrúllu og „voru eitthvað að ríða honum og eitthvað bara svona ógeð ég man það ekki nákvæmlega“. B kvaðst aldrei hafa heyrt um slíkt kynlíf áður og hefði brugðið við en jafnframt haft samúð með ákærða. Ákærði hefði farið að senda sér sms-skilaboð þar sem hann hefði tjáð henni hversu yndisleg, frábær og hrein hún væri fyrir ákærða, auk þess að ræða það í viðtölum. Ákærði hefði sagt henni að tilfinningar hans væru ekki kynferðislegar en samt hefði hann verið að senda henni smáskilaboð og tjá henni að hann vildi sofa hjá henni. B kvaðst ekki hafa lent í slíkri aðstöðu áður og því ekki vitað hvernig hún ætti að bregðast við. Síðan hefði ákærði farið að láta sig hafa peninga. Í fyrsta sinn sem ákærði hefði verið með kynlífsathafnir gagnvart henni var það í viðtali í herbergi 5 á hótelinu í Byrginu. Ákærði hefði sagt henni að leggjast á magann í rúmið og hann síðan farið að fróa henni utan klæða. B kvaðst hafa „frosið“ og ekki vitað hvað hún ætti að gera. Ákærði hefði einnig látið hana hafa spurningalista um BDSM-kynlíf en hún hefði ekki svarað honum. Tveir möguleikar voru í stöðunni, að vera áfram í Byrginu eða fara þaðan og fara aftur í neyslu því hún hefði ekki haft neinn annan stað til að fara á. B kvaðst oft hafa verið í kynferðissambandi við ákærða eftir þetta, í Byrginu, á Nordica hótel, á Hótel Loftleiðum og á hóteli fyrir ofan Mál & menningu á Laugaveginum, í sumarbústöðum, á Edduhóteli og heima hjá ákærða. Í byrjun hefðu þau haft samfarir oftar en einu sinni í viku. Kvað B kynlífsathafnir þeirra í Byrginu hafa verið í kofa 1 en ákærði hefði búið þar. Hún hefði verið flutt í kofa 2 en kofinn væri þannig að tvö herbergi væru í hverju húsi, kofi 1 og 2. Í fyrsta sinn sem þau áttu kynlíf saman var það á Hótel Loftleiðum um það bil sem sonur ákærða fæddist eða í byrjun apríl 2004. Þá hefði ákærði verið búinn að ræða það lengi við sig að eiginkona hans væri hrifin af B og kvaðst B hafa slegið til og hitt þau heima hjá ákærða í Hafnarfirði og þau þrjú átt kynlíf saman í svefnherberginu. Hefði það verið eðlilegt kynlíf, ekki BDSM-kynlíf. Þá kvaðst B hafa vitað um herbergið í kjallaranum heima hjá ákærða því hann hefði sýnt henni það. Gengið hefði verið inn í herbergið úr geymslunni í gegnum skáp. Herbergið hefði verið búið alls konar tólum og tækjum og þar hefði einnig verið einhver bekkur. Þau hefðu þó ekki haft neitt kynlíf þar. B var spurð hvers vegna ákærði hefði verið að leggja peninga inn á bankareikning hennar eftir að hún var farin úr Byrginu og kvað hún hann hafa verið að hjálpa sér, ýmist hefði hún leitað til hans en stundum hefði hann lagt óbeðinn inn á reikning hennar. Aðspurð um BDSM-kynlíf með ákærða kvað B það hafa gerst þrisvar eða fjórum sinnum. B kvaðst ekki hafa leyft ákærða að gera allt það sem hann vildi. Hún hefði leyft ákærða að slá sig með svipum og setja klemmur á geirvörturnar og barmana auk þess að binda hana niður við stól og nota einhver tæki en það hafi ekki verið neitt svakalegt. Sér hefði ekki hugnast slíkt kynlíf. B kvað þau ekki hafa verið byrjuð að stunda kynlíf þegar ákærði fór að láta hana hafa peninga. Aðspurð kvaðst B hafa verið í kynlífssambandi við ákærða eftir að hún flutti frá Byrginu og tvisvar sinnum hefðu þau átt kynlíf saman eftir að C kom fram í sjónvarpinu 2006. B kvað ákærða hafa látið sig hafa tvær bifreiðar. Fyrst hefði hann gefið henni Renaultbifreið að hana minnti, í kringum afmæli hennar 2004, en ákærði hefði afhent henni þá bifreið í Hafnarfirði. Þeirri bifreið hefði síðan verið skipt út og hún fengið nýrri tegund af Renault Megan Salon. Kvaðst B hafa verið á þeirri bifreið þegar hún fór úr Byrginu í maí 2005 og ekki þurft að borga af henni. B kvaðst hafa skilað þeirri bifreið síðan aftur til ákærða. B kvaðst hafa tekið eftir því þegar ákærði fór að ganga á eftir C í Byrginu, hegðunin hefði verið svipuð og þegar hann reyndi við hana fyrst. B kvaðst ekki muna hvenær það hafi verið en þó nokkrum mánuðum áður en hún fór úr Byrginu. Hún kvaðst hafa rætt þetta við ákærða en hann sagt henni að hún væri bara rugluð og afbrýðisöm. B kvaðst hafa viljað trúa ákærða, hann hefði verið maður sem væri búinn að vera í heiðarlegu starfi í mörg ár og því hefði hún reynt að trúa hans skýringum. Þau hefðu því haldið áfram að hittast. B kvað þau hafa rætt samband sitt þannig að hún ætti að flytja í húsið sem hann var að byggja, ákærði hefði ætlað að skilja við konu sína og síðan hefði ákærði sagst ætla að koma í þyrlu fyrir ofan Byrgið og biðja hennar og sýna öllum hversu ástfanginn hann væri af henni. B kvaðst aðspurð fyrst þegar hún kom í Byrgið hafa verið í afeitrunarhúsinu í um einn sólarhring, síðan hefði hún flutt í Gula húsið en hún mundi ekki hversu lengi hún bjó þar, þá hefði hún flutt í herbergi 1 á hótelinu og síðan farið beint í kofa 2 og búið þar þangað til hún fór úr Byrginu. Í fyrstu D búið í kofa 1, við hliðina á henni, en ákærði hefði flutt inn þegar D fór. B kvað vera mjög hljóðbært á milli kofa og eitt sinn hefði hún heyrt stunur í C. C kvaðst hafa sagt Q vinkonu sinni frá sambandi hennar og ákærða. Kvaðst hún muna eftir að hafa rætt við Q um samband sitt eitt sinn þegar hún hlustaði á stunur í C í gegnum þilið. Aðspurð um kynlíf með ákærða og J konu hans, kvað B það hafa verið eftir að hún var flutt á Ö. Eftir að B flutti á Selfoss kvaðst hún hafa haldið áfram að fara í meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu en hún hefði ekki sótt samkomur. B kvaðst ekki hafa verið í meðferðarviðtölum hjá neinum öðrum en ákærða en hún hefði vitanlega rætt við aðra, svo sem vegna umsókna um endurhæfingarstyrki, og þá E. B var spurð hvort hún þekkti P og kvaðst hún hafa vitað um hann þar sem hann hefði verið kærasti D. B staðfesti fyrri framburð sinn um aðkomu P að málinu og að hann hefði komið á Ö þar sem hún bjó að beiðni ákærða og haft samfarir við hana þar. Hún kvaðst þá ekki hafa vitað hvaða maður það var sem kom til hennar, ákærði hefði hringt í manninn eftir að hann kom heim til hennar. B kvaðst hafa verið verr stödd, bæði andlega og líkamlega, þegar hún fór frá Byrginu en þegar hún kom þangað. Ástæðan hafi verið sú að þegar hana fór að gruna ákærða um að vera með C hefði hann barið hana niður andlega og talið henni trú um að það væri hún sem væri veik en ekki ákærði og eins veik og hún hefði verið á þessum tíma trúði hún því sem ákærði sagði henni. B kvaðst ekki hafa fengið neina aðstoð þegar hún fór úr Byrginu en hún hefði síðar gengið til Hjördísar Tryggvadóttur sálfræðings og í framhaldi farið í meðferð á Teigum. Eftir meðferðina þar kvaðst B hafa tekið þátt í svokölluðu Grettistaki sér til stuðnings. B kvaðst hafa byrjað aftur í neyslu þegar hún var í Byrginu en hún hefði notað amfetamín með ákærða. Ákærði hefði alltaf verið með amfetamín í bifreið sinni og freistað hennar. Hún hefði notað amfetamín áður en hún kom í Byrgið og verið mjög veik fyrir því. Ákærði hefði gefið sér amfetamín áður en hún fór í fyrsta skipti heim til hans og hafði samfarir með þeim J en ákærði hefði einnig fengið sér. Hún og ákærði hefðu eftir það fengið sér amfetamín í nokkur skipti. Þá hefði ákærði einnig blandað saman amfetamíni og kókaíni en í síðasta sinn sem hún hefði notað lyf með ákærða hefði verið um að ræða rítalíntöflur heima hjá henni á Ö. B kvaðst vera búin að vera edrú núna í nokkra mánuði og sér liði betur í dag. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu vegna kæru B þann 1. febrúar 2007. Neitaði ákærði að hafa verið í kynferðissambandi við B á því tímabili sem um ræðir og aldrei utan þess. Kvað ákærði ástæðu þess að B hafi komið í Byrgið í meðferð hafa verið gífurlega fíkniefnaneyslu hennar. Hún hafi andlega og líkamlega verið komin í þrot og verið grindhoruð. Kvað ákærði B hafa verið í meðferðarviðtölum hjá honum en einnig hjá E sem hafi verið einn af ráðgjöfum Byrgisins. Kvað hann meðferðarviðtölin hafa farið þannig fram að yfirleitt hefði þurft að leiðbeina henni varðandi lífið sjálft. Fyrst að hjálpa henni að greina rétt frá röngu og hjálpa henni með þolinmæðina, taka einn dag fyrir í einu og síðan byggja hana upp eftir langvarandi neyslu og nauðgun. Þessi viðtöl hafi farið fram á skrifstofum Byrgisins, vaktherbergi, fyrsta hálfa árið og síðan hafi hún farið í 60% prógramm, sem hafi í raun verið vinnuaðlögun og var skrifstofuvinna. Ákærði sagði að á þessum tíma hefðu þau orðið mjög góðir vinir þar sem þau gátu talað um allt og ekkert. Þá hefði B sagt ákærða að hún hefði viljað vera í afmælisveislunni hans þann 19. nóv. 2003 þar sem hún væri það tengd honum. Ákærða hafi fundist að þarna hafi B verið haldin „meðferðarsyndromi“ sem sé algengt meðal skjólstæðinga þar sem margir væru haldnir þeirri þráhyggju að allir væru ástfangnir. Kvað ákærði B hafa treyst honum fyrir persónulegum málefnum sínum í þessum meðferðarviðtölum en hann kvað það ekki hafa náð djúpt hjá henni í rauninni en hún hefði treyst ákærða fyrir því að henni hefði verið nauðgað. Ákærði kvaðst ekki hafa trúað B fyrir sínum persónulegu málum nema að því leyti að meðferðarviðtölin hafi snúist um traust skjólstæðings við hann. Ákærði kvað B hafa komið í viðtölin í vaktherberginu og fyrsta viðtalið hafi verið í janúarmánuði 2004 en þá hafi hún verið komin í starfsþjálfun. B hafi komið í viðtöl í herbergi númer 5 og einnig í herbergi númer 10, líkt og allir aðrir vistmenn Byrgisins, en í herbergi númer 10 hafi hann haft íverustað í Byrginu. Ákærði kvaðst hafa flutt í kofa númer 1 og verið með viðtöl þar en B hafi ekki sótt viðtöl þangað þar sem hún hafi þá verið flutt á Selfoss. Hins vegar hafi B komið í kofa númer 1 sem gestur og starfaði þar einnig við símavörslu. Ákærði kvaðst hafa fótbrotnað í janúar 2005 en þá hafi hann verið í herbergi númer 10 og í kjölfar slyssins hefði hann flutt starfsemi sína í kofa númer 1. Kvað ákærði B hafa verið duglega að sækja samkomur, lofgjörðir og fyrirlestra í upphafi meðferðar hennar. Hins vegar hafi það gerst að eftir að hún flutti burtu hefði hún ekki sótt samkomur, lofgjörðir eða fyrirlestra. Aðspurður um djúpmeðferðina sem B sagði lögreglu frá kvaðst ákærði í fyrsta lagi ekki kannast við þessa djúpmeðferð og í öðru lagi kannist hann ekki við að hafa varað hana við því að stúlkur hafi orðið hrifnar af honum í þessum djúpmeðferðarviðtölum, en hann hefði óttast að B væri haldin „meðferðarsyndromi“. Aðspurður um þann framburð B að hann hefði tjáð henni að hann væri orðinn hrifinn af henni, að hann hefði trúað henni fyrir persónulegum málum sínum, svo sem að hann hafi verið misnotaður á yngri árum og erfiðleikum í hjónabandi sínu, og að hann hafi sagst elska B út af lífinu, kvaðst ákærði ekki hafa tjáð B að hann væri hrifinn af henni heldur hafi hann hrifist af bata hennar í Byrginu. Kvaðst ákærði oft hafa þurft að útskýra hluti fyrir B mjög ítarlega þar sem hún oft og tíðum hafði ekki skilning á því sem verið var að ræða um. Kvað ákærði að allar þær konur sem höfðu lagt fram kærur á hendur honum hafi átt það sammerkt að hafa sótt mjög í að koma í viðtöl hjá honum, sem gerði það að verkun að viðtöl annarra vistmanna urðu færri og styttri að sama skapi. Þetta hafi átt sérstaklega við um B og síðan C. Ákærði kvaðst hafa veitt B fjárhagslegan stuðning á meðan hún dvaldi í Byrginu, líkt og hann hefði gert við marga aðra skjólstæðinga sína og þá óháð kynferði. Ákærði neitaði því að hafa fróað B í meðferðarviðtali í herbergi númer 5. Ákærði kvaðst eitt sinn hafa útvegað B næturgistingu í Reykjavík þar sem móðir hennar hefði ekki treyst sér til að taka hana heim til sín en það hafi verið á gistiheimili á Laugaveginum fyrir ofan verslun Bókabúðar Máls og menningar. Ákærði neitaði því aðspurður að hafa leigt hótelherbergi fyrir B í Reykjavík en hann hefði í gegnum tíðina farið með eiginkonu sinni á hótelherbergi í Reykjavík og þá tvisvar sinnum á ári. Þá héldu þau upp á trúlofunardag og giftingardag. Þau hafi reynt að gera þetta einu sinni að vori vegna trúlofunarinnar, og einu sinni að hausti haldið upp á giftingardag. Þá neitaði ákærði að hafa leigt fyrir B hótelherbergi á Hótel Loftleiðum eða á Hótel Nordica. Aðspurður um að ákærði hafi haft samfarir við B á Hótel Loftleiðum í apríl 2004 kvaðst ákærði aldrei hafa haft samfarir við B. Aðspurður um útprentanir frá Hótel Loftleiðum þar sem kemur fram að ákærði pantaði gistingu dagana 7. og 8. apríl 2004 kvaðst ákærði minnast þess að B hafi beðið ákærða að lána sér fyrir gistingu og þá að lána henni greiðslukort hans til þess að greiða eina nótt. Hann hafi gert það en segist ekki muna fyrir hvað hann hafi verið að greiða. Kvaðst ákærði viss um að greiðslukortið hafi tilheyrt honum persónulega. Aðspurður um þann framburð B að þau hafi haft samfarir á Hótel Loftleiðum þann dag er sonur ákærða fæddist kvað ákærði það kjaftæði, hann hafi aldrei haft samfarir við B auk þess sem hún hafi þá verið á gistiheimili í Reykjavík og verið samferða honum austur þann dag. Aðspurður um þann framburð B að ákærði hafi pantað hótelherbergi fyrir hana á Hótel Nordica og þegar hún hafi komið þangað hafi beðið hennar blómvöndur ásamt korti frá ákærða þar sem á var ritað: „Þú ert einstök. Þinn vinur Guðmundur Jónsson“ og að þetta hafi verið áður en þau höfðu samfarir á Hótel Loftleiðum, kvaðst ákærði minnast þess að hann hafi pantað hótelherbergi fyrir B á Hótel Nordica og keypt handa henni blómvönd með korti, eða bók, og skrifað á það texta með beiðni um að hún fengi þetta á herbergið. Telur ákærði að þetta hafi verið 26. febrúar til 29. febrúar 2004. Ákærði neitaði því, sem fram kemur í framburði B, að þau hafi haft samfarir í Byrginu eftir að þau hefðu haft samfarir á Hótel Loftleiðum í apríl 2004. Aðspurður um framburð B þess efnis að hún hafi komið að ákærða og C inni á viðtalsherbergi ákærða í Byrginu og að B hafi haft lykil að viðtalsherberginu kvaðst ákærði vilja skýra þessa uppákomu þannig að daginn áður hafi það verið ákveðið að hann myndi fara með B á Selfoss snemma morguninn eftir að semja um greiðslu sektar fyrir hana. Kvöldinu áður hafi C verið ásamt öðrum vistmönnum í heimsókn í herbergi hans nr. 10. Á þessum tíma hafi hann verið á sterkum verkjalyfjum vegna fótbrotsins og þar sem vistmenn hafi verið seint um kvöld hjá honum og hann tilkynnt þeim að hann þyrfti að vakna snemma hafi hann ákveðið að fara að sofa og beðið þau sem í herberginu voru að slökkva á tölvunni og fara síðan þegar þau væru búin. Það næsta sem hann hafi vitað var að B hafi vakið hann með látum og bent honum á C, sem hafi legið í upprúlluðu teppi upp við vegg í sama tvíbreiða rúmi og hann, með þeim orðum til ákærða hvort konan hans vissi af þessu. Ákærði kvaðst ekki hafa áttað sig á því hvað B hafi átt við og litið þá til hliðar og séð hvar C hafi legið þarna við hlið hans. Ákærði var beðinn um að tjá sig um framburð B um spurningalista sem ákærði lét B fá, frásögn hennar um BDSM-kynlíf þeirra, á Selfossi og í sumarbústöðum, svo og geisladisk sem ákærði lét B hafa merktan „Story of O“. Kvað ákærði það allt saman rangt hjá B en vegna vináttu hans við B hefði hann látið hana fá geisladiskinn sem ákærði kvaðst hafa fengið frá A. Ákærði var spurður um framburð B um kynlífsathafnir þeirra, þvottaklemmur á brjóst og kynfæri, hring í sníp hennar og skurð á bak hennar í þeim tilgangi að merkja hana ákærða. Kvað ákærði þetta rangt hjá B og ekki vera svaravert. Spurður um þann framburð B að þau hefðu tvisvar haft samfarir eftir að Kompásþáttur Stöðvar 2 var sýndur rétt fyrir jólin 2006 og að ákærði hefði sent B smáskilaboð í farsíma hennar, kvaðst ákærði hafa verið í símasambandi við B og sent henni smáskilaboð, en það hafi ekki tengst kynlífi á nokkurn hátt. Neitaði ákærði að hafa haft samfarir við B eins og hún greini frá. Ákærði kannaðist við að hafa sent B smáskilaboð úr síma sínum eins og kemur fram á þeirri dagsetningu og tíma. Hins vegar kveðst ákærði ekki kannast við að hafa skrifað þau skilaboð þar sem setningin byrjar á: „En má mér ekki...“ Ákærði kvaðst ekki geta gefið neinar skýringar á því hvernig standi á því að það hafi verið bætt við smáskilaboð hans. Hann kveðst hafa farið í heimsókn til B þann 29.12.2006 að morgni og drukkið með henni kaffi, hann hafi stoppað stutt við og líklegast verið farinn klukkan 9.15. Ákærði kvaðst gruna að B hafi átt við farsíma hans þar sem B hafi í eitt sinn viðurkennt það fyrir honum að hún hafi lesið smáskilaboð í farsíma hans og látið talhólfskveðju inn á síma hans þar sem sagt var: „Hann er ekki við núna, heldur busy með annarri konu.“ Ákærði kvaðst hafa verið heima hjá sér að Klausturgötu 16, Grímsnesi, þegar hann sendi B áðurgreind smáskilaboð. Aðspurður um gjafir frá honum til B kvaðst ákærði kannast við að hafa einu sinni gefið henni hálsfesti úr stáli, rúmgafl og tvo rúmbotna sem hafi átt að henda úr Byrginu. Varðandi bílana kvað hann sig og H einu sinni hafa staðið fyrir samskoti. H hafi farið og keypt bíl handa B, þrifið hann og gert kláran. Ákærði hefði farið með B til Hafnarfjarðar, þar sem hann hafi afhent henni bílinn, sem hafi verið af gerðinni Renault Magane. Bíllinn hefði ekki reynst B vel, verið bilanagjarn þannig að B hafi ákveðið að skipta um bíl með því að setja Renault-bifreiðina upp í nýjan bíl. Ákærði og H hefðu liðsinnt henni við val á bíl hjá B&L og sagst verða henni innan handar þannig að hún myndi ekki setja sig í of miklar skuldir. Þar sem B hafi ekki haft getu til að kaupa bílinn og ekki getað skrifað upp á skuldabréf vegna bílakaupanna hefði hann ákveðið að skrá bílinn á sitt nafn. Kvað ákærði þetta hafa verið í lok 2004 eða byrjun árs 2005. Síðasta haust hefði B greint ákærða frá því að hún gæti ekki lengur greitt honum eða borgað af bifreiðinni, og óskað eftir því að ákærði tæki bílinn til baka, sem hann og gerði um það bil þremur vikum síðar. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 20. ágúst 2007 og var spurður nánar út í þann fjárhagslega stuðning sem hann hafði viðurkennt að hafa veitt B. Ákærði kvað að sá fjárhagsstuðningur hefði ekki verið reglulegur. Ákærði hefði byrjað að láta hana hafa peninga þegar hún hafði samband við ákærða, og þá sérstaklega þegar hún var farin úr Byrginu. Kvaðst hann hafa látið hana hafa peninga í þeim tilgangi að hún gæti keypt sér mat. Þá hefði hann látið hana fá einn rúmgafl úr Byrginu. Kvað ákærði það hafa verið mjög algengt að hann léti þáverandi skjólstæðinga hafa peninga fyrir nauðþurftum. Ákærði gaf skýrslu fyrir dómi varðandi þátt B og kvað hana hafa verið mjög illa á sig komna þegar hún kom fyrst í Byrgið. Hefði B verið búin að vera í öllum fíkniefnum og verið í neyslu frá því hún var tólf ára. Ákærði kvaðst hafa þekkt B og fjölskyldu hennar frá því B var tveggja ára gömul. B hefði komið í Byrgið 8. ágúst 2003 og verið til 7. maí 2005 og verið illa stödd eftir nauðgun. Hún hefði ekki byrjað í viðtölum fyrr en eftir eins til tveggja mánaða veru í Byrginu. Hún hefði komið mjög oft í viðtöl, tvisvar til þrisvar í viku, og lagt „eignarhald á hann“, sem margir hefðu kvartað undan. Stundum hefði hún komið oftar. B hefði þurft nánast daglega umönnun og verið nánast eins og barn. B hefði oft sofið illa og því hefði ákærði sagt henni að fara bara upp á hótel og hún gæti þá hvílt sig inni á herberginu hans og horft á vídeó. Þannig hefði það komið til að þegar ákærði hafi eitt sinn verið nýkominn á svæðið og inn í herbergið sitt hefði H komið og séð B liggja þar í rúmi. B hefði síðan flutt á Selfoss í apríl 2005 og ekki komið í Byrgið í nokkrar vikur eftir það, og kvaðst ákærði margoft hafa kvartað yfir því við hana. Ákærði kvaðst í framhaldi hafa heimsótt B á Selfoss og fengið hana til að koma í stuðningsmeðferð þannig að hún kæmi í Byrgið í ákveðinn fjölda fyrirlestra í viku og skilaði stuðningsverkefni og fengi út á það stuðningsörorku. Hún hefði því fengið ákveðið prógramm og ákærði látið hana hafa starf á símanum. Hún hefði rækt það í þrjár vikur og þá flutt til Reykjavíkur. Ákærði kvað að stuðningsmeðferð B hefði falist í því að hún kæmi í að minnsta kosti þrjá fyrirlestra í viku, tvö viðtöl og alltaf á samkomur. Kvað hann B hafa átt erfitt með að mynda tengsl við fólk sem væri edrú og sífellt talað um að fara aftur í neyslu. B hafi verið frek og grimm og mikill hroki í henni og fólk átt erfitt með að nálgast hana. Ákærði kvað skýringuna á því að engar peningagreiðslur hafi verið til B á árinu 2005 heldur bara 2004 og 2006 vera þá að á tímabilinu 2005 hefði hún búið á Selfossi en í eftirfylgni hefðu þau í Byrginu frekar reynt að fara með viðkomandi í matarinnkaup frekar en að leggja peninga inn á reikning. Að láta fíkil hafa peninga sé svolítið hættulegt en hann hefði treyst B því hún hefði verið svo ákveðin í að vera edrú. Því hefði það verið svo að þegar ákærði og fleiri fóru saman á Selfoss til að borða, ef vondur matur var í boði í Byrginu, þá hefðu þau ekki haft brjóst í sér til að sniðganga B og því boðið henni með. Aðspurður um það hvort ákærði hefði verið með B á hótelherbergjum í Reykjavík, neitaði ákærði því en kvaðst hafa hjálpað henni að útvega sér gistingu í Reykjavík því móðir hennar hefði stundum ekki getað tekið við henni. Ákærði hefði því hjálpað B við að finna ódýr gistiheimili því það kæmi að því að hún þyrfti að hleypa heimdraganum og fóta sig í Reykjavík, fara í verslanir og hitta fólk. Í fyrsta skipti sem B hefði þorað til Reykjavíkur hefði ákærði látið skilja eftir kort á herbergi hennar og litla bók sem á stóð „vinur“. Ákærði kvað það hafa verið einangrun að vera á Efri-Brú og því hefði það verið liður í meðferðinni að fólk færi út og reyndi að ná fótfestu í lífinu og mynda sér skoðun um framtíðina. B hefði ekkert kunnað né getað þegar hún kom fyrst í Byrgið og henni hefði verið leyft að vera á skrifstofunni þar og gera færslur í tölvu en hún hefði verið eins og lítið barn. Ákærði var spurður um smáskilaboð sem send voru úr farsíma ákærða í farsíma B þar sem segir m.a.: „Nei vard barrylaus. Svo komu H Jenni og G og M En má mér ekki langa til að elskast með thér,? thad er mitt allra besta kynlíf sem ég hef upplifad ad fá ad taka thig og elskast med thér.“ Ákærði kvaðst ekki hafa haldið því fram að skilaboðunum hafi verið breytt. Ákærði kvaðst hafa verið heima hjá sér rétt eftir að Kompásþátturinn var sýndur í sjónvarpinu, margir gestir hefðu verið og mikil læti og ákærði með mörg börn á heimilinu. Ákærði kvaðst vera með smá skrifstofuafdrep heima og hafa verið þar, þurft að víkja út úr því og eftir hefðu setið tveir einstaklingar. Daginn eftir hefði ákærði farið að velta því fyrir sér hvort hann hefði sent skilaboðin eða ekki, hann hefði hreinlega verið búinn að gleyma því. Í ljós kom að skilaboðin höfðu verið send en þá var búið að bæta við þau niðurlaginu: „ En má mér ekki langa til að elskast með thér,? thad er mitt allra besta kynlíf sem ég hef upplifad ad fá ad taka thig og elskast med thér.“ Taldi ákærði H, Jenna eða G hafa bætt þessari endingu við skilaboðin en hann kvaðst ekki hafa séð þá gera það. Ákærða var bent á að hann hefði ekki gefið þessa skýringu fyrir lögreglu og svaraði ákærði: „Nei það er nefnilega með þessa skýrslu hjá lögreglu sem að ég er alveg hreint hrikalega svekktur út í, ég bara skil hana stundum ekki sko.“ Ákærði kvað framburð B og P um að hann hefði átt kynlíf með þeim að Ö rangan. B hefði verið honum miklu meira en einhver kona í meðferð, hún hafi verið honum kær frá því hún var stelpa. Ákærði kvaðst ekki hafa gefið B bifreið heldur hefði hann skrifað upp á fyrir hana, fyrir utan að samskot hefði verið í Byrginu fyrir útborgun. Ákærði kvað sig og konu sína oft hafa skrifað upp á skuldabréf fyrir vistmenn með því fororði að þau tækju bifreiðarnar aftur ef viðkomandi gæti ekki greitt af þeim sjálfur. Í lok yfirheyrslunnar var ákærði spurður hvort hann hefði pantað hótelherbergi fyrir B. Kvaðst hann hafa gert það einu sinni. Ákærða var bent á að það lægju fyrir fleiri kvittanir sem tengdust honum frá hótelum og kvað hann á einni kvittun vera kortanúmer sem hann ætti ekki sjálfur og hann hefði alltaf pantað í gegnum síma og þá þurft að gefa upp kortanúmer. Aðspurður hvort B hafi átt í vandamálum með vín kvað ákærði svo ekki hafa verið en hann hefði alltaf látið tæma minibarinn þegar hann pantaði herbergi fyrir hana. H, kt. [...] sjálfboðaliði í starfsemi Byrgisins að Efri-Brú, gaf skýrslu hjá lögreglu vegna þáttar B þann 31. janúar 2007. Kvaðst hann vel muna eftir því þegar B kom í Byrgið árið 2003 en hann hafi ekki þekkt hana áður. Fljótlega hafi borið á því að ákærði hafi lagt sig allan fram um að umgangast B, hann hafi farið með hana til innkaupa á dýrum fatnaði, ákærði hefði keypt handa henni tölvu, tölvuborð, skartgripi og þá hafi ákærði gefið B bifreið. B hafi ekki líkað sú bifreið og þá hefði ákærði farið með hana í B&L og keypt handa henni nýja bifreið úr kassanum. Kvað H ákærða og B hafa eytt löngum tíma saman, öllum stundum á milli þess sem ákærði hafi verið með samkomur og fyrirlestra. Kvað H að á tímabili hefði ákærði flutt upp í Byrgi frá konu sinni J og tekið niður giftingarhringinn og flutt inn í herbergi númer tíu á hótelinu, og fljótlega eftir það hefði hann veitt því athygli að B var næturlangt í herbergi tíu með ákærða. Kvaðst H muna að í einhver skipti hefði það komið fyrir að morgni að hann hefði séð hvar ákærði kom út úr herbergi númer 10 og kvaðst H hafa farið aftur með ákærða inn í herbergi hans og þá séð hvar B hefði legið í rúmi ákærða undir sæng. Kvaðst H hafa innt ákærða um ástæðu þess að B væri þar og hefði ákærði svarað að B hefði átt mjög erfitt um nóttina þar sem hún hafi verið að sjá púka. Síðan hefði það gerst á einhverjum tímapunkti að ákærði hefði flutt sig í kofa númer eitt og þar hefði hann verið með meðferðarviðtölin og einnig sofið þar. Kvað H það ekki hafa farið fram hjá neinum sem hafi verið í meðferðinni í Byrginu hvernig málum var komið á milli ákærða og B. Síðan kvað H það hafa gerst að C hafi komið í Byrgið en þá hefði B verið flutt í kofaíbúðina við hlið kofa ákærða. Þá hefði C farið að venja komur sínar í meðferðarviðtöl til ákærða og H séð fljótlega hvar C hefði farið að klæðast dýrum fatnaði en C hefði verið svokallaður skoppari og klæðaburður hennar í samræmi við það þegar hún kom í Byrgið. Kvaðst H hafa skynjað hversu vansæl B hefði orðið við þessar breytingar og B, reyndar einnig áður, farið að hrynja niður í vigt og verið orðin grindhoruð. H gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 26. júní 2007. Var framburður ákærða um samskot þeirra H fyrir bifreiðakaupum handa B borinn undir hann. Kvað H það rangt að þeir ákærði hefðu staðið fyrir samskoti handa B, hins vegar hefði hann haft milligöngu, að beiðni ákærða, um að útvega bifreið fyrir B. H kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa þekkt B áður en hún kom að Efri-Brú. Allt hafi verið eðlilegt í fyrstu en síðan hefði ákærði farið að taka hana með sér í ökuferðir sem hafi staðið mjög lengi, jafnvel allan daginn og fram á kvöld. Hefði samband þeirra verið á allra vitorði í Byrginu. Þá kvaðst H hafa orðið vitni að því að B hafi verið hjá ákærða næturlangt. H kvaðst eitt sinn hafa séð ákærða koma út úr herbergi sínu á hótelinu og hann þá séð B í rúminu hans. Kvað H ákærða hafa byrjað að búa uppi á Efri-Brú um það leyti sem samskipti hans og B hófust en þá hefði hann einnig tekið niður giftingarhringinn. Aðspurður um gjafir til B kvað H ákærða sífellt hafa verið að kaupa föt á B og hann hefði keypt allt inn í herbergið fyrir hana í Byrginu og hafi einnig keypt allt inn í íbúðina hennar þar sem hún búi núna. Kvaðst H hafa verið í för með ákærða þegar hann keypti húsgögn handa B þegar hún bjó í Byrginu en B hefði sjálf sagt honum að ákærði hefði keypt húsgögn fyrir hana í íbúð hennar. H kvað ákærða hafa beðið sig um að kaupa bifreið fyrir sig, sem hann hefði gert, og þá bifreið gaf ákærði B. Þeirri bifreið hefði síðan verið skipt út fyrir dýrari bifreið en H kvaðst ekki hafa verið viðstaddur þau viðskipti. Þá kvaðst H staðfesta það, sem kæmi fram í lögregluskýrslum hans, að ákærði hefði keypt á B dýran fatnað, tölvu og tölvuborð svo og skartgripi. H staðfesti lögregluskýrslur þær er hann hafði gefið hjá lögreglu. J, kt. [...], eiginkona ákærða, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 26. mars 2007. Kvaðst hún lítið þekkja B en hún hefði vitað af henni í meðferð. Kvaðst hún fyrst hafa talað við B um jólaleytið árið 2005 en hún hefði hitt B í Hafnarfirði og boðið henni far upp í Byrgið á samkomu milli jóla og nýárs. Að öðru leyti hefði hún ekki verið í samskiptum við B á áðurgreindum tíma. Aðspurð kvað J B hafa komið á heimili þeirra ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði um sumarið 2006 og dvalið daglangt hjá henni þar sem B hefði liðið illa. J neitaði því að hafa tjáð ákærða að hún væri hrifin af B og að hafa átt kynlíf með henni. J neitaði því jafnframt að hafa átt kynlíf með B eins og B hefur sagt frá. J gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 17. september 2007. Aðspurð um bréf, sem ritað var og sent ákærða í tölvupósti þann 16. júní 2006 og er talið stafa frá J og lýsa meðal annars samskiptaerfiðleikum þeirra, neitaði hún því að hafa ritað bréfið. Þá neitaði hún því ítrekað að hafa átt kynlíf með B. J kom fyrir dóminn og skoraðist ekki undan vitnaskyldu. Hún kvaðst ekki hafa verið starfsmaður í Byrginu né hafa komið að rekstri þess. Hlutverk ákærða hefði verið forstöðumaður, hann hefði haldið fyrirlestra, talað við fólk, ekið fólki, útréttað og gert svo margt. J kvaðst ekki hafa hugmynd um það hvort fleiri en ákærði hafi séð um meðferðarviðtöl, hún hefði séð um heimili þeirra ákærða og ekki verið inni í því sem var að gerast í Byrginu. J neitaði því aðspurð að hafa átt í kynferðissamböndum við kærendur í þessu máli og þá hafi hún aldrei verið í Ölfusborgum með C. Þá kvað hún einnig rangt eftir B haft að hún hafi komið á heimili J og átt í kynlífssambandi við J og ákærða þar. Aðspurð um geymsluna í kjallaranum að Háholti 11, kvað J að geymslan hafi verið full af dóti frá H. Hann hefði fengið að geyma líkamsræktartæki frá Rockville í geymslunni. Aðspurð um búr sem kærendur segja að hafi verið í geymslunni kvaðst J ekki vita um neitt búr en það gæti hafa verið gamla rúmið þeirra. J neitaði fyrir dómi að hafa ritað bréf sem fannst í tölvu ákærða og bar heitið „ hæ.doc.“ og átti að vera undirritað af henni. Þá neitaði J aðspurð að hafa haft áhuga á eða tekið þátt í kynlífsathöfnum í sumarbústað í Ölfusborgum, á Hótel Ingólfi í Ölfusi og á Laugarvatni. Þá kvað hún skýrslu P ranga. Aðspurð um 5. apríl 2004 kvaðst J hafa eignast dreng þá rétt eftir miðnætti og farið heim daginn eftir af spítalanum. Hún mundi ekki til þess að ákærði hefði verið að heiman á því tímabili næturlangt en hann hefði stundum skroppið í Byrgið. Q, kt. [...], [...], Reykjavík, æskuvinkona B, gaf skýrslu þann 16. janúar 2007 hjá lögreglu þar sem hún var beðin um að greina frá vitneskju sinni um kynferðissamband B og ákærða. Kvaðst Q staðfesta það að B hefði sagt sér frá því að hún ætti í kynferðissambandi við ákærða á meðan hún dvaldi í Byrginu. Kvað hún þær B hafa verið í nokkuð stöðugu sambandi er B hafi verið í helgarleyfum og einnig hefðu þær verið í símasambandi þegar B var í Byrginu. Kvaðst Q fyrst hafa tekið eftir því að B hafi verið farin að klæða sig betur upp og hugsa betur um útlit sitt. Hún hefði farið að kaupa dýran fatnað og einnig að kaupa sér glæsilegan nærfatnað. Kvað hún B hafa sýnt sér naflahring og demantshring sem B sagði ákærða hafa gefið henni. Þá kvaðst hún einnig vita til þess að ákærði hefði látið B hafa bifreið til umráða sem hafi verið dýr og nýleg. Q kvaðst hafa hitt B í helgarleyfum frá Byrginu þar sem hún hefði dvalið á hótelherbergjum og hefði B sagt henni að ákærði greiddi fyrir hótelherbergin. Kvaðst Q halda að samband B og ákærða hafi byrjað nokkuð snemma eftir að B fór í meðferð í Byrginu og hún telur það víst að B hafi orðið ástfangin af ákærða. Merkti hún það á því hvergi útlit B hefði breyst. Q kvaðst hafa merkt ákveðnar breytingar hjá B eftir að C kom í Byrgið, þar sem B hafi verið farið að gruna að ákærði og C ættu í kynferðissambandi. Kvaðst Q minnast þess að B hefði hringt í hana seint um kvöld og hafi B verið mjög miður sín. Þá hefði B búið í íbúð við hliðina á íbúð ákærða. Í símtalinu hefði B sagt henni að C væri inni hjá ákærða og hafi hún heyrt hljóð berast á milli íbúðanna sem gæfi til kynna að ákærði og C ástunduðu kynlíf. Kvað Q B hafa hringt í sig í lok meðferðar B í Byrginu og hún sagst vita til þess þá að ákærði hafi verið farinn að draga úr samskiptum við B. Q kvaðst aldrei hafa efast um sannleiksgildi orða B þar sem B hefði ávallt tamið sér að segja sannleikann. Því hefði það orðið B erfitt er hún varð þess áskynja að ákærði hafi verið byrjaður í kynlífssambandi við C og um tíma hafi Q verið farin að óttast um heilsu og líf B þar sem það hefði virst henni mjög erfitt að höndla áðurgreindar breytingar í sambandi sínu við ákærða. Allt hafi þetta verið mjög erfitt fyrir B þar sem hún hefði umgengist börn ákærða og eiginkonu á meðan B var í meðferðinni í Byrginu. Q kom fyrir dóminn og kvaðst hafa þekkt B frá því þær voru ellefu ára gamlar og væru þær vinkonur. Q kvaðst hafa fylgst með B á meðan hún var í meðferð í Byrginu og verið í stöðugu sambandi við hana en þær væru trúnaðarvinkonur. Kvað hún B oft hafa komið heim til hennar og þær farið saman í Kringluna. Eitt sinn hefði Q heimsótt B á hótel fyrir ofan bókabúðina á Laugaveginum. Q kvað B hafa verið mjög ástfangna af ákærða á þessum tíma. B hefði talið að hún væri búin að finna sinn rétta mann, hún hefði byrjað að ljóma og hafa áhuga á að klæða sig upp og gera hluti eins og ástfangnar stelpur gera. B hefði tjáð sér að maðurinn væri ákærði en Q kvaðst hafa vitað þá hver ákærði var. Þá hefði B sagt henni frá kynlífi hennar og ákærða, samtölum þeirra, þægindunum í Byrginu auk þess að B hefði sagt sér að ákærði vissi að B hefði sagt henni frá sambandi þeirra sem hefði verið bæði andlegt og kynferðislegt. Q kvað B hafa sagt sér, þegar hún hitti hana á hótelinu, að hún ætti von á ákærða seinna um kvöldið. Þetta samband hefði verið gríðarleg flækja fyrir B, ákærði hefði verið giftur auk þess að hún hefði lent í erfiðleikum með C. B hefði oft hringt í sig þegar hún var í herbergi við hliðina á ákærða og eitt sinn hefði hún hringt þar sem hún taldi sig heyra í C þar inni líka og hljóð eins og um kynlíf væri að ræða. Hún kvað B hafa trúað því sem ákærði segði en hún hefði átt erfitt þarna. Q kvað B hafa trúað því að um alvöru samband hennar og ákærða væri að ræða, henni hefði fundist í lagi að verða ófrísk og hún hefði rætt það að ákærði væri að fara frá konunni sinni. Q kvað B alltaf hafa verið í góðum tengslum við sig, móður sína, systur og ömmu, einnig á meðan hún var í meðferðinni. Vitnið K, kt. [...], [...], Reykjavík, gaf skýrslu fyrir lögreglu þann 23. janúar 2007. Þá kom vitnið einnig fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Er vitnisburður hennar varðandi þátt B rakinn í kaflanum um brot gegn C og er vísað til hans varðandi vitnisburð er snýr að þætti B. P, kt. [...], gaf skýrslu hjá lögreglu 6. desember 2007. Kvað hann ákærða hafa hringt í sig og spurt hvort hann vantaði pening. Kvaðst P hafa svaraði því játandi. Ákærði hefði þá gefið honum upp heimilisfang, sem hafi verið á Ö, og beðið P um að hringja í sig þegar hann væri kominn að húsinu. Kvaðst P hafa gert eins og um var samið. Þegar hann var kominn upp hefði allt verið slökkt. Hann kvaðst hafa klætt sig úr fötunum, þeir báðir farið inn í herbergi og hann sofið hjá konu sem hann í rauninni hafi ekki séð hver var. Það hefði verið dimmt í herberginu og bundið fyrir augu konunnar. Kvaðst hann hafa vanist myrkrinu í herberginu og þá áttað sig á því frá glampa, sem kom frá glugganum, hver konan var. Kvaðst hann ekki hafa sagt neitt og þegar þessu var lokið þá hefði hann farið heim. Kvað hann ákærða einnig hafa verið í herberginu og tekið þátt í þessu með honum, þau hafi verið þrjú að. P kvaðst ekki vera viss um það hvenær þetta hefði gerst en það hafi verið eftir að hann og D hættu að vera saman og hann aftur fluttur til Reykjavíkur en áður en atvikið gerðist með C. Kvað P ákærða hafa greitt sér 15.000 krónur fyrir. P kom fyrir dóminn og skýrði frá á sama hátt og fyrir lögreglu. VIII. Í gögnum málsins liggur fyrir geisladiskur, lagður fram af B hjá lögreglu, merktur Story of O, sem ákærði hefur viðurkennt að hafa afhent B sem vini en kvaðst hafa fengið hjá A. Þá liggja fyrir útprentanir frá Hótel Loftleiðum þar sem kemur fram að B hafi átt bókuð herbergi. Fyrst er að finna í gögnum að dagana 26. til 29. febrúar 2004 hafi B átt pantað herbergi á Nordica Hotel og var herbergið pantað af Guðmundi Jónssyni með síma [...]. Var kostnaðurinn, 27.750 krónur, greiddur með peningum. Aðfaranótt 8. mars 2004 átti B pantað herbergi á Hótel Loftleiðum og var herbergið pantað af Guðmundi Jónssyni og greitt með peningum, 7.400 krónum. Aðfaranótt 28. mars 2004 átti B pantað herbergi á Hótel Loftleiðum og var kostnaðurinn greiddur með peningum, 11.700 krónur. Þá átti B pantað herbergi á Hótel Loftleiðum aðfaranótt 8. apríl 2004 og var kostnaðurinn 6.200 krónur. Þann 13. apríl til 15. apríl 2004 var herbergi pantað fyrir B á Hótel Loftleiðum af Guðmundi Jónssyni og greitt með peningum, 14.200 krónur, og sími uppgefinn [...] og [? ] Aðfaranótt 3. janúar 2005 átti B pantað herbergi á Hótel Loftleiðum og var greitt með peningum, aðfaranótt 20. maí 2004 var herbergi pantað af „sj“ og greitt með peningum og loks aðfaranótt 21. maí 2004 var herbergi pantað af „sj“, en greiðslumáti kemur ekki fram. Lögregla sendi fyrirspurn til Símans þann 7. febrúar 2007 þar sem óskað var eftir upplýsingum um send smáskilaboð úr farsíma Ý í farsíma V send 28. desember 2006 klukkan 23.50.56. Þá er óskað eftir svari við því hvort viðtakandi smáskilaboða geti bætt við eða breytt smáskilaboðum á einhvern hátt. Skilaboðin hljóða svo: „Nei vard batterylaus . En má mér ekki langa til ad elskast med thér,? thad er mitt allra besta kynlif sem ég hef upplifad ad fá ad taka thig og elskast med thér.“ Sendandi er Gummi úr síma ákærða Ý þann 28. desember 2006. Þá segir í fyrirspurn lögreglunnar að sendandi skeytisins kannist ekki við að hafa skrifað tvær síðustu setningar skilaboðanna og að bætt hafi verið við textann. Í svari Símans kemur fram að engin þekkt leið sé til að breyta eða bæta við slík skilaboð hjá móttökuaðila, nema áframsenda skilaboðin. Lögreglan sendi fyrirspurn til Landlæknisembættisins um skráða innlögn B í Byrginu frá apríl 2004 til mánaðamóta júní/júlí 2005. Í innritunarskjali er komudagur skráður 18. ágúst en ártal vantar og brottför skráð 7. maí 2005. Í heildarskrá eru eftirfarandi skráningar: 1. Komudagur 2. febrúar 1999 og brottför 25. maí 1999. 2. Komudagur 4. júní 1999 og brottför 30. júlí 1999 og 3. Komudagur 18. ágúst 2003 og brottför 7. maí 2005. Í reikningsyfirliti yfir bankareikning B frá Landsbanka Íslands koma fram innlagnir á reikning hennar, samtals 241.500 krónur, þar sem ákærði millifærir í samtals fjörutíu og fimm færslum. Ákærði lagði fram yfirlit sem hann vann upp úr reikningsyfirliti sínu, millifærslur af reikningi hans yfir á bankareikning Bog tekur fram að það sé vegna matarkaupa og nauðþurfta árin 2004 til 2006 auk lána til kaupa á inneign/frelsi fyrir síma B en Br hafi enn ekki endurgreitt þessi lán. Eru það greiðslur frá 20. júlí 2004 til 14. desember 2006, samtals 301.500 krónur. Þá liggja fyrir í gögnum málsins endurrit af ellefu smáskilaboðum sendum úr farsíma ákærða í farsíma B á tímabilinu 22. desember 2006 til 11. janúar 2007 og í einu þeirra segir: „Ég elska thig dugleg stelpa“. Í upplýsingaskýrslu lögreglu vegna veru K kemur fram að hún hafi verið skráð í Byrgið frá 13. apríl 2004 til 19. febrúar 2005. IX. Ákæruliður III. Brot gegn C. Skýrsla ákærða og vitna fyrir lögreglu og dómi. C lagði fram kæru á hendur ákærða hjá lögreglu þann 22. desember 2006. Í skýrslu lögreglunnar segir C svo frá að hún hafi á árunum 1998 til 2004 verið í neyslu fíkniefna, þó með hléum, en hafi verið í gríðarlega harðri neyslu í eitt ár áður en hún fór í Byrgið 9. apríl 2006. Hún hafi meðal annars sprautað sig með fíkniefnum og hafi verið að leita sér að meðferðarúrræði og hafi þá heyrt látið vel af Byrginu. Í fyrstu hefði hún ekki haft mikil samskipti við aðra í Byrginu, hún hafi til að byrja með unnið í þvottahúsinu og farið í lofgjörð en verið mikið til ein. Hún hafi verið búin að vera í Byrginu í fjóra mánuði þegar hún fór fyrst í meðferðarviðtal hjá ákærða en áður en þau viðtöl byrjuðu hefði hún farið daglega á fyrirlestra hjá ákærða þar sem hann prédikaði sem prestur eða pastor eins og það sé kallað. C kvaðst hafa farið að treysta ákærða, sem hafi virst góður og traustur maður en hann hafi prédikað á mannamáli. Ákærði hefði prédikað að það væri algjörlega óheimilt að lifa kynlífi með öðru Byrgisfólki, ófrelsuðu fólki eða fólki af sama kyni. Í fyrsta meðferðarviðtalinu sem hún átti hjá ákærða hefði hún borið upp við hann áhyggjur sem hún hafði af því að hugsanlega yrði dóttir hennar sett í fóstur en ákærði hefði í því viðtali farið að segja henni frá flóknum fjölskyldutengslum sínum, fyrri hjónaböndum og börnum sínum og hafi hún tekið þessum upplýsingum eins og ákærði væri að trúa henni fyrir þeim. Þremur vikum síðar hefði hún farið aftur í viðtal til ákærða og eftir það hefði hann farið að senda henni smáskilaboð með spurningum um hvernig henni liði og boðið henni síðan í annað viðtal daginn eftir. Á þessum tíma kvað C sér hafa liðið illa en þegar hún kom í viðtalið hjá ákærða hefði hann farið að tala um hvað hún væri falleg og með falleg augu. Í því viðtali hefði ákærði sagt við hana: „Heilagur andi sagði mér að segja þér frá sögu minni.“ Í framhaldi hefði ákærði sagt henni frá því að hann hafi verið sendur í sveit sem barn þar sem hann hefði verið misnotaður af húsfreyjunni og dætrum hennar, hann hefði verið bundinn upp og látinn hafa samfarir við dóttur húsfreyjunnar á gaddavírsrúllu og annað slíkt. Eftir þetta viðtal kvaðst C hafa farið aftur í húsið þar sem hún bjó en stuttu eftir að hún var komin þangað hefði ákærði hringt í sig og spurt hana hvort henni hefði liðið illa eftir frásögnina og síðan sagt eitthvað á þá leið að „Heilagur andi gerir ekkert að tilefnislausu“, og í framhaldi farið að ræða BDSM-kynlíf við sig. Ætlaði ákærði að senda C spurningalista tengdan kvalalosta í kynlífi en þau ættu að hittast kvöldið áður. C kvað þau hafa hist daginn eftir og þá hefði ákærði afhent henni tölvudiskling sem á hafi verið listi með kynferðislegum spurningum sem hún hafi átt að svara til þess að ákærði og C gætu áttað sig á því hvað hún vildi. Í þessu samtali hefði ákærði rætt um samband hans við J konu sína, sem væri í molum, en þau væru saman vegna barnanna. Kvað hún ákærða hafa sagt sér að J vissi að hann væri BDSM-master, sem þýddi að hann tæki að sér stúlkur sem „sub“ en það væru stúlkur sem væru undirlægjur hans sem síðar yrðu „slave“ eða ambáttir hans. Í þessu viðtali hefði ákærði einnig sýnt sér bindimyndir af eiginkonu sinni, sem hafi verið af kynferðislegum toga en hann hefði einnig sýnt sér slíkt efni á netinu. Í þessu samtali hefði ákærði verið að kanna hvort hún hefði áhuga á því að fara í þjálfun hjá sér. Sagði C að ákærði hefði rætt við sig sem vin og einnig sem leiðbeinandi og verið að athuga hug hennar til þess að stunda kynlíf með sér. C sagði að þann 18. nóvember 2004 hefði hún síðan farið í viðtal á skrifstofu ákærða þar sem hann hefði skoðað ljósmyndir í tölvunni en spurt hana hvort hún væri til í að vera „submissive“ í þessum kynlífsfræðum þar sem hann væri master eða eins konar lærifaðir. C hefði svarað því til að hún væri forvitin um þessi mál, enda hefði ákærði verið búinn að fullvissa hana um að hún réði ferðinni og að þetta væri fyrir hana gert. C kvaðst á þessum tíma hafa treyst ákærða fullkomlega enda hefði hún verið búin að treysta honum fyrir öllu því mikilvægasta í lífi hennar, batanum í meðferðinni, forræði yfir dóttur sinni og velferð sinni. Því næst hefði ákærði rætt við sig um að hann kynni svo vel á líkama konunnar og í því samhengi sagt henni frá ákveðnu punktakerfi sem hann noti. Ákærði hafi sagt henni að leggjast á rúmið sem var inni í meðferðarherberginu og ákærði farið að nudda einhvern blett á mjóhrygg hennar og að því loknu hefði hann farið að kyssa blettinn og bakið á henni en síðan hefði hann tekið hana úr bol sem hún var í, snúið henni við og farið að kyssa hana. Í kjölfarið hefðu þau haft mök en það hefði verið í fyrsta sinn. Í framhaldi kvað C þau hafa átt í kynferðislegu sambandi í um tvö ár en í síðasta skipti hefðu þau hist og átt kynferðislegt samneyti 5. desember 2006. Þá hefðu þau hist á heimili hennar. C kvaðst bæði hafa stundað „venjulegt“ kynlíf með ákærða en einnig svokallað BDSM-kynlíf. Það hefði þó sífellt ágerst og orðið grófara og grófara eftir því sem á leið en C kvað ákærða stöðugt hafa rekið sig út í grófara kynlíf. Meðal annars hefði ákærði bundið hana upp á eldhúsborði heima hjá henni, en það hefði verið hluti af BDSM-kynlífi. Síðan hefði hann skorið hana með rakvélablaði, sjö rákir yfir bakið á henni, og síðan lamið hana með svipum og við það hefðu sárin opnast og myndast ör. Með þessu hefði ákærði verið að merkja sér hana og sagt henni hvað hann væri stoltur af henni. C kvaðst þó ekki hafa verið sátt við þessa skurði. Sagði C að þau hafi líklega hist að meðaltali fjórum sinnum í viku og oftast heima hjá henni. Í kjölfar sambandsins kvaðst C hafa farið að átta sig á því að ákærði hafi misnotað traust hennar en sagði að ákærði hefði einnig farið að einangra hana frá öðrum vistmönnum. Þá hefði hann sagt henni að hann væri að skilja við eiginkonu sína en hann hefði alltaf sagt að það myndi fara að gerast á hverri stundu en það hefði aldrei gerst. C kvaðst því hafa orðið meira og meira einangruð, enda hefði ákærði neitað að gera samband þeirra opinbert en ákærði hefði viljað bíða með það fram yfir skilnað við konu sína. C kvað ákærða hafa borið út róg um sig meðal fólks í Byrginu og því hafi hún átt sífellt erfiðara með að vera þar eða koma þangað enda hefði ferðum hennar þangað fækkað. C mætti aftur í skýrslutöku hjá lögreglu þann 19. mars 2007 til að fara yfir tölvugögn sem C lagði fram við kæruskýrslu hennar og tengdust kæruefni hennar ásamt því að fara yfir ljósmyndir af munum er voru í íbúð hennar að X. Kvað C að ákærði hefði komið með þær myndir sem fundust í tölvu hennar af nöktum konum og þær ljósmyndir sem voru af konum í BDSM-kynlífsathöfnum en þær hafi verið á flakkara sem ákærði kom með til hennar og hún afritaði yfir í tölvuna hennar. C segir að allar hreyfimyndir sem hún hafi tekið af sjálfri sér hafi verið teknar fyrir ákærða, hann hafi óskað eftir því við hana að hún sendi honum myndskeið. Farið var yfir myndskeið með C, sem fundust í tölvu hennar, og sagði C að þau hefði ákærði að miklu leyti sent henni úr farsíma hans en hún hefði einnig tekið myndir af sjálfri sér og sent í farsíma ákærða. Myndir úr möppu merkt „Ljósmyndir“ séu ljósmyndir sem hún hafi tekið af vídeóvél. Myndirnar séu teknar heima hjá henni og sýni ákærða og hana bundna. Nánar tilgreindar myndir segir C hafa verið teknar í og við Ford Econoline-bifreið ákærða og ákærði hafi tekið þessar ljósmyndir af henni og einnig sjáist hann á myndum. Þá séu þar ljósmyndir sem ákærði hefði tekið af henni bundinni. C segir að ljósmynd merkt DSC001161.JPG sé mynd sem hún hafi tekið af ákærða heima hjá henni og sýni ákærða fjötraðan. Þá voru ljósmyndir sem C kvað vera af sér og ákærða í BDSM-kynlífsathöfnum. Mynd merkt ég finni þig.jpg segir C vera ljósmynd af ákærða, sem hann hafi sent henni. C segir að þarna sé að finna ljósmyndir sem ákærði hafi tekið af sjálfum sér, andlitsmyndir, sem hann hafi síðan sent henni úr farsíma hans en hún hafi síðan fært inn í tölvu sína. C segir að myndir merktar thumd_00439.jpg til thumd_00449.jpg séu ljósmyndir úr farsíma ákærða sem hann sendi henni. Næst var farið yfir skrár, sem eru merktar videoskrár, af tölvu C. C segir að vídeóskrá sem er merkt _Title_3.mpg sé myndupptaka sem sé tekin inni á skrifstofu ákærða í útvarpshúsinu í Byrginu og upptakan sýni hvar ákærði sé að binda lim sinn og hún hafi síðan munnmök við lim ákærða. Á upptökum má sjá m.a. ljósmyndir af börnum ákærða. C segir að vídeóskrá sem er merkt Video 1.avi sé myndupptaka sem hún hafi tekið af ákærða í bifreið hans. C segir að vídeóskrá sem sé merkt Viedo 2.avi sé myndupptaka af vefmyndavél á heimili hennar og upptakan sýni hvar hún og ákærði séu í BDSM-kynlífsathöfnum. C segir að þrátt fyrir að myndgæðin séu dökk megi sjá þau í stofu hennar að X og einnig heyra samræður þeirra. Upptakan sýni kynlíf þeirra í rólu í stofunni og einnig megi sjá hvar hún leggst á gólfið og ákærði notar þar til gerða samfaravél. Á upptöku má sjá hvar ákærði er með hatt á höfði. C segir að vídeóskrá sem er merkt Video3.avi sé framhald af 2.avi. C segir að vídeóskrá sem sé merkt Video4.avi sé myndupptaka af vefmyndavél á heimili hennar og upptakan sýnir hvar þau eigi BDSM-kynlíf með aðstoð samfaravélar í rólu. Næst er farið í möppu sem er merkt „skjöl“. C kvað mikið af nánar tilgreindum skjölum vera frá ákærða komin. Næst er farið yfir disk frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, sem er merktur „Diskur 2 af 2“, og þar er að finna möppu merkta „Vídeóskrár 2“. Undir þeirri möppu er skrá er ber heitið „night session for queen sasha and her slave scorpius panther.avi“. C segir að þarna sé myndbandsupptaka af BDSM-kynlífi hennar og ákærða frá því annaðhvort í ágúst eða september 2006. Myndin sé tekin á heimili hennar að X og sýni hlutverkaskipti í BDSM-drottnunarleik þar sem ákærði er undirgefinn aðili en hún í hlutverki drottnara. C afhenti lögreglu farsíma sinn með símanúmerinu VV en hún kvað þar vera að finna smáskilaboð til hennar frá ákærða úr farsíma hans Ý. Þennan farsíma hefði ákærði gefið henni, líklega vorið 2006, en skilaboðin frá ákærða nái fram undir lok desember 2006. Var síminn skoðaður hjá tölvu- og rafeindadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Í símanum var að finna m.a. möppu, merkta „Gallery“, en þar megi finna 6 undirmöppur sem hafa eftirfarandi heiti: Grafík, Myndskot, Myndir, Tónar, Upptökur og Þemu. Í möppunni „Myndskot“ séu sex skrár. Ein skrá er merkt „Guðmundur bílnum.3gp“ og er upptaka af síma ákærða, segir C, og að sögn hennar er ákærði þar að fróa sér. C segir að síðan hafi ákærði sent henni þetta myndskeið úr farsíma hans. Skrá merkt „Gummi.3gp“ sé upptaka af farsíma ákærða og á myndskeiðinu megi sjá karlmann fróa sér og síðan sé andlitsmynd af ákærða. C segir að ákærði hafi sent þetta myndskeið úr farsíma hans í hennar síma og að þetta myndskeið hafi verið þekkt meðal landsmanna sem „Den lille venn“. Skrá merkt „Hreyfimynd 001.3gp“ segir C vera myndskeið sem ákærði hafi tekið upp og sent henni í farsíma hennar og myndefnið sé ljósmynd af eiginkonu ákærða. Skrá merkt „kjjhgh(1).3gp“ sé upptaka af farsíma ákærða og á myndskeiði megi sjá karlmann fróa sér. C segir að ákærði hafi sent sér þetta myndskeið og í því megi heyra ákærða umla frygðunarlega. Skrá merkt „kk(1).3gp“ er upptaka sem C segist hafa tekið upp af sjálfri sér og vistað upptökuna í Gallery. Þegar mappan „Myndir“ er opnuð má þar finna 13 ljósmyndir. Fyrstu 7 ljósmyndirnar eru af dóttur C, tvær ljósmynd þar sem sjá má hvar þvottaklemmur eru á pung og lim karlmanns og C segir að hún hafi tekið þessa ljósmyndir heima hjá sér árið 2005 af kynfærum ákærða. Þá voru nokkrar myndir til viðbótar í möppunni sem C segir að hafi verið teknar á heimili hennar að X, Reykjavík, á árinu 2005 af ákærða berum að ofan, með grímu fyrir augum og með þvottaklemmur á kynfærum. Í smáskilaboðum farsíma C fundust smáskilaboð úr farsíma ákærða, Ý, frá 6. nóvember til 30. desember 2006. C segir að í þessum sms-skilaboðum ákærða til hennar komi fram með skýrum hætti hvaða hug hann hafi borið til hennar og styðji jafnframt frásögn hennar um hve samband þeirra hafi verið mikið og náið. C segir m.a. að það komi bersýnilega fram sú ætlun að þau myndu giftast. C gaf skýrslu hjá lögreglu þann 25. júlí 2007 og var beðin um að lýsa með eins nákvæmum hætti og hún gæti hversu oft og eða reglulega hún og ákærði áttu kynmök og í hverju þau voru fólgin. C kvað sig og ákærða hafa verið í kynferðissambandi í um það bil tvö ár. Cf segir að fyrsta kynlíf sem hún hafi átt með ákærða hafi verið í Byrginu að Efri-Brú í herbergi nr. 10 þar sem ákærði hafði einkameðferðarviðtölin. Hún segist muna vel eftir fyrsta skiptinu sem hafi verið í meðferðarviðtali hjá ákærða. Ákærði hafi nuddað blett á baki hennar, mjóbakinu, þar sem hún hafi legið í rúmi hans. Síðan hefði hann snúið henni á bakið og byrjað að kyssa hana, afklætt hana og þau átt kynlíf í rúminu. Næsta kynlíf sem hún og ákærði hefðu átt hafi verið í kjallaraherbergi að Háholti 11, heimili ákærða, en hann hefði beðið hana um að hitta sig við bensínstöðina Esso í Hafnarfirði, sem hún hafi og gert. Hún og ákærði hefðu farið í Háholt 11, niður í kjallara og inn í geymslu. Í þeirri geymslu hefði ákærði verið með dýflissu. Til þess að komast inn í það rými hefði þurft að opna hurð á skáp sem hafi staðið upp við vegg. Í þessum skáp hafi verið gat á veggnum og þegar í gegnum gatið var komið hafi verið komið inn í stærri geymslu. Þar inni hafi verið ýmis tæki og tól til BDSM-kynlífsathafna. Í umrætt sinn hefði hún afklæðst öllum fötum og ákærði hefði prófað ýmsar tegundir af svipum. Hann hefði viljað að hún prófaði hvernig væri að vera lamin með svipu. C kvað ákærða hafa slegið hana með nokkrum tegundum af svipum en hann hafi ekki lamið hana fast. Að því loknu hefði ákærði riðið henni á gólfinu í herberginu. Þetta hafi gerst haustið 2004, líklegast í september. C teiknaði umrætt geymslurými og liggur sú teikning fyrir í gögnum málsins. Í næsta skiptið hefði hún átt kynlíf með ákærða í Ölfusborgum og það hefði verið haustið 2004 nokkru eftir kynlífið í Háholti 11. Í umrætt sinn hefði hún komið í Ölfusborgir til ákærða. Þegar hún kom í bústaðinn hefði J verið bundin á eldhúsborð, nakin, og með bundið fyrir augu. C kvaðst hafa fullnægt J og að því loknu hafi ákærði losað J og bundið hana ofan á stofuborð. Að því loknu hefði ákærði tekið bandið frá augum J og síðan haft samfarir við C að J ásjáandi. C tók það fram að hún og ákærði hefðu nokkrum sinnum farið í bústað í Ölfusborgum fram að þeim tíma er ákærði fótbrotnaði í Ölfusborgum. Í það skiptið hefði ákærði verið að bera inn farangur fjölskyldu sinnar og kvöldið áður hafi hún og ákærði átt BDSM-kynlíf í sama húsi. C segir að nánast frá upphafi hafi kynlíf hennar og ákærða verið tengt BDSM en hún hafi margsinnis átt BDSM-kynlíf með ákærða og J, eiginkonu hans. Fyrst hafi hún og ákærði átt kynlíf að meðaltali um tvisvar sinnu í viku. Það hafi verið erfitt að koma kynlífinu við þar sem ákærði hafi búið í Hafnarfirði og hún í Byrginu. C segir að þegar tíminn hafi liðið hafi BDSM-kynlíf þeirra verið æ harðfengnara. Ákærði hafi beitt hana meira líkamlegu ofbeldi í BDSM-kynlífsathöfnunum og oftar en ekki þegar hún hafi verið fjötruð. Í þau skipti hafi hún ekki getað gert nokkurn skapaðan hlut annað en að bíða eftir að ákærði hætti. Það hafi ekki skipt máli þótt hún bæði ákærða um að hætta, hann hefði orðið fúll, hunsað hana algjörlega, haldið áfram og hætt þegar honum þóknaðist. Í þessu sambandi segist C m.a. vísa í kæruskýrslu hennar um það þegar ákærði skar hana í bakið. C kvaðst hafa fengið íbúð sumarið 2005 að X, Reykjavík, og frá þeim tíma hafi hún og ákærði átt BDSM-kynlíf í hverri viku, allt að fimm sinnum í viku, og í þau skipti hafi ákærði komið í hennar íbúð. C kvað að framan af hafi hún verið hans undirlægja eða kynlífsþræll, „sub“, og hún hafi þóknast ákærða í einu og öllu eins og hennar hlutverk hafi verið í þeirra BDSM-kynlífi. Þegar hún hafi verið komin í íbúðina að X hafi hlutverkaskipan breyst í kynlífi þeirra. Smátt og smátt hefði ákærði breyst í undirlægju, „sub“. Í þessu sambandi segir C að myndband, sem sé þekkt í þjóðfélaginu og fór á netið, sýni í hnotskurn hvernig breyting hafi orðið í BDSM-kynlífi hennar og ákærða. Varðandi það myndband sem sýni BDSM-kynlíf hennar og ákærða segir C að þann dag hafi ákærði komið til hennar um miðjan dag, líklegast um kl. 15:00. Á þessum tíma hafi ákærði og fjölskylda hans verið flutt í húsið sitt í Grímsnesi og eftir það hefði ákærði komið til hennar að degi til þar sem erfiðara hafi verið að réttlæta veru hans annars staðar en að Efri-Brú eða heima í Grímsnesinu. C sagði að hún hafi fengið bifreið gefins hjá einum vistmanni Byrgisins en sá aðili hafi misst bílprófið. Fljótlega hefði ákærði aðstoðað hana við að fá aðra bifreið. Það hafi verið Getz, árgerð 2002, sem hún hafi keypt árið 2004. Vegna skuldastöðu sinnar hafi hún ekki verið með lánstraust og því hafi bifreiðin verið skráð á fyrrverandi tengdason ákærða sem heiti U. C segir að hún hafi borgað sjálf af bifreiðinni en ákærði hafi greitt fyrir hana m.a. föt. Aðspurð hvort hún viti hver hafi netfangið panel@visir.is kvað hún það vera póstfang ákærða. Ákærði hefði sagt henni að ef hún ætlaði að senda honum eitthvað persónulegt þá ætti hún að senda honum póst á þetta póstfang. C segir að hún hafi eitthvað sent honum á panel@visir.is. C er spurð hvaða hlutverki ákærði hafi gegnt í meðferðarstarfinu að Efri-Brú og kvað hún hann hafa verið pastor eða prest í safnaðarstarfi, hann hafi boðað orð Guðs og prédikað á samkomum. Hann hafi stýrt meðferðarstarfi Byrgisins og sá eini sem hafi verið með einkameðferðarviðtöl í Byrginu sem ráðgjafi vistmanna. Ákærði hafi einnig verið forstöðumaður Byrgisins og borið ábyrgð á starfseminni. C kom fyrir dóminn og skýrði að mestu frá eins og að ofan greinir. Kvaðst hún hafa verið búin að vera á götunni í um það bil ár áður en hún fór í Byrgið og verið í mikilli neyslu. Heilsa hennar hafi verið hræðileg þegar hún kom í Byrgið en hún hafi verið búin að brenna allar brýr að baki sér. Í byrjun hefði hún ekki verið í samskiptum við neinn nema þann sem færði henni lyfin, en þurft hefði að vekja hana fyrstu sex dagana til að fá lyf. Nokkrir mánuðir hefðu liðið í Byrginu áður en hún fór að tala við ákærða en það hafi fyrst verið vegna vinnu hennar í þvottahúsinu. Fjórir til sex mánuðir hafi liðið frá því að hún kom í Byrgið og þar til hún fór fyrst í viðtal til ákærða. C kvaðst fyrst hafa rætt við ákærða þar sem hún hafði áhyggjur af dóttur sinni. Kvað hún ákærða þá hafa rætt um sig og lofað að bjarga málunum með stúlkuna hennar en hún kvaðst ekki muna hvað þau ræddu meira í þessu viðtali. C mundi ekki hvort það var í því viðtali eða síðar sem hún settist inn hjá ákærða og hann hafi farið að sýna henni BDSM-myndir og sagt að konan hans og hann stunduðu BDSM auk þess sem kona hans vissi að ákærði væri að þjálfa stelpur. Kvaðst C hafa farið úr þessu viðtali án þess að hafa sagt meira um það sjálf. Líklega hafi það verið í öðru viðtalinu hjá ákærða. Ákærði hefði lýst fyrir henni hvernig hann hafi verið misnotaður í sveit í þrjú sumur af konu og tveimur dætrum hennar, sem hafi bundið ákærða og fleira. Ákærði hefði leitað til Guðs vegna þessa og frelsast og fundist BDSM-light hjálpa sér. C kvað að í þessu viðtali hafi ákærði látið hana leggjast á rúm í viðtalsherberginu og viljað sýna henni blett á bakinu og þá prófað leðurreim á bakinu á henni og að lokum haft við hana samfarir. C kvaðst hafa verið öllum stundum með ákærða á meðan hún dvaldi í Byrginu. Hún hefði tekið að sér þýðingarvinnu fyrir ákærða auk þess að vinna í þvottahúsinu. Hún hefði fengið afslátt á leigunni fyrir vinnuna í þvottahúsinu en á C mátti skilja að eftir að ákærði hafi haft samfarir við hana hafi leigan verið felld niður. Þá kvað hún ákærða hafa greitt sér 100.000 krónur á mánuði fyrir að þýða fyrirlestra af netinu fyrir hann en greiðslan hefði verið fyrir að vera í þjónustu þarna og hefði hún einnig átt að fá eitthvað við altarið. Þannig væri Guð, kvað C, og þess vegna ætti fólk að gefa tíund svo hægt væri að borga fyrir gjafir Guðs til þjónustunnar. Þá kvaðst C hafa verið hjá ákærða í viðtalsherberginu, í kofanum, á hótelum, í jeppanum og í einbýlishúsinu, sem hafi verið útvarpshúsið, auk íbúðar í Reykjavík sem hún mátti vera í. Aðspurð neitaði C því að kynlíf hefði í byrjun orðið oft í viku, fyrstu skiptin með BDSM-kynlífi hafi verið með ákærða og konu hans í Ölfusborgum þar sem kona ákærða hefði verið bundin niður á borð en atvikið í kjallaranum heima hjá ákærða hafi í raun verið prufukeyrsla. Í kjallaranum í Hafnarfirði heima hjá ákærða hafi verið bindingabekkur, það hafi verið keðjur á veggnum, einhver nærföt úr keðjum, krókar hafi verið þar og spýtur þar sem búið var að negla útlínur mannslíkama á vegginn svo hægt væri að binda kóngulóarvef og festa manneskju þannig. Hægra megin við það hafi verið búr auk þess að þar hafi verið alls konar tæki, „dildóar og egg og svipur“. Hafi hún átt að standa þarna mjög fáklædd og taka við svipuhöggunum. Höggin hafi ekki verið mjög föst en stuttu seinna hafi ákærði verið kominn bara aftan að henni og inn í hana og fengið sáðlát. Í framhaldi hefði ákærði ekið sér heim. Þá lýsti C ferðinni í Ölfusborgir, þar sem eiginkona ákærða var bundin niður á borð, og kynlífi því sem hún átti þar. Aðspurð kvað C kynlíf þeirra hafa byrjað með nokkrum skiptum en síðan aukist og orðið allt að fimm sinnum í viku en það hafi verið misjafnt, stundum sjaldnar, allt frá sjötta mánuði eftir að hún kom í byrgið og þar til hún birtist í Kompásþættinum í sjónvarpinu í desember 2006. C kvaðst hafa ekið eða komið í Byrgið nánast á hverjum degi eftir að hún flutti í X, bæði vegna þýðingarvinnu sinnar fyrir ákærða auk þess að hún hafi tekið þátt í lofgjörðum. Aðspurð um það hvað fælist í lofgjörðum sagði C að í því fælist að vera líklega konan sem var í spádómnum frá Guði og sem ákærði myndi eignast og væri kölluð til starfa í Byrginu, en það hafi kallað á „sjortara“ sem voru þá bara stuttir drættir inni á baði eftir og fyrir fundi og þarna, og að vera fyrirmynd. Þannig hefði ákærði lagt línurnar. C kvað ákærða hafa verið farinn að flækja hana og líf dóttur hennar því hann hafi verið farinn að mæta inn á heimili hennar. Ákærði hefði haft lykla að íbúð hennar, sagst vilja giftast henni og elska hana. Ákærði hefði sagt henni að Guð hefði sýnt honum fyrir tíu árum mynd af henni í lofgjörðinni sem konu hans. Ákærði hefði sagst ætla að spreyja hana með demöntum og koma með þyrlu með bónorðið. Ákærði hafi verið farinn að flækja líf hennar stórlega og sífellt blandað Guði í þeirra mál, hún hafi verið „ný trúuð“ og gleypt við þessu öllu af því að þetta hafi verið það eina sem bjargaði henni. Sambandið hafi hins vegar farið algjörlega með hana, hún hafi meðal annars ekki getað sinnt dóttur sinni vegna þessa. C kvað það rétt að hún og ákærði hafi haft einhver kynmök tvisvar til fjórum sinnum í viku, tímabilið frá hausti 2004 til aprílmánaðar 2005 í Byrginu á meðan hún var vistmaður þar. Aðspurð kvaðst Clítið hafa þekkt B og lítil samskipti hafa haft við hana á meðan hún var í Byrginu. Hún kvað þó vitneskju sína byggjast á söguburði í Byrginu um samskipti ákærða og B. Eftir að C fór úr Byrginu í júní 2005 kvaðst hún hafa verið í endurhæfingu í Byrginu, sem hafi falist í starfsþjálfun, hún hafi þurft að skila sér þar inn allavega þrisvar í viku, á fyrirlestra og til að þýða fyrir ákærða. C kvaðst þá alltaf hafa verið inni hjá ákærða, hún hafi þurft að uppfæra diska og skrifa lög inn á tölvuna hjá honum og sinna mörgu öðru. Ákærði hafi verið eina manneskjan sem hún hleypti að sér en hann hefði komið í veg fyrir að hún gæti átt í einhverju vináttusambandi við aðra með því að einangra hana. Ákærði hafi séð til þess að hún væri bara með honum og gæti bara treyst honum. Ákærði hefði meðal annars sagt öðrum í Byrginu að hún væri geðveik og gengi til geðlækna. Þá kvaðst C hafa farið í brjóstastækkun sem ákærði hefði greitt fyrir sig. Ákærði hefði rætt við lýtalækninn og greitt aðgerðina með Visa-raðgreiðslum. Aðspurð kvaðst C oft hafa fengið að nota síma ákærða og meðal annars sent úr honum smáskilaboð ef hún átti ekki inneign en neitaði að hafa sent sjálfri sér smáskilaboð úr síma ákærða. C kvaðst hafa ákveðið að geyma smáskilaboðin frá ákærða þó svo að hún hafi verið búin að eyðileggja skjá símans þar sem hún taldi að það mætti hjálpa henni síðar þar sem ákærði hefði verið með sífelldar hótanir um að hún yrði gerð burtræk frá Byrginu auk þess sem hann hefði talað um spádóma frá Guði ef hún myndi hætta með ákærða og að hún yrði þá dópisti og hóra. Aðspurð um þær myndir sem C hefði lagt fram hjá lögreglu við rannsókn málsins kvað hún þær vera af ákærða. Þá neitaði C því að hafa breytt ljósmyndunum eða vídeómyndunum, kvaðst ekki kunna slíkt. C kvaðst einnig hafa haft fullan aðgang að tölvu ákærða í Byrginu þar sem hún hefði notað tölvuna vegna þýðingarvinnu sinnar. Hún neitaði því hins vegar að hafa sett efni ótengt ákærða í hans tölvu en hún hefði flutt efni úr tölvu ákærða yfir í sína tölvu með svokölluðum „flakkara“ en ákærði hefði sjálfur komið með hann til hennar að X. Þá neitaði C því að hafa haft nokkuð með Bluetooth-búnað að gera sem ákærði kvað hana hafa komið fyrir í tölvu hans. Aðspurð um vídeóupptöku af ákærða og C, sem fór á veraldarvefinn, kvað C alrangt að hún hafi byrlað ákærða smjörsýru þegar myndbandið var tekið en það myndband hafi verið gert í ágúst eða september 2006 með samþykki ákærða, enda hafi hann komið heim til hennar eftir það og skoðað myndbandið. Þá neitaði hún því að hafa sett rödd ákærða inn á myndbandið, kvaðst ekki kunna slíka tækni. Þá kvaðst C ekki hafa átt við neina af þeim myndum sem hún afhenti lögreglu við rannsókn málsins. Aðspurð um ljósmynd þar sem ákærði sést í forgrunninn en bifreið hans sést einnig og C, kvað hún ákærða hafa sjálfan tekið þá ljósmynd en hann hefði haldið á myndavélinni út frá sér og tekið myndina. Þá staðfesti C að hafa tekið myndskeið 1-10 og 22-27 sem liggja frammi í málinu en meðal annars sjáist vel á einu myndskeiðinu armbandsúr ákærða. Ákærði hafi alltaf gengið með þetta úr en hann hefði stundum skilið það eftir í pontu, gleymt því þar og einhver skósveina hans hlaupið og náð í það. Allir hefðu þekkt úrið. C kvaðst hafa verið búin að ná sér vel frá neyslu þegar hún hóf kynlífssamband við ákærða. Líf hennar hafi hins vegar snúist á allt annan veg eftir að því lauk auk þess sem mál þetta hafi haft mikil áhrif á aðra í fjölskyldunni. C kvaðst hafa reynt að leita sér hjálpar og gengið til sálfræðinga og annarra ráðgjafa en hún sé nú ófær um að tjá tilfinningar sínar. Hún sé nú að fara í afplánum og kvaðst vera sátt við að fá þar tækifæri til að ná áttum. Aðspurð kvað C kynferðissambandið við ákærða algjörlega hafa skemmt alla meðferðarvinnu sem hún hafi verið byrjuð í. Ákærði hafi freistað hennar með amfetamíntöflum en hún ekki fallið á þeim tíma. Hún hafi hins vegar fallið í algjört rugl eftir Kompásþáttinn og meðal annars verið svipt sjálfræði um tíma. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 6. febrúar 2007 vegna kæru C og neitaði að hafa nokkurn tíma átt í kynferðislegu sambandi við C. Ákærði staðfesti að C hafi verið í meðferð í Byrginu að Efri-Brú frá 9. apríl 2004 og líklegast fram í apríl 2005 en þá hefði öllum afskiptum Byrgisins verið lokið og hún ekki verið í neinni meðferð á vegum Byrgisins. Ákærði kvað að samkvæmt dagbókarfærslum vaktmanns í Byrginu hefði C verið vísað þaðan út 5. nóvember 2006. Ákærði kvað C hafa verið mjög illa farna eftir stöðuga tveggja ára neyslu þegar hún kom í Byrgið og fljótlega hefði þurft að færa hana á sjúkrahús vegna stöðugra blæðinga úr kynfærum eftir nauðgun. C hefði stundað meðferðarprógramm en tveimur mánuðum eftir komu hennar í Byrgið hefði hún stungið af en komið fljótlega aftur. Meðferðarprógrammið hafi verið fyrirlestrar og sjálfstyrking, sem m.a. var byggt upp á 12 spora kerfi AA-samtakanna. Eftir sex mánaða veru C í Byrginu hafi hún byrjað að sækja meðferðarviðtöl hjá honum og þá hefði endurhæfingarprógramm hafist hjá henni og hún sótt um að vera starfsmaður. Meðferðarviðtölin hafi fyrst og fremst snúist um að hún fengi dóttur sína til baka og hún fengi íbúð í Reykjavík. Ákærði kvaðst geta staðfest þá frásögn C að hún hefði fengið þær fregnir að dóttir hennar færi mögulega í fóstur en hún hefði sagt honum frá því í fyrsta viðtalinu hennar. Í því meðferðarviðtali hefði ákærði sagt C hvernig hann hefði byggt upp traust í sambandi við hans börn er hann hefði hætt að drekka og einnig tjáð henni að ef hún vildi ná bata í neysluvandamálum sínum þá myndi hann aðstoða hana. Þetta hafi komið í kjölfarið á samræðum þeirra vegna áhyggjanna sem C hafði vegna dóttur sinnar ef hún yrði sett í fóstur. Ákærði kvað C hafa dvalið hjá móður sinni í Reykjavík um jólin 2004 og þá hefði ákærði stundum tekið C með sér austur þar sem hún hafi verið að byrja að vinna við þýðingar á endurhæfingarprógrammi fyrir Byrgið. Það hafi síðan verið undir vor 2005 sem C hafi verið alfarin úr Byrginu þar sem hún hafi fengið íbúð á vegum Reykjavíkurborgar. Á þeim tíma hafi C þurft að koma í lofgjörðir og til að taka þátt í lofgjörðaræfingum að jafnaði tvisvar í viku yfir daginn. Ákærði kvaðst um haustið 2005 hafa verið undir stöðugu álagi og ásókn C sem hafi gert það að verkum að hann hafi þurft að minnka meðferðarviðtöl annarra vistmanna. Á þessum tíma hefði C sótt lofgjörðaræfingar og hún hafi tekið dóttur sína með sér austur en fljótlega hafi borist kvartanir til hans um að dóttir C væri þarna í reiðuleysi á meðan C var í lofgjörðarsöng. Hann hefði því ákveðið að láta C hafa lykil að viðtalsherbergi hans og íverustað í þeim tilgangi að dóttir hennar gæti verið inni í herbergi hans á meðan C væri í lofgjörðinni. Ákærði neitaði því aðspurður að hafa sagt C frá því að hann hafi verið notaður kynferðislega í sveit af húsfreyju og dætrum hennar eða að hafa rætt við hana um hjónaband sitt. Ákærði neitaði því einnig að hafa rætt um BDSM-kynlíf við C, sýnt henni myndir og sagt að hann væri að taka að sér stúlkur sem Sub eða slave. Ákærði neitaði að hafa gefið C gjafir en hann hefði greitt henni 1.200.000 krónur á ársgrundvelli fyrir að vinna að þýðingum fyrir hann persónulega. Ákærði neitaði að hafa keypt fatnað handa C, hins vegar hafi hann gefið henni fyrir einum gallabuxum fyrstu jólin sem C var í Byrginu. Þá hefði hann í tvígang lánað C fyrir fatnaði og greitt með símgreiðslu af Visa-reikningi sínum. Ákærði neitaði að hafa keypt farsíma handa C en hann hefði útvegað henni einn farsíma á meðan hennar sími var bilaður en hún síðan skilað símanum. Þá neitaði ákærði að hafa keypt bifreið handa C og kvaðst ekki hafa lánað henni peninga til bifreiðakaupa. Ákærði neitaði því að hafa sagt eða gefið í skyn við C að hann vildi að hún yrði nemandi hans, submissive, í BDSM-kynlífi og sagðist aldrei hafa átt kynlíf með C er hún var í meðferð í Byrginu að Efri-Brú. Ákærði kvað ósannan framburð C um að hann hafi þann 18. nóvember 2004 rætt BDSM-kynlíf við hana, rætt um og nuddað blett á baki hennar og haft við hana mök og þá í fyrsta sinn. Kvaðst ákærði hafa þennan dag verið að undirbúa afmælisveislu sína í sumarbústað að Laugarvatni sem hann hefði fengið afhentan þennan sama dag. Ákærði neitaði því að hafa átt í kynferðislegu sambandi við C í um tvö ár og að síðasta kynferðislega samneyti þeirra hafi átt sér stað þann 5. desember 2006 á heimili C. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að hafa farið á heimili C þann dag. Kvaðst hann hafa komið þar í þrígang. Í eitt skipti hafi hún haft samband við hann vegna þess að hún væri búin að fá hótun um nauðgun af fyrrum skjólstæðingi Byrgisins. Í kjölfarið hafi hann og tveir aðrir starfsmenn skipst á að athuga með C á heimili hennar. Þetta hafi verið um það bil hálfu ári eftir að hún flutti úr Byrginu. Í annað sinn hafi verið vegna bílaviðskipta hans en C hafi tekið að sér að þrífa bílaleigubíl er hann hafi verið á og þurfti að skila hreinum. Þetta hafi verið fyrir tæpu ári. Í síðasta skiptið er hann hafi farið inn á heimili C segir ákærði geta hafa verið þann 5. des. 2006 en hann segist ekki geta fullyrt það. Í umrætt sinn hafi hann fengið smáskilaboð frá C þar sem hún hafi beðið hann um að kaupa lyf handa dóttur hennar sem væri veik og einnig hafi hún beðið hann um að kaupa brauð, mjólk og annað til heimilisins. Hann hafi farið í verslun í Hólahverfi og síðan farið með þær nauðsynjavörur til C og dvalið í u.þ.b. 15 mínútur. Ákærði kvað að í byrjun október 2006 hefði C spurt hann að því hvort hann vildi sitja fyrir í ljósmyndatökum en hún hefði sagst hafa mikinn áhuga á ljósmyndun og vildi reyna fyrir sér í því fagi. C hafi afhent honum bækling sem hafi innihaldið teikningar af konulíkömum í fjötrum, konum af asísku bergi brotnar. Ákærði hafi séð að þarna hafi verið myndir sem flokka mætti undir líkamsbindingar og hefði hann tekið bæklinginn með sér og sýnt konu sinni, J. Hann hafi ákveðið að skila bæklingnum til C og ætlunin hafi verið að gera henni það alveg ljóst að það kæmi ekki til greina að hann sæti fyrir á ljósmyndum hjá henni eins og ljósmyndirnar sýndu í bæklingnum. Ákærði segir að hann hafi komið í íbúð C að X á tímabilinu kl. 21:30 til 22:30 þennan dag. Hann hafi rætt við C og þegið hjá henni kaffisopa og hún hafi sýnt honum ljósmyndavél, vídeóupptökuvél á þrífæti, ferðatölvu, harðan disk og ferðageislaspilara. Síðan gerðist það að hann hafi fundið til vanlíðanar og farið í „blackout“, óminnisástand. Það næsta sem hafi gerst var að hann rankaði við sér um nóttina og þá hefði hann verið einn í íbúðinni, liggjandi í sófa í stofunni og verið klæddur í boxer-nærbuxur, í skyrtu og sokkum en gallabuxur hans hafi legið á gólfi við hlið sófans. Kvaðst ákærði hafa verið nokkuð lengi að átta sig á því hvað hafi gerst og hvernig væri komið fyrir honum og hann hafi séð að allur búnaður C hafi verið farinn úr íbúðinni. Hann hefði ekið að Efri-Brú um Nesjavallaleið og á leiðinni hefði honum verið óglatt og hann fengið svima. Kvaðst ákærði hafa farið í skrifstofu sína að Efri-Brú og verið þar kominn um klukkan sex en hann hefði átt að vera mættur til vinnu um klukkan sjö um morguninn. Hann hefði lagt sig en sofið til klukkan eitt um daginn og starfsmenn sagt honum að ekki hefði gengið að vekja hann um morguninn. Fljótlega eftir að hann vaknaði hafi hann tekið úr bakpoka sínum ýmislegt sem hann þurfti að nota við vinnu sína þann daginn og hann hafi í bakpoka sínum fundið áfengispela í einu hólfi pokans. Það hefði komið honum mjög á óvart að finna pelann, sem hafi verið vodkapeli, og við skoðun hans mátti sjá þykkan vökva, gulleitan. Það hafi verið smálögg í pelanum og hefði hann fundið við að þefa úr honum að innihaldið var smjörsýra en hann hefði þekkt það á lykt og útliti. Ákærði kvaðst ekki hafa sagt nokkrum frá þessu fyrr en eftir 19. nóvember 2006 en þá hefði C farið að senda honum mikið af klúrum smáskilaboðum og gefið í skyn að eitthvað hefði átt sér stað. Meðal annars hefði hann fengið eftirfarandi skilaboð þann 20. nóvember 2006: „Ekki reyna neitt thetta er allt a flakkara a öruggum stad.“ Við þessa sendingu hefði hann fengið sterkar vísbendingar um að eitthvað hefði gerst sem honum væri ekki kunnugt um. Aðspurður um tölvusamskipti ákærða og C kvaðst hann hafa verið í tölvusambandi og í sms-samskiptum vegna þýðingarvinnu hennar. Aðspurður um netfang hans kvaðst hann hafa verið með netföngin gummijons@simnet.is og einnig notað netfangið gummijons@byrgid.is. Þessi netföng hafi hann notað í gegnum tíðina. Ákærði kvaðst vita að C hafi notað hans auðkenni til samskipta á spjallrásum á netinu. Ákærði neitaði því aðspurður að hafa sent C myndskeið, hreyfimyndir eða myndupptökur úr farsímum í samskiptum þeirra fyrir utan sms-skilaboðin, en C hefði sent ákærða ljósmyndir teknar af farsíma hennar en um væri að ræða nektarmyndir af henni sjálfri. Aðspurður um vídeóskrár og myndir af ákærða og C í tölvu hennar kvað ákærði rangt að myndir væru af honum þar. Ákærði staðfesti það sem kom fram hjá vitninu H að C hafi sótt meðferðarviðtöl hjá ákærða í herbergi nr. 10 á hótelinu en kvað C aldrei hafa sótt viðtöl í kofa númer eitt þar sem ákærði bjó um tíma. Ákærði staðfesti þó að B hefði búið í kofa númer tvö fyrstu þrjár vikurnar eftir að ákærði flutti í kofa númer eitt. Aðspurður um vitnisburð H um að C hafi verið svokallaður skoppari þegar hún kom fyrst í Byrgið, og síðan hefði það gerst að hún hefði farið að klæðast nýjum og dýrum fatnaði og hún og ákærði eytt miklum tíma saman á öllum tímum dagsins, kvað ákærði þann vitnisburð þvælu og rangan. Ákærði kvað, aðspurður, það rétt að C hafi gist í meðferðarherbergi hans númer 10 og í kofa eitt en þá hefði ákærði ekki verið á staðnum. Kvaðst ákærði vilja upplýsa að C hefði í eitt sinn skriðið upp í rúm hans er hann var sofandi fótbrotinn og undir áhrifum verkjalyfja en hann hefði ekki áttað sig á þessu fyrr en um morguninn er hann vaknaði og þá með hana við hlið sér í rúminu. Ákærði neitaði því að hafa sagt H að C ætti erfitt og hann leyfði henni þess vegna að vera hjá sér, er H spurði ákærða að því hvers vegna C gisti margar nætur hjá honum. Ákærði gaf aftur skýrslu fyrir lögreglu þann 21. mars 2006 og voru þá gögn sem fundust í tölvu og farsíma C borin undir ákærða. Aðspurður í upphafi skýrslutökunnar neitaði ákærði að hafa verið í kynferðissambandi við C. Farið var yfir geisladisk lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sem er merktur diskur 1 af 2, og þegar sá diskur er opnaður er mappa merkt Gögn sem C afhenti í skýrslutöku. Nokkur myndskeið voru skoðuð sem ákærði kvaðst ekki kannast við. Skrá merkt HR5 mynd 000.3gp (26. skrá) er opnuð og er ákærði beðinn að tjá sig um myndskeiðið. Ákærði kveðst hafi tekið upp þetta myndskeið og hann hafi sent eiginkonu sinni það á heimleið, enda hafi hann þá verið búinn að vera í burtu frá heimili sínu í fjóra daga. Kvaðst ákærði, þegar heim var komið, hafa hreinsað myndskeiðið út úr símanum sínum og fært það yfir á tölvu hans ásamt öðrum gögnum sem hann vildi geyma. Þetta myndskeið hafi þvælst með í tölvuna og neitaði hann að hafa sent C þetta myndskeið. Nokkur myndskeið voru opnuð af handahófi og við skoðun á þeim voru m.a. myndskeið sem C hafði tekið af sjálfri sér og er ákærði spurður hvort C hafi sent honum myndskeið um farsíma. Ákærði kvaðst kannast við að hafa séð sum þessara myndskeiða af C og sagði að hún hefði sent honum myndskeið og einnig eiginkonu sinni, J. Að auki hafi C komið fyrir í tölvu hans sams konar myndskeiðum. Þá kvaðst ákærði vita til þess C hafi eytt háum fjárhæðum til myndavélakaupa ásamt tæknibúnaði til myndgerðar, ásamt forritum sem hún hafi keypt af netinu. Næst var farið yfir möppu sem er merkt Ljósmyndir. Ákærði kvaðst kannast við sig þarna á tveimur ljósmyndum vegna húðflúrs á hægri öxl og telji hann að þessar ljósmyndir hafi verið teknar á heimili C að X. Aðspurður hvenær þessar myndir hafi verið teknar segist Guðmundur telja þær hafa verið teknar í sepember eða október. Aðspurður hvort þessar ljósmyndir megi tengja BDSM-kynlífsathöfnum og snertir kæruefni C segir ákærði þessar ljósmyndir megi tengja BDSM-kynlífsathöfnum þar sem hann sé bundinn og heftur en að öðru leyti segist ákærði vísa í fyrri framburð sinn. Þá voru vídeóskrár bornar undir ákærða. Skrá merkt „Title3.mpg“ var skoðuð og ákærði beðinn að tjá sig um innihald upptökunnar. Ákærði kvaðst ekki kannast við upptökuna. Kvað hann rétt að upptakan hafi verið gerð inni á skrifstofu hans í útvarpshúsinu í Byrginu en það sé ekki hann sem sé að binda upp liminn. Kvað ákærði að það hafi margsinnis verið brotist inn á skrifstofu hans í útvarpshúsinu, hurðarkarmar brotnir og gluggar spenntir upp og sjáist þau ummerki enn í útvarpshúsinu. Ákærði kvaðst ekki kannast við nánar tilgreind myndskeið sem honum voru sýnd. Þá var farið yfir mikið af word-skjölum sem tengdust BDSM-kynlífi en ákærði kvaðst ekki kannast við þau. Ákærði er beðinn að tjá sig um skjalið „Í Stórum dráttum hef ég farið yfir það með þér 17.11.05.doc“. Ákærði kvaðst þarna hafa verið að svara C en hún hafi bætt inn í textann sem sé rauðletraður. Um sé að ræða bréf C sem hún ritaði en það bréf væri bleikt að lit og hefði hann lagt það bréf fram í fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu. Ákærði kvaðst þarna hafa verið að svara C með orðum Guðs vegna hennar þráhyggju sem komi fram í bréfi hennar. Skjalið Próf King and.doc kvaðst ákærði ekki hafa séð áður. Skjalið Spjallið okkar.doc kvaðst ákærði ekki hafa sent C áður. Skjöl með heitunum Tilgangur munalosta1.doc, Tilgangur munalosta2.doc og Tilgangur munalosta.doc voru borin undir ákærða sem kvaðst ekki kannast við þau. Þann 23. mars 2007 mætti ákærði aftur til skýrslutöku hjá lögreglu til að fara yfir skjöl sem lögð höfðu verið fram við rannsókn málsins. Ákærði lagði fram geisladisk og voru skjöl og myndir skoðaðar sem ákærði kvað stafa frá C og hún hefði sent sér í farsíma sinn og hann síðan sett í tölvuna sína, svo og hefði C plantað skjölum í tölvuna sína. Nokkrar myndir voru skoðaðar og kvað ákærði þetta vera ljósmyndir sem C hefði sent honum úr farsíma hennar í hans farsíma og þessar myndir væru hluti mynda sem C hefði sent honum, öðrum myndum hafi hann eytt strax en hann hefði ekki beðið C um þessar myndir. Ákærði segir að C hafi verið að senda honum ýmsar ljósmyndir af sér af þessum toga meira og minna allt árið 2006. Ákærði var spurður út í samskipti hans við C er lutu sérstaklega að sms-skilaboðasamskiptum. Ákærði kvað að vistmenn Byrgisins hefðu í gegnum tíðina fengið farsíma hans lánaðan til þess m.a. að senda sms-skilaboð þar sem fólkið hafi ekki átt innistæðu. C hafi oft fengið farsímann lánaðan og í eitt sinn hafi hún m.a. fengið farsíma hans lánaðan nokkrum mínútum fyrir samkomu. Síðan hefði C lagt sinn farsíma á áberandi stað á skrifstofu hans í þeim tilgangi að dóttir ákærða sæi síma C. Svo hefði farið að dóttir hans fann farsíma C, síminn hafi verið opinn og ljós á skjánum og við blöstu ástarjátningar hans til C. Þetta hafi gerst líklegast haustið 2005. Ákærði segir að C hafi einangrað hann og lagt mikla vinnu í að raska heimilisfriði, m.a. lamið á glugga á sumarbústað þar sem hann hafi verið með fjölskyldu sinni, en við þessi tilvik hafi C ætíð sent honum sms-skilaboð og hann þá þurft að svara þeim með þeim hætti að koma á ró. Síðustu sms-skilaboðin sem hann hafi fengið frá C hafi verið 19. nóvember 2006 en þá hafi komið röð sms-skilaboða frá henni um heimboð til hennar. Um tveimur dögum síðar hafi hann fengið sms-skilaboð frá C þess efnis að hún hefði allt á flakkara og hann skyldi ekki reyna að gera neitt. Eftir þann tíma hafi hann fengið nokkur sms-skilaboð frá C sem hafi verið hótanir en tvenn sms-skilaboðanna hafi verið á þá leið: „viltu semja“. Aðspurður um sms-skilaboð sem hann hafi sent C kvað ákærði að eftir 19. nóvember 2006 hafi hann svarað C sms-hótunum hennar og svarað áðurgreindum tveimur sms-skilaboðum um samningstilboð. Þá var farið yfir disk frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu sem er merktur Diskur 2 af 2 og þar er að finna möppu merkta Vídeóskrár 2. Undir þeirri möppu er skrá er ber heitið „night session for queen sasha and her slave scorpius panther.avi.“ Lagði C fram frumgerð upptökunnar sem var 34,02 mínútur að lengd og sýnir að sögn C hana og ákærða í BDSM-kynlífsathöfnum að X, heimili hennar. Ákærði kvaðst ekki vita til þess að hann sé þarna á upptökunni en samkvæmt auðkennum sem megi sjá þá sé þetta mögulega hann, þrátt fyrir að andlit hans sjáist ekki. Aðspurður kvaðst ákærði hafa tvö lítil húðflúr, annað á hægri öxl og hitt á vinstri upphandlegg. Ákærði kvað, eftir að hafa horft á myndbandið, að þar væri um kynlíf að ræða sem hann þekkti ekki og þarna væri verið að pína hann, þarna sé um kynferðislega misneytingu að ræða, enda ljóst að karlmaðurinn sé undir áhrifum lyfja og hlýði skipunum. Samkvæmt framburði C var myndbandsupptakan gerð á heimili C og sýnir hlutverkaskipti á BDSM-drottnunarleik þar sem ákærði sé undirgefinn aðili en C í hlutverki drottnara. Ákærði kvaðst ekkert hafa um þann framburð C að segja. Farið var yfir myndir og gögn úr farsíma C með ákærða. Ákærði neitaði að hafa gefið C farsíma. Skrá merkt „Gummi.3gp“ er skoðuð og segir ákærði það ljóst að þarna sé um að ræða samsett tvö myndskeið. Fyrra myndskeiðið hafi hann séð áður í yfirheyrslu og honum verið tjáð að það væri úr tölvu C. Varðandi seinni samsetninguna segir ákærði að þegar andlit hans sjáist þá hafi hann verið að koma í fyrirlestur í Byrginu, hann hafi komið of seint. Einn vistmaður með farsíma hafi tekið hann upp, myndskeið, þar sem andlit hans sjáist og hann hafi sagt „Ekki stanna nu“. Ákærði kveðst ekki muna hvaða vistmaður það hafi verið sem tók myndskeið af honum við Byrgið en það sé ljóst að hans mati að þarna hafi C sett þessi myndskeið saman og búið til eitt sem honum sé sýnt. Ákærði segir að C hafi einnig sett hljóð saman við upptökuna sem hún hafi búið til. Skráin „Hr.myndgummi.3gp.“er skoðuð og kveðst ákærði ekkert hafa um það að segja. Þá voru fleiri myndskeið skoðuð með ákærða og kvað hann C hafa bætt hljóðum inn á valdar myndir. Skrá merkt „kjjhgh(1).3gp“ er skoðuð og kvað ákærði sig gruna að hljóðinu í upptökunni hafi verið bætt inn í myndskeiðið. Þegar hann hafi verið fótbrotinn, í gifsi, hefði C borið í hann mat og í eitt sinn hafi hann rekið fót sinn í rúmgaflinn. Í umrætt sinn hafi hann rekið upp sársaukahljóð og hann segist kannast við það sársaukahljóð í umrætt sinn sem sé komið í myndskeiðið. Í lögregluskýrslunni eru talin upp 92 smáskilaboð úr farsíma ákærða í farsíma C á tímabilinu 6. nóvember 2006 til 30. desember 2006. Ákærði ber því ýmist við að hann muni ekki til þess að hafa sent sum skilaboðin, hann viðurkennir að hafa sent önnur og þá að aðrir hafi komist í síma hans og hljóti að hafa sent umrædd skilaboð. Verða nokkur skilaboð rakin hér. Sent 22. nóvember 2006: „Thad er margt sem thu kærir mig fyrir. En engin engill sjálf. Ég tred ekki framani thig thvi sem mér fanst miður vera hjá thér, og ég tók ekki myndir af ther/elsku minni né af okkur elskast til að nota gegn thér. Myndir tekknar i vantrausti og merkingu thess ords en ekki af ást og trausti. Thad er munurinn á okkur. Gud gefur mér tima og grædir sár, og thad var bara ein, bara thú, en thig skorti traust til ad trúa mér, threngdir ad og ég fór frá, kæfing ástarinnar í kapphlaupi sjálfs upphafningar thar sem engu skyldi vægt, nornaveidar og nornabál. Mér er sama um hótanir thínar. En ég kem og sæki thad sem thú telur mig, hræsnarann eiga heima hjá thér, thegar ég borga thér.“ Ákærði neitaði að hafa skrifað ofangreind skilaboð utan frá og með „Mér er sama um hótanir “ Skilaboð send 23. nóvember 2006 klukkan 15.28: „Auddad langar mig ligaranum, á milli thina barma, með krilid mitt. Og vera thar um ókomna tid ef verid gæti án thess ad vera med læti.“ Skilaboð send 23. nóvember klukkan 18.37: „Vildi ad ég hefdi haft meiri tima, langadi ad fá mér latex-boxer buxur. Eg verd varla spennandi i kvöld, ég fæ thad i kvelli“ Ákærði neitar að hafa sent þessi skilaboð. Skilaboð send 30. nóvember 2006 klukkan 00.26: „Jú thad breytir tvi engin ad ég elska thig, thó svo thú finnir thad ekki. En ennn gæti verid ad sjálfseydingar hvöt sé í thér“ Ákærði kannaðist ekki við að hafa sent þessi skilaboð til C en kannaðist við að hafa sent þau til konu sinnar. Skilaboð send 1. desember 2006 klukkan 21.47: „I love you more an i can say. I love you more en tways 2morow i love you ore an i can saying ég hef ekki tekið adra framyfir thig.“ Ákærði neitar að hafa sent þessi skilaboð. Skilaboð send 9. desember 2006 klukkan 00.54: „Skilinn og ekki skilinn, hverju skiptir thad i dag. Thid hafid verid ad kasta hlut um klædi min. En skiftid engu lengur á milli ykkar af mér. Ég set annad númer i gang og slekk á thessu núna og mér kemur ekki við lengur thad sem thid bitist á um.“ Ákærði kvaðst hafa sent C þessi skilaboð og tilefnið hafi verið að hann var orðinn þreyttur á öllum þessum árásum á hann. Skilaboð send 9. desember 2006 klukkan 2.47: „ég legg inn, ég kem með thetta dót thitt i bæin á eftir, en thad kemst allt i póskassann. Ég sagdi ekki thessi ord um thig og hef aldrei gert. Ligar og Helgu tókst ad ljúga i thig og segja thér ad hyrda mig thvi hún væri skilinn vid mig, til ad yta undir bullid sitt, og thú hafdir lofad mér ad hætta smsast vid hana, thvi sagdi ég skilinn og ekki skilinn hverju skiptir thad. Hún segir thér ekki skilinn, thú trúir thvi samkvæmt sms um thinum til min med úldnum ordaforda, og segist elska mig, thad var thá astin sem thú syndir mér. Og hótarnir thinar voru ekki yndisthokkinn“ Ákærði kvaðst hafa sent C þessi skilaboð af sama tilefni og að ofan. Skilaboð send 9. desember 2006 klukkan 9.36: „Hún vill thad ekki, hentu thví ég tharf thad ekki og ég legg konur og bindingar á hilluna thær hafa ekki allt mitt lif reynst mér vel og alls ekki vinir. Nei ekki aldeilis ég var ad koma í bæin á fund.“ Ákærði neitaði að hafa sent C þessi skilaboð og kvaðst ekki hafa neinar skýringar á þeim. Skilaboð send 28. desember 2006 kl. 1.31: „Audvitad eru men reidir. Min megin lika thú segir okkur saman en svo er ég kærdur af thér fyrir kynferdislega áreittni og thú talar opinskátt um mina fortid í sjónvarpi. Vá who needs a love hugs from dad know. U and me“ Ákærði kvaðst hafa sent þessi skilaboð. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 20. ágúst 2007 í þeim tilgangi að fara yfir gögn úr tölvu hans sem var haldlögð við rannsókn málsins. Í upphafi skýrslutöku var ákærði spurður að því hvort hann hafi í starfi sínu í Byrginu innt af hendi störf s.s. ráðgjafi, meðferðaraðili og trúarleiðtogi og kvað ákærði það vera rétt. Þá kvaðst ákærði vera búinn að greiða C persónulega á fjórtán mánaða tímabili á aðra milljón króna fyrir þýðingar sem hann hefði beðið hana að vinna. Ákærði staðfesti aðspurður að hafa verið í sumarbústað að Laugarvatni þann 18. nóvember 2004 þar sem hann hefði haldið upp á afmæli sitt auk þess að hafa verið þar í sumarbústað í byrjun ágúst 2006. Ákærði var beðinn að tjá sig um 35 ljósmyndir í möppunni sem er merkt Ljósmyndir í tölvu hans en ljósmyndirnar eru m.a. af C. Ákærði kvað ljósmyndirnar vera komnar til með marvíslegum hætti. Þær væru m.a. komnar til af sendingum úr farsímum í síma hans og J. Sumar ljósmyndirnar væru þarna komnar frá starfsmönnum Byrgisins, s.s. myndir af bíl. Einhverjar myndir af C væru komnar frá Ú sem var unnusti C til þriggja mánaða en Ú lét hann fá disk með ljósmyndum þegar Ú og C slitu samvistum. Þarna væru einnig ljósmyndir sem hann telur að C hafi sjálf sett inn á tölvuna hans. Ákærði var inntur eftir nokkrum skjölum sem talin eru stafa frá honum og tengjast kynlífi og kvaðst hann ekki kannast við þau eða taldi þau stafa upphaflega frá C sem hefði sent þau til hans og hann vistað þau skjöl eða myndir í heimilistölvu sinni. Ákærði kom fyrir dóm og lýsti komu C í Byrgið svo að hún hefði verið mjög illa farin þegar hún kom þangað og hefði þá fljótlega verið flutt með sjúkrabifreið á sjúkrahús vegna afleiðinga nauðgunar en komið aftur eftir um tvær til þrjár vikur. C hefði fylgt prógrammi en ekki sótt viðtöl og ekki gert í sjö mánuði. Ákærði kvað upplýsingar um skráningu C í Byrginu samkvæmt heildarskrá Landlæknisembættisins frá 10. apríl 2004 til 31. maí 2004 og aftur frá 10. júní 2004 til 1. nóvember 2006 vera misskilning, að hún hafi ekki verið skráð út fyrr því hún hafi verið skráð í þeim tilgangi að fá örorkubætur. Eftir fyrstu sex mánuðina í Byrginu máttu vistmenn vera í framhaldsmeðferð þó svo að þeir byggju ekki á svæðinu ef þeir væru búnir að ná þeim grunni að þeir gætu verið sjálfbjarga. Telji vistmenn sig ekki vera tilbúna til að búa annars staðar mega þeir dvelja áfram en vinna annars staðar en þeir þurfi alltaf að tilkynna sig og koma á staðinn. C hefði farið í burtu um jólin 2005 og ákærði hefði hjálpað henni að fá íbúð hjá félagsmálayfirvöldum í Reykjavík. C hafi verið í vinnu hjá ákærða áfram og hjá Byrginu. C hefði viljað vera í Byrginu áfram þar sem hún taldi það hjálpa sér. Í fyrstu hefði C ekki verið á bifreið og því oft fengið far með honum. C hefði fylgst vel með ferðum hans í gegnum msn-samskipti við dóttur ákærða, hvenær hann væri að fara að heiman og jafnvel hringt í sig eftir að hann var farinn að heiman og þá fengið far með sér. Eins hefði verið á kvöldin þegar hún fór frá Byrginu en C hafi verið komin í sína íbúð að því er ákærða minnti í maí 2005. C hefði verið í vinnu áfram í Byrginu og unnið á skrifstofu ákærða. Hún hefði séð um að prenta út ýmis skjöl auk þess að sjá um þýðingar en hún hafi verið að þýða erlenda meðferðarkúrsa sem ákærði hugðist nota seinna í meðferð sem hann ætlaði sér að fara út í fyrir ungt fólk og fyrir börn á grunnskólaaldri. Þá hefði C einnig verið í lofgjörð og verið mjög dugleg þar. Þar þurfti hún að mæta á æfingu tvisvar til þrisvar í viku á kvöldin og allavega tvisvar til þrisvar þurfti hún að syngja, þannig að þetta gat verið hvert kvöld þess vegna, en það fór eftir því hvernig æfingarnar voru. Allra veðra var von yfir vetrartímann og því hefði C fengið lykil að húsakynnum ákærða, sem var skrifstofan, og mátti C þá leggja sig þar ef hún kæmist ekki heim. Þetta hafi verið hús 1, og við hlið hennar í húsi 2 hafi H búið. Mjög hljóðbært hafi verið á milli herbergja en hús 1 og hús 2 hafi verið tvö samliggjandi herbergi í sama húsi. Aðspurður um meðferðarviðtöl C kvað ákærði hana hafa komið í meðferðarviðtal á áttunda eða níunda mánuði eftir að hún kom í Byrgið. Þá var hún byrjuð sem sjálfboðaliði í þvottahúsi og einhverjum svona hreingerningum og öðru, líkaði það nú ekki vel en var dugleg samt. Þau viðtöl sem C hefði sótt hefðu ekki verið mörg, þau hefðu verið teljandi á fingrum annarrar handar, innan við fimm viðtöl, hún hefði sýnt alla takta þess að geta unnið vel, var opin og talaði um allt og ekkert. Ákærði kvaðst ekki geta tímasett það hvenær C hefði komið í síðasta viðtalið því ef þau voru að vinna tvö saman þá hefðu þau einnig rætt saman í leiðinni um hennar persónulegu mál. Ákærði taldi að C hefði verið í síðasta ráðgjafaviðtalinu hjá sér um svipað leyti og hún flutti að X, Reykjavík. Ákærði kvað C hafa grátið þá mikið yfir því að hún væri að missa forsjána yfir dóttur sinni og ákærði hefði aðstoðað hana við að fá umgengnisrétt. Kvað hann C ekki hafa verið í viðtölum hjá sér eftir að hún var flutt í X, hún hefði ekki þurft á aðstoð að halda þá. Þá hefði ákærði rekið hana úr Byrginu. Ákærði kvað C segja lítið um sjálfa sig og því þekki ákærði hana lítið, hún hafi til dæmis aldrei trúað honum fyrir sínum einkamálum og innstu málefnum í meðferðarviðtölunum. Þau hefðu rætt skólagöngu hennar, erfiðleika heima hjá henni og áhugamál hennar en aldrei neitt sem skipti máli andlega séð. Aðspurður um þýðingarvinnuna sem C átti að vinna kvað ákærði hana hafa fengið enskan manual sem hún hefði farið með heim til sín og ætlað að vinna þar á hennar tölvu. Þar til að ákærði fengi manualinn fullgerðan myndi hann leggja um 60.000 krónur inn á hennar bankareikning, sem hann hefði gert þannig að stundum hefði hann lagt inn 10.000 krónur og í eitt sinn allt að 60.000 krónum. Síðan hefði C endurgreitt sér þetta eftir að hún var rekin úr Byrginu en þá hefði hún verið að heimsækja karlmann í Byrgið. Ákærði kvaðst hafa verið að greiða lögreglustjórasektir og fleira fyrir C og hún hefði lagt 600.000 krónur inn á bankareikning Byrgisins um það leyti sem hún var að yfirgefa Byrgið en þeir peningar hefðu átt að fara inn á hans persónulega reikning og með því flækt skattarannsóknina sem færi fram á fjármálum Byrgisins. Aðspurður um gjafir til C kvaðst ákærði hafa gefið henni gamlan farsíma. Þegar C hafði fengið fyrstu örorkuna greidda, sem hafi verið um 800.000 krónur fyrir sex mánuði, hefði hún farið að kaupa sér föt en ákærði kvaðst ekki hafa komið nálægt því að útvega henni bifreið. Þá hefði ákærði ekki gefið henni húsgögn eða annað í íbúðina að X fyrir utan að C hefði fengið að hirða einhverja smámuni úr herbergi sínu í Byrginu. Byrgið hefði oft fengið gjafir frá ýmsu fólki, s.s. húsgögn, og þá hefðu vistmenn fengið að nýta sér það þegar þeir flyttu í eigin húsnæði. C hefði hins vegar ekki nýtt sér þennan möguleika en hún hefði farið í geymsluna í Háholti 11, þar sem fullt af dóti var frá Rockville, og fengið að hirða nokkra stóla og borð. Undir ákærða voru bornir tveir reikningar, dagsettir 26. maí 2005, frá Elco vegna kaupa á kæli- og frystiskáp, örbylgjuofni og kaffivél, samtals að fjárhæð 65.290 krónur. Á reikningunum kemur fram að þeir voru greiddir með Visa-greiðslukorti. Ákærði kannaðist við undirskrift sína á reikningunum en tækin voru send að X og viðtakandi var C. Ákærði kvað þetta hafa verið gjöf frá einstaklingum í Byrginu, innflutningsgjöf, og þeir sem hefðu mætt í innflutningspartíið hefðu fært henni þessa gjöf þar sem hún væri að flytja í tóma íbúð og hefði staðið sig vel í meðferðinni. Það væri viðtekin venja í Byrginu að vera með eftirfylgd í sex mánuði frá því að fólk flytti úr Byrginu og svo hefði verið með C. Aðspurður um brjóstaaðgerð sem C gekkst undir í september 2005 kvað ákærði C hafa sagt sér að hún þyrfti í einhverja lýtaaðgerð og óskað eftir fyrirframgreiðslu til að greiða fyrir aðgerðina. Ákærði kvaðst hafa samþykkt það en ekki hafa haft þá fjárhæð sem þyrfti, um 200.000 krónur, til reiðu. Ákærði kvaðst hafa samþykkt að draga af henni mánaðargreiðslu, 80.000 krónur, og greiða eftirstöðvarnar með raðgreiðslum, sem hann hefði og gert. Honum hafi verið sagt að hann þyrfti að fara í Domus Medica og skrifa undir samning. Hann hefði gert það en ekki haft þá hugmynd um að það væri brjóstaaðgerð sem C væri að fara í. Það eina sem ákærða sagðist hafa dottið í hug væri lýtaaðgerð vegna þess að C hefði lýti á maga og handlegg eftir stungusár en H hefði séð um að senda stelpurnar í geislameðferðir eða einhvers konar lýtaaðgerðir og hefði ákærði haldið að aðgerð C væri ein af slíkum aðgerðum. Ákærði kvaðst aldrei hafa spurt að því hvers konar aðgerð C væri að fara í og honum hefði ekki komið það við. Hann hefði komist að því síðar að um brjóstaaðgerð var að ræða. Þá hefði hann komist að því síðar að fyrirframgreiðsluna sem C fékk fyrir þýðingarnar hefði hún notað til að greiða brjóstaaðgerðina. Aðspurður ítrekað hvort ákærði hafi átt í kynferðissambandi við C kvaðst ákærði aldrei nokkurn tíma hafa átt í slíku sambandi við hana nema þegar hún hálfpartinn svæfði ákærða og notaði hann en þá átti ákærði við atburðinn sem tekinn var upp á myndband og sýndur á netinu. Ákærði kvað C hafa verið búna að hóta sér og konu sinni að láta eitthvað í blöðin en þau hafi aldrei vitað hverju C var að hóta. Þá hefði C farið að senda þeim kynlífsmyndir af sjálfri sér í farsíma þeirra. Þegar myndbandið hafi verið tekið hefði ákærði verið í óminnisástandi. Ákærði hefði komið áður, tvisvar eða þrisvar, inn á heimili C. Eitt skiptið hefði C beðið sig um að sækja lyf fyrir dóttur sína, sem ákærði hefði gert. Nokkrum dögum síðar hefði C hringt aftur og tjáð sér að hún hefði ekki fengið endurhæfingarörorku eins og tvær aðrar stúlkur í Byrginu. Þegar ákærði kom heim til hennar í það skiptið hefði C boðið sér kaffibolla eins og í hinum tveimur skiptunum sem hann kom á heimili hennar. Ákærði taldi þetta hafa verið í byrjun október 2006. Á myndbandinu komi fram dagsetningin 8. október en það sé falsað því F, hans hægri hönd, hefði komið að sér eins og druslu þann 6. október og það passi vel miðað við það hvernig ákærða leið eftir atvikið. Eftir að ákærði hafði drukkið kaffi smástund fór honum að líða skringilega en hann kannist við ástandið, það sé eins og að komast í vímu sem ákærði kvaðst þekkja frá fyrri tíð. Fimm eða tíu mínútum seinna kvaðst ákærði hafa verið kominn í óminni og samkvæmt upplýsingum sem hann hafi leitað sér þá sé til einhver tafla og jafvel smjörsýra sem geri það að verkum að menn eigi til að fara í óminni eða blackout. Þá sé hægt að láta fólk gera hvað sem er og það hlýði. Viðkomandi virki svolítið slompaður. Aðspurður um að ákærði tali við C í myndbandinu kvaðst ákærði telja að það sé líklega falsað, tekinn hafi verið upp ræðustúfur í Byrginu og spilaður inn á myndbandið. Ákærði kvaðst hafa verið að hlusta á myndbandið um nóttina fyrir aðalmeðferð og hnotið um eitthvað en hann muni ekki alveg hvernig þær setningar voru, enda hafi hann verið þreyttur þegar hann fór yfir myndbandið. Ákærði kvaðst hafa hringt í son sinn sem hafi verið fíkill í smjörsýru og hann hefði sagt sér að viðkomandi tali og sjái eðlilega undir áhrifum smjörsýru en hugurinn fylgi ekki máli. Ákærði kvaðst síðan hafa vakna þarna um nóttina, einhvers staðar á bilinu milli klukkan fimm til sex, og þá inni í stofu allsnakinn utan að vera með boxerbuxur á hælunum. Enginn hafi verið í íbúðinni og ákærði klætt sig, tekið bakpokann sinn, sem hann hafði yfirleitt með sér á ferðum, og keyrt í Byrgið. Tvívegis á leiðinni upp eftir hefði sér orðið mjög óglatt og hann kastað upp og hefði hann lagst fyrir þegar hann kom á skrifstofuna og sofnað. Þá kvaðst ákærði hafa fengið upplýsingar um að H hafi komið á tíu til fimmtán mínútna fresti og barið á dyrnar hjá honum og reynt að vekja hann, sem ekki hefði tekist. Ákærði hefði síðan vaknað um hádegi, mjög rykugur, farið í bakpoka sinn til að ná í gögn, þar sem hann átti að halda fyrirlestur eftir nokkrar mínútur, en fundið þar fleyg sem ákærði kannaðist ekki við og sem í reyndist vera smjörsýra. Þeim fleyg hefði ákærði komið til lögreglunnar. Ákærði kvað sig hafa verið undir áhrifum smjörsýru eða annarra efna þegar myndbandið var tekið og í kynlífi undir áhrifum þeirra efna þá geri viðkomandi sér ekki endilega grein fyrir því með hverjum hann er og því hafi hann allt eins haldið að hann væri að elska konuna sína. Ákærði var inntur eftir myndskeiði merktu númer átta á mynddiski þar sem maður er að binda upp lim sinn og C kveður vera ákærða sem sé inni á skrifstofu ákærða. Ákærði viðurkennir að þetta myndskeið sé tekið á skrifstofu sinni en neitar því að um hann sé að ræða. Aðspurður um tvo fæðingarbletti sem sjást á myndskeiðinu og samrýmast fæðingarblettum sem komu fram við líkamsskoðun á ákærða kvaðst ákærði ekki geta séð þá fæðingarbletti á myndinni. Ákærði kvað þær myndir sem liggja fyrir í málinu teknar þegar líkamsskoðun fór fram á honum, og lýsingu á einkennum ákærða í læknisvottorði ekki vera réttar. Vísar ákærði sérstaklega til þess að hann sé ekki með ör á kviðnum eins og segir í læknisvottorðinu en hann sé hins vegar með ör á mjöðminni eftir gaddavír sem hann hefði fengið sem unglingur í sveit og á það ör hefði læknirinn ekki minnst. Þá kvað ákærði manninn á myndskeiðinu vera með armbandsúr en ákærði hafi aldrei verið með armbandsúr, hann gangi ekki með úr. Ákærði neitaði því að það væri hann sem kæmi fram á þessu myndskeiði. Þá sé sú rödd sem heyrist á myndbandinu ekki hans rödd. Ákærði var inntur eftir ljósmynd sem liggur frammi í málinu, skjal nr. 46. Myndin sýnir C lítið klædda við Econoline-bifreið og ákærða í forgrunni. Ákærði kvað það rétt að um væri að ræða hans eigin bifreið en hann gæti ekki útskýrt myndina. C hefði aldrei verið með sér í þeirri bifreið en sú bifreið hefði oft verið lánuð til vistmanna til að fara í verslunarferðir. Kvað hann myndina falsaða þannig að mynd af honum sjálfum hafi verið bætt inn í aðra ljósmynd. Ákærði var inntur eftir myndskeiði þar sem sést í ákærða ásamt C og C segir m.a. „take it off“ og virðist vera tekin í sömu bifreið. Ákærði kvað þá mynd hafa verið tekna í Landrover-bifreið sem C hafi fengið far í heim úr vinnu. Ákærði var inntur eftir myndbandi, þar sem karlmaður var með kúrekahatt, og myndböndum merktum 17, 19 og 20 og kvað hann annan mann hafa leikið í þeim myndböndum sem myndi koma fyrir dóminn og staðfesta það. Aðspurður um skýringar á myndböndum þar sem rödd ákærða virðist heyrast kvað ákærði C hafa unnið í mörg ár í félagsmiðstöðvum við raddblöndun eða tækni, búa til teknó og gæti því hæglega verið með upptökur af ákærða frá Byrginu því hver einasti fyrirlestur í Byrginu væri hljóðritaður. Ákærði var næst inntur eftir þeim fjölda smáskilaboða sem voru send úr farsíma hans í farsíma C. Ákærða kvað sér teljast til að það hafi verið um þrettán smáskilaboð sem hann hefði sjálfur sent C þegar hann var að frábiðja sér það kjaftæði að hann væri að fleka stelpur í Byrginu. Sími hans ásamt tölvu hafi bara legið úti í húsi og hver sem var gat farið í síma hans. Kvað hann eitt tilvik hafa verið þannig að C hafi fengið síma hans lánaðan því hún þyrfti að senda vini sínum skilaboð. Í staðinn hefði hún sent skilaboð í sinn eigin síma og látið hann síðan liggja þar sem dóttir hans kom að honum fimm mínútum síðar og skoðaði skilaboðin og þá séð ástarljóð sem átti að vera frá ákærða til C. Ákærði var inntur eftir smáskilaboðum sem send voru 6. nóvember 2006 klukkan 21.09 og 20.29: „C, bara þig og aldrei aðrar“, og svo á eftir: „þú ert sú fallegasta og langbesta sem ég hef talað við“. Ákærði neitaði að hafa sent þessi skilaboð, hann hefði verið á fyrirlestrum á þessum tíma. Skilaboð send þann 22. nóvember 2006, klukkan 17:42, „ég hef ekki heimsótt kærustu enda engin til staðar og stendur ekki til og ég er ekki með dömu upp á dráttinn, þú varst önnur konan í 20 ár sem hreif daginn, hetjan mín og fleira sem er þarna í þessum skilaboðum. Við förum til Akureyrar í hádeginu á morgun ef heilsa þín leyfir.“ Ákærði kvaðst hafa sent konu sinni þessi skilaboð en ekki C. Skilaboð send 30. nóvember 2006, að verða hálf eitt um nóttina: „jú, það breytir því enginn að ég elska þig þó svo þú finnir það ekki en enn gæti það verið að sjálfseyðingarhvöt sé í þér.“ Ákærði kannaðist ekki við þessi skilaboð. Skilaboð send 9. desember 2006, „hún vill það ekki hentu því, ég þarf það ekki og ég legg konur og bindingar á hilluna, þær hafa ekki allt mitt líf reynst mér vel og alls ekki vinir, nei ekki aldeilis, ég var að koma í bæinn á fund“, kannaðist ákærði ekki við. Ákærði kvað mjög sennilegt að aðrir hafi verið að senda skilaboð úr hans síma. Ákærði nefndi dæmi þar sem hann hafi verið með fyrirlestur og H hefði setið fyrir framan sig og skyndilega orðið starsýnt á ákærða og sagst hafa verið að fá smáskilaboð frá honum. Í framhaldi hefðu þeir farið beint inn á skrifstofu ákærða og þar hefði sími hans verið heitur en engin skilaboð sjáanleg í símanum. Skilaboð, send 28. desember 2006, rétt eftir miðnætti: „ertu virkilega að trúa því ennþá, það var aldrei nein önnur, ég átti nú alltaf erfitt með að trúa að þú segðir satt hvað varðar mig, að ég hafi haft hugmynd að ég ætti sjensa út um allan bæ og þú skjöldurinn, hvenær í Byrginu átti ég að perrast með stelpum, frábið mér þetta enda segi ég 20 sinnum á dag, guð fyrirgefi því þau vita ekki hvað þau gera. En ég átti einhvern veginn þá einu Ósk að þú kæmir mér til hjálpar en ósk þessi virkar ekki heldur bara að biðja og hann þrumar af stað.“ Ákærði kvaðst ekki hafa sent ofangreind skilaboð. Aðspurður um fund haldinn í Byrginu í nóvember 2006 með starfsmönnum Byrgisins kvað ákærði hafa komið í ljós að Bluetooth búnaður var í tölvu hans. Bæli hefði fundist í öðrum enda hússins eftir C, þar sem hún hefði lagt sig og stúlkuna sína og þóst vera farin þegar húsinu var læst. Kvaðst ákærði ekki geta fullyrt það en hann teldi að C hefði þá flutt gögn úr tölvunni hans, persónuleg gögn, gögn um sjúklinga, gögn um Visakortanúmer og password. Hún hefði getað flutt gögnin í gegnum Bluetooth-búnaðinn í tölvu sem hún hefði haft með sér. C hefði verið skjalafalsari þegar hún var í afbrotum og því kunnað til verka. C hafi verið búin að stimpla eitthvert sendinúmer inn í tölvu ákærða og í gegnum það hefði hún komist í gegn og sótt gögn. Ákærði neitaði því að hafa talað um á þessum fundi að einhver myndi fara inn í íbúð C og eyðileggja tölvugögn hjá henni. Ákærði kvaðst hafa látið hreinsa tölvuna sína eftir að hann uppgötvaði Bluetooth-búnaðinn og því hefði hann ekki fundist þegar lögreglan rannsakaði tölvuna hans. Þá hefði hann líka látið setja aðgangsorð í tölvuna svo aðrir kæmust ekki í hana. Fram að þeim tíma hefði aldrei verið leyniorð inn í tölvuna. Eftir ákærða var haft úr lögregluskýrslu 27. febrúar 2006 að hann hafi hvatt fundarmenn til að skipta um aðgangsorð í tölvum sínum og að ákærði myndi gera það sama. Ákærði kvaðst ekki hafa átt við sig þar sem þetta sé rangt haft eftir sér í lögregluskýrslu. Aðspurður af verjanda um gjafir til C eða annarra kvaðst ákærði alltaf hafa verið gefandi gjafir, peninga, síma, útvörp, borð og stóla. Ákærði kvaðst hins vegar ekki hafa gefið C bifreið. C hefði fengið bifreið að gjöf frá É, sem væri fyrrverandi vistmaður, sem C hefði síðan selt og keypt sér nýjan bíl. Ákærði kvaðst hafa gefið H margar gjafir, hann hefði verið hjá sér í tíu ár. Meðal annars hefði hann gefið honum tölvu og tölvuborð. Aðspurður um aðstöðuna fyrir ákærða í Byrginu kvaðst hann fyrst við komuna þangað hafa sett saman skrifstofu og herbergi þar sem hann hafði aðstöðu í herbergi 10. Það hefði bæði verið skrifstofa og viðtalsherbergi og eftir að hann fótbrotnaði hefði hann flutt sig í skála 1 og haft skrifstofuna þar ásamt því að sofa þar. Fyrsta mánuðinn eða fyrstu tvo mánuðina hefði B búið í skála við hliðina á honum, skála 2, en síðan hefði H flust þangað. Að skála ákærða hefði ákærði, H, Á dóttir ákærða og C haft lykla. C vegna þess að hún var í vinnu fyrir ákærða og vinnuaðstaðan var í skálanum og þurfti að komast inn ef ákærði var ekki á staðnum. Ákærði var spurður um skjöl sem bera nafnið „fallþróun“ og varða B og K og fundust í tölvu C, en höfundur var sagður Gummijons eða Gummi. Kvað hann C hafa stolið þeim skjölum úr tölvu sinni með flakkara. Þá gæti C hafa breytt höfundarheitinu á skjölunum. Aðspurður um það hvort ákærði hafi sagt C frá því í trúnaði að hann hefði verið misnotaður í æsku kvaðst ákærði hafa á nokkurra mánaða fresti verið með framsögu í Byrginu þar sem hann hefði þurft að segja frá sér til að auka traust fólks og til að fólk vissi hver hann væri, hvað hann gerði og hvað hann hefði gert. Hann hefði aldrei sagt neinum frá þessu í trúnaði, hann kvaðst hafa hlustað á fólk og bent því á lestrarefni en aldrei talað um sín einkamál. Teikningar af geymslu í kjallara að Háholti 11, Hafnarfirði, voru bornar undir ákærða. Ákærði kvað teikningarnar vera réttar að því leyti að gat hefði verið á geymslunni og þar fyrir innan hefði verið annað herbergi. Ákærði kvaðst hafa fyllt innra hólfið af drasli, þegar hann flutti frá Rockville, ásamt fremri geymslunni. C, M og G, hefðu síðan komið og hjálpar sér að losa geymsluna. Það sem teiknað væri inn á myndina sem búr hefði verið gamalt rúm sem sett hefði verið upp á gafl og upp í loft, rúm með rimlum á. Þá kvað ákærði skáp sem hafði verið settur fyrir gatið á milli geymslanna ævinlega hafa verið fullan af dóti, skautum, skíðaskóm og öðru þar sem kuldi barst úr innra hólfinu og til að loka þetta Rockville-drasl af þá hafði ákærði skápinn fyrir. Ákærði neitaði því aðspurður að hafa haft samband við vitnið P í því sambandi að hann hefði samfarir við C á heimili hennar að X Vitnið Í, kt. [...], [...], Reykjavík, móðir C, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 24. febrúar 2007. Vitnið kvað C hafa farið í Byrgið í aprílmánuði 2004 en á þeim tíma hefði C verið í mikilli neyslu fíkniefna og mjög langt leidd í harðri neyslu. Vitnið kvað að á þessum tíma hafi verið mikil samskipti milli hennar og C sem hafi falist í því að hún hafi fylgst mjög mikið með C þar sem hún hafi óttast að missa hana. Vitnið kvaðst hafa fylgst með C frá upphafi er hún byrjaði í meðferð í Byrginu og kvað C hafi gengið mjög vel að ná tökum á lífi sínu. Á sumarhátíð Byrgisins um sumarið 2004 hefði vitnið séð hversu vel C hafi litið út og að henni liði greinilega vel í meðferðinni. Eftir sumarhátíðina hefðu ákveðnar breytingar orðið á C sem fólust í því að hún fór að klæðast dýrum fatnaði, dýrum gallabuxum, kjólum og yfirhöfnum. Einnig hafi borið á því að C hefði borið skartgripi. C hafi verið nokkurs konar „skoppari“ þegar hún fór í Byrgið, rytjulega klædd og nánast ekkert hugsað um útlit sitt, þannig að breytingin á klæðaburði C hafi vakið athygli margra er þekktu til hennar. Á þessum tíma hefði C ekki haft fjárhagslega burði til þess að kaupa sér dýran fatnað og því hefði það sætt undrun. Aðspurð um fatakaupin hefði C fyrst sagt fatnaðinn vera gjöf en síðan ekki viljað segja meira um gefandann. Þá hefði ákærði útvegað C bifreið til afnota og í raun teldi vitnið að ákærði hafi fjármagnað kaup bifreiðarinnar en bifreiðin hafi verið skráð á nafn fyrrverandi tengdasonar ákærða, U. Á árinu 2005 hefði C flutt úr Byrginu að X Reykjavík, en eftir sumarhátíðina 2004 hefði C sagt vitninu að hún færi að vinna við þýðingar fyrir ákærða og hann hafi einnig talað um að hún myndi sjá um bókhald og vinna einhver skrifstofustörf. Þegar C var flutt í X hefði C fengið tölvu frá ákærða til að vinna þýðingarnar fyrir hann. Þegar C var flutt í X hefði íbúð hennar fyllst af húsgögnum og heimilistækjum, s.s. örbylgjuofni, ísskáp, hjónarúmi, hillum, skápum og sófasetti. Vitnið kvað C hafa sagt sér í hvert sinn sem hlutur kom í íbúðina að hann kæmi frá ákærða. Þá hefði C, þrátt fyrir að vera flutt til Reykjavíkur, verið í lofgjörðinni í Byrginu og sungið á samkomunum, og hún hafi því þurft að fara oft í Byrgið vegna samkomanna. Einnig hefði C gist heilu helgarnar í Byrginu. Vitnið kvaðst þá oft hafa haft dóttur C hjá sér en C hefði einnig tekið hana stundum með sér í Byrgið. Vitnið kvaðst vita það fyrir víst að eftir að C var flutt í X hefði ákærði margsinnis verið hjá C. Kvaðst vitnið hafa passað dóttur C alla jafna á fimmtudagskvöldum og hafi farið að gruna strax að X og ákærði væru í sambandi. Kvaðst vitnið hafa gengið á C hvort hún og ákærði væru í sambandi og í fyrstu hefði C neitað allri samvist við ákærða en síðar hafi hún viðurkennt það fyrir henni og fjölskyldu að hún ætti í kynferðissambandi við ákærða. Það hafi einnig verið þannig að dóttir C, AA, hafi farið að tala um að hún ætti tvo pabba og þegar stúlkan hafi verið spurð hver hinn pabbinn væri hafi hún svarað Guðmundur. Í kvað það oft hafa komið fyrir að þegar hún hafi verið að passa AA á heimili sínu þá hafi C og ákærði komið með stúlkuna í pössun. Þá hafi það margsinnis komið fyrir að þegar hún og eiginmaður hennar, BB, hafi ætlað að heimsækja C í X hefði jeppabifreið ákærða verið fyrir utan og þegar þau hafi knúið dyra hafi C komið niður og sagt að hún gæti ekki tekið á móti þeim þar sem hún væri með gesti eða upptekin. Þá hefði C, annaðhvort í september eða október 2005, farið í silicon-brjóstastækkun í Domus Medica hjá Jens Kjartanssyni lýtalækni. Eftir aðgerðina hefði vitnið og BB náð í C í Domus og þegar þau þrjú hafi verið komin út í bíl fyrir utan Domus Medica hefðu þau séð hvar ákærði hafi gengið inn í Domus en fyrir aðgerðina hefði C tjáð henni að ákærði myndi greiða fyrir hana. Vitnið kvað C hafa sagt sér í júní 2006 að hún og ákærði myndu gifta sig sumarið 2007 og hún hafi staðið í þeirri trú að ákærði væri að byggja sumarhúsið í Grímsnesi fyrir þau tvö. Aðspurð hvaða afleiðingar það hafi haft fyrir C að þetta mál kom upp kvað vitnið að staða C í dag væri mjög slæm. C hafi fallið í neyslu fíkniefna í desember sl. þar sem hún hafi misst fótanna í tilverunni, líkamlega sé C mjög illa haldin, hún sé skinn og bein og vilji hennar til að lifa eðlilegu lífi sé nánast enginn. Í kom fyrir dóminn og sagði frá á sama hátt og fyrir lögreglu. Kvað hún afleiðingar þess að C opnaði umræðuna um ákærða vera miklar fyrir hana. Hún væri mjög brotin og fyndist hún niðurlægð. Hún hafi grátið mikið fyrst eftir að hún fór í meðferð eftir Kompásþáttinn en þá hefði hún farið á geðdeild, áfengis- og fíkniefnadeildina. Hún hafi ekki viljað tala um málið og finnist hún ævinlega verða merkt þessu máli. Ekkert sé vitað um framtíð hennar nú en hún sé að hefja afplánun. Aðspurð um þá muni sem ákærði lét C hafa eftir að hún flutti að X kvað vitnið það hafa verið sófasett, sjónvarp, rúm, örbylgjuofn, potta, pönnur, brauðrist, allt keypt í Rúm­fata­lag­ernum af ákærða. P, kt. [...], gaf skýrslu fyrir lögreglu þann 20. desember 2007. Kvaðst hann hafa farið heim til ákærða í Háholt 11, Hafnarfirði, í þrjú skipti og verið með C og ákærða heima hjá C í eitt skipti. Hefði C hringt í sig um nótt og sagt honum að ákærði og J væru að skilja og ákærði ætlaði að giftast C. Síðan hefði ákærði hringt og beðið hann um að hlusta ekki á C, hún væri orðin eitthvað skrýtin. Varðandi skiptið með C kvað P það hafa verið svipað og fyrra atvik nema honum hefði ekki verið borgað fyrir það. Ákærði hefði hringt í sig og spurt hvort hann vildi taka þátt í leik. Ákærði hefði gefið honum upp heimilisfang og beðið sig um að hringja þegar hann væri kominn á staðinn, sem og hann gerði. Þá hefðu ákærði og C verið þar fyrir og allt verið tilbúið. Hann hefði verið bundinn og „svipaður“ eða sleginn með svipu og haft samfarir við C á heimili hennar í X. Að því loknu hefði hann farið heim. P kvaðst ekki muna hvenær þetta hefði gerst þar sem langt væri um liðið. P kom fyrir dóminn og kvaðst ekki muna aðdragandann vel en kvaðst muna að hann hefði rætt við ákærða í síma og hann látið sig vita hvað P ætti að gera. P kvaðst hafa farið heim til C og þar hafi farið fram svona leikur. C hefði bundið sig og svo hafi þetta verið hálfgerð goggunarröð. Ákærði hafi verið efstur og hann hafi verið með C og svo hefði hann verið lægstur þannig að C hefði bundið sig og „svipað“ hann. Kvaðst hann hafa séð ákærða „svipa“ C en hann mundi ekki sérstaklega eftir öðrum tækjum. Aðspurður um kynlíf í umrætt sinn kvað P bæði sig og ákærða hafa sofið hjá C. P kvaðst ekki muna hvenær þetta hafi verið en hann hefði verið hættur með D sem var um haustið 2005. Þetta hafi verið eftir það en áður en umræðan um Byrgið var komin í loftið. P kvaðst hafa farið heim til C eftir þetta en þá farið einn. C hefði hringt í sig og tilkynnt sér að ákærði ætlaði að skilja við J og giftast henni á næstu sumarhátíð í Byrginu. Sér hefði fundist þetta mjög skrýtið svo það hefði endað með því að hann hefði slitið símtalinu. Í framhaldi hefði hann fengið skilaboð frá ákærða um að C væri orðin eitthvað biluð og væri að reyna að fylla sig af einhverri lygi. P kvaðst hafa trúað ákærða þar sem honum þótti frásögn C mjög ólíkleg. C hefði síðan hringt aftur í sig og það hefði endað með því að hann hefði farið heim til hennar. G kt. [...], [...], Akureyri, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 26. febrúar 2007 og kvaðst hafa komið í Byrgið 12. júlí 2004 og byrjað að vinna í eldhúsinu auk þess sem hann hefði séð um lofgjörðina í Byrginu og séð um tónlistarflutninginn þar. Þegar hann kom í Byrgið hefðu C, B og D verið þar í meðferð. Kvaðst hann strax hafa tekið eftir samskiptum B og ákærða en B hefði verið öllum stundum með ákærða. Hún hefði farið inn á skrifstofuna til ákærða um leið og hún vaknaði á morgnana og verið þar tímum saman og hún hefði farið í burtu með ákærða í bifreið hans. Sem dæmi hefðu vistmenn átt að vera komnir í rúm klukkan hálftólf en B hefði verið inni á skrifstofu hjá ákærða fram eftir nóttu. Í desember eða janúar hefðu orðið ákveðnar breytingar sem hann hefði séð á C. Kvaðst G hafa séð þá að C var mjög mikið í meðferðarviðtölum hjá ákærða og á sama tíma hefði dregið mjög úr veru B með ákærða. Kvaðst G hafa upplifað þetta þannig að mikil barátta hafi orðið á milli C og B sem fólst í því að þær reyndu að verða á undan hvor annarri inn á skrifstofu til ákærða. Einnig hefðu orðið miklar breytingar á útliti C í klæðaburði, sérstaklega með tilliti til þess að C hafði verið skoppari og ekki hugsað mikið um útlitið. Í nóvember eða desember hefði C farið að klæðast dýrum fatnaði og útlit hennar breyst mikið. Þetta hefði vakið athygli vistmanna því C hefði ekki átt fyrir sígarettum á þessum tíma, hvað þá dýrum fatnaði. Þegar leið á veturinn 2005 hefði B einangrast mjög frá ákærða og hún síðan flutt á Selfoss. Á sama tíma hefði C nánast komið í stað B hjá ákærða. C hefði á þeim tíma hagað sér eins og hún væri eiginkona ákærða, verið með lykla að öllu og stjórnað. Þá hefði D einnig reynt að ná athygli ákærða. D hefði gengið inn og út úr Byrginu þrátt fyrir að hún væri staðin að neyslu en ákærði þrátt fyrir það leyft henni að vera áfram í Byrginu, þvert ofan í reglur og ákvarðanir vaktmanna. Ákærði hefði reyndar breytt ákvörðunum vaktmanna um brottvísanir með þeim afleiðingum að reglur Byrgisins urðu ómarktækar og gerði starfsumhverfi vaktmanna mjög erfitt þar sem ákærði breytti ákvörðunum eftir eigin hentugleika hverju sinni. G kvað stjórn meðferðarheimilisins hafa í raun farið úr böndunum smátt og smátt og verið algert stjórnleysi á síðasta ári. Það hefði sýnt sig að ákærði sinnti meðferðarstarfinu ekki sem skyldi, mikil óreiða varð á prógrammi meðferðarheimilisins og F hafi að sama skapi sinnt illa því hlutverki sem hann sá um og sneri að fjármálum Byrgisins. Þá kvað G að fundur hefði verið haldinn að beiðni ákærða í byrjun desember 2006 þar sem ákærði hefði rætt að það þyrfti að nálgast tölvu C og honum hafi skilist á ákærða að hann vildi nálgast gögn sem hann teldi að tengdust honum og C en það hafi verið eftir Kompásþáttinn. Þá kvað G að nokkrum dögum eftir að kæra C kom fram hefði ákærði beðið I að fjarlægja ýmis gögn og „formata“ tölvu ákærða upp á nýtt auk þess að eyða tölvupósti. G kvaðst hafa verið vitni að þessari beiðni ákærða svo og að I hefði orðið við beiðni hans. G kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið í Byrgið 12. júlí 2004. Hefði hann séð um eldhúsið, birgðir, verið í lofgjörðinni og á vaktinni. Kvaðst hann hafa komið upphaflega til að afplána dóm en síðan ílengst. Kvaðst hann hafa verið í daglegum samskiptum við ákærða út af starfi sínu en ákærði hefði verið forstöðumaður og sett allar reglur og skipulagt dagskrá Byrgisins sem starfsmenn unnu svo eftir. F hefði verið helsti aðstoðarmaður ákærða. Aðspurður um samskipti C og ákærða, kvað G engin sérstök samskipti hafa verið fyrst þegar hann kom í Byrgið, hún hafi bara verið í meðferð eins og aðrir. G kvaðst hafa farið að spá í samskipti þeirra um áramótin 2004/2005 en þá hefði C nánast verið búin að hertaka tíma ákærða. C hefði verið í lofgjörðinni auk þess að hafa séð um einhverjar þýðingar fyrir ákærða sem hann vissi ekki meira um. Lofgjörðin hafi verið annað nafn á hljómsveit sem spilaði á samkomum. G kvað C hafa komið mikið í Byrgið eftir að hún fór þaðan þar sem hún þurfti að vera á samkomum en C hefði komið einu sinni í viku vegna þeirra. Hún hafi þó verið þarna inn og út alla daga. G kvaðst einnig hafa tekið eftir því að B hafi verið mikið með ákærða. Þá hefðu þær báðar farið mikið með honum í bílnum en umtalað hefði verið að þetta væri ekki hollt fyrir meðferðina. G kvaðst þó hafa fengið þær skýringar að þetta væri hluti af meðferðinni. Varðandi reglur hússins sem samdar höfðu verið af ákærða þá hefðu þær verið margbrotnar og hefði ákærði gert það. D hefði til dæmis fengið að vera í Byrginu þó svo að vaktmenn hafi veri búnir að vísa henni frá. Hún hefði bæði verið í neyslu auk þess að mæta ekki í dagskrá. G kvað að eftir sumarhátíðina 2005 hafi allt farið að verða losaralegra og lítil stjórn verið á Byrginu, samkomur hafi dottið niður þar sem ákærði, sem var prédikarinn, mætti ekki sjálfur á þær. Jens Kjartansson lýtalæknir gaf símaskýrslu fyrir dóminum og kvaðst hafa framkvæmt brjóstaaðgerð á C í september 2005. Staðfesti Jens að það hefði verið ákærði sem kom á stofu hans og greiddi fyrir aðgerðina en greitt hefði verið með debetkorti að hluta og með raðgreiðslum en ákærði hefði komið og gengið frá greiðslum sama dag og aðgerðin fór fram. Jens kvaðst ekki geta fullyrt hvort ákærði kom og gerði upp áður en aðgerðin var framkvæmd eða eftir aðgerðina en venja væri að greiðsla færi fram sama dag og aðgerðin er gerð. CC, kt. [...], fyrrverandi starfsmaður verslunarinnar Adams og Evu, kom fyrir dóminn. Kvað hún verslunina selja undirföt og hjálpartæki ástarlífsins. Kvaðst hún muna að ákærði hafi komið í verslunina og átt viðskipti þar. Kvaðst CC ekki muna nákvæmlega kvað ákærði hefði keypt og ekki vitað hver viðskiptavinurinn var fyrr en hún hefði séð nafn Byrgisins á greiðslukorti sem hann greiddi með. Þá kvað hún viðskipti ákærða hafa verið nokkuð mikil miðað við aðra viðskiptamenn en hún gæti ekkert sagt til um fjárhæðir. Aðspurð kvaðst CC kannast við þann fatnað sem C hafi verið í á myndbandi sem sýnt hafi verið í sjónvarpinu en aðrar verslanir seldu einnig þannig fatnað. Aðspurð kvaðst CC ekki muna eftir því að C hafi komið í verslunina og ekki heldur hvaða vörur ákærði hefði keypt. DD, kt. [...], [...], Reykjavík, ljósmyndari, kom fyrir dóminn. Ljósmynd, skjal 46,2 í gögnum lögreglu, af ákærða og C var borin undir DD og hann spurður hvort líkur væru á að myndin væri fölsuð eða „photoshopuð“ en ákærði hefur haldið því fram að myndin af honum sjálfum hafi verið skeytt inn á aðra mynd þar sem C sést fáklædd í hliðardyrum bifreiðar ákærða. Kvaðst DD ekki geta útilokað að myndin væri samsett en taldi það mjög ólíklegt. Ástæðu þess taldi hann vera þá að útlínur mannsins á myndinni væru þá mjög vel gerðar. Áferðin á myndinni sé mjög svipuð og lýsingin sé mjög svipuð. Bæði vegna þess hversu dreifður og mildur ljósgjafinn sé, skýjaþekja sé frekar en beint sólarljós og líka bendi liturinn á ljósgjafanum til þess. Kvað hann að ef myndin væri skeytt saman þá væri það mjög vel gert og væri ekki á færi allra. Til þess að skeyta tvær myndir í eina eins og þessi mynd væri þá þyrfti færa manneskju því útlínur mannsins væru mjög fínar, t.d. hár hans auk þess að sú manneskja þyrfti að kunna skil á mismunandi ljósi og lýsingu. DD kvað fókus myndarinnar fara eftir gerð vélarinnar sem myndin væri tekin á og með lítið ljósop væri dýpri fókus. Því þyrfti ekkert athugavert að vera við fókus myndarinnar. EE, kt. [...], nemi í Webmaster og með professional-gráðu í notkun á Photoshop o.fl., kom fyrir dóminn. Kvað hann Webmaster vera grafíska hönnun. Ofangreind ljósmynd var borin undir EE og hann inntur eftir því hvort myndin væri mögulega samsett úr tveimur myndum. Kvað hann svo geta verið. Taldi hann birtuskilyrðin, vinkil á búki ákærða og fókusinn í myndinni styðja þá skoðun sína. Kvað hann engan vanda vera fólginn í því að setja saman tvær myndir með góðu forriti og af manni sem kynni eitthvað fyrir sér í því. Auðvelt sé að breyta birtuskilyrðum. Aðspurður kvaðst EE ekki þekkja til ljósmyndunar almennt. X. Ákæruliður IV. Brot gegn D. Skýrslur ákærða og vitna fyrir lögreglu og dómi. Ákærða er gert að sök að hafa, á tímabilinu frá sumri 2004 til febrúarmánaðar 2005, þegar D, þá 17 ára gömul, var vistmaður í Byrginu og sótti þar meðferð vegna vímuefnamisnotkunar, og eftir að hún flutti úr Byrginu í febrúar 2005 og fram á árið 2006, en á þeim tíma sótti D kristilegar samkomur og meðferð, þar á meðal meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu, í allt að tíu skipti, haft við hana samræði og önnur kynferðismök í Byrginu, á Hótel Ingólfi í Ölfusi, á heimili ákærða að Háholti 11, Hafnarfirði, og í sumarbústað á Laugarvatni. D lagði fram kæru á hendur ákærða hjá lögreglu þann 25. janúar 2007. D skýrir svo frá að hún hafi fyrst farið í Byrgið í september 2003 á ábyrgð og forsendum barnaverndaryfirvalda í Reykjavík og með samþykki móður hennar, þá 16 ára gömul. Hún hefði verið í talsverðri neyslu á fíkniefnum áður en hún fór í Byrgið. Í Byrginu hefði hún tekið þátt í lofgjörðinni, sótt samkomur, setið fyrirlestra og tekið þátt í því prógrammi er hafi verið boðið upp á, s.s. hestaferðum. Í febrúar 2004 hefði hún byrjað að sækja meðferðarviðtöl hjá ákærða. Til að byrja með hafi viðtölin verið sem ráðgjöf ákærða í þeim tilgangi að ná bata við neyslu hennar á fíkniefnum. Í þessum meðferðarviðtölum hefði hún trúað ákærða fyrir persónulegum málum sínum og það leið mislangur tími á milli viðtala. Hvert viðtal hafi tekið um það bil eina klukkustund. D kvað að í þessum viðtölum hefði ákærði farið að segja henni frá ýmsum hlutum er hentu hann í lífinu og trúað henni fyrir atvikum í lífi sínu. D kvaðst hafa greint ákærða frá því að hún hefði kynnst BDSM-kynlífi áður en hún kom í Byrgið og þau rætt um BDSM-kynlíf um talsverðan tíma. Ákærði hefði greint henni frá áhuga hans á BDSM-kynlífi og þau deilt reynslu sinni. Þá hefði ákærði látið D hafa upplýsingabækling af netinu um BDSM og hann hafi einnig sýnt henni og sagt henni frá heimasíðu á netinu um BDSM sem væri www.hogtied.com. Ákærði hefði einnig látið hana hafa spurningalista á íslensku sem hún gæti notað á hennar „subba“. Þá hefi ákærði látið hana hafa skrifaðan geisladisk sem hafi innihaldið upplýsingar um BDSM-kynlíf, s.s. samning fyrir sub, spurningalista, upplýsingar um BDSM-light og reglur um BDSM-kynlíf. D kvaðst ekki hafa áttað sig á því á þessum tíma að það væri rangt hjá ákærða að ræða við hana um BDSM-kynlíf hans. Síðan, eftir nokkra mánuði, hefði ákærði boðist til að þjálfa hana upp í að vera Master í BDSM og hefði hún samþykkt það. Þjálfunin hefði byrjað sumarið 2004 og farið fram á vinnustað hennar, YY í [...], en hún hafi búið þar, heima hjá ákærða í Byrginu, í sumarbústöðum, einu sinni með fjölskyldu ákærða í kjallara á heimili Guðmundar í Hafnarfirði. D kvað þjálfunina hafa fyrst í stað farið í að búa til svipur og læra að „hnýta fólk“ og kynna sér aðferðir. Síðan hefði þjálfunin verið á þá vegu að verkleg þjálfun hafi tekið við sem hafi byrjað haustið 2004 fram til september 2005. Varðandi fjölda skipta í verklegu þjálfuninni kvað D að verklegir tímar hafi verið nokkrum sinnum og meðal annars oftar en einu sinni í íbúð ákærða í Hafnarfirði. Þrátt fyrir að D hafi flutt af Byrginu hefði hún haldið áfram að sækja meðferðina í Byrginu. Hún hefði sótt lofgjörðir og aðrar samkomur, haldið áfram meðferðarviðtölum hjá ákærða og byrjað eftirmeðferð sem ákærði hefði stýrt. D kvaðst hafa fram til september ástundað BDSM-kynlíf með ákærða og hefði eiginkona ákærða, J, tekið þátt í kynlífsathöfnum hennar og ákærða frá byrjun en hún hefði verið „subinn“ hans. Ákærði hefði sagt henni frá því að J væri hrifin af D í upphafi og að J hefði tekið þátt í þessum kynlífsathöfnum, m.a. í kjallarherbegi í íbúð ákærða og J í Hafnarfirði. Þar hefði ákærði verið búinn að útbúa eitt kjallaraherbergi sérstaklega til BDSM-kynlífsathafna. Einnig kvaðst D hafa í eitt sinn farið með fjölskyldu ákærða í sumarbústað, haustið 2004, og þegar börnin hafi verið sofnuð hefðu þau þrjú ástundað BDSM-kynlíf og þá hafi D verið í verklegri þjálfun sem master. Þessa helgi í sumarbústaðnum hefði það gerst í fyrsta sinn að J tók þátt í BDSM-kynlífi hennar með ákærða. Aðspurð hvort J, eiginkona ákærða, hafi verið starfsmaður í Byrginu þann tíma sem hún hafi verið þar sagði D að J hafi séð um bænahópa en J hafi haft í nógu að snúast við uppeldi barna sinna. D segir að ákærði hafi þjálfað hana upp í að vera master, en ákærði hafi sjálfur verið master og haft viðurnefnið Iron Master. D kvaðst hafa orðið með tímanum mjög háð ákærða, bæði andlega og fjárhagslega. Hún sagði ákærða hafa greitt helming af bílprófi hennar. Ákærði hefði keypt bifreið, Renault Laguna, að upphæð kr. 1.000.000 króna, fyrir hana en bifreiðin hefði verið skráð á móður hennar og ákærði lofað að greiða af bifreiðinni og yfirtaka bílalánið en hann hefði svikið það með þeim afleiðingum að móðir hennar hafi setið uppi með eftirstöðvarnar. D kvaðst því nú skulda móður sinni um 300.000 krónur sem móðir hennar væri búin að greiða af bifreiðinni. D kvað fyrstu mánuði hennar í Byrginu hafa gert henni mjög gott, og reyndar allan þann tíma sem hún hafi verið þar, ef litið væri á hve dugleg hún hefði verið að taka þátt í því kristilega starfi sem boðið hafi verið upp á í Byrginu. Hins vegar hafi henni verið farið að líða mjög illa yfir því hversu mikið hún var orðin háð ákærða, sérstaklega þar sem ákærði hefði svikið og ekki staðið við orð sín og verk. Þar á hún við sem dæmi að hún hafi upplifað föðurtilfinningar frá ákærða en hann hafi stöðugt brugðist henni og þar í ofanálag hefði hann notfært sér veikleika hennar í lífinu sem ráðgjafi hennar. Ákærði hefði einnig sagt henni að hann myndi styðja hana í því að standa á eigin fótum, hann hefði látið hana fá verkefni sem hún bar ábyrgð á en hann hefði ekki staðið við loforð sín. D segir að þegar á leið í meðferðarviðtölum ákærða hefðu þessi persónulegu viðtöl farið að snúast um allt annað en vanda hennar og úrlausn hans. Þessi viðtöl hefðu þróast út í að þau hafi meira og minna rætt um BDSM-kynlíf og hún hafi upplifað ákærða sem sinn besta vin þar sem hún hefði treyst honum fyrir öllu. D kvað ástæðuna fyrir því að það slitnaði upp úr öllum samskiptum við ákærða ekki ljósa. Hún segir að þar sem hún hafi verið flutt úr Byrginu en sótt lofgjörðir hefði ákærði hætt að svara símtölum hennar, hún hafi ekki fundið hann og ákærði hefði ekki svarað e-mailum hennar til hans. Enn fremur hefði ákærði neitað henni um áframhaldandi viðtöl og lokað á öll samskipti. Það hefði haft þær afleiðingar að hún missti fótanna í tilverunni og byrjaði í neyslu fíkniefna að nýju þar sem hún hafi verið brotin stúlka. Hún kvaðst eiga í talsverðum erfiðleikum í dag og hún sé nánast á götunni og fasta búsetu hafi hún ekki. D kvað að þegar hún hefði farið í Byrgið í upphafi þá hefði hún bundið vonir við að hún gæti öðlast annað og betra líf með því að notfæra sér þá þjónustu sem boðið var upp á í Byrginu. Sá tími sem hún hafi verið í Byrginu hafi verið hennar besti tími í lífinu þar sem henni hafi farið að ganga mjög vel. Miðað við þá atburðarás og atvik er hentu hana, sem hún hefur lýst hér að framan, þá er hún þess fullviss að kynni hennar af ákærða og veran með honum hafi orðið þess valdandi að hún missti fótanna með þeim afleiðingum að hún fór í ræsið að nýju, í neyslu og afbrot. D gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 28. mars 2007 og kvað að þegar hún var í Byrginu þá hefði vistmönnum verið gefinn kostur á vinnuaðlögun í meðferðarprógrammi eftir ákveðin tíma og hún hefði í vinnuaðlögun sinni verið látin vinna í þvottahúsi, sem vaktmaður og einnig sem ritari. Þá kvaðst D hafa verið í fleiri meðferðarviðtölum hjá ákærða en níu eins og ákærði haldi fram í lögregluskýrslu. D kvað ákærða hafa sýnt henni nokkurs konar viðurkenningarskjal þess efnis að hann væri og hefði viðurnefnið Iron Master. Skýrsla var tekin af D hjá lögreglu þann 14. desember 2007. D kvaðst hafa búið með P, fyrrverandi unnusta sínum, í [...] í Ölfusi í um hálft ár eða níu mánuði árið 2006 og þá unnið á [...]. Aðspurð kvað D P hafa gist hjá henni þegar hún var í Byrginu og hefði ákærði lagt blessun sína yfir það. Kvaðst D hafa verið búin að vera í Byrginu í um eitt og hálft ár þegar P kom þangað. Kvaðst hún hafa verið búin að vera í verklegri þjálfun í um eitt og hálft ár áður en P kom. D kvað ákærða og konu hans J hafa gist eina helgi í [...] þegar hún var að vinna þar. Hefði þá farið fram verkleg þjálfun D kvað þau hafa komið eftir miðnætti og þau hafi gert svona „venjulegt dæmi“, þau hafi talað saman, J hafi drukkið sitt rauðvín eins og venjulega. J og ákærði hefðu verið í aðalhlutverki. Ákærði hefði sýnt stólaleik sem hann sagðist nota á sýningum og hún og P hefðu verið samhliða. Í fyrstu hefðu þau verið fjögur saman og þá hafi J og P verið bundin saman og bundið fyrir augu þeirra. D og ákærði hefðu slegið þau með svipu og notað tæki á þau. Síðan hefðu þau verið bundin í sitt hvoru lagi, P hafi verið bundinn upp við hurðina með andlitið í hurðina og hann hefði verið „svipaður“. J hefði verið bundin í stól, gerð tilbúin og verið „svipuð“ og D hefði „dildóað“ hana. D hefði haldið áfram að „svipa“ P og leikurinn farið á fullt hjá þeim. J hefði viljað láta alls konar „dildóa“ í sig, láta „svipa“ sig og stólinn hefði verið færður til, hent á bakið, á hvolf og á hliðina og upp aftur. Hún og P hefðu orðið áhorfendur, D hefði bundið hann í rúmið, hann hefði ekki mátt hreyfa sig og átti að fylgjast með þar til þau kláruðu atriðið. Síðan hefði hún og ákærði farið að tala saman eftir leikinn og ganga frá. „Subarnir“ hefðu ekki mátt tala, bara horfa niður, ekki ná augnsambandi, þau áttu að stjana við þau og D sagði að hún og ákærði hefðu verið eins og kóngar þarna. Síðan hefðu þau farið. Kvað D þetta hafa staðið yfir nokkrar klukkustundir. D kvaðst ekki muna hvenær þetta gerðist en það hafi verið um vetur, hún hefði verið komin úr Byrginu og flutt í [...] en samt verið áfram í eftirmeðferð og mætt í prógramm í Byrginu. D kvaðst einnig hafa haft það hlutverk að vera „sub“ þegar hún var í þjálfun hjá ákærða. Kvaðst hún hafa farið, þegar hún var í Byrginu, í sumarbústaði með ákærða, J og börnum þeirra yfir eina helgi. D hefði átt að kynnast J vel yfir daginn en J hefði átt að hegða sér eins og „sub“ við D og átt að fá verðlaun um kvöldið. D sagði að þau hafi verið þrjár nætur í leik og í eitt skiptið hefði hún verið „sub“, til þess að prófa það. Það hefði verið þannig að borð var látið á bakið og D verið bundin við gaflana, við fætur á borðinu, og andlit hennar snúið í borðið. Ákærði hefði sett köngulóarreipi utan um hana, með ákveðnu hnútasystemi, og síðan hefði hún verið „svipuð“. J hefði verið bundin við gluggann, nakin, með andlitið út, í átt að öllum hinum bústöðunum. Ákærði hefði bundið D á grúfu, „svipað“ hana og notað tæki á hana, hjálpartæki, rafmagnstæki með einhverju kúptu ofan á. Þá kvað D að það væru 36 G-blettir á líkömum á konum. Ákærði hefði sett tækið á alla punktana og einnig sett dildó í kynfæri hennar og rafmagnsdót. Síðan hefði ákærði tekið J og D átti þá að haga sér eins og „sub“, ekkert augnsamband, undirgefin og hún hefði síðan leikið sér með J. Síðan hefði ákærði og J átt mök og eftir það hefði ákærði „svipað“ D sem henni hefði þótt óþægilegt. Það hefði verið vont og leiðinlegt og staðið yfir í nokkra klukkutíma. D sagði að eftir æfinguna hefði hún verið frosin og lítið langað í fleiri leiki. D kvað þau hafa farið í einn leik eftir þetta, kvöldið eftir. D kvaðst ekki geta tímasett þessa æfingu en þetta hefði verið önnur verklega æfingin og þá hefði hún verið búin að vera í mesta lagi níu mánuði í Byrginu. D kvaðst ekki hafa verið ginnkeypt fyrir þessu í byrjun en ákærði hefði platað hana út í þetta með því hugarfari að hann væri að hjálpa henni. Ákærði hefði sagt henni frá einhverri stelpu sem hafi verið þunglynd og ekkert annað hafi hjálpað henni. D sagði að hún hafi verið þunglynd og hún hefði haldið að þetta myndi hjálpa henni og því hefði hún samþykkt þetta. Kvað D ákærða hafa búið í Byrginu þegar þetta átti sér stað. Þetta skipti hafi líklega verið um haustið 2005, það hafi ekki alveg verið kominn vetur. Í seinna skiptið sem æfing var hjá þeim, eða kvöldið eftir, hefði J verið tekin fyrir. D kvað fyrstu verklegu æfinguna hafa verið á heimili ákærða að Háholti 11 í Hafnarfirði. Þá hefði hún farið heim til ákærða til að leita ráða hjá honum, allt hafi verið í rugli hjá henni og hana hafi vantað pening. Þá hefðu þau farið í leik og D átt að vera með J en hún hefði ekki nennt því þar sem hún hafi fengið ógeð af því að vera sub. J hefði verið lokuð inni í búri í kjallaranum í Hafnarfirði og síðan hefði J verið bundin á lyftingabekk og hnútar hafi verið bundnir á hana. Ákærði hefði „svipað J, gert hana tilbúna og notað tæki á hana og svo átti D að ríða henni. D kvaðst hafa notað um sex tegundir af dildóum á hana og svipur en D hefði ekki viljað sleikja hana, hana hafi ekki langað til þess. J hefði fengið fullnægingu og átti að þakka fyrir sig og fá verðlaun með því að sleikja D en hún hefði heldur ekki viljað það. J hefði síðan skriðið á hnjánum og síðan verið lokuð inni í búri. D kvað hana og ákærða hafa rætt saman, talað um hvað væri rétt og hvernig þessi æfing hefði farið fram. D kvaðst ekki hafa fengið nein ráð og engan pening en ákærði hefði séð fyrir henni fjárhagslega, andlega og húsnæðislega. D gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 29. júlí 2007 til að greina frá þeirri eftirmeðferð sem hún taldi sig vera í í Byrginu. Ákærði hefði rætt það við D að hún færi í eftirmeðferð og í ákveðin verkefni. Í hvert sinn sem D hefði loks náð í ákærða eða þegar þau hittust þá hefði allur tíminn farið í að tala um peninga, sem ákærði skuldaði fyrir bílinn, og BDSM. Það hefði farið tími í að finna tíma til að hittast og stunda BDSM auk þess að D hefði verið á kafi í skuldum og ekki fótað sig í lífinu. Hún hefði verið farin að missa áhugann á BDSM og ekkert hefði orðið úr eftirmeðferð fyrir hana. D kvað verklegu þjálfunina hafa verið skipulagðir fundir, á hótelum eða í sumarbústöðum um nætur og þau hefðu farið í BDSM-leiki og farið í allt sem þau voru búin að ræða um í sambandi við BDSM. Þau hefðu notað J sem „subinn“ hennar. Áður en verklega þjálfunin hófst, hafi þau verið búin að fara yfir þætti sem sneru að henni. Þessi þjálfun hefði farið fram á hótelinu í [...] þar sem D vann, heima hjá ákærða í kjallaranum og í sumarbústöðum. Góð aðstaða hafi verið í hótelinu þar sem D vann en ákærði hefði oft svikist um að koma þangað. Verkleg þjálfun hefði ef til vill verið í tíu skipti en það hafi oft verið mikið að gera hjá ákærða og hann því oft forfallast. D kvað ákærða hafa þjálfað sig í að vera „Masta“ en hún og ákærði hefðu ekki haft kynlíf saman heldur hefði þetta verið bundið við verklega þjálfun og allt verið faglegt. D kom fyrir dóm og kvaðst fyrst hafa komið í Byrgið í september 2003 með heimild barnaverndaryfirvalda þar sem hún var eingöngu 16 ára. Fyrstu þrír mánuðirnir hefðu gengið misvel og hún ekki verið tilbúin að snúa sér að trúnni en um jólin hefði verið farið að ganga nokkuð vel. Kvaðst hún hafa farið að sækjast eftir því að komast í meðferðarviðtöl og fengið fyrsta persónulega viðtalið hjá ákærða í febrúar 2004. Viðtölin hefðu verið óhefðbundin að því leyti að vandamál hennar hefðu átt að leysast í gegnum trúna og hefðu þau einblínt á vandamál hennar úr æsku. Ákærði hefði sagt henni að hann vildi koma fram sem faðir, besti vinur eða bróðir og hún ætti að treysta honum. Það hefði hún gert og trúað öllu sem ákærði lagði upp með enda hefði hann verið andlegur leiðtogi. Kvaðst D hafa reynt að komast í eins mörg viðtöl og kostur var en mjög mikið hefði verið að gera hjá ákærða þar sem hann var eini ráðgjafinn. Yfir sumartímann hefði henni farið að ganga betur í lífinu og viljað fara að lifa því. Hún hefði því farið að taka meiri þátt í starfinu og gerst starfsmaður á svæðinu eftir að hún hafði verið í meðferð í sex mánuði. Þá hefðu viðtöl hennar og ákærða farið að vera mikið fyrir utan ráðgjafaviðtölin þar sem ákærði hefði viljað vera vinur hennar og inni í hennar lífi. Þá hefði umræðan einnig farið að snúast um kynlíf. D kvaðst hafa lent í slæmri kynferðislegri misnotkun áður en hún kom fyrst í Byrgið, sem hún hefði trúað ákærða fyrir, og því hefði kynlíf ekki verið ofarlega á baugi hjá henni. Hún og ákærði hefðu hist á kvöldin og í bíltúrum og á milli viðtalstíma hjá honum. Umræður um kynlíf hefðu snúist bæði um hennar kynlíf og hans kynlíf þar sem þau hefðu verið að byggja upp traust. D kvaðst hafa kynnst BDSM-kynlífi þegar hún var 13 og 14 ára og henni fundist það vont og ljótt en ákærði hefði talið henni trú um að það væri vilji Guðs, ákærði væri búinn að tala við Guð og Guð væri búinn að samþykkja þetta og þetta væri ekkert rangt, þetta væri bara ein aðferð til þess að fá kynferðislega útrás. Í lok sumarsins hefði ákærði sagt sér frá stúlku sem hafði verið í meðferð hjá ákærða, hún hefði verið mjög þunglynd og verið mjög lík D. D kvaðst sjálf hafa fengið þunglyndisköst en ákærði hefði sagt sér að BDSM-þjálfunin hefði læknað þá stúlku af þunglyndinu. Ákærði hefði sagt henni að ef hún vildi verða andlega heilbrigð yrði hún að prófa BDSM. Hún hefði því samþykkt það og í framhaldi hefði fagleg þjálfun hafist. Í þjálfuninni hefði falist að kynna sér aðferðir, búa til svipur, læra að „hnýta fólk“ og margt fleira og átti hún að útskrifast með diploma en ákærði hefði sýnt sér sitt diploma sem hann átti. Ákærði hefði sagt sér að í þessari grein væri keppt alveg eins og í öðrum íþróttagreinum og hann hefði útskrifast og væri þá að kenna fullt af fólki fyrir greiðslu. Aðspurð kvað D að nafn ákærða hefði staðið á diplomaskjalinu hans og Iron Master en skjalið hefði verið á ensku. D kvað verklega þjálfun hafa byrjað haustið 2004 og hefði í fyrstu verið í kjallaranum heima hjá ákærða í Hafnarfirði og í sumarbústað og J, kona ákærða, hefði alltaf verið með. Sumarbústaður þessi hefði verið á Laugarvatni en þar hefðu þau dvalið heila helgi. Aðspurð um það hvað fælist í verklegri þjálfu í BDSM kvað D þau í raun vera að gera allt sem þau hefðu verið búin að ræða um og allt sem þau höfðu kynnt sér. Þá notuðu þau líka aðferðir sem ákærði var búinn að kenna D og J hefði verið „sub“. D kvaðst hafa séð hvernig ákærði og J höguðu kynlífi sínu. Þá hefði D líka verið með J niðri í kjallara og D þá verið master hennar. Þegar þau voru í sumarbústaðnum hefði ákærði einnig gert æfingar á D. Í þeim æfingum hefðu þau verið að binda hvort annað og nota hjálpartæki sem voru sett bæði í endaþarm og leggöng. Börnin hefðu verið með í bústaðnum og þau byrjað æfingar eftir að börnin voru sofnuð. Þetta hafi verið haustið 2004. Vorið 2005 hefðu þau verið einu sinni með slíkar æfingar á vinnustað D en hún vann á hótelinu í [...]. Þar hefði ákærði verið, J og P, þáverandi kærasti D, og hún sjálf. Þar hefðu P og J verið notuð sem sub auk þess að ákærði og J hefðu verið með sýningaratriði, sem D og P hefðu horft á, og þau hefðu líka verið öll saman. D kvað þau oft hafa planað æfingartíma en þeir tímar fallið niður. Þá hefðu hún og ákærði talað saman og farið yfir hlutina. Á þeim tíma hefði D átt að vera byrjuð í eftirmeðferð en viðræður þeirra ákærða hefðu alltaf snúist um BDSM-kynlíf og þá hefði verið farið að halla undan fæti hjá henni. D kvaðst hafa flutt úr Byrginu í febrúar 2005 en sótt áfram samkomur þangað, lofgjörðir og fyrirlestra og þá hefði hún einnig átt að byrja í eftirmeðferð. Hún kvaðst hafa fengið verkefni og ákveðið plan sem hún átti að gera í eftirmeðferðinni og láta ákærða fá en ekkert hefði orðið úr því þar sem þau hefðu eingöngu rætt um BDSM og bifreið hennar þegar þau hittust. Verkefni þessi hefðu átt að vera ýmis tilfinningaleg vinna og um framtíðaráætlanir en hún hefði ekki kunnað að vinna úr því þar sem hún hefði aldrei verið edrú án þess að vera inni á meðferðarstofnun. Aðspurð um það hvort um fleiri skipti hafi verið að ræða kvað D hana og kærasta sinn oft hafa farið og hitt ákærða og J en D hefði verið farin að missa áhugann á þessu lífi, allt annað hefði verið að í lífi hennar sem hún hefði þurft hjálp við. Ákærði hefði í framhaldi hætt að svara síma hennar og öðrum skilaboðum og hún átt erfitt með að ná til ákærða, en hún hefði ítrekað reynt það til að ræða eftirmeðferðina. Aðspurð kvað D sig hafa komið tvisvar heim til ákærða í BDSM-þjálfun, í annað skiptið hefðu þau verið uppi í íbúðinni en í hitt skiptið í kjallaranum. Aðspurð kvað D slíka þjálfun hafa eingöngu farið fram fjórum sinnum, í [...], í sumarbústaðnum og heima hjá ákærða. Önnur tilvik hefðu í raun fallið niður, þau hefðu rætt um BDSM, sýnt hnúta og svipur en ekki gert meira. D minnti að síðasta skiptið hefði verið á hótelinu í [...] sumarið 2005. J hefði verið með í öll skiptin en P í eitt skipti. Aðspurð um það hvort hún hefði vitað um það hvort ákærði hefði verið í sambandi við einhverjar konur sem voru í meðferð, kvaðst D ekki hafa gert sér grein fyrir því og hún hefði á þessum tíma ekki talið neitt rangt við það sem ákærði var að gera, enda hefði hann talið henni trú um það. Eftir að mál þetta hafi komið upp, kvað D sér hafa liðið illa og fundist málið allt ógeðslegt. D kvaðst hafa bara verið 16 ára og ekki haft frumkvæðið að þessu kynlífi og í rauninni ekki skilið hvað hafi verið í gangi og því bara tekið þátt í því. Hún sjálf hafði aldrei verið í eðlilegu kynlífssambandi á neinn hátt og hélt að þetta væri allt eðlilegt. Í september 2005 voru samskipti hennar og ákærða engin orðin og hún farið í drykkju og komin aftur á götuna um jólin 2005. Aðspurð um bifreiðakaup kvað D ákærða hafa farið með sig í B&L í þeim tilgangi að kaupa ódýra bifreið. Málin æxluðust svo að móðir D hefði verið beðin að koma í umboðið og hún hefði skrifað undir öll gögn og bifreiðin verið skráð á hana. Ákærði hefði sagst ætla að taka lánið yfir og hann hefði greitt af því til að byrja með en hætt því svo. D kvaðst hafa reynt að borga af láninu en það síðan lent á móður hennar. D kvaðst hafa reynt að fá ákærða til að borga vanskil og hann hefði greitt eitthvað upp í þau en síðan hætt að greiða af bifreiðinni. D kvaðst sjálf eingöngu hafa greitt hálfa leigu til Byrgisins og ákærði hefði ekkert átt né þurft að greiða til móður hennar nema upp í skuldina á bifreiðinni. D kvaðst hafa verið á endurhæfingarörorku, þegar hún var í Byrginu, sem Tryggingastofnun greiddi beint inn á bankareikning hennar og hún síðan þurft að taka út peninga til að greiða fyrir leiguna í Byrginu, en hún hefði greitt 28.000 krónur á mánuði. D kvaðst hafa verið í vinnu í Byrginu, í þvottahúsinu, í eldhúsinu og á símanum, og þá fengið afslátt á leigunni. Dkvað ákærða hafa látið sig hafa geisladisk með spurningalista, reglum og upplýsingum um BDSM. D voru sýnd dómskjöl 17 og 18, sem eru spurningalistar og reglur, og kvað hún það vera sömu gögn og hún hefði fengið hjá ákærða. D kvaðst hafa fyllt spurningalistann út og afhent ákærða. Þá kvað D, aðspurð, ákærða hafa sagt sér frá kynlífsreynslu sinni frá því hann var unglingur þar sem konur hefðu misnotað hann. Kvaðst ákærði segja henni þá sögu til að vinna traust hennar og trúnað. Þá kvað D ákærða hafa ætlað að gefa sér bifreiðina sem nefnd er fyrr í þessu máli auk þess að hann hefði gefið henni sófa, borð og alls konar dót. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 6. febrúar 2006 vegna kæru D. Ákærði neitaði því strax við yfirheyrsluna að hafa verið í kynferðissambandi við D. Kvaðst ákærði hafa frétt af vandamálum D árið 2003 og þá hefði verið haft samband við móður hennar. Hefði móðir hennar fengið samþykki barnarverndaryfirvalda í Reykjavík, vegna ungs aldurs hennar, fyrir dvöl og kostnaði D í Byrginu. Aðspurður kvað ákærði það passa að D hefði byrjað í meðferðarviðtölum hjá honum í febrúar 2004. Dhefði gengið vel í Byrginu, tekið virkan þátt í prógrammi sem henni stóð til boða og eftir sex mánaða prógramm, sem væri endurhæfingarprógramm, hefði henni verið falið að vera vaktmaður. Vistmönnum hefði verið gefinn kostur á að gerast starfsmenn í meðferð sinni eftir sex mánuði ella yfirgefa Byrgið. Kvað ákærði meðferðarviðtölin við D að mestu hafa gengið út á samskipti hennar við föður hennar. D hafi fengið skörp þunglyndisköst og taldi ákærði að hún hefði komið samtals í níu meðferðarviðtöl. D hefði verið mjög ör í tali og gjörðum og hún hafi verið fljót að framkvæma það sem hún hugsaði þrátt fyrir leiðbeiningar um að fara sér hægar. D hefði síðan tekið bílpróf, hún hefði fengið sér stóran hund og byrjað með strák og hafi þetta verið of mikið fyrir hana að kljást við í tilverunni. Aðspurður neitaði ákærði því að D hefði sagt honum að hún hefði kynnst BDSM-kynlífi áður en hún kom í Byrgið en hún hefði sagt honum frá því að hún hefði eitt sitt fjötrað dreng í einhverju dóprugli. Ákærði neitaði því að hafa afhent D nokkur gögn er varði BDSM og nafnið Iron Master kvaðst hann kannast við úr einhverri teiknimyndasögu. Ákærði neitaði því aðspurður að hafa þjálfað D í BDSM. Ákærði kvað D hafa sótt lofgjörðir og komið í eitt viðtal með unnusta sínum og á sumarhátíðir eftir að hún fór úr Byrginu í júlí 2005. Aðspurður um sumarbústaðaferð kvaðst ákærði kannast við það að J hefði boðið D í sumarbústað í eigu félags skipstjórnarmanna að Laugarvatni í eitt sinn. Ástæðan hefði verið vegna náms D í hundaskóla. Öll fjölskyldan hefði verið í bústaðnum þá, þau hjón og fjögur börn á aldrinum tveggja til sautján ára. Aðspurður um gjafir frá ákærða til D kvaðst ákærði hafa lofað henni 10.000 krónum ef henni gengi vel í bílprófinu og það hefði verið raunin. Ákærði neitaði að hafa nokkuð komið að bifreiðakaupum D, móðir hennar hefði alfarið séð um þau kaup. Ákærði kvaðst, aðspurður, fyrst eftir að Kompásþáttur Stöðvar 2 var sýndur hafa farið í það að kynna sér þann takmarkalista sem kynntur var í þættinum, hann hefði þá farið á internetið til að kynna sér umrædda lista og á heimasíðu BDSM hefði hann séð í fyrsta sinn upplýsingar um BDSM-light. Ákærði kom fyrir dóminn og kvaðst hafa frétt af erfiðleikum D á árinu 2003 og samband hefði verið haft við móður hennar og í framhaldi hefði D komið að Efri-Brú en leyfi hefði verið komið frá barnaverndaryfirvöldum og móður hennar. D hefði verið eins og aðrir fíklar þegar hún kom, ástand hennar hefði verið mjög slæmt, hún hefði verið grönn, örg og reið. Í fyrstu hefði hún verið í miklum mótþróa en ákærða síðan tekist að tala hana til þannig að hún gæfi lífinu séns. Í fyrstu þegar hún var á mótþróaskeiðinu hefði hún farið frá Byrginu en hringt síðar og fengið að koma aftur. D hefði þá tekið vel við sér, verið mjög dugleg að mæta í fyrirlestra og á sjötta eða sjöunda mánuði hennar hefði hún verið að ljúka hinni eiginlegu meðferð og þá farið í 50% prógramm. Þá hefði hún farið að læra á bíl. D hefði farið geyst af stað og hún hefði kynnst kærasta sínum, P, um haustið 2004. Hún hefði fengið leyfi til þess að leyfa honum að gista í Byrginu þó svo að það samræmdist ekki reglunum. Í framhaldi hefðu þau flust burt og D farið að vinna á einhverju hóteli. Erfiðleikar hefðu verið í sambandi D og P og þau D leitað til sín vegna þess. Ákærði kvaðst því hafa ákveðið að ræða við þau bæði og kanna forsögu P og þau því þess vegna komið saman í viðtal til hans. Aðspurður kvað ákærði D aðeins hafa komið í lofgjörð eftir að hún flutti í [...] og ekki komið mikið í Byrgið utan að hún hefði komið tvisvar í viðtal til að biðja um hjálp varðandi strákinn. Einhvern tíma hefði D flúið og þá fengið að vera í Byrginu en hann vissi ekki hvers vegna. Eftir það kvaðst ákærði ekki hafa vitað neitt um þau fyrr en hann sá reynslusögu D í Byrgisskjölum 2006. Aðspurður um það hvort D hafi komið í Byrgið eftir að hún var flutt þaðan, kvað ákærði það vel geta verið að hún hafi sótt lofgjörðir, fyrirlestra og samkomur, hann hefði ekki alltaf verið til staðar þar til að fylgjast með, enda búið þá í Hafnarfirði. Aðspurður um gjafir til D kvaðst ákærði hafa gefið henni 10.000 krónur þegar hún stóðst bílprófið. Aðspurður um 247.800 krónur, sem ákærði lagði inn á reikning móður D, kvað ákærði það hafa verið peninga D. Málið væri þannig vaxið að D hafi verið á örorkubótum og þegar hún vann í Byrginu hefði hún fengið sem endurgjald helming bótanna til baka. D hefði viljað kaupa dýran bíl og hefði móðir hennar gengið frá því. Ákærði kvaðst þá hafa lofað móður hennar að leggja endurgreiðsluna, sem D átti að fá, inn á reikning móður hennar til að tryggja að peningar D færu í bifreiðakaupin. Fyrsta greiðslan frá ákærða inn á reikning móður D, í kringum 160.000 krónur, hafi verið uppsafnað fyrir fimm eða sex mánuði sem D var búin að vinna sér inn án þess að fá endurgreitt frá Byrginu. Síðasta greiðslan frá ákærða hefði verið lán þar sem D hefði komið dópuð til sín og sagt móður sína komna í vandræði með greiðslur af bílnum. Ákærði kvað væntanlega einhver gögn til um það að greiðslur hefðu borist frá Féló eða tryggingunum til Byrgisins fyrir D. Ákærði neitaði aðspurður að hafa tekið þátt í nokkru kynlífssambandi við D ásamt P og J konu sinni. Ákærði kvað það hins vegar rétt að D hefði komið í sumarbústað til þeirra haustið 2004 en þar hefði hann verið ásamt konu og fjórum börnum. Aðspurður um fjölda viðtala sem D var í hjá ákærða kvað hann D hafa komið í fjögur viðtöl til sín, D og P komið í eitt viðtal og D vegna P í eitt viðtal eftir að hún var farin úr Byrginu. Ákærði kvaðst, aðspurður um msn-samskipti sín við D í maí 2004, hafa verið að örva D en jafnframt að ræða skrýtna hegðun B, þar sem hann hefði ekki mátt ræða, sérstaklega við kvenmenn, þá hefði hún orðið dýrvitlaus. Aðspurður um gjafir til D kvaðst ákærði eitt sinn hafa keypt sófasett í Ikea, tveggja sæta sófinn hefði farið í herbergi D en þriggja sæta sófinn í herbergi B. Þær hefðu svo báðar stolið sófunum þegar þær fóru úr Byrginu. P, kt. [...], [...], Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 20. desember 2007. P kvað þau D hafa byrjað saman í lok október 2005 [2004] og verið saman í tíu til ellefu mánuði. Þegar þau byrjuðu saman hefði D verið í meðferð í Byrginu og hann því komið þar mikið. D hefði dregið hann á samkomur og hann hefði nánast flutt þangað. Kvað hann samskipti sín við ákærða hafa verið góð þegar hann dvaldi í Byrginu en ákærði hefði lagt blessun sína yfir veru hans þar þótt hann hefði ekki verið skráður vistmaður. Ákærði hefði hjálpað honum í erfiðleikum hans, greitt götu hans og reynst honum vel. Aðspurður um vitneskju hans um BDSM-kynlíf, kvað P D hafa sagt sér að hún væri í þessu en ekki með hverjum. Síðar kvaðst P hafa áttað sig á því hver væri með D í þessu en þá hefði hún verið að vinna á hótelinu í [...]. Ákærði, J og börn þeirra hefðu komið og gist á hótelinu en ákærði hefði þá tekið tveggja daga frí. D hefði þá sagt honum að þau ætluðu í leik. Kvaðst hann þá hafa fengið staðfestingu á því að ákærði eða þau hefðu verið að kenna D. Kennslan hefði verið fólgin í því hvernig ætti að binda um líkamann og nota svipur og hitta á ákveðna punkta líkamans sem örva. P kvaðst ekkert hafa haft á móti þessu en séð að D líkaði ekki áhugi hans á leiknum. Þá hefði ákærði rætt það við P að þjálfa hann í að verða Iron Master en D hefði orðið mjög fúl vegna þess og D hætt að taka þátt í þessu með honum. Aðspurður kvaðst P ekki hafa tekið þátt í þessum leikjum með D oftar, en hann hefði tekið þátt í þeim með ákærða eftir þetta atvik. Kvaðst P hafa farið heim til ákærða og J í Háholt í Hafnarfirði í þrjú skipti auk þess að hafa verið með C og ákærða heima hjá C í eitt skipti. P kvað þetta hafa verið í eina skiptið sem hann tók þátt í BDSM-leik með ákærða og D. Hann hefði bara vitað að D hafi verið í þessu, hún hefði alltaf farið leynt með það hver væri að kenna henni, hvert hún færi og hvað hún gerði. D hefði talað um að það væri verið að kenna henni og hún alltaf farið til einhvers en síðan komið heim og látið eins og ekkert hefði gerst. Staðfestingu á því að það var ákærði sem var að kenna henni hefði hann fyrst fengið á hótelinu. Aðspurður nánar út í leikinn á hótelinu kvað P hann og J t.d. hafa verið bundin saman. Ákærði hefði sýnt D hvernig ætti að slá svipunni á ýmsa staði líkamans, s.s. ekki þannig að það væri of gott og of vont. Þau hafi verið slegin með svipu, hann hafi verið klæddur í nærbuxur og J hafi verið í einhverjum búningi. Hann hafi síðan farið úr nærbuxunum. Þetta hafi eiginlega verið sýnikennsla en það hafi þannig séð ekki verið neitt kynferðislegt við þetta, engar samfarir heldur pyntingar. Þetta hefði gerst á hótelherbergi sumarið 2006 (2005) og hafi staðið yfir í allt að eina klukkustund í mesta lagi. Aðspurður kvaðst P reyna að hafa sem minnst samskipti við D, hann forðist hana, hennar vini og líferni hennar. J, kt. [...] eiginkona ákærða, gaf skýrslu hjá lögreglu vegna kæru D. Aðspurð hvort hún hafi tekið þátt í kynlífsathöfnum ákærða og D neitaði J því og kvaðst ekki ástunda BDSM-kynlíf. J kvaðst hafa vitað af D í meðferð í Byrginu en verið í litlum samskiptum við hana og lítið þekkt hana. J kvað D aldrei hafa komið á heimili hennar að Háholti 11, Hafnarfirði, með hennar vitneskju. J kvað rétt vera að D hefði komið í heimsókn í sumarbústað til þeirra að Laugarvatni haustið 2004 og gist þar eina nótt. J og D hefðu farið í heita pottinn en ekki ákærði og þau hefðu ekki stundað kynlíf. FF, kt. [...], móðir D, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 30. júní 2007. FF kvað D hafa verið 16 ára þegar hún var komin í harða neyslu á fíkniefnum og haustið 2003 hefði hún búið á götunni. Í september 2003 hefði D farið í meðferð að Efri-Brú. Kvaðst FF þess fullviss að vera D í Byrginu í byrjun hafi verið henni góð en það hefði breyst. D hefði tjáð sér að hún væri í meðferðarviðtölum hjá ákærða en D hefði einnig sagt henni að hún hefði pantað viðtöl hjá ákærða en hann ekki sinnt henni. FF kvaðst hafa rætt þetta við ákærða en ákærði brugðist þannig við að hætta að svara henni og hún því ekki náð í ákærða svo vikum skipti. Að endingu kvaðst FF hafa kvartað við mann sem kallaður var Dúddi. FF kvað D margsinnis hafa sagst hafa farið í bíltúra með ákærða og þá hefði D sagt henni að ákærði væri að kenna henni einhverja lexíu en ákærði hefði sagt FF sjálfur að hann væri að kenna D að hlusta á Guð og hún ætti að lesa sig til um Guð. FF kvað D hafa sýnt sér, tveimur eða þremur mánuðum eftir að hún byrjaði í meðferðinni, spurningablað þar sem D átti að lýsa sinni kynlífsreynslu og hefði henni þótt þetta óeðlilegt. FF kvaðst hafa gengið á D þegar mál Byrgisins voru í fjölmiðlum í desember 2006, hvort hún hefði lent í einhverju og hefði D þá neitað því en í janúar 2007 hefi D sagt henni að ákærði hefði verið að kenna henni og þjálfa hana í að vera í Dominer-hlutverki í BDSM-kynlífsathöfnum. Aðspurð um bílaviðskipti D kvað FF ákærða hafa keypt Renault Laguna-bifreið handa D en bifreiðin hefði verið skráð á FF sem greiddi af henni með Visaraðgreiðslum. Ákærði hefði hins vegar sannfært sig um að hún þyrfti ekki að greiða af bifreiðinni en síðan hefðu greiðslur lent á henni. Ákærði hefði greitt eitthvað inn á hana en síðan hætt að greiða af láninu. FF kom fyrir dóminn og sagði svo frá að D hefði farið í Byrgið í september/október 2003. Þá hefði hún verið á götunni og verið mjög illa á sig komin líkamlega. Hún hefði verið komin með svarta díla um allan líkamann eftir sprautunálar og verið í sjálfsvígshugleiðingum. Í byrjun hefði gengið mjög vel í Byrginu. Sér hefði fundist meðferðarviðtöl D hafa verið á skrýtnum tímum, á kvöldin og nóttunni en ekki á hefðbundnum tímum frá átta til fimm, og svo kom fyrir að ákærði mætti ekki í viðtölin sjálfur í langan tíma. Aðspurð um bifreiðaviðskipti D kvað FF engan aðdraganda hafa verið að þeim viðskiptum kvað hana varðaði. D hefði hringt í hana og beðið sig um að koma í B&L þar sem ákærði væri að kaupa bifreið fyrir sig. Niðurstaðan hefði verið sú að bifreiðin var skráð á FF þar sem D var ekki orðin fjárráða en ákærði hefði ætlað að gefa D bifreiðina. FF kvaðst alls ekki hafa ætlað að fara að greiða af bifreið fyrir D en ákærði hefði sagt henni að hún þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því. FF kvaðst því hafa skrifað undir þar sem hún hefði verið hrædd um að „rugga bátnum“ þar sem D hefði gengið vel í meðferðinni. Ákærði hefði greitt fyrstu afborganirnar af bifreiðinni, um 140.000 krónur. Síðan hefðu greiðslur lent á henni en D einnig reynt að borga af bifreiðinni. Aðspurð um afleiðingar þessa máls fyrir D kvað FF þetta allt saman hafa brotið hana gjörsamlega niður. Ákærði hefði haft marga mánuði til að brjóta hana niður. D hefði verið búin að eiga mjög erfitt líf þegar hún kom í Byrgið og hafi verið búin að berjast við þunglyndi en í Byrginu hefði verið tekið mjög vel á móti henni og hún byrjað að brosa aftur, og hefði verið haldið áfram á þeirri braut hefði það verið mjög gott. Aðspurð kvað FF félagsmálayfirvöld hafa greitt fyrir veru D í Byrginu, 55.000 krónur á mánuði, sem FF kvaðst hafa lagt inn á reikning Byrgisins í fimm eða sex mánuði. D hefði síðan greitt henni um 40.000 krónur á mánuði til að borga tryggingar af bílnum, afborganir og síðan greiðslur fyrir hundinn. Þá hefði ákærði greitt nokkrum sinnum inn á reikning FF. XI. K, kt. [...] [...] Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 23. janúar 2007. K kvaðst hafa farið inn á Byrgið í apríl 2004 og verið þar í 9 mánuði eða fram í janúar 2005. Lýsti K því fyrir lögreglu hvernig meðferðarviðtölin hjá ákærða hefðu snúist upp í það að ræða um kynlíf og BDSM-kynlíf. Kvaðst K eftir eitt viðtalið hafa ákveðið að forða sér úr Byrginu þar sem hún var orðin hrædd við ákærða og henni fundist stefna í það að ákærði ætlaði sér að niðurlægja hana og svívirða á mjög ógeðfelldan hátt. Þegar þarna er komið sögu kvað K að á þessu tímabili hefði hún átt mjög erfiða tíma vegna forræðismála hennar við barnsföður sinn og hún hafi fengið það á tilfinninguna að ákærði hefði verið að nýta sér allar upplýsingar sem hún hafi gefið honum, til dæmis um ofbeldi sem hún hafi gengið í gegnum áður fyrr. Hún hafi fengið það á tilfinninguna að ákærði hefði ætlað að nýta sér kynni hennar af ýmsum ofbeldismálum. K kvaðst hafa pakkað sínu niður og komið sér í burtu eins og áður greindi og hún hafi ekki gefið neinar skýringar á brotthvarfi sínu við ákærða. Hún hefði flutt á Selfoss og leigt íbúð að [...] um tíma. K kvað að þrátt fyrir að hún væri farin úr Byrginu hefði ákærði lagt að henni að sækja viðtöl hjá honum. Ákærði hefði boðist til að greiða bensínkostnað við ferðirnar og hún kvaðst hafa farið nokkrum sinnum á samkomur í Byrginu en ekki mætt í tvö viðtöl sem ákærði hefði boðað hana í. Hún hafi síðan flutt til Reykjavíkur og ekki haft frekari samskipti við ákærða eftir það, eða í janúar 2005. K kvaðst hafa hent spurningalistanum og smásögunni sem ákærði lét hana hafa. K kvað C hafa komið inn á Byrgið á sama tíma og hún og hafi þær deilt herbergi í smátíma til að byrja með. K kvað að fljótlega hefði hún veitt því athygli að B hafi verið öllum stundum með ákærða, hann hafi farið með B í bíltúra og verið í burtu með henni jafnvel allan daginn. K kvaðst hafa séð hvar B hafi komið út frá næturstað ákærða á morgnana og það hafi því verið ljóst að hennar mati og annarra að ákærði og B ættu í nánu sambandi og B hafi ekið um á nýjum bíl. Þá kvað hún ákærða hafa sagt vistmönnum að B ætti í miklum erfiðleikum, illir andar sæktu á hana og hann væri með hana í sálrænni meðferð og það væri ástæðan fyrir því að hún þyrfti að vera hjá honum næturlangt, ef hann var spurður um ástæðu fyrir veru B hjá honum næturlangt. Síðan gerist það, segir K, að C hafi farið að venja komur sínar æði oft í viðtalsherbergi ákærða og á sama tíma hafi vera B minnkað hjá ákærða og K skynjað að B hafi verið bolað burt frá ákærða. K segir að C hafi farið að breytast í klæðaburði, ætíð í nýjum og dýrum fatnaði. Þá hefði K orðið þess áskynja að C hafi farið að vera næturlangt inni á viðtalsherbergi ákærða og komið frá honum að morgni úr kofanum. K kvað að þann tíma sem hún hafi verið í Byrginu hefði enginn karlmaður sem vistmaður verið í viðtalsmeðferðum hjá ákærða. Henni hafi ekki verið kunnugt um það. Hins vegar hefðu karlmenn leitað til ákærða, t.d. með flutning á milli herbergja í Byrginu og þar fram eftir götum en enginn sem hún vissi um hafi verið í viðtalsmeðferðum hjá ákærða. K, kt. [...], [...], Reykjavík, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið í Byrgið í apríl 2004 og dvalið þar í tíu mánuði en áður hefði hún verið búin að vera í mikilli neyslu. Hún kvaðst hafa verið mjög reið, sérstaklega út af forsjárdeilu sem hún hafði verið í. Samskipti hennar við ákærða hefðu verið mjög góð, það hafi verið gott að tala við hann og hann verið mjög þolinmóður. Hún kvaðst hafa verið mjög illa farin þegar hún kom í Byrgið og ákærði hjálpað sér við að komast yfir það. Í fyrstu kvaðst K ekki hafa verið í neinum viðtölum en eftir nokkurn tíma hefði ákærði farið að ræða við sig. Í byrjun hefðu samtölin verið um forræðisdeilu hennar og um hennar líf svo sem kynlíf og hefði henni ekki fundist það óeðlilegt í byrjun. K mundi ekki hvort þessi samtöl hefðu verið einu sinni í viku eða oftar. Ákærði hefði síðan farið að ýja að einhverju um BDSM sem væri kynlíf sem ákærði fílaði. Þá væri ákærði master og að K gæti verið ágætis „sub“. Þannig gæti hún fengið útrás en hún hefði verið í ofbeldisfullu sambandi. Ef hún hefði einhverja þörf fyrir að láta refsa sér þá gæti hún gert það í gegnum svona kynlíf. K kvaðst hafa hugleitt þetta og hvort það væri rétt að hún gæti fengið útrás fyrir tilfinningar í gegnum slíkt kynlíf. K kvaðst ekki vita hvernig ákærði hefði hugsað sér framhaldið með hana en hann hefði sýnt henni einhvers konar svipur eða svipu með „mörgu leðri einhverju“, þvottaklemmur til að setja á brjóstin og krók sem hefði hangið í bita í loftinu. K kvaðst aldrei hafa tekið eftir þeim krók áður þrátt fyrir að hafa verið þar í mörgum viðtölum en ákærði hefði bent sér á hann. Hefði þetta verið í húsinu á móti. Þá kvað K ákærða hafa rætt um sitt kynlíf og að konan hans mætti halda framhjá honum með öðrum konum. K kvað að undir lokin hefði ákærði aðallega talað um BDSM-kynlíf við hana og hefði hún orðið ringluð af því og fengið sjokk að lokum. Svipuna hefði átt að nota til að slá létt á kynfærin auk þess að hann hefði rætt um einhverja punkta á líkamanum sem væru næmir. Ákærði hefði sýnt sér klámmynd í herberginu um BDSM sem hefði verið vídeómynd. Þá hefði ákærði líka sýnt henni ljósmyndir í tölvunni, meðal annars af konu sem var bundin í eins konar hengirúmi og minnti K að búið hefði verið að hrækja á hana. Þetta hafi verið eins og pyntingar og hefði hún fengið hálfgert sjokk við þetta. Ákærði hefði einnig sýnt sér mynd af eiginkonu sinni og hefði hún verið klædd í einhver svört leðurföt sem voru einhvers konar undirföt. Ákærði hefði afhent henni spurningalista þar sem ýmissa spurninga var spurt, svo sem hvort eiturlyf væru partur af leiknum og sígarettur en listinn hefði snúist um það hvað mætti gera við mann og hversu langt mætti ganga. K kvaðst hafa farið með listann heim og átt að fylla hann út en það hefði hún aldrei gert. Listinn hefði eingöngu tengst BDSM-kynlífi. Aðspurð kvaðst K hafa heyrt af því að ákærði ætti í kynferðissambandi við B sem var í meðferð í Byrginu. Hún hefði aldrei séð það en þau hefðu farið mjög mikið saman út að borða og hún hefði komið út frá honum á morgnana, sem K kvaðst hafa séð nokkrum sinnum. B hefði verið mjög frek á ákærða og mjög afbrýðisöm. Hún hefði ruðst inn á meðan á viðtölum stóð en það hefði hún oft gert þegar K var í viðtölum. K kvað að sér hefði fundist þetta samband þeirra alltaf furðulegra og furðulegra en hún hefði ekki rætt það við B því þeim hefði aldrei samið sérstaklega vel í Byrginu. K kvað C hafa komið í Byrgið á mjög svipuðum tíma og hún sjálf og þær verið í fyrstu saman í herbergi. Þeim hefði heldur aldrei samið vel. K kvað að um það bil fimm eða sex mánuðum eftir að þær komu í Byrgið hefði C farið að vera meira og meira í viðtölum hjá ákærða og við það hefði B orðið afbrýðisöm út í hana. C hefði farið að klæða sig á allt annan hátt en hún gerði áður, en hún hefði verið svokallaður „skoppari“ þegar hún kom í Byrgið. Allt í einu hefði C verið orðin voða fín frú, í rándýrum fötum auk þess að hún var þá líka að koma út frá ákærða á morgnana. C hefði verið að hjúkra ákærða eða hugsa um hann og hefði hún nokkrum sinnum séð C koma út úr herbergi ákærða á morgnana. Ákærði hefði þá verið í skálanum. Ákærði hefði einhvern tíma fótbrotnað og þá hefði C verið alveg hjá honum. GG gaf skýrslu hjá lögreglu þann 16. janúar 2007. GG kvaðst hafa farið í Byrgið í meðferð þann 4. október 2005 og verið þar fram til mánaðamóta júní/júlí 2006. Hún hefði verið í talsverðri neyslu á fíkniefnum og áfengisneyslu. Hún kvaðst strax hafa byrjað að sækja samkomur í Byrginu og tekið þátt í prógrammi sem er í boði á meðferðarstofnuninni. Upplýsti GG fyrir lögreglu hvernig meðferðarviðtöl hennar hjá ákærða hefðu snúist upp í umræður um kynlíf og BDSM-kynlíf. GG kom fyrir dóminn og kvaðst hafa farið í Byrgið 4. október 2005 og verið þar í níu mánuði eða til mánaðamóta júní/júlí 2006. GG kvað meðferðarviðtölin hjá ákærða hafa byrjað með mjög eðlilegum hætti að því er hún taldi. Kvaðst hún hafa stungið af í desember en komið aftur tveim dögum síðar og í framhaldi byrjað í viðtölum hjá ákærða. GG skýrði dóminum frá því hvernig ákærði hefði smátt og smátt unnið trúnað hennar og traust og síðan reynt að telja henni trú um að hún ætti að stunda BDSM-kynlíf með honum og látið hana hafa spurningar um BDSM-kynlíf og fleira efni tengt því. Kvaðst GG hafa farið frá Byrginu um mánaðamótin júní/júlí 2005 þar sem henni hafi ekki verið vært þar lengur. HH, kt. [...] [...], Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 16. febrúar 2006. HH kvaðst hafa farið í Byrgið um miðjan maí 2005 vegna neysluvandamála. Upplýsti hann lögreglu um aðkomu ákærða að málefnum hans og GG og vitneskju sína um tilraun ákærða til að fá GG til að stunda BDSM-kynlíf. HH kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið í Byrgið um miðjan maí 2005 og farið í júní/júlí 2006. Kvaðst hann hafa byrjað sem vistmaður og síðan hefði hann verið orðinn vaktmaður. Lýsti HH fyrir dóminum veru sinni og afskiptum ákærða af ástarsambandi hans og GG. Þá lýsti hann einnig og staðfesti að hafa séð gögn hjá GG sem hún sagði að stöfuðu frá ákærða og tengdust BDSM-kynlífi. Þá lýsti HH því fyrir dóminum að ákærði hefði sýnt sér skjal þar sem ákærði var tilnefndur Iron Master. Hefði þetta verið einhvers konar diploma. II gaf skýrslu hjá lögreglu þann 26. september 2007. Kvaðst hann aðspurður hafa verið í Byrginu í rúmlega ár eða á árunum 2005 og 2006 og starfað sem vaktmaður. Þá lýsti II því fyrir lögreglu að ákærði hefði sýnt honum og HH skjal sem á hefði staðið nafn ákærða og að hann væri Iron Master. II kom fyrir dóminn og kvað eins og í lögregluskýrslu að hann hefði verið í Byrginu á árunum 2005 til 2006 og verið vaktmaður. Lýsti hann því fyrir dóminum að ákærði hefði sagt sér frá því að hann þjálfaði stelpur auk þess að hafa sýnt honum diploma um Iron Master. II kvað það hafa verið á allra vitorði að C hefði verið mikið ein inni hjá ákærða og mikið rætt um það. Eins hefði verið með B og A. Hann hefði aldrei séð C eða B á sama tíma þarna en það hefði komið fyrir að B hefði kannski komið í eina eða tvær vikur og síðan ekkert sést og þá hefði C alltaf verið hjá honum. II kvaðst ekki hafa séð neitt varðandi D en hann hefði þekkt A sem hefði verið eitthvað á sama tíma og hann í Byrginu og hún hefði verið ein með ákærða í skúrnum. Kvaðst hann hafa séð það sjálfur þar sem hann var mikið á ferðinni sem vaktmaður. Þetta hefði verið alveg undir lokin sem hann sjálfur var í Byrginu. JJ, kt. [...], [...], Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 15. febrúar 2007. JJ kvaðst hafi farið í Byrgið í meðferð í ágústmánuði 2005 vegna áfengisneyslu. Lýsti hún því að ákærði hefði greint henni frá því að hann hefði fengið sýn þess efnis að [...] væri ekki sá maður sem ætti að tilheyra henni. Ákærði hefði fengið sýn af þeim manni sem væri maðurinn hennar en það væri ekki [...]. Á samkomum, fyrirlestrum og í viðtölum hefði ákærði sagt ýmsa hluti, s.s. um heilagan anda sem talaði í gegnum hann og hún hefði farið að trúa því sem ákærði prédikaði. Þá lýsti JJ fyrir lögreglu hvernig ákærði hefði unnið trúnað hennar, meðal annars með því að segja henni kynlífssögur af honum sjálfum, hann hefði rætt um BDSM-kynlíf og reynt að telja henni trú um að hún ætti að stunda það. JJ kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í Byrginu í um hálft ár frá ágúst 2005 til janúar 2006. Kvaðst hún hafa verið í meðferðarviðtölum hjá ákærða en engin regla hafi verið á þeim. JJ lýsti atvikum fyrir dóminum hvað varðaði samskipti hennar og ákærða á sama hátt og fyrir lögreglu. Auk þess kvað hún ákærða hafa sýnt sér hringi sem hann setti á typpið á sér og þannig sé hann Iron Master. Þá hefði hann lýst fyrir henni fullnægingarblettum sem hann slái á með svipu. Auk þess hefði hann lýst fyrir henni, ef hún væri hans sub, hvernig hún yrði að vera tilbúin til að taka við honum þegar hann segði til eða einhverjum öðrum. JJ kvaðst bæði hafa hrifist af því sem ákærði sagði henni um kynlífið en einnig fundist það óhuggulegt þar sem það stangaðist á við orð Guðs en ákærði hefði verið hálfgerður Guð í augum hennar. Þá kvað JJ C hafa verið mikið í Byrginu, hún hefði sungið mikið auk þess að hafa verið mikið hjá ákærða. Það hefði B líka gert þegar hún var í viðtölum hjá ákærða. JJ kvað fólk stundum hafa komið í viðtöl eftir að það var farið úr Byrginu, það hefði D gert og stúlka sem hefði átt barn. JJ staðfesti lögregluskýrslu sína fyrir dóminum. Í gögnum málsins liggur fyrir að JJ var skráð í Byrgið frá 25. ágúst 2005 til 4. janúar 2006. I, kt. [...], [...], Selfossi, gaf skýrslu fyrir lögreglu þann 28. febrúar 2007. Kvaðst hann hafa séð um tölvumál Byrgisins. Hefði hann sett upp netkerfi sem vistmenn höfðu aðgang að og séð um alla tölvuvinnu í Byrginu og einnig í útvarpsstöðinni. Þá hefði hann frá lokum árs 2004 aðstoðað Ólaf Ólafsson lækni ásamt M við lyfjagjöf. Aðspurður um fund sem ákærði hefði boðað í Byrginu í lok árs 2006 kvaðst I kannast við það en tilefni fundarins hefði verið áhyggjur ákærða um að C hefði afritað gögn úr tölvu Byrgisins og tölvu ákærða og sett í hennar tölvu. I kvaðst hafa bent á að tilkynna það lögreglu en ákærði hefði verið með tillögu um að komast inn í íbúð C í þeim tilgangi að þurrka gögn út úr tölvunni hennar. Þá kvaðst I einnig hafa, að beiðni ákærða, hreinsað allt út úr tölvu ákærða í Byrginu, sett á flakkara og „formattað“ tölvuna upp á nýtt. Ákærði hefði síðan séð um að flytja aftur í tölvuna það sem hann vildi hafa þar. Kvað I þetta hafa verið í október 2006 eftir fyrrnefndan fund. Þá kvað I tölvutengingar hafa verið þannig að allar tölvur Byrgisins hefðu verið nettengdar þannig að hver sem var gat farið inn og sótt tónlist, fyrirlestra og glærur. I kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að Efri-Brú árið 2003 og séð um tölvu- og tæknimál, séð um útvarpsstöð, verið aðstoðarmaður Ólafs læknis þegar hann var á staðnum, annast um lyfjamál líka og fleira. Ákærði hefði verið forstöðumaður og fór fyrir starfinu eins og stjórnarmenn í fyrirtækjum gera. Flestar ákvarðanatökur hefðu verið bornar undir ákærða. Þá hefði ákærði séð um prédikanir auk annarra sem að því komu. Ákærði hefði hins vegar séð um meðferðarviðtölin en aðrir komið að viðtölum sem sneru ekki beint að andlegum málefnum. Aðspurður um veru C, B og A í Byrginu, kvaðst I ekkert muna eftir þeim sérstaklega, þó hefði A verið eitthvað á fyrirlestrum á árinu 2006. I kvaðst aðspurður hafa verið á fundi með H, G, F og ákærða í Byrginu en M hefði ekki verið á þeim fundi. Á þeim fundi hefðu verið vangaveltur um það hvort C hefði komist yfir gögn Byrgisins, gögn sem gætu tengst skjólstæðingum Byrgisins en ákærði hefði boðað til fundarins. Umræður hefðu verið á fundinum um það hvort hægt væri að eyða gögnum úr tölvu C en C hefði verið með þá tölvu heima hjá sér. I kvaðst ekki geta staðfest að það hefði verið ákærði sem kvaðst vera með lykla að íbúð C nú fyrir dómi þó svo hann hafi fullyrt það í skýrslu fyrir lögreglunni. I kvað ákærða hafa haft samband við sig síðar og talið að búið væri að eiga við tölvuna hans í Byrginu og hefði beðið hann um að hreinsa tölvuna sem hann hefði gert með því að setja hana upp aftur. Allt hefði verið sett á flakkara og stýrikerfið sett upp aftur. I kvað hugbúnað fyrir Bluetooth hafa verið í tölvu ákærða en hann væri aðallega notaður í þeim tilgangi að tengjast tölvu í gegnum farsíma. Bluetooth-kubburinn hefði hins vegar ekki verið á tölvunni en USB-port hefði verið í vélinni. Við það að setja tölvuna upp aftur myndi þessi hugbúnaður hverfa. Aðspurður um það hvort hver sem er hefði haft aðgang að tölvum ákærða, kvað I að yfirleitt hefði verið kveikt á tölvu hans og þeir sem voru inni hjá ákærða hefðu ekki annað þurft en að setjast við tölvuna, þá væru þeir komnir inn. Ákærði hefði yfirleitt ekki stöðvað fólk í því að nota tölvuna hans. I kvaðst ekki minnast þess sérstaklega hvort eitthvert aðgangsorð hafi þurft í tölvu ákærða fyrr en eftir að tölvan var sett upp aftur, en hafi það verið þá var það bara gefið upp ef eftir því var spurt. Lykilstarfsmenn kvað I hafa verið F, KK, lækninn, M og H. H hefði haft lykla að vaktherberginu þar sem lyklar voru geymdir að öllum vistarverum. I kvað alkunna að þeir sem kæmust í tölvur gætu farið í skjöl, t.d. Word-skjöl, og breytt þeim að vild. I kvað tölvur Byrgisins hafa verið þannig uppsettar að sameiginlegt svæði hafi verið uppsett fyrir tónlist og myndefni sem sótt var t.d. á fyrirlestrum og samkomum, en hver tölva hefði haft lokuð svæði hver á sínum harða diski eða sér drifi, sem hefði þurft aðgangsorð að til að komast á í gegnum aðrar tölvur. Tölvurnar hefðu verið settar þannig upp að hver kæmist inn á valin svæði. Aðspurður um floppydisk, sem nefndur var í sambandi við að flytja gögn á milli tölva, kvað I að ekkert floppydrif hafi verið í tölvum ákærða frá árinu 2000 og hann teldi að slík drif væru ekki í tölvum í dag. Aðspurður um það hvers vegna hann hefði nefnt að það þyrfti floppydisk til að nálgast gögn í tölvu C, kvaðst hann ekki muna það en stórefaðist um að floppydrif væri í hennar tölvu. H, kt. [...], [...], Stokkseyri, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 7. mars 2007 vegna fundar er haldinn var í Byrginu í október eða nóvember 2007. Kvað hann ákærða hafa kallað til fundar í útvarpshúsinu að Efri-Brú. Hefðu hann, ákærði, G, Hjálmar og I verið á þessum fundi. Kvað hann ákærða hafa beðið G um að fara inn í íbúð C til að nálgast tölvu hennar en I myndi síðan sjá um að eyða gögnum tölvunnar. Ákærði hefði sagst hafa áhyggjur af því að í tölvu hennar gætu verið gögn sem kæmu ákærða illa. Kvað H I hafa tekið erindi ákærða afar illa og verið frá vinnu daginn eftir vegna þess en ákærði gert lítið úr líðan I. Á fundinum hefði ákærði sagst vera með lykil að íbúð C svo ekki þyrfti að brjótast þar inn. Fyrir dóminum kvað H eins um ofangreindan fund þannig að til hans hefði verið boðað af hálfu ákærða í lok október eða byrjun nóvember 2006. Ákærði hefði rætt um að hann vildi að það yrði farið inn heima hjá C, en ákærði hefði sagst vera með lykil að íbúð hennar, og ná þaðan tölvunni hennar í þeim tilgangi að rústa henni. Ákærði hefði sagt að C hefði verið búin að stela svo miklu af gögnum frá honum. H kvaðst ekki hafa áttað sig á beiðni ákærða því hann hefði á þessum tíma verið mikið heima hjá C. H kvaðst ekki vita hverjar lyktir urðu á fundinum þar sem hann hefði yfirgefið fundinn. H var spurður fyrir dómi hvort hann vissi hvort ákærði hefði gengið með armbandsúr. H kvaðst hafa gefið ákærða armbandsúr þegar þeir voru í Rockville fyrir lífgjöfina. Þetta hafi verið úr af gerðinni Raymond Weil og hafi kostað 106.000 krónur. Ákærði hefði alltaf verið með úrið en skilað því til F eftir að kæran kom fram í máli þessu og F svo aftur skilað því til H sl. sumar. M, kt. [...], [...], 801 Selfossi, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 22. júlí 2007. Kvaðst hann hafa komið að Efri-Brú í ágúst 2003 en áður hefði hann verið í Rockville ásamt konu sinni LL. Kvaðst M hafa verið hægri hönd Ólafs Ólafssonar læknis og séð um lyfjagjafir vistmanna og læknisferðir þeirra. M kvaðst ekkert vita um kæruefni kærenda í máli þessu og ekki vita til þess að nokkuð óeðlilegt hafi verið við meðferðarviðtöl ákærða. M kvaðst hafa sínar grunsemdir um að allt málið væri tilbúið. Máli sínu til stuðnings kvaðst hann hafa verið eitt sinn á árinu 2006 að prenta út gögn fyrir ákærða, það hafi verið einni eða tveimur vikum eftir að H fékk tölvu, og A hefði einnig verið inni á skrifstofunni. A hefði setið áfram inni og hefði M fundist það skrýtið en hann hefði verið farið að gruna að ekki væri allt með felldu þar sem grunur var þegar kominn upp um að farið hefði verið í eða átt við tölvu ákærða. Þá fannst M skrýtið að B sem hefði aldrei talað öðruvísi en vel um ákærða, hefði allt í einu snúist gegn honum og þá hefði hann heyrt að D hefði gert þetta fyrir peninga. M kvaðst aldrei hafa trúað þessum áburði á ákærða. M kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið í Byrgið í Rockwille í september 2001 og þá í meðferð. Hann hefði klárað meðferðina á sex mánuðum og farið síðan að starfa þar, m.a. með því að aðstoða Ólaf Ólafsson lækni. Kvaðst M ekki hafa verið á launum í Byrginu og ekki þurft að greiða fyrir veruna þar á meðan hann starfaði við Byrgið. M kvað ákærða hafa verið forstöðumann og farið fyrir starfinu og séð um meðferðarviðtöl við vistmenn. Fleiri hefðu þó komið að meðferðarviðtölum í gegnum tíðina, bæði í Rockville og í smátíma uppi á Efri-Brú. Hlutverk M hefði verið að aðstoða fólk í lyfjameðferð og vera hægri hönd Ólafs í þeim málum. Aðspurður kvaðst M þekkja kærendur í máli þessu. A hefði verið með hann í grúppuviðtölum þegar hann kom fyrst í Rockville. D hefði yfirleitt verið stutt í einu, komið og farið, B hefði verið í töluverðan tíma. Kvað hann bæði B og C hafa verið í meðferðarviðtölum hjá ákærða og verið eitthvað í samvistum við hann. Þær hefðu fengið far með honum þegar þær voru farnar af Efri-Brú en þær hefðu viljað vera þar á daginn og taka þátt í prógrammi. C hefði eitthvað verið að vinna þar en þær hefðu komið töluvert upp eftir. Eitthvað hefðu þær verið að sækja meðferðarviðtöl en aðallega fyrirlestra. M kvaðst aðspurður ekki hafa orðið var við meint kynferðissamband kærenda við ákærða og ekki trúað þeim lygum sem hafi verið bornar á hann. Þá hefði hann verið að fá smáskilaboð eins og frá H. M kvaðst lengi hafa upplifað það í Byrginu að einhverjir væru að koma af stað úlfúð milli fólks og ekki gert sér grein fyrir því fyrr en eftir að mál þetta kom upp en hann hafi sterkan grun um að það hafi verið H. M lýsti fyrir dóminum hugrenningum sínum um að það hafi verið að undirlagi fárra manna að koma sök á ákærða og þykir ekki ástæða til að rekja þann vitnisburð frekar hér. Aðspurður um það hvort H hefði gefið ákærða armbandsúr, kvaðst M vita til þess. M kvaðst ekki vita hvort ákærði hafi gengið með þetta úr, hann taldi ákærða hafa átt mörg úr. Stundum hefði ákærði verið með úr og stundum ekki, stundum hefðu úrin hans legið úti um hvippinn og hvappinn, uppi í pontu eða á borðinu hjá honum, annars kvaðst M ekki hafa fylgst með því. M var sýnt armbandsúr sem ákærði lagði fram í dóminum en M hafði tekið við því úri úr hendi ákærða eftir að kært var í málinu. M kvaðst ekki geta fullyrt hvort um sama úr væri að ræða. Kona sín hefði síðan afhent H úrið en ákærði hefði farið fram á það. Aðspurður um starfsmenn Byrgisins kvað M þunga starfseminnar hafa hvílt á ákærða og svo sér með fullri virðingu fyrir öðrum. Aðspurður um veru A í Byrginu kvaðst M ekki muna það en minnti að hún hefði verið skráð í meðferð á árinu 1997 en hann þyrði ekki að fara með dagsetningar. Hún hefði ekki verið í meðferð í Byrginu eftir það. Aðspurður um aðgang vistmanna að tölvum heimilisins og bifreiðum ákærða kvað F vistmenn og starfsmenn hafa haft ótakmarkaðan aðgang, bæði að tölvum og bifreiðum, Byrgið hefði verið rekið eins og eitt stórt heimili. F, kt. [...] [...], Selfossi, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 30. júlí 2007. F kvaðst hafa kynnst Guðmundi fyrst árið 2000 þegar kona F fór í meðferð í Byrginu, hann hefði frelsast og tekið að sér endurbætur í Hvaleyrarbrautinni áður en starfsemi Byrgisins fór í Rockville og starfað í Byrginu síðan. Aðspurður kvað F vinnu ákærða í Byrginu hafa verið ómanneskjulega að öllu leyti, þar sem vinnuálag hafi verið gríðarlegt. Ákærði hefði þurft að ganga í öll störf í Byrginu. Ákærði hefði sótt fólk á götuna, sinnt viðtölum við þetta fólk, séð um að semja allt prógramm fyrir Byrgið, séð um allar samkomur í Byrginu og hannað um 80 prósent af öllum fyrirlestrum í Byrginu. F kvað ákærða hafa séð um viðtöl sem ráðgjafi, stýrt meðferðarstarfinu og borið ábyrgð á því. Ákærði hafi undirbúið samkomur og fyrirlestra og gegnt hlutverki sem pastor. F kvaðst ekki hafa haft nokkra vitneskju um að eitthvað misjafnt væri í gangi í Byrginu og ef hann hefði haft einhvern grun þá hefði hann verið fyrstur manna til að tilkynna um það. F kvaðst hafa aðstoðað C við að taka saman hennar fjármál, líklega í byrjun árs 2006, og samið við kröfuhafa en C hefði ekki gert neitt með það og því hefði F losað sig við möppu hennar. F kvaðst aldrei hafa orðið var við að nokkuð væri að í samskiptum kærenda í máli þessu og ákærða. Kvaðst F trúa því að mál þetta væri allt árás á ákærða, sprottið af hálfu fársjúkra einstaklinga. MM kt. [...], fyrrverandi vistmaður í Byrginu, gaf skýrslu fyrir lögreglu þann 1. október 2007. Kvaðst MM hafa grun um að kærur á hendur ákærða hafi verið lagðar fram á röngum forsendum. Kvaðst hún hafa vitað að ákærði hefði átt í ástarsambandi við C og B en viti ekki um aðra kærendur. MM kvaðst vita að D hefði aldrei sofið hjá ákærða og kvaðst hafa spurt D hvers vegna hún hefði kært hann og D þá sagt sér að hún væri fjárhagslega- og andlega háð ákærða. Kvað hún einu vitneskju sína um ástarsambönd ákærða vera frá C og B komnar en ekki frá ákærða. Þá kvaðst hún aldrei hafa séð neitt sem benti til að um ástarsamband væri að ræða á milli þeirra. Ákærði hefði hjálpað þeim út í lífið og þær hefðu því eðlilega verið mikið í viðtölum hjá honum og þá eftir að þær voru fluttar frá Byrginu. Þá tjáði MM dóminum eins og hún hafði gert í lögregluskýrslu varðandi upplýsingarnar frá D. Aðspurð um gjafir frá ákærða kvað MM ákærða hafa gefið vistmönnum alls kyns gjafir og kallað það „blessun“ ef þau unnu verkin sín vel því ekki hafi verið mikið um peninga til að borga þeim laun. NN, kt. [...] [...], Reykjavík, gaf skýrslu hjá lögreglu þann 3. október 2007. Kvaðst NN hafa verið í Byrginu frá 28. september 2005 til 20. desember 2006. Kvað hún kærendur í máli þessu hafa verið í Byrginu á sama tíma og hún og kannaðist því við þær. Kvaðst NN engin samskipti hafa haft við kærendur utan D en hana hefði NN hitt á Hlaðgerðarkoti. Þar hefði NN tjáð sér að hún hefði ekki átt í kynferðissambandi við ákærða. Kvað NN ákærða og konu hans vera góða vini sína og þau alltaf stutt við bakið á henni í gegnum hennar erfiðleika. NN kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í Byrginu frá ágúst 2005 til loka Byrgisins. Bar hún í flestu fyrir dóminum eins og fyrir lögreglu. Aðspurð hvort hún hefði orðið vör við að C gisti hjá ákærða, kvaðst NN vita að C hafi oft gist þar en kvaðst vita að það hefði aldrei verið þegar ákærði var á staðnum. Aðspurð hvernig NN vissi þetta, kvaðst hún alltaf hafa verið vakandi þegar ákærði fór og líka þegar hann kom, en hann hefði alltaf farið af staðnum mjög seint og komið mjög snemma. C hefði hins vegar setið um hann og þá á föstudögum en hún hefði alltaf þurft far með honum í og úr Byrginu þegar C söng í lofgjörðinni. NN kvaðst aðspurð hafa verið starfsmaður í Byrginu en einnig verið í meðferð þótt hún hafi verið starfsmaður. NN kvaðst hafa unnið á símanum og hafi það verið hluti af meðferðinni. B kvaðst NN ekki þekkja en A hefði komið mikið í Byrgið á sama tíma og NN var þar, plássi hefði verið haldið fyrir A þar sem miklir erfiðleikar hefðu verið í hjónabandi hennar. NN kvað það rétt að vistmenn sem væru farnir frá Byrginu hefðu komið þangað á samkomur. E, kt. [...], til heimilis að [...], Selfossi, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa byrjað að starfa í Byrginu áður en það flutti í Rockville, sem sjálfboðaliði, sem ráðgjafi og við skrifstofumál og aðallega séð um félagsþjónustutengd mál og tryggingamál skjólstæðinganna. Kvað hún C hafa unnið að þýðingum fyrir ákærða og því verið mikið hjá honum. Hluti af meðferðinni hjá vistmönnum hafi verið að fá verkefni og hefði endurhæfing falist í því. E staðfesti að hafa afhent H armbandsúr sem ákærði hefði skilað til þeirra hjóna eftir að kæra brotaþola kom fram. Ólafur Ólafsson, kt. 111128-3269, til heimilis að Hjarðarhaga 23, Reykjavík, fyrrverandi landlæknir, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa starfað sem einn af læknum Byrgisins. Hefði hann komið á viku til tíu daga fresti og skoðað þá sem voru nýkomnir auk þess að hafa verið með viðtöl við skjólstæðinga Byrgisins. Þá hefðu aðrir læknar komið að vistmönnum, sérfræðingar og heilsugæsla. Kvaðst Ólafur muna að hafa ritað vottorð fyrir C til að hún fengið endurhæfingarörorku. Ólafur kvað kærendur í máli þessu ekki hafa rætt sambönd sín og ákærða við sig. Aðspurður kvað Ólafur einstakling þurfa að vera í einhvers konar endurhæfingu eða iðjuþjálfun til að vottorð yrði skrifað fyrir hann í þeim tilgangi að fá endurhæfingarörorku. Þá færi sá einstaklingur einnig í viðtal og mat hjá nefnd sem væri á vegum Tryggingastofnunar og um þá örorku giltu mjög strangar reglur. Ákærði hefði ekkert með það að gera hvort vistmaður fengi samþykki fyrir endurhæfingarörorku hjá TR. LL, kt. [...], [...], Selfossi, kom fyrir dóminn og kvaðst hafa dvalið mikið í Byrginu. Aðspurð kvaðst LL ekki hafa neina vitneskju um samskipti kærenda og ákærða né vita um kynferðissamband þeirra. Ágúst Evald Jónsson, kt. 240567-3429, lögreglumaður kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa unnið með tölvur og farsíma ákærða og kærenda, við að ná gögnum úr þeim. Útskýrði Ágúst hvaða aðferðum hefði verið beitt við þá skoðun. Þá útskýrði Ágúst einnig ferlið þegar skjöl og myndir eru færð frá einni tölvu í aðra og möguleikana á að breyta skjölum í tölvu og þá hvaða upplýsingar viðkomandi skjal bæri með sér. Þá kvað Ágúst ekki möguleika á að breyta tölvupósti þegar hann er opnaður í tölvunni en um leið og hann væri áframsendur væri hægt að breyta honum svo og öðrum upplýsingum sem fylgdu honum. Jón Hlöðver Hrafnsson, kt. 060862-2469, rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn. Skýrði hann fyrir dóminum með hvaða hætti tölva ákærða og aðrar tölvur ásamt farsímum voru rannsökuð og hvernig skjöl og myndir voru fengnar úr þeim. XII. Ákæruliður I. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað því, bæði fyrir lögreglu og fyrir dóminum, að hafa verið í kynlífssambandi við A og að hafa stundað BDSM-kynlíf með henni. A hefur lýst því svo fyrir lögreglu og dóminum að hún hafi haft samfarir við ákærða í nokkur skipti á heimili hennar að Y, Hveragerði, en A flutti til Hveragerðis í lok september 2003. Í gögnum málsins eru engin gögn sem styðja þá fullyrðingu Aog verður sakfelling þá eingöngu byggð á frásögn hennar fái hún stoð í öðrum gögnum málsins. Eftir að A flutti til Hveragerðis fór hún að eigin sögn að sækja samkomur og meðferðarviðtöl hjá ákærða í Byrginu. Kveður A að á þessum tíma hafi ákærði verið að senda henni efni varðandi BDSM-kynlíf. Ákærði hefur neitað því. Af gögnum málsins má sjá að ákærði sendi A tölvupósta frá 6. nóvember 2003 til 4. desember 2003 sem innihéldu kynlífsþanka, ástarjátningar og upplýsingar um BDSM-kynlíf. Á þessum sama tíma lagði ákærði einnig persónulega og í nafni Byrgisins inn á bankareikning A þó nokkrar peningafjárhæðir og þá oft í mánuði. Eru skýringar ákærða og mótmæli, sem hrakin hafa verið með gögnum, afar ótrúverðugar og er talið sannað, með frásögn A og gögnum sem styðja framburð hennar, sem var afar trúverðugur fyrir dómi, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í a-lið I. kafla ákærunnar eins og henni var breytt fyrir dómi, utan að sú breyting sem gerð var á ákærunni þykir of seint fram komin og verður ákærði ekki sakfelldur fyrir að hafa haft samræði við A á vegi við Búrfell í Grímsnesi á árinu 2003. Á þessum tíma var A skráð sem vistmaður á Byrginu frá 7. til 14. september 2003 en staðfest hefur verið að hún hélt áfram að taka þátt í lofgjörðum og samkomum eftir það og hefur því ekki verið mótmælt af ákærða. Út frá forsögu A má telja sannað að hún hafi verið ákærða háð, fjárhagslega og sem skjólstæðingur hans í trúnaðarsambandi. Verður ákærða gerð refsing fyrir þessa háttsemi hans. Þá kemur til skoðunar hvort ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í b-lið 1. kafla ákærunnar. A var skráð sem vistmaður í Byrginu samkvæmt upplýsingum frá Byrginu 26. maí til 17. júlí 2006. Þrátt fyrir fullyrðingu ákærða um að A hafi verið að misnota aðstöðuna í Byrginu til að fá greiddan lífeyri er sú fullyrðing í mótsögn við öll gögn málsins sem styðja það að A hafi leitað til Byrgisins sér til aðstoðar og lækninga. A lýsti kynlífsathöfnum sem hún átti með ákærða og J konu hans í sumarhúsi við Laugarvatn. A lýsti sumarbústaðnum og teiknaði upp fyrir lögreglu herbergjaskipan hússins og benti lögreglu á húsið. Kom teikning sem A gerði heim og saman við eins samliggjandi bústað á Laugarvatni. Ákærði staðfesti fyrir dóminum að hafa tekið slíkan bústað á leigu og dvalið þar. Frásögn A um samræði og önnur kynferðismök við ákærða, í Hagavík við Þingvallavatn, á útivistarsvæði við Álfaskeið í Hrunamannahreppi og í Byrginu á árinu 2006, er afar trúverðug og með stoð í öðrum gögnum málsins þykja engin rök til að hafna henni. Skýringar ákærða hafa hins vegar verið afar ótrúverðugar og að engu hafandi. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið. Ákæruliður II. Niðurstaða. Ákærða er gefið að sök í ákæru, eins og henni var breytt, að hafa oft frá apríl 2004 til maí 2005 haft samræði og önnur kynferðismök við B þegar hún var vistmaður í Byrginu og sótti þar meðferð vegna vímuefnamisnotkunar. Kynlífsathafnirnar hafi oftast átt sér stað í Byrginu en einnig á hótelum í Reykjavík, þar á meðal í fjögur skipti á Hótel Loftleiðum, í nokkur skipti á Hótel Nordica og í eitt skipti á hóteli við Laugaveg 18. Ákærði hefur neitað sök. B gaf skýrslur fyrir lögreglu í fjögur skipti. Þá kom B fyrir dóminn og sagði frá reynslu sinni. Ekki er vafi á að B var vistmaður í Byrginu tímabilið apríl 2004 til maí 2005 en það var staðfest í Heildarskrá frá Landlæknisembættinu. Þá fær framburður B stoð í gögnum málsins svo og framburði vitnanna H og K, sem m.a. urðu vitni að því að B dvaldi næturlangt í herbergi ákærða og með honum meðan B dvaldi sem vistmaður í Byrginu. Þá styður framburður K svo og vitnisburður P framburð B um BDSM-kynlíf sem ákærði stundaði en hann lét bæði P og K í té sams konar spurningalista um BDSM-kynlíf og hann lét B hafa. Þá er framburður P um að ákærði hafi beðið hann um að koma og hafa kynmök við konu að Ö í samræmi við framburð B um það atvik, enda kvaðst P hafa orðið þess áskynja hver konan var áður en hann yfirgaf íbúðina. Þá hafa skýringar ákærða á smáskilaboðum hans til B verið afar ótrúverðugar og að engu hafandi. Telst því sannað að hann hafi ítrekað sent henni hugleiðingar sínar og óskir um ástarsamband við hana og kynlífsathafnir eins og að framan hefur verið rakið. Samræmi er í frásögn ákærða, vitnisins H og B sjálfrar um andlegt og líkamlegt ástand B við komu hennar í Byrgið í ágúst 2003 en hún var mjög illa á sig komin andlega og líkamlega. Þá eru engin rök til að hrekja framburð B, sem var afar trúverðugur fyrir dómi, um meðferðarviðtöl hennar hjá ákærða og hvernig hann fékk hana til að taka þá í kynlífi og BDSM-kynlífsathöfnum. Þá lýsti B því fyrir dómi að meðferðarviðtöl hennar hjá ákærða hafi verið í fullum trúnaði af hennar hálfu og hún trúað ákærða fyrir öllum sínum vandamálum. Þessi djúpmeðferðarviðtöl hefðu snúist um að hún hafi greint ákærða frá líferni sínu og mjög svo persónulegum málum þannig að hún hafi trúað honum fyrir sínum innstu málefnum. Ákærði hefur sjálfur upplýst fyrir dóminum að meðferðarviðtöl vistmanna hafi byggst upp á því að trúnaður ríkti á milli hans og skjólstæðinga hans. Verður því að telja sannað að B hafi verið háð ákærða í trúnaðarsambandi eins og greinir í ákæru. Af þeim fjárframlögum sem ákærði lagði fram til B má ótvírætt draga þá ályktun að B hafi verið að einhverju leyti háð ákærða fjárhagslega og þurft á stuðningi hans að halda enda bárust greiðslur frá ákærða til hennar oft í mánuði, bæði á meðan B dvaldi í Byrginu svo og eftir að hún var farin þaðan og allt þar til í desember 2006. Þá hefur vitnið H staðfest að hann hafi haft milligöngu um að kaupa bifreið handa B sem ákærði afhenti henni sem gjöf og samræmist það framburði B sjálfrar. Þá liggja fyrir staðfestingar frá Hótel Loftleiðum og Nordica Hótel um pantanir á hótelherbergjum, og í nokkrum tilvikum hefur sannanlega verið pantað og greitt af ákærða. Þrátt fyrir neitun ákærða verður að telja sannað með framburði B, sem er studdur gögnum málsins, og vitnisburði Q að ákærði hafi pantað hótelherbergi fyrir B og dvalið þar með henni. Er framburður ákærða um þetta ákaflega ótrúverðugur. Með vísan til þess sem að ofan segir þykir sannað, svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er sakaður um samkvæmt ákærulið II og verður hann sakfelldur fyrir hana. Ákæruliður III. Niðurstaða. Mikið af gögnum hafa verið lögð fram í máli þessu vegna kæru C. Er þar mikið magn ljósmynda sem ekki er talin þörf á að tíunda nákvæmlega hér nema að því leyti sem þær skipta máli við sönnunarmat í málinu og snerta sakarefnið og ákærða. Þá liggur fyrir mikið magn af vídeóupptökum og verða þau gögn eingöngu tíunduð sem snerta sakarefni og ákærða. Fyrst er að telja myndband er sýnt var á veraldarvefnum og að hluta í þætti Stöðvar 2, Kompás, í lok árs 2006. Ákærði hefur viðurkennt að það sé hann sem kemur fram í myndbandinu ásamt C. Ákærði hefur hins vegar haldið því fram að C hafi byrlað sér smjörsýru eða aðra ólyfjan í þeim tilgangi að gera hann að viljalausu verkfæri og hafa sjálf misnotað ákærða með þeirri háttsemi sem kemur fram í myndbandinu. Að mati dómsins er engum blöðum um það að fletta að um kynlífsathafnir er að ræða á milli C og ákærða í umræddu myndbandi. Ákærði ber við óminni en ásetningur hans hafi ekki staðið til að stunda kynlíf með C. Því til stuðnings afhenti hann lögreglu flösku með smjörsýru í sem hann kveðst hafa fundið í bakpoka sínum daginn eftir. Kvaðst hann strax hafa þekkt lit og lykt vökvans í flöskunni og því farið með hana til lögreglunnar, sem hann gerði þó ekki fyrr en eftir að hann hafði verið kærður til lögreglu. Telur dómurinn þennan framburð ákærða afar ótrúverðugan og verður þessi skýring ákærða virt að vettugi. Telur dómurinn sannað að ákærði hafi tekið þátt í þeim kynlífsathöfnum sem fram koma í myndbandinu, dómskjali númer 5, skjali 13 í skjalaskrá lögreglunnar. Næst var dvd-diskur skoðaður, dómskjal 5, skjal merkt 2 bls. 3 í skjalaskrá lögreglu. Gögnin á disknum eru fengin úr fartölvu C, af flakkara, borðtölvu og farsíma hennar. Á disknum er að finna möppu merkta Gallery, sem var í farsíma C, og eru í henni myndir merktar „Guðmundur í bílnum.3gp., Gummi.3gp., HR.myndgummi3.gp., hreyfimynd001.gp., kjjhgh(1). 3gp.“ C kvað ákærða hafa sent sér þessar myndir úr farsíma hans í farsíma hennar og séu allar af ákærða að fróa sér. Við skoðun á þessum myndum er ekki talinn vafi á því að fyrsta myndbrotið sé af ákærða og er það af kynferðislegum toga þar sem greinilega má þekkja rödd ákærða. Myndskeið merkt „Gummi.3pg“ er talið vera sannanlega af ákærða en ákærði hefur neitað því þrátt fyrir að andlit hans sjáist greinilega á myndskeiðinu og skýringar hans ótrúverðugar. Myndir merktar „HR.myndgummi3.gp og kjjhgh(1). 3gp“ eru nánast eins myndbönd af manni að fróa sér og er rödd ákærða greinileg á myndbandinu. Ákærði hefur haldið því fram að rödd hans hafi verið sett inn á myndbönd síðar en ekkert er komið fram af hálfu ákærða sem sannar það. Verður því að telja sannað að umrædd myndbönd séu af ákærða og að hann hafi sent þau C. Í möppu í farsíma C, sem bar heitið „Myndir“, var meðal annars að finna ljósmyndir merktar „Mynd008.jpg, Mynd009.jpg, Mynd010,jpg og Mynd011.jpg“. Myndir merktar 008, 010 og 011 voru af kynfærum manns með klemmum á pungnum. Enginn vafi er að mynd merkt 009 er af ákærða nöktum niður að mitti. C sagði þessar myndir teknar á heimili hennar af ákærða en ákærði hefur neitað því. Ekki er hægt að fullyrða að allar þessar myndir séu af ákærða sjálfum utan mynd númer 009.jpg, þó svo að allar séu þær teknar hver á eftir annarri. Næst er skoðaður dvd-diskur, skjal 2, bls. 4 í skjalaskrá lögreglu, þar sem meðal annars er að finna möppu sem ber heitið „hreyfimyndir af tölvum3gp“. Er þar m.a. myndskeið merkt HR5mynd000.3gp. Kvað C ákærða hafa sent sér það myndskeið úr farsíma hans en þar er ákærði með kynlífslýsingar. Ákærði viðurkenndi fyrir dóminum að hafa sent það myndskeið en hann hefði sent konu sinni það en ekki C. Þá er mappa merkt „Ljósmyndir“ skoðuð. Er þar að finna ljósmyndir merktar frá 166_thumb.jpg,167 til 177_thumb.jpg. Kvað C þær myndir hafa verið teknar heima hjá henni af sér og ákærða bundnum. Við skoðun á myndunum má greinilega þekkja ákærða á myndum merktum 168 og 170. Ákærði staðfesti að þær myndir hafi verið teknar af honum en það hefði verið gert í tengslum við myndbandið sem fór á netið. Aðrar myndir eru það óskýrar að ekki verður af þeim ráðið hver sé á myndunum. Myndir merktar cache_228_DSC01283.jpg, cache_230_DSC01285.jpg, cache_123_DSC01286.jpg, cache_232_DSC01287.jpg, cache_233_DSC01288.jpg, hafa verið teknar í og við Ford Econoline-bifreið ákærða og hafi ákærði tekið þær ljósmyndir af henni og sjáist ákærði sjálfur á einni mynd. Ákærði neitaði því að hafa verið á staðnum og hafa tekið umræddar myndir. Kvaðst hann aldrei hafa verið með C í umræddri bifreið. Þá kvað hann þá ljósmynd þar sem hann sæist á myndinni ásamt C vera falsaða þannig að mynd af honum hefði verið skeytt inn á aðra mynd með C á. Tvö vitni voru leidd fyrir dóminn til að skýra myndina. DD ljósmyndari kvað mögulegt að skeyta tveimur myndum saman en það þyrfti nokkra kunnáttu til að geta nýtt sér tölvuforrit sem gerðu slíkt framkvæmanlegt. Þá kom fyrir dóminn EE sem kvað það lítið mál fyrir þá sem eitthvað kynnu á Photoshop-forritið að skeyta saman tveimur myndum eins og haldið væri fram í þessu máli. Ekki hefur verið sýnt fram á það með óyggjandi hætti að myndin sé ófölsuð né að hún hafi verið fölsuð. Hins vegar má á myndinni sjá að inni í bifreiðinni er hattur, líkur þeim er ákærði ber oftast, og ákærði er hattlaus á myndinni. Þá verður að líta til þess að ákærði hefur haldið því fram að hann og C hafi aldrei verið saman í Econoline-bifreiðinni en á myndskeiði merktu „1 avi“ má sjá bæði ákærða og C inni í bifreiðinni. Fær framburður C stoð í því myndbandi en framburður ákærða er að sama marki ótrúverðugur. Ljósmyndir merktar DSC00116.JPG, 118, 120 og 121 eru sannanlega af ákærða en þar er ákærði nakinn og bundinn með grímu fyrir augu. Ákærði hefur ekki neitað því að umræddar myndir séu af honum en þær myndir voru í tölvu C. Ljósmynd merkt DSC001161.JPG er sannanlega af ákærða fjötruðum, tekin heima hjá C. Næst voru skrár skoðaðar merktar „videoskrár 1“ úr tölvu C. C segir að vídeóskrá sem er merkt _Title_3.mpg, sé myndupptaka sem sé tekin inni á skrifstofu ákærða í útvarpshúsinu í Byrginu og upptakan sýni hvar ákærði sé að binda lim sinn og hún síðan hefur munnmök við ákærða. Á upptökum má sjá m.a. ljósmyndir af börnum ákærða. Ákærði hefur neitað að umrætt myndband sé af honum. Á myndbandinu sést greinilega að karlmaðurinn er með armbandsúr, eins og það sem lagt var fram í dóminum og ákærði kvaðst hafa átt. Fyrr í skýrslutöku fyrir dómi kvaðst ákærði aldrei hafa gengið með armbandsúr. Þá sést skurður í nára og fæðingarblettur á maga mannsins, sem samrýmist lýsingu sem koma fram á myndum og tilgreind er í vottorði eftir læknisskoðun er fór fram á ákærða. Ákærði hefur staðfest fyrir dóminum að myndbandið sé tekið í útvarpshúsinu í Byrginu og þykir dóminum sannað, með vísan til ummerkja á myndbandinu, að umræddur karlmaður sé ákærði. Í vídeóskrá sem er merkt Viedo 2.avi er myndupptaka af vefmyndavél á heimili C og upptakan sýnir hvar hún og ákærði eru í kynlífsathöfnum. Á upptökunni má sjá karlmann með hatt og kynlíf er stundað með aðstoð einhvers konar samfaravélar sem sett er í stól. Samtal ákærða og C er skýrt á myndbandinu. Þó svo að myndgæðin séu ekki góð, má telja, svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa, að myndbandið sé tekið af ákærða og C í kynlífsathöfnum en myndbandið er tekið heima hjá C að hennar sögn. Næst er farið í möppu sem er merkt „skjöl“. Við skoðun á skjölum með heitinu „Próf King Irons1 til Próf King Irons4“ og tveim skjölum merktum „Efni Próf King Irons“ og einu skjali merktu „Próf King And“ kemur fram að „Author“ eða höfundur skjalanna er ákærði. Efni þessara skjala er af kynferðislegum toga og snýst um BDSM-kynlíf. Eru þau talin, svo hafið sé yfir allan skynsamlegan vafa, vera komin frá ákærða. C hefur lýst því að ákærði hafi komið heim til sín í X eitt sinn og beðið annan karlmann að koma og hafa við hana samfarir ásamt ákærða. Ákærði neitaði því staðfastlega. Fyrir dóminn kom P og staðfesti hann frásögn C og kvaðst sjálfur hafa farið að beiðni ákærða heim til C og haft við hana samfarir ásamt ákærða. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að vitnisburður P sé rangur þó svo að hann muni ekki hvenær atvikið átti sér stað. Er því talið sannað að umrætt atvik hafi átt sér stað og að ákærði hafi skipulagt það. C var skráð í Byrgið, samkvæmt heimildum frá embætti Landlæknis, frá 10. apríl 2004 til 31. maí 2004 og frá 10. júní 2004 til 1. nóvember 2006. Verður að líta svo á að C hafi verið skjólstæðingur Byrgisins og ákærða í trúnaðarsambandi á þessu tímabili þrátt fyrir að hún hafi verið komin með sitt heimili að X, Reykjavík, frá 1. júní 2005. Með hliðsjón af öllu framansögðu og með vísan til framburðar C, sem var mjög trúverðugur fyrir dómi, framburðar vitna og þeirra skjala og mynda sem farið hefur verið yfir hér að framan og liggja fyrir í málinu, þykir lögfull sönnun fram komin um að ákærði hafi átt í kynlífssambandi við C með þeim hætti og á því tímabili sem lýst er í a-og b-liðum III. kafla ákærunnar. Verður ákærða því gerð refsing fyrir þá háttsemi. Ákæruliður IV. Niðurstaða. Í gögnum málsins vegna þáttar D í máli þessu liggur fyrir staðfesting frá Landlæknisembættinu um veru D í Byrginu. Var hún skráð þar fyrst frá 1. október 2003 til 28. febrúar 2005. Frá 25. september 2005 til 1. október 2005. Frá 7. júlí 2006 til 19. júlí 2006. Frá 24. júlí 2006 til 29. júlí 2006 og síðast frá 26. september 2006 til 26. október 2006. Þá liggur fyrir uppdráttur D af skipulagi innra herbergis í geymslu að Háholti 11, Hafnarfirði. Þá liggur fyrir yfirlit frá Landsbanka Íslands af bankareikningi FF þar sem kemur fram að ákærði lagði þann 10. september 2004 162.800 krónur inn á reikning hennar, þann 7. október 2004 22.081 krónu, þann 23. desember 2004 23.000 krónur og þann 5. apríl 2005 40.000 krónur. Þá liggur fyrir geisladiskur með „B-light“ mynd. Staðfest er að D var skjólstæðingur Byrgisins og ákærða frá 1. október 2003 til 28. febrúar 2005, um haustið 2005 og síðan þrisvar sinnum til viðbótar með hléum til október 2006. Var hún skráð sem vistmaður á því tímabili sem ákærði er sakaður um að hafa brotið gegn henni. D var í meðferðarviðtölum hjá ákærða sem skjólstæðingur hans og Byrgisins til loka febrúar 2005 en eftir það kveðst hún hafa sótt lofgjörð, samkomur og fyrirlestra til haustsins 2005 og hefur ákærði ekki andmælt því. Verður því að líta svo á að þrátt fyrir að D hafi verið flutt frá Byrginu þá hafi hún áfram litið á sig sem skjólstæðing ákærða í trúnaðarsambandi allt fram til haustsins 2005, enda var hún skráð þar vistmaður nokkra daga í september. D lýsti bæði fyrir lögreglu og dóminum því ástandi sem hún var í þegar hún kom í Byrgið. Ákærði hefur einnig staðfest að hún hafi verið mjög illa á sig komin og fær vitnisburður þeirra beggja stoð í vitnisburði móður D, FF Ákærði hefur neitað því að hafa átt í kynlífssambandi við D og hefur J einnig neitað því að hafa tekið þátt í kynlífsathöfnum eins og D hefur skýrt frá. D hefur verið staðföst í framburði sínum, hjá lögreglu og fyrir dómi. Fær framburður hennar stoð í vitnisburði P en hann kvaðst hafa tekið þátt í kynlífsathöfnum að Ingólfshvoli með D. Þá kvaðst P hafa tekið þátt í fleiri kynlífsathöfnum með ákærða og öðrum brotaþolum í máli þessu. Staðfestir sá vitnisburður framburð D um að ákærði hafi stundað BDSM-kynlíf. Ákærði þjálfaði D og kenndi henni að vera Mastra eða Master í BDSM-kynlífsathöfnum. Þær kynlífsathafnir snúast ekki endilega um að tveir einstaklingar eigi kynlíf saman heldur allt eins pyntingar og drottnun í kynlífsathöfnum. Þrátt fyrir að ákærði hafi ekki haft beint samræði við D þá telur dómurinn sannað, með framburði D og vitnisburði P sem fær einnig stoð í framburði annarra brotaþola í máli þessu, að ákærði hafi í allt fjórum sinnum stundað kynlífsathafnir með D frá haustinu 2004 til vors 2005, tvisvar sinnum í sumarbústað að Laugarvatni haustið 2004, í eitt skipti á heimili ákærða að Háholti 11, Hafnarfirði, og einu sinni á Hótel [...]. Hafi hann í þeim kynlífsathöfnum notað kynlífstæki, svipur, bönd og gervilimi sem notað hafi verið til að fara í endaþarm og leggöng eins og D hefur lýst. Þá hafi D þurft að horfa á ákærða hafa samræði við konu sína í „kennslu“ þessari. Fellur þessi háttsemi ákærða undir hugtakið „önnur kynferðismök“ eins og segir í 197. og 198. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hefur ákærði því gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í IV. lið ákærunnar með því að hafa í fjögur skipti, en ekki í allt að tíu skipti, haft við D önnur kynferðismök , eins og nánar segir í ákærunni. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að kynferðismökin hafi átt sér stað í Byrginu en D sjálf hefur lýst því svo að fyrstu skiptin hafi verið í sumarbústað að Laugarvatni. Verður ákærði því hvorki sakfelldur fyrir þá háttsemi né að hafa haft samræði við stúlkuna í greind sinn. Þegar ákærði braut gegn D í fyrsta sinn í sumarbústað á Laugarvatni um haustið 2004 var D aðeins 17 ára gömul. Verður litið til þess við ákvörðun refsingar. XIII. Ákærði var í forsvari fyrir meðferðarheimili fyrir einstaklinga sem hafa hrasað illa á lífsleiðinni og áttu nánast hvergi höfði sínu að halla þegar þeir leituðu til Byrgisins eftir aðstoð. Kærendur í máli þessu hafa allir lýst andlegu og líkamlegu ástandi sínu við komuna í Byrgið og hefur það verið staðfest af ákærða sjálfum og vitnum. Kærendur voru á aldrinum frá 17 ára til 28 ára þegar ákærði framdi brot sín. Allar hafa konurnar lýst því að þær hafi verið mjög illa á sig komnar andlega þegar þær komu í Byrgið og hefði ákærði smátt og smátt unnið traust þeirra og trúnað. Þær hefðu trúað honum fyrir innstu leyndarmálum sínum að áeggjan ákærða í þeim tilgangi að byggja upp traust milli ákærða og þeirra. Þá telur dómurinn sannað að ákærði hafi sagt þeim sögu af erfiðri kynlífsreynslu sinni í æsku í þeim tilgangi að sýna fram á einlægni sína og með þeirri aðferð aukið trúverðugleika sinn gagnvart kærendum. Þá var Byrgið kynnt og rekið sem kristilegt meðferðarheimili og meðferðin öll byggð á gildum kristinnar trúar sem kærendur sögðust allir hafa tekið mjög alvarlega. Því til stuðnings kvaðst A t.d. ekki hafa átt kynlíf með ákærða í Byrginu á árinu 2003, þar sem hún leit á Byrgið sem heilagan stað. Ákærði ýmist taldi kærendum trú um að það væri vilji Guðs að þeir þóknuðust honum eða að BDSM-kynlíf myndi hjálpa þeim að ná andlegum bata. Þrátt fyrir að kærendur hafi verið farnir frá Byrginu þegar sum af brotunum gegn þeim voru framin, lítur dómurinn svo á að áframhaldandi meðferðarviðtöl kærenda eftir að veru þeirra í Byrginu lauk, þátttaka þeirra í lofgjörðum, samkomum og fyrirlestrum, svo og huglæg afstaða þeirra allra til ákærða, staðfesti að þeir hafi allir verið áfram í trúnaðarsambandi sem skjólstæðingar ákærða þar til yfir lauk. Af öllu því sem að framan er rakið varðandi kæru hvers og eins brotaþola, er talið sannað að ákærði misnotaði aðstöðu sína og fjárhagslega yfirburði, veikleika skjólstæðinga sinna og leit þeirra í trúna á Guð, í þeim tilgangi að fullnægja eigin hvötum og kynlífsfíkn. Það er mat dómsins að ákærði hafi unnið markvisst að því að fá kærendur til fylgilags við sig og virðist hann hafa valið sér fórnarlömb sem áttu mjög erfiða kynlífsreynslu að baki. Þá er það ákærða til refsiþyngingar að hann fékk í nokkrum tilvikum fleiri með sér til kynlífsiðkana ásamt viðkomandi stúlku og braut þá enn frekar gegn skjólstæðingi sínum. Þá verður að telja að þau fjárframlög sem ákærði lagði fram til brotaþola séu langt umfram það sem kalla megi eðlilegan fjárstuðning. Oftar en ekki greiddi ákærði nokkrum sinnum í mánuði til þolenda greiðslur sem skiptu þær miklu máli. Verður því einnig að telja að þær hafi verið ákærða háðar fjárhagslega að einhverju marki. Þá er ekki hægt að líta fram hjá því að bifreiðakaup ákærða og afnot brotaþola af bifreiðum er hann hafði milligöngu um að kaupa og afhenti þeim voru langt umfram það sem búast má við að forstöðumaður geri fyrir vistmenn sem engar tekjur höfðu né bolmagn til að standa straum af reglulegum afborgunum. Renna þessi fjárframlög stoðum undir það að brotaþolar hafa talið sig vera í einstöku trúnaðarsambandi við ákærða, enda hafa þær allar, fyrir utan D, sagt að þær hefðu haft væntingar um frekara samband í framtíðinni með ákærða. Ákærði og nokkur vitni sem komu fyrir dóm lýstu því yfir að það væri trú þeirra að nokkrir einstaklingar stæðu að baki þeim kærum sem lagðar voru fram hjá lögreglu á hendur ákærða og hafi undirrótin verið persónuleg óvild einstakra manna. Ekkert er fram komið í málinu sem rennir stoðum undir þær fullyrðingar og er vörn ákærða að þessu leyti haldlaus. Verður ákærða því gerð refsing fyrir háttsemi sína sem réttilega er færð til refsiákvæða í ákæruskjali. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur ekki gerst brotlegur áður. Þá verður litið til þess að brotin var framin á löngum tíma auk þess að einn brotaþola var 17 ára þegar fyrst var brotið gegn henni. Á ákærði sér engar málsbætur. Brot ákærða voru ófyrirleitin og til þess fallin að valda veikum einstaklingum verulegum skaða. Samkvæmt því, og með vísan til 1., 2., 6. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. laga nr. 19/1940, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. XIV. Bótakröfur: Í málinu liggja fyrir bótakröfur frá öllum kærendum. Krafðist ákærði að bótakröfunum yrði vísað frá dómi, til vara að hann yrði sýknaður af þeim og til þrautavara að þær yrðu lækkaðar verulega. Bótakröfurnar eru byggðar á 170. gr. laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við mat á fjárhæð skaðabóta ber að líta til þess hversu alvarlegt brotið er, hvað brotamanni gekk til, huglægrar upplifunar brotaþola og loks til umfangs tjónsins. Í máli þessu braut ákærði gróflega allar skyldur sínar gagnvart brotaþolum og misnotaði sér veikindi þeirra og yfirburðastöðu sína. Ásetningur hans var mikill og brot hans stórfellt gagnvart varnarlausum sjúkum konum sem voru honum háðar um meðferð og árangur meðferðar. Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður krefst skaðabóta fyrir hönd A úr hendi ákærða, samtals að fjárhæð 2.500.000 krónur, auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, og dráttarvaxta skv. III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Ekki liggja fyrir nein gögn um afleiðingar brotsins fyrir A utan vottorðs og vitnisburðar geðlæknis hennar, Garðars Sigursteinssonar, sem kvað brotið hafa haft miklar andlegar afleiðingar fyrir hana. Forsaga A staðfestir að hún þarf mikinn andlegan stuðning og kvað hún sjálf fyrir dómi afleiðingar þessa sambands vera að hún væri enn „öll í klessu“, hún eigi mjög erfitt með að treysta fólki, hún eigi erfitt með að átta sig á trúnni gagnvart Guði og hún sé búin að leita mikið. Hún kvaðst efast um sjálfa sig, dómgreind sína, hafa lágt sjálfsmat og eiga erfitt með að einbeita sér. Þá hefði hún farið í skóla sl. haust en rannsókn þessa máls ein og sér haft mikil áhrif á skólagönguna. A kvaðst alls ekki hafa náð sér og eiga erfitt. Með vísan til þess er hér að framan er rakið, sem og vættis Garðars Sigursteinssonar geðlæknis, er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið A miklu andlegu tjóni. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Þá gerir Sveinn Andri Sveinsson kröfu um skaðabætur fyrir hönd B úr hendi ákærða að fjárhæð 2.500.000 krónur auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað, í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Fyrir liggur vottorð Hjördísar Tryggvadóttur sálfræðings þar sem kemur fram að B hafi sótt níu meðferðarviðtöl til hennar á tímabilinu 14. febrúar til 2. maí 2007. Í vottorðinu kemur fram að hjá B hafi gætt mikillar reiði í garð ákærða vegna brota hans og misnotkunar á trausti hennar í hans garð. Hún hafi fundið fyrir aukinni fíkn í vímuefni og neytt þeirra í eitt til tvö skipti. B hefði farið í sex vikna dagdeildarmeðferð á Teigi til að ná enn betri tökum á að halda sig frá vímuefnum. Fyrir dóminum kvaðst B hafa náð að vera án fíkniefna í nokkra mánuði og sér liði betur í dag. Með vísan til þess er hér að framan er rakið, sem og vottorðs Hjördísar Tryggvadóttur sálfræðings, er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið B miklu andlegu tjóni. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti eins og í dómsorði greinir. Sveinn Andri Sveinsson krefst skaðabóta fyrir hönd C úr hendi ákærða að fjárhæð 3.000.000 króna auk vaxta frá því að hið bótaskylda tilvik átti sér stað í samræmi við II. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, og dráttarvaxta samkvæmt III. kafla sömu laga frá því að mánuður er liðinn frá dagsetningu bótakröfunnar. Fyrir liggur vottorð Odda Erlingssonar sálfræðings. Kemur þar fram að C hafi einungis mætt í eitt viðtal af fjórum sem hann hafði gefið henni. Hefði C ekki treyst sér í seinni tímana vegna vanlíðunar og fullyrti Oddi að C hafi liði of illa til að geta nýtt sér viðtöl á stofu. Viðtalanna var óskað í samvinnu við vímuefndadeild Geðdeildar Landspítala. Segir í vottorðinu að í þessu eina viðtali hafi komið fram að C hafi liðið mjög illa, hún hafi sýnt ýmis merki þess að hafa orðið fyrir mjög erfiðri lífsreynslu og vitnað þá í dvöl sína í Byrginu. Hún hefði sagst finna fyrir miklum breytingum á líðan og hegðun eftir dvölina í Byrginu og talað um að hún fyndi nú fyrir tilfinningalegum kulda, einangrunarþörf, depurð og kvíða. Einnig fyndi hún fyrir meiri reiði og óþolinmæði. Sjálfsásakanir hafi verið töluverðar. Fyrir dóminum var ljóst að C átti mjög erfitt, en hún var þá á leið í afplánun vegna afbrota er hún framdi eftir að mál þessi urðu opinber. Með vísan til þess er hér að framan er rakið, sem og vottorðs Odda Erlingssonar sálfræðings, er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið C miklu andlegu tjóni. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 2.000.000 króna. Sú fjárhæð ber vexti eins og greinir í dómsorði. Sigurður Sigurjónsson hæstaréttarlögmaður gerir bótakröfu úr hendi ákærða fyrir hönd D, að fjárhæð 2.000.000 króna. Ekki er gerð krafa um vexti í ákæru. Engin gögn liggja fyrir um afleiðingar brotsins fyrir D en fyrir dómi sagði hún að sér fyndist hún skemmd eftir þetta, hún hafi verið 16 ára og ekki skilið hvað var að gerast. Eftir að hún hætti samskiptum við ákærða hefði lífi hennar hrakað en hún ekki kunnað að takast sjálf á við vandamál sín. Hún hafi verið komin aftur á götuna um jólin 2005. Með vísan til þess sem hér að framan er rakið, er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið D miklu andlegu tjóni. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna. Ekki liggur fyrir í málinu að ákærða hafi verið kynntar bótakröfurnar fyrr en við þingfestingu málsins þann 12. febrúar 2008. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað málsins sem er samkvæmt yfirliti samtals 1.596.458 krónur. Hann dæmist einnig til að greiða útlagðan kostnað, 20.800 krónur, vegna öflunar vottorðs frá Odda Erlingssyni sálfræðingi. Að auki verður ákærði dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, sem hæfilega teljast ákveðin 1.369.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk þóknunar réttargæslumanns þeirra A, B og C, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 700.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og réttargæslumanns D, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sigríður Friðjónsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dóm þennan kveða upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari og meðdómendurnir Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri og Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Dómsuppsaga hefur dregist vegna umfangs málsins og mikilla anna dómara. Dómsorð : Ákærði, Guðmundur Jónsson, sæti fangelsi í þrjú ár. Ákærði greiði allan sakarkostnað, 3.886.758 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 1.369.500 krónur, auk þóknunar réttargæslumanns A, B og C. Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 700.000 krónur, og réttargæslumanns D, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts í öllum tilvikum. Ákærði greiði A, miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. október 2003 til 12. mars 2008 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B, miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. apríl 2004 til 12. mars 2008 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði C, miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2004 til 12. mars 2008 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D, miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna.
Mál nr. 134/2007
Skaðabætur Lögmaður
GPH ehf., sem rak húsgagnaverslun í eigin húsnæði, lenti í fjárhagsörðugleikum og leitaði aðstoðar lögmannsins G, sem rekur O ehf. Svo fór að húsnæðið var selt nauðungarsölu og keypti O ehf. fasteignina. Félagið leigði síðan GP ehf. húsnæðið með tímabundnum, óuppsegjanlegum leigusamningi auk þess sem samið var um að leigutaki ætti rétt á að kaupa það fyrir 30. júní 2004 þannig að O ehf. yrði ekki fyrir neinum kostnaði. GP ehf. hugðist nýta sér þennan kauprétt og óskaði eftir upplýsingum um hvað félagið þyrfti að greiða fyrir húsnæðið. Ágreiningur reis svo um verðið og ekki varð af því að kauprétturinn yrði nýttur. Í kjölfarið tilkynnti O ehf. um uppsögn leigusamningsins er tæki gildi 30. september 2005. Félagið höfðaði svo mál gegn O ehf. og G, þar sem krafist var viðurkenningar á því að leigutímanum hefði lokið fyrrgreindan dag auk skaðabóta á þeim grundvelli að stefndu hefðu komið í veg fyrir að GP ehf. gæti nýtt sér kauprétt sinn með kröfum sínum um kaupverð. Félagið var úrskurðað gjaldþrota og tók G, sem lýst hafði kröfu í búið, við aðild að málinu og gerði sömu kröfur til hagsbóta búinu. Fyrir Hæstarétti féll GP ehf. frá viðurkenningarkröfu sinni eftir að O ehf. hafði lýst því yfir að félagið myndi ekki krefja GP ehf. um húsaleigu eftir 1. október 2005. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að O ehf. og G hefðu hvorki skapað sér bótaábyrgð gagnvart GP ehf. með kaupunum á fasteigninni né við efndir á kaupréttarsamningnum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. janúar 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. febrúar sama ár og var því áfrýjað öðru sinni 8. mars 2007. Áfrýjandi krefst þess að stefndu greiði sér in solidum 15.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. desember 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Bú GP gæðahúsgagna ehf. var tekið til gjaldþrotskipta 14. desember 2007 með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness. Fyrir Hæstarétt var lagt bréf skiptastjóra búsins 18. febrúar 2008 og verður af því ráðið að búið hyggist ekki halda rekstri málsins áfram. Þar kemur jafnframt fram að Gunnlaugur Gunnarsson, sem hafi lýst kröfu í þrotabúið, hafi tilkynnt skiptastjóra að hann nýtti sér heimild í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. til að halda áfram rekstri málsins fyrir Hæstarétti í eigin nafni. Með bréfi 20. febrúar 2008 tilkynnti hann Hæstarétti þetta sem og að hann myndi reka málið á eigin kostnað og áhættu í samræmi við nefnda lagagrein. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að stefndu hafi hvorki bakað sér bótaábyrgð gagnvart áfrýjanda með því að hafa keypt eignarhluta nr. 0101 og 2101 í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði í apríl og júní 2004 né við efndir á kaupréttarsamningum um þá eignarhluta. Eftir þessum úrslitum málsins er rétt að áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gunnlaugur Gunnarsson, greiði stefndu, Opnum hug ehf. og Guðmundi Erni Guðmundssyni, hvorum fyrir sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 29. ágúst sl., höfðaði stefnandi, GP gæðahúsgögn ehf., Dalshrauni 1, Hafnarfirði, með stefnu birtri 2. nóvember 2005 á hendur Guðmundi Erni Guðmundssyni, Fagrabergi 16, Hafnarfirði, persónulega og fyrir hönd Opins hugar ehf. Stefnandi gerir eftirfarandi kröfur: Að viðurkennt verði með dómi að stefnanda hafi verið heimilt „að rifta húsaleigusamningi sínum við stefnda Opinn hug ehf. með þeim hætti sem hann gerði 20. júní 2005“. Að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 15.000.000 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. desember 2005 til greiðsludags. Að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Stefndu krefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda, en til vara að bótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þá krefjast stefndu þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. I. Forsaga máls þessa er sú að einstaklingar sem standa að stefnanda ráku á sínum tíma einkahlutafélagið GPH. Rak félagið húsgagnaverslun í eigin húsnæði að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði, en um er að ræða tvo eignarhluta í húsinu sem skráðir eru nr. 0101 og 2101. Félagið lenti í fjárhagserfiðleikum og á árinu 2002 leituðu stjórnendur þess lögmannsaðstoðar hjá stefnda Guðmundi Erni af þeim sökum, en hann er héraðsdómslögmaður. Höfðu verið náin vináttutengsl á milli hans og aðaleigenda nefnds félags allt frá því að hann var á unglingsaldri og hafði hann margsinnis áður veitt félaginu og stjórnendum þess aðstoð af þessu tagi. Aðila greinir á um aðkomu stefnda Guðmundar Arnar að þessum fjárhagsörðugleikum GPH ehf. og verður síðar gerð grein fyrir þeim ágreiningi þeirra. Hvað sem honum líður liggur það fyrir að eignarhlutur nr. 0101 í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði var seldur nauðungarsölu 10. apríl 2003 og eignarhlutur nr. 2101 25. júní sama ár. Uppboðskaupandi var stefndi Opinn hugur ehf., sem er í eigu stefnda Guðmundar Arnar, en félagið átti veðkröfu í báðum eignarhlutunum samkvæmt veðskuldabréfi að höfuðstól 5.000.000 krónur sem GP húsgögn ehf. gaf út til félagsins 17. apríl 2000. Í kjölfar seinni nauðungarsölunnar, eða 16. júlí 2003, var bú GPH ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Hinn 4. apríl 2003 og þannig skömmu fyrir nauðungarsölu á eignarhlut nr. 0101 gerðu stefnandi og stefndi Opinn hugur ehf. með sér leigusamning sem tók til beggja eignarhluta GPH ehf. í fasteigninni að Bæjarhrauni 12. Samkvæmt 8. gr. samningsins átti leigutíma að ljúka 30. apríl 2008 án uppsagnar. Þá var í 9. gr. samningsins mælt fyrir um það að hann væri ekki uppsegjanlegur á þessu tímabili nema að til kæmu vanefndir af hálfu leigusala. Um riftun samningsins færi eftir ákvæðum húsaleigulaga. Samhliða þessum húsaleigusamningi gerðu aðilar hans með sér samning um kauprétt stefnanda að hinu leigða húsnæði. Segir svo um þetta í 1. gr. þessa samnings: „Þrátt fyrir leigusamning milli sömu aðila um húsnæðið að Bæjarhrauni 12, Hafnarfirði eignarhluta 0101 og 2101, er leigutaka samkvæmt þeim samningi heimilt að kaupa af leigusala fasteignina á sama verði og leigusali keypti hana á uppboði, auk alls kostnaðar, þannig að leigusali verði fyrir engum kostnaði hverjum sem nefnist varðandi kaupin á uppboði (þ.m.t. allar greiðslur leigusala til veðhafa og lögveðshafa, auk uppgjörs á kröfu leigusala upphaflega að fjárhæð kr. 5.000.000 og hvíldi á 2. veðrétti), við leigu og sölu til leigutaka. Hyggist leigutaki nýta sér þennan rétt, þá verður hann að gera það með sannanlegum hætti fyrir 1. júní 2004 og hafa yfirtekið/greitt áhvílandi skuldir ásamt öðrum ofangreindum kostnaði til leigusala fyrir 1. júlí 2004. Verði það ekki gert þá fellur þessi réttur niður. Jafnframt verði vanskil á leigugreiðslum að ræða (sic) í tvo mánuði í röð, þá fellur þessi réttur undantekningalaust alfarið niður.“ Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi ætlað að nýta sér þennan kauprétt. Hafi verið óskað eftir því 1. júní 2004 að stefndi Guðmundar Örn tæki saman hvaða greiðslu stefnandi þyrfti að inna af hendi til Opins hugar ehf. til að fullnægja skyldum sínum samkvæmt kaupréttarsamningnum. Beiðnina hafi stefnandi ítrekað með tölvupósti 8. júní 2004. Útreikningur stefnda á kostnaði við kaup á eignarhlutunum hafi borist fyrirsvarsmönnum stefnanda daginn eftir. Samkvæmt honum voru eftirstöðvar áhvílandi lána sagðar nema 33.473.108 krónum. Þess utan næmi kostnaður Opins hugar ehf. vegna kaupanna samtals 17.256.816 krónum. Þennan sama dag hafi stefndu gert fyrirsvarsmönnum stefnanda það ljóst að greiða þyrfti 17.256.816 krónur til stefnda Opins hugar ehf. fyrir 1. júlí 2004, en að auki þyrfti yfirtaka stefnanda á áhvílandi lánum að hafa átt sér stað þann sama dag. Jafnframt var áskilinn réttur til að leiðrétta reikningsskekkjur og bæta inn kostnaði ef í ljós kæmi að kostnaðarliði vantaði. Með samningi aðila 30. júní 2004 var kaupréttur stefnanda samkvæmt framansögðu framlengdur til 1. ágúst 2004. Í þessum nýja samningi lýstu aðilar því yfir að sammæli væri um það þeirra í milli að fyrir 1. ágúst 2004 þyrfti stefnandi að hafa yfirtekið áhvílandi lán og greitt inn á reikning stefnda Opins hugar ehf. 18.000.000 krónur „sem fullnaðaruppgjör milli aðila“, en ella félli kauprétturinn niður. Var að því er framangreinda fjárhæð varðar vísað til þess útreiknings sem stefndi Guðmundur Örn lét stefnanda í té 9. júní 2004. Ekki varð af því að kauprétturinn yrði nýttur og fór svo að með bréfi lögmanns stefnanda 20. júní 2005 var stefndu tilkynnt að stefnandi teldi sér heimilt, þrátt fyrir gildistímaákvæði framangreinds leigusamnings, að segja honum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Var húsnæðið rýmt 30. september 2005 og stefndu sendir lyklar að því í pósti. Mál þetta hefur stefnandi annars vegar höfðað til viðurkenningar á því að hann hafi eigi síðar en 1. október 2004 og af ástæðum sem verða raktar síðar verið laus undan samningsskyldum sínum samkvæmt húsaleigusamningnum frá 4. apríl 2003. Hins vegar er krafist bóta úr hendi stefndu óskipt og á þeim grundvelli að stefndu hafi komið í veg fyrir það með bótaskyldum hætti að stefnandi gæti nýtt þann kauprétt sem samningur stefnanda og Opins hugar ehf. 4. apríl 2003 fól í sér. II. Í stefnu er því haldið fram að stjórnendur GPH ehf. og síðar GP gæðahúsgagna ehf. hafi í gegnum tíðina leitað til stefnda Guðmundar Arnar varðandi lögmannsaðstoð. Hafi þeir í ljósi fyrri samskipta treyst stefnda til að ráða þeim heilt í þeim vanda sem rekstur GPH ehf. hafi verið kominn í á árinu 2002. Heldur stefnandi því fram að stefndi hafi staðið fyrir því að hið nýja félag, GP gæðahúsgögn ehf., var stofnað, en stofnandi þess hafi verið annað einkahlutafélag, Stofneining, sem stefndi hafi sjálfur stofnsett á sínum tíma. Hafi stefndi komið því svo fyrir áður en bú GPH ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta að aðstandendur félagsins keyptu persónulega af því skrifstofubúnað og aðrar eignir sem stefnandi myndi síðar leysa til sín. Hafi það gengið eftir með samningi aðila þann 30. júní 2004. Þá hafi stefndi lagt á ráðin um að láta selja nauðungarsölu eignarhluta GPH ehf. í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 og að hann sjálfur eða félag á hans vegum myndi kaupa þá og selja stefnanda með tilteknum hætti. Allar ráðagerðir stefnda í tengslum við sölu eigna hins gjaldþrota félags hafi, að því er stefnandi hafi talið, miðað að því takmarka tjón stjórnenda GPH ehf. við gjaldþrot þess. Hafi stefndi gengið frá húsaleigusamningi hins stefnda félags og stefnanda, sem og þeim kaupréttarsamningi sem áður er getið. Stefnandi hafi í kjölfar þess að húsaleigusamningurinn var gerður hafið rekstur í umræddu húsnæði að Bæjarhrauni 12 og greitt húsaleigu samkvæmt honum. Stjórnendur félagsins hefðu hins vegar verið ákveðnir í að leysa húsnæðið til sín í samræmi við áætlanir þar að lútandi, enda verðið hagstætt. Hefðu þeir hafið undirbúning að fjármögnun kaupanna og hinn 1. júní 2004 óskað eftir upplýsingum frá stefndu um það hvað stefnandi þyrfti að greiða til að fullnægja skyldum sínum samkvæmt kaupréttarsamningnum frá 4. apríl 2003. Þessi beiðni hafi verið ítrekuð 8. sama mánaðar. Svar hafi borist frá stefndu daginn eftir. Í því hafi í stuttu máli falist að hygðist stefnandi nýta sér kauprétt að húsnæðinu yrði hann fyrir 1. júlí 2004 að greiða í peningum inn á reikning hins stefnda félags 17.256.816 krónur og ganga frá yfirtöku áhvílandi lána að fjárhæð 33.473.108 krónur. Jafnframt hafi verið áskilinn réttur til að „leiðrétta reikningsskekkjur og bæta inn kostnaði komi í ljós að kostnaðarliði vanti hverju nafni sem nefnast, s. s. t.d. opinber gjöld á Opinn hug ehf. vegna viðskiptanna“. Stjórnendum stefnanda hafi brugðið nokkuð við þetta „uppgjör“. Eignarhlutarnir hefðu við nauðungarsölu verið seldir á samtals 44.500.000 krónur og af húsaleigu, sem stefnandi hafi greitt frá 1. maí 2003, hafi 2.672.840 krónum verið varið til að greiða niður áhvílandi veðskuldir, en taka hafi átt tillit til þess í uppgjöri aðilanna. Einnig hefðu álögð fasteignagjöld verið greidd með húsaleigunni. Nánari skoðun á samantekt stefndu hefði leitt í ljós að hið stefnda félag væri að gera kröfu um greiðslu á ýmsum liðum sem enga stoð ættu í samningi aðilanna. Megi þar nefna það sem hið stefnda félag kallar „kostnað vegna fjármögnunar“, en í uppgjörsyfirlitinu komi fram að félagið hafi selt hlutabréf í Össuri hf. á genginu 47 til að fjármagna kaupin en gengi á slíkum bréfum væri komið í 57. Á sama hátt hafi félagið selt hlutabréf í Íslandsbanka hf. á genginu 5 til að fjármagna kaupin, en gengi á slíkum bréfum væri komið í 8,35. Þessir liðir einir og sér hafi numið 4.201.242 krónum í uppgjöri þessu. Þá hafi hið stefnda félag krafið stefnanda í þessu uppgjöri um 2.808.475 krónur í lögmannskostnað, en það telur stefnandi alltof háa fjárhæð. Þá hafi í uppgjörinu verið gerð krafa um vexti, sem stefnandi fái ekki séð hvernig reiknast. Stefnandi hafi gert athugasemdir við þessa kröfugerð. Stefndu hafi hins vegar reynst ósveigjanlegir í kröfugerð sinni. Þegar stutt var til 1. júlí 2004 hafi hið stefnda félag gert stefnanda tilboð um framlengingu á kaupréttarfresti til 1. ágúst 2004, en með því skilyrði að stefnandi samþykkti að greiða 18.000.000 krónur í peningum inn á reikning hins stefnda félags auk þess að yfirtaka áhvílandi skuldir. Stjórnendur stefnanda hefðu litið á þetta sem afarkosti, en ennþá staðið í þeirri trú að stefndu mundu að lokum fallast á uppgjör sem væri í samræmi við ákvæði upphaflega samkomulagsins um það hvernig dæmið skyldi reiknað. Nokkru eftir gerð þessa framlengingarsamnings hafi stjórnendum stefnanda hins vegar orðið það ljóst að stefndi Guðmundur Örn hafi í raun leitt þá í ákveðna gildru með framlengingarboði sínu. Þeir hefðu á þessum tíma ekki notið annarrar lögmannsþjónustu en þeirrar sem stefndi hafi veitt þeim og treyst því að hann væri ekki reyna að hagnast með óheiðarlegum hætti á þeirri þjónustu sem hann veitti þeim. Stefnandi hafi ekki verið tilbúinn til að leysa eignarhlutana í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 til sín með þeim afarkostum sem stefndu hefðu sett upp og því hafi ekki orðið af því að kauprétturinn yrði nýttur fyrir 1. ágúst 2004. Viðræður um hann hafi þó áfram átt sér stað fram eftir haustinu, en í nóvember 2004 hafi stjórnendum stefnanda orðið ljóst að stefndu hefðu tekið afar ósveiganlega afstöðu í málinu. Hafi stefndu sífellt hækkað kröfur sínar og samningaviðræður því að endingu farið út um þúfur. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefndu 20. júní 2005 hafi þeim verið tilkynnt að stefnandi liti svo á að stefndi Guðmundur Örn hafi í ágóðaskyni fyrir sjálfan sig og hið stefnda einkahlutafélag sitt brotið alvarlega gegn góðum lögmannsháttum í svokallaðri lögmannsþjónustu sinni við stefnanda. Hafi því verið lýst í bréfinu að í ljósi allra atvika liti stefnandi svo á að honum væri heimilt að segja upp húsaleigusamningnum við hið stefnda félag og þrátt fyrir ákvæði 8. gr. hans um leigutíma. Hafi samningnum verið sagt upp með þriggja mánaða fyrirvara miðað við mánaðamót þannig að húsnæðið yrði rýmt eigi síðar en 30. september 2005. Hafi þetta gengið eftir, en engin viðbrögð hafi borist frá stefndu við bréfi þessu. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína á því að honum hafi verið heimilt, þrátt fyrir ákvæði 8. gr. húsaleigusamnings félagsins við Opinn hug ehf., að binda enda á tilvist samningsins með því að segja honum upp með fyrirvara sem hæfilegur telst. Telur stefnandi almennt viðurkennt að hæfilegur uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir og að sá tími veiti leigusala hæfilegt svigrúm til að finna sér annan leigutaka. Um rökstuðning fyrir þessari kröfu vísar stefnandi til málavaxta samkvæmt framansögðu. Telur stefnandi að réttar efndir hins stefnda félags á hliðarsamningnum um kauprétt stefnanda að húsnæðinu hafi verið ótvíræð forsenda fyrir því að félagið gæti haldið húsaleigusamningnum upp á stefnanda. Þar sem hið stefnda félag hafi sett fram tilhæfulausa kröfugerð þegar stefnandi vildi nýta kauprétt sinn hafi forsendan fyrir hinum langa gildistíma húsaleigu-samningsins brostið. Vísar stefnandi að því er þessa kröfu sína varðar til viðurkenndra meginreglna samningaréttarins um forsendur samninga og forsendubrest. Einnig er vísað til reglna samningaréttarins um afleiðingar vanefnda á samningsskyldum og hvernig þær geti leitt til þess að annar eða aðrir samningar sömu aðila geti fallið úr gildi eða orðið uppsegjanlegir. Við beitingu þessara reglna telur stefnandi ljóst að líta verði til þess að samninga þessa gerði stefndi Guðmundur Örn við stjórnendur stefnanda sem leitað hefðu til hans sem lögmanns. Með framgöngu sinni í málinu hafi stefndi brotið gróflega gegn góðum lögmannsháttum og hann hafi notfært sér við samningsgerðina það trúnaðartraust sem hann vissi eða mátti vita að stjórnendur stefnanda báru til hans. Stefndi hafi aldrei gert stjórnendum stefnanda grein fyrir því að hann hygðist sjálfur afla sér tiltekinna hagsmuna, svo sem síðar hafi komið á daginn, en með þeirri vanrækslu telur stefnandi hann hafa brotið gegn 2. mgr. 21. gr. lögmannalaga nr. 77/1998. Jafnframt vísar stefnandi í þessu sambandi til 18. gr. sömu laga. Fjárkröfu sína byggir stefnandi á því að stefndi Guðmundur Örn hafi með vinnu-brögðum sínum bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda og að hið stefnda félag beri ásamt honum bótaábyrgð á þeirri háttsemi hans þar sem það hafi notið hags af háttseminni. Vísar stefnandi um þetta til reifunar hér að framan. Telur stefnandi að stefndi hafi með kröfugerð sinni fyrir hið stefnda félag komið í veg fyrir að stefnandi gæti neytt kaupréttar síns að eignarhlutunum í Bæjarhrauni 12 samkvæmt samningi aðila þar að lútandi. Engu skipti um bótarétt stefnanda þótt aðilar hafi undirritað nýjan samning um innlausnarrétt félagsins 30. júní 2004, enda hafi sá samningur verið undirritaður við þær sérstöku aðstæður sem áður er lýst. Telur stefnandi einsýnt að meðhöndla verði greiðslukröfu stefnda eins og hún var sett fram í kröfubréfi hans 9. júní 2004 sem neitun á því að standa við samninginn um innlausnarrétt stefnanda. Stefndi hafi eins og áður greinir haft yfirburðastöðu gagnvart stefnanda og notfært sér hana sjálfum sér til hagsbóta. Verði ekki annað séð en að hann hafi á þessum tíma einsett sér að búa til þá stöðu að hann myndi í fyllingu tímans eignast umrædda eignarhluta í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 skuldlausa með því að tryggja sér leigugreiðslur um margra ára skeið frá stefnanda. Vísar stefnandi um lagarök fyrir bótakröfu sinni til almennu skaðabótareglunnar, sakarreglunnar, svo og til þeirra lagareglna sem tilgreindar eru fyrir viðurkenningarkröfunni. Að því er fjárhæð kröfunnar varðar byggir stefnandi á því að ákvarða verði tjón hans af vanefndum stefnanda að álitum, en ógerlegt sé að færa fullar sönnur á það hvert tjón hljótist af bótaskyldri háttsemi eins og þessari. Telur stefnandi tjón sitt af þessum sökum varlega áætlað 15.000.000 krónur, enda megi ljóst vera af síhækkandi verðmiðum sem stefnandi sjálfur setti í viðræðum sínum við fulltrúa stefnanda að hann hafi sjálfur metið hagsmunina þannig að verðmæti eignarinnar væri sífellt hækkandi. III. Í greinargerð er mótmælt þeim hluta málavaxtalýsingar í stefnu sem varðar nauðungarsölu á eignarhlutum nr. 0101 og 2101 í fasteigninni Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði. Hún sé alröng og því marki brennd að stefndi Guðmundur Örn sé sem lögmaður settur í aðalhlutverk vegna aðkomu sinnar að málefnum aðstandenda stefnanda. Einhverra hluta vegna sé ekki minnst á það í stefnu að stefndi Opinn hugur ehf. lánaði GP húsgögnum ehf. 5.000.000 króna gegn veði í framangreindum eignarhlutum, sem þá voru í eigu þess félags. Þetta hafi gerst í apríl 2000 og veðskuldabréf fyrir lánsfjárhæðinni verið gefið út 17. sama mánaðar, en með með því hafi umræddar eignarhlutar verið settir að veði fyrir greiðslu lánsins. Þá sé í engu að því vikið í stefnu að lán þetta hafi verið í vanskilum frá 20. apríl 2002. Stefndi Opinn hugur ehf. hafi hins vegar ekki verið á meðal þeirra sem óskuðu eftir nauðungarsölu á eignarhlutunum á sínum tíma. Í framlögðu endurrit úr gerðabók sýslumannsins í Hafnarfirði komi fram að við nauðungarsölu á öðrum eignarhlutanum 10. apríl 2003 hafi Guðmundur Pálsson mætt fyrir hönd gerðarþola, en stefndi Guðmundur Örn fyrir hönd stefnda Opins hugar ehf. vegna umrædds veðskuldabréfs. Sama hafi gerst 25. júní 2003 við seinni nauðungarsöluna. Við nauðungarsölu á eignarhlutunum hafi stefndi Guðmundur Örn þannig mætt í þeim eina tilgangi að gæta hagsmuna meðstefnda sem veðhafa og í engu sinnt þar störfum fyrir aðstandendur stefnanda. Hafi hann leyst eignarhlutana til sín og með þeirri ráðstöfun leitast við að gæta hagsmuna Opins hugar ehf. og um leið sinna eigin hagsmuna sem eigandi þess félags. Er fullyrðingum í stefnu um annað mótmælt sem marklausum og ósönnuðum. Í kjölfarið hafi stefndi Opinn hugur ehf. gert tímabundinn samning við stefnanda um leigu á því húsnæði sem hér um ræðir. Samhliða þeim samningi hafi verið gerður samningur um rétt stefnanda sem leigutaka til að kaupa húsnæðið, en þó innan tiltekins tíma og að skaðlausu fyrir stefnda Opinn hug ehf. Þessu næst segir svo í greinargerð: „Eins og réttilega er sagt frá í stefnu átti leigutaki, stefnandi, að lýsa því yfir fyrir 1. júní 2004 [ ] hvort hann hygðist nýta sér umræædan kauprétt eður eigi. Ljóst er að það var ekki gert fyrir þann tíma og því réttur til slíks þá þegar fallinn niður. Þrátt fyrir þetta ákvað stefndi Opinn hugur ehf. að framlengja boði sínu og með samningi dags. 30. júní 2004 var samið um fjárhæð og greiðslu kaupverðs. Allt að einu efndi stefnandi þessa máls ekki skuldbindingar sínar skv. samningi þessum fyrir tilsettan tíma.“ Halda stefndu því fram að þegar hér var komið sögu hafi málið verið komið í ákveðinn farveg og búið að ná samkomulagi um allt sem máli skipti. Það sé því fjarstæða að halda því fram að aðilar hafi verið neyddir eða blekktir til að skrifa upp á framlenginguna og það sem henni fylgdi. Í greinargerð er því mótmælt að stefndi Guðmundur Örn hafi á einhvern hátt nýtt sér aðstöðu sína sem lögmaður eða ráðgjafi stefnanda til að blekkja aðstandendur þess sér til hagsbóta. Sé allt slíkt tal úr lausu lofti gripið og ámælisvert, enda um alvarlegar ásakanir að ræða. Hið rétta í málinu sé að hið stefnda félag hafi árið 2000 veitt forvera stefnanda lán. Tilurð þessa verði rakin til kunningsskapar og tengsla stefnda Guðmundar Arnar og þeirra einstaklinga sem verið hefðu í forsvari fyrir lántakandann og síðar stefnanda. Lánið hafi svo sem fram er komið verið tryggt með veði í hluta fasteignarinnar að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði. Lánið hafi lent í vanskilum og hin veðsetta eign verið seld nauðungarsölu fyrir atbeina annarra aðila en stefndu. Stefndu hafi eðli máls samkvæmt varið rétt sinn við nauðungarsöluna og leyst umrætt húsnæði til sín. Sé ekkert athugavert við þá framgöngu. Það sé rangt að stefndi Opinn hugur ehf. hafi verið að reyna að hagnast með óeðlilegum hætti á því að leysa húsnæðið til sín og gera síðan samning við stefnanda um leigu þess, en eins og málavextir beri með sér hafi einungis verið um eðlileg viðbrögð að ræða af hálfu kröfuhafa við nauðungarsölu. Stefndu tiltaka sérstaklega að þó svo að stefndi Guðmundur Örn hafi veitt stefnanda lögfræðiþjónustu firri það hann ekki rétti til að gæta hagsmuna sinna. Þá hafi það komið skýrt fram í þeim gögnum sem liggja frammi í málinu um kauprétt stefnanda að hann væri skilyrtur á þann veg að skaðleysi Opins hugar ehf. af umræddum viðskiptum yrði tryggt. Vísa stefndu hvað þetta varðar til orðalags kaupréttarsamningsins. Stefndu mótmæla því að skilyrði riftunar samkvæmt 9. gr. húsaleigusamningsins hafi verið fyrir hendi. Um hafi verið að ræða tímabundinn húsaleigusamning sem ekki verði rift eða sagt upp á samningsbundnum gildistíma hans nema til komi vanefndir af hálfu leigusala. Er því andmælt að til slíkra vanefnda hafi komið og forsendur samningsins hafi brostið. Telja stefndu að ekki hafi verið sýnt fram á að kröfugerð Opins hugar ehf. í tengslum við hugmyndir stefnanda um nýtingu kaupréttar hafi verið tilhæfulaus eða þannig að gefið hafi tilefni til riftunar eða uppsagnar á samningnum af hálfu stefnanda Um lagarök vísa stefndu í þessum efnum til meginreglu samningalaga um skuldbindargildi samninga og ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994. Stefndu mótmæla skaðabótakröfu stefnanda sem órökstuddri og tilhæfulausri. IV. Viðurkenningarkrafa stefnanda í málinu tekur samkvæmt orðum sínum til þess að honum hafi verið heimilt að rifta samningi þeim sem hann gerði 4. apríl 2003 um leigu atvinnuhúsnæðis í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði. Í málatilbúnaði sínum að öðru leyti byggir stefnandi hins vegar á því að um uppsögn á samningnum hafi verið að ræða og að hún hafi verið honum heimil. Hafi forsendur fyrir því að unnt væri að halda samningnum upp á stefnanda brostið með því að fram hafi verið sett óhófleg kröfugerð af hálfu leigusala, stefnda Opins hugar ehf., þá er stefnandi hugðist nýta sér kauprétt að hinu leigða húsnæði í samræmi við samning aðila þar að lútandi. Hafi það af hálfu stefnanda verið forsenda fyrir húsaleigusamningnum að umræddur kaupréttarsamningur yrði réttilega efndur. Verður kröfugerð stefnanda í ljósi þessa skýrð á þann veg að hann leiti í málinu viðurkenningar á því að honum hafi verið heimilt, óháð ákvæði 8. gr. leigusamnings um leigutíma, að binda endi á tilvist samningsins með uppsögn og þriggja mánaða fyrirvara miðað við mánaðamót. Er þá á því byggt að uppsögn hafi verið sett fram 20. júní 2004 og stefnandi hafi þannig verið laus undan skuldbindingum sínum samkvæmt leigusamningnum 1. október sama ár. Hvað varðar uppsögn stefnanda á leigusamningi aðila leiðir það af skýru ákvæði samningsins að hann var aðeins uppsegjanlegur vegna vanefnda leigusala. Í málinu er ekki um það að ræða að leigusali hafi vanefnt þær skyldur sem hann gekkst undir og samningurinn fól í sér samkvæmt orðum hans. Stefnandi heldur því allt að einu fram og af ástæðum sem að framan eru raktar að fyrir hendi sé í málinu aðstaða sem leiði til þeirrar niðurstöðu að honum hafi verið heimilt að segja leigusamningnum upp. Þegar afstaða er tekin til þessarar málsástæðu stefnanda, sem viðurkenningarkrafa hans er alfarið grundvölluð á, er til þess að líta að reglur um brostnar forsendur og réttaráhrif þeirra verður að skýra í ljósi þeirrar grundvallarreglu samningaréttar að gerða samninga skuli halda. Ljóst er að samkvæmt samningnum þeim sem um ræðir í málinu gat til þess komið að stefnandi yrði bundinn af leigusamningnum langt umfram þann tíma sem kaupréttur samkvæmt samningi þar að lútandi var virkur. Á milli þessara tveggja samninga voru þau augljósu tengsl að yrði kaupréttur nýttur félli leigusamningurinn niður. Þá var ákvæði þess efnis í kaupréttarsamningnum að kæmi til þess að vanskil yrðu á greiðslu leigu tvo mánuði í röð skyldi kaupréttur falla niður. Þegar upp kom ágreiningur á milli stefnanda og stefnda Opins hugar ehf. um þá greiðslu sem stefnanda bæri á grundvelli kaupréttarsamnings þeirra að standa stefnda skil á fyrir húsnæðið stóð stefnanda opin sú leið að krefjast þess að kaupréttur hans yrði virtur og þá með þeim hætti sem hann gerði á sínum tíma kröfu til. Gat stefnandi þannig með öðrum orðum boðið fram þá greiðslu sem hann taldi réttar efndir á kaupréttarsamningnum og síðan fylgt þeim rétti sínum eftir með þeim úrræðum sem tiltæk eru að lögum undir þessum kringumstæðum. Um þennan ágreinings tókst hins vegar samkomulag 30. júní 2004, en með því var kaupréttarfrestur, sem upphaflega átti að renna út 1. júní 2004, framlengdur til 1. ágúst sama ár og greiðsla til stefnda fyrir húsnæðið tilgreind. Að því virtu sem að framan er rakið þykja að mati dómsins ekki vera efni til þess að líta svo á að kaupréttarsamningurinn hafi með einum eða öðrum hætti verið forsenda og ákvörðunarástæða af hálfu stefnanda fyrir gerð leigusamningsins. Þaðan af síður liggur fyrir að þetta hafi stefndu verið eða mátt vera ljóst. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á það með stefnanda að honum hafi verið heimilt að slíta leigusamningi aðila með uppsögn á grundvelli brostinna forsendna. Að auki er það svo að mati dómsins að telja verður að samningur sá varðandi kaupréttinn, sem gerður var 30. júní 2004 og vikið er að hér að framan, hafi verið skuldbindandi fyrir stefnanda, en ekki er annað fram komið en að fyrirsvarsmenn félagsins hafi í öllu falli talsverða reynslu á sviði viðskipta. Ekki kom síðan til þess að stefnandi uppfyllti skyldur sínar samkvæmt þessu samkomulagi innan þess frests sem til þess var settur. Að svo komnu stoðar stefnanda ekki að bera það fyrir sig að um vanefndir á kaupréttarsamningi af hálfu viðsemjanda hans hafi verið að ræða. Með vísan til þess sem að framan er rakið ber að sýkna stefndu af viðurkenningarkröfu stefnanda. Stefndi Guðmundur Örn gætti við nauðungarsölu á eignarhlutum nr. 0101 og 2101 í fasteigninni að Bæjarhrauni 12 í Hafnarfirði í apríl og júní 2003 hagsmuna stefnda Opins hugar ehf., sem er í eigu hans, en félagið átti svo sem fram er komið fjárkröfu sem tryggð var með veði í eignarhlutunum. Fæst með engu móti séð að stefndi hafi með þeirri framgöngu sinni bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Þær ráðstafanir sem gripið var til í tengslum við nauðungarsöluna miðuðu að því að stefnandi gæti eignast það húsnæði sem hér um ræðir. Sá ágreiningur sem kom upp milli aðila um inntak kaupréttarsamnings sem af þessu tilefni var gerður tók eingöngu til þeirrar greiðslu sem stefnanda bæri að inna af hendi til að leysa húsnæðið til sín. Svo sem áður er rakið gat stefnandi við þessar aðstæður krafist efnda á kaupréttarsamningnum í samræmi við þær skyldur sem hann taldi sig hafa undirgengist með honum. Það var ekki gert, en þess í stað gengið til samninga um framlenginu á kauprétti þar sem í einu og öllu var fallist á þá tölulegu kröfugerð sem sett hafði verið fram varðandi hann af hálfu stefnda Opins hugar ehf. Að svo komnu eru engin efni til að líta svo á að það tjón sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir og bótakrafa hans í málinu tekur til geti verið á ábyrgð stefndu. Samkvæmt framansögðu eru stefndu alfarið sýknuð af dómkröfum stefnanda í málinu. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, sem dæma ber handa hvorum stefnda fyrir sig, sbr. 2. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugist að á því er byggt af hálfu stefnanda að ákvarða verði það tjón sem hann telur stefndu vera ábyrg fyrir að álitum, enda sé ógerlegt fyrir hann að færa fullar sönnur á tjón sitt, sem þó verði að telja varlega áætlað 15.000.000 krónur. Að mati dómsins eru engar þær forsendur fyrir hendi í málinu sem gera dóminum kleift að ákvarða bætur til stefnanda að álitum. Bótakrafa stefnanda telst því í öllu falli ekki vera dómtæk. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndu, Guðmundur Örn Guðmundsson og Opinn hugur ehf., eru sýkn af kröfum stefnanda, GP gæðahúsgagna ehf. Stefnandi greiði stefndu hvorum fyrir sig 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 211/1999
Fangelsi Skaðabætur Sératkvæði
Með dómi héraðsdóms 24. nóvember 1995 var M, stjórnarformaður og framkvæmdarstjóri hlutafélagsins G, dæmdur til þess að sæta tveggja ára fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987, en fullnustu 21 mánaðar af fangelsisvistinni frestað skilorðsbundið í tvö ár. Taldi dómurinn sannað að M hefði með fulltingi erlends seljanda framvísað við tollayfirvöld reikningum, sem aðeins sýndu hluta þess verðs sem G hafði raunverulega greitt fyrir sendingar af frystum forsteiktum kartöflum og skotið þannig undan aðflutningsgjöldum. M ákvað að una þessum dómi og tók út hinn óskilorðsbundna hluta refsingarinnar. Með dómi Hæstaréttar 19. desember1996 var felldur úr gildi úrskurður ríkistollanefndar um endurákvörðun á aðflutningsgjöldum vegna innflutnings hlutafélagsins S á frystum forsteiktum kartöflum, þar sem talið var að álagning gjaldsins hefði verið ólögmæt. Í framhaldi af þessum dómi Hæstaréttar óskaði M endurupptöku máls síns og vísaði til þess, að með dóminum hefði verið dæmd ólögmæt álagning sams konar jöfnunargjalds og hann hefði meðal annars verið sakfelldur fyrir að koma G undan að greiða. Fallist var á beiðni M um endurupptöku málsins og var M sýknaður með dómi Hæstaréttar 12. mars 1998, þar sem talið var að eins og ríkissaksóknari hefði gert málið úr garði við áfrýjun þess, lægju engan veginn fyrir viðhlítandi sönnur fyrir sök M, en ríkissaksóknari hafði aðeins að óverulegu leyti lagt fram þau gögn fyrir Hæstarétti sem héraðsdómur taldi sanna sök ákærða. M höfðaði mál gegn Í til greiðslu miskabóta samkvæmt XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og byggði kröfu sína á því, að hann hefði saklaus hlotið refsidóm og verið látinn sæta ólögmætri frelsisskerðingu, sem rót sína ætti að rekja til löglausra reglugerða landbúnaðarráðherra. Talið var, að ótvírætt væri, að jöfnunargjaldið, sem Hæstiréttur hafði dæmt ólögmætt, hefði vegið langþyngst og mestu máli skipt við refsiákvörðun héraðsdóms. Þegar litið var til gagna málsins og tveggja dóma Hæstaréttar, sem fjölluðu um undanskot á sama gjaldi, þótti mega ætla, að M hefði eingöngu hlotið sekt ef dæmt hefði verið á grundvelli allra gagna málsins í Hæstarétti 12. mars 1998. Að þessu virtu þótti M hafa ófyrirsynju orðið að þola refsivist þá, er hann var dæmdur til með dómi héraðsdóms. Voru M því dæmdar miskabætur samkvæmt 177. gr. laga nr. 19/1991, en háttsemi hans varðandi aðflutningsgjöld og skýrslugerð til yfirvalds voru virt til lækkunar bótanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 1999 og krefst þess að stefnda verði dæmt til að greiða sér 30.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. september 1998 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara verulegrar lækkunar á kröfum áfrýjanda og verði málskostnaður á báðum dómstigum þá felldur niður. I. Áfrýjandi máls þessa var með ákæru ríkissaksóknara 22. ágúst 1995 saksóttur fyrir tollalagabrot við innflutning á frystum forsteiktum kartöflum hingað til lands frá því í ágúst 1988 til júní 1992 í nafni hlutafélags, sem hann var stjórnarformaður og framkvæmdastjóri fyrir. Var honum gefið að sök að hafa svikið undan aðflutningsgjöld af 92 vörusendingum, samtals 46.176.441 krónu. Hafi hann í þessu skyni framvísað við tollyfirvöld reikningum, sem sýndu aðeins hluta af því, sem var í raun greitt fyrir umrædda vöru, en með fulltingi erlends seljanda þeirra hafi það, sem vantaði upp á rétta tilgreiningu vöruverðs, verið fært yfir á reikninga fyrir annan varning, pappaöskjur, sem báru mun lægri aðflutningsgjöld og félagið keypti af sama seljanda. II. Á árinu 1986 var fyrst lagt á sérstakt jöfnunargjald af innfluttum kartöflum og vörum unnum úr þeim með stoð í lögum nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. lög nr. 25/1986. Var gjald af hinum unnu kartöflum ákveðið 40% í reglugerð nr. 289/1986. Ný reglugerð var sett um þessi efni í maí 1997, nr. 223/1987, en gjald af umræddum vörum hélst óbreytt. Með breytingu á þeirri reglugerð, sem landbúnaðarráðherra gerði hinn 26. febrúar 1988 með reglugerð nr. 109/1988, var gjald af vörum þessum ákveðið 190%. Hélst gjaldið þannig þar til það var lækkað í júní 1989 í 120%. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 1996 í máli þrotabús S. Óskarssonar & Co. hf. gegn íslenska ríkinu var felldur úr gildi úrskurður ríkistollanefndar 28. janúar 1994 um endurákvörðun á aðflutningsgjöldum vegna innflutnings þess félags á frystum forsteiktum kartöflum á tímabilinu frá febrúar 1988 til sama mánaðar 1992. Var niðurstaða réttarins reist á því, að álagning sérstaks jöfnunargjalds af þessum vöruflokki, eins og því var breytt með reglugerð nr. 109/1988, fengi ekki ,,samrýmst þeim takmörkunum, sem heimild ráðherra voru settar, og þeim kvöðum um málefnalegan grundvöll skattheimtu og stjórnsýslu, sem gæta varð“. III. Áfrýjandi óskaði þess við Hæstarétt 10. júlí 1997 að framangreint mál hans, sem dæmt hafði verið í Héraðsdómi Reykjavíkur 24. nóvember 1995, yrði endurupptekið. Var í beiðninni vísað til þess, að með dómi réttarins 19. desember 1996 hefði verið dæmd ólögmæt álagning sams konar jöfnunargjalds og hann hefði meðal annars verið sakfelldur fyrir að koma hlutafélagi, sem hann var í forsvari fyrir, undan að greiða. Hæstiréttur féllst á beiðni þessa hinn 20. október 1997. Var málinu í framhaldi af því áfrýjað til réttarins samkvæmt ákvæðum 188. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstiréttur kvað upp dóm í málinu 12. mars 1998. Kemur þar fram að af hálfu ákæruvalds hafi málinu við áfrýjun ekki verið markaður farvegur að því er tók til tilgangs hennar. Var áfrýjanda því talið heimilt að koma að þeirri málsvörn að ekki hefði verið sannað í málinu að hann hefði brotið gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga með þeim hætti, sem haldið hafi verið fram í ákæru. Fyrir Hæstarétt hafi aðeins að óverulegu leyti verið lögð þau gögn, sem héraðsdómur taldi sanna sök ákærða. Segir í dóminum að eins og ríkissaksóknari hafi gert málið úr garði, liggi þannig engan veginn fyrir viðhlítandi sönnur fyrir sök ákærða. Var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Sama dag og þessi dómur Hæstaréttar var kveðinn upp var þar dæmt í tveimur öðrum málum, sem höfðu verið endurupptekin af sömu ástæðum og mál áfrýjanda, en það eru mál nr. 462/1994 og nr. 253/1997. Fyrrnefnda málið varðaði aðflutningsgjöld af nokkrum sendingum, sem áttu að nema 11.458.587 krónum, en af þeim hafði gjöldum, sem námu 7.995.593 krónum, verið skotið undan. Af fyrrnefndu fjárhæðinni átti jöfnunargjald að nema 7.378.752 krónum. Mál þetta hafði verið dæmt í Hæstarétti 23. febrúar 1995 og var ákærði þar dæmdur til að sæta 12 mánaða fangelsi, en þar af var fullnustu 11 mánaða fangelsisvistar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Auk þess var hann dæmdur til að greiða 100.000 krónur í sekt. Við endurupptöku málsins lágu fyrir Hæstarétti öll gögn þess. Var ákærði sýknaður af broti gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga eða fyrir tilraun til slíks brots, sbr. 1. mgr. 125. gr. laganna, vegna rangra upplýsinga, sem hann veitti í aðflutningsskýrslum, að því leyti sem þær höfðu áhrif á álagningu jöfnunargjalds við innflutning á umræddum vörum. Hins vegar var hann sakfelldur fyrir brot gegn 126. gr. tollalaga vegna undanskots á tolli og virðisaukaskatti, samtals 2.846.835 krónum. Var ákærði í málinu dæmdur í sekt og taldist hann þegar hafa tekið út þá refsingu. Í máli nr. 253/1997 var um að ræða undanskot á aðflutningsgjöldum að fjárhæð samtals 13.407.542 krónur. Þar af mun jöfnunargjald hafa numið um 9.500.000 krónum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. desember 1994 hafði ákærði í því máli verið dæmdur til að sæta fangelsi í 15 mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, svo og til að greiða 400.000 krónur í sekt. Í endurupptökumálinu dæmdi Hæstiréttur á sama veg og í máli nr. 462/1994 og sýknaði af ákæru, að því er tók til jöfnunargjalds, en sakfelldi fyrir undanskot á tolli og virðisaukaskatti, samtals 3.705.091 krónu. Var ákærði nú eingöngu dæmdur til að greiða sekt, en sú refsing hafði þegar verið tekin út. IV. Mál þetta er bótamál, sem leysa ber úr eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991, eins og þau voru er mál þetta var höfðað og áfrýjandi byggir á. Fyrir liggur að með dómi Hæstaréttar 12. mars 1998 var áfrýjandi sýknaður af ákæru þeirri, er hann hafði áður hlotið dóm fyrir og leiddi til refsivistar hans. Byggir hann kröfur sínar á því, að hann hafi saklaus hlotið refsidóm og verið látinn sæta ólögmætri frelsisskerðingu, sem eigi rót sína að rekja til löglausra reglugerða landbúnaðarráðherra. Eigi hann því rétt til skaðabóta úr hendi stefnda samkvæmt 177. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt framangreindu ákvæði á maður, sem hefur saklaus hlotið refsidóm og þolað refsingu, rétt til bóta fyrir fjártjón og miska. Lækka má þó bætur eftir sök hans á því að hann hafi verið ranglega dæmdur. Ákvæði þetta ber að túlka með hliðsjón af skilyrðum þágildandi b-liðar 1. mgr. 175. gr. laganna, sbr. upphafsorð þeirrar greinar. Í máli þessu hafa sem áður segir verið lögð fram þau gögn, sem lágu fyrir við upphaflega meðferð máls ákæruvaldsins gegn áfrýjanda í Héraðsdómi Reykjavíkur, þar á meðal gögn þau, sem ekki voru lögð fram í Hæstarétti eftir endurupptöku og áfrýjun þess. Ekki liggur fyrir í málinu skýr sundurliðun aðflutningsgjalda þeirra, sem áfrýjandi var sakfelldur fyrir að skjóta undan með áðurgreindum dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Ótvírætt er hins vegar að jöfnunargjald, sem Hæstiréttur dæmdi ólögmætt hinn 19. desember 1996, vó þar langþyngst og hefur mestu skipt við refsiákvörðun. Þegar litið er til ofangreindra gagna, sbr. kafla I hér að framan, og dóma Hæstaréttar 12. mars 1998 í málum nr. 462/1994 og nr. 253/1997, sem áður var greint frá, þykir mega ætla að áfrýjandi hefði eingöngu hlotið sekt ef dæmt hefði verið á grundvelli allra gagna málsins. Að þessu virtu hefur áfrýjandi ófyrirsynju orðið að þola refsivist þá, er hann var dæmdur til með fyrrgreindum dómi. Á hann því samkvæmt 177. gr. laga nr. 19/1991 rétt til bóta úr hendi stefnda. Bótakrafa áfrýjanda hefur ekki verið rökstudd þannig að hann hafi orðið fyrir fjártjóni, heldur eingöngu miska. Við ákvörðun bóta ber að líta til þess að frelsisskerðing í 91 dag hefur óhjákvæmilega leitt til verulegrar röskunar á högum áfrýjanda og verið til þess fallin að valda honum álitshnekki, svo sem hann heldur fram. Virða ber hins vegar til lækkunar samkvæmt lokaákvæði 177. gr. laga nr. 19/1991 fyrrgreinda háttsemi hans varðandi aðflutningsgjöld og skýrslugerð til yfirvalds í því sambandi. Að öllu þessu virtu þykja bætur til áfrýjanda hæfilega ákveðnar 2.200.000 krónur. Skal greiða dráttarvexti eins og áfrýjandi krefst og nánar er greint í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Magnúsi R. Jónssyni, 2.200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. september 1998 til greiðsludags. Sératkvæði Hjartar Torfasonar hæstaréttardómara í hæstaréttarmálinu nr. 211/1999: Magnús R. Jónsson gegn íslenska ríkinu Sök áfrýjanda í merkingu 177. gr. laga nr. 19/1991 er einkum í því fólgin, að hann tók lög um innflutning til landsins í sínar hendur í stað þess að reyna til þrautar að vinna gegn hinu afbrigðilega jöfnunargjaldi með löglegum aðferðum. Mátti hann vita, að þetta kæmi honum og fyrirtæki hans í koll fyrr eða síðar. Er honum sú ein vorkunn, að keppinautar hans virðast hafa gert slíkt hið sama, en hann hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi þar verið síðar á ferð en aðrir, heldur hefur hann neitað þeim sakargiftum um ranga tilgreiningu innflutningsverðs, sem á hann voru bornar. Eigi að síður á hann rétt til skaðabóta samkvæmt ákvæðum greinarinnar, sem einnig er varinn af 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Með hliðsjón af áðursögðu get ég þó ekki fallist á þá bótafjárhæð, sem til er tekin í atkvæði annarra dómenda, heldur tel ég hana hæfilega ákvarðaða 1.400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 30. apríl sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 20. ágúst 1998 af Magnúsi R. Jónssyni, Eskiholti 15, Garðabæ, á hendur fjármálaráðherra, Arnarhvoli, Reykjavík, f.h. íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða skaðabætur að fjárhæð 30.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. september 1998 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir aðallega kröfu um sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að Garri hf., sem síðar hét Gnípa hf., flutti inn frosnar forsteiktar kartöflur á árunum 1988 til 1992 en stefnandi var þá framkvæmdastjóri og stjórnarformaður félagsins. Stefnandi var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 24. nóvember 1995 dæmdur í tveggja ára fangelsi, en fullnustu 21 mánaða refsivistarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins að telja. Með dóminum var stefnandi sakfelldur fyrir að hafa framvísað við tollyfirvöld tilteknum vörureikningum, sem sýndu aðeins hluta af því verði, sem raunverulega var greitt fyrir vöruna, í því skyni að svíkja undan verulegan hluta aðflutningsgjalda. Með þessu var stefnandi talinn hafa brotið gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987. Stefnandi tók út hinn óskilorðsbundna hluta refsingarinnar þann 29. apríl 1996 til 28. júlí sama ár. Að beiðni stefnanda veitti Hæstiréttur heimild til endurupptöku málsins þann 20. október 1997. Með dómi Hæstaréttar 12. mars 1998 var stefnandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu með þeim rökum að gögn, sem talin voru í héraðsdómi sanna sök stefnanda, voru aðeins að óverulegu leyti lögð fyrir Hæstarétt og þóttu þannig engan veginn liggja fyrir viðhlítandi sönnur fyrir sök hans. Stefnandi hefur höfðað málið í því skyni að fá dæmdar bætur úr hendi stefnda samkvæmt 177. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í málinu er deilt um bótaskylduna og fjárhæð bóta. Málið hefur verið rekið eftir almennum reglum um meðferð einkamála eins og 178. gr. laga um meðferð opinberra mála mælir fyrir um. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnda bent á að málið kynni að varða frávísun þar sem ekki væru fyrir hendi skilyrði réttarfarslaga til að bera sakarefnið, sem hér um ræðir, undir héraðsdóm þar sem áður hafi verið fjallað um það af hliðsettum dómstól. Var í því sambandi einkum vísað til 8. gr. a laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði nr. 92/1989, sbr. 13. tl. 161. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sú lagagrein féll úr gildi þegar I. kafli laganna var felldur úr gildi með 35. gr. laga um dómstóla nr. 15/1998, sem tóku gildi þann 1. júlí 1998 samkvæmt 34. gr. þeirra laga. Þykir því ekki ástæða til að fjalla frekar um þetta álitaefni í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Í málatilbúnaði stefnanda er málsatvikum lýst þannig að hann sé eigandi og framkvæmdastjóri innflutningsfyrirtækisins Garra hf. í Reykjavík sem hafi um árabil flutt inn til landsins frosnar og forsteiktar franskar kartöflur. Í ágúst 1992 hafi nafni félagsins verið breytt í Gnípu hf. og frá september 1992 hafi nýtt félag, einnig að nafni Garri hf., staðið að innflutningnum. Með reglugerð nr. 223/1987 hafi verið lagt 40% jöfnunargjald á ýmsa flokka kartaflna samkvæmt heimild í lögum nr. 25/1986 um breytingu á lögum nr. 45/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Með reglugerð nr. 109/1988 hafi verið gerð breyting á reglugerðinni þar sem jöfnunargjald á franskar kartöflur hafi verið hækkað í 190%. Engin grein hafi verið gerð fyrir því af hálfu landbúnaðarráðherra hvernig jöfnun á milli innlendrar og erlendrar framleiðslu hafi farið fram eða hvaða rannsóknir hafi verið gerðar af því tilefni. Með reglugerð nr. 335/1989 hafi jöfnunargjaldið verið lækkað í 120% af tollverði franskra kartaflna og með reglugerð nr. 468/1993 í 90%. Á fyrri hluta árs 1992 hafi framangreindur innflutningur fyrirtækis stefnanda sætt rannsókn af hálfu tollyfirvalda. Ágreiningur hafi verið milli stefnanda og tollyfirvalda um viðskiptaverð hinnar innfluttu vöru. Tollgæslustjóri hafi talið verðið, sem fyrirtæki stefnanda tilgreindi á aðflutningsskýrslum, of lágt en það væri málamyndaverð, ekki raunverulegt viðskiptaverð. Af hálfu ríkistollstjóra hafi aðflutningsgjöld verið endurákveðin hinn 4. mars 1993 af 92 vörusendingum af frönskum kartöflum, sem Garri hf. flutti inn og voru tollafgreiddar á tímabilinu 3. ágúst 1988 til 16. júní 1992. Tollverð þeirra hafi verið hækkað frá því sem tilgreint hafi verið í aðflutningsskýrslum félagsins. Endurákvörðunin hafi farið þannig fram að aðflutningsgjöld hafi verið reiknuð frá grunni á nýtt tollverð hverrar sendingar og áður greidd aðflutningsgjöld dregin frá sem innborgun á hin endurákvörðuðu gjöld. Heildarupphæð vangreiddra aðflutningsgjalda hafi verið 47.357.007 krónur, þar af virðisaukaskattur 10.052.257 krónur. Stefnandi hafi kært endurákvörðunina til ríkistollanefndar, sem hafi kveðið upp úrskurð þann 28. maí 1993, þar sem endurákvörðun ríkistollstjóra frá 4. mars 1993 hafi verið staðfest að öðru leyti en því að kröfur vegna álagðra gjalda á vörusendingar fyrir 4. mars 1989 voru taldar fyrndar. Enn fremur hafi verið gerð sú breyting að lagt skyldi til grundvallar lægra tollverð en ríkistollstjóri hafði lagt til grundvallar. Engar fjárhæðir hafi verið tilgreindar í niðurstöðum úrskurðarins en í bréfi tollgæslustjóra, dags. 9. júní 1993, til Tollstjórans í Reykjavík komi fram, að aðflutningsgjöld hefðu verið reiknuð út að nýju í samræmi við niðurstöðu ríkistollanefndar. Heildarupphæð næmi samtals 41.100.948 krónum, þar af tollur 3.453.130 krónur, jöfnunargjald 27.963.218 krónur og virðisaukaskattur 9.691.719 krónur. Fjárnám hafi verið gert hjá stefnanda 8. nóvember 1993 til tryggingar greiðslu á þessum gjöldum. Stefnandi og fyrirtæki hans hafi eigi unað úrskurði ríkistollanefndar og hafi krafist ógildingar hans. Eftir að ógildingarmáli hafi tvívegis verið vísað frá dómi hafi málshöfðun Gnípu hf. leitt til þess að hið umdeilda jöfnunargjald hafi verið lýst ólögmætt og hafi úrskurður ríkistollanefndar verið felldur úr gildi með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 1997. Áður hafi Hæstiréttur lýst jöfnunargjaldið ólögmætt í dómi 19. desember 1996 í máli Þrotabús S. Óskarssonar & Co. hf. gegn íslenska ríkinu. Þann 22. ágúst 1995 hafi verið gefin út ákæra á hendur stefnanda, þar sem honum hafi verið gefið að sök að hafa brotið gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga með því að hafa svikið undan aðflutningsgjöld af framangreindum 92 sendingum að fjárhæð 46.176.441 króna. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 24. nóvember 1995 hafi stefnandi verið sakfelldur fyrir að hafa svikið undan aðflutningsgjöld að fjárhæð 33.065.089 krónur af samtals 75 vörusendingum og hafi hann verið dæmdur til að sæta fangelsi í tvö ár, en þar af hafi fullnustu 21 mánaða fangelsisvistar verið frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá hafi stefnandi einnig verið dæmdur til að greiða í ríkissjóð 75.000 krónur í saksóknarlaun, svo og 4/5 hluta alls annars sakarkostnaðar. Stefnandi hafi ekki áfrýjað þessum refsidómi. Hann hafi afplánað hinn óskilorðsbundna hluta dómsins á tímabilinu frá 29. apríl 1996 til 28. júlí 1996. Eftir að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi lýst jöfnunargjaldið ólögmætt í dóminum frá 11. júní 1997, hafi stefnandi farið fram á endurupptöku refsimálsins með bréfi til Hæstaréttar, dagsettu 10. júlí s.á. Hæstiréttur hafi samþykkt endurupptökuna og hafi ríkissaksóknari skotið málinu til réttarins með stefnu 20. nóvember 1997. Með dómi Hæstaréttar 12. mars 1998 hafi stefnandi verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu og allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður felldur á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun, samtals að fjárhæð 250.000 krónur. Hafi sýknudómurinn byggst á því að viðhlítandi sönnur lægju ekki fyrir um sök stefnanda. Samkvæmt framangreindu hafi stefnandi verið látinn sæta refsidómi og afplánun fangelsisvistar fyrir að hafa svikið undan gjald, sem hafi verið ólögmætt og tollayfirvöldum hafi ekki verið rétt að leggja á fyrirtæki stefnanda. Þar sem stefnandi hafi verið látinn sæta óréttmætri refsivist og þola framangreindan refsidóm að öðru leyti, krefst hann bóta úr hendi stefnda vegna ólögmætrar frelsisskerðingar. Lögmaður stefnanda hafi með bréfi, dagsettu 3. júlí 1998, krafið stefnda um bætur af þessu tilefni en því hafi í engu verið sinnt og sé málsóknin því óhjákvæmileg. Stefnandi styður kröfuna þeim rökum að hann hafi verið dæmdur sýkn af þeim refsikröfum, sem legið hafi til grundvallar refsidómi yfir honum. Gjald það, sem hann hafi verið dæmdur fyrir að hafa svikið undan, hafi verið dæmt ólögmætt og hafi honum aldrei borið með réttu að inna það af hendi. Af þessu leiði að stefnandi hafi saklaus hlotið refsidóm og verið látinn sæta ólögmætri frelsisskerðingu, sem rót sína eigi að rekja til ólögmætrar athafnar æðsta handhafa framkvæmdarvaldsins, sem falist hafi í geðþóttaákvörðun fyrrum landbúnaðarráðherra með setningu reglugerða nr. 109/1988 og 335/1989. Stefndi beri vegna ríkissjóðs hlutlæga, lögákveðna bótaábyrgð á miska og fjártjóni stefnanda. Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hefði ekki verið sýknaður með öllu af refsikröfum, ef viðhlítandi sönnunargagna hefði notið við í endurupptöku refsimálsins á hendur honum, sé eftir sem áður ljóst að refsinæmi háttsemi hans væri allt annað, þegar tekið hafi verið tillit til þess að hið álagða jöfnunargjald hafi verið ólögmætt. Í refsidómi héraðsdóms frá 24. nóvember 1995 hafi sérstaklega verið horft til þess að brot stefnda þættu stórfelld. Því sé ljóst að refsing hans hefði í öllu falli verið langt undir því, sem honum var dæmd í héraðsdómi. Í ljósi dóma Hæstaréttar í sambærilegum málum megi telja fullvíst að einungis hefði verið um sektargreiðslu að ræða, en enga refsivist. Beri stefnanda því eftir sem áður bætur fyrir að sæta refsidómi að ósekju að svo miklu leyti sem refsingin varð hærri en verið hefði, ef ekki hefði komið til hið ólögmæta jöfnunargjald. Stefnandi heldur því fram að hann hafi orðið fyrir nokkru fjártjóni, en gagna um það njóti ekki við. Dómkrafan væri því krafa um bætur fyrir miska, óþægindi, þjáningar og álitshnekki, auk annars ófjárhagslegs tjóns. Stefnandi sé þekktur fyrir þátttöku í íslensku atvinnulífi og hafi hann verið virkur í almennri félagastarfsemi. Refsidómurinn yfir honum hafi verið honum þeim mun meiri álitshnekkir að málið hafi hlotið ítarlega fjölmiðlaumfjöllun, þar sem stefnandi hafi verið nafngreindur. Stefnanda hafi auk þess verið svipt út úr virkri þátttöku í samfélaginu en tjón hans felist ekki síst í því, burtséð frá tímalengd afplánunarinnar. Þegar horft væri til þessa væri stefnukröfunni, að fjárhæð 30.000.000 króna, í hóf stillt. Um skaðabótaábyrgð stefnda er af hálfu stefnanda vísað til 177.-179. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og til stuðnings málskostnaðarkröfunni vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda Í málatilbúnaði stefnda kemur fram að stefnandi krefjist skaðabóta að fjárhæð 30.000.000 króna auk dráttarvaxta frá þingfestingu og málskostnaðar. Stefnandi lýsi kröfunni þannig að um sé að ræða tjón af völdum ólögmætrar frelsisskerðingar en ekki njóti við gagna um fjártjón. Felist í dómkröfum stefnanda krafa um miska, óþægindi, þjáningar og álitshnekki, auk annars ófjárhagslegs tjóns. Stefndi telur að málatilbúnaður stefnanda verið ekki skilinn öðru vísi en svo að engu fjárhagslegu tjóni sé til að dreifa. Kröfu sína um bætur fyrir ófjárhagslegt tjón styðji stefnandi við ákvæði 177.–179. gr. laga um meðferð opinberra mála. Stefndi mótmælir bótakröfunni sem órökstuddri og er af hans hálfu talið að sýkna beri stefnda þegar af þeirri ástæðu af henni. Af hálfu stefnda er vísað til þess að í málinu reki stefnandi aðdraganda að álagningu jöfnunargjalds á franskar kartöflur. Af hálfu stefnda er því eindregið mótmælt að refsivist stefnanda megi á einhvern hátt kenna því um eða að hana sé að rekja til þess með hvaða hætti jöfnunargjald á franskar kartöflur hafi verið ákveðið með reglugerðum nr. 223/1987, 109/1988 eða 335/1989 á grundvelli laga nr. 45/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, eða til þess að umrætt jöfnunargjald hafi verið talið ólögmætt í dómum. Þær vörur, sem jöfnunargjald hafi borið að greiða af, hafi allar verið fluttar inn að ákvörðun stefnanda, sem forsvarsmanns þess hlutafélags, sem staðið hafi að innflutningnum. Á þennan vöruinnflutning hafi borið að greiða aðflutningsgjöld, jafnt toll og jöfnunargjald, sem reiknast skyldi af tollverði vörunnar. Einnig hafi borið að greiða virðisaukaskatt af hluta þeirra vara sem innflutningurinn hafi tekið til. Stefnandi hafi verið talinn hafa sammælst við erlenda viðskiptamenn sína um að gefa upp í tollskýrslum annað tollverð en það sem hafi verið raunverulegt viðskiptaverð hinna innfluttu vara, með þeim áhrifum að aðflutningsgjöld urðu lægri en ella. Stefnandi hafi sjálfur gefið tilefni til þess að tollyfirvöld sáu ástæðu til þess að láta fara fram rannsókn á því hvort tollverð í aðflutningsskýrslum hlutafélagsins gætu staðist. Hafi rannsóknin leitt í ljós að stefnandi hafði lækkað verð á innfluttum frönskum kartöflum þannig að það hafi verið fjarri viðskiptaverði vörunnar. Mismunurinn hafi verið greiddur meðal annars með því að hækka verð á öðrum vörum, sem ekki hafi borið jöfnunargjald, og hafi stefnandi þannig komið sér undan greiðslu þess og annarra aðflutningsgjalda í stórum mæli. Þessu sé lýst í dómi héraðsdóms frá 24. nóvember 1995 en þar hafi stefnandi verið dæmdur til refsingar fyrir brot á 2. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987. Hafi brot stefnanda verið talin stórfelld og refsing ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi hafi kosið að áfrýja ekki dóminum heldur hafi hann unað honum og tekið út refsingu. Það hafi ekki verið fyrr en 10. júlí 1997 að hann hafi óskað eftir því við Hæstarétt Íslands að málið yrði endurupptekið. Með dómi Hæstaréttar þann 12. mars 1998 hafi stefnandi verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Dómurinn hafi verið byggður á því að af hálfu ákæruvaldsins hafi málinu ekki verið markaður tiltekinn farvegur um tilgang áfrýjunar í samræmi við 147. gr. og 2. mgr. 151. gr., sbr. 188. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hafi málatilbúnaður ákæruvaldsins við svo búið verið óljós um sönnun, en gögn málsins í héraði hafi aðeins að óverulegu leyti verið lögð fyrir Hæstarétt. Þrátt fyrir þetta virtist sem stefnandi hafi ekki talið að endurupptökumálið myndi að nýju eiga að snúast um sönnun, þar sem hann hafi ekki hreyft því fyrr en við munnlegan flutning fyrir Hæstarétti að ákæruvaldið hefði ekki sannað sök eða þá háttsemi sem hafi orðið tilefni refsidóms. Þau mótmæli hafi fengið að komast að og virtist það hafa leitt til sýknudóms Hæstaréttar. Hafi málið þar með fallið á því að sök teldist ekki sönnuð, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991. Því hafi ekki verið tekin afstaða til þeirra álitaefna, sem endurupptökubeiðnin virtist reist á, en hún hafi verið studd því að fyrir lægi dómur um ólögmæti jöfnunargjalds, sem líta yrði á sem nýtt gagn í máli samkvæmt a lið 1. mgr. 184. gr. laganna. Vandséð sé hvernig sá dómur hefði ráðið úrslitum um sekt eða sýknu stefnanda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að ekkert samhengi sé milli álagningar jöfnunargjalds og sýknudómsins í Hæstarétti frá 12. mars 1998. Ekki sé unnt að skilja forsendur dómsins á þann veg að stefnandi hafi verið sýknaður af ástæðum er vörðuðu lagaskilyrði til álagningar jöfnunargjalds eða vegna þess að stefnandi hafi verið ranglega dæmdur til refsivistar fyrir að hafa ekki gert skil á jöfnunargjaldi eða að slíkt gjald hafi verið endurákvarðað án lagastoðar og að ófyrirsynju valdið refsinæmi. Af þessum ástæðum mótmæli stefndi röksemdum stefnanda um að hann hafi verið talinn saklaus vegna dóma um ólögmæti jöfnunargjaldsins. Af þessu leiði að stefnandi ætti engan rétt til bóta á grundvelli ákvæðanna í 177.-179. gr. laga nr. 19/1991. Hafi sakfelling fyrir brot á 2. mgr. 126. gr. verið látin óhögguð standa í endurupptökumálum nr. 462/1994 og 253/1997 fyrir Hæstarétti en dómar voru einnig kveðnir upp í þeim þann 12. mars 1998. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi eigi rétt til bóta á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar við þessar aðstæður. Engin regla sé í lögum um hlutlæga ábyrgð ríkissjóðs við þær aðstæður að maður hafi verið sýknaður með dómi, heldur fari um bótaskyldu að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt 177. gr. laganna sé skilyrði að bótakrefjandi hafi saklaus hlotið refsidóm eða refsingu. Sá áskilnaður, sem fram komi í b lið 1. mgr. 175. gr. laganna, þurfi einnig að vera fyrir hendi en bótaréttur sé samkvæmt lagaákvæðinu bundinn því skilyrði að sakborningur hafi verið dæmdur sýkn með óáfrýjuðum eða óáfrýjanlegum dómi, enda megi fremur telja hann hafa verið saklausan af háttseminni en sýknan. Sú háttsemi, sem til álita komi í þessu máli, geti ekki verið ákvarðanir landbúnaðarráðherra um álagningu jöfnunargjalds, heldur sú háttsemi sem stefnandi hafi verið ákærður fyrir vegna brota á ákvæðum 126. gr. tollalaga. Því er mótmælt að skilyrði séu til greiðslu bóta á grundvelli 177. gr. laga um meðferð opinberra mála þar sem engar líkur væru á að stefnandi hafi saklaus hlotið refsidóm eða refsingu. Stefndi telur að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að fremur beri að telja hann saklausan af háttseminni en sekan. Slík sönnun hafi ekki tekist í þessu máli og styður stefndi það meðal annars eftirfarandi rökum: Í fyrsta lagi hafi stefnandi kosið að áfrýja ekki dómi héraðsdóms í refsimálinu. Með áfrýjun héraðsdóms til Hæstaréttar innan áfrýjunarfrests hefði stefnandi getað komist hjá fullnustu refsingar þangað til endanlegur dómur gengi, sbr. meginreglu 1. mgr. 139. gr. laga nr. 19/1991. Hafi hann jafnt getað skotið þeim þætti til æðra dóms er lotið hafi að sönnun ákæruatriða, refsiviðurlögum og ekki síst hvort og að hve miklu leyti háttsemin væri refsinæm, ef vera kynni að álagt jöfnunargjald væri ólögmætt. Afstaða stefnanda til héraðsdómsins verði ekki skilin öðru vísi en svo að hann hafi viðurkennt réttmæti sakfellingar, jafnt hvað varðaði sönnun, heimfærslu til refsiákvæða og ákvörðun viðurlaga. Í öðru lagi sýni gögn málsins að yfirgnæfandi líkur væru á því að stefnandi verði fremur að teljast sekur um ákæruatriði en saklaus. Beri gögnin með sér að hverfandi líkur séu á sakleysi stefnanda eða að hann hafi saklaus hlotið refsidóm. Við skýrslutökur hjá tollgæslu Íslands hafi stefnandi kannast við vörureikninga frá seljanda vörunnar í Hollandi, þar sem fram komi að verð í raun hafi verið hærra en hann gaf upp. Þá hafi einnig verið borin undir stefnanda yfirlit úr bókhaldi hins erlenda fyrirtækis, sem aflað hafi verið af hálfu hollenskra tollyfirvalda, og hafi stefnandi kannast við mörg þeirra. Í þessum gögnum sé gerð skýr grein fyrir því hvernig tilbúin verð á pappaboxum væru ætluð til að gera upp skuldir á tilteknum kílófjölda af kartöflum sem stemmi við innflutningsmagn þeirra í hvert skipti. Í málinu liggi einnig fyrir bréf þar sem ekki verði um villst að seljandinn hafi hagrætt verði samkvæmt samkomulagi við stefnanda og einnig hafi komið fram við rannsókn málsins að vörureikningsfærsla og hagræðing á verði hafi verið samkvæmt samkomulagi við stefnanda. Í bréfaskiptum milli stefnanda og seljanda segi að uppgjör á pappabollum undir franskar kartöflur þurfi að vera sannfærandi. Í því sambandi komi fram að seljandinn hafi tiltekið að hann hefði ekki nægilegar birgðir til sannfærandi uppgjörs á upphæðinni nema stefnandi telji að íslenski tollurinn muni trúa því að ein stök pappírsmunnþurrka sé nokkurra gyllina virði hver. Þá komi fram í bréfi seljandans frá 9. nóvember 1989 að lagt yrði til að haldið yrði áfram með pappabox til að ganga frá skuldum, en munnþurrkur væru ekki nægjanlegar til að gegna sannfærandi hlutverki í því efni. Í málinu væru einnig gögn úr bókhaldi seljanda, sem sýni hvernig verði hafi verið hagrætt miðað við einstakar sendingar. Af hálfu stefnda er enn fremur vísað til þess að í kröfugerð ríkistollstjóra, þar sem bréfaskipti stefnanda við hina erlendu aðila séu rakin, og í vörureikningum komi fram að leitað hafi verið að uppgjörsaðferðum með því að hafa skuldir vegna kaupa á frönskum kartöflum inni í verðum fyrir pappabox. Þá komi fram í gögnum að uppgefin verð á kartöflum hafi lækkað í febrúar 1988 í hálfvirði um það leyti sem jöfnunargjald hafi hækkað og verð fyrir pappabox hafi þá verið uppsprengd. Engin lagaskilyrði eða ástæður væru til þess ætla að ákvörðun viðurlaga hefði orðið önnur og vægari en þau sem ákveðin voru með dómi héraðsdóms þar sem stefnandi var sakfelldur. Dómendur fari með dómsvaldið og ákvarði viðurlög við refsiverðum brotum. Sé ókleift að spá um það hvort eða hvernig refsiviðurlög hefðu verið endurskoðuð með dómi Hæstaréttar, ef málinu hefði verið ráðið til lykta á þeim grundvelli. Engin ástæða væri til að ætla að refsinæmi háttseminnar hefði verið annað en í dómi héraðsdóms, enda hafi brotin verið stórfelld og drýgð með leynd og einbeittum ásetningi á löngum tíma. Hafi stefnandi haft í hyggju að koma Gnípu hf. undan greiðslu á tugum milljóna króna jöfnunargjalds, verðtolls og virðisaukaskatts. Stefndi telur hins vegar ekki raunhæft að dæma miskabætur að gefinni spá um að niðurstaða endurupptökumáls hefði orðið önnur ef dæmt hefði verið um refsinæmi í Hæstarétti. Slíkur bótagrundvöllur ætti sér hvorki stoð í reglum XXI. kafla laga nr. 19/1991 né í almennum bótareglum. Einungis væru skilyrði til að dæma bætur að uppfylltum skilyrðum XXI. kafla laganna og að frelsissvipting hafi verið ólögleg þar sem stefnandi hafi saklaus tekið út refsivist. Af hálfu stefnda er því alfarið mótmælt að annar en stefnandi sjálfur beri ábyrgð á þeirri umfjöllun sem hann telji að hafi átt sér stað á vettvangi fjölmiðla. Ekkert komi fram um þetta í málinu og sé ekki vitað hvaða fjölmiðla sé átt við eða hvenær sú umfjöllun hafi átt sér stað. Stefndi mótmælir þessum sjónarmiðum og málsástæðum sem órökstuddum. Einnig mótmælir stefndi því sem ósönnuðu að stefnandi sé þekktur fyrir þátttöku sína í íslensku atvinnulífi. Loks byggir stefndi sýknukröfuna á því að stefndi geti ekki borið ábyrgð á því hvernig dómstólar hafi annars vegar tekið á lögmæti jöfnunargjalds og hins vegar hvernig þeir hafi dæmt um viðurlög við brotum gegn ákvæðum tollalaga. Varðandi varakröfu telur stefndi að lækka beri stefnufjárhæð verulega, enda sé hún órökstudd og í engu samræmi við dómvenju. Vísar stefndi í því sambandi til dómafordæma. Einnig bæri að líta til niðurlagsákvæðis 177. gr. laga nr. 19/1991 og þess að stefnandi hafi kosið að áfrýja ekki dómi héraðsdóms. Auk þess bæri að lækka bætur með tilliti til þess ef viðurlögum hefði verið breytt í Hæstarétti. Loks bendir stefndi á að í sýknudómi felist a.m.k. sú uppreist æru sem verðskulduð sé. Mótmælt er upphafstíma dráttarvaxta með vísan til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Telur stefndi rétt að miðað verði við dómsuppkvaðningu sökum mikils vafa um bótaskyldu og þess að bótakrafa stefnanda sé órökstudd. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Eins og hér að framan hefur komið fram byggir stefnandi bótakröfuna í málinu á því að hann hafi verið dæmdur sýkn af þeim refsikröfum sem legið hafi til grundvallar refsidómi yfir honum. Gjaldið, sem hann hafi verið dæmdur fyrir að hafa svikið undan, hafi verið dæmt ólögmætt og hafi honum aldrei borið með réttu að inna það af hendi. Af því leiði að hann hafi saklaus hlotið refsidóm og verið látinn sæta ólögmætri frelsisskerðingu. Einnig er af stefnanda hálfu vísað til þess að ef dæmt hefði verið um refsinæmi verknaðar hans í Hæstarétti hefði honum ekki verið dæmd fangelsisrefsing heldur hefði hann aðeins verið dæmdur til greiðslu sektar. Bótakrafa stefnanda er einnig byggð á 177. gr. laga um meðferð opinberra mála. Samkvæmt þeirri lagagrein ber að dæma þeim, sem ljóst er að hefur saklaus hlotið refsidóm eða þolað refsingu, bætur fyrir fjártjón og miska. Eins og fram kemur í gögnum málsins og hér að framan hefur verið rakið var hin meinta ólögmæta frelsisskerðing stefnanda til komin vegna refsingar, sem honum var gert að sæta samkvæmt þá óáfrýjuðum héraðsdómi frá 24. nóvember 1995. Samkvæmt dóminum var hann sakfelldur fyrir að hafa brotið gegn 2. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987 með því að framvísa við tollyfirvöld vegna innflutnings á frönskum kartöflum til landsins tilteknum reikningum þar sem verð var ranglega tilgreint. Í lagaákvæðinu segir að verði maður uppvís að því að láta tollstarfsmanni í té rangar upplýsingar í því skyni að svíkja undan eða fá ívilnun á tolli eða gjöldum skuli hann sæta sektum, svo og varðhaldi eða fangelsi ef sakir eru miklar eða brot ítrekað. Í málinu er óumdeilt að á því tímabili sem þessi meintu brot stefnanda voru framin skorti viðhlítandi lagastoð fyrir jöfnunargjaldi enda er það staðfest með dómi Hæstaréttar í máli þrotabús S. Óskarssonar gegn íslenska ríkinu frá 19. desember 1996. Það lá þó ekki fyrir fyrr en eftir að stefnandi hafði tekið út þriggja mánaða fangelsisrefsingu samkvæmt dómi héraðsdóms. Jöfnunargjaldið var hins vegar aðeins hluti af þeim aðflutningsgjöldum, sem ákveðin voru á grundvelli þeirra upplýsinga, sem stefnandi veitti tollyfirvöldum við innflutning á umræddri vöru. Í dómi Hæstaréttar frá 12. mars 1998, þar sem stefnandi var sýknaður af refsikröfunni, sem um ræðir, eru rökin fyrir sýknu þau að ekki lægju fyrir viðhlítandi sönnur fyrir sök ákærða. Þar kemur einnig fram að gögn, sem héraðsdómur byggði sakfellingu á, hefðu aðeins að óverulegu leyti verið lögð fyrir Hæstarétt. Úrlausn um sýknu er hins vegar ekki byggð á því að jöfnunargjaldið hafi verið ólögmætt. Þegar virt er það sem fyrir liggur í málinu og hér að framan greinir verður ekki talið að fram hafi komið viðhlítandi rök fyrir því að stefnandi hafi saklaus hlotið refsidóm eða þolað refsingu. Er því ekki fullnægt þessum skilyrðum í 177. gr. laga um meðferð opinberra mála þannig að unnt verði að taka bótakröfu stefnanda til greina á þeim grundvelli. Lagagreinin á hins vegar ekki við um það tilvik þegar dæmd hefur verið eða afplánuð þyngri refsing en ella hefði orðið eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Eru því heldur ekki skilyrði til að dæma honum bætur úr hendi stefnda samkvæmt lagagreininni á þeim grundvelli. Samkvæmt þessu brestur lagagrundvöll fyrir bótakröfu stefnanda og ber því að sýkna stefnda af kröfum hans í málinu með vísan til þess. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Magnúsar R. Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 636/2014
Kærumál Lögræði
Með beiðni, 18. febrúar sl., krafðist Bjarni Eiríksson hdl. þess fyrir hönd sóknaraðila, A, kt. [...], sem dvelst á hjúkrunarheimilinu [...] við [...] í Reykjavík, að úrskurðað yrði að sóknaraðili fengi fjárræði sitt að nýju, sem hún var svipt með úrskurði 26. júní 2013. Til vara hefur þess verið krafist að sóknaraðili verði áfram svipt fjárræði en einungis að því er varðar tilteknar eignir. Um aðild sóknaraðila vísast til 1. mgr. 15. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71, 1997. Varnaraðili mótmælir kröfunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. september 2014, þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði veitt fjárræði að nýju. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að fyrrgreind krafa hennar verði tekin til greina en til vara að fjárræðissvipting taki einungis til nánar tilgreindra eigna. Þá krefst hún þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði og ákveðst hún að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 413/2016
Kærumál Lögræði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í tvö ár.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson,Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 27. maí 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. júní samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 2016 þar sem sóknaraðilivar sviptur sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaganr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að sviptingunni verði markaður skemmri tími. Íbáðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1.mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandasóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda sóknaraðila,Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur, greiðist úrríkissjóði. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 2016.IMeðbeiðni, dagsettri 19. maí 2016 og móttekinni sama dag, hefur VelferðarsviðReykjavíkurborgar krafist þess að A, kt. [...], [...], Reykjavík, verði sviptursjálfræði tímabundið í tvö ár á grundvelli a- og b-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5.gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild sóknaraðila er vísað til d-liðar 2. mgr.7. gr. lögræðislaga. Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara aðsjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá er og gerð krafa um aðskipuðum verjanda varnaraðila verði ákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði meðvísan til 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997. Máliðvar þingfest 24. maí sl. og tekið til úrskurðar sama dag. IIÍbeiðni sóknaraðila kemur fram að varnaraðili sé þrítugur, einhleypur ogbarnlaus. Hann sé öryrki vegna geðræns vanda og búi nú í íbúð á vegumsóknaraðila að [...]. Hann hafi hafið neyslu áfengis 12 ára að aldri, enfljótlega eftir það leiðst út í neyslu annarra fíkniefna. Eigi hann að bakifjölmargar innlagnir á deildir geðsviðs á Landspítalanum og sé hann greindurmisþroska, með andfélagslega persónuleikaröskun og geðhvarfasjúkdóm. Hafi hannendurtekið farið í geðrof og var inniliggjandi á öryggisgeðdeild á Kleppi eftirað hafa stungið föður sinn með hnífi í brjóstið árið 2005. Í kjölfarið hafihann verið metinn ósakhæfur og dvalið á réttargeðdeild að Sogni um tæplega þriggjaára skeið. Í júlí 2015 hafi hann lokið afplánun. Frá útskrift frá Sogni árið2008 hafi hann verið í eftirliti á göngudeild réttargeðdeildar, en endurtekiðverið lagður inn á geðdeild frá árinu 2011, fyrst og fremst vegna neyslutengdraeinkenna. Eftir að afplánun lauk árið 2015 hafi hann áfram verið ígöngudeildareftirliti, en mætt verr og verr til eftirlits. Um haustið hafi svovaknað grunur um vaxandi fíkniefnaneyslu. Þá er frá því greint að varnaraðilihafi ítrekað lent í átökum við foreldra sína og hafi hann m.a. ráðist á föðursinn í mars sl. með þeim afleiðingum að faðirinn hafi þurft að leita áslysadeild vegna áverka. Oft hafi lögregla verið kölluð til vegna hegðunarvarnaraðila, en sem stendur búi hann hann hjá foreldrum sínum.Framkemur einnig í beiðni sóknaraðili að varnaraðili hafi 26. apríl sl. komið ífylgd föður síns á bráðamóttöku geðsviðs vegna vaxandi geðrofseinkenna ogmikillar vanvirkni. Vegna hegðunar hans, mikillar aðsóknarkenndar og skorts áinnsæi hafi verið talið óhjákvæmilegt að nauðungarvista hann í 72klukkustundir. Í kjölfarið hafi sóknaraðili staðið að nauðungarvistun hans í 21dag, og hafi sýslumaður samþykkt þá beiðni 2. maí sl. Eftir það hafi hafistforðalyfjameðferð, en í tvígang hafi þurft að kalla til varnarteymi og nauðungarsprautavarnaraðila með skammverkandi geðrofslyfjum. Tekið er loks fram að undanfarnadaga hafi varnaraðili verið í hægum bata, en hann sé þó algjörlega innsæislausog afneiti geðrænum vanda sínum og sjái engan tilgang með lyfjameðferð. Hannhafi að auki neitað því að að eiga við neysluvanda að etja. Sótt hafi verið umflutning hans á öryggisgeðdeild til frekari meðferðar. Meðbeiðni sóknaraðila fylgdi læknisvottorð B geðlæknis, dagsett 18. maí sl. Ívottorðinu segir læknirinn að varnaraðili eigi að baki fjölmargar innlagnir ádeildir geðsviðs. Árið 2004 hafi hann verið greindur misþroska og meðandfélagslega persónuleikaröskun. Einnig sé hann greindur með geðhvarfasjúkdóm,en sterk ættarsaga sé um slíkan sjúkdóm í fjölskyldu hans. Hafi hann endurtekiðfarið í geðrof, en ekki sé staðfest hvort um neyslutengt geðrof sé að ræða eðahvort geðhvarfasjúkdómur hans liggi þar að baki. Í niðurstöðu vottorðsins segir eftirfarandi:„Þrítugur karlmaður með langa sögu um neysluvanda, andfélagslegapersónuleikaröskun og geðhvarfasjúkdóm. Á að baki lengri dóm vegna alvarlegsofbeldis gagnvart föður sínum og hefur hann legið endurtekið á réttargeðdeildfrá 2005. Verið undir eftirliti á göngudeild réttargeðdeildar eftir rýmkun ádómi 2008, en eftir að dómurinn féll endanlega úr gildi sumarið 2015 hefuraftur farið að síga á ógæfuhliðina hjá A með vaxandi neyslu og samhliða þvíversnandi geðhag og auknu ofbeldi. A hefur undanfarna mánuði endurtekið þurftað leggjast inn á geðdeild vegna þunglyndis og geðrofseinkenna. Hann hefureftir að dómur féll úr gildi ekki viljað þiggja forðalyf og síðustu mánuði ekkiviljað þiggja töflumeðferð heldur. A er nú enn á ný inniliggjandi meðgeðrofseinkenni og ekki fær um að sjá um sig sjálfur. Hann er innsæislaus íeigin vanda og í þörf fyrir lyfjameðferð. Það er enginn vafi á að A er haldinnalvarlegum geðsjúkdómi og þarf nú tryggari meðferðarramma á ný með betraeftirliti og lyfjameðferð. Án meðferðar spillir hann heilsu sinni og annarra ívoða og spillir möguleikum sínum á bata. Ég styð og mæli með beiðni umsjálfræðissviptingu í 24 mánuði.“Viðaðalmeðferð málsins gaf áðurnefndur geðlæknir skýrslu um síma. Hún staðfestiframlagt vottorð sitt og svaraði spurningum um efni þess. Varnaraðilikom ekki sjálfur fyrir dóminn, en bókað var eftir verjanda hans að hann teldiekki þörf á að gefa þar skýrslu. Tók verjandi fram að varnaraðili teldi sigekki veikan, en viðurkenndi að hann hefði átt við fíknivanda að glíma, sem hannhefði nú náð tökum á. Þá mótmælti hann því að hann væri innsæislaus og benti áað hann hefði nú sjálfviljugur komið á geðdeild og væri að ná bata. IIIMeðframangreindu vottorði geðlæknisins B og vætti hennar fyrir dómi þykir sýnt aðvarnaraðili sé haldinn geðhvarfasjúkdómi og eigi að auki langa sögu um neyslufíkniefna. Hefur hann af þeim sökum ítrekað verið lagður inn á geðdeild tillengri eða skemmri tíma. Einnig hefur borið á ofbeldishegðun hjá honum oginnsæisleysi í þann vanda sem hann glímir við. Í því ljósi verður að fallast áað uppfyllt séu skilyrði a- og b-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaganr. 71/1997 til þess að verða við kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verðisviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár. Með vísan til sjúkrasögu varnaraðila,fyrri innlagna og fyrirliggjandi læknisvottorðs eru ekki rök til að markasjálfræðissviptingu hans skemmri tíma en krafist er. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði þóknun skipaðsverjanda varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin124.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. IngimundurEinarsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Varnaraðili,A, kt. [...] er sviptur sjálfræði tímabundið í tvö ár. Úrríkissjóði greiðist þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonarhdl., 124.000 krónur.
Mál nr. 231/2003
Kærumál Gjaldþrotaskipti Útivist Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Héraðsdómur kvað upp úrskurð um að bú Í ehf. skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Af hálfu Í ehf. var ekki sótt þing í héraði þegar málið var tekið fyrir. Brast því heimild til að kæra málið og var því vegna þessa vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2003, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili sótti ekki þing í héraði þegar beiðni varnaraðila um gjaldþrotaskipti var tekin fyrir 2. apríl 2003. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. Í dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1992 bls. 2028, sbr. og meðal annars dóma 4. desember 2001 í málinu nr. 432/2001, 8. apríl 2002 í málinu nr. 158/2002, 30. sama mánaðar í málinu nr. 189/2002, 4. desember sama árs í málinu nr. 535/2002 og 4. júní sl. í málinu nr. 215/2003, voru ákvæði laga nr. 21/1991 skýrð með hliðsjón af 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á þann veg að heimild brysti til kæru máls sem þessa þegar þannig stæði á. Ber samkvæmt því að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 168/2016
Gjaldþrotaskipti Riftun Gjöf Fyrning
Í málinu krafðist þrotabú I ehf. riftunar á ráðstöfun í kaupsamningi I ehf. og J, fyrrum stjórnarformanns félagsins, frá nóvember 2008 um kaup þess á stofnfjárbréfum í B og endurgreiðslu fjárhæðar sem svaraði til kaupverðsins. Vísað var til þess að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/2015 hefði verið leyst úr máli þrotabús I ehf. gegn öðrum nafngreindum manni sem væri í öllum atriðum sams konar og þetta mál ef frá væri talið að þar hefði ekki komið til úrlausnar málsástæða um fyrningu endurgreiðslukröfu þrotabúsins. Talið var að þrotabú gæti í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda ekki átt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagi er bú þess, sem í hlut ætti, hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Þar sem að þrotabú I ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í mars 2012 og málið höfðað í desember sama ár var litið svo á að málsástæða J um fyrningu væri haldlaus. Samkvæmt framansögðu og í ljósi þess að fyrrgreindur dómur Hæstaréttar hefði um önnur atriði fordæmisgildi var ráðstöfuninni rift með vísan til 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og fallist á endurkröfu búsins á grundvelli 1. mgr. 142. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. mars 2016. Hann krefst sýknuaf kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 6. maí 2016. Hannkrefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað,sem verði hækkaður frá því sem dæmt var í héraði. Þá krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar 10. september2015 í máli nr. 3/2015 var leyst úr máli gagnáfrýjanda á hendur öðrum manni enaðaláfrýjanda, sem var þó einnig nákominn IceCapital ehf. Það mál var annars umþað, sem hér hefur þýðingu, í öllum atriðum sams konar og þetta mál ef frá ertalið að þar kom ekki til úrlausnar málsástæða um fyrningu kröfu gagnáfrýjanda,sem aðaláfrýjandi hefur hér uppi. Um þá málsástæðu aðaláfrýjanda er þess aðgæta að krafa um riftun ráðstöfunar þrotamanns eftir ákvæðum XX. kafla laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. verður eðli máls samkvæmt ekki höfð uppi fyrren bú þess, sem í hlut á, hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. Getur þrotabúþví ekki í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttindaátt rétt til efnda á kröfu um endurheimt fjár við riftun fyrr en í fyrsta lagiá því tímamarki. Gagnáfrýjandi var tekinn til gjaldþrotaskipta 14. mars 2012 oghöfðaði hann málið 27. desember sama ár. Með því að málsástæða aðaláfrýjanda umfyrningu er samkvæmt þessu haldlaus og fyrrgreindur dómur 10. september 2015hefur um önnur atriði fordæmisgildi hér verður hinn áfrýjaði dómur um annað enmálskostnað staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.Aðaláfrýjanda verður gert að greiðagagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einulagi svo sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Rift er gjafagerningi, sem fólst íkaupsamningi 4. nóvember 2008 milli aðaláfrýjanda, Jóns Kristjánssonar, ogIceCapital ehf. um kaup þess félags á 25.000.000 stofnfjárhlutum í BYR sparisjóðiaf aðaláfrýjanda fyrir 90.315.122 krónur.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda,þrotabúi IceCapital ehf., 90.315.122 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2013 tilgreiðsludags.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2.desember 2015Málþetta var höfðað með stefnu birtri 28. desember 2012, dæmt 2. október 2014,endurupptekið 23. október 2015 og dómtekið á ný 26. nóvember 2015. Stefnandi erÞrotabú IceCapital ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi, en stefndi er JónKristjánsson, Þernunesi 6, Garðabæ.Stefnandigerir þær dómkröfur að rift verði með dómi gjafagerningi eða kaupsamningi,dagsettum 4. nóvember 2008 milli IceCapital ehf. og stefnda um stofnfjárbréf íByr sparisjóði, samtals að fjárhæð 90.315.122 krónur. Þá krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 90.315.122 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 4. nóvember 2008 tilgreiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðarúr hendi stefnanda.Með úrskurði 29. janúar 2014 varfrávísunarkröfu stefnda hrundið. Dómur í málinu var kveðinn upp 2. október 2014en með dómi Hæstaréttar 10. september 2015 var dómur héraðsdóms ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. IMeðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2012 var bú stefnanda IceCapital ehf.tekið til gjaldþrotaskipta en skiptabeiðandi var Arion banki hf. Skiptastjórivar skipaður sama dag í þrotabúinu. Frestdagur í búinu var 26. janúar 2012.Innköllun birtist í Lögbirtingablaði þann 23. mars 2012 og aftur 30. s.m.Skiptafundur um lýstar kröfur var haldinn þann 31. maí s.á. Í júní 2012 barstskiptastjóra bókhald félagsins á rafrænu formi. Deloitte ehf. var falið aðrannsaka bókhald félagsins og var samantekt vegna rannsóknarinnar skilað tilskiptastjóra í desember 2012. Stefnandi hét áður Sund ehf. Samkvæmthlutafélagaskrá var tilgangur félagsins umboðs- og heildverslun, eignarhald ogviðskipti með verðbréf, rekstur og eignarhald fasteigna, svo og lánastarfsemi.Stefnandi átti hlut í íslensku viðskiptabönkunum. Stefnandi segir að við fallþeirra hafi félagið að mestu orðið eignalaust en setið eftir með háarskuldir. Stefnandisegir að við rannsókn á bókhaldi félagsins hafi komið í ljós að þann 4.nóvember 2008 hafi stefndi selt til IceCapital ehf. verðlítil eða verðlausstofnfjárbréf í Byr sparisjóði. Um hafi verið að ræða 25.000.000 hluti og viðákvörðun kaupverðs hafi þeir verið margfaldaðir með endurmatsstuðlinum2,25787806. Umsamið kaupverð hafi verið á genginu 1,6 pr. hlut eða samtals90.315.122 krónur. Kaupverðið hafi verið greitt samdægurs með reiðufé.Stefnandi telur einsýnt að kaupverð stofnfjárbréfanna hafi verið óeðlilegt ogof hátt í ljósi verðgildis bréfanna á þessum tíma og því sé um að ræðagjafagerning og ótilhlýðilega ráðstöfun sem sé þar af leiðandi riftanlegsamkvæmt ákvæðum XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti.Meðbréfi skipaðs skiptastjóra til stefnda, dagsettu 11. desember 2012, hafiþrotabúið lýst yfir riftun á framangreindri ráðstöfun með vísan til XX. kaflalaga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og krafist jafnframt endurgreiðslu úrhendi stefnda. Þar sem stefndi hafi ekki tekið afstöðu til framangreindrakrafna sé þrotabúinu nauðugur sá kostur að höfða dómsmál þetta til riftunar áráðstöfuninni og til endurgreiðslu þeirra fjármuna sem gengu til stefnda.Stefnandikveður riftunarkröfuna vegna sölu á stofnfjárbréfum í Byr sparisjóði í fyrstalagi reista á 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Stefnandi telurkaupsamning 4. nóvember 2008 hafa verið málamyndagerning. Kaupsamningurinn hafií reynd verið gjafagerningur, enda verulega til hagsbóta fyrir stefnda. Í öllufalli hafi umsamið kaupverð verið verulega óhagstætt hinu gjaldþrota félagi envænlegt fyrir stefnda. Ástæðan sé einkum sú að enginn virkur markaður hafiverið með stofnfjárbréf Byr sparisjóðs á þessum tíma og byggir stefnandi á þvíað bréfin hafi verið orðin verðlaus þegar kaupsamningurinn var gerður.Stefnandi bendir sérstaklega á að í byrjun október 2008 hafi þrír stærstuviðskiptabankar Íslands orðið gjaldþrota í einni og sömu vikunni. Hlutabréf íviðskiptabönkunum hafi orðið verðlaus í kjölfarið og enginn virkur markaðurverið með stofnfjárbréf í Byr. Fjármálaeftirlitið hafi tekið ákvörðun 22. apríl2010 um að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Byrs sparisjóðs.Stefnandivísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 131. gr. megi krefjast riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrirfrestdag. Í 2. mgr. 131. gr. sé síðan kveðið á um að krefjast megi riftunará gjafagerningi ef gjöfin var afhent sex til tólf mánuðum fyrirfrestdag nema leitt sé í ljós að þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og þaðþrátt fyrir afhendinguna. Þetta gildi einnig um gjafir til nákominna sem hafiverið afhentar sex til tuttugu og fjórum mánuðum fyrir frestdag. Stefndihafi verið einn af hluthöfum í stefnanda og stjórnarformaður félagsins.Stefnandi og stefndi séu því nákomnir í skilningi 3. gr. laganna og þar afleiðandi eigi ákvæði 2. mgr. 131. gr. laganna, sbr. bráðabirgðaákvæði 1. mgr.194. gr. laganna, við um gjafagerninginn. Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefnandi hafi verið ógjaldfærtfélag í skilningi laga nr. 21/1991 frá septembermánuði 2008 og þar af leiðandiógjaldfært þegar hin riftanlega ráðstöfun átti sér stað. Á þessum tíma hafistefnandi verið nær eignalaust félag en skuldir félagsins numið mörgummilljörðum króna. Þessu til stuðnings megi t.d. benda á að samkvæmtársreikningum stefnanda 2008 og 2009 hafi eigið fé stefnanda verið neikvætt um17,5 milljarða króna í lok árs 2008 og um rúma 24,6 milljarða króna í árslok2009. Í ársreikningi félagsins 2008 segi m.a. að tap ársins 2008 nemi rúmlega32,2 milljörðum króna og eigið fé félagsins sé neikvætt í árslok um 17.579.000krónur. Þessi atriði valdi því að vafi leiki á um rekstrarhæfi félagsins. Þessutil frekari stuðnings vísist til þess sem fram komi í skýrslu rannsóknarnefndarAlþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 þar sem segi aðá tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 30. september 2008 hafi skuldir stefnandaog tengdra félaga hækkað um 44,7 milljarða króna. Í evrum talið hækkuðuskuldbindingar félaganna um 236,5 milljónir eða 117%. Á sama tímabili hafinýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðun lánanefnda numið 43,3 milljörðum króna.Fyrirsvarsmönnum stefnanda hafi augljóslega verið ljóst að félagið varógjaldfært þegar hin riftanlega ráðstöfun átti sér stað. Í raun hafistjórnarformaður stefnanda, stefndi, viðurkenntþetta í skýrslutöku hjáskiptastjóra þegar hann lýsti því hvernig eignahlið stefnanda hafi þurrkast útvið hrun viðskiptabankanna haustið 2008 og aðeins skuldir staðið eftir.Stefnandibyggir riftunarkröfu sína einnig á ákvæði 141. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandibyggir á að umrædd ráðstöfun hafi verið ótilhlýðileg og leitt til þess aðeignir hins gjaldþrota félags voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum aukþess sem stefnandi hafi verið ógjaldfær á þeim tíma sem gerningurinn átti sérstað og stefndi vissi eða mátti vita af ógjaldfærni stefnanda. Greiðslurnarhafi þannig verið til þess fallnar að mismuna kröfuhöfum og gengið því gegnjafnræði kröfuhafa sem reynt sé að gæta í lögum nr. 21/1991.Fjárkrafastefnanda byggist á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verði henni rift ágrundvelli ákvæðis 131. gr. laganna. Verði á hinn bóginn fallist á riftun ágrundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 er endurgreiðslukrafa stefnanda reist á 3.mgr. 142. gr. laganna. Stefnandibyggir fjárkröfu sína einnig á ákvæðum 51. gr. og 70. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Við gjaldþrotaskiptin hafi stefnandi eignast skaðabótakröfuhins gjaldþrota félags á hendur stefnda, sbr. XII. kafla laga nr. 21/1991. Stefnandibendir á að stefndi hafi vitað, eða mátt vita, að greiðsla eða lánveitingstefnanda til stefnda hafi verið brot á ákvæðum laga um einkahlutafélög nr.138/1994, sbr. 2. tl. 1. mgr. 52. gr. laganna. Stefnandi byggir á því aðráðstöfunin hafi verið bæði hluthöfum stefnanda eða öðrum, það er hluthöfumstefnda, til ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda og kröfuhafa hans. Meðsömu rökum vísar stefnandi til 70. gr. laganna. Ennfremur byggir stefnandi á meginreglu gjaldþrotaskiptaréttar um jafnræðikröfuhafa og á almennum reglum kröfuréttar. Dráttarvaxtakrafaer reist á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um lagarökvísar stefnandi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa um riftuner einkum reist á 131. og 141. gr. laganna. Fjárkrafa stefnanda byggist á 1. og3. mgr. 142. gr. gjaldþrotalaga, almennum reglum skaðabótaréttarins sem ogákvæðum laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og reglum kröfuréttar. Um vexti ogdráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá erkrafa um málskostnað reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Um varnarþing er vísað V. kafla sömu laga. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt 1.mgr. 148. gr., sbr. bráðabirgðaákvæði 194. gr. gjaldþrotalaga, er mál þetta höfðaðinnan málshöfðunarfrests.II Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að kaupsamningurinn um stofnbréf í Byr sparisjóði 4. nóvember 2008 hafihvorki falið í sér málamynda- né gjafagerning. Þvert á móti hafi stefndi meðsamningum verið að selja stefnanda stofnfjárhluti í Byr sparisjóði. Verðmætiþeirra 25.000 stofnfjárhluta, sem stefndi hafi selt stefnanda, hafi byggst áendurmatsstuðli í nóvember 2008. Stefnanda hafi auk þess verið nauðsynlegt aðeignast fleiri stofnfjárhluti í Byr sparisjóði til þess að geta bætttryggingastöðu sína gagnvart sparisjóðnum sjálfum og öðrum lánardrottnum sínum.Við skoðun á tryggingastöðu stefnanda gagnvart Byr sparisjóði hafði komið íljós að tryggingar sparisjóðsins fyrir lánum til stefnanda voru minni en gerthafði verið ráð fyrir. Um þennan skort á tryggingum hafi verið rætt viðforsvarsmenn stefnanda áður en kaupin 4. nóvember 2008 áttu sér stað og einseftir þau. Þannig hafi komið fram á fundi forsvarsmanna stefnanda meðforsvarsmönnum Byrs sparisjóðs föstudaginn 7. nóvember 2008 að skortur átryggingum gagnvart Byr sparisjóði væri um 10.000.000 stofnfjárhluta. Ítölvupósti sparisjóðsstjóra Byrs sparisjóðs til stefnda 9. nóvember 2008 hafivöntunin hins vegar verið talin 36.735.928 hlutir. Í tölvupóstinum segi: ,,Samkvæmt mínum bókum eigið þið 97 milljónhluti óveðsetta. Eftir standa þá 60 milljón hlutir fyrir VBS.“ Eins ogframangreint beri með sér sé sparisjóðsstjóri Byr sparisjóðs ekki í neinum vafaum að stofnfjárhlutir í Byr sparisjóði hefðu þekkt verðgildi og gætu staðið semveð að baki lánum til stefnanda. Hefði stefnandi ekki verið fær um að útveganauðsynlegar tryggingar hefðu fjármálafyrirtækin, sem kröfðust frekaritrygginga, getað gjaldfellt kröfur sínar á hendur stefnanda. Kaupsamningurinn4. nóvember 2008 hafi ekki falið í sér gjöf í merkingu 131. gr. laga umgjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 þar sem tilgangurinn með honum hafi ekkiverið að gefa og því síður hafi hann rýrt eignir stefnanda og leitt tileignaaukningar hjá stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína íöðru lagi á því að 141. gr. laga nr. 21/1991 eigi ekki við um lögskipti stefndaog stefnanda 4. nóvember 2008. Stefnandi hafi ekki sannað að riftunarskilyrðiþessarar huglægu riftunarreglu séu til staðar. Þvert á móti liggi fyrir að meðsamningnum 4. nóvember 2008 hafi stefnandi fengið í sinn hlut stofnfjárhluti íByr sparisjóði sem höfðu það verðgildi sem um var samið. Þetta hafi ekki aðeinsverið mat stefnda og stefnanda, heldur einnig lánastofnana þeirra sem áttuþegar veð í stofnfjárhlutum í Byr sparisjóði og vildu auka tryggingar sínarvegna lána til stefnanda með því að fá fleiri stofnfjárhluti sem tryggingu.Þessir aðilar hafi verið kröfuhafar stefnanda og hafi þekkt til eigna- ogskuldastöðu hans. Kröfuhafar þessir hefðu varla samþykkt viðskipti meðstofnfjárhlutina og veðsetningu þeirra til tryggingar lánum til stefnanda hefðuþeir talið kaupin ótilhlýðileg til hagsbóta fyrir stefnda á kostnað annarra þ.á. m. þeirra sjálfra, og ennfremur ef þeir hefðu talið að kaupin myndu leiðatil þess að eignir stefnanda yrðu ekki til reiðu þeim og öðrum kröfuhöfum tilfullnustu eða leitt til skuldaaukningar þeim og öðrum kröfuhöfum til tjóns.Stefnandi hafi ekki verið í vanskilum við neinn lánardrottinn þegarsamningurinn var gerður og hafi ekki orði ógjaldfær vegna samningsins. Rannsóknarskýrsla Alþingis erekki sönnunargagn í máli þessu fremur en öðrum einkamálum eins og byggt virðistá af hálfu stefnanda. Efnahagur stefnanda hafi orðið fyrir höggi þegar íslensktefnahagslíf hrundi í kjölfar setningar neyðarlaganna 7. október 2008. Þaðbreyti hins vegar engu fyrir mál þetta. Áhættan af kaupum stofnfjárhlutannahafi flust til stefnanda 4. nóvember 2008 og þeir hafi nýst stefnanda að fullusem veðtrygging á þeim tíma sem til kaupanna var stofnað. Verði þrátt fyrir framangreinttalið að rifta megi viðskiptum stefnda og stefnanda eignist stefnandiendurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Um þær kröfur gildi annars vegar 1. mgr.eða 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 1. mgr. 141. gr. verðistefndi aðeins dæmdur til að greiða stefnanda fé sem svarar til þess semgreiðsla þrotabúsins hefur orðið stefnda að notum. Stefndi hafi enga greiðslufengið frá stefnanda sem nýttist honum með einhverjum sérstökum hætti þannig aðhann auðgaðist á kostnað stefnanda, enda hafi verið látin af hendi verðmæti semstefnandi og viðskiptabanki hans töldu hafa það verðmæti sem samið var um.Stefnandi hafi ekki sannað, t.d. með matsgerð að það mat stefnanda ogsparisjóðsstjóra Byrs sparisjóðs hafi verið rangt.Samkvæmt3. mgr. 142. gr. eigi sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun að greiða bætureftir almennum reglum. Í þessu máli sé leitast við að rifta gagnkvæmum samningigerðum 4. nóvember 2008 og krefjast bóta. Almennur fyrningarfrestur kröfuréttindasé 4 ár, sbr. 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Reiknist hannfrá þeim degi sem kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Stefnandi hafi fyrstátt rétt til efnda 4. nóvember 2008. Stefndi hafi efnt samninginn gagnvartstefnanda þá og afhent honum verðmæti sem fjármálafyrirtæki litu á semfullgilda tryggingu fyrir lánum til stefnanda. Áhættan af rýrnun verðmætannahafi frá sama tíma flust til stefnanda og lánveitenda hans. Allar bótakröfursamkvæmt samningi þessum hafi verið fyrndar 4. nóvember 2012. Sé litið svo á aðskaðabótakrafan sé ekki fyrnd liggi ekkert fyrir um það hvert tjón stefnanda sésamkvæmt almennum reglum. Á stefnanda hvíli sönnun þess. Fari svo ólíklega aðriftunarkröfur stefnanda nái fram að ganga beri að færa bætur úr hendi stefndaniður með heimild í 145. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem það getialdrei talist sanngjarnt að stefnandi, sem bar alla áhættu af verðrýrnun stofnfjárhlutaí sparisjóðnum Byr eftir 4. nóvember 2008, eigi liðlega 90.000.000 krónaendurgreiðslukröfu á hendur stefnda 48 mánuðum eftir að viðskiptin áttu sérstað vegna þess eins að stefnandi varð gjaldþrota 14. mars 2012. Verður í þvísambandi að horfa til þess m.a. að viðskiptin 4. nóvember 2008 hefðu aldrei áttsér stað nema vegna þess að Byr sparisjóður krafðist þess að fá auknartryggingar í stofnfjárhlutum til tryggingar lánum sínum til stefnanda. Verði fjárkrafa stefnanda aðeinhverju leyti tekin til greina verði stefndi ekki dæmdur til greiðsludráttarvaxta þar sem dómkrafa stefnanda um dráttarvexti sé hvorki í samræmi viðákvæði d liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 né ákvæði III. kafla og 11. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hvað þá dómafordæmi HæstaréttarÍslands um framsetningu dráttarvaxtakrafna í málum. Stefndi mótmælir því aðstefnandi fái bætt úr þessum hnökrum í málatilbúnaði sínum. Beri dómara því aðvísa dráttarvaxtakröfunni frá dómi ex offico, enda verði hún ekki tekinn uppóbreytt sem ályktunarorð dómsniðurstöðu í málinu. Engu breytir þó að reynt séað bæta úr þessum vanköntum á kröfugerðinni í stefnu. Stefnda sé með öllu óskiljanlegsú málsástæða stefnanda að fjárkrafa hans í málinu styðjist einnig við ákvæði51., 70. og 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og almennuskaðabótaregluna. Brjóti stjórn, hluthafar, framkvæmdastjórar endurskoðendureða aðrir sem véla um málefni hlutafélaga af sér í starfi fyrir viðkomandifélag fari um bótaábyrgð samkvæmt ákvæðum XV. kafla laga um einkahlutafélög nr.138/1994. Undir dómkröfum í stefnu sé gerðkrafa um riftun á kaupsamningi dagsettum 4. nóvember 2008 og greiðslu á90.315.122 kónum sem hafi verið kaupverð stofnfjárhluta í Byr sparisjóðisamkvæmt kaupsamningnum. Engar málsástæður séu hafðar uppi í máli þessu afhálfu stefnanda um að hann sé óbundinn af samningi sínum við stefnda samkvæmtreglum samninga- eða kröfuréttar og eigi bótakröfu innan samninga. Umfjöllun stefnanda í stefnuvirðist gera ráð fyrir því að stefnandi eigi einhvers konar skaðabótakröfu áhendur stefnda þar sem hann, sem einn forsvarsmanna stefnanda, hafi við kaupstefnanda á stofnfjárhlutum í Byr sparisjóði 4. nóvember 2008 verið að hyglastefnda á kostnað annarra hlutahafa eða félagsins. Tilvísun stefnanda til 51.70. og 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 sé hreinlega út úr kú oghafi engin tengsl við sakarefni máls þessa. Engingrein sé gerð fyrir því í stefnunni hvernig almenna skaðabótareglan eigi aðgeta leitt til bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda í máli þessu. Þá beri þesseinnig að geta að í 71. gr. laga um einkahlutafélög sé að finna sérstaktmálshöfðunarákvæði sem ekkert hafi með sakarefni máls þessa að gera. Umskaðabótaábyrgð samkvæmt lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994 fari þegar atvikmáls fari eftir ákvæðum XV. kafla laganna. Bótakröfur samkvæmt ákvæðum XV.kafla fyrnist almennt á 2 árum frá lokum þess reikningsárs sem atvik eðaatburður átti sér stað á. Kaup stefnanda á stofnfjárhlutum í Byr sparisjóðihafi farið fram 4. nóvember 2008. Bótakröfu verði því að stefna fyrir dóm fyrirárs lok 2010. Engu breyti hér þótt ráðagerð hafi verið uppi um það við setningulaga nr. 68/2010 að lengja fyrningarfrest bótakrafna samkvæmt lögum umeinkahlutafélög í 4 ár. Slík lagasetning geti ekki verið afturvirk frekar enönnur íþyngjandi löggjöf. Jafnvel þótt fallist væri á að fyrningarfrestur værifjögur ár hafi krafan engu að síður verið fyrnd þegar mál þetta var höfðað 27.desember 2012 þar sem samningurinn, sem krafan sé sögð byggjast á, hafi veriðgerður 4. nóvember 2008. Stefndi mótmælir málatilbúnaðistefnanda í heild sinni sem vanreifuðum og óljósum sem gefi dómaranum færi áþví að vísa málinu frá ex officio. Varðandikröfuna er vísað til 131., 141. og 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991,III. kafla og 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga nr.138/1994 um einkahlutafélög og 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr.150/2007. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu Páll Þór Magnússon,fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Þá gaf einnig skýrslu Sif Einarsdóttir,löggiltur endurskoðandi, en hún stjórnaði vinnu við gerð skýrslu um bókhaldstefnanda sem gerð var að tilhlutan skiptastjóra stefnanda. III Bú IceCapital ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði 14. mars 2012 og var frestdagur í búinu 26.janúar 2012. Þrotabúið höfðaði mál þetta til riftunar á ráðstöfun sem það telurað hafi falist í kaupum stefnanda 4. nóvember 2008 á stofnfjárbréfum í Byrsparisjóði af stefnda, samtals að fjárhæð 90.315.122 krónur. Telur stefnandi aðstofnfjárbréfin hafi á þessum tíma verið verðlaus og salan því til tjóns fyrirstefnanda en til hagsbóta fyrir stefnda sem hafi setið báðum megin borðsins,verið nákominn í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi reisir kröfu sína ífyrsta lagi á 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, sbr. bráðabirgðaákvæði 1. mgr.194. gr. laganna, og byggir á að um gjafagerning til nákomins hafi verið aðræða og ennfremur að stefnandi hafi á þessum tíma verið ógjaldfær.Varðandi gjaldfærni stefnanda 4. nóvember 2008, erkaupsamningur var gerður, verður að líta til þess að samkvæmt ársreikningistefnanda var eigið fé stefnanda neikvætt um 17,5 milljarða króna í lok árs2008 og rúma 24,6 milljarða króna í árslok 2009. Í ársreikningi stefnanda 2008segir að tap ársins 2008 nemi 32.262 milljónum króna og eigið fé félagsins séneikvætt í árslok 2008 um 17.579 milljónir króna. Segir endurskoðandi félagsinsí ársskýrslunni að framangreint valdi því að vafi leiki á um rekstrarhæfifélagsins. Í ársreikningi 2009 segir m.a. í skýrslu stjórnar ogframkvæmdastjóra að 7.028 milljóna króna tap hafi orðið á rekstri félagsinsárið 2009 samkvæmt rekstrarreikningi og að eigið fé félagsins hafi í árslokverið neikvætt um 24.607 milljónir króna. Ársreikningur fyrir 2009 var ekkiendurskoðaður af endurskoðanda. Fram kom í skýrslu Páls Þórs Magnússonar fyrirdómi að stefnandi hefði verið stór hluthafi í íslensku viðskiptabönkunum þremursvo og í Byr sparisjóði. Við hrun bankanna í byrjun október 2008 hafi þessareignir þurrkast út. Í skýrslu stefnda hjá skiptastjóra sagði stefndi, þáverandistjórnarformaður stefnanda, að við hrun bankanna hafi eignahlið stefnandahorfið og eftir staðið stökkbreytt lán. Þegarframangreint er virt þykir ekki fara á milli mála að stefnandi hafi veriðógjaldfær 4. nóvember 2008 þegar ráðstöfunin var gerð.Deilt er um þástaðhæfingu stefnanda að stofnfjárbréfin í Byr sparisjóði hafi verið verðlausþegar kaupsamningur var gerður 4. nóvember 2008. Í því sambandi vísar stefnandimáli sínu til stuðnings einkum til umfjöllunar Hæstaréttar um stofnfjárbréf íByr sparisjóði í dómum réttarins í máli nr. 442/2011 frá 7. júní 2012 og í málinr. 135/2013 frá 31. október 2013. Fram kemur í kaupsamningi um stofnfjárbréfinað seldir voru 25.000.000 hlutir sem voru margfaldaðir með endurmatsstuðlinum2,25787806. Endurmetið stofnfé var því 56.446.951 króna. Hlutirnir voru seldirá genginu 1,6 krónur per hlut eða samtals 90.315.122 krónur. Stofnfjárbréfinvoru ekki skráð á markaði en fram kemur í framangreindum dómum Hæstaréttar aðbréfin voru í október 2008 skráð hjá stofnfjármarkaði MP banka hf. á genginu1,585 krónur per hlut. Síðasti dagur viðskipta með stofnfjárbréfin í Byrsparisjóði fyrir milligöngu MP fjárfestingarbanka ehf. var 22. ágúst 2008.Gengi í þeim viðskiptum þann dag var á bilinu 1,4 til 1,5 fyrir utan síðustuviðskipti sem voru óveruleg en þar var gengið 1,6. Haustið 2008 ríkti mikilóvissa á fjármálamarkaði og veruleg lausafjárþurrð. Í byrjun október féllu þrírstærstu viðskiptabankar landsins um líkt leyti. Eftir það var enginn markaðurmeð bréf í Byr sparisjóði. Liggur því fyrir að kaupverð stofnfjárbréfanna tókekki mið af raunverulegu verðgildi bréfanna í nóvember 2008 er þau voru seldtil stefnanda en fram er komið í málinu að gengi bréfanna var ákveðið afsparisjóðsstjóra. Með sölu bréfanna til stefnanda, sem greiddi með reiðufé tilstefnda, var áhættunni á tjóni vegna stofnfjárbréfanna velt yfir á stefnanda,enda kom á daginn að þau reyndust verðlaus og það fé sem greitt var fyrir erstefnanda glatað. Að teknu tilliti til þess að náin tengsl voru milli aðila,stefndi var stjórnarformaður stefnanda og sat í stjórn Byrs sparisjóðs, þykirstefndi bera sönnunarbyrðina fyrir því að umræddur samningur hafi ekki veriðörlætisgerningur, heldur hafi markmiðið með honum verið annað en að valdarýrnun á eignum stefnanda. Þegar málsatvik eru virt í heild og þar á meðalhorft til þeirrar óvissu sem ríkti á fjármálamarkaði haustið 2008 og þeirraatvika sem síðar gerðust í málefnum Byrs sparisjóðs verður ekki talið aðstefnda hafi tekist sú sönnun. Verður því talið að gjafatilgangur hafi búið aðbaki kaupsamningnum 4. nóvember 2008 og er því samkvæmt framansögðu uppfyllt skilyrði2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt framansögðu verður tekin til greinakrafa stefnanda um riftun á greiðslu stefnanda til stefnda að fjárhæð90.315.122 krónur sem fram fór 4. nóvember 2008 en ekki er deilt um tímafrestií málinu.Í 1. málsl.1. gr. 142. gr. laga nr. 21/1991 segir að efriftun fer fram með stoð í 131.–138. gr. skal sá sem hafði hag af riftanlegriráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess semgreiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en semnemur tjóni þrotabúsins. Krafa samkvæmt þessu ákvæði gjaldþrotaskiptalaga erekki skaðabótakrafa, heldur krafa um endurgreiðslu á auðgun. Um slíkarendurgreiðslukröfur gilda þeir málhöfðunarfrestir sem fram koma í XX. kaflalaganna um riftun ráðstafana þrotamanns. Endurgreiðslukrafa stefnanda telst þvíekki fyrnd og verður því fallist á hana að fjárhæð 90.315.122 krónur en ekkieru efni til þess eins og málavöxtum er háttað að lækka kröfu stefnandasamkvæmt 145. gr. laganna en þess er krafist af stefnda. Stefnandi byggir fjárkröfu sínaeinnig á 51., 70. og 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þessikröfugerð stefnanda er ekki í tengslum við málatilbúnað stefnanda að öðru leytiog tengist ekki málsástæðum stefnanda og kröfugerð sem byggist á XX. kafla laganr. 21/1991 um riftun á ráðstöfunum þrotamanns og endurheimt verðmæta viðgjaldþrot. Fjárkrafa stefnanda verður því ekki reist á fyrrgreindum ákvæðumlaga um einkahlutafélög. Í kröfugerð sinni í stefnukrefst stefnandi dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu án þess að tiltaka hundraðshluta vaxta eða vísa til 1. mgr. 6.gr. laganna. Undir rekstri málsins var bókað af hálfu stefnanda aðdráttarvaxtakrafan væri byggð á 1. mgr. 6. laga nr. 38/2001 og mótmælti stefndiað þessi breyting á kröfugerð kæmist að í málinu þar sem hún væri of seint framkomin. Talið verður í samræmi við fordæmi Hæstaréttar, t.d. í dómi nr.522/2008, að tilvísun til III. kafla nefndra laga í stefnunni hafi verið fullnægjandiog stefnanda leiðréttingin heimil. Dráttarvextir verða dæmdir frá 11. janúar2013 en þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslukröfunnar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Eftir þessum úrslitum verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð Rifter kaupsamningi milli stefnanda, IceCapital ehf., og stefnda, JónsKristjánssonar, sem gerður var 4. nóvember 2008 um kaup stefnanda ástofnfjárbréfum í Byr sparisjóði, 25.000.000 hluta að verðmæti 90.315.122krónur. Stefndi greiði stefnanda90.315.122 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá 11. janúar 2013 til greiðsludags og 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 259/2014
Útivist Ómerking héraðsdóms
Héraðsdómur í máliákæruvaldsins á hendur X var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrarmeðferðar sökum þess að ekki voru uppfyllt skilyrði til að fella dóm á máliðeftir ákvæðum 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, svo sem gert hafðiverið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 5. desember 2013. Mál þetta, sem þingfestvar 17. október 2013 og dómtekið 7. nóvember 2013 er höfðað með ákærulögreglustjórans á Selfossi dagsettri 8. september 2013 á hendur X, kt. [...], [...],[...] „fyrir brot á lögum um fullnustu refsinga með því að hafa um hádegisbillaugardaginn 18. maí 2013 smyglað inn í fangelsið að Litla Hrauni á Eyrarbakka244 lyfjatöflum er innihéldu vefaukandi sterann Metandróstenólón sem ákærðafaldi upp [sic.] í leggöngum sínum en framvísaði til fangavarða í fangelsinuumrætt sinn, en ákærðu var ljóst eða mátti vera ljóst að óheimilt var með ölluað koma með framangreindar lyfjatöflur í fangelsið á þennan máta. Telst háttsemi ákærðu varða við 81.gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49, 2005 sbr. 3. og 4. tl. 1. mgr. 52. gr.sömu laga sbr. 1. mgr. 8. gr. reglna fangelsa nr. 54/2012 sem birtar voru íB-deild Stjórnartíðinda þann 26. janúar 2012. Þess er krafist að ákærða verði dæmdtil refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Mál þetta var þingfest17. október 2013. Sótti þá þing vegnaákærðu Sigurður Sigurjónsson hrl. sem ákærða hafði óskað eftir að yrði skipaðurverjandi sinn. Var lögmaðurinn skipaðurverjandi ákærðu. Upplýsti verjandinn aðákærða væri í meðferð við fíkniefnavanda og óskaði eftir að málinu yrðifrestað. Var málið á ný tekið fyrir 7.nóvember sl. og upplýsti þá skipaður verjandi ákærðu að hann hefði ekki náð afhenni tali en hefði fengið staðfest að hún hafi farið úr meðferðinni. Var máliðtekið til dóms skv. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en viðbirtingu ákæru og fyrirkalls 2. október 2013 var þess getið í fyrirkalli aðfjarvist ákærðu kynni að verða metin til jafns við það að hún viðurkenndi aðhafa framið brot það sem hún væri ákærð fyrir og dómur yrði lagður á málið að hennifjarstaddri. Í rannsóknargögnum kemurfram að í lögregluskýrslu hafi ákærða viðurkennt að hafa ætlað að smyglatöflunum inn í fangelsið til bróður síns en hún hafi verið beðin um þetta ogfengið töflurnar afhentar af sér ókunnum manni.Hún hafi ekki gert sér grein fyrir að þetta „væri svona alvarlegt brot“og hefði aldrei gert þetta ef hún hefði vitað að „þetta væri lögreglumál“. Þá kemur jafnframt fram að töflurnar hafiverið efnagreindar hjá Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði og hafi töflurnar innihaldið metandróstenólón en það sévefaukandi steri og falli undir 6. gr. reglugerðar nr. 212/1998 um innflutningeinstaklinga á lyfjum til eigin nota. Um málavexti vísast aðöðru leyti til ákæruskjals og þykir nægilega sannað að ákærða hafi komið meðumræddar töflur í fangelsið, faldar í líkama sínum. Niðurstaða Í ákæru er háttsemiákærða talin varða við 81. gr. laga nr. 49/2005, sbr. 3. og 4.tl. 1. mgr. 52.gr. sömu laga sbr. 1. mgr. 8. gr. reglna fangelsa nr. 54/2012. Í 81. gr. laga nr.49/2005 segir að „Sá sem smyglar eðareynir að smygla til fanga munum eða efnum sem getið er í 1. mgr. 52. gr. oghann veit eða má vita að fanga er óheimilt að hafa í fangelsi skal sæta sektumeða fangelsi allt að sex mánuðum nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrumlögum.“ Í 1. mgr. 52. gr. lagannasegir að „Forstöðumaðurfangelsis tekur ákvörðun um leit í klefa fanga ef grunur leikur á að þar sé aðfinna muni eða efni sem: 1. refsivert er að hafa í vörslum sínum, 2. hafa orðið til við refsiverðanverknað,3. smyglað hefur verið inn í fangelsið,4. fanga er óheimilt að hafa í vörslum sínumeða í klefa samkvæmt reglum fangelsis.” Í refsiákvæði því sem vísað er til í ákærunni, þ.e. 81. gr.laga nr. 49/2005 er ekki efnisregla um að refsivert sé að smygla í fangelsilyfjum eða öðrum tilgreindum hlutum.Efnislega vísar ákvæðið um innihald sitt til 52. gr. laganna. Ekki er heldur að finna slíka reglu í 3. eða 4. tl. 1. mgr.52. gr. laga nr. 49/2005, sem vísað er til í ákæru og í 81. gr. laganna. Í 3. tl. 52. gr. segir að bannað sé að hafa í vörslum sínumhluti sem smyglað hefur verið inn í fangelsið, en fyrir liggur að nefndumtöflum hafði ekki verið smyglað inn í fangelsið áður en ákærða kom með þær ogverður því ekki talið að ákærða hafi gerst brotleg samkvæmt ákvæðinu. Í 4. tl. 52. gr. er vísað til muna sem fanga sé óheimilt aðhafa í vörslum sínum eða klefa samkvæmt reglum fangelsis. Í reglum fangelsa nr. 54/2010, sem settar eruaf Fangelsismálastofnun ríkisins 10. janúar 2012, kemur fram í 1. mgr. 8. gr.að óheimilt sé fanga að afla sér, veita viðtöku eða aðstoða aðra fanga við aðkomast yfir hvað eina sem bannað sé að nota í fangelsinu svo sem m.a. lyf önnuren þau sem ávísað sé af fangelsislæknum og taka beri á lyfjatíma. Efnisinnihald ákvæðis 4. tl. 52. gr. laga nr.49/2005 ræðst þannig í raun af reglum fangelsa.Það er álit dómsins að löggjafinn geti ekki framseltFangelsismálastofnun ríkisins það vald að ákveða í raun hvaða háttsemi sérefsiverð. Breytir í því efni engu aðtéðar reglur hafi verið birta í B-deild Stjórnartíðinda. Er þannig ekki fyrir hendi gild refsiheimildsem byggja má á refsingu fyrir þá háttsemi sem lýst er í ákæru í málinu, sbr.1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. einnig 1. og 2. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en reglur fangelsa eru ekki gildrefsiheimild. Verður því að sýkna ákærðu af því að hafa brotið gegn téðumákvæðum laga nr. 49/2005. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna ákærðu af öllum kröfumákæruvalds í málinu. Ber að fenginni þessari niðurstöðu að ákveða að allursakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, sbr. 218. gr. laga nr. 88/2008, en um erað tefla kr. 31.573 sem er kostnaður vegna matsgerðar og rannsóknar ályfjum. Þá ber að ákveða að þóknun skipaðs verjanda ákærðu, SigurðarSigurjónssonar hrl. greiðist úr ríkissjóði en þóknunin er hæfilega ákveðin kr.48.819 að meðtöldum virðisaukaskatti. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærða,X, skal vera sýkn af öllum kröfum ákæruvalds í málinu.
Mál nr. 222/2004
Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting Res Judicata Frávísun frá héraðsdómi
G krafði Þ um bætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir af hálfu Þ. Hafði Þ verið sakfelldur með dómi Hæstaréttar í nóvember 2000 fyrir vísvitandi og refsiverða líkamsárás á G er leiddi til umrædds líkamstjóns sem talið var Þ til sakar vegna gáleysis. Í dómi Hæstaréttar var talið að háttsemi G hefði ekki verið vítalaus umrætt sinn og því rétt að hann bæri tjón sitt að 1/3 hluta sjálfur en Þ bætti honum tjónið að 2/3 hlutum. Hins vegar var talið að framsetning kröfugerðar G væri svo ruglingsleg og í innbyrðis ósamræmi að ekki samræmdist fyrirmælum í d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefði G við meðferð málsins ekki náð að skýra nægilega þau atriði er lytu að innborgunum, höfuðstól og vaxtaútreikningi stefnukröfunnar. Vegna þessa annmarka á málatilbúnaði G varð ekki komist hjá að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2004. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 4.856.250 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. og 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 8. ágúst 1999 til 30. september 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla síðargreindu laganna frá þeim degi til greiðsludags, allt að teknu tilliti til innborgana 150.000 króna miðað við 21. febrúar 2001 og 2.500.000 króna miðað við 8. júlí 2002. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 10. ágúst 2004. Hann krefst sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi með dómi Hæstaréttar 2. nóvember 2000, sem birtur er í dómasafni réttarins fyrir það ár bls. 3396, sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt 8. ágúst 1999 gripið um og snúið upp á hægri þumalfingur aðaláfrýjanda og brotið hann. Var háttsemi gagnáfrýjanda heimfærð undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að aðilarnir hafi þá ráðist hvor gegn öðrum með ryskingum, höggum og spörkum og hafi háttsemi hvors um sig verið orðin slík að telja mætti hana vísvitandi árás á líkama hins, svo sem um ræðir í upphafsorðum 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í því efni breyti engu hvor hafi stofnað til átakanna. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til 3. mgr. 218. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. 12. gr. laga nr. 20/1981, en upptök átaka voru ekki rakin frekar til annars þeirra en hins. Sérstaklega var tilgreint að aðaláfrýjandi hafi fyrir gáleysi gagnáfrýjanda orðið fyrir áverkanum í lok átakanna, en ekki eftir þau eins og hann heldur nú fram. Er ekkert fram komið í málinu sem haggar niðurstöðu Hæstaréttar um málsatvik, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður við hana miðað við úrlausn í máli þessu. Með dómi héraðsdóms í umræddu sakamáli hafði gagnáfrýjandi verið dæmdur til greiðslu bóta samtals að fjárhæð 271.636 krónur, eða 21.636 krónur vegna útlagðs lækniskostnaðar, 150.000 krónur í miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, og 100.000 krónur vegna kostnaðar aðaláfrýjanda við að halda fram bótakröfu sinni. Í framangreindum dómi Hæstaréttar var tekið fram að við yfirlýsingu gagnáfrýjanda um áfrýjun héraðsdómsins hafi þess ekki verið getið að málskot hans ætti að taka til þessarar einkaréttarkröfu, sbr. 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og henni var breytt með 11. gr. laga nr. 37/1994. Í samræmi við það hafi ekki verið að því vikið í áfrýjunarstefnu að áfrýjun gagnáfrýjanda tæki til niðurstöðu um einkaréttarkröfuna, svo sem annars hefði orðið að gera samkvæmt c. lið 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1994. Vegna þessa gæti skaðabótakrafa aðaláfrýjanda ekki komið til úrlausnar að efni til, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991. Að þessu gættu var niðurstaða héraðsdóms um bótakröfu aðaláfrýjanda staðfest, að öðru leyti en því að kröfu um miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga var vísað frá vegna formgalla. Með áðurnefndum dómi héraðsdóms var endanlega skorið úr um einn kröfulið aðaláfrýjanda, sem var fyrir lækniskostnaði, auk þess sem fallist var á kröfu um lögmannsþóknun. Kemur ekki fram í dóminum að í málinu hafi verið haldið uppi eða reynt á þær varnir af hálfu gagnáfrýjanda, sem í þessu máli eru bornar fram til stuðnings sýknukröfu, og lúta meðal annars að eigin sök aðaláfrýjanda eða áhættutöku af hans hálfu. Verður að svo vöxnu ekki fallist á með hinum síðarnefnda að með því að gagnáfrýjandi lét hjá líða í yfirlýsingu sinni um áfrýjun að skjóta jafnframt til Hæstaréttar niðurstöðu héraðsdóms um bótakröfu, sé fyrir það girt að nú verði lagður dómur á varnarástæður gagnáfrýjanda um þá bótakröfu, sem höfð er uppi í þessu máli. Eins og að framan er rakið var um að ræða vísvitandi og refsiverða líkamsárás gagnáfrýjanda á aðaláfrýjanda er leiddi til þess að hinn síðarnefndi varð fyrir líkamstjóni sem talið var hinum fyrrnefnda til sakar vegna gáleysis. Verður því ekki fallist á þau sjónarmið gagnáfrýjanda sem hann hefur uppi til sýknu af kröfu aðaláfrýjanda um bætur fyrir þessa háttsemi á grundvelli áhættutöku eða eigin sakar. Engin efni eru heldur til að verða við kröfu gagnáfrýjanda um sýknu eða lækkun bóta á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður hins vegar að telja að háttsemi aðaláfrýjanda hafi ekki verið vítalaus umrætt sinn og er því rétt að hann beri tjón sitt að 1/3 hluta sjálfur, en gagnáfrýjandi bæti honum tjónið að 2/3 hlutum. II. Eins og fram kemur í héraðsdómi er hvorki deilt um niðurstöðu dómkvadds manns um varanlegan miska og varanlega örorku aðaláfrýjanda né niðurstöðu hans um þjáningabætur. Þá er fram komið að á grundvelli ákvarðana bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota greiddi ríkissjóður aðaláfrýjanda 150.000 krónur 21. febrúar 2001 vegna miska samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga og aftur 2.500.000 krónur 14. ágúst 2002 vegna þjáningabóta, varnanlegs miska og tímabundinnar og varnalegrar örorku. Aðaláfrýjandi kveðst reisa dómkröfur sínar á grundvelli niðurstöðu matsmanns og gerði í héraðsdómsstefnu kröfur um að gagnáfrýjanda yrði gert að greiða sér „skuld að fjárhæð kr. 2.839.205,-, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 30.09.2003.“ Í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari að aðaláfrýjandi skyldi bera helming tjóns síns sjálfur, auk þess sem hann sýknaði gagnáfrýjanda af tveimur tilgreindum kröfuliðum. Féllst hann á með gagnáfrýjanda að framsetning dómkrafna aðaláfrýjanda væri að einhverju leyti óskýr en ekki væru þó slíkir annmarkar á málatilbúnaði hans að vísa bæri málinu frá dómi án kröfu. Var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda 2.341.920 krónur, annars vegar með 4,5 % vöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum til 12. mars 2004 en eftir það með dráttarvöxtum til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum, 150.000 krónum 21. febrúar 2001 og 2.512.658 krónum 14. ágúst 2002. Í áfrýjunarstefnu lýsti aðaláfrýjandi kröfu sinni þannig að um væri að ræða skaðabótakröfu „að hst. kr. 4.777.410,-. Jafnframt krafist kr. 78.840, sem er útlagður kostnaður við að staðreyna tjón áfrýjanda auk 4,5% vaxta kr. 645.609,- samtals kr. 5.501.859,- auk dráttarvaxta og málskostnaðar- og að teknu tilliti til innborgana kr. 150.000,- og 2.500.000,- með vöxtum kr. 12.658, sem gerir stefnufjárhæð áfrýjanda fyrir héraðsdómi.“ Kröfugerð aðaláfrýjanda í greinargerð hans fyrir Hæstarétti er eins og að framan greinir að höfuðstól 4.856.250 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga, sbr. og 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 8. ágúst 1999 til 30. september 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla síðargreindu laganna frá þeim degi til greiðsludags, allt að teknu tilliti til innborgana 150.000 króna miðað við 21. febrúar 2001 og 2.500.000 króna miðað við 8. júlí 2002. Þrátt fyrir framanritað kveðst aðaláfrýjandi gera sömu dómkröfur fyrir Hæstarétti og hann gerði í héraði. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður að telja að framsetning kröfugerðar aðaláfrýjanda sé svo ruglingsleg og í innbyrðis ósamræmi að ekki samræmist fyrirmælum í d lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hefur aðaláfrýjandi við meðferð málsins ekki náð að skýra nægilega þau atriði er lúta að innborgunum, höfuðstól og vaxtaútreikningi stefnukröfunnar. Vegna þessa annmarka á málatilbúnaði aðaláfrýjanda verður ekki komist hjá að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2004. Mál þetta var höfðað 27. mars 2003 og dómtekið 26. febrúar 2004. Stefnandi er Gunnar Jón Jónasson, kt. [...], Einihlíð 13, Hafnarfirði en stefndi er Þórður Þórðarson, kt. [...], Vaðlaseli 2, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.839.205 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 30. september 2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Málavextir eru þeir að aðilar máls þessa voru staddir á veitingahúsi aðfaranótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 og varð sundurorða. Leiddi það til átaka milli þeirra á veitingahúsinu sem lauk á skömmum tíma með því að þeir voru skildir að og stefnanda vísað þaðan út. Nokkru síðar yfirgaf stefndi veitingahúsið og hitti stefnanda fyrir utan og kom þar aftur til átaka milli þeirra og voru þeir enn á ný skildir að. Í átökum aðila hlutu þeir báðir áverka og brotnaði hægri þumalfingur stefnanda í þeim. Stefnandi kærði stefnda fyrir líkamsárás og var hann í kjölfarið ákærður fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur sbr. mál nr. S-345/2000, ákæruvaldið gegn Þórði Þórðarsyni. Í ákæru greinir að höfðað sé opinbert mál á hendur stefnda fyrir líkamsárás með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 í Austurstræti í Reykjavík, gripið um hægri þumalfingur stefnanda og snúið upp á fingurinn með þeim afleiðingum að fingurinn brotnaði. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2000 var talið sannað að stefndi hefði gripið um fingur stefnanda og brotið hann og hafi honum mátt vera ljóst að fingurbrot gæti hlotist af þessum aðförum hans. Var stefndi því dæmdur fyrir þá háttsemi sem hann var ákærður fyrir og hlaut hann 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvo ár. Þá var hann dæmdur til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 150.000 krónur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var hann dæmdur til að greiða stefnanda lögmannskostnað vegna bótakröfu og meðferðar málsins samtals að fjárhæð 100.000 krónur og útlagðan lækniskostnað samtals að fjárhæð 21.636 krónur. Dómi héraðsdóms var áfrýjað til Hæstaréttar sem kvað upp dóm í málinu 2. nóvember 2000 sbr. mál nr. 248/2000. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að stefndi hefði með vísvitandi árás valdið stefnanda slíku tjóni á líkama sem um ræðir í 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar þótti varhugavert að telja sannað að stefndi hefði af ráðnum hug snúið upp á fingur stefnanda og var því metið stefnda til gáleysis að fingur stefnanda brotnaði í átökunum. Við ákvörðun refsingar var tekið tillit til þess að stefndi gerðist sekur um brotið í átökum við stefnanda, en upptök þeirra átaka voru ekki frekar rakin til stefnda en stefnanda. Var stefndi með dómi Hæstaréttar dæmdur í 30 daga fangelsi skilorðsbundið í 2 ár. Miskabótakröfu stefnanda var vísað frá dómi vegna vanreifunar en staðfest var niðurstaða héraðsdóms um bætur vegna lögmannskostnaðar og lækniskostnaðar samtals að fjárhæð 121.636 krónur. Í kjölfar áverkans leitaði stefnandi til slysadeildar Sjúkrahúss Reykjavíkur. Við skoðun á slysadeild kom í ljós aflögun á hægri þumalfingri með vægri bólgu. Röntgenmynd sýndi mölbrot á nærkjúku við kjúkulið þumalfingursins með tilfærslu og aflögun. Að ósk Sjóvá-Almennra trygginga hf. var þess farið á leit að Guðmundur Björnsson læknir kynnti sér fyrirliggjandi læknisfræðileg gögn varðandi stefnanda og legði mat á varanlegar afleiðingar áverkans. Í örorkumati hans sem dagsett er 18. október 2000 kemur fram að stefnandi hafi hlotið fingurbrot þegar snúið hafi verið upp á hægri þumalfingur hans. Gerð hafi verið aðgerð daginn eftir og brotið rétt og fest með innri festingu. Hafi hann verið í gifsumbúðum í 6 vikur, síðan í sjúkraþjálfun og hafi ástand verið að mestu óbreytt um allnokkurt skeið. Sé ljóst að stefnandi hafi orðið fyrir varanlegum meinum vegna slyssins. Læknismeðferð og þjálfun teljist lokið og er það mat læknisins að tímabært sé að meta varanlega og læknisfræðilega örorku og sé hún hæfilega metin 10%. Lögmaður stefnanda óskaði þess þann 6. febrúar 2001 að Sigurjón Sigurðsson læknir mæti varanlega og tímabundna örorku, miskastig og tímalengd þjáningarbóta vegna afleiðinga líkamsárásarinnar á heilsu stefnanda. Í matsgerð læknisins, sem dagsett er 26. september 2001, kemur fram að þrátt fyrir ýmiss konar meðferð hafi stefnandi enn töluverð einkenni frá þumlinum sem lýsi sér sem verkir við álag, kulvísi og töluvert skert hreyfing. Nú sé það langur tími liðinn frá því að áverkinn hafi átt sér stað að ekki sé hægt að vænta frekari bata og því tímabært að meta varanleika skaðans. Við mat á tímabundinni örorku kveðst matsmaður styðjast við frásögn stefnanda á því að hann hafi sama og ekkert verið frá vinnu vegna afleiðinga áverkans og er það því mat hans að tímabundin örorka sé engin. Við mat á tímalengd þjáningabóta kveðst matsmaður styðjast við tímabilið frá áverkadegi og þar til sjúkraþjálfun lauk um miðjan október eða tvo og hálfan mánuð og á því tímabili hafi stefnandi ekki verið rúmfastur. Við mat á miska kveðst matsmaður styðjast við miskatöflur örorkunefndar frá 1999 og sé miskinn 10% og varanleg örorka 10%. Stefnandi fékk Jón Erling Þorláksson tryggingafræðing til að reikna út fjárhæð bóta miðað við niðurstöðu matsgerðar Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Í útreikningum hans miðar hann við að stöðugleikapunktur sé 23. október 1999 þegar tímabil þjáningabóta ljúki. Varðandi viðmiðunartekjur miðar hann við skattframtöl áranna 1997, 1998 og 1999. Tekjur séu aðallega laun en nokkur hluti sé reiknað endurgjald, tekjur af atvinnurekstri og ökutækjastyrkur umfram kostnað. Við bæti hann svo 6% launatekna vegna framlags í lífeyrissjóð. Þannig reiknar tryggingafræðingurinn tjónsfjárhæð: Laun Annað Vísitala Laun Annað Alls 182,9___________________________________ 1997 2.686.913 40.000 155,8 3.154.277 46.958 3.201.235 1998 3.271.837 523.615 170,4 3.511.849 562.026 4.073.874 1999 2.257.954 100.000 182,0 2.269.120 100.495 2.369.614 Meðaltal 2.978.415 236.493 3.214.908 6% 178.705 Þjáningabætur á dag rúmliggjandi 1.300 á fótum 700 Miskabætur 100% miski 4.000.000 Lánskjaravísitala frá 1. júlí 1993 3282/4401 Tekjur 3.214.908 6% 178.705 Samtals 3.393.613 Veikur en á fótum 76 daga 53.200 með vísitölu 71.340 Miskabætur 400.000 með vísitölu 536.380 Vextir 4,5% frá slysdegi til útreikningsdags 90.320 Örorka 10% árlegt tap 339.361 Margföldunarstuðull 11,845 4.019.691 vextir 4,5% frá 23. október 1999 til útreikningsdags 555.290 Reiknaðar bætur með vöxtum til útreikningsdags 5.273.023 Á grundvelli ákvörðunar bótanefndar, sbr. lög nr. 69/1995 um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, greiddi ríkissjóður stefnanda þann 18. maí 2000, 271.636 krónur ásamt vöxtum eða samtals 274.890 krónur á grundvelli niðurstöðu fyrrgreinds dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2000. Þann 31. júlí 2002 var stefnanda enn á ný greiddar bætur úr ríkissjóði að fjárhæð 2.500.000 krónur og var sú greiðsla jafnframt byggð á ákvörðun bótanefndar. Í máli þessu er ágreiningur um bótaskyldu stefnda og fjárhæð bóta teljist bótaskylda vera fyrir hendi. Stefnandi kveður að við úrlausn þessa máls verði meðal annars að hafa til hliðsjónar ákvæði 1.-2. tölulið 116. gr. laga nr. 91/1991 en bótaábyrgð stefnda hafi verið staðfest með dómi. Hafi ekkert réttlætt verknað stefnda þegar hann hafi gripið um fingur stefnanda og mölbrotið hann. Skipti að mati stefnanda engu máli hvor aðilanna byrjaði átök þau sem enduðu með líkamstjóni stefnanda og verði ekki lögð eigin sök á stefnanda. Kveður stefnandi að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti bakað stefnanda það líkamstjón sem leitt hafi til örorku hans. Hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi unnið líkamstjón stefnanda af gáleysi. Hér sé byggt á almennu skaðabótareglunni og skipti engu um bótaskyldu og bótafjárhæð þótt verkið hafi verið unnið af gáleysi. Hafi hvorki Hæstiréttur né Héraðsdómur Reykjavíkur talið varnaðarsjónarmið eða tilfinningaleg sjónarmið réttlæta gerðir stefnanda sbr. 1. og 4. tl. 74. gr. almennra hegningarlaga. Hafi verið búið að skilja aðila í sundur þegar stefnandi hafi tekið þá ákvörðun að grípa í hægri hönd stefnanda og brjóta fingur hans. Með þessu atferli sínu beri stefnandi, á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, bótaábyrgð á því líkamstjóni sem hann hafi valdið stefnanda. Beri honum því að greiða skaðabætur fyrir atvinnu­tjón, sjúkrakostnað, varanlegan miska, varanlega örorku og annað fjártjón og sérstakar bætur fyrir miska samkvæmt heimild í 26. gr. skaðbóta­laganna vegna ólögmætrar meingerðar sbr. 1. gr. og 3.-7. gr. skaðabóta­laganna. Eins og málið sé vaxið skuli tekið mið af aðferðinni við tjónið og þær þjáningar og afleiðingar sem verknaðurinn hafi haft í för með sér. Sé enginn hæfari til að meta það tjón en héraðsdómari, sem hafi komist að því í sakamálinu að miskabætur væru hæfilega metnar 150.000 krónur og sé gerð krafa til sömu fjárhæðar nú og hafi ríkissjóður greitt stefnanda þá fjárhæð. Séu bætur fyrir 10% varanlegan miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga, 10% varanlega örorku samkvæmt 5.-7. gr. og þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaganna samtals að fjárhæð 5.273.023 krónur miðað við 30. september 2002. Þá sé útlagður kostnaður vegna reiknings fyrir örorkumatsgerð Sigurjóns Sigurðssonar 56.430 krónur sem greiddur hafi verið 5. október 2001 og vegna reiknings Jóns Erlings Þorlákssonar 22.410 krónur sem greiddur hafi verið 2. október 2002. Þessu til frádráttar komi svo innborgun frá ríkissjóði 150.000 krónur vegna refsimiska og 2.500.000 krónur vaxtareiknað miðað við 30. september 2002 að fjárhæð 2.512.658 krónur. Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til almennu sakarreglunnar. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar hann til laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísar hann til 32. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að hann sé ekki skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sínu í átökum við stefnda og hafi hann gengið sjálfviljugur til þeirra átaka. Með dómi Hæstaréttar hafi því verið slegið föstu að báðir aðilar máls þessa hefðu ráðist hvor gegn öðrum með höggum og spörkum og þar með báðir framið vísvitandi árás á líkama hins. Sé ljóst að upptök þeirra átaka verði ekki síður rakin til stefnanda en stefnda. Af meginreglum skaðabótaréttar um áhættutöku og niðurlagsákvæði 13. kapítula Mannhelgisbálks Jónsbókar frá 1281 leiði, að við þessar aðstæður beri stefndi ekki skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi krefji hann um í máli þessu. Með því að ráðast gegn stefnda hafi stefnandi tekið áhættu af því að verða fyrir tjóni og falli því niður réttur hans til skaðabóta. Skipti í þessu sambandi engu máli að stefndi hafi verið sakfelldur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum fyrir sinn þátt í átökunum enda séu skilyrði til að sakfella stefnda fyrir slíkt brot önnur en skilyrði skaðabótaréttar. Af dómi Hæstaréttar blasi við að háttsemi stefnda hafi í engu verið frábrugðin háttsemi stefnanda og komi beinlínis fram að stefnandi hafi framið vísvitandi árás á líkama stefnda. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi eigi á grundvelli meginreglna skaðabótaréttar um eigin sök tjónþola og fyrrgreinds ákvæðis Mannhelgisbálks Jónsbókar að bera tjón sitt sjálfur. Eins og fram komi í dómi Hæstaréttar hafi áverki stefnanda verið metinn stefnda til gáleysis og lagt til grundvallar að hann hefði orðið í átökum milli aðilanna. Beri stefnandi fulla ábyrgð á átökunum og afleiðingum þeirra og leiði það til sýknu. Í þriðja lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á ákvæði 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem segi að lækka megi eða fella niður skaðabótaábyrgð ef ábyrgðin yrði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja eða álíta verði að öðru leyti skerðingu eða niðurfellingu sanngjarna vegna mjög óvenjulegra aðstæðna. Sé ljóst að það yrði stefnda afar þungbært fjárhagslega að þola dóm um skyldu til að greiða stefnanda hina umkröfðu fjárhæð. Auk þess telur stefndi ósanngjarnt að stefnandi geti krafið stefnda um bætur fyrir tjón sem hafi orðið í átökum milli aðila sem stefnandi hafi fremur átt upptökin að. Þá sé á það bent að stefnda hafi þegar verið gerð refsing vegna þátttöku sinnar í átökum aðila. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi þegar fengið 2.771.636 krónur greiddar frá íslenska ríkinu á grundvelli laga nr. 69/1995. Hafi ríkisféhirðir krafið stefnda um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar, sem hafi hafnað kröfunni á þeim forsendum að hann beri ekki skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Þá hafi stefndi enn fremur bent á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 69/1995 þeirri afstöðu sinni til stuðnings. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda að fullu felist í henni krafa um lækkun á fjárkröfum stefnanda. Byggi sú krafa á sömu málsástæðum og sýknukrafan um áhættutöku stefnanda og hans eigin sök auk 24. gr. skaðabótalaga. Sé ljóst að mati stefnda að stefnandi eigi að bera meginhluta tjóns síns sjálfur. Verði stefndi talinn bera ábyrgð á tjóni stefnanda mótmæli hann útreikningi kröfunnar. Telur hann að útreikningur dómkröfu og frádráttarliðir séu ruglingslegir sem jafnvel gæti leitt til frávísunar málsins ex officio. Eftir því sem stefndi komist næst sé hluti höfuðstóls stefnukröfunnar 4,5% vextir. Þessum kröfuháttum sé mótmælt enda geri stefnandi ekki kröfu um skaðabótavexti af höfuðstól dómkröfunnar hvorki samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga né öðrum lagaákvæðum. Séu af höfuðstól stefnukröfunnar 645.610 krónur vegna vaxta sem ekki sé krafist í dómkröfu. Af útreikningi tryggingafræðingsins sjáist að til grundvallar tekjuviðmiði samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hafi verið lagðar árstekjur áranna 1997, 1998 og 1999. Sé það andstætt ákvæðinu enda segi þar að árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. skuli teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag. Kröfu um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga mótmælir stefndi sérstaklega. Sé hvorki lagagrundvöllur fyrir kröfunni né efnisrök fyrir því að taka hana til greina. Sé fráleitt að hægt sé að krefja stefnda um miskabætur í ljósi málavaxta. Þá mótmælir stefndi kröfu um greiðslu á útlögðum kostnaði vegna útreiknings Jóns E. Þorlákssonar enda sé hann óþarfur og á verksviði lögmanna að reikna út bótakröfur skjólstæðinga sinna. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 sbr. og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V Eins og fram kemur í 116. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála er dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila og þeirra, sem koma að lögum í þeirra stað, um þær kröfur sem þar eru dæmdar að efni til og verður krafa sem dæmd hefur verið að efni til ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól. Þá hefur dómur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað. Eins og rakið hefur verið var stefndi, með dómi Hæstaréttar, í máli nr. 248/2000, uppkveðnum 2. nóvember 2000, dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í því ákvæði segir, að hafi maður með vísvitandi líkamsárás valdið öðrum manni tjóni á líkama eða heilbrigði, og þessar afleiðingar árásarinnar verða taldar honum til sakar vegna ásetnings eða gáleysis, varði það fangelsi allt að 3 árum, eða sektum ef sérstakar málsbætur eru. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að tjón stefnanda mætti rekja til gáleysis stefnda. Þar sem upptök átakanna þóttu ekki frekar verða rakin til stefnda en stefnanda var beitt refsilækkunarákvæði 3. mgr. 218. gr. a almennra hegningarlaga þar sem segir að ef líkamsárás er unnin í áflogum eða átökum milli þess sem henni veldur og þess sem misgert er við sé heimilt að lækka refsingu eða jafnvel láta hana falla niður ef verknaður á undir 217. gr. Af þessu er ljóst að með dómi Hæstaréttar var stefndi dæmdur fyrir að hafa valdið stefnanda tjóni á líkama hans með vísvitandi líkamsárás og voru afleiðingar árásarinnar taldar honum til sakar vegna gáleysis. Er því með dóminum búið að slá því föstu að stefndi hafi með saknæmum hætti valdið stefnda tjóni sem hann beri skaðabótaábyrgð á. Kemur sú niðurstaða því ekki til endurskoðunar í þessu máli sbr. tilvitnað ákvæði 116. gr. laga um meðferð einkamála. Í málinu er ekki deilt um afleiðingar fingurbrotsins á heilsu stefnanda. Þá er ekki deilt um niðurstöðu matsgerðar Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Verður hún því lögð til grundvallar útreikningi bótafjárhæðar í málinu. Stefnandi fól Jóni Erlingi Þorlákssyni tryggingafræðingi að reikna út tjón hans miðað við niðurstöðu matsgerðar um örorku stefnanda og eru útreikningar tryggingafræðingsins byggðir á skaðabótalögunum nr. 50/1993 og dagsettir 30. september 2002. Fallast verður á það með stefnda að framsetning dómkrafna stefnanda er að einhverju leyti óskýr en ekki þykja þó slíkir annmarkar á málatilbúnaði hans að það leiði til frávísunar málsins án kröfu. Stefnandi krefst þjáningabóta með vísan til 3. gr. skaðabótalaganna nr. 50/1993 sbr. lög nr. 37/1999 og er þeirri kröfu ekki andmælt sérstaklega eða útreikningi hennar. Þegar tjónþoli er veikur án þess að vera rúmfastur skal greiða 700 krónur í þjáningarbætur fyrir tímabil frá því að tjón verður þar til heilsufar tjónþola er orðið stöðugt. Stefnandi slasaðist 8. ágúst 1999 og af gögnum málsins verður ráðið að heilsufar hans hafi orðið stöðugt 23. október 1999 þegar sjúkraþjálfun hans lauk. Samkvæmt því er tímabil þjáningabóta 76 dagar eða samtals 53.200 krónur og með vísitölu 3282/4401, sbr. 15. gr. skaðabótalaganna er fjárhæð þjáningabóta 71.340 krónur. Stefnandi gerir kröfu um bætur fyrir 10% varanlegan miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á grundvelli niðurstöðu matsgerðar og hefur þeirri kröfu ekki verið andmælt sérstaklega. Við mat á bótum fyrir varanlegan miska skal líta til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði og til þeirra erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Að teknu tilliti til aldurs stefnanda og niðurstöðu matsgerðar sem ekki hefur verið mótmælt, eru bætur fyrir varanlegan miska hæfilega metnar 400.000 krónur eða 536.380 krónur með vísitölu sbr. 15. gr. skaðabótalaganna.. Eins og rakið er í 6. gr. skaðabótalaganna á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku ef líkamstjón veldur varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Bætur fyrir varanlega örorku skal meta til fjárhæðar á grundvelli örorkustigs tjónþola, árslauna hans að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag, leiðrétt samkvæmt launavísitölu og margföldunarstuðli í samræmi við aldur tjónþola sem tilgreindur er í ákvæðinu. Í kröfugerð sinni miðar stefnandi við meðaltekjur áranna 1997, 1998 og 1999 og er niðurstaðan meðaltekjur að fjárhæð 3.214.908 krónur. Stefndi hefur mótmælt þeirri viðmiðun og telur að rétt sé að miða útreikning við meðaltekjur áranna 1996,1997 og 1998. Vegna áskorunar stefnda lagði stefnandi fram nýja útreikninga á meðaltekjum vegna áranna 1996, 1997 og 1998 og er niðurstaðan úr þeim útreikningi mun hærri meðaltekjur eða 3.709.668 krónur og verður því miðað við þann útreikning sem stefnandi byggir kröfu sína á. Útreikningi kröfunnar hefur ekki verið andmælt að öðru leyti og verður því útreikningur stefnanda lagður til grundvallar þessum kröfulið. Samkvæmt honum er árlegt tekjutap stefnanda 339.361 króna og margföldunarstuðull 6. gr. skaðabótalaganna miðað við aldur stefnanda 11,845. Þannig verða bætur vegna varanlegrar örorku hæfilega metnar 4.019.691 króna. Þá gerir stefnandi kröfu um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaganna. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að láta þann, sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur líkamstjóni, greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Með vísan til þess sem slegið hefur verið föstu, að tjón stefnanda verði rakið til gáleysis stefnda og að öðru leyti með hliðsjón af atvikum málsins er ekki fullnægt skilyrði ákvæðisins að stefndi hafi valdið tjóni á heilsu stefnanda með ásetningi eða stórfelldu gáleysi. Verður stefndi því sýknaður af þessum kröfulið. Krafa stefnanda um útlagðan kostnað vegna örorkumatsgerðar Sigurjóns Sigurðssonar læknis að fjárhæð 56.430 krónur hefur ekki verið andmælt sérstaklega enda óhjákvæmilegur kostnaður við að staðreyna örorku stefnanda. Hins vegar verður að fallast á það með stefnda að útlagðan kostnað vegna þeirrar ákvörðunar stefnanda að njóta liðsinnis tryggingafræðings við útreikning kröfu sinnar, verði hann að bera sjálfur og verður stefndi því sýknaður af þeirri kröfu. Að því virtu sem nú hefur verið rakið er útreiknað fjártjón stefnanda vegna áverkans samtals að fjárhæð 4.683.840 krónur ef frá eru taldar þær bætur sem honum voru dæmdar í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar að fjárhæð 121.636 krónur sem honum hafa þegar verið greiddar úr ríkissjóði. Stefndi krefst þess að bætur verði felldar niður eða lækkaðar á grundvelli 24. gr. skaðabótalaga þar sem segir að lækka megi eða fella niður skaðabótaábyrgð ef ábyrgðin yrði hinum bótaskylda svo þungbær að ósanngjarnt megi telja eða álíta verði að öðru leyti skerðingu eða niðurfellingu sanngjarna vegna mjög óvenjulegra aðstæðna. Stefndi hefur engin haldbær gögn lagt fram til stuðnings þessari kröfu sinni og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Eins og komið hefur fram fékk stefnandi áverkann í átökum við stefnda og var það niðurstaða Hæstaréttar að átökin hafi fyrir gáleysi stefnda leitt til þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir. Þá var það og niðurstaða Hæstaréttar að upptök átaka aðila væru ekki frekar rakin til stefnda en stefnanda og eins og segir í dómi Hæstaréttar var samræmi í frásögn vitna sem báru um átök aðila um að þeir hafi ráðist hvor gegn öðrum með ryskingum, höggum og spörkum eftir að fundum þeirra bar saman. Hafi þá háttsemi þeirra hvors um sig verið orðin slík að hana megi telja vísvitandi árás á líkama hins og var það mat Hæstaréttar að engu breytti hvor hafi stofnað til átakanna. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum virðist sem hending ein hafi ráðið hvor þeirra slasaðist eins alvarlega og raun ber vitni og með þeirri háttsemi sinni að taka þátt í átökunum tók stefnandi þá áhættu að verða fyrir tjóni og þykir hann því hafa fyrirgert rétti til fullra bóta úr hendi stefnda þótt ekki verði fallist á það með stefnda að stefnandi hafi fyrirgert öllum bótarétti með háttsemi sinni sbr. tilvísun hans til Mannhelgisbálks Jónsbókar, 13. Kap. um váðaverk. Þegar virtur er þáttur aðila hvors um sig í þeim atburði sem leiddi til tjóns stefnanda þykir hæfilegt að stefnandi beri tjón sitt að hálfu og stefndi bæti honum það að hálfu. Eftir stefndur þá skaðabótakrafa stefnanda á hendur stefnda að höfuðstól 2.341.920 krónur. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi rétt á 4,5% vöxtum af kröfu sinni svo sem hann gerir ráð fyrir í útreikningi kröfunnar, þar sem hann geri ekki kröfu um skaðabótavexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga. Eins og krafa stefnanda er fram sett að þessu leyti er ljóst að innifalið í höfuðstól kröfu hans eru vextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga sem stefnandi hefur látið tryggingafræðing reikna út. Eins og málið liggur fyrir dóminum verður kröfugerð stefnanda ekki skilin á annan veg en að hann krefjist 4,5% vaxta á kröfu sína samkvæmt 16. gr. skaðabótalaganna þannig: Af bótum vegna þjáninga og varanlegs miska frá 8. ágúst 1999 til 30. september 2003 og af bótum vegna varanlegrar örorku frá 23. október 1999 til 30. september 2003. Er krafa stefnanda í samræmi við ákvæði 16. gr. skaðabótalaganna og verður hún því tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Þá skulu dráttarvextir reiknaðir frá dómsuppsögudegi, sbr. 2. málslið 9. gr. laga nr. 38/2001. Til frádráttar kröfu stefnanda koma greiðslur sem stefnandi hefur fengið inn á tjón sitt frá ríkisféhirði, samtals að fjárhæð 2.662.658 krónur, en stefnandi dregur þá fjárhæð frá kröfufjárhæðum sínum og hefur sú fjárhæð ekki sætt andmælum. Með hliðsjón af atvikum máls þessa þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda flutti málið Jón Egilsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Heimir Örn Herbertsson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi Þórður Þórðarson, greiði stefnanda, Gunnari Jóni Jónassyni, 2.341.920 krónur með 4,5% vöxtum af 303.860 krónum frá 8. ágúst 1999 til 23. október 1999, af 2.313.705 krónum frá þeim degi til 12. mars 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 2.341.920 krónum frá 12. mars 2004 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 150.000 krónum þann 21. febrúar 2001 og 2.512.658 krónum þann 14. ágúst 2002. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 395/1999
Kærumál Gögn Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdómara þar sem fallist var á kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku yfir X fyrir dómi og framlengingu frests til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna úrskurðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um skýrslutöku fyrir dómi af varnaraðila. Þá var jafnframt fallist á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir sóknaraðila að afhenda verjanda endurrit rannsóknargagna málsins. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 378/1999
Banki Opinberir starfsmenn Biðlaun Aðild
G var starfsmaður Landsbanka Íslands (LÍ) þegar lög nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands voru staðfest. Samkvæmt 8. gr. laganna skyldu allir starfsmenn LÍ eiga kost á sambærilegu starfi hjá LÍ hf. við yfirtöku hlutafélagsins á ríkisbankanum og njóta sömu réttinda og þeir höfðu samkvæmt kjarasamningi og/eða ráðningarsamningi. Tilkynnti LÍ starfsfólki að starfslok hjá LÍ yrðu 31. desember 1997. G hafnaði boði um starf hjá LÍ hf. Taldi hann að ekki væri um sambærilegt starf að ræða, þar sem hann myndi ekki lengur njóta réttinda ríkisstarfsmanna. Höfðaði hann mál gegn íslenska ríkinu og krafðist greiðslu biðlauna. Talið var að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefði áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabanka, nema öðruvísi hefði verið mælt í lögum og ákvörðunum settum af bankaráðum með heimild í lögum. Hefði biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna því fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn giltu nú lög nr. 70/1996, og samkvæmt 34. gr. þeirra laga væri rétturinn háður því að viðkomandi hefði ekki hafnað sambærilegu starfi á vegum ríkisins eða annars staðar. Þar sem ríkissjóður hefði lagt allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar hvors ríkisviðskiptabanka um sig til hlutafélaganna, hefði LÍ hf. yfirtekið allar skuldbindingar LÍ. Því hefði G átt að beina kröfu sinni um biðlaunagreiðslu til LÍ hf. Þegar af þeirri ástæðu var íslenska ríkið því sýknað af kröfum G, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 24. september 1999. Hann gerir þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til greiðslu biðlauna, aukagreiðslna orlofsuppbótar og desemberuppbótar, samtals að fjárhæð 882.253 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 svo sem hér segir: Af 200.137 krónum frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar sama ár, af 400.274 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 600.411 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 679.214 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af 744.538 krónum frá þeim degi til 1. júní sama ár en af 882.253 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi hóf áfrýjandi störf hjá Landsbanka Íslands í apríl 1988. Með bréfi bankastjórnar 27. júní 1997 var honum kynnt efni laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skyldi Landsbanki Íslands hf. taka við rekstri og starfsemi Landsbanka Íslands hinn 1. janúar 1998, og var áfrýjanda gefinn kostur á sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu frá þeim tíma, sbr. 8. gr. laganna. Í bréfinu var jafnframt tekið fram, að það fæli í sér tilkynningu um starfslok áfrýjanda hjá Landsbanka Íslands 31. desember 1997, óháð því hvort hann kysi að taka við starfi hjá hlutafélaginu eða ekki. Áfrýjandi hafnaði boði bankans um starf í hinum nýja banka. Hann taldi, að ekki væri um sambærilegt starf að ræða og hann hafði gegnt í Landsbanka Íslands, þar sem hann myndi ekki lengur njóta réttinda ríkisstarfsmanna, og krefur hann stefnda um greiðslu biðlauna. Nú liggur fyrir dómur Hæstaréttar frá 3. febrúar síðastliðnum í máli nr. 357/1999, þar sem því er slegið föstu, að ákvæði laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins hefðu áður gilt um starfsmenn ríkisviðskiptabankanna nema öðruvísi hefði verið mælt í lögum og ákvörðunum settum af bankaráðunum með heimild í lögum. Varð niðurstaðan því sú, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laganna hefði fylgt þeim störfum. Um biðlaunaréttinn gilda nú ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða og 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 10. gr. laga nr. 50/1997, en samkvæmt því er biðlaunarétturinn háður því að viðkomandi hafi ekki hafnað sambærilegu starfi á vegum ríkisins eða annars aðila. II. Ríkissjóður lagði allar eignir, réttindi, skuldir og skuldbindingar hvors ríkisviðskiptabanka um sig til hlutafélaganna, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1997. Hlutafélagsbankinn tók yfir allar skuldbindingar Landsbanka Íslands, ekki aðeins samkvæmt kjarasamningum og ráðningarsamningum heldur einnig samkvæmt lögum. Áfrýjanda bar því að beina kröfu sinni um greiðslu biðlauna til Landsbanka Íslands hf., en forveri hans var launagreiðandi áfrýjanda. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfu áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður niðurstaða héraðsdóms því staðfest. D ó m s o r ð : Áfrýjandi, Gunnbjörn Þór Ingvarsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 1999. I. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda biðlaun, bifreiðastyrk, aukagreiðslur, orlofsuppbót og desemberuppbót, samtals að fjárhæð kr. 1.423.461, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sem reiknist af fjárhæðum og eftir tímabilum sem hér segir: Til vara er krafizt greiðslu skaðabóta að sömu fjárhæð og með sömu dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá er þess krafizt, að dæmt verði, að dráttavextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 01.01.1999. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda og dæmdur málskostnaðar úr hendi hans að mati réttarins. II. Málavextir: Með lögum nr. 50 frá 22. maí 1997 var ákveðið að stofna hlutafélag um Lands­banka Íslands annars vegar og Búnaðarbanka Íslands hins vegar. Hlutverk hluta­félaganna skyldi vera að hafa á hendi þá starfsemi, sem viðskiptabönkum er heimil samkvæmt lögum, þ.e. sama hlutverk og ríkisviðskiptabankarnir tveir höfðu áður haft. Í 10. gr. laganna var kveðið á um biðlaunarétt, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, en um þann rétt skyldu þá gilda ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 5. mgr. í ákvæði til bráðabirgða, er réttur til biðlauna starfsmanna ríkisins háður því, að starfsmaðurinn hafi ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því, hvort það sé á vegum ríkisins eða annars aðila. Jafnframt segir í 2. mgr. 34. gr. laganna, að taki maður, er nýtur biðlaunagreiðslu, við starfi í þjónustu ríkisins eða annars aðila, áður en biðlaunatími er á enda, skuli bið­launagreiðsla falla niður, ef launin, sem nýja starfinu fylgi, eru jöfn eða hærri en þau laun, sem starfsmaðurinn áður naut, en séu þau lægri, skuli greiða launamismun til loka tímabilsins. Stefnandi réðst til Landsbanka Íslands þann 13. apríl 1988, en hafði áður starfað þar í nokkra mánuði í senn á árunum 1981-1985. Með bréfi bankastjórnar Landsbanka Íslands, dagsettu 27. júní 1997, var stefnanda kynnt efni framangreindrar lagasetningar nr. 50/1997. Einnig var honum tilkynnt um starfslok sín hjá Landsbanka Íslands hinn 31. desember 1997, óháð því, hvort hann tæki við sambærilegu starfi hjá hlutafélaginu. Tekið er fram í bréfinu, að tilkynningin sé send þannig, að hún berist áður en uppsagnarfrestur stefnanda samkvæmt kjarasamningi byrji að líða vegna þáverandi starfa hans. Stefnandi tók þá ákvörðun að þiggja ekki boð bankans um starf í hinum nýja banka. Byggði hann ákvörðun sína m.a. á því, að ekki væri verið að bjóða sama starf með sömu réttindum og hann hefði haft í Landsbanka Íslands. Hann sendi því ekki inn til starfmannasviðs þá sérstöku tilkynningu, sem gert var ráð fyrir, að verðandi starfsmenn hlutafélagabankans útfylltu, en þess í stað tilkynnti hann sérstaklega, að hann myndi ekki þiggja starfið í hinum nýja banka. Stefnandi lét af störfum í Landsbanka Íslands þann 31. desember 1997. Stefnandi gerði um það fyrirspurn hjá stefnda fyrir starfslokin, hvort hann ætti rétt til greiðslu biðlauna á grundvelli 14. gr. laga nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996, en fékk þau svör, að um greiðslu biðlauna yrði ekki að ræða af hálfu bankans. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann eigi, sem starfsmaður Landsbanka Íslands, skilyrðislausan rétt til að fá greidd biðlaun, þar sem honum hafi ekki verið boðið sambærilegt starf og hann hafi haft, þegar starf hans hjá Landsbanka Íslands var lagt niður. Starfsmenn Landsbanka Íslands falli undir lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Í 14. gr. laga nr. 38/1954 og í 34. gr. laga nr. 70/1996 sé gert ráð fyrir, að starfsmenn, sem lögin taki til, eigi rétt á 12 mánaða biðlaunum, hafi þeir unnið í 15 ár eða lengur hjá ríkinu. Falli hann undir þau tímamörk, þar sem hann hafði unnið í yfir 20 ár hjá Landsbanka Íslands, þegar honum var sagt þar upp störfum. Stefnandi vísi til þess, að starf það, sem honum hafi verið boðið, hafi verið hjá hlutafélagabanka, en starf hjá hlutafélagi útiloki, að réttur starfsmanna fari eftir lögum um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna nr. 38/1954, sbr. lög nr. 70/1996. Það eitt, að hið nýja starf sé ekki hjá ríkinu og því fylgi þar af leiðandi m.a. ekki biðlaunaréttur, geri það að verkum, að starf það, sem boðið hafi verið, geti aldrei orðið sambærilegt hinu fyrra starfi. Stefnandi bendi á, að skv. 10. gr. laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. sé tekið fram, að um biðlaunarétt, sem kunni að fylgja störfum í ríkisviðskiptabönkum, fari eftir ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þau lög hafi tekið við af lögum nr. 38/1954 með takmörkunum, sem stefnandi telji, að brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 um friðhelgi eignarréttarins. Stefnandi undirstriki sérstaklega, að við fastráðningu í starf hjá Landsbanka Íslands fyrir tæpum 10 árum hafi hann eignazt biðlaunarétt í 6 mánuði, færi svo að starf hans yrði lagt niður. Hér sé um að ræða eignarrétt, sem verði ekki af honum tekinn eða hann skertur með þeim hætti, sem fram komi í lögum nr. 70/1996. Varðandi takmörkunina þá brjóti hún einnig gegn jafnræðisreglu stjórnar­skrárinnar og þeim alþjóðasáttmálum um mannréttindavernd, sem Ísland sé aðili að, einkum 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Þær takmarkanir og skerðingar, sem stefnandi vísi til, að lögin nr. 70/1996 hafi í för með sér frá lögum 38/1954, snúist m.a. um það ákvæði 34. gr. laganna, að biðlaunagreiðslur samkvæmt greininni skuli falla niður, ef laun þau, er nýja starfinu fylgi, séu jöfn eða hærri en þau, er hann naut í fyrra starfi. Útilokað sé, að þessi áunni biðlaunaréttur verði tekinn af stefnanda með breytingu á lögum 38/1954 á þann hátt, sem gert sé með lögum nr. 70/1996. Þá vísi stefnandi til þess, að í reglum um biðlaun sé hvergi að finna kröfur þess efnis, að sá, sem biðlauna eigi að njóta, sýni fram á, að hann hafi leitað eftir starfi annars staðar, hvorki hjá ríki né hjá öðrum. Hann telji sig einnig eiga fullan rétt til greiðslu biðlauna, þó svo að hann stundi nám í stað vinnu. Hann telji sig hafa fulla þörf á að leita sér endurmenntunar í einhvern tíma, hann sé 36 ára gamall, og hann hafi á sinni starfsævi ekki unnið önnur störf en hjá stefnda, eða samtals í tæp 10 ár. Stefnandi kveðst mótmæla staðhæfingum þess efnis, að sá hluti biðlauna­tímans, sem notaður sé til öflunar endurmenntunar, dragist frá biðlaunatímanum eða sé þess valdandi, að engin biðlaun eigi að greiðast. Stefnandi bendi á, að tilgangur biðlauna hafi fyrst og fremst verið sá að tryggja launþeganum ríflegan uppsagnarfrest til að hann gæti betur tekizt á við breyttar aðstæður. Á síðari árum hafi kröfur vinnumarkaðarins verið allt aðrar en áður. Nú séu gerðar þær kröfur, að væntanlegir starfsmenn hafi aflað sér sjálfir tiltekinnar menntunar og fræðslu. Starfsmanni, sem nær alla sína starfsævi hafi starfað hjá sama vinnuveitanda, sé nauðsynlegt að endurhæfa sig til að vera fær um að takast á við ný störf. Að því er lúti að varakröfu, eigi stefnandi bótakröfu á hendur stefnda, sem sé jafnhá biðlaunum, þar sem biðlaunarétturinn njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, fari svo, að hann teljist hafa verið sviptur biðlaunarétti sínum með 34. gr. l. nr. 70/1996. Engin almenningsþörf hafi kallað á sviptinguna. Ákvæði þessu verði því ekki beitt, án þess að fullar bætur komi í stað biðlaunanna. Lagagreinin brjóti einnig í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og alþjóðsáttmála sem Ísland eigi aðild að. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi m.a. til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 90/1996, þar sem rétturinn hafi skýrt kveðið á um, að “biðlaunaréttur sé fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi, er stöðunni fylgdi, verði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins”. Í dóminum komi einnig skýrt fram það álit Hæstaréttar, að þótt laun og viðfangsefni í hinni nýju stöðu séu hin sömu og í hinni eldri, verði nýja staðan ekki talin sambærileg hinni fyrri, ef um hin sérstöku réttindi samkvæmt lögum nr. 38/1954 sé ekki að ræða í nýju stöðunni. Kröfufjárhæð. Kröfufjárhæð stefnanda sé þannig fundin, að byggt sé á launum þeim, sem hann hafi haft fyrir síðasta unna mánuðinn, þ.e. desember 1997. Á þá fjárhæð sé bætt 4% grunnkaupshækkun, sem varð þann 1. janúar 1998. Stefnandi hafi, auk mánaðar­legra launagreiðslna, fengið greidda ársuppbót í desember ár hvert, sem svaraði til einna mánaðarlauna (13. mánuður), orlofsframlag, orlofsuppbót, bifreiðastyrk og aukagreiðslu. Stefnufjárhæðin sé þannig samansett: Lagarök. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi m.a. til laga 38/1954 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sbr. lög nr. 70/1996, og til laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. Um vaxtakröfur sínar vísar stefnandi til ákvæða III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við ákvörðun málskostnaðar beri að taka tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Málsástæður stefnda: Stefnandi virðist í málatilbúnaði sínum ekki gera greinarmun á Landsbanka Íslands hf. og íslenzka ríkinu. Auk þess að beina biðlaunakröfu sinni fyrst að hlutafélagabankanum, en stefna síðan íslenska ríkinu, mótmæli stefnandi t.d. í 7. mgr. á bls. 4 í stefnu röksemdarfærslu, sem komi fram í bréfi lögmanns Landsbanka Íslands hf. á dskj. nr. 6. Stefnandi byggi á því, að staða hans hjá Landsbanka Íslands hafi verið lögð niður frá og með 1. janúar 1998. Af hálfu stefnda sé því mótmælt, að störf starfs­manna Landsbanka Íslands hafi verið lögð niður. Störf stefnanda og annarra starfs­manna Landsbanka Íslands séu áfram til í óbreyttu formi. Við breytingu á eignarformi bankans hafi stefnanda með lögum verið tryggður forgangur til þess starfs, sem hann hafði gegnt. Landsbanki Íslands hafi, samkvæmt áður gildandi lagaákvæðum, verið sjálfstæð stofnun, sem laut sérstakri stjórn og hafi svo einnig verið eftir formbreytinguna, sem gerð var með lögum nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um ríkisviðskipta­bankana. Þrátt fyrir túlkun dómstóla á ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi tilgangur biðlaunareglunnar verið sá, að tryggja embættismönnum framfærslu, þegar svo stóð á, að staða þeirra var ekki lengur til, og þeir voru án vinnu af ástæðu, sem ekki varðaði þá sjálfa. Sé fullvíst, að löggjafinn hafi ekki séð fyrir sér á þeim tíma, að formbreyting á eignarhaldi á stofnun eða fyrirtæki í eigu ríkisins væri talin jafngilda niðurlagningu á stöðu, eða að orð laganna yrðu skýrð á þann veg, enda hafi biðlaunarétti verið ætlað að samsvara ríflegum uppsagnarfresti, þegar uppsagnarfresti væri ekki til að dreifa. Þessu til áréttingar vísi stefndi til athugasemda með frumvarpi að lögum nr. 70/1996, þar sem segi um ákvæði 34. gr., að "sá háttur að maður fái biðlaun greidd ofan á venjuleg laun, t.d. fyrir það eitt að ríkisstofnun er gerð að hlutafélagi eða starfið fært frá ríki til sveitarfélaga, svo sem 14. gr. laga nr. 38/1954 hefur verið skýrð, samrýmist engan veginn nútímavið­horfum". Stefndi hafni þeirri málsástæðu stefnanda, að starf hans hjá Landsbanka Íslands hafi verið lagt niður í skilningi 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefndi haldi því enn fremur fram, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi ekki fylgt starfi stefnanda hjá Landsbanka Íslands. Eðlisrök mæli gegn því, að starfsmenn ríkisviðskiptabankanna séu taldir til starfsmanna ríkisins í skilningi starfsmannalaganna. Sé í því sambandi bent á, að ákvarðanir um ráðningu, ráðningar­tíma og uppsögn, svo og um laun og önnur starfskjör bankamanna, hafi ekki farið eftir sömu reglum og gilt hafi á hverjum tíma um opinbera starfsmenn. Landsbanki Íslands hafi verið sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins, en undir sérstakri stjórn, sbr. hér ákvæði l. gr. laga nr. 10/1928. Samkvæmt 45. gr. laganna hafi fram­kvæmdar­stjórnin almennt ráðið starfsmenn bankans og sagt þeim upp. Þar hafi jafnframt sagt, að starfsmenn bankans skyldu ráðnir með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Samsvarandi ákvæði hafi verið í 41. gr. laga um Landsbanka Íslands nr. 63/1957. Samkvæmt 13. gr. laga um Landsbanka Íslands nr. 11/1961 hafi starfsmenn bankans almennt verið ráðnir af bankastjórninni, sem jafnframt hafði heimild til að segja þeim upp starfi. Banka­stjórnina hafi skipað þrír bankastjórar, ráðnir af bankaráði, sem skipað var fimm mönnum kjörnum af Alþingi. Um ráðningu starfsmanna ríkisins hafi hins vegar gilt ákvæði 2. gr. laga nr. 38/1954. Sá háttur á ráðningu bankastarfsmanna, sem hér sé lýst, verði ekki skýrður svo, að bankastjórninni hafi verið veitt umboð til að ráða starfsmenn með þeim réttar­áhrifum, að þeir féllu undir ákvæði laga nr. 38/1954. Til hliðsjónar bendi stefndi á dóm Hæstaréttar frá 1. október 1998 í málinu nr. 39/1998. Fyrir setningu laga nr. 34/1977 um kjarasamninga banka í eigu ríkisins hafi gilt reglugerð um störf og launakjör starfsmanna bankanna, jafnt ríkisbankanna sem hluta­félagabankanna, sbr. reglugerð frá apríl 1974. Reglugerð þessi hafi verið sett og undirrituð af formönnum bankaráða allra bankanna, átta að tölu, jafnt hlutafélaga­banka sem banka í eigu ríkisins. Í reglugerðinni hafi verið ákvæði, m.a. um launaflokka, launafjárhæðir og ýmis kjaraatriði, sem eftir setningu laga nr. 55/1962 höfðu verið í kjarasamningum opinberra starfsmanna eða í reglugerðum, sem settar voru samkvæmt heimild í 17. gr. laga nr. 38/1954. Ákvörðun um launakjör bankamanna hafi aldrei verið tekin með launalögum, svo sem gilt hafi um opinbera starfsmenn fram að setningu laga nr. 55/1962. Bankamenn hafi ekki fallið undir ákvæði laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þeir hafi ekki fallið undir kjaradóm eða kjaranefnd. Stefnandi hafi tekið laun samkvæmt kjarasamningi bankamanna, sem gerður var á milli samninganefndar bankanna, fyrir hönd banka og sparisjóða annars vegar, og Sambands íslenzkra bankamanna hins vegar. Ríkið eigi enga beina aðild að þessum samningi, sbr. lög nr. 34/1977, sbr. hins vegar 2. gr. laga nr. 55/1962, 2. gr. laga nr. 46/1973, 3. gr. laga nr. 29/1976 og 3. gr. laga nr. 94/1986 þess efnis, að fjármálaráðherra fari með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð og framkvæmd kjara­samninga opinberra starfsmanna, en heildarsamtök eða stéttarfélög starfsmanna ríkisins fari með fyrirsvar ríkisstarfsmanna. Um þetta efni séu leiðbeinandi dómar Hæstaréttar frá 29. marz 1990 í málinu nr. 283/1988 og frá 16. nóvember 1995 í málinu nr. 504/1993. Kjarasamningar bankamanna annars vegar og opinberra starfsmanna hins vegar séu, auk þess að vera ólíkir að formi, um margt ólíkir að efni. Til dæmis séu í kjarasamningi bankamanna ákvæði um veikindi og fæðingarorlof, sbr. hins vegar reglugerðir nr. 410/1989 og 411/1989 um fæðingarorlof og veikindaforföll starfsmanna ríkisins. Að auki séu ákvæði í kjarasamningi bankamanna um uppsagnarfrest allt að 6 mánuðum, sem ekki séu í kjarasamningi opinberra starfsmanna. Sérstakur eftirlaunasjóður handa starfsmönnum Landsbankans "ekkjum þeirra og ómegð" hafi verið stofnaður samkvæmt ákvæði 49. gr. laga nr. 10/1928, og stefnandi hafi verið félagi í þeim sjóði, en ekki í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Í þessu sambandi sé einnig bent á lög nr. 97/1974 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana. Lögin hafi ekki verið túlkuð á þann veg, að þau taki til ríkisviðskiptabankanna, þótt tilgangurinn með setningu þeirra hafi verið að veita aðhald í starfsmannahaldi ríkisins og ríkisstofnana. Ríkisviðskipta­bankar hafi aldrei leitað úrskurðar varðandi starfsmenn eða starfsmannafjölda, sbr. 6. gr. laganna. Stefndi telji öll framangreind rök hníga til þess, að stefnandi hafi ekki notið biðlauna­réttar á grundvelli 14. gr. laga nr. 38/1954. Hann hafi ekki verið starfsmaður ríkisins í skilningi laganna. Stefndi hafni þeirri túlkun stefnanda, að hugsanleg niðurfelling biðlaunaréttar feli í sér, að ekki hafi verið um sambærilegt starf að ræða, sem stefnanda stóð til boða hjá hlutafélaga­bankanum, við það starf, sem stefnandi gegndi í ríkisviðskipta­bankanum. Af 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 leiði, að biðlaunaréttur sé ekki til staðar, ef viðkomandi hafni sambærilegu starfi, óháð því, hvort það sé á vegum ríkisins eða annars aðila. Með þessu ákvæði sé dómstólatúlkun á hugtakinu "sambæri­legu starfi" breytt. Tilvísun 10. gr. laga nr. 50/1997 til ákvæða laga nr. 70/1996 feli þetta beinlínis í sér. Mat löggjafans hafi verið, að um sambærilegt starf væri að ræða hjá hlutafélagabönkunum samkvæmt l. mgr. 8. gr. laga nr. 50/1997, þótt biðlaunaréttur, sem kynni að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, væri ekki lengur fyrir hendi vegna ákvæða 34. gr., sbr. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, í lögum nr. 70/1996. Stefndi telji engu breyta í þessu efni, hvernig 14. gr. laga nr. 38/1954 hafi verið túlkuð af dómstólum, en þau lög hafi fallið úr gildi 1. júlí 1996, sbr. 55. gr. laga nr. 70/1996. Túlkun dómstóla á lögum nr. 38/1954 hafi því engin áhrif á sakarefnið og verði ekki beitt um réttarstöðu stefnanda eftir þann tíma, er lög nr. 70/1996 tóku gildi. Málssókn, sem byggi á efni og ákvæðum laga, sem ekki séu lengur í gildi og hafi ekki verið í gildi, þegar atvik það, sem stefnandi byggi mál sitt á, kom til, sé óraunhæf. Málssóknin styðjist ekki við gildandi réttarheimild og beri því að sýkna, einnig af þeirri ástæðu. Jafnvel þótt talið verði, að réttur til launa við niðurlagningu stöðu hafi notið eignar­réttarverndar stjórnarskrár, hafi löggjafanum verið heimilt að breyta réttindunum með almennum lögum. Verði talið, að með lögum nr. 70/1996 hafi falizt skerðing á eign, hafi verið um að ræða almenna og málefnalega breytingu, sem ekki kom sérstaklega niður á einstökum aðilum eða afmörkuðum hópum ríkisstarfsmanna, og sem menn verði að þola bótalaust. Hafi 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 ekki falið í sér sviptingu réttar til launa vegna niðurlagningar á stöðu, heldur breytingu á þeim rétti, sem teljist vera sanngjörn og málefnaleg. Haldi stefndi því fram, að lögin hafi haft almennt gildi og jafnræðis hafi verið gætt við setningu þeirra, og horfi hinar breyttu reglur um bótarétt vegna niðurlagningar stöðu eins við öllum ríkisstarfsmönnum, hvort heldur sem þeir falli beint undir 34. gr. laganna eða undir 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Af dómi Hæstaréttar 1992, bls. 1962, megi draga þá ályktun, að skerðing umsaminna kjararéttinda sé heimil með einfaldri lagasetningu, án bóta, enda sé jafnræðis gætt. Sama sjónarmið hljóti fremur að gilda um lögbundin réttindi. Stefnandi hafi ekki verið sviptur biðlaunarétti, hafi hann haft slíkan rétt, heldur hafi hann ekki uppfyllt lagaskilyrði til greiðslu biðlauna samkvæmt því lagaákvæði, sem í gildi var, þegar hann kaus að hætta í starfi. Stefndi telji einnig, að líta verði svo á, að þótt talið verði, að biðlaunaréttur hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, komi í raun fullt verð fyrir þá breytingu með því, að ríkisstarfsmönnum, er þörf hafi á biðlaunum vegna niðurlagningar stöðu af þeirri ástæðu, að þeir hafi ekki þá þegar aflað sér nýs starfs með jafnháum eða hærri launum, sé tryggður réttur til launa í 6 mánuði eða 12 eftir atvikum. Um þetta efni vísi stefndi einnig til dóma Hæstaréttar frá 9. maí 1997 í málunum nr. 447 og 448/1996. Þann 1. janúar 1998 hafi gilt um hugsanlegan rétt stefnanda til biðlauna 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. það sem áður segi um efni þessara ákvæða. Í málinu krefji stefnandi um greiðslu fjárhæðar, sem sam­svari launum í 12 mánuði frá 1. janúar 1998 að telja. Upplýst sé, að stefnandi hafi hafnað starfinu, sem honum var boðið hjá Landsbanka Íslands hf., og hafi meintur biðlaunaréttur hans þegar af þeirri ástæðu fallið niður. Á dskj. nr. 6, sem stefnandi hafi lagt fram, segi m.a., að forstöðumaður erlendra viðskipta hafi haft milligöngu um að útvega stefnanda starf við erlendan banka, og sé ekki vitað annað, en að stefnandi hafi verið þar við störf eftir áramótin 1998. Í stefnu sé réttilega tekið fram, að tilgangur með reglu 14. gr. laga nr. 38/1954 um greiðslu biðlauna hafi fyrst og fremst verið sá að tryggja starfsmanni ríflegan upp­sagnarfrest, til að hann gæti betur tekizt á við breyttar aðstæður. Stefnanda hafi verið tilkynnt um starfslok hjá Landsbanka Íslands með rúmlega 6 mánaða fyrirvara, en samkvæmt dómum Hæstaréttar (1995 bls. 2342 og 1996 bls. 4045) teljist uppsagnar­frestur til biðlaunatímans. Frá biðlaunum beri því að draga launagreiðslur á uppsagnar­fresti. Á umræddu 6 mánaða tímabili, frá 1. júlí 1997 til ársloka það ár, hafi stefnandi notið launagreiðslna frá Landsbanka Íslands og hafi á þeim tíma haft alla möguleika á að leita sér að nýju starfi, hafi hann ekki kosið að halda áfram í starfi sínu hjá hlutafélaga­bankanum. Hvernig sem á málið sé litið, virðist þannig ljóst, að stefnandi geti ekki átt rétt til greiðslu biðlauna þann tíma, sem hann fékk óskertar launagreiðslur á 6 mánaða uppsagnarfresti, sem teljist til biðlaunatímans. Þótt það hafi tæpast beina þýðingu í þessu máli, sé bent á, að í útboði hlutafjár í Landsbanka Íslands hf., sem fram fór í októbermánuði 1998, hafi starfsmönnum verið boðið að skrá sig fyrir hlutabréfum á hagstæðu gengi. Þeim, sem höfðu verið í starfi árið 1997, hafi einnig verið boðin aðild að þessum kjörum. Ákvörðun um þessa tilhögun hafi verið tekin við undirbúning að setningu laga nr. 50/1997, en kappkostað hafi verið að hafa um laga­setninguna gott samstarf við starfsmenn bankanna. Að því er varði einstaka kröfuliði í stefnu, sé til vara gerð athugasemd við, að ársuppbót, orlofsframlag og orlofsuppbót séu reiknuð út frá 12 mánaða biðlaunatíma og mótmælt kröfu um greiðslu orlofs á svonefnda ársuppbót, sbr. dóm Hæstaréttar frá 29. mars 1990. Kröfu um upphafstíma dráttarvaxta sé sérstaklega mótmælt. IV. Forsendur og niðurstaða: Ágreiningur aðila snýst um það, hvort stefnandi hafi notið réttarstöðu opinberra starfsmanna skv. l. nr. 38/1954, sbr. l. nr. 70/1996, sem starfsmaður Landsbanka Íslands, aðild stefnda, hvort stefnandi eigi rétt til biðlauna eða skaðabóta úr hendi stefndu og ef svo er, til hvaða greiðslna sá réttur nái. Fram til þess að lög nr. 38/1954 tóku gildi, voru engin heildarlög til hér á landi um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Með setningu laganna var því fengin mikilvæg réttarbót fyrir alla opinbera starfsmenn. Hins vegar skera lögin ekki úr um það á óyggjandi hátt, hverjir skuli teljast opinberir starfsmenn. Í 1. gr. laganna segir svo: "Lög þessi taka til hvers manns, sem er skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum, meðan hann gegnir starfanum, enda verði starf hans talið aðalstarf." Hvergi í lögum er tekið skýrt á því, hvort starfsmenn ríkisbankanna falli undir starfsmannalögin. Einn af höfundum frumvarpsins til laga nr. 38/1954, Gunnar Thoroddsen, ritaði grein í Úlfljót, tímarit laganema, í október 1954, þar sem hann segir svo m.a.: "Lögin taka til starfsmanna í þjónustu ríkisins, hvort sem er á sviði framkvæmdavalds, dómstóla eða Alþingis; einnig til starfsmanna við stofnanir ríkisins, t.d. Pósts og síma ., Landsbanka Íslands, Búnaðarbanka Íslands." Af þessum orðum verður ráðið, að það hafi verið ætlan höfunda frumvarpsins, að starfsmenn ríkisbankanna skyldu falla undir lögin. Telja verður og, að eðlisrök mæli með því, að orðin "í þjónustu ríkisins" í 1. gr. starfsmannalaganna eigi ekki einungis við um þá, sem starfa og taka laun hjá hinum eiginlega ríkissjóði, heldur einnig þá, sem starfa hjá hinum ýmsu ríkisstofnunum, þ.á m. ríkisbönkunum, og hefði þurft að taka það skýrt fram í lögunum, hefði svo ekki átt að vera. Hæstiréttur hefur og komizt að þeirri niðurstöðu í nokkrum dómum sínum, að starfsmannalögin taki til starfsmanna ríkisbankanna, sbr. t.d. Hrd. 1974:660. Stefnandi telst því hafa verið ríkisstarfsmaður í skilningi l. nr. 38/1954. Naut hann því verndar þeirra laga varðandi ráðningarkjör sín með fullri ábyrgð ríkissjóðs. Er kröfum stefnanda því réttilega beint að stefnda, ríkissjóði. Aðila greinir á um það, hvort starf það, sem stefnandi hafði með höndum hjá Landsbanka Íslands, hafi verið lagt niður með stofnun Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt bréfi Landsbanka Íslands, þar sem stefnanda er tilkynnt um stofnun hlutafélags um bankann, er ljóst, að skilningur bankans var sá, að starfið væri lagt niður. Verður það m.a. ráðið af orðalagi bréfsins, þar sem segir, að starfsmönnum bankans sé gefinn kostur á "sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. " og "sambærilegu starfi hjá hinum nýja hlutafélagabanka .". Enn fremur er talað um starfslok stefnanda hjá Landsbanka Íslands, óháð því, hvort hann kjósi að taka við starfi hjá Landsbanka Íslands hf. Þykir bréfið því taka af öll tvímæli um það, að starf stefnanda var lagt niður við rekstrarformsbreytinguna. Samkvæmt 14. gr. l. nr. 38/1954 átti opinber starfsmaður rétt til biðlauna við niðurlagningu stöðu, enda hafi hann ekki hafnað sambærilegri stöðu á vegum ríkisins. Lög þessi voru numin úr gildi með l. nr. 70/1996. Ákvæði um biðlaunarétt er að finna í 34. gr. þeirra laga, en þar er embættismanni, við niðurlagningu embættis, tryggður réttur til óbreyttra launakjara, er embættinu fylgdu, enda hafi hann þá ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því, hvort það er á vegum ríksins eða annars aðila. Í bráðabirgðaákvæði með sömu lögum er mælt fyrir um bætur til handa öðrum starfsmönnum, sem ekki eru embættismenn, við niðurlagningu stöðu, og er jafnframt vísað til 34. gr. laganna. Stefnandi heldur því fram, að síðargreind lagaákvæði brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar, en biðlaunaréttur sá, sem hann naut samkvæmt l. nr. 38/1954 hafi verið eignarréttur, sem ekki verði af honum tekinn eða skertur með þeim hætti, sem fram kemur í l. nr. 70/1996. Sú skerðing, sem stefnandi vísar til er í 2. mgr. 34. gr. l. nr. 70/1997 og lýtur að því, að biðlaunagreiðslur skuli falla niður, ef laun þau, er nýja starfinu fylgja, séu jöfn eða hærri en þau, er hann naut í fyrra starfi. Ætla verður, að stefnandi eigi þarna við laun í nýju starfi, sem ekki er á vegum ríkisins, enda var í eldri lögunum sambærilegt ákvæði, sem takmarkaðist þó eingöngu við starf í þjónustu ríkisins. Þeim skilningi stefnanda er hafnað, að biðlaunaréttur samkvæmt 14. gr. l. nr. 38/1954 hafi talizt eign í skilningi eignarréttar og notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Biðlaunarétturinn var ekki afmarkaður sem eign í skilningi fjármunaréttar og var háður óvissu skilyrði um niðurlagningu stöðu. Þá tengdist þessi réttur ekki framlögum frá starfsmanni, t.d. í formi iðgjalda. Verður að telja, að löggjafanum hafi verið heimilt að breyta þessum réttindum, enda tryggja hin nýju lagaákvæði, að starfsmaður njóti launakjara við niðurlagningu stöðu í ekki skemmri tíma en samkvæmt eldra ákvæði, en girða hins vegar fyrir þá stöðu, sem upp gat komið, að starfsmaður gat notið tvöfaldra launa um lengri eða skemmri tíma og þannig hagnazt umtalsvert á því, að staða hans var lögð niður. Telja verður, að umdeild breyting á biðlaunarétti hafi verið málefnaleg og almenn og ekki snert sérstaklega einstaka aðila eða fámennan, afmarkaðan hóp ríkisstarfsmanna. Þá sýnist fyllsta jafnræðis hafa verið gætt við setningu þeirra. Er því ekki fallizt á, að stefnandi eigi bótarétt vegna skerðingarinnar. Kemur þá til álita að skoða, hvort stefnandi hafi átt rétt til greiðslna, sambærilegra þeim launakjörum, sem hann hafði, þegar hann lét af störfum, samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis l. nr. 70/1997, sbr. 34. gr. sömu laga. Stefnandi hefur að vísu hafnað þessum ákvæðum laganna á þeim forsendum, að þau brjóti í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, og hefur ekki byggt málssókn sína á þeim. Með því, að þeim skilningi hans hefur verið hafnað hér að framan, ber að líta svo á, að krafa hans og málsástæður rúmist innan þessa ákvæðis, eigi að síður. Í áðurgreindu bréfi Landsbanka Íslands, þar sem stefnanda er tilkynnt um starfslok sín hjá bankanum, er honum jafnframt boðið starf á vegum hins nýja hlutafélagabanka. Hann heldur því fram, að það eitt, að það starf sé ekki hjá ríkinu, leiði til þess, að því fylgi ekki biðlaunaréttur, sem geri það að verkum, að starfið geti aldrei orðið sambærilegt hinu fyrra starfi. Í 8. gr. laga nr. 50/1997 um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands segir, að allir starfsmenn Landsbanka Íslands, sem taka laun samkvæmt kjarasamningum Sambands íslenzkra bankamanna eða kjarasamningum annarra stéttarfélaga, eigi kost á sambærilegu starfi hjá Landsbanka Íslands hf. við yfirtöku hlutafélagsins á bankanum og enn fremur, að taki maður, sem gegnir starfi hjá Landsbanka Íslands við starfi hjá Landsbanka Íslands hf., skuli hann njóta sömu réttinda og hann hafði samkvæmt kjarasamningum og/eða ráðningarsamningum. Í 10. gr. sömu laga segir enn fremur svo: "Um biðlaunarétt sem kann að hafa fylgt störfum í ríkisviðskiptabönkunum, gilda ákvæði laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins." Samkvæmt þessu verður ekki séð, að starfskjör stefnanda hefðu orðið önnur eða lakari en þau, sem hann naut samkvæmt l. nr. 70/1996, meðan hann starfaði við Landsbanka Íslands. Hann telst því hafa hafnað öðru sambærilegu starfi og á því ekki rétt til biðlauna eða bóta samkvæmt 34. gr., sbr. 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis l. nr. 70/1997. Varakrafa stefnanda er byggð á því, að hann eigi rétt til skaðabóta á þeim grundvelli, að biðlaunaréttur hans hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til þess, sem að framan er rakið, er þessari kröfu hafnað og ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenzka ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Gunnbjörns Þórs Ingvarssonar, í máli þessu. Aðilar bera hvor sinn kostnað af málinu.
Mál nr. 460/2016
Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
A höfðaði mál gegn T hf. og krafðist bóta vegna tjóns sem hann varð fyrir þegar bátur sem A var vélstjóri á sökk. Voru aðilar sammála um að aðstæður A hefðu verið óvenjulegar síðastliðin þrjú ár fyrir slysdag og bæri því við útreikning bóta fyrir varanlega örorku að meta árslaun hans sérstaklega eftir 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en deildu um hvaða viðmið bæri að leggja til grundvallar. Var það mat dómsins við ákvörðun viðmiðunarlauna að A hefði haft nægileg skipstjórnarréttindi og verið kominn nægjanlega nálægt námslokum til fullra vélstjórnarréttinda að miða bæri við meðallaun skip- og vélstjórnarmanna. Þá var talið að sú vinna sem hann hefði verið að leita sér að og fengið vilyrði fyrir hafi stutt það að framtíðarstarfsvettvangur hans hefði verið á sjó á öðrum skipum en hvalaskoðunarbátum sem hann hefði áður unnið fyrir og T hf. vildi miða laun hans við. Var T hf. því gert að greiða A nánar tilgreinda fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2016. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðamálskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað og gjafsóknarkostnaðstefnda fer eftir því sem segir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Tryggingamiðstöðin hf., greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti semrenni í ríkissjóð.Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans 600.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29.apríl 2016. Þetta mál, sem var tekið tildóms 14. mars 2016, er höfðað af A, kt. […], […], með stefnu birtri 31. ágúst 2015, á hendur Trygginga­mið­stöð­inni hf.,kt. […], Síðumúla 24, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 12.729.175 kr. með4,5% vöxtum, samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, frá 25. janúar 2013til 4. júlí 2014 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál auk álags ernemi virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Tilvara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Hannkrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnanda.Málsatvik Í janúar 2012 réð stefnandi sigsem vélstjóra hjá Útgerðarfélaginu B ehf., ásamt þremur öðrum skipverjum, áfiskiskipið C, sem hafði verið selt til Noregs og átti að sigla þangað. Þegarskipið var statt undan ströndum Noregs 25. janúar 2012 gerði mikið óveður.Gríðarmikið brot kom á skipið, það lagð­ist á hlið­ina og sjór fór að streyma íþað. Þegar skipverjar sáu í hvað stefndi reyndu þeir að koma sér íbjörgunargalla og koma út björgunarbáti. Það gekk ekki sem skyldi og lét­ustallir þrír skipsfélagar stefnanda en skipið sökk á innan við 5 mínútum. Stefn­andikomst hins vegar í flotgalla og var í sjónum illa haldinn í um fjórar klukku­stundiráður en norska strandgæslan kom auga á hann úr þyrlu, bjargaði honum og fluttiá sjúkra­hús í Ála­sundi. Útgerð C hafði keypt slysa­tryggingufyrir áhöfnina hjá stefnda. Stefn­andi leitaði því til stefnda vegna þess tjónssem hann taldi sig hafa hlotið við slysið. Lögmenn aðila sammæltust um að fela Dbæklunarlækni, E geðlækni og F lagaprófessor, að meta sam­kvæmt skaða­bóta­lögumnr. 50/1993 varanlegar afleiðingar slyssins fyrir stefn­anda. Niður­stöðurmatsmanna í matsgerð þeirra dagsettri 14. maí 2014 eru svo­felldar:Batahvörf / stöðugleikapunkturÁri eftir tjónsatburð: 25. janúar 2013Tímabil atvinnutjóns, sbr. 2. gr. skbl.Eitt ár: 25. janúar 2012 – 25. janúar 2013Tímabil þjáninga, sbr. 3. gr. skbl.Eitt ár: 25. janúar 2012 – 25. janúar 2013Varanlegur miski, sbr. 4. gr. skbl.25 stig, þar af 20 stig vegna áfallastreituVaranleg örorka, sbr. 5. gr. skbl.35% Vegna mats á varanlegri örorkustefnanda vísuðu matsmenn til þess, að hann hefði verið duglegur og ósérhlífinntil vinnu. Gera yrði ráð fyrir að atvinnu­þátttaka hans hefði verið óskert þaðsem eftir er starfsævinnar hefði hann ekki lent í slysinu. Mats­menn töldu líklegtað afleiðingar slyssins hefðu töluverð áhrif á starfsval stefn­anda í fram­tíðinniog að allar líkur væru til þess að hann myndi ekki halda aftur til starfa ásjó. Það alvarlega slys sem hann lenti í sé þess eðlis að ekki verði ætlast tilþess að hann fari aftur á sjóinn. Mikil áfallastreituröskun stefnanda vegnaslyssins valdi því að ein­ungis störf í landi komi til greina. Hann sémenntaður vélvirki og ekk­ert ætti að koma í veg fyrir að hann sinnti þesskonar störfum á ný. Hins vegar sé ljóst að þau störf sem stefnandi hafi menntuntil að sinna í landi séu ekki eins vel launuð og störf á sjó. Með hliðsjón afþví að slysið hafi takmarkað starfsval stefnanda við störf í landi sé ljóst aðaflahæfi hans hafi skerst töluvert við slysið. Matsmenn töldu getu stefn­andatil mikillar yfirvinnu einnig nokkuð skerta vegna afleiðinga slyssins. Að teknutil­liti til þessa svo og aldurs stefnanda, menntunar og starfsreynslu, var var­an­legörorka hans vegna slyssins hæfilega metin 35%. Stefnandi er menntaður vélvirkiog lauk sveinsprófi í greininni […]. Hann hefur einnig lokið námi í rennismíðien á ólokið sveinsprófi. Stefnandi vann við við­gerðir á þungavinnuvélum tilársins 2004. Á árunum 2006 til hausts 2008 starfaði hann á verkstæði […] hf.,en hóf þá skipstjórnar- og vélstjóranám í Tækni­skól­anum (áður Stýrimannaskóliog Vélskóli) til öflunar starfsréttinda, því hann ætlaði að fara á sjóinn.Vorið 2011 lauk hann skipstjórnarnáminu með full skip­stjórn­ar­rétt­indi á öllskip. Á slysdegi átti hann einungis eftir að ljúka tveimur áföngum (í eðlis­fræðiog stærð­fræði) í Tækniskólanum og hefði hann þá útskrifast sem vélfræðingur,með full og ótakmörkuð vélstjórnarréttindi á öllum skipum. Samkvæmt skattframtölum áranna2009 til 2012 hafði stefnandi tekjur öll árin 2008 til 2011 og megintekjur hansá árunum 2010 og 2011 hafði hann fyrir störf hjá Hvala­skoðun […] hf. Hann varatvinnulaus tæplega þrjá síðustu mánuði árs­ins 2011 og sam­kvæmt skattframtalifékk stefn­andi greiddar atvinnuleysisbætur það ár. Eftir að hann hætti störfumá hvalaskoðunarbátunum fór hann þó í nóvember einn mán­að­ar­túr sem annarstýrimaður á flutningaskipinu […]. Skatt­fram­tal vegna tekna ársins 2012 erekki lagt fram enda varð slysið á fyrsta mán­uði þess árs. Við uppgjör á skaðabótumstefnanda var ekki ágreiningur um fjárhæð þján­inga- og miskabóta. Hins vegarvar ágreiningur um fjárhæð tímabundins atvinnutjóns og þau árslaun sem leggjaætti til grundvallar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku stefnanda.Málsaðilar voru þó sammála um að leggja bæri 2. mgr. 7. gr. skaða­bóta­laga tilgrundvallar, enda gæfu árslaun stefnanda síðustu þrjú almanaksár fyrir slysiðekki rétta mynd af skertu tekjuöflunarhæfi hans en þá var hann lengst af ínámi. Stefnandi taldi að við uppgjörbóta fyrir varanlega örorku væri bæði rétt og sann­gjarnt að miða viðhámarkslaun skaðabótalaga, sem námu við batahvörf (á stöð­ug­leika­tíma­punkti25. janúar 2013) 10.883.000 kr. á ári, eða tæplega 907.000 kr. að meðal­tali ámán­uði. Það byggðist á því að stefnandi hefði, árin fyrir slysið, aflað sérmennt­unar og starfs­rétt­inda til starfa á sjó, þar semframtíðarstarfsvettvangur hans átti að vera. Stefnandi benti á, að þótt ekkilægju fyrir launakannanir sem sýndu fram á meðal­laun vél­stjóra og skip­stjórn­ar­menntaðrasjómanna, væri stefnda það fullkunnugt, að meðallaun þeirra væru mun hærri enhámarkslaun skaðabótalaga á stöðug­leika­tíma­punkti. Krafa stefn­anda um bæturfyrir varanlega örorku nam 43.103.209 kr. (10.883.000 *35% *11,316). Stefndi taldi ekki rétt að miðauppgjör bóta fyrir varanlega örorku stefnanda við hámarks­laun skaða­bóta­laga.Stefndi lagði til að tekið yrði mið af tekjum stefn­anda sumarið 2011. Þaðbyggði hann á því að stefn­andi hefði áunnið sér skip­stjórn­ar­rétt­indi árifyrir slysið og hafi verið langt kominn með nám til fullra vél­stjórnar­rétt­indaá slys­degi. Þar eð hann hefði ekki áunnið sér fast skips­pláss þegar slysiðvarð og hafði verið atvinnu­laus og þegið atvinnuleysisbætur frá okt­ó­ber 2011til seinni hluta janúar 2012, þ.e. mánuðina fyrir slysið, þótti stefnda sann­gjarntað miða uppgjörið við þær tekjur sem stefn­andi aflaði á tímabilinu júlí tilágúst 2011 því þeirra tekna var aflað eftir að hann lauk skip­stjórn­ar­námi.Meðal­tals­laun fyrir starf hans á hvala­skoð­un­ar­bátnum námu 539.013 kr. ámánuði. Árslaun reikn­uð­ust þá 6.468.153 kr. Uppreiknuð laun fram aðbatahvörfum samkvæmt 15. gr. skaða­bóta­laga, auk 8% líf­eyris­sjóðs­fram­lags,námu 7.645.346 kr. Útreikningur bóta fyrir var­an­lega örorku var því þannig:7.645.346 x 11,31600 x 35% = 30.280.157 kr. Til frádráttar bótum komusamkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga greiðslur frá líf­eyr­is­sjóði, 2.102.128kr. Einnig komu til frádráttar áætlaðar bætur frá Sjúkra­trygg­ingum Íslands,2.000.000 kr. Tjón stefnanda var gert upp 9.október 2014 á grundvelli fyrir­liggj­andi mats­gerðar og samkvæmtuppgjörstillögu stefnda. Lögmaður stefnanda tók við bót­unum með svohljóðandifyrirvara sem ritaður er á skaðabótakvittunina:Með fyrirvara varðandi varanlegar afleiðingarslyssins (miski og/eða örorka) og rétt [A] til frekari bóta verði hann síðarmetinn hærri en skv. fyrirliggjandi mats­gerð. Einnig fyrirvari varðandiárslaunaviðmið við útreikning bóta fyrir varanlega örorku en [A] telur að miðaskuli við hámarkslaun skbl. Loks fyrirvari um rétt [A] til frekari bóta skv. 1.gr. skbl. vegna sjúkrakostnaðar o.fl. í komandi framtíð. Mis­mun­ur­inn á þeirri fjárhæðsem stefnandi telur sig eiga rétt til og bótum fyrir varanlega örorku semstefndi telur hæfilegar er 12.823.052 kr. (43.103.209–30.280.157) sem erfjárkrafa stefnanda í málinu, auk vaxta og máls­kostn­aðar. Að frá­dregnum93.877 kr. frá Sjúkratryggingum Íslands nemur endanleg fjárkrafa stefnanda12.729.175 kr.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi áréttar að málsaðilardeili einvörðungu um það árslaunaviðmið, sem leggja beri til grundvallar þegarreiknaðar eru út bætur hans fyrir varanlega örorku, vegna afleið­inga sjóvinnuslyssins25. janúar 2012. Málsaðilar séu sammála um að miða skuli upp­gjör bótanna við2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Stefnandi telur að miða verði við hámarks­launsamkvæmt 4. mgr. 7. gr. þeirra, en stefndi hafi kosið að miða útreikn­ingbótanna við mun lægra tekjuviðmið, reist á uppreiknuðum launa­tekjum stefn­andavegna vinnu hans sumarið 2011. Stefnandi hafi tekið við bótum fyrir var­an­legaörorku, á grundvelli framangreinds árslaunaviðmiðs stefnda, með fyrir­vara umrétt sinn til frekari bóta vegna ágreinings um árslaunaviðmið. Eins og gögn frá Tækniskólanum,um námsframvindu og starfs­réttindi stefn­anda, sýni hafi hann á vorönn 2011lokið skipstjórnarprófi D (öll skip SD) frá Skip­stjórn­ar­skólanum. Á slysdegihafi stefnandi einungis átt ólokið 2 fögum (eðlisfræði 213 og stærðfræði 503)til að öðlast 4. stig vélstjórnarréttinda, sem veitir ótakmörkuð rétt­indi tilvélstjórnar/vélgæslu á skipum af öllum stærðum og gerðum og gefi honum starfs­heitiðvélfræðingur, sem sé æðsta stig vélfræðimenntunar hér á landi. Samkvæmt yfir­litifrá Tækniskólanum hafi stefnandi lokið þar hvorki meira né minna en 345 ein­ingum. Það sé augljóst aðframtíðarstarfsvettvangur stefnanda hefði verið á sjónum eins og menntun hansog öflun skipstjórnar- og vélstjórnarréttinda á árunum fyrir slys gefi tilkynna, en eftir slysið sé honum ekki mögulegt að starfa á sjó. Það liggi íaugum uppi að stefn­andi hafi ekki lagt á sig margra ára nám til að afla sérþessara starfs­rétt­inda, hafi hann að því búnu ekki ætlað sér að fara ásjóinn. Menntun og rétt­indi stefn­anda sem skip­stjórn­ar­maður séu mjögsérhæfð og veiti einungis atvinnu á sjónum, séu frá taldar örfáar kennarastöðurvið Tækniskólann, sem stefnandi sóttist ekki eftir. Alkunna sé, meðal þeirrasem þekki til útgerðar skipa, að skipverji með ótak­mörkuð skip­stjórnar- ogvél­stjórnarréttindi sé gulls ígildi. Skipverji með slík starfs­rétt­indi séeftir­sóttur til vinnu og megi vænta þess að fá gott skipspláss og fá fyrir þaðgreidd mjög góð laun. Síðustu mánuðina fyrir slysiðhafi stefnandi verið farinn að leita sér að fram­tíðar­vinnu á sjónum. Þaðstaðfesti enn fremur, ásamt öðru, að þar var hans fram­tíðar­starfs­vettvangur.Á meðan hann leitaði atvinnu, og til að hafa einhverjar tekjur, fór hann einnmánaðartúr í nóvember 2011 á flutningaskipi […]. Þá hafði hann einnig fengiðvilyrði fyrir skiprúmi á uppsjávarveiðiskipinu […], eins og tölvupóstur 3. júlí2012 frá G, skipstjóra skipsins, sýni. Áður en til þess kom að stefnandi færium borð í skipið fór hann í hina örlaga­ríku ferð til Noregs á C. Stefnandi vísar til þess að ídómaframkvæmd hafi við uppgjör bóta fyrir varan­lega örorku tjónþola, sem áslys­degi hafi nýlokið háskólanámi eða öðru sérnámi eða átt stutt eftir afnáminu, verið miðað við meðallaun viðkomandi starfsgreinar, jafn­vel þótt við­kom­anditjónþoli hafi á slysdegi ekki hafið störf í starfsgreininni eða verið kom­innþar með fasta vinnu. Vart leiki vafi á því að stefnandi hafi ekki lagt á sigmargra ára nám, til að afla sér fullra skipstjórnar- og vél­stjórnar­rétt­inda,nema með það fyrir augum að nýta þessa menntun og réttindi, til að afla sérlaunatekna á þessu starfs­sviði. Það sé einkar skýrt í tilviki stefn­anda, þvílauna­tekjur sjó­manna séu umtals­vert hærri en laun launþega í landi. Í þessu sambandi megi tilskýringar taka dæmi af nýútskrifuðum lækni sem slas­ast eða læknanema sem ástutt eftir af læknanáminu. Í hans tilviki væri tekju­við­miðið meðallaununglækna. Hjá hjúkrunarfræðingi í sömu sporum yrði stuðst við meðal­launhjúkrun­ar­fræðinga o.s.frv., enda myndi það ekki endurspegla skert tekju­öfl­unar­hæfiþeirra við upp­gjör bóta fyrir varanlega örorku, að miða við eitthvað annaðlauna­við­mið, svo sem launa­tekjur einhverrar annarrar starfstéttar eða þærlaunatekjur sem viðkomandi aflaði í sumarvinnu sumarið fyrir slysið. Það sé þósú leið sem stefndi fór við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku stefnanda.Þessi aðferð stefnda stand­ist ekki að mati stefn­anda, sama hvernig á málið erlitið. Þau árslaun sem stefndi mið­aði við í uppgjöri sínu séu ekki nema539.013 kr. á mánuði, sem er nokkuð lægri fjár­hæð en meðallaun iðnaðar­manna áárinu 2012, sem voru, samkvæmt upplýsingum Hag­stofu Íslands, 560.000 kr. ámánuði. Til samanburðar megi einnig benda á að meðal­laun sér­fræð­inga semnámu á sama ári, samkvæmt upp­lýs­ingum Hagstofunnar, að meðal­tali 757.000 kr.á mánuði, eða 9.084.000 kr. á ári. Sú krafa stefnanda að miða skuliuppgjör bóta fyrir varanlega örorku við hámarks­laun skaðabótalaga fái auk þessstoð í forsendum og niðurstöðu matsgerðar um 35% varanlega örorku stefnanda,sem raktar hafi verið og stefndi hafi ekki hnekkt með nýju mati. Þessiniðurstaða matsmanna sé meðal annars reist á því að slysið hafi haft þærafleiðingar fyrir stefnanda að hann færi ekki aftur á sjóinn, en svo há örorku­prósentaendurspegli það mat matsmanna, að stefnandi hefði starfað við sjó­mennsku hefðihann ekki lent í slysinu. Að öðrum kosti hefði mat þeirra á varan­legri örorkustefn­anda ekki verið eins hátt og það er. Einnig megi vísa til tölvupóstsstefnda, dags. 8. október 2014, þar sem fram kemur að það sé „alls ekki afstaðafélags­ins að ekki sé sýnt fram á að starfsvettvangur [stefnanda] yrði til sjósað námi loknu“. Í þessu ljósi vanti rök til annars en að miða uppgjör bótafyrir varanlega örorku stefn­anda við þá forsendu að framtíðarstarfsvettvangurhans hefði verið á sjónum hefði hann ekki lent í umræddu sjóvinnuslysi. Hjá stéttarfélögum vélstjóra ogskipstjórnarmanna, VM Félagi vélstjóra og málm­tæknimanna og Félagiskipstjórnarmanna, liggi ekki fyrir opinberar upplýsingar um meðallaun skip- ogvélstjórnarmanna á íslenskum fiskiskipum á árunum fyrir og eftir slysstefnanda. Stefnandi hafi hins vegar aflað upplýsinga frá þessum félögum oglagt fram í málinu um meðallaun félagsmanna þeirra sem starfa á sjó, frá árinu2012. Í þeim sé ótvírætt staðfest, að meðallaun þessara félags­manna þeirrahafi um árabil verið umtalsvert hærri en hámarkslaun skaða­bótalaga á samatíma. Með vísan til alls framangreindsog sanngirnissjónarmiða verði ekki hjá því kom­ist, að miða uppgjör skaðabótastefnanda, fyrir varanlega örorku hans, við hámarks­laun skaðabótalaga, sem ástöðugleikatímapunkti námu 10.883.000 kr. á árs­grund­velli, eða 906.917 kr. aðmeðaltali á mánuði, enda ljóst að hefði stefnandi ekki lent í slysinu og komistá sjóinn, hefðu launatekjur hans numið talsvert hærri fjárhæð en sem samsvararhámarkslaunum skaðabótalaga á stöðugleikatímapunkti. Krafa stefnanda um 4,5% vexti ástefnufjárhæðina frá 25. janúar 2013 byggist á 16. gr. skaðabótalaga. Krafastefnanda um dráttarvexti byggist á skaðabótalögum og 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001, en hann krefst dráttarvaxta frá 4. júlí 2014,þegar liðinn var mánuður frá því stefnandi sendi stefnda bótakröfu. Stefnandi byggir á ákvæðumskaðabótalaga nr. 50/1993 og skilmálum slysa­trygg­ingar sjómanna hjá stefnda.Einnig byggir hann á lögum um vátrygg­ing­ar­samn­inga nr. 30/2004. Krafa ummálskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Um virðis­aukaskatt vísasttil laga nr. 50/1988, um virðis­auka­skatt.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir sýknukröfu sína á að stefnandi hafi þegar fengið fullnaðar­greiðsluskaðabóta á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Hann bendir á megin­reglunaum bætur fyrir varanlega örorku í 1. mgr. 7. gr. laganna. Þar er kveðið á um aðárs­laun til ákvörð­unar bóta skuli teljast meðalatvinnutekjur tjónþola aðmeðtöldu fram­lagi vinnu­veit­anda til líf­eyr­is­sjóðs þrjú síðustualmanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt sam­kvæmt launa­vísi­tölutil þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku mið­ast við. Stefn­andihafi hafið nám til skip­stjórnar- og vélstjóraréttinda haustið 2008 og því haftlitlar tekjur við­mið­un­ar­árin 2009 og 2010 en lokið skipstjórnarnáminu vorið2011. Af gögnum máls­ins verði ráðið að hann hafi þá hætt vélstjórnarnáminu ogstarfað á hvala­skoð­un­ar­bát sum­arið 2011. Hann hafi reynt fyrir sér meðatvinnu í Nor­egi án árangurs. Stefn­andi hafi verið atvinnu­laus frá hausti2011 þar til hann fékk, ásamt öðrum, það tíma­bundna verk­efni að sigla C fráÍslandi til Noregs í janúar 2012. Ekki hafi staðið til að hann ynni frekarfyrir útgerð­ar­félag C, B ehf. Ágrundvelli þessara staðreynda hafi stefndi fallist á að gera bæt­urnar upp sam­kvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 oghorfa til óvenju­legra aðstæðna í til­viki stefn­anda þar eð hann var í námistóran hluta við­mið­unar­tímabilsins og lauk skip­stjórn­ar­námi ári fyrirslysið og náms­lokin kynnu að hafa áhrif á framtíðartekjur hans. Tilstuðnings bótakröfu sinni vísi stefnandi til þess að hann hafi árið 2011 lokiðskipstjórnarnámi og aflað sér menntunar og starfsréttinda til starfa á sjó, þarsem fram­tíðar­starfsvettvangur hans hafi átt að vera. Stefnandi telur því réttað miða bætur fyrir var­an­lega örorku við hámarkslaun skaðabótalaga, sbr. 4.mgr. 7. gr. þeirra. Máli sínu til stuðnings leggi stefnandi fram yfirlitHagstofunnar yfir meðallaun iðnaðar­manna, og meðal­laun sérfræðinga, árin 2011til 2014. Hann leggi einnig fram upp­lýs­ingar um meðal­laun skipstjórnarmannaá fiski­skipum í febrúar 2015 og upplýsingar um laun vélstjóra á fiskiskipumárin 2014 og 2015. Stefnandileggi til grundvallar að alkunna sé, hjá þeim sem þekkja til útgerðar skipa, aðskipverji með ótakmörkuð skipstjórnar- og vélstjórnarréttindi sé gulls ígildi.Enn fremur sé skipverji með slík starfsréttindi eftirsóttur til vinnu og megivænta þess að fá gott skipspláss og fá fyrir það greidd mjög góð laun. Stefndimótmælir þessari staðhæfingu enda sé hún ósönnuð. Það séu ekki alkunn sannindiað einstaklingar með skipstjórnar- og vélstjóraréttindi gangi hratt og örugg­legaí góð skipspláss og afli sjálfkrafa hámarkslauna. Þvert á móti sýni staða stefn­anda,eftir að hann lauk námi, fram á hið gagnstæða. Þrátt fyrir að hafa lokið skip­stjórn­ar­prófivorið 2011 hafi hann verið atvinnulaus frá hausti 2011 og fram til seinni­hlutajanúar 2012. Stefnanda hafi þannig ekki tekist að tryggja sér fasta vinnu alltfrá náms­lokum þar til slysið varð í lok janúar sem er um átta mánaða tímabil. Launvélstjóra á stórum fiskveiðiskipum hafi vissulega verið góð undanfarin ár oghækkað mjög eftir efnahagshrunið 2008. Slík störf séu hins vegar, eðli málsinssam­kvæmt, mjög eftirsótt og umsetin. Það sé því langur vegur frá að menn gangiað slíkum störfum vísum bara við það að ljúka námi í greininni, eins og rauninsýni með stefn­anda, sem tókst ekki að fá starf af þessum toga eftir útskriftog hafi raunar verið atvinnu­laus um allnokkurt skeið. Það viðmið sem stefndibyggði uppgjör sitt á hafi tekið mið af launum stefn­anda sumarið 2011 og sétöluvert hærra en lág­marks­við­mið 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Það séeinnig hærra en meðallaun iðnaðarmanna á árinu 2011, sem stefnandi leggi framtil viðmiðunar. Stefndibyggir á því að þegar slysið varð hafi stefn­andi nán­ast enga starfs­reynsluhaft sem sjómaður. Hann hafi starfað sem sumar­starfs­maður á hvalveiðiskipi enönnur störf hans til sjós hafi verið á hvalaskoðunarbáti og við afleys­ingarsem 2. stýri­maður á millilandaskipi. Stefndi telur að ekki hafi verið sýntfram á að tekju­öflun stefn­anda viðmiðunarárin 2009–2011 hafi að öllu leytiverið óvenju­leg. Þá sé meðal ann­ars litið til þeirra tekna sem hann aflaði áþeim árum og þeirra rétt­inda sem hann hafði þegar aflað sér. Einnig verði aðlíta til þess að stefnandi var hvorki skráður í nám haustið 2011 né í byrjunárs 2012 þrátt fyrir tilgreinda ætlun að ljúka þeim tveimur fögum sem stóðueftir í vélstjórnarnáminu. Auk þess hafi hann ekki aðeins freistað þess aðfinna sér hefðbundið sjómannsstarf eftir að skip­stjórn­ar­nám­inu lauk heldurhafi hann einnig leitað fyrir sér með starf í Noregi. Atvinnu­leit stefn­andahafi ekki borið árangur og hann hafi verið atvinnulaus á atvinnu­leysis­bótumfrá hausti 2011 þar til hann var ráðinn vél­stjóri í hina örlagaríku ferð íjanúar 2012. Í bréfi stefn­anda til stefnda komi fram að til hafi staðið að leitafrekar að starfi í Noregi þegar þangað væri komið. Með öllu sé ósannað að fram­tíðar­starfs­vett­vangurstefn­anda hefði verið við störf á sjó þar sem sjálfkrafa væru tryggð hámarks­launtil allrar fram­búðar. Honum stóð til boða afleys­inga­starf á íslensku fiski­skipiárið 2012 en hafði ekki tryggt sér fram­tíðar­skips­pláss. Aðmati stefnda gætti hann fyllstu sanngirni í tillögu sinni að uppgjöri skaða­bóta.Ákveðið var að gera bæturnar ekki upp á grundvelli tekna stefn­anda öll við­mið­un­ar­árinfyrir slys, sem vel gat komið til greina, og færa mátti hald­bær rök fyrir.Þess í stað var lagt til að byggja á tekjum stefnanda þá mán­uði sem hannstarfaði sumarið 2011 á grundvelli þeirrar menntunar sem hann hafði þá aflaðsér. Á því tímabili vann hann sem yfirvélstjóri hjá […] og einnig sem stýri­maður,að eigin sögn. Tekjur sem stefnandi aflaði við störf á sjó eftir að hann lauknámi, sem hann telur sjálfur gulls ígildi, hljóti að geta tal­ist rétturmælikvarði á framtíðartekjur hans. Aldreigat komið til greina að miða sjálfkrafa við hámarkslaun einvörðungu af því aðstefnandi hafði lokið framangreindu námi. Það fái ekki stoð í neinum hald­bærumsönn­un­ar­gögnum og standist heldur ekki skoðun. Þau viðmið sem stefnandisetur fram um laun skipstjórnarmanna og vélstjóra árin 2014 og 2015 séuhaldlaus. Stað­hæf­ingar í þeim skjölum sem hann leggi fram séu ekki studdarneinum hlut­lægum gögnum. Því er alfarið hafnað að þær geti haft þýðingu íþessu máli. Aðmati stefnda var uppgjörstillagan frá 21. júlí 2014 í alla staði sanngjörn ogþví hafi stefnandi fengið fullar bætur. Máli sínu til stuðnings vísar stefnditil Hrd. 60/2011 og Hrd. 45/2012, sem báðir fjalla um uppgjör bóta til sjómannasem slösuðust við störf sín. Íljósi alls framangreinds beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Varakrafastefnda um lækkun stefnufjárhæðar Verðiekki fallist á kröfu stefnda um sýknu krefst hann þess til vara að stefnu­fjár­hæðinverði lækkuð. Dómkrafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku byggist áhámarkslaunaviðmiði 4. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 (43.103.209 kr.) að frá­dreg­innibóta­greiðslu stefnda til stefnanda fyrir varanlega örorku (30.280.157 kr.). Samkvæmtskýrum fyrirmælum 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 beri að draga örorku­bæturalmannatrygginga og bætur úr líf­eyr­is­sjóðum frá skaða­bótum vegna líkams­tjóns.Stefn­andi hafi verið metinn til fullrar örorku til fyrri starfa af lífeyris­sjóðumog það mat gilti til janúar 2015. Eingreiðsluverðmæti þessara bóta eigi að komatil frá­dráttar örorkubótum. H tryggingarstærðfræðingur hafi metið ein­greiðslu­verð­mætiðog nemi frádrátturinn 2.102.128 kr. Hafi stefnandi verið met­inn á ný til áfram­hald­andifullrar örorku beri að reikna eingreiðsluverðmæti þeirra bóta og draga frá dóm­kröfustefnanda. Með sama hætti komi bætur frá Sjúkra­trygg­ingum Íslands til frá­dráttar,2.093.877 kr. Stefndivísar, máli sínu til stuðnings, til skaðabótalaga nr. 50/1993, sem og megin­reglnaskaðabótaréttarins og almennra reglna kröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefndabyggist á 130. gr., sbr. 129. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Niðurstaða Stefnandihlaut varanlegt líkamstjón þegar skipið Cog áhöfn þess lenti í sjávarháska við strendur Noregs í janúar 2012.Stefndi, tryggingarfélag útgerðar skipsins, greiddi stefnanda bætur vegna þesstjóns sem hann hlaut. Stefnandi tók við þeim með fyrirvara meðal annars viðárslaunaviðmið við útreikning bóta fyrir var­an­lega örorku. Máls­aðila greinirekki á um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og miska. Þetta mál varðar ein­vörð­unguhvernig eigi að gera upp bætur fyrir varanlega örorku stefn­anda sam­kvæmt 5.gr. laga nr. 50/1993 vegna þess tjóns sem hann hlaut í slys­inu 25. janúar2012. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 7.gr. skaðabótalaga skulu árs­laun til ákvörð­unar örorkubóta teljast vera meðal­atvinnu­tekjurtjónþola að með­töldu fram­lagi vinnu­veit­anda til lífeyrissjóðs þrjú síðustualman­aks­árin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt sam­kvæmt launavísitölutil þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku mið­ast við. Frá þessuviðmiði má þó víkja samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna séu aðstæður óvenju­legarog ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðar­tekjur tjón­þola. Málsaðilareru sammála um að aðstæður stefnanda hafi verið óvenjulegar síð­ast­liðin þrjúalmanaksár fyrir slysdag svo og að þær valdi því að árslaunaviðmið 1. mgr. 7.gr. laga nr. 50/1993 sé ekki réttur mælikvarði. Ágreiningurþeirra varðar það hvað sé þá réttur mælikvarði á það fjártjón sem stefn­andiber vegna örorku sinnar. Stefnandi telur það meðallaun skip- og vél­stjórnar­manna á íslenskum skipum. Tilgrundvallar kröfum sínum leggur stefnandi áherslu á mikla menntun sína á þessutiltekna sviði sem hafi veitt honum réttindi bæði til vél­stjórnar og skips­stjórnar. Stefndivill hins vegar leggja til grundvallar þau laun sem stefnandi hafði fyrir störfá hvalaskoðunarbáti mán­uð­ina júní til og með ágúst 2011. Það er einkum vegnaþess að stefnandi hefði ekki áunnið sérfast skips­pláss þegar slysið varð og hafði verið atvinnu­laus og þegiðatvinnuleysisbætur síðustu mánuði ársins. Íframkvæmd hefur verið gengið út frá því að sá sem menntar sig til tiltekinnastarfa árin fyrir slys verði að vera kominn nærri námslokum til þess að leggjamegi meðal­laun þeirrar starfsstéttar til grundvallar við mat á framtíðartekjumhans. Hérháttar svo til að stefnandi hafði vorið 2011 fengið full skip­stjórn­ar­rétt­indi á öll skip. Samkvæmt fram lögðu atvinnu­skírteinivar hann einnig kominn með rétt­indi sem yfirvélstjóri á skip með 1000 hestaflavél. Á slysdegi átti hann einungiseftir að ljúka einum áfanga í eðlis­fræði og öðrum í stærðfræði íTækniskólanum. Að þeim loknum hefði hann útskrifast sem vél­fræð­ingur, meðfull og ótakmörkuð vél­stjórnar­rétt­indi á öllum skipum. Dómurinn telur að hérgeti þeir áfangar ekki skipt máli enda hefði hann getað lokið þeim í fjarnámi. Eins og sést af lýsingumálsatvika hefur stefnandi í gegnum tíðina ötullega aflað sér margvíslegrar faglegrarhæfni og starfs­rétt­inda. Árin 2010 og 2011 vann hann mikið með fram námi. Ísamræmi við það má ganga út frá því að hann hefði lokið þessum tveimur áföngummeð fram starfi á sjó. Stefnandi hafði því, að matidómsins, fyllilega lokið nægu námi til þess að leggja megi hvort heldur sem ermeðallaun vélstjóra eða meðallaun skipstjóra til grund­vallar árslaunum hans. Ídómaframkvæmd hefur það haft þýðingu hafi langur tími liðið frá því að tjón­þolilauk fag­menntun sinni og þar til slysið varð og hann hafi á þeim tíma ekkihafið störf í þeirri starfsgrein sem hann menntaði sig til. Samkvæmt fram lögðu lögskráningarskírteinistefnanda var hann fyrst lög­skráður á skip í júní 2009. Sumarið 2009 var hannalls 75 lögskráningardaga á sjó og stund­aði þá hvalveiðar. Árið 2010 er hannlögskráður nánast allt árið og ríflega 3/4 hluta ársins 2011. Mest­megnis vannhann á hvalaskoðunarbátum, sem stýrimaður og yfir­vél­stjóri á víxl, en hættiþví í byrjun október 2011. Hann var að leita sér að fastri vinnu á skipi oghafði verið lofað skipsplássi á upp­sjáv­ar­veiði­skipinu […] nokkru eftir ára­mótin2011 og 2012. Stefn­andi kvaðst hafa, í nóvember 2011, farið einn túr sem annarstýri­maður á flutn­inga­skipinu […]. Áður en skips­plássið á […] losnaðiféllst hann á, að beiðni vinar síns, að fara í ferð­ina til Noregs sem battenda á þau áform hans að vinna til sjós. Jafnframthugðist hann, við komuna til Noregs (Álasunds), athuga hvort störf á skipum semþjónusta olíu­bor­palla gæfu honum betri tekjur en hann fengi á íslenskumskipum. Hann hafði hins vegar ekki reynt fyrir sér í Noregi með atvinnu eins ogstefndi byggir á. Dómurinntelur að með því skipsplássi sem stefnandi hafði fengið á fisk­veiði­skipi, ogþeim verkefnum sem hann tók að sér í millitíðinni og þeirri ráða­gerð hans aðkynna sér hvort betur launuð störf byðust í Noregi, hafi hugur hans ekki staðiðtil þess að starfa varanlega á hvalaskoðunarbátum. Þvert á móti sýnir þetta aðstefnandi vann mark­visst að því að fá betur launað starf en honum bauðst þar.Af þeim sökum telur dóm­ur­inn það sumar­starf ekki geta haft forspárgildi umfram­tíðar­starf stefnanda. Dómurinn getur ekki fallist áþau rök stefnda að þar eð stefnandi hafi ekki verið kominn í vellaunað faststarf á skipi sem annað hvort yfirvélstjóri eða skipstjóri verði ekki miðað viðmeðallaun þeirra starf­stétta. Stefnandihefur, eins og áður segir, full skip­stjórn­ar­rétt­indiá öll skip. Sam­kvæmt fram lögðu atvinnu­skírteini var hann einnigkominn með rétt­indi sem yfir­vél­stjóri á skip með 1000 hestafla vélar og áttifáum einingum ólokið til að útskrif­astsem vél­fræð­ingur, með full og ótakmörkuð vélstjórnarréttindi á öllum skipum.Rétt­indi til þess að vera hvort heldur sem er æðsti maður í brú eða vélar­rúmiá skipi af hvaða stærð sem er hljóta að hafa aukið atvinnumöguleika hanssjálfs umtals­vert. Þar fyrir utan er ekki ólíklegt að einhverjar útgerðirtelji mann með hvor tveggja rétt­ind­anna eftir­sókn­ar­verð­ari en þann semein­göngu hefur vélstjórnar- eða skip­stjórn­ar­rétt­indi. Þegarlitið er til náms stefnanda og þeirra réttinda sem hann hafði aflað sér, eðavar um það bil að afla sér, telur dómurinn áhersluna ekki verða lagða á það aðhann hafi ekki verið kominn í fast starf sem annað hvort skipstjóri eðayfirvélstjóri. Telja verður þvert á móti að lík­urnar á því að slíkt starfbyðist honum í náinni framtíð hafi verið mjög miklar. Hagstofanheldur ekki skrár yfir laun skipstjórnar- og vél­stjórnar­mennt­aðra manna.Stefnandi á því ekki annan kost en afla sér upplýsinga um laun þeirra frá stétt­ar­félögumþessara starfsstétta. Samkvæmt fram lögðum gögnum frá Félagi skip­stjórn­ar­mannavoru lægstu meðalmánaðarlaun 135 skipstjórnarmanna sem störfuðu hjá átta fyrir­tækjumí febrúar 2015 1.779.660 kr. Fram kemur að launin hafi lítið breyst frá árinu2012. Ífram lögðum gögnum frá VM Félagi vélstjóra og málmtæknimanna eru meðal­launreiknuð út frá skilagreinum yfir greiðslur í félagssjóð. Út frá þeim grund­vellimunu meðalmánaðarlaun félagsmanna á fiskiskipum árið 2012 hafa verið 1.424.126kr. Þóttþessar tölur séu unnar af stéttarfélögum viðkomandi fagstétta þykja þær sýnanægilega fram á að mánaðarleg meðallaun vélstjóra og skipstjóra, á þeim tímasem miða skal við, námu talsvert hærri fjár­hæð en hámarks­mánaðarlaun skaða­bóta­lagasem námu tæp­lega 907.000 kr. við batahvörf stefnanda, 25. janúar 2013. Þaðer því niðurstaða dómsins að stefnandi hafi í fyrsta lagi haft nægileg skip­stjórn­ar­réttinditil þess að miða megi við meðallaun skipstjóra og verið kominn nægi­lega nálægtnámslokum til fullra vélstjórnarréttinda til þess að miða megi við meðal­launvélstjóra. Að auki þykir sú vinna sem hann leitaði sér að, og hafði fengiðvilyrði fyrir, styðja það, ásamt þeim starfsréttindum sem hann hafði, að fram­tíðar­starfs­vett­vangurhans hefði verið á sjó á öðrum skipum en hvalaskoðunarbátum. Stefnandiþykir því eiga rétt á bótum samkvæmt 4. mgr. 7. skaðabótalaga. Stefn­andisundurliðar fjárkröfu sína þannig:Bætur fyrir varanl. örorku skv. 4. mgr. 7. gr. (10.883.000 *35% *11,316)43.103.209 kr.Frá dregst greiðsla frá stefnda30.280.157 kr.Samanlagt 2.823.052 kr. Stefndikrefst þess til vara að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð. Til stuðnings þeirrikröfu vísar hann til þess að samkvæmt skýrum fyrirmælum 4. mgr. 5. gr. laga nr.50/1993 beri að draga örorkubætur almanna­trygg­inga og bætur úr líf­eyr­is­sjóðumfrá skaða­bótum vegna líkamstjóns. Stefn­andi hafi verið metinn til fullrar örorkutil fyrri starfa af lífeyrissjóðum sínum til janúar 2015. Eingreiðsluverðmætiþessara bóta, sem hafi verið metið 2.102.128 kr., eigi að draga frá bótum. Hafistefnandi verið met­inn á ný til áfram­hald­andi fullrar örorku beri að reiknaeingreiðsluverðmæti þeirra bóta og draga frá dóm­kröfu stefnanda. Með samahætti beri að draga bætur frá Sjúkra­trygg­ingum Íslands, 2.093.877 kr., frábótum stefnanda. Samkvæmtbótauppgjöri 9. október 2014 dró stefnandi frá þeim bótum sem hann hafðireiknað hæfilegar handa stefnanda, fyrst 2.102.128 kr. sem samsvara ein­greiðslu­verð­mætigreiðslna frá lífeyrissjóðum stefnanda. Stefnandi fékk síðustu greiðsl­una ífebrúar 2015 og því koma ekki frekari bætur frá lífeyrissjóðum til frá­dráttar.Við bóta­upp­gjörið voru einnig dregnar frá 2.000.000 kr. sem gert var ráðfyrir að stefnandi fengi frá Sjúkratryggingum Íslands vegna slyssins. Þessarfjárhæðir hefur stefndi því þegar dregið frá bótum til stefnanda og verða þærþví ekki dregnar frá aftur. Hins vegar kom í ljós að stefnandi fékk 2.093.877kr. greiddar frá Sjúkratryggingum Íslands. Við aðalmeðferð málsins lækkaði hannbóta­kröfu sína um 93.877 kr. Fjárhæð kröfu stefnanda tekur því tillit til þessfjár sem ber að lögum að draga frá örorkubótum. Af þessum sökum er ekkert þvítil fyrirstöðu að fall­ast á fjár­kröfu stefnanda eins og hún er nú sett fram. Dómurinnhefur því fallist á málsástæður stefnanda og kröfur hans. Af þeim sökum verður,með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnda til þess aðgreiða honum máls­kostnað. Þegar litið er til umfangs málsins þykir mál­flutn­ings­þóknun,að teknu til­liti til virðis­auka­skatts, hæfilega ákveðin 850.000 krónur. Stefnandavar, með bréfi innanríkisráðuneytisins 14. mars 2016, veitt gjaf­sókn til þessað reka þetta mál fyrir héraðsdómi. Af þeim sökum verður stefndi dæmdur tilþess að greiða ofangreinda fjárhæð í ríkissjóð. Gjaf­sóknarkostnaður stefn­anda,þar með talin málflutnings­þóknun lögmanns hans, greið­ist úr ríkissjóði. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o rð Stefndi,Trygginga­mið­stöðin hf., greiðistefnanda, A, 12.729.175 kr. með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr.50/1993, frá 25. janúar 2013 til 4. júlí 2014 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 850.000 krónur í málskostnað, sem renni í ríkissjóð. Málskostnaðurstefnanda, 850.000 krónur, semer mál­flutn­ings­þóknun lög­manns hans, Jónasar Þórs Jónassonar hdl., greiðistúr ríkissjóði.
Mál nr. 355/2006
Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Sératkvæði
M varð fyrir því slysi að saga í fingur sér við þann starfa hjá F að saga frosið svínakjöt með kjötsög. Hlaut hann varanlega áverka á fingrunum. Höfðaði hann mál gegn F til greiðslu skaðabóta vegna slyssins og byggði m.a. á því að auka hefði mátt öryggi við sögunina með því að hafa blaðhlíf sagarinnar í lægri stöðu, þannig að hlífin hefði veitt meiri vörn gegn því að farið væri með hönd í sagarblaðið. Þá hefði öryggi verið meira ef notaður hefði verið hjólasleði sagarinnar og einnig hefði verið rétt að nota sérstakt áhald eða eftirreku við verkið. F taldi að þessi atriði skiptu ekki máli fyrir öryggi við notkun sagarinnar og að slysið mætti alfarið rekja til gáleysis M sjálfs. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að sjónarmið M um blaðhlífina og hjólasleðann fengju nokkra stoð í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins. Af þeim sökum var talið að F bæri hallann af skorti á sönnun um þýðingu þessara atriða fyrir öryggi starfsmanna. Þá var talið ósannað að M, sem ráðinn var sem ófaglærður starfsmaður og hafði starfað um skamma hríð hjá F, hefði fengið sérstakar leiðbeiningar um notkun blaðhlífarinnar og sleðans. Samkvæmt þessu var F látið bera skaðabótaábyrgð á tjóni M. M var þó látinn bera helming tjóns síns sjálfur þar sem slysið mátti að hluta rekja til þess að hann gætti ekki nægilega að sér við verkið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. júlí 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 4.937.593 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.797.743 krónum frá 29. júlí 2003 til 7. desember 2004, en af 4.937.593 krónum frá þeim degi til 30. janúar 2005, en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 814.423 krónum sem greiddar voru honum 1. febrúar 2005. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu en ekki hafa verið gerðar kröfur á hendur félaginu. Eins og fram kemur í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi í starfi sínu hjá stefnda 29. júlí 2003 er hann var að saga frosið svínakjöt með kjötsög. Í dóminum eru ítarlega rakin helstu atriði er koma fram í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins um slysið, orsök þess og fyrirmæli um úrbætur. Áfrýjandi telur að auka hefði mátt öryggi við sögunina með því að hafa blaðhlíf sagarinnar í lægri stöðu, þannig að hlífin hefði veitt meiri vörn gegn því að farið væri með hönd í sagarblaðið. Þá hefði öryggi verið meira ef notaður hefði verið hjólasleði sagarinnar og einnig hefði verið rétt að nota sérstakt áhald eða eftirreku við verkið. Stefndi hefur talið að þessi atriði skipti ekki máli fyrir öryggi við notkun sagarinnar, en slysið megi alfarið rekja til gáleysis áfrýjanda. Tiltekur hann sérstaklega að það hafi staðið áfrýjanda næst að stilla hæð blaðhlífarinnar en óvíst sé hvort lægri staða hennar hefði í raun afstýrt slysinu. Þá hafi áfrýjandi ekki notað hjólasleða sagarinnar og geti hann sjálfum sér um kennt, verði á annað borð talið að þetta hafi verið til þess fallið að minnka hættu á að hann færi með hönd í sagarblaðið. Í málinu nýtur ekki upplýsinga um þýðingu þessara atriða fyrir öryggi starfsmanns sem við vélina vinnur. Sjónarmið áfrýjanda um framangreinda blaðhlíf og hjólasleða fá nokkra stoð í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins. Af þeim sökum verður talið að stefndi beri hallann af skorti á sönnun um þýðingu þessara atriða fyrir öryggi starfsmanna. Áfrýjandi var ráðinn sem ófaglærður starfsmaður og hafði starfað um skamma hríð hjá stefnda. Ósannað er að hann hafi fengið sérstakar leiðbeiningar um notkun blaðhlífarinnar og sleðans, en af hálfu stefnda er því raunar haldið fram að áfrýjandi hafi verið ráðinn sem vanur maður við sögun á kjöti, þótt ekki verði ráðið af gögnum málsins að svo hafi verið. Samkvæmt þessu verður stefndi látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. Á hinn bóginn voru aðstæður þannig að ekki gat leynst áfrýjanda sú hætta sem fylgdi því að saga kjötið í vélsöginni á þann hátt sem raun ber vitni, þar sem sagarblaðið var opið við sögunina. Verður talið að slysið megi að hluta rekja til þess að hann hafi ekki gætt nægilega að sér við verkið. Verður áfrýjandi því látinn bera helming tjóns síns sjálfur. Áfrýjandi setti fram kröfu sína með bréfi til stefnda 30. desember 2004, en matsgerð er dagsett 7. þess mánaðar. Óumdeilt er að 1. febrúar 2005 greiddi réttargæslustefndi áfrýjanda úr atvinnuslysatryggingu 814.423 krónur, eða 562.242 krónur vegna tímabundins atvinnutjóns og 252.181 krónu vegna varanlegrar örorku. Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 2.061.585 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Ferskar kjötvörur hf., greiði áfrýjanda, Mahamed Sabr Mahamed Zobaidi, 2.061.585 krónur með 4,5 % ársvöxtum af 898.872 krónum frá 29. júlí 2003 til 7. desember 2004, en af 2.468.797 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.061.585 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur Ég er sammála rökum meirihluta dómenda fyrir því að leggja skaðabótaábyrgð á stefnda og einnig að verkið hafi krafist aðgæslu af hálfu áfrýjanda. Óljóst er hvaða leiðbeiningar áfrýjandi fékk um það hvernig hann ætti að bera sig að við verkið og stillingu sagarinnar. Gögn málsins bera hins vegar ekki með sér að áfrýjandi hafi sýnt af sér sérstakt gáleysi eða brotið gegn fyrirmælum. Tel ég því að hann eigi aðeins að bera tjón sitt sjálfur að einum þriðja hluta. Mál þetta, sem dómtekið var 29. mars 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Mahamed Sabr Mahamed Zobaidi, kt. 230872-2799, Þverholti 5, Reykjavík, gegn Ferskum kjötvörum hf., kt. 691293-3199, Síðumúla 34, Reykjavík, og til réttargæslu Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu sem birt var 14. september 2005. Dómkröfur stefnanda eru: Dómkröfur stefnda, Ferskra kjötvara hf., eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. Til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Eru og engar kröfur gerðar á hendur honum. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir slysi laust fyrir kl. 12:00, þriðjudaginn 29. júlí 2003, við vinnu sína hjá stefnda, Ferskum kjötvörum hf., að Síðumúla 34 í Reykjavík. Lenti stefnandi með þrjá fingur hægri handar í kjötsög og hlaut áverka á vísifingur, löngutöng og baugfingur, tættan sáraáverk fyrst og fremst á löngutöng og opið brot á fjærkjúku löngutangar. Lögreglunni var tilkynnt um slysið og þegar lögreglumaðurinn, Guðmundur Gísli Ingólfsson, kom á vettvang var stefnandi kominn til baka af slysadeild Landspítalans í Fossvogi þar sem gert hafði verið að sárum hans. Kveðst Guðmundur Gísli hafa rætt við stefnanda en stefnandi hafi ekki verið mælandi á íslensku en talað „einhverja ensku“. Hafi stefnandi tjáð honum að hann hafi verið að vinna við kjötsög þegar hann sagaði í tvo fingur sína. Meira hafi ekki verið eftir honum haft. Guðmundur Gísli hefur í skýrslu sinni eftir Ingabirni, framleiðslustjóra á vettvangi, að stefnandi hafi verið ráðinn sem vanur starfskraftur og hafi hann einnig hlotið undirstöðuþjálfun á sögina. Þá segir í skýrslunni að sögin sé staðsett í austurenda vinnslusals á 2. hæð. Þegar unnið sé við sögina sé baki snúið í aðra sem vinna í salnum. Engin vitni hafi orðið að óhappinu. Þá er upplýst að fyrirtækið tryggir hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Gylfi Már Guðjónsson aðstoðarumdæmisstjóri Vinnueftirlits ríkisins kom sama dag kl. 13:10 til vettvangsrannsóknar. Í umsögn sinni um vinnuslysið greinir Gylfi Már frá því að samkvæmt frásögn Bergvins Gíslasonar verkstjóra hafi stefnandi verið að saga frosinn svínshnakka niður í 2.0 cm þykkar sneiðar með sög af gerðinni Biro, model 3336, serial no 361259, er hafi verið keypt 1998. Blaðhlíf sagarinnar hafi verið í efstu stöðu, eða 40,0 cm frá borði. Hafi stefnandi ekki notað hjólsleða sagarinnar, heldur hafi hann haldið stykkinu að landinu aftan við blaðið og rennt því eftir borðinu. Eitthvað hafi farið úrskeiðis við sögunina með þeim afleiðingum að langatöng og baugfingur hægri handar lentu á blaðinu. Stefnandi hafi starfað innan við einn mánuð hjá stefnda og væri hann ófaglærður. Orsök slyssins telur Gylfi Már helst mega rekja til þess að blaðhlífin var í efstu stöðu og hafi hún því ekki komið að gagni. Einnig gæti verið að stefnandi hefði ekki verið búinn að fá nægilega þjálfun til þessara starfa. Gylfi Már lætur þess getið að ekki hafi verið gerðar athugsemdir við búnað vélarinnar „en þar sem hún er frá árinu 1998 og ekki með CE merkingu var notkun hennar bönnuð, sbr. eftirlitsskýrslu nr. A 67771. Í framhaldi af því var gert samkomulag við innflytjanda sagarinnar, GK heildverslun, um að hann útvegaði samræmingar-yfirlýsingu frá framleiðanda hennar innan tveggja mánaða og var banninu aflétt þar til þau mál skýrðust, sbr. eftirlitsskýrslu nr. A 67772“. Einnig hafi fyrirmæli verið gefin um að yfirfara vinnureglur við kjötvinnsluvélar og að brýna fyrir starfsfólki að stilla hlífabúnað í samræmi við verkefni. Með bréfi 14. júlí 2003 fóru Vátryggingafélag Íslands hf. og Hilmar Ingimundarson hrl., lögmaður stefnanda, þess á leit við Atla Þór Ólason, dr. med., sérfræðing í bæklunarskurðlækningum, og Ragnar Jónsson, lækni, sérfræðing í bæklunarskurðlækningum, á láta í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar slyssins fyrir stefnanda og tæki matið til þeirra bótaþátta sem tilgreindir eru í lögum nr. 50/1993. Læknarnir tóku að sér matið og er matsgerð þeirra dagsett 7. desember 2004. Í matsgerðinni segir undir fyrirsögninni Nám og starf: „Mahamed er fæddur í Kuwait og lauk framhaldsskóla. Hann starfaði síðan sem verkamaður eða leigubílstjóri. Kom til Íslands á árinu 2000 og dvaldi sem ferðamaður í sjö mánuði. Kom aftur í desember 2002 til lengri dvalar. Þann 14.4.2003 var gerð aðgerð við brjósklosi í mjóbaki. Í byrjun júlímánaðar 2003 hóf hann störf í fyrirtækinu Ferskar kjötvörur, í fullu starfi. Hann var þar við störf er hann lenti í vinnuslysinu 20.7.2003. Slasaði var óvinnufær frá slysdegi en lá ekki inni á spítala. Hann kveðst í nóvember 2003 hafa byrjað að mæta á sinn fyrri vinnustað, óreglulega og ekki alla daga. Vann örfáa tíma á dag við mjög létt verkefni. Í janúar 2004 var honum sagt upp vinnu. Hann var síðan óvinnufær en þann 6.2.2004 við eftirlit á Landspítala var talið rétt að reyna á vinnufærni hans og skrifa vottorð um vinnufærni frá þeim tíma. Slasaði fór ekki að vinna á þessum tíma. Hann kveðst hafa farið í tveggja vikna ferðalag til Jórdaníu en komið síðan aftur til Íslands. Við eftirlit 13.4.2004 er hann mjög viðkvæmur í fingrinum og við eftirlit 7.6.2004 er ritað vottorð um að örorka verði metin hjá Tryggingastofnun ríkisins. Við eftirlit 26.7.2004 er hnúðmyndun undir húð sem talin var geta stafað af naglrest í fingrinum. Framangreind atriði staðfesta enn fremur að slasaði hafi verið óvinnufær á þessum tíma eins og hann segir sjálfur. Slasaði kveðst í september 2004 hafa unnið í átján daga hjá fyrirtækinu Hreinsibílar en gefist þá upp. Hann var aftur óvinnufær frá 23.9.2004 til 1.11.2004, samkvæmt læknisvottorði Jóhanns Róbertssonar dag. 22.11.2004. Slasaði kveðst þann 17.11.2004 hafa farið að vinna sem verkamaður á minkabúi við að verk skinn frá kl 8:00 – 16:00 á daginn.“ Í matsgerðinni segir undir fyrirsögninni Samantekt og álit: „Fyrir slysið 29.7.2003 var slasaði almennt heilsuhraustur. Hann hafði verið skorinn upp við brjósklosi, í mjóbaki, í apríl 3003 og jafnað sig að miklu leyti. Við slysið 29.7.2003 fór hægri hendi í kjötsög. Hann hlaut smásár á fingurgóma hægri vísifingurs og baugfingurs sem gert var að með umbúðum og ekki talin þörf á að sauma. Sárin greru eðlilega og hafa ekki valdið neinum vandkvæðum síðan. Hreyfiferlar í fingrunum eru eðlilegir. Áverki á hægri löngutöng var skurður í fingurgómi og sköddun á beintrjónu endakjúku en það atriði kom ekki í ljós fyrr en síðar. Drep kom í fingurgóm og sár. Eftir að sýking hafði verið upprætt var endakjúka stytt um helming í aðgerð 19.12.2003. Þá voru nögl og naglrót fjarlægð. Naglrest sem óx fram var fjarlægð 23.9.2004. Varanlegur vefjaskaði eftir vinnuslysið 29.7.2003 er því stúfhögg um miðja endakjúku hægri löngutangar með vægri hreyfiskerðingu í endakjúku fingursins og gróin smásár á fingurgómi vísifingurs og baugfingurs án doða eða eymsla. Varnalegur miski og hefðbundin, læknisfræðileg örorka eru metin 5%. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að slasaði er ómenntaður en hefur starfsreynslu sem leigubílstjóri og verkamaður. Hann hafði nýhafið störf á Íslandi við kjötskurð er hann lenti í slysinu. Ef slasaði hefði ekki lent í slysinu má gera ráð fyrir að hann hefði getað sinnt almennum störfum sem ekki kröfðust sérstakrar tungumálakunnáttu. Starfsmöguleikar hans væru engu að síður þrengri en gengur og gerist hjá þeim sem geta beitt íslensku við störf sín. Eftir slysið hefur slasaði haft óþægindi í hægri löngutöng en hann er rétthendur. Geta hans til að vinna almenn störf sem reyna á höndina er skert bæði vegna hnjasks á fingurstúfinn og kuldaóþols. Hann hefur nýhafið vinnu við létt verkamannastörf í minkabúi. Er fram liða stundir gera matsmenn ráð fyrir að vinnugeta slasaða sé skert vegna óþæginda í fingrinum sem minnkar getu hans til átakastarfa og vinnu í kulda og að honum bjóðist ekki ýmis léttari störf þar sem krafist er kunnáttu í íslensku. Því er varanleg örorka metin 15%.“ Niðurstaða matsins er þessi: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr: Frá 29.7.2003 til nóvember 2003 100% (skv. slasaða). Frá nóvember 2003 til janúar 2004 50% (skv. slasaða). ------- Frá 29.7.2003 til 6.2.2004 100% (skv. vottorði). Frá 7.2.2004 til september 2004 100% (skv. slasaða). 18 dagar í september 2004 0% (skv. slasaða). Frá 23.9.2004 til 1.11.2004 100% (skv. vottorði). 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: a) Rúmliggjandi: Ekkert. c) Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi: Sama og tímabundið atvinnutjón. 3. Stöðugleikatímapunktur: 1.11.2004. 4. Varanlegur miski skv. 4. grein: 5%. 5. Varanleg örorka skv. 5. grein: 15% 6. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 5%. Með bréfi, dags. 30. desember 2004 gerði stefnandi kröfu á hendur réttargæslustefnda á grundvelli matsgerðar læknanna. Stefnandi sundurliðaði skaðabóta-kröfu sína þannig: 1. Tímabundið atvinnutjón, þ.e. frá 1/2 2004-1/11 2004 1.056.493 kr. 2. Þjáningabætur 455 dagar á 1000 kr./pr dag 455.000 kr. 3. Varanlegur miski, 5% af 5.725.000 kr. 286.250 kr. 4. Varanleg örorka, 15% miðað við árslaun 1.688.500 kr. 3.139.850 kr. Samtals 4.937.593 kr. Af hálfu stefnanda er tímabundið tjón hans miðað við mánaðarlaun að fjárhæð 116.484 kr. Hann hafi fengið greitt frá vinnuveitanda sínum laun til 1. febrúar 2004 og taki því krafa hans til launa frá 1. febrúar 2004 til 1. nóvember 2004, sem sundurliðist þannig: 1. Laun febr. ´04 – sept ´04 eða í 7 mán. 116.482 kr. pr. mán. 815.388 kr. 2. Laun frá 23. sept ´04 til 1. nóv. ‘04 eða í 2 mán. og eina viku 252.089 kr. 3. Orlof 10,17% 109.577 kr. 4. 6% vegna iðgjalds atvinnurekanda í lífeyrissjóð 64.649 kr. 1.251.703 kr. Til frádráttar komi: 1. Úr sjúkrasjóði Eflingar 49.278 kr. 2. Slysadagpen. frá TR 76.998 kr. 3. Greiðsla frá Úthlutunar- nefnd atvinnuleysisbóta 68.934 kr. 195.210 kr. 1.056.493 kr. Þá er greint frá því að Vátryggingafélag Íslands hafi greitt stefnanda samtals 814.423 kr. að frádreginni staðgreiðslu skatta að fjárhæð 183.812 kr. hinn 1. febrúar 2005. Hafi þar verið um að ræða greiðslu úr slysatryggingu launþega. Með tölvubréfi 25. febrúar 2005 til lögmanns stefnanda hafnaði vátrygginga-félagið bótaskyldu og taldi að tjónið hefði verið að fullu gert upp við stefnanda með greiðslu úr slysatryggingu launþega sem Ferskar kjötvörur hf. voru með hjá vátryggingafélaginu. Stefnandi byggir á því að um bótaskylt slys hafi verið að ræða á grundvelli hinnar almennu skaðabótareglu. Nýbyrjaður í starfi hjá stefnda, Ferskum kjötvörum hf., hafi hann ekki fengið leiðbeiningar um það með hvaða hætti hann ætti að standa að því verki, sem hér um ræðir. Verkstjórn hafi að þessu leyti verið ófullnægjandi. Stefndi byggir á því að ósannað sé að stefndi eða starfsmenn hans eigi sök á slysi stefnanda. Lögreglan og vinnueftirlitið hafi strax verið kvödd á vettvang og hvíli sönnunarbyrði um ætlaða sök stefnda og orsakatengsl óskipt á stefnanda. Ekki verði annað ráðið af fyrirliggjandi málsgögnum, en slysið sé alfarið að rekja til gáleysis stefnanda sjálfs, en ekki til stefnda eða annarra starfsmanna hans. Af hálfu stefnda er því sérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnu, að stefnandi hafi ekki fengið neinar eða ófullnægjandi leiðbeiningar um, hvernig vinna ætti verkið og að slysið sé að rekja til þess. Stefnandi hafi þvert á móti fengið leiðbeiningar og þjálfun á kjötsögina eins og fram komi í lögregluskýrslu. Þá séu þau ummæli vinnueftirlitsins um orsök slyssins, að verið geti „að slasaði hafi ekki verið búinn að fá nægilega þjálfun til þessara starfa“ ósönnuð og órökstudd tilgáta er ekki verði byggt á. Verkið, sem stefnandi var að vinna með söginni, hafi verið sáraeinfalt og ekki þarfnast sérstakrar leiðbeiningar eða verkstjórnar. Þá hafi vinnueftirlitið ekki gert athugsemdir við búnað vélarinnar. Í umsögn vinnueftirlitsins segi hins vegar að orsakir slyssins „virðist helst mega rekja til þess, að blaðhlífin var í efstu stöðu og kom því ekki að gagni“. Hafi það valdið slysinu geti stefnandi ekki öðrum um kennt en sjálfum sér, því honum hafi staðið næst að stilla hæð blaðhlífarinnar. Hvort lægri staða blaðhlífarinnar hefði í raun afstýrt slysinu sé hins vegar óvíst og því ekki unnt að leggja það til grundvallar. Þá sé til þess að líta að stefnandi notaði ekki hjólasleða sagarinnar, en hefði hann gert það hefði verið minni hætta á að hann færi með hönd í sagarblaðið. Loks sé augljóst að ekkert slys hefði orðið ef stefnandi hefði gætt þeirrar sjálfsögðu varúðarskyldu að fara ekki með hendurnar að sagarblaðinu. Bersýnilegt sé að slysið verði rakið til gáleysis stefnanda sjálfs. Hann hafi verið þrítugur að aldri og búinn að vinna við kjötsögina í mánuð, en hættan af sagarblaðinu augljós hverju barni. Verði ekki á sýknukröfu fallist byggir stefndi varakröfu á því að skipta beri sök í málinu og leggja meginhluta sakar á slysinu á stefnanda sjálfan. Þá beri að lækka stefnukröfur um greiðslur að fjárhæð 814.423 kr. úr atvinnuslysatryggingu hjá réttargæslustefnda, þar af kröfulið stefnanda varðandi tímabundið tjón um 562.242 kr. og kröfulið um varanlega örorku um 252.181 kr. Kröfu stefnanda um dráttarvexti er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi byrjað að starfa hjá stefnda, Ferskum kjötvörum hf., 21. eða 22. [júní 2003]. Hafi verið lagt fyrir hann að vinna við að pakka inn vörum. Hann kvaðst ekki vera lærður kjötiðnaðarmaður og ekki hafa unnið við kjötiðnaðarstörf áður. Hann kvaðst hafa verið settur til starfa við að saga kjöt þegar pökkunarvélin bilaði. Ingibjörn verkstjóri hefði falið honum þetta verkefni. Stefnandi kvaðst hafa fengið takmarkaðar leiðbeiningar um hvernig hann ætti að standa að því að saga niður kjöt með vélsöginni sem honum var falið að nota við verkið. Honum hafi ekki verið leiðbeint um not á blaðhlíf vélarinnar, honum hafi einungis verið sagt hvernig stilla bæri sögina til að hæfilegir bitar yrðu við sögun á kjötstykkjum. Stefnandi kvaðst hafa ráðið sig í vinnu hjá Ferskum kjötvörum hf. samkvæmt auglýsingu frá félaginu eftir verkamönnum. Við ráðningu hafi honum verið falið að vinna í pökkunardeild hjá félaginu. Ekki hafi verið spurt að því hvaða reynslu hann hefði. Hann sagði að kona sína hafi farið með honum er hann fór til viðtals við fyrirsvarsmann félagsins sökum þess að hann hafi ekki verið fær um að rata á vinnustaðinn í fyrsta sinn án leiðsagnar. Aðspurður kvað stefnandi Ingabjörn hafa sagt honum hvernig kveikja bæri á vélsöginni og hefði hann sýnt, hvernig bera ætti sig að við sögina, með því að saga tvö stykki. Aðspurður kvaðst stefnandi ekki geta skýrt hvers vegna hann varð fyrir sagarblaðinu að öðru leyti en því að honum hafi verið óhægt um vik. Hafi hann þurft að nota báðar hendur til að koma kjötstykkinu að sagarblaðinu. Aðspurður kvaðst hann hafa verkreynslu sem bílstjóri og sölumaður. Ólöf Halldórsdóttir, eiginkona stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að ástæðan fyrir því að hún fylgdi stefnanda á vinnustað hafi verið sú að hann hafi ekki þekkt til staðhátta. Kvaðst hún hafa hitt Ingabjörn þar en ekki verið í fyrirsvari fyrir stefnanda. Ingibjörn Sigurbergsson, framleiðslustjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að þegar stefnandi var ráðinn í vinnu hafi hann verið í sumarfríi. Hann hafi komið til vinnu mánudaginn 28. júlí [2003]. Hann kvaðst þó hafa komið á vinnustaðinn föstudaginn 25. júlí og hafi Leifur Þórsson framkvæmdastjóri sagt honum að búið væri að ráða öflugan mann inn í vinnsluna, vanan mann í framleiðsluna hjá félaginu, mann, sem hefði unnið erlendis við svona störf. Ekki kvaðst Ingibjörn vita um ráðningu stefnanda þar sem hann hafi verið í sumarfríi þegar stefnandi var ráðinn. Er nýir starfsmenn hefja störf hjá félaginu, sagði Ingibjörn, að hann tæki á móti þeim. Gengið væri með þeim í gegnum vinnsluna, þeim kynnt húsakynnin, bent væri á alla hluti sem eru hættulegir og síðan væri viðkomandi látinn í ákveðin verkefni og leiðbeint hvað hann eigi að gera. Ef um hættuleg tæki er að ræða, sem unnið er með, væri þeim sýnd öll öryggisatriði. Aðspurður kvað Ingibjörn stefnanda ekki hafa verið að vinna í fyrsta skipti við sögina, þegar hann varð fyrir slysinu, hann hafi verið búinn að starfa við hana í viku. Ingibjörn sagði að þetta væri eina slysið sem orðið hefði við sög hjá félaginu á starfstíma hans hjá félaginu er hófst í maí 2002. Ingibjörn sagði að það væri rétt eftir honum haft sem fram komi lögregluskýrslu frá 29. júlí 2003, dskj. 3, þar sem segir að stefnandi hafi verið ráðinn sem vanur starfskraftur og hefði hann einnig hlotið undirstöðuþjálfun á sögina. Ingibjörn sagði að Bergvin Gíslason verkstjóri hafi leiðbeint stefnanda um verklag við sögina. Ingibjörn sagði að blaðhlíf sagarinnar í efstu stöðu hafi ekkert haft að segja um orsök slysins, um ranga ályktun hjá Vinnueftirliti ríkisins væri að ræða. Leifur Þórsson, framkvæmdastjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að kona stefnanda hafi haft samband við félagið og leitað eftir starfi fyrir hann. Hafi hún sagt að hann væri vanur við vinnu í kjötvinnslu vegna þess að faðir hans hefði rekið kjötbúð í heimalandi hans, þar sem hann hefði unnið a.m.k. í tvö ár. Þetta hafi komið félaginu vel og hafi stefnandi verið ráðinn af þessum ástæðum í starfið, en það hafi verið að saga niður kjöt. Hafi hann starfað við það í fimm eða sex daga þegar slysið varð. Almennt, sagði Leifur, að starfsmenn væru þjálfaðir og upplýstir um búnað vinnustaðarins með þeim hætti að framleiðslustjóri tæki á móti starfsfólki og færi hring með það um verksmiðjuna og skýrði tæki og búnað, og sýndi hvar helstu hlutir væru o.s.frv. Eftir þessa kynningu tæki við verkstjóri, sem væri yfir þeirri deild sem viðkomandi kæmi til að starfa í. Verkstjórinn sýni viðkomandi hvað hann á að gera eða hann láti annan vanan mann fari í það að vera með nýliðanum í þrjá eða fjóra klukkutíma við störfin. Ef menn væru á hinn bóginn ráðnir sem vanir starfsmenn þá sæju forráðamenn félagsins mjög fljótt, hvernig menn bæru sig að við hlutina, og mætu þá hvað langan tíma þyrfti til að þjálfa þá. Í tilviki stefnanda hafi fljótt verið séð að hann kunni til verka í þessu. Leifur sagði að stefnandi hafi verið settur til starfa í svokallaðri pökkunardeild. Starfsmenn þar starfi bæði við pökkun, skurð eða sneiðingu á kjöti, sögun og „marineringu“ o.fl. Leifur sagði að ekkert hefði reynst vera ábótavant við vélsögina sem hér um ræðir. Hann sagði að engin önnur slys hafi orðið við notkun á þessari sög. Leifur kvaðst hafa rætt við stefnanda, er hann var ráðinn, með aðstoð konu stefnanda. Konan hafi verið milligöngumaður og túlkað fyrir hann. Leifur sagði að ráðningarsamningur hafi verið gerður við stefnanda, hann hafi verið ráðinn sem ófaglærður starfsmaður. Leifur sagði að það sem vinnueftirlitið kallar í umsögn sinni um vinnuslysið „blaðhlíf“ sé ekki hlífðarbúnaður heldur stuðningur við sagarblaðið og hafi ekkert með hlíf að gera. Bergvin Gíslason, verkstjóri hjá stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að ástæða þess að stefnandi var ráðinn til vinnu hjá stefnda hafi verið sú að þörf hafi verið á fleiri starfsmönnum fyrir „grillvertíð“ sumarsins. Hann kvaðst ekki muna hvort auglýst hafi verið eftir fólki. Hann kvaðst hafa verið á staðnum þegar stefnandi kom fyrst til vinnu þar. Taldi hann að Ingibjörn hefði sýnt honum húsakynnin en síðan hafi hann tekið við stefnanda og leiðbeint honum um þau verkefni sem honum voru ætluð. Bergvin kvaðst ekki muna hvort hann hafi sjálfur sýnt stefnanda hvernig nota ætti umrædda sög eða hvort annar starfsmaður stefnda hafi verið fenginn til þess, en enginn sé látinn vinna með verkfæri sem honum hefur ekki verið sýnt hvernig á að handleika. Þá daga sem stefnandi starfaði hjá stefnda, kvað Bergvin hann aðallega hafa verið að vinna með vélsögina. Vantað hafi mann til að saga grillkjöt. Bergvin sagði að Ingibjörn hefði sagt honum að með stefnanda væri vanur maður að hefja störf hjá stefnda. Hann sagði að afköst stefnanda hefðu verið slík að hann hafi verið ánægður með stefnanda. Bergvin sagði að halda yrði með báðum höndum um kjötstykkið, þegar sagað væri frosið kjöt, eins og um var að ræða í því tilviki sem hér um ræðir. Bergvin sagði að nýliðar fengju alltaf vanan starfsmann hjá stefnda til að leiðbeina sér við verkin í byrjun. Bergvin kvaðst muna eftir að stefnandi hefði verið ráðinn í pakkningu og síðan hafi það gerst að pakkningarvélin bilaði og þá hefði hann, tveimur til þremur dögum áður en slysið varð, verið settur til að saga þetta frosna kjöt. Bergvin sagði að stefnandi hefði verið ráðinn í pökkunardeildina. Bergvin sagði að engu máli hefði skipt þó að svokölluð blaðhlíf sagarinnar hafi verið í efstu stöðu, enda hafi stefnandi sagað í fingur sína við neðstu stöðu blaðsins niður við bitann sem hann var að saga. Ályktunarorð: Slysið varð á þriðjudegi 29. júlí 2003. Stefnandi var þá búinn að saga frosið kjöt niður í sneiðar fyrir „grill“ matreiðslu í að minnsta kosti tvo vinnudaga með umræddri kjötvélsög. Óumdeilt er að kjötvélsögin og búnaður hennar voru í lagi. Stefnandi stjórnaði einn vélsöginni og tók sjálfur ákvörðun um með hvaða hætti hann notaði verkfærið til að sinna því verkefni sem honum hafði verið falið. Ekki verður talið að um flókið verk hafi verið að ræða - að stefnandi geti borið við fákunnáttu - en hættan er alltaf og ófrávíkjanlega sú fyrir þann, sem notar vélsög, að koma við sagarblaðið, þegar vélsögin er í gangi. Hugsanlega óvandaðar leiðbeiningar um verklag og meðhöndlun vélsagarinnar geta því ekki afsakað þau mistök stefnanda að færa hönd sína í vélsagarblaðið þegar vélin var í gangi. Ljóst þykir að skortur á eðlilegri varfærni stefnanda við vinnu sína er orsök slyssins. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Ferskar kjötvörur hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Mahamed Sabr Mahamed Zobaidi. Stefnandi greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 261/2015
Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Skaðabætur
Í höfðaði mál þetta vegna ummæla sem birtust í viðtali sem R tók af móður hans í tímariti sem G ritstýrði. Í viðtalinu var meðal annars vikið stuttlega að dómsmáli milli foreldra Í um forsjá yfir honum sem lauk með því að föður hans var einum dæmd hún. Í tengslum við þetta var tekinn orðrétt upp í greinina stuttur texti úr dómi í forsjármálinu, þar sem fram kom að matsmaður hafi talið báða foreldra Í hæfa til að fara með forsjá hans. Jafnframt voru birtar með greininni tvær ljósmyndir af Í sem var nafngreindur. Í krafðist þess að R og G yrðu dæmdar til refsingar samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim gert að greiða sér miskabætur auk kostnaðar af birtingu dóms í málinu. Í ljósi þess að sá sex mánaða frestur sem kveðið er á um í 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga til höfðunar einkarefsimáls hafði verið liðinn er málið var höfðað féll Í frá refsikröfunni fyrir Hæstarétti. Talið var að upplýsingar um nafn, fæðingardag og það hver færi með forsjá Í yrðu ekki taldar til einkamálefna hans sem leynt skyldu fara. Ekki var fallist á með Í að umfjöllunin hefði kastað rýrð á hann og fjölskyldu hans, enda væri talað vel um hæfni beggja foreldra en ekki vikið að neinu um Í sjálfan. Talið var að móður Í hefði verið heimilt að skýra frá forsjármálinu, sem hún hafði verið aðili að, og niðurstöðu þess og því hefði birting ummælanna ekki brotið gegn rétti Í til friðhelgi einkalífs. Hefði Í því ekki sýnt fram á að R og G hefðu valdið honum miska með umfjöllun sinni og voru þær sýknaðar í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2015. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2013 til 23. maí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til þess að grein með viðtali stefndu Ragnhildar Aðalsteinsdóttur af móður áfrýjanda birtist 7. mars 2013 í tímaritinu Vikunni sem stefnda Guðrún Elín Arnardóttir ritstýrði. Í viðtalinu var meðal annars vikið stuttlega að dómsmáli milli foreldra áfrýjanda um forsjá yfir honum sem lauk með því að föður hans var einum dæmd hún. Í tengslum við þetta var tekinn orðrétt upp í greinina stuttur texti úr dómi í forsjármálinu, þar sem fram kom að matsmaður hafi talið báða foreldra áfrýjanda hæfa til að fara með forsjá hans, en þau bæru bæði umhyggju fyrir honum, sýndu honum ástúð, hlúðu vel að honum og þekktu vel til eiginleika hans. Jafnframt voru birtar með greininni tvær ljósmyndir af áfrýjanda sem var nafngreindur. Mál þetta höfðaði hann 17. desember 2013 og krafðist þess að stefndu yrðu dæmdar til refsingar samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur auk 400.000 króna vegna kostnaðar af birtingu dóms í málinu í tveimur dagblöðum, en jafnframt yrði kveðið á um skyldu til að birta forsendur og niðurstöðu dómsins í næsta tölublaði Vikunnar sem kæmi út eftir uppsögu hans. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu sýknaðar af þessum kröfum. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi í ljósi 1. mgr. 29. gr. almennra hegningarlaga fallið frá refsikröfu og hefur hann heldur ekki lengur uppi kröfur varðandi birtingu dóms í málinu, sem snýr þar með eingöngu að kröfu hans um miskabætur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu stefndu af þeirri kröfu. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest, en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ísak Nói Baldursson, greiði stefndu, Ragnhildi Aðalsteinsdóttur og Guðrúnu Elínu Arnardóttur, hvorri fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2015. Mál þetta sem dómtekið var þann 11. desember 2014 var höfðað 17. desember 2013 af Baldri Frey Einarssyni, Kristnibraut 91, Reykjavík, af hálfu ólögráða sonar hans, Ísaks Nóa Baldurssonar, til heimilis á sama stað, á hendur Ragnhildi Aðalsteinsdóttur, Herjólfsgötu 24, Hafnarfirði og Guðrúnu Elínu Arnardóttur, Lindargötu 56, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til refsingar og greiðslu miskabóta fyrir að hafa með eftirfarandi ummælum um viðkvæm einkamálefni stefnanda: Í dómnum í forsjármáli yngri drengsins kemur meðal annars fram að: ,,Matsmaður telji báða foreldra hæfa til að fara með forsjá barnsins. Þeir beri báðir umhyggju fyrir barni sínu, sýni því ástúð og hlúi vel að drengnum á heimilum sínum. Foreldrarnir lýsi drengnum á svipaðan hátt og þekki vel til eiginleika hans“ sem birtust á bls. 40 í 10. tölublaði Vikunnar, 75. árgangi, sem kom út 7. mars 2013 samhliða ólögmætri myndbirtingu af stefnanda þar sem hann var ásamt bróður sínum nafngreindur á bls. 42 í sama tölublaði, brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 7. mars 2013 til 23. maí 2013 en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdar til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. Stefnandi krefst þess að forsendur og dómsorð dóms í málinu verði birtar í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gengur, sbr. 59. gr. laga nr. 38/2011. Loks krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts. Stefndu krefjast sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu þess að kröfu stefnanda um miskabætur verði hafnað eða hún lækkuð stórkostlega og að kröfum stefnanda um greiðslu kostnaðar við birtingu dóms og birtingu dómsins í Vikunni, verði hafnað. Stefndu krefjast málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðaryfirliti, ásamt virðisaukaskatti. Við þingfestingu málsins, 19. desember 2013, kröfðust stefndu málskostnaðar-tryggingar úr hendi lögráðamanns stefnanda með vísan til b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála vegna líkinda fyrir ógjaldfærni stefnanda. Kröfunni var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2014. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Mál þetta er höfðað vegna viðtalsgreinar sem birtist í 10. tbl. tímaritsins Vikunnar, er kom út 7. mars 2013. Meginefni greinarinnar var viðtal við móður stefnanda um líf hennar og störf. Í viðtalinu var sagt frá því að hún hefði deilt við föður stefnanda um forsjá hans og í greininni er vitnað til ummæla dómkvadds matsmanns um forsjárhæfni foreldranna, sem fram komu í dóminum í forsjármálinu. Þetta var tengt við gagnrýni viðmælandans á það að ekki hafi verið heimild í lögum fyrir dómstóla til að dæma sameiginlega forsjá, heldur hafi þurft að velja milli jafnhæfra foreldra, sem í greininni segir reyndar ranglega að þá séu enn gildandi lög. Birtar eru tvær myndir af stefnanda með greininni og eiginnöfn hans tilgreind, en faðir stefnanda, sem fer einn með forsjá hans, hafði ekki veitt Vikunni heimild til birtingar mynda af honum eða upplýsinga um hann. Lögmaður stefnanda sendi útgáfufélagi Vikunnar bréf 23. apríl 2013, þar sem krafist var greiðslu miskabóta o.fl. vegna brota gegn friðhelgi einkalífs stefnanda og ólöglegra myndbirtinga. Stefndu telja kröfurnar tilhæfulausar og um það snýst ágreiningur aðila. Faðir stefnanda kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Vikan hafi með óvægnum hætti í máli og myndum fjallað um einkalíf stefnanda sem njóti meðal annars verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 16. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Það sé því ljóst að umfjöllun Vikunnar í heild brjóti gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Stefnandi eigi því rétt til miskabóta úr hendi stefndu vegna þessara friðbrota auk þess sem krafist sé að stefndu verði dæmdar til refsingar vegna brota á 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál það sem gengið hafi milli föður og móður stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá stefnanda. Það sé einn þáttur í friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að hver maður eigi rétt til eigin myndar. Í umfjöllun sinni noti Vikan mynd af stefnanda án þess að hafa fengið til þess leyfi hjá forráðamanni hans. Til þess beri einnig að líta að myndirnar hafi verið notaðar til þess að myndskreyta umfjöllun sem kasti rýrð á stefnanda og fjölskyldu hans. Hér sé um skýr og ótvíræð brot að ræða á friðhelgi einkalífs stefnanda. Gerð sé sú krafa að stefndu verði dæmdar til refsingar fyrir að hafa með ummælum sínum um viðkvæm einkamálefni stefnanda sem birst hafi á bls. 40 í 10. tölublaði, 75. árgangs Vikunnar sem komið hafi út þann 7. mars 2013 og með ólögmætum myndbirtingum á bls. 42 í sama tölublaði, brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 51. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla. Réttur stefnanda til friðhelgi einkalífs og eigin myndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 229. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi sé ekki opinber persóna og eigi því ekki að þurfa að þola umfjöllun fjölmiðla um viðkvæm einkamálefni. Fjöldi fólks lesi Vikuna og því hafi útbreiðsla myndar og umfjöllunar um einkamálefni stefnanda verið mikil og náð til fjölda fólks. Vikan sé gefin út í hagnaðarskyni og hvatinn að baki frétt stefndu sé einungis aukin hagnaðarvon. Reglur um varnaðaráhrif skaðabótareglna eigi að leiða til þess að stefnanda verði dæmdar háar miskabætur. Vikan sé gefin út af Birtingi útgáfufélagi ehf., en undanfarin ár hafi gengið mikill fjöldi dóma í Hæstarétti og héraðsdómi þar sem Birtingur eða blaðamenn félagsins og tengdra félaga hafi verið dæmdir fyrir ærumeiðingar, brot á friðhelgi einkalífs eða ólögmætar myndbirtingar, og gert að greiða miskabætur. Þrátt fyrir alla þessa áfellisdóma höggvi blaðamenn Birtings nú enn í sama knérunn, en málið sé höfðað á hendur ritstjóra og blaðamanni Vikunnar vegna brota gegn friðhelgi einkalífs saklauss fólks. Þar sem um ítrekuð og margendurtekin brot blaðamanna í störfum fyrir sama útgáfufélag og tengd félög sé að ræða og fjöldi áfellisdóma hafi verið látnir sem vindur um eyru þjóta sé rétt, með vísan til varnaðaráhrifa skaðabótareglna, að dæma stefndu til að greiða háar miskabætur. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ljóst sé að stefndu hafi gerst sekar um ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda friðhelgi einkalífs stefnanda. Þess sé krafist að stefndu verði dæmdar til að greiða 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Þá sé gerð sú krafa að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verði birt í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gangi í málinu. Um tjáningarfrelsi stefndu vísi stefnandi til 2. mgr. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en tjáningarfrelsi njóti ekki verndar þegar brotið sé gegn friðhelgi einkalífs manna. Þegar metnar séu þær skorður sem friðhelgi einkalífs setji tjáningarfrelsinu skipti aðalmáli hvort hið birta efni, myndir og texti, geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Umfjöllun stefndu um stefnanda tengist á engan hátt slíkri umræðu og framsetning umfjöllunarinnar virðist einungis hafa miðað að því að auka sölu Vikunnar. Vísað sé um kröfu um vexti og dráttarvexti til IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um vexti byggist á 8. gr. laganna, þar sem segi að skaðabótakröfur beri vexti frá þeim degi sem hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað, hér frá birtingu umfjöllunar Vikunnar 7. mars 2013, sbr. 4. gr. sömu laga. Krafa um dráttarvexti byggist á 9. gr. laganna, þar sem segi að skaðabótakröfur beri dráttarvexti þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi sem kröfuhafi hafi lagt fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Hér sé miðað við dagsetningu kröfubréfs og því sé krafist dráttarvaxta frá 23. maí 2013 til greiðsludags. Þess sé þess krafist að stefndu greiði stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi og byggist krafan á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess sé krafist að dæmdur málskostnaður beri virðisaukaskatt. Kröfum í máli þessu sé beint að stefndu Ragnhildi þar sem hún sé skráður höfundur texta í umræddri umfjöllun Vikunnar og gegn Guðrúnu Elínu, sem þáverandi ritstjóra Vikunnar, vegna ritstjórnarlegrar ábyrgðar á texta sem og þá sérstaklega myndbirtingu í blaðinu, sbr. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, a- og c-lið, sbr. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Um lagarök vísi stefnandi til 229. gr. og 1. mgr. og 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Einnig vísi stefnandi til 71. gr. stjórnarskrár, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 16. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þá vísi stefnandi til 3. tl. 1. mgr. 2. gr., 51. gr., 56. gr. og 59. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla og 1. mgr. b-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu byggist á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafa um málskostnað byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. Einnig sé vísað til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem hvað varði varnarþing, málsaðild og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefndu Almenn sjónarmið um tjáningarfrelsi og svigrúm fjölmiðla til miðlunar upplýsinga Löggjafinn og dómstólar hafi játað fjölmiðlum og einstaklingum verulegu svigrúmi til tjáningarfrelsis og almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Rétturinn til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994. Auk þess að fjalla um réttinn til tjáningar segi þar, að réttur til tjáningarfrelsis skuli jafnframt ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Með afskiptum stjórnvalda sé einnig átt við hlutverk dómstóla. Réttur þessi sé, samkvæmt dómafordæmum Mannréttindadómstóls Evrópu, sérlega ríkur af hálfu fjölmiðla, enda sé hlutverk þeirra að taka við og miðla upplýsingum afar mikilvægur í lýðræðissamfélagi, einnig í þeim tilvikum þegar fólk vilji tjá sig opinberlega um sín hugðarefni í viðtali. Í þessu sambandi sé rétt að vekja athygli á því að stefnandi kjósi að beina kröfu sinni að starfsmönnum fjölmiðils en ekki þeim aðila sem veitt hafi viðtalið, þ.e.a.s. móður sinni. Rétturinn til tjáningarfrelsis takmarkist með þeim undantekningum sem gerðar séu í 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 2. mgr. 10. gr. sáttmálans. Ítrekuð dómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu áskilji að þessar undanþágur frá meginreglunni um tjáningarfrelsi beri að túlka afar þröngt. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að sýna fram á með sannfærandi hætti. Þannig megi samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 62/1994, einungis takmarka tjáningarfrelsi ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu samfélagi (e. necessary in a democratic society). Orðið „nauðsyn“ í þessu sambandi hafi verið túlkað af mannréttindadómstólnum sem „knýjandi þjóðfélagsleg nauðsyn“ (e. pressing social need). Hvort slík nauðsyn sé fyrir hendi sé dómstólum í landsrétti látið eftir að meta og beri þeim við það mat að líta til þess hvernig mannréttindadómstóllinn hafi túlkað ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Þegar kröfur stefnanda í þessu máli séu metnar beri að hafa framangreind sjónarmið að leiðarljósi og takmarka ekki tjáningarfrelsi stefndu og móður stefnanda, nema telja megi að slíkt sé mjög brýnt og nauðsynlegt. Með tilliti til umkvörtunarefna stefnanda fari því þó fjarri að með ummælunum hafi verið gengið þannig á réttindi stefnanda að nauðsynlegt megi telja að skerða verði tjáningarfrelsi móður stefnanda og stefndu og takmarka tjáningarfrelsi einstaklinga almennt með þeim hætti sem felist í kröfum stefnanda. Nánar um meint brot gegn friðhelgi einkalífs stefnanda Stefndu hafni því alfarið að brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda með þeim ummælum sem vitnað sé til í stefnu. Krafa stefnanda um miskabætur byggist á því að þau ummæli sem hann vitni til, hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs síns. Raunar sé tekið fram í stefnu að „umfjöllun Vikunnar í heild“ brjóti gegn friðhelgi einkalífs stefnanda. Þá sé að finna umfjöllun í stefnunni um meinta ólögmæta myndbirtingu af stefnanda, þótt ekki séu gerðar kröfur vegna þess. Stefndu mótmæli öllum málsástæðum stefnanda um framangreint. Þrátt fyrir að stefnandi geti þess að myndbirting af sér hafi verið ólögmæt, sem stefndu mótmæli, leiki enginn vafi á því, að stefnandi krefjist ekki miskabóta vegna myndbirtingarinnar, enda sé slík krafa hvorki sett fram í stefnu né rökstudd sérstaklega. Stefndu telji myndbirtinguna hafa verið lögmæta, enda hafi móðir barns, hvort heldur sem hún nýtur forsjár eða ekki, fullan rétt á að birta sínar eigin myndir af börnum sínum og þurfi ekki leyfi forsjáraðila til þess. Í stefnu komi fram, að íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál það sem gengið hafi milli föður og móður stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá barns. Í þessum orðum stefnanda felist beinlínis viðurkenning á því að það hafi ekki verið hans einkalífshagsmunir sem verið hafi til umfjöllunar í tímaritsgreininni, heldur forsjármál milli foreldra hans og hæfi þeirra til að fara með forsjá, þ.e.a.s. að þau væru bæði hæfir foreldrar sem þætti báðum mjög vænt um barnið sitt. Í umfjölluninni hafi verið stuttlega vikið að því að móðir og faðir stefnanda hefðu deilt um forsjá hans. Með tilliti til tjáningarfrelsis móður stefnanda hafi henni verið fullkomlega heimilt að ræða það mál, sem hún hafi verið aðili að. Þar hafi ekki á nokkurn hátt verið vikið að einkalífshagsmunum stefnanda, en það falli ekki undir einkalífsvernd 229. gr. almennra hegningarlaga einstaklings hvort foreldra tiltekins barns fari með forsjá þess. Það séu opinberar upplýsingar og raunar mikilvægt að hver sem er geti fengið slíkar upplýsingar. Það að móðir stefnanda hafi tjáð sig um að foreldrarnir hafi deilt um forsjá yfir stefnanda og að faðir stefnanda hafi fengið forsjá yfir honum, teljist því ekki á nokkurn hátt brot gegn „viðkæmum einkalífshagsmunum“ stefnanda sjálfs, enda hafi slíkir hagsmunir stefnanda ekki verið til umfjöllunar. Viðmælandi tímaritsins hafi einungis verið að benda á þá staðreynd, að þrátt fyrir að dómkvaddur matsmaður kæmist að þeirri niðurstöðu að foreldrar séu bæði hæf til að fara með forsjá, hafi orðið að velja annan hvort þeirra. Það þeirra sem ekki verði fyrir valinu upplifi það sem mikla höfnun, enda fái það ekki forsjá barns síns þrátt fyrir að vera hæft foreldri. Þessi gagnrýni hafi verið móður stefnanda fyllilega heimil. Með sama hætti falli það ekki á nokkurn hátt undir einkalífshagsmuni stefnanda og 229. gr. almennra hegningarlaga, að fjallað hafi verið mjög stuttlega um niðurstöðu matsmanns um hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjá hans, allra síst með þeim hætti sem um ræði í þessu máli. Í ummælunum komi einungis fram að báðir foreldrar hafi verið metnir hæfir til að fara með forsjá, þyki báðum vænt um barnið og þekki það vel. Vilji móðir stefnanda sjálf tjá sig um niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi hennar sjálfrar til að fara með forsjárskyldur barns, þá sé henni það fullkomlega frjálst, enda njóti hún tjáningarfrelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Það tjáningarfrelsi takmarkist t.d. af einkalífshagsmunum annarra sé á þá gengið, í þessu tilviki hafi móðir barnsins tjáð sig, en þó alls ekki svo að gengið hafi verið á einkalífshagsmuni stefnanda. Stefndu mótmæli því að tímaritið Vikan hafi notað mynd af stefnanda án þess að hafa fengið leyfi til þess hjá forráðamanni hans og að myndin hafi verið notuð til að myndskreyta umfjöllun, sem hafi kastað rýrð á stefnanda og fjölskyldu hans. Í stefnu sé með öllu óútskýrt og órökstutt hvernig umfjöllunin hafi kastað rýrð á stefnanda sjálfan eða fjölskyldu hans. Af lestri umfjöllunarinnar verði raunar hið gagnstæða ráðið. Umfjöllunin sé mjög jákvæð í hans garð og hvergi sé rýrð kastað á fjölskyldu stefnanda eða hann sjálfan. Til dæmis hafi þess ekki verið getið í umfjölluninni að faðir stefnanda hafi hlotið dóm fyrir margar líkamsárásir, m.a. eina sem verið hafi svo alvarleg að ungur maður hafi látist af völdum hennar, sbr. Hrd. nr. 235/2003. Þess hefði verið hægt að geta að faðir stefnanda hefði 10 árum eftir dóminn ekki enn greitt aðstandendum hins látna eina krónu af dæmdum miskabótum. Hefði þessari fortíð föður stefnanda verið blandað saman við umfjöllunina í Vikunni mætti hugsanlega rökstyðja að hún hefði að einhverju leyti kastað rýrð á fjölskyldu stefnanda, en það hafi ekki verið gert. Ljósmyndirnar af stefnanda sem um ræði séu í eigu móður stefnanda og hún hafi veitt leyfi til birtingar þeirra. Ekkert í lögum hindri að foreldri barns birti opinberlega eigin mynd af sínu eigin barni, hvort heldur um sé að ræða foreldri sem fari með forsjá eða ekki. Rétturinn til að fara með forsjá barns feli ekki í sér rétt til að ráða öllu því sem hitt foreldri barns taki sér fyrir hendur er varði barnið, enda sé réttur til forsjár ekki það sama og rétturinn til að vera foreldri. Foreldraréttur falli ekki niður nema við ættleiðingu. Í rétti til forsjár felist tiltekin réttindi og skyldur og um inntak forsjár sé fjallað í barnalögum, nr. 76/2003. Forsjá barns feli bæði í sér rétt og skyldu foreldris til þess fyrst og fremst að ráða persónulegum högum barnsins og ákveða búsetustað þess. Þrátt fyrir að annað foreldri fari með þau réttindi og skyldur, eigi hitt foreldri barns ýmis réttindi og hafi ýmsar skyldur. Megi þar sem dæmi nefna framfærsluskyldu, umgengnisrétt, rétt til upplýsinga um barn og rétt og skyldu til að eiga í samskiptum við barn að öðru leyti. Í rétti foreldris, hvort sem um sé að ræða forsjárlaust foreldri eða ekki, felist réttur til að búa til minningar, svo sem með því að taka af barninu tækifærismyndir. Foreldri hafi fullan rétt til að birta slíkar myndir opinberlega, hvort sem er á netinu eða annars staðar, enda rúmist það innan marka laga sem kveði á um einkalífsvernd og sé þá ekki gengið lengra en nauðsynlegt sé. Móðir barnsins hafi veitt tímaritinu Vikunni viðtal um líf sitt og störf, og þar hafi m.a. komið fram að stefnandi væri barn hennar og mynd af honum verið birt. Ekki verði talið að með þessu hafi verið brotið gegn einkalífshagsmunum þriggja ára gamals barns. Sérstaklega sé áréttað, að í stefnu sé hvergi gerð tilraun til þess að útskýra hvaða einkalífshagsmuni um sé að tefla, sem brotið hafi verið gegn, eða hvernig hið meinta brot hafi komið við stefnanda eða skaðað hagsmuni hans. Ljóst sé að því fari fjarri að viðtalið við móður stefnanda og myndbirting af honum, hafi brotið gegn viðkvæmum einkalífshagsmunum stefnanda og að hlutaðeigandi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis með greininni. Refsikrafa Stefnandi krefjist refsingar yfir stefndu með vísan til 229. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Skilyrði þessa ákvæðis sé, að skýrt hafi verið opinberlega frá einkamálefnum annars manns, án þess að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi, er réttlættu verknaðinn. Eins og ráða megi af orðalagi ákvæðisins þurfi að uppfylla nokkur skilyrði svo verknaður samkvæmt ákvæðinu teljist refsiverður. Í fyrsta lagi þurfi að hafa verið um einkamálefni að ræða. Í öðru lagi sé skilyrði að með umfjöllun hafi verið skýrt frá eða ljóstrað upp um einkamálefnið, sem eigi annars að fara leynt. Í þriðja lagi er skilyrði að ekki hafi verið nægar ástæður til að greina frá þeim atriðum sem verið hafi andlag umfjöllunarinnar. Á stefnanda hvíli sú sönnunarbyrði að sanna að stefndu hafi haft ásetning um að brjóta gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga með umfjölluninni. Ásetningur sé skilyrði þess að brotið sé gegn refsiákvæðinu. Stefndu telji ekkert framangreindra skilyrða uppfyllt í málinu og því komi beiting ákvæðisins ekki til álita. Í fyrsta lagi telji stefndu þau ummæli sem birst hafi í umræddri grein og vitnað sé til í stefnu ekki vera einkamálefni stefnanda í nokkrum skilningi. Ljóst sé að ummælin varði eingöngu hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjárskyldur. Fram komi að þeim þyki báðum vænt um stefnanda og þekki hann vel. Ummælin segi þannig ekkert um stefnanda sjálfan, hans persónu eða persónulegu hagi að öðru leyti. Hæfi foreldra stefnanda til að fara með forsjárskyldur sé að minnsta kosti ekki einkamálefni hans, heldur sé augljóslega ekki síður og raunar fyrst og fremst um málefni foreldranna að ræða. Þá hafi ekki verið skýrt frá neinu einkamálefni stefnanda, sem annars eigi að fara leynt. Hvorki geti þar verið um að ræða hver fari með forsjá barnsins né hæfi foreldra hans til að fara með forsjá. Þá telji stefndu ekki uppfyllt það skilyrði ákvæðisins, að ekki hafi verið næg ástæða fyrir hendi til þess að birta ummælin sem um ræði. Öllum einstaklingum sé frjálst að ræða líf sitt og störf opinberlega ef þeir kjósa svo. Slíkt sé ekki mögulegt án þess að minnst sé á tilvist annarra einstaklinga. Megi sem dæmi nefna að erfitt yrði að rita endurminningar sínar ef fá þyrfti leyfi allra samferðamanna sinna gegnum lífið til að minnast á tilvist þeirra. Gildi í þessu, að ekki sé gengið lengra hverju sinni en nauðsyn beri til. Viðtalið við móður stefnanda í Vikunni hafi að sjálfsögðu verið í fullu samstarfi við hana. Viðtalið hafi að mjög litlu leyti snúist um stefnanda, en móðir hans hafi verið í fullum rétti á grundvelli meginreglna um tjáningarfrelsi til þess að geta um það að hún ætti börn og hver þau væru. Sá réttur hennar takmarkist ekki af einkalífshagsmunum stefnanda. Í viðtalinu hafi verið komið mjög stuttlega inn á forræðisdeilu móðurinnar við föður stefnanda. Sú umfjöllun hafi alls ekki gengið lengra en eðlilegt megi telja, en þar hafi einfaldlega verið vitnað til þess, að móðir barnsins hafi undir rekstri forsjármáls aðila, verið talin jafnhæf og faðir barnsins til að fara með forsjá þess. Ekki hafi á nokkurn hátt verið fjallað um einkamálefni stefnanda, viðkvæm eða önnur. Að því gættu sé ljóst að ekki sé uppfyllt það skilyrði 229. gr. almennra hegningarlaga, að ekki hafi verið næg ástæða til að birta ummælin sem um ræði. Umfjöllun hafi í sjálfu sér verið innlegg í umræðu um ákvarðanir í forsjármálum almennt, vegna þess að í inngangi að greininni, sem og greininni sjálfri, komi fram gagnrýni viðmælandans á að dómstólum hafi ekki verið heimilt að dæma sameiginlegt forræði, heldur þyrfti að velja milli foreldra, þótt báðir teldust hæfir. Stefndu telji einnig að það skilyrði 229. gr. alm. hgl. sé ekki uppfyllt, að ljóstrað hafi verið upp um einkamálefni, sem leynt skuli fara. Ekkert í þeim ummælum sem um ræði flokkist undir einkalífshagsmuni sem ljóstrað hafi verið upp um, en hafi átt að fara leynt. Þvert á móti sé um að ræða upplýsingar, sem viðmælandi tímaritsins hafi haft fullan rétt til að ræða. Loks vísi stefndu til þess að ósannað sé af hálfu stefnanda að stefndu hafi haft ásetning til að brjóta gegn 229. gr. alm. hgl., en nauðsynlegt sé að sanna slíkan ásetning til að koma við ábyrgð stefndu. Miskabótakrafa Stefndu telji að þær hafi ekki framið ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda með umfjöllun um stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, enda hafi umfjöllunin ekki brotið gegn ákvæðum 71. gr. stjórnarskrár, 229. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, eða öðrum lögum. Stefnandi hafi heldur ekki sýnt fram á né leitt að því minnstu líkur að umrædd umfjöllun hafi eða geti hafa skaðað hagsmuni hans á einhvern hátt. Því beri að hafna miskabótakröfu stefnanda. Til vara sé þess krafist að miskabótakröfu stefnanda verði hafnað eða hún lækkuð verulega, verði allt að einu komist að þeirri niðurstöðu að framin hafi verið ólögmæt meingerð gegn stefnanda og að stefndu beri ábyrgð á henni. Þess beri að gæta að umfjöllunin í tímaritinu hafi verið viðtal, sem tekið hafi verið við móður stefnanda, þar sem hún hafi tjáð sig fyrst og fremst um sitt eigið líf og núverandi störf, en hún sé efnilegur fatahönnuður og hafi það verið eitt meginefni viðtalsins. Ekki hafi verið um að ræða umfjöllun án samþykkis móður stefnanda. Færi svo að talið yrði að það atriði umfjöllunarinnar sem krafa stefnanda lúti að bryti gegn lögum, sé allt að einu um að ræða frásögn móður stefnanda sem stefndu hafi haft eftir henni með hennar samþykki. Verulega ósanngjarnt yrði að gera stefndu að greiða miskabætur vegna þess. Að framangreindu virtu ætti að hafna kröfu stefnanda um miskabætur, enda liggi ekkert fyrir um miska hans, að minnsta kosti lækka kröfuna verulega. Stefndu mótmæli sérstaklega umfjöllun í stefnu undir miskabótakröfulið stefnunnar, þar sem reynt sé að rökstyðja að dæma eigi stefndu til að greiða hærri miskabætur en ella vegna þess að stefndu séu eða hafi verið starfsmenn stærstu tímaritaútgáfu landsins. Umfjöllun stefnunnar um þennan lið sé með algerum ólíkindum. Sérlega ósmekklegt sé af hálfu stefnanda að krefjast þess, að þar sem um „margendurtekin brot blaðmanna í störfum fyrir sama útgáfufélag og tengd félög er að ræða og fjöldi áfellisdóma hafa verið látnir sem vindur um eyru þjóta [sé] rétt [...] að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda háar miskabætur“. Staðreyndin sé sú, að hvorug stefnda í þessu máli hafi áður hlotið dóm fyrir brot gegn meiðyrðalöggjöfinni, friðhelgi einkalífs, ólögmætar myndbirtingar eða annað sambærilegt, þrátt fyrir þá staðreynd að t.d. stefnda Guðrún Elín hafi starfað í tvo áratugi við blaðamennsku, ritstjórn og útgáfu. Sú tilraun stefnanda að setja undir einn hatt stefndu, Birting útgáfufélag ehf., tengd félög og alla starfsmenn þeirra, þ.e.a.s. stóran hluta blaðamannastéttarinnar, til að áskilja sér hærri miskabætur, sé ósmekkleg og fullkomlega ómálefnaleg. Útgefandi tímaritanna hafi engin áhrif á það um hvaða efni fjallað sé í tímaritunum eða með hvaða hætti það sé gert. Það að ummæli í einhverju tímariti útgáfunnar hafi verið ómerkt áður, sem einhverjir aðrir starfsmenn hafi unnið að, eigi að leiða til þess að dæma skuli stefndu í þessu máli til hárra miskabóta, sé í besta falli rökleysa. Stefndu leyfi sér að mótmæla þessum hluta stefnunnar í heild sinni sem ómálefnalegum og órökstuddum. Þá vísi stefndu til þess að í gildi hjá útgefanda Vikunnar séu reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði, sem settar hafi verið 23. nóvember 2012, nokkrum mánuðum áður en umrædd grein hafi birst. Reglurnar, sem birtar séu á heimasíðu útgefandans, séu settar samkvæmt fyrirmælum 24. gr. fjölmiðlalaga, nr. 38/2011. Þær staðfesti ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla útgefandans. Krafa um greiðslu kostnaðar vegna birtingu dóms Stefndu hafni alfarið kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms í málinu. Einungis ein lagaheimild sé til í lögum sem unnt sé að styðja kröfu um greiðslu kostnaðar vegna birtingar dóms við, sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Sú lagaheimild takmarkist af því, að eingöngu sé heimilt að dæma þann sem gerist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til að greiða fjárhæð til að standa straum af kostnaði við birtingu dóms. Þetta mál sé ekki meiðyrðamál heldur snúist um meint brot gegn friðhelgi einkalífs. Engar kröfur séu gerðar í málinu um ómerkingu ummæla á grundvelli þess að um ærumeiðandi aðdróttanir sé að ræða. Enginn lagagrundvöllur sé því til að verða við þessari kröfu stefnanda og beri að hafna henni. Krafa um birtingu dóms í tímaritinu Vikunni. Stefndu mótmæli kröfu stefnanda um að forsendur og dómsorð skuli birta í næsta tölublaði Vikunnar eftir að dómur gangi. Ákvæði 59. gr. laga um fjölmiðla, nr. 38/2011, sé heimildarákvæði. Stefndu telji þessa kröfu stefnanda sérstaklega einkennilega í ljósi þess að hann telji að stefndu hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs síns með umfjöllun um viðkvæm einkamálefni sín. Engu að síður krefjist hann þess, að falli dómur á þann veg að viðurkennt verði að brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs hans með umfjöllun um viðkvæm einkamálefni, skuli sú niðurstaða auglýst rækilega í víðlesnasta tímariti landsins og athygli þar með vakin á upphaflegri grein. Tímaritið Vikuna lesi að jafnaði um 50.000 manns á viku. Í kröfu stefnanda felist, að hinum viðkvæmu einkamálefnum hans verði rækilega komið á framfæri opinberlega í sama tímariti og hann telji að hafi brotið gegn einkalífshagsmunum sínum með sömu umfjöllun. Telja verði að þessi krafa sé í fullkominni andstöðu við málatilbúnað stefnanda og að henni beri að hafna. Tilgangurinn að baki þessu heimildarákvæði fjölmiðlalaga sé sá sami og í 241. gr. almennra hegningarlaga, þ.e.a.s. fyrst og fremst sá að vekja athygli á dómum í meiðyrðamálum er varði aðdróttanir, þar sem aðdróttanir hafi verið dæmdar dauðar og ómerkar, en hagsmunir stefnenda í slíkum málum af því að koma á framfæri niðurstöðum dómsmála um ómerkingu ummæla séu skiljanlegir. Hins vegar sé með öllu órökrétt að krefjast birtingar dóms í máli þar sem aðili telji að fjallað hafi verið um viðkvæm einkamálefni hans án heimildar og án tilefnis. Þessari kröfu stefnanda sé því rétt að hafna. Vextir og dráttarvextir Kröfu um vexti og dráttarvexti sé mótmælt, enda eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndu. Til vara sé þess krafist að vextir verði einungis miðaðir við dómsuppsögu, verði talin skilyrði til að dæma dráttarvexti. Málskostnaður Stefndu geri þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað í samræmi við 129. sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Stefndu séu ekki virðisaukaskattsskyldar og geri því kröfu um að tekið verði tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Lagarök Um lagarök vísi stefndu til 71. og 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, sem og til 8. og 10. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu, nr. 62/1994. Stefndu vísi til 229. og 241. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940 og til fjölmiðlalaga, nr. 38/2011. Um málskostnað vísi stefndu til 129. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Umfjöllun Vikunnar sem mál þetta snýst um er viðtal við móður stefnanda, sem segir þar á opinskáan hátt frá einkalífi sínu. Ekki er um það deilt í málinu að hún hafi veitt samþykki sitt fyrir birtingu viðtalsins og þeirra tveggja mynda af stefnanda sem því fylgdu og að hún hafi átt þær myndir. Meðal þess sem fram kemur í viðtalinu er að móðir stefnanda hafi deilt við föður hans um forsjá hans og að þegar drengurinn hafi verið rúmlega tveggja ára hafi föður verið falin forsjá hans með dómi. Faðir stefnanda bar fyrir dóminum að foreldrar hafi áður farið saman með forsjá stefnanda og að móðir hans hafi höfðað forsjármálið til að fá sér einni dæmda forsjá hans. Hann fari nú einn með forsjá hans en stefnandi njóti reglulegrar umgengni við móður sína. Þá kvaðst faðir stefnanda ekki hafa veitt heimild til umræddrar umfjöllunar Vikunnar. Stefnandi telur að með umfjöllun og myndbirtingum í Vikunni, án heimildar föður hans, hafi stefndu brotið gegn rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs, sem honum sé tryggður í 71. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944. Íslenskan almenning varði ekkert um forsjármál foreldra stefnanda eða efnisatriði í niðurstöðu dómkvadds matsmanns um hæfi foreldra til að fara með forsjá stefnanda. Kröfur stefnanda í máli þessu eru annars vegar vegna nafn- og myndbirtingar af stefnanda og hins vegar byggjast þær á því að í ummælunum: Í dómnum í forsjármáli yngri drengsins kemur meðal annars fram að: ,,Matsmaður telji báða foreldra hæfa til að fara með forsjá barnsins. Þeir beri báðir umhyggju fyrir barni sínu, sýni því ástúð og hlúi vel að drengnum á heimilum sínum. Foreldrarnir lýsi drengnum á svipaðan hátt og þekki vel til eiginleika hans“ felist umfjöllun um viðkvæm einkamálefni stefnanda. Af hálfu stefndu er á því byggt að réttur þeirra til tjáningar og miðlunar upplýsinga sé varinn af 73. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944 og ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 10. gr. laga nr. 62/1994, en allar takmarkanir á tjáningarfrelsi beri að skýra þröngt og að stefnanda beri að sýna fram á að þær séu brýnar og nauðsynlegar. Stefndu hafna því að brotið hafi verið gegn einkalífshagsmunum stefnanda í umfjöllun blaðsins og telja hana innan þess svigrúms sem fjölmiðlar og einstaklingar hafi til tjáningarfrelsis og almennrar umfjöllunar um menn og málefni. Viðmælandi blaðsins eigi rétt á því að skýra frá því hvort hún eigi börn og hver þau séu og geti sá réttur ekki takmarkast af einkalífshagsmunum stefnanda. Þá hafi umfjöllunin verið innlegg í umræðu um ákvarðanir í forsjármálum almennt þar sem fram komi í inngangi og í greininni sjálfri gagnrýni viðmælandans á að dómstólum hafi ekki verið heimilt að dæma foreldrum sameiginlega forsjá. Þegar metið er hvar draga skuli mörkin milli tjáningarfrelsis, sem nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár, og friðhelgi einkalífs, sem varin er af 71. gr. hennar, skiptir almennt miklu máli hvort það efni sem birt er geti talist þáttur í þjóðfélagslegri umræðu og eigi þannig erindi til almennings. Gagnrýnin sem birtist í umfjölluninni í Vikunni þann 7. mars 2013 á lagaumhverfi forsjármála á þeim tíma, bæði af hálfu viðmælanda og blaðamanns, m.a. á forsíðu og í inngangi viðtalsins, er óréttmæt og villandi, enda hafði þá tekið gildi sú breyting á barnalögum, að unnt er að dæma sameiginlega forsjá barns gegn vilja annars foreldris, þjóni það hagsmunum barns, í forsjármálum sem þingfest eru eftir 31. desember 2012. Þessi gagnrýni þjónar ekki þeim tilgangi að teljast þáttur í þjóðfélagslegri umræðu sem erindi eigi til almennings. Sjónarmið um rýmkað tjáningarfrelsi af slíkum ástæðum eiga því ekki við í málinu og er málsástæðum stefndu í þá veru hafnað. Dómurinn tekur á hinn bóginn undir það með stefndu að skýra verður ákvæði sem takmarka tjáningarfrelsi þröngt og að í því felist að til þess að skorður verði settar við tjáningarfrelsi stefndu og móður stefnanda í umfjöllun um einkamálefni hennar, verði að sýna fram á það að án slíkrar takmörkunar sé, án nægjanlegrar ástæðu, brotið gegn þeim rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs, sem lagaákvæðin, sem málsókn hans styðst við, eru sett til þess að vernda. Móðir stefnanda skýrir m.a. frá því í viðtalinu í Vikunni hvaða börn hún eigi og hvernig forsjá þeirra sé háttað. Hún skýrir í því samhengi frá eiginnöfnum og fæðingarári stefnanda og birtar eru tvær myndir af honum, en stefnandi er ekki nefndur fullu nafni. Skráning upplýsinga um nafn barns og fæðingardag þess, svo og skráning upplýsinga um það hverjir séu foreldrar þess, er ætlað að tryggja grundvallarréttindi barns svo sem fram kemur í 7. gr. Samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992, um rétt barns til skráningar við fæðingu, rétt til nafns og ríkisfangs og rétt til þess að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra, eftir því sem unnt er. Upplýsingar um eiginnöfn stefnanda og um það að hann sé sonur móður sinnar eru því upplýsingar sem stefnandi á rétt til að skráðar séu í þjóðskrá. Þá eru upplýsingar um nafn, fæðingardag og það hver fari með forsjá stefnanda aðgengilegar hverjum þeim sem eftir þeim leitar og verða ekki taldar til einkamálefna hans sem leynt skulu fara. Þessar upplýsingar, eins og þær eru fram settar í umfjöllun Vikunnar, eru samtvinnaðar frásögn af atburðum úr lífi móður stefnanda sem hún kýs að skýra frá í viðtalinu. Móðir stefnanda segir þar frá forsjármáli hennar og föður hans og því hversu þungbært það hafi verið henni að föður var falin forsjá stefnanda. Óhjákvæmilega kemur stefnandi við sögu í þeirri frásögn hennar, en þær upplýsingar sem varða hann eru ekki ítarlegri en leiðir af eðli málsins. Stefnandi styður það engum lagarökum, sem hann heldur fram, að ákvörðun um að heimila birtingu slíkra upplýsinga eða mynda af honum í eigu móður hans sé aðeins á valdi forsjárforeldris hans. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á það að brýnt eða nauðsynlegt hafi verið að halda þessum upplýsingum um hann leyndum, þannig að birting þeirra í þessu samhengi geti talist brot stefndu gegn friðhelgi einkalífs hans sem varði við ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummælin sem tekin eru upp í dómkröfum stefnanda, og birtust í Vikunni með heimild móður hans, munu vera tekin úr dómi í forsjármáli því sem móðir stefnanda höfðaði á hendur föður hans. Þar er talað vel um foreldrahæfni beggja foreldra stefnanda, en ekki er vikið að neinu um stefnanda sjálfan, svo sem hverjir séu þeir eiginleikar hans sem foreldrar hans eru taldir þekkja vel til. Ekki verður fallist á það með stefnanda að umfjöllunin kasti rýrð á hann og fjölskyldu hans. Að því gættu að dómurinn telur að móður stefnanda hafi verið heimilt að skýra í Vikunni frá forsjármálinu, sem hún var aðili að, og niðurstöðu þess, verður ekki fallist á það með stefnanda, að með birtingu þessarar tilvitnunar í dóminn hafi stefndu brotið gegn rétti stefnanda til friðhelgi einkalífs. Þegar af þeirri ástæðu, að ekki verður fallist á það með stefnanda að með umfjöllun Vikunnar hafi verið ljóstrað upp um einkamálefni stefnanda sem leynt skyldu fara án nægilegrar ástæðu og stefndu hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs hans þannig að varði refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga, verða stefndu sýknaðar af refsikröfu stefnanda í málinu. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að stefndu hafi valdið honum miska með ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans með umfjöllun sinni og verða stefndu sýknaðar af miskabótakröfu stefnanda og af kröfu um birtingu dóms í máli þessu í Vikunni. Þá verður hafnað fjárkröfu stefnanda, sem engin lagastoð er fyrir, til þess að standa straum kostnaði við birtingu dóms í máli þessu í tveimur dagblöðum. Stefnandi kveðst styðja kröfuna við 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en það ákvæði á við um kostnað af birtingu áfellisdóms í máli um ærumeiðandi aðdróttun. Í ljósi þessarar niðurstöðu málsins verða báðar stefndu sýknaðar af kröfum stefnanda og skiptir þá ekki máli á hvaða grundvelli málsókn stefnanda á hendur hvorrar stefndu um sig er reist. Með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðinn er 700.000 krónur. Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndu, Ragnhildur Aðalsteinsdóttir og Guðrún Elín Arnardóttir, eru sýknaðar af öllum kröfum stefnanda, Ísaks Nóa Baldurssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 398/2015
Virðisaukaskattur Bókhald Skilorð
M var sakfelldur fyrir brot gegn skattalögum með því að hafa í sjálfstæðri atvinnustarfsemi sinni ekki staðið skil á virðisaukaskattskýrslum og virðisaukaskatti á nánar tilgreindum tímabilum. Þá var hann sakfelldur fyrir bókhaldsbrot. Voru brotin talin meiri háttar og varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var M gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga vegna hluta brotanna. Auk þess var tekið tillit til brotaferils M en hann hafði þrívegis áður hlotið dóma fyrir brot gegn 262. gr. almennra hegningarlaga og ýmsum ákvæðum skattalaga. Var refsing M ákveðin fangelsi í níu mánuði, en fullnustu sex mánaða af refsingunni var frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var B gert að greiða 56.500.000 króna sekt í ríkissjóð og skyldi eins árs fangelsi koma í stað sektarinnar yrði hún ekki greidd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar af hálfu ákæruvaldsins 28. maí2015 og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms.Ákærði hefur þrívegis hlotið dóma fyrir brot gegn 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og ýmsum ákvæðum skattalaga, þar með talið 1. mgr.40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Fyrsta dóminn hlaut ákærði 30.september 1998 fyrir brot framin á árunum 1994 og 1995, en með honum var ákærðagert að greiða 2.000.000 krónur í fésekt. Næst hlaut ákærði dóm 30. nóvember2005 og loks 10. desember 2008. Með dóminum frá árinu 2005 var ákærði sakfelldurfyrir brot framin á árunum 2001 og 2002 og var refsing hans ákveðin sex mánaðafangelsi skilorðsbundið í þrjú ár. Með dóminum frá árinu 2008 var ákærðisakfelldur fyrir brot framin á árunum 2002 og 2003. Í þeim dómi var honumgerður hegningarauki við dóminn frá árinu 2005 og var refsing hans ákveðintveggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár. Auk skattalagabrota var hannmeð tveimur síðastnefndu dómunum sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 37. gr.laga nr. 145/1994 um bókhald.Samkvæmt hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði verið sakfelldur fyrir brotgegn skatta- og bókhaldslögum vegna áranna 2006 til og með 2011, sem eru meiriháttar og varða við 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem greinir íhéraðsdómi ber að ákveða sem hegningarauka samkvæmt 78. gr. almennrahegningarlaga refsingu vegna brota sem framin voru fyrir uppkvaðningu áðurgreindsdóms 10. desember 2008. Að því er varðar brot framin eftir það á skilorðstímadómsins er þess að gæta að rannsókn vegna þeirra hófst ekki fyrr en aðskilorðstíma liðnum. Verður skilorðsþáttur dómsins því ekki tekinn upp, sbr. gagnályktunfrá 60. gr. almennra hegningarlaga. Þá getur dómurinn heldur ekki haftítrekunaráhrif hvað varðar þá refsingu sem féll niður, sbr. 61. gr. sömu laga. Viðákvörðun refsingar ber aftur á móti að taka tillit til brotaferils ákærða semhér hefur verið rakinn og spannar langt tímabil.Fallist verður á þá niðurstöðu héraðsdóms að engu breyti um refsinguákærða þótt ekki liggi fyrir gögn um hvað hann greiddi í virðisaukaskatt vegnastarfsemi sinnar, en þann innskatt mátti að réttu lagi draga frá skattinum semhann innheimti og stóð ekki skil á. Er þess þá að gæta að ákærði sjálfur héltekki þessum gögnum til haga, en sú vanræksla hans er liður í því bókhaldsbrotisem hann hefur verið sakfelldur fyrir. Þá getur heldur engu breytt umrefsinguna þótt dregist hafi úr hömlu að ljúka gjaldþrotaskiptum á búi ákærða,en þau hófust með úrskurði 21. febrúar 1996 og lauk ekki fyrr en 18. maí 2006.Samkvæmt öllu framansögðu og þegar litið er til þess að brot ákærða erustórfelld þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði, en frestaskal fullnustu sex mánaða af þeirri refsingu svo sem í dómsorði greinir.Jafnframt verður ákærða eftir 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, með síðaribreytingum, gert að greiða fésekt sem vegna eðlis brotanna og sakaferils hans verðurákveðin hærri en nemur lögbundnu lágmarki fésektar. Að öllu gættu er sektinhæfilega ákveðin 56.500.000 krónur til greiðslu innan fjögurra vikna frá dómsuppsöguen ella sæti hann vararefsingu eins og í dómsorði segir.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða með virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Magnús Hauksson, sætifangelsi í níu mánuði. Fullnustu sex mánaða af refsingunni skal fresta og hún niðurfalla að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði 56.500.000 króna sekt íríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella fangelsi íeitt ár.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað eróraskað.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 521.053 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, SigurðarG. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. DómurHéraðsdóms Vestfjarða 8. maí 2015.IMál þetta, sem dómtekið var 14.apríl sl., höfðaði sérstakur saksóknari með ákæru 1. desember 2014 á hendurákærða; „ Magnúsi Haukssyni, kt. [...], Pólgötu 10, Ísafirði, fyrir meiriháttar brot gegn skatta- og bókhaldslögum, framin í sjálfstæðriatvinnustarfsemi, með því að hafa: Eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskattsskýrslum vegna allra uppgjörstímabila rekstraráranna 2006 til og með 2011 og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í starfseminni vegna sömu uppgjörstímabila, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 19.560.589, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið 2006janúar - febrúarkr. 683.824mars - aprílkr. 866.739maí - júní kr. 679.328júlí - ágúst kr. 289.722september - október kr. 652.095nóvember - desemberkr. .813.982kr. 4.985.690Árið 2007janúar - febrúarkr. 432.444mars - aprílkr. 240.197maí - júní kr. 486.965júlí - ágúst kr. 788.045september - október kr. 457.552nóvember - desemberkr. .055.670kr. 3.460.873Árið 2008janúar - febrúarkr. 771.756mars - aprílkr. 582.119maí - júní kr. 90.407júlí - ágúst kr. 205.698september - október kr. 429.322nóvember - desemberkr. 648.721kr. 2.828.023Árið 2009janúar - febrúarkr. .068.138mars - aprílkr. 312.127maí - júní kr. 259.039júlí - ágúst kr. 240.815september - október kr. 293.696nóvember - desemberkr. 971.564kr. 3.145.379Árið 2010janúar - febrúarkr. 507.109mars - aprílkr. 312.152maí - júní kr. 46.666júlí - ágúst kr. 60.933september - október kr. 625.882nóvember - desemberkr. .833.192kr. 3.385.934Árið 2011janúar - febrúarkr. 370.718mars - aprílkr. 85.298maí - júní kr. 438.314júlí - ágúst kr. 42.679september - október kr. 463.011nóvember - desemberkr. 254.670kr. .754.690Samtals:kr. 9.560.589Látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og varðveita fylgiskjöl og önnur bókhaldsgögn vegna sjálfstæðrar atvinnustarfsemi sinnar frá og með janúar rekstrarárið 2006 til og með desember rekstrarárið 2011.Framangreindbrot ákærða samkvæmt 1. tölulið ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr.42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005.Framangreindbrot ákærða samkvæmt 2. tölulið ákæru teljast varða við 2. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig1. og 2. töluliður 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, um bókhald,sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“IIÁkærðihefur viðurkennt þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Gerir hann þákröfu að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa og refsing verðiað öllu leyti skilorðsbundin. Farið var með málið samkvæmt ákvæðum 164. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og það tekið til dóms án frekarisönnunarfærslu eftir að sækjandi og verjandi ákærða höfðu tjáð sig umlagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Samræmist játning ákærða rannsóknargögnummálsins, en ákæra styðst við lögreglurannsókn sem fram fór á grundvelli bréfsskattrannsóknarstjóra ríkisins til embættis sérstaks saksóknara 7. maí 2014 ogrannsóknargagna sem því fylgdu. Hafa með þessu verið færðar viðhlítandi sönnurfyrir sakargiftum samkvæmt ákæru. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þáháttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og eru brot hans rétt heimfærð tilrefsiákvæða. IIIÁkærði er fæddur árið 1954.Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur hann tvívegis með dómum HéraðsdómsVestfjarða verðið sakfelldur og dæmdur til refsingar vegna brota gegnskattalögum. Ákærði var 30. nóvember 2005 dæmdur í sex mánaða fangelsi,skilorðsbundið í þrjú ár, og dæmdur til greiðslu sektar að fjárhæð 11.500.000krónur vegna brota gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og1. mgr. 162. gr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 1.mgr. 19. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 22. gr. laga nr. 4/1995 umtekjustofna sveitarfélaga, 2., 3., og 5. tl. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994um bókhald. Brot þau sem ákærði var þá sakfelldur fyrir framdi hann á árinu2001. Í dóminum var dómur sama héraðsdóms frá 30. september 1998, vegnaskattalagabrota, talinn hafa ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar. Þá varákærði 10. desember 2008 dæmdur í tveggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjúár og greiðslu sektar að fjárhæð 11.000.000 krónur vegna brota gegn 1. mgr.262. gr. almennra hegningarlaga, 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt, 2.mgr. 109. gr. laga um tekjuskatt, 2. mgr. 22. gr. laga um tekjustofnasveitarfélaga og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. og 2. tl. 1.mgr. 37., sbr. 36. gr. laga um bókhald. Þá var vararefsing vegna sektarákvörðuð sex mánuðir yrði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingudómsins. Voru brot ákærða, sem framin voru á árinu 2002, talin verahegningarauki vegna þeirra brota sem ákærði var sakfelldur fyrir með dómi 30.nóvember 2005.Ákærði er nú sakfelldur fyrir að standa ekki skil ávirðisaukaskattsskýrslum og innheimtum virðisaukaskatti til ríkissjóðs vegnaáranna 2006 til 2011, samtals 19.560.589 krónur og fyrir að láta undir höfuðleggjast að færa lögboðið bókhald og varðveita bókhaldsgögn vegnaatvinnustarfsemi sinnar. Teljast brot ákærða meiri háttar í skilningi 262. gr.almennra hegningarlaga. Brotin framdi ákærði á framangreindu tímabili er hannrak löndunarþjónustu. Eru þau því að hluta til framin áður en dómurinn varkveðinn upp 10. desember 2008 og teljast þau að því leyti vera hegningaraukisamkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga vegna þeirra brota sem ákærði varsakfelldur fyrir með þeim dómi. Hvað varðar þau brot ákærða sem framin vorueftir uppkvaðningu þess dóms þá voru þau að mestu leyti framin á skilorðstímadómsins. Þegar rannsókn málsins hófst var skilorðstíma dómsins hins vegar lokiðog eru því ekki skilyrði til að taka upp skilorðsþátt dómsins, sbr. 3. mgr. 56.gr. almennra hegningarlaga. Ákærði byggir á því að viðákvörðun refsingar eigi að líta til þess að þrátt fyrir að hann hafi ekkihaldið bókhald og því liggi ekki fyrir gögn um að hann hafi greittvirðisaukaskatt til frádráttar álögðum skatti sé ljóst að um slíka reikningavar að ræða. Því sé tjón ríkissjóðs vegna brota hans ekki í samræmi við þærtölur sem fram koma í ákæru. Þá kveðst ákærði nú hafa komið skattamálum sínum írétt horf og sé launamaður. Dómurinn hafnar því alfarið að, eins og ákæruefninuer háttað, sé hægt að líta til gagna sem ekki hafa verið lögð fram. Viðákvörðun refsingar ákærða er litið þess að ákærði hefur játað brot síngreiðlega fyrir dómi, um þrjú og hálft ár eru liðin síðan þeim brotum semákærði hefur nú sakfelldur fyrir lauk og brotin náðu yfir sex ára tímabil. Meðvísan til framangreinds og 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði en fresta skal fullnusturefsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærða verður að auki gert að greiða sekt til ríkissjóðs.Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt skal sekt vera ekki lægri entvöföld skattfjárhæð en getur farið upp í allt að tífalda þá fjárhæð sem undanvar dregin eða vanrækt greiðsla á. Verður sektin, í samræmi við það og meðvísan til dómafordæma, ákvörðuð 39.000.000 krónur er greiðist til ríkissjóðsinnan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Við ákvörðun vararefsingarvegna fésektar er haft í huga að brot þau sem ákærði hefur nú sakfelldur fyrireru að hluta til hegningarauki vegna áðurnefnds dóms héraðsdóms frá 10.desember 2008. Verður vararefsing því, með vísan til 1. mgr. 54. gr. almennrahegningarlaga, ákveðin sex mánuðir. VIEftir úrslitum málsins, sbr. 1.mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, ber að dæma ákærða til aðgreiða málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigurðar G. Guðjónssonar hrl.,sem er hæfilega ákveðinn 160.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts, og útlagaðan kostnað skipaðs verjanda ákærða 43.820 krónur.Dóm þennan kveður upp SigríðurElsa Kjartansdóttir dómstjóri.DÓ M S O R Ð:Ákærði, Magnús Hauksson, sætifangelsi í sex mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnarog falli hún niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði greiði 39.000.000 krónur ísekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sætaella fangelsi í sex mánuði.Ákærðigreiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigurðar G. Guðjónssonar hrl.,160.000 krónur, og útlagðan kostnað verjandans 43.820 krónur.
Mál nr. 781/2016
Kærumál Aðfarargerð Umferðarréttur Innsetningargerð
B og L, sem keypt höfðu hluta úr landi M og Ó, kröfðust þess að þau yrðu með beinni aðfarargerð sett inn í umferðarrétt um veg sem lá yfir landareign þeirra síðarnefndu. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að réttur B og L væri ekki svo skýr og ótvíræður að krafa þeirra um beina aðför yrði tekin til greina og í því sambandi m.a. vísað til ákvæðis kaupasamnings aðilanna þar sem fram kæmi að M og Ó gætu afturkallað afnotarétt B og L að veginum. Í dómi Hæstaréttar var úrskurður héraðsdóms staðfestur með þeim athugasemdum að ekki hefði verið hægt að stofna til umferðarréttarins á grundvelli deiliskipulags fyrir svæðið, líkt og B og L byggðu meðal annars á, auk þess sem þau hefðu ekki sýnt fram á að útilokað væri fyrir þau að komast með öðrum hætti um land sitt og að mannvirkjum á því en um þann hluta vegarins sem lægi um land M og Ó.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2016 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 8. nóvember 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila umað þeir yrðu með beinni aðfarargerð „settir inn í endurgjaldslausan ogóhindraðan umferðarrétt um veg sem liggur frá Árbæjarvegi yfir landareign gerðarþolameð landnúmer 174770 að fasteign gerðarbeiðenda, fastanúmer 231-9532 oglandnúmer 196052, og að hindranir sem gerðarþolar hafa lagt á veginn verðifjarlægðar á kostnað gerðarþola.“ Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa verði tekintil greina. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar kærðu úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 21. nóvember2016. Þeir krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað.Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði keyptu sóknaraðilar afvarnaraðilum hluta úr landi Grásteins í Rangárþingi ytra 25. mars 2009 ogreistu sér þar heimili sem nefnt er Fagurhóll. Í 2. grein kaupsamnings vegnasölunnar sagði um afnotarétt vega á landinu að 756 metra ,,vegur sem liggur fráÁrbæjarvegi að mælipunkti P17 ... verður sameiginleg eign beggja aðila. Vegurfrá mælipunkti P17 að P20 við miðja hestarétt telst einkaeign seljenda. Vegurfrá miðri hestarétt frá mælipunkti P20 að húsi kaupenda við Fagurhól telstþeirra einkaeign.“ Síðan sagði um þann vegaslóða sem aðilar deila um að þar til„seljendur ákveða annað hafa kaupendur afnot af veginum frá mælipunkti P17-P20.Ákveði seljendur breytt fyrirkomulag á afnotum vegarins skal kaupanda (eigendumFagurhóls) tilkynnt það með árs fyrirvara.“ Með vísan til fyrrgreinds ákvæðis tilkynntu varnaraðilar sóknaraðilum 9.janúar 2015 að þau afturkölluðu afnotarétt sóknaraðila af veginum sem merkturværi frá mælipunktum P17 til P20. Afturköllunin tæki gildi eftir eitt ár ogyrði sóknaraðilum þá óheimil umferð um veginn. Sóknaraðilar mótmæltu lokunvegarins 18. júlí 2016 og 27. sama mánaðar tilkynntu varnaraðilar að hliði áveginum yrði læst 15. næsta mánaðar. Munu varnaraðilar hafa lokað veginum íkjölfarið.Sóknaraðilar byggja á því að fyrir liggi deiliskipulag fyrir Fagurhólsem samþykkt hafi verið í sveitarstjórn 12. júní 2014 og birt í B-deildStjórnartíðinda 14. október 2014, sbr. auglýsing nr. 898/2014. Með því hafiverið ákveðið hvernig aðkomu að fasteign sóknaraðila skuli háttað. Ekki var ágrundvelli deiliskipulagsins unnt að stofna til umferðarréttar, þess efnis semsóknaraðilar krefjast innsetningar í, nema að fegnu samþykki varnaraðilaellegar á grundvelli þeirra úrræða um eignarnám sem lög mæla fyrir um, sbr. 2.mgr. 50. gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þá hafa sóknaraðilar ekki sýnt fram áað útilokað sé fyrir þá að komast með öðrum hætti um land sitt og aðmannvirkjum á því en um þann hluta núverandi vegar sem liggur um landvarnaraðila. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á það með héraðsdómi að réttursóknaraðila sé eigi svo skýr og ótvíræður að krafa hans um beina aðför verðitekin til greina. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar Bjarnleifur Bjarnleifsson og Lilja G. Gunnarsdóttir, greiði óskiptvarnaraðilum, Magnúsi L. Sigurðssyni og Ólafíu K. Bjarnleifsdóttur, samtals350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðs­dóms Suður­lands 8. nóvember 2016. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 11. október 2016 barst dóminum 17. ágúst 2016 og var málið þingfest 6. september2016. Sóknaraðilareru Bjarnleifur Bjarnleifsson, kt. 170151-2599 og Lilja G. Gunnarsdóttir, kt.270252-3299, bæði til heimilis að Fagurhóli, Hellu, en varnaraðilar eru MagnúsL. Sigurðsson, kt. 220356-5319 og Ólafía K. Bjarnleifsdóttir, kt. 030156-5529,bæði til heimilis að Grásteini, Hellu. Sóknaraðilar, hér eftirgerðarbeiðendur, krefjast þess: „1. Að gerðarbeiðendur verði settir inn íendurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veg sem liggur frá Árbæjarvegiyfir landareign gerðarþola með landnúmer 174770 að fasteign gerðarbeiðenda,fastanúmer 231-9532 og landnúmer 196052, og að hindranir sem gerðarþolar hafalagt á veginn verði fjarlægðar á kostnað gerðarþola2. Að gerðarþolum verði gert að greiðagerðarbeiðanda málskostnað að skaðlausu in solidum samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi eða að mati dómsins, auk virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun.“ Dómkröfur varnaraðila, hér eftirgerðarþola, eru að kröfum gerðarbeiðenda verði hafnað. Verði fallist á kröfurgerðarbeiðenda að einhverju eða öllu leyti er þess krafist að málskot til æðridóms fresti réttaráhrifum. Þá er krafist málskostnaðar insolidum úr hendi gerðarbeiðenda auk virðisaukaskatts í samræmi viðmálskostnaðarreikning eða samkvæmt mati dómsins.Málavextir Samkvæmt gögnum málsins keyptugerðarbeiðendur hluta úr landi Grásteins af gerðarþolum með kaupsamningidagsettum 25. mars 2009. Er landið merkt orðinu Fagurhóll. Fagurhóll ersamþykkt sem lögbýli og er á lögbýlaskrá Þjóðskrár Íslands. Í2. gr. kaupsamningsins segir frá vegi sem liggur frá Árbæjarvegi að mælipunktip17, sem samkvæmt mælingu sé 6756 metrar, sem sé sameiginleg eign beggja aðila.Vegur frá mælipunkti p17 að p20 við miðja hestarétt teljist einkaeign seljenda.Vegur frá miðri hestarétt frá mælipunkti p20 að húsi kaupenda við Fagurhólteljist þeirra einkaeign. Svo segir að þar til seljendur ákveði annað hafikaupendur afnot af veginum frá mælipunkti p17-p20. Ákveði seljendur breyttfyrirkomulag á afnotum vegarins skuli kaupanda (eigendum Fagurhóls) tilkynntþað með árs fyrirvara. Ekkert er fjallað frekar um vegspotta þennan í skjalinu,en ekki munu liggja aðrir vegir að húsi gerðarbeiðenda. Framhefurverið lagt bréf gerðarþola, dags. 9. janúar 2015, til gerðarbeiðenda, sem ekkihefur verið mótmælt, með fyrirsögninni „Tilkynning um afturköllun afnotaréttarí samræmi við 2. gr. kaupsamnings um Fagurhól“. Segir að með tilkynningunni ségerðarbeiðendum tilkynnt með vísun til 2. gr. ofanlýsts kaupsamnings, aðgerðarþolar hyggist nýta sér heimild sína til að afturkalla afnotaréttgerðarbeiðenda af veginum frá mælipunkti p17 til og með p20. Er ítilkynningunni gefinn ársfrestur uns ákvörðunin taki gildi og umferð um veginnverði gerðarbeiðendum óheimili. Segir að ársfresturinn byrji að líða frá og meðdagsetningu bréfsins. Meðbréfi lögmanns gerðarbeiðenda, dags. 18. júlí 2016, var framangreindu mótmæltog þess krafist að gerðarþolar létu af öllum aðgerðum sínum til að tálmagerðarbeiðendum umferð um veginn. Meðbréfi lögmanns gerðarþola, dags. 27. júlí 2016, var síðastgreindu bréfi svaraðog tekið fram að rangt sé farið með staðreyndir og sagt að hliði á veginum muniverða lokað og læst 15. ágúst 2016. Meðbréfi, dags. 28. júlí 2016, lögðu gerðarbeiðendur fram kæru hjá lögreglu vegnaþessa. Kemur fram að lögregla hafi komið á staðinn, en jafnframt kemur fram ídagbók lögreglu að hún hafi bent aðilum á að reyna að leysa ágreining sinn meðöðrum leiðum en með aðkomu lögreglu. SveitarstjórnRangárþings ytra samþykki þann 12. júní 2014 deiliskipulag fyrir Fagurhól ísamræmi við málsmeðferðarreglur 41. gr. skipulagslaga nr. 123/2010.Deiliskipulagið var birt í B-deild Stjórnartíðinda 14. október 2014, sbr.auglýsingu nr. 898/2014. Á deiliskipulagsuppdrætti er aðkoma sýnd frá þjóðvegi271 um sameiginlega heimreið með Grásteini, sem er í eigu gerðarþola, þ.e. meðsama hætti og skilgreint var í greindum kaupsamningi aðila. Sættideiliskipulagið engum andmælum varðandi aðkomu og umferð af hálfu gerðarþola ákynningartíma tillögunnar. Gerðarþolarkveða deiliskipulagið ekki veita gerðarbeiðendum neinn rétt yfir eignumgerðarþola líkt og staðfest hafi verið í dómsmáli milli aðilanna, en ekki hefurdómur í því máli verið lagður fram þó að fram hafi verið lögð endurrit afskýrslutökum í því. Kveða gerðarþolar deiliskipulagið hafa verið unnið einhliðaaf hálfu gerðarbeiðenda og á grundvelli gagna sem þau sjálf, einhliða, hafikosið að leggja til grundvallar, þ.m.t. ranga landskiptateikningu. Þá kveðagerðarþolar rangt að deiliskipulaginu hafi ekki verið mótmælt, en það hafiverið gert með bréfi 10. nóvember 2014, en það bréf hefur verið lagt fram ímálinu. Kveða gerðarþolar að Sveitarfélagið Rangárþing Ytra hafi þegar ljáðmáls á því að deiliskipulagið komi til með að sæta breytingum eða verða felltúr gildi. Málsástæður og lagarök gerðarbeiðenda Gerðarbeiðendur kveða að með kaupsamningi, dagsettum 25. mars 2009,hafi þau keypt land úr landi gerðarþola. Sjálfsögð forsenda af hálfugerðarbeiðenda hafi verið að þau gætu komist að landi sínu um greindan veg, semþau hafi kostað sjálf lagningu á til hálfs við gerðarþola. Hafi gerðarbeiðendurenda enga hagsmuni af því að kaupa land og byggja hús sem þeim sé ómögulegt aðkomast að. Að sama skapi hafi gerðarþolar enga hagsmuni af því að loka umræddumvegarkafla og sé tilgangur lokunarinnar því sá einn að koma í veg fyrir aðganggerðarbeiðenda að heimili sínu. Í samræmi við þennan sjálfsagða réttgerðarbeiðenda um greiðan aðgang að heimili sínu telja þeir rétt, og í samræmivið almennar túlkunarreglur á sviði samninga- og kröfuréttar, að túlka áðurnefnda2. gr. kaupsamningsins, sem mælir fyrir um afnotarétt gerðarbeiðenda af þeimhluta vegarins sem er í einkaeigu gerðarþola, þannig að skyldu gerðarþolar nýtasér ákvæðið og breyta fyrirkomulagi á afnotum vegarins þyrfti annar vegur eðaaðkoma að koma í staðinn. Hafi það verið forsenda gerðarbeiðenda fyrir kaupunumað afnot af vegi að landi þeirra fylgdi kaupunum. Þá hafi það einnig veriðforsenda fyrir þátttöku gerðarbeiðenda í kostnaði við uppbyggingu vegarins aðþeir gætu átt leið um veginn að heimili sínu. Fái þessi túlkun og hljómgrunn íréttarframkvæmd Hæstaréttar sem hafi talið það sjálfsagða forsendu af hálfukaupanda fasteignar að hann geti komist að landi sínu. Hafi rétturinn því litiðsvo á að landi og lóðum fylgi réttur til umferðar um þá vegi sem að þeimliggja, enda megi ekki komast að þeim á annan hátt. Þá eigi gerðarbeiðendur einnigumferðarrétt að heimili sínu samkvæmt gildandi deiliskipulagi fyrir Fagurhól,sem samþykkt hafi verið af sveitarstjórn Rangárþings ytra 12. júní 2014 ogtekið gildi við birtingu í B-deild Stjórnartíðinda 14. október 2014.Gerðarþolar geti því ekki lokað fyrir aðgengi eða umferð um greindan veg, nemabúið sé að tryggja aðra aðkomu að fasteign gerðarbeiðanda. Í þessu sambandi minnagerðarbeiðendur á að óheimilt sé að tengja vegi og götur þjóðvegum nema ísamræmi við skipulag og að fenginni heimild Vegagerðarinnar, sbr. 29. gr.vegalaga nr. 80/2007. Fyrir liggi samþykkt deiliskipulag, sem geri grein fyriraðkomu að landi og fasteign gerðarbeiðenda. Þá liggi fyrir að bæðigerðarbeiðendur og gerðarþolar teljist sameiginlega veghaldarar þessa vegar,sem liggi að fasteign gerðarbeiðenda, í skilningi 6. gr. vegalaga. Af því leiðiað óheimilt sé að setja hlið fyrir veginn nema með samþykki beggja aðila, hvaðþá að læsa hliði og útiloka aðkomu og umferð, sbr. 53. gr. greindra laga. Gerðarbeiðendur kveðast hafa, þráttfyrir að þau telji að gerðarþolar séu skuldbundnir til að tryggja aðkomu aðfasteign þeirra, leitað leiða til að breyta aðkomu sinni einfaldlega til aðvera laus undan samskiptum við gerðarþola. Kveðast þau hafa óskað eftirbreytingu á gildandi deiliskipulagi Fagurhóls, sem felist í nýrri aðkomu. Sémálið til meðferðar hjá sveitarstjórn og bíði m.a. umsagnar Vegagerðarinnar.Slíkur ferill taki hins vegar tíma, bæði afgreiðsla skipulags og síðaneftirfarandi vegaframkvæmdir, og í dag sé staðan sú að eina aðkoma ogumferðarréttur gerðarbeiðanda að fasteign þeirra sé um núverandi veg, semgerðarþolar hindri með öllu. Gerðarbeiðendur muni, ef sveitarstjórn samþykkirbreytingu á gildandi deiliskipulagi, færa aðkomu að eign sinni til þess að veralaus við fyrrgreind samskipti við gerðarþola. Muni þau hins vegar krefjagerðarþola um allan kostnað sem af þessu hljótist. Sé ljóst að gerðarbeiðendur eigilögbundna og samningsbundna kröfu á því að fara óhindrað um veg þann sem semliggi að heimili þeirra. Gerðarþolar hafi ekki sinnt áskorunum gerðarbeiðendaum að láta af aðgerðum sem feli í sér tálmanir á aðgengi þeirra að heimili sínuog sé því nauðsynlegt að gera kröfu um að þeir verði settir með beinniaðfarargerð inn í endurgjaldslausan og óhindraðan umferðarrétt um veginn, sbr.1. mgr. 78. gr., sbr. og 72. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Teljagerðarbeiðendur réttindi sín vera svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim meðsýnilegum sönnunargögnum, sbr. 1. mgr. 78. gr. og 83. gr. laga nr. 90/1989. Séuþví skilyrði 1. mgr. 78. gr. laganna uppfyllt að mati gerðarbeiðenda. Um lagarök vísa gerðarbeiðendur tillaga um aðför nr. 90/1989, einkum 73., 78. gr. og 83. gr. laganna. Þá vísagerðarbeiðendur einnig til skipulagslaga nr. 123/2010 og vegalaga nr. 80/2007,einkum 29. og 53. gr. laganna. Þá er vísað til laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Loks vísast til meginreglna samninga- og kröfuréttar um túlkunsamninga.Málsástæðurog lagarök gerðarþola Gerðarþolar vísa til þess aðgerðarbeiðendur hafi athugasemdalaust undirritað kaupsamning þar sem þau keyptuland af gerðarþolum. Hafi gerðarbeiðendur að fullu verið meðvituð um að hlutiþess vegar sem lá að húsi þeirra væri einkaeign gerðarþola og þeim frjálst aðafturkalla afnot gerðarbeiðanda með ákveðnum hætti. Hafi gerðarbeiðandi Bjarnleifur meira að segja áttí sérstökum samskiptum við samningsgerðina um einmitt þetta tiltekna atriði.Komi m.a. fram að gerðarbeiðandi viðurkenni að það sé á herðum þeirra að leggjanýjan veg þegar afnot af einkaveginum hafi verið afturkölluð. Samning þennanberi að halda að efni sínu sbr. lög nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógildalöggerning. Gerðarbeiðendur séu bundnir af undirritun sinni á samninginn umefni hans, hvort sem þeim kunni nú að líka betur eða verr. Gerðarþolar kveða að makalausarséu fullyrðingar gerðarbeiðenda um að það hafi verið „forsenda af hálfugerðarbeiðenda að þau gætu komist að landi sínu um greindan veg, sem þaukostuðu sjálf lagningu á hálfs við gerðarþola“. Sá málatilbúnaður standist engaskoðun. Forsenda gerðarbeiðenda fyrir kaupunum hafi verið sú sem fram komi ísamningi, um rétt gerðarþola til að afturkalla not þeirra af veginum. Þannighafi gerðarbeiðendur sjálfir ákveðið að það væri ekki forsenda kaupanna að þaugætu alla tíð komist að húsi sínu um þann vegarkafla sem hér er deilt um. Hafigerðarbeiðendur viðurkennt bæði að hafa lesið og skilið samninginn og vísagerðarþolar til skýrslna þeirra fyrir héraðsdómi um það svo og til efnislegrarniðurstöðu héraðsdómsins. Kveða gerðarþolar að ítrekað hafi verið skorað ágerðarbeiðendur að sýna fram á að þau hafi kostað einhverju til við lagninguvegarins þar sem þau telji þann málatilbúnað sér hagfelldan. Það hafi ekkiverið gert og sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að vegurinn hafi veriðlagður að jöfnu með aðilum. Fullyrðinggerðarbeiðenda um að það sé „ sjálfsagður“ réttur að aka um annarra mannaeignir, sé nokkuð umhugsunarverð. Það sé ekki sjálfsagður réttur manna að njótaeigna annarra nema sérstaklega knýjandi aðstæður kalli á það. Vísa gerðarþolarm.a. til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 í þessu sambandi. Þá sé þessiréttur ekki sjálfsagðari en svo að gerðarþolar hafi samþykkt að lúta þessaritakmörkun og tekið á sig skyldu um að annast nýtt aðgengi að húsi sínu, hvaðsvo sem þau nú reyni að halda fram. Þá séu engin fyrirmæli laga um sjálfsagðanrétt manna til að geta ekið að húsdyrum hjá sér. Vísa gerðarþolar til þess að málþetta hafi verið höfðað 16 ágúst 2016 en þá hafi verið liðnir ríflega 19mánuðir þar sem legið hafi fyrir að gerðarþolar hygðust nýta rétt sinn ogafturkalla umferðarréttinn. Hafi þessar fyrirætlanir engum sérstökum mótmælumsætt, fyrr en með bréfi lögmanns gerðarþola þann 18 júlí sl. Þáverandi lögmaðurgerðarbeiðenda hafi þó sent lögmanni gerðarþola tölvupóst þann 16. nóvember2015, þar sem beðið hafi verið um að hinkrað yrði með lokun þar tilhéraðsdómsmálinu væri lokið, ekki að fallið yrði frá henni. Það hafi og veriðgert. Þannig sé það fyrirsláttur einn að nú séu gerðarbeiðendur komnir íaðgerðir til að leggja sér nýja heimreið og slíkt taki tíma. Utan þess að ekkiverði séð að deiliskipulagsbreytingu þurfi til að leggja vegstúf frásameiginlegum vegi að húsi gerðarbeiðenda. Í áðurgreindu héraðsdómsmálihafi m.a. verið fjallað um gildi þess deiliskipulags sem gerðarbeiðendur hafifengið samþykkt án þess að gerðarþolar hafi fengið það séð, og segi þar „þáráðast landamerki jarðanna ekki af hnitsettri teikningu/uppdrætti í samþykktudeiliskipulagi fyrir Fagurhól, eins og dómkrafa stefnenda byggir á, en umrættdeiliskipulag létu stefnenda [sic] gera fyrir jörð sína án aðkomu stefndu. Meðslíkri einhliða framsetningu landamerkja verða stefndu ekki svipt eign sinnieða landamerkjum breytt. Breytir þar engu um þó svo stefndu hafi ekki gertathugasemdir við skipulag…“ Þessi niðurstaða héraðsdóms sæti ekki endurskoðun íþessu máli sbr. 4. tl. 116. gr. l. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 83.gr. l. 90/1989, og beri því að líta á umþrætt deiliskipulag sem markleysu viðúrlausn þessa máls. Í samræmi við vegalög nr.80/2007 sé eigandi einkavegar veghaldari hans. Þannig séu gerðarþolar oggerðarbeiðendur veghaldarar vegarins sem liggur frá Árbæjarvegi að mælipunktip17. Frá þeim stað séu gerðarþolar einir veghaldarar í skilningi laganna. Vísagerðarþolar þá til 53. gr. sömu laga þar sem komi fram að veghaldara sé heimiltað setja hlið um veg sinn. Þurfi ekki að skýra eða réttlæta slíka lokunsérstaklega þar sem um einkaeign sé að ræða. Þar af leiðandi séu framkvæmdir,svo sem hraðahindranir sem gerðarþolar hafi komið fyrir, þeim að fullu heimilog aftri ekki umferð um veginn. Varðandi gífuryrði sem gerðarþolar kveða að séuí aðfararbeiðni um „spjöll“ á veginum og að gerðarþolar fari „hamförum ítilraunum sínum til að koma í veg fyrir að gerðarbeiðendur komist að heimilisínu.“ telja gerðarþolar að þau dæmi sig sjálf að trúverðugleika, m.a. meðtilliti þeirrar staðreyndar að hlið það sem gerðarþolar settu upp hafi staðiðólæst til 15. ágúst sl. Séu því engin tilefni til að verða við kröfum um aðfjarlægja hindranir. Gerðarþolar kveða að sérstaklegaþurfi dómstóllinn að hafa það í huga við úrlausn þessa máls að ranglega sé meðþað farið í málatilbúnaði gerðarbeiðenda að þeim sé aftraður aðgangur að húsisínu eða landi. Vegurinn sem liggi frá Árbæjarvegi að einkavegi gerðarþolaliggi á landamerkjum jarðanna. Þannig hafi gerðarbeiðendur fullt og óskoraðaðgengi að landi sínu og húsnæði. Það aðgengi kunni að vera þeim ekkiþóknanlegt en það fari fjarri að þau komist ekki að fasteign sinni eða landimeð öðrum hætti. Það að sú staða sé nú uppi að þau gangi veginn sjálfan, semþeim sé óheimilt, eða smá spöl yfir land sitt til að komast að húsi sínu séeðlileg afleiðing þess sinnuleysis sem gerðarbeiðendur hafi sýnt í 19 mánuði.Réttlæti það á engan hátt að fallast á kröfur þeirra en gerðarþolum verði ekkigert að sæta þvingunaraðgerðum vegna seinagangs og framtaksleysisgerðarbeiðenda. Gerðarþolar benda á að tilgangurbeinna aðfarargerða sé sá að veita gerðarbeiðanda umráð réttar sem telja má svoljóst að hann njóti, að sönnur verði lagðar á með framlagningu skjala, sbr. 78.gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Í málinu sé langur vegur frá að rétturgerðarbeiðenda geti í fyrsta lagi talist augljós í skilningi aðfararreglna, íöðru lagi þess þá síður að gögn málsins verði talin bera með sér að gerðarþolareigi þann rétt sem þau krefjast. Þvert á móti kveða gerðarþolar að öll gögnmálsins bendi til þess að verið sé að reyna knýja fram rétt til handagerðarbeiðendum, vegna sinnuleysis þeirra, á kostnað gerðarþola. Ennfremurvegna þess að þau telji sig eiga sérstakan rétt til að geta keyrt um annarramanna eigur upp að húsdyrum hjá sér. Það megi telja fráleitt, en í besta falliljóst að verulega varhugavert sé að láta gerðina ná fram að ganga sbr. 3. mgr.83. gr. aðfararlaga. Ríkar kröfur séu gerðar tilstyrkleika sönnunargagna sem lögð eru fram í málum sem varða beina aðför. Slíkgögn þurfi að styðja að gerðarbeiðendur eigi þau réttindi sem þau haldi fram.Ekkert efnislegt gagn sé lagt fram sem gæti verið skilið þannig aðumferðarréttur sé gerðarbeiðenda, eða nauðsyn þeirra til að fá slíkan réttyfirstígi skuldbindandi samning og stjórnarskrárvarinn eignarrétt. Einu gögngerðarbeiðenda sem snúa að efnislegri úrlausn séu kaupsamningur og tilkynningum virkjun á 2. gr. hans. Þá sé lagt fram deiliskipulag sem áður hafi veriðlýst af hverju skipti engu um þessa úrlausn og gerðarbeiðendur séu að fullumeðvitaðir um. Tilhæfulaus kæra til lögreglu og urmull ljósmynda sem engaþýðingu hafi um efnislega úrlausn og sýni einfaldlega aðstæður. Hvergi sé deiltum að búið sé að loka einkavegi gerðarþola og gerðarbeiðendur þurfi að finnasér aðra leið upp að húsdyrum. Gerðarbeiðendur sæki sér ekki réttindi að lögumfyrir að þurfa að ganga armæðulega nokkra metra heim til sín, jafnvel þó þauhafi verið í verslunarleiðangri. Að öllu framangreindu virtu séþannig hvorki efnisleg nauðsyn né lagaskilyrði fyrir því að verða við kröfumgerðarbeiðenda og beri því að hafna þeim og dæma gerðarþolum málskostnað. Um lagarök vísa gerðarþolar tillaga um aðför nr. 90/1989, laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógildalöggerninga, vegalaga nr. 80/2007 og stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr.33/1944. Þá er vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Forsendurog niðurstaða Í máliþessu gera gerðarbeiðendur kröfu um að verða settir inn í endurgjaldslausan ogóhindraðan umferðarrétt einsog nánar greinir í dómkröfum. Er af hálfugerðarbeiðenda vísað til ákvæða laga um aðför nr. 90/1989 einkum greina nr.73., 78. og 83, auk ákvæða skipulagslaga nr. 123/2010 og vegalaga nr. 80/2007,einkum 29. og 53. gr. laganna. Fyrir liggur að þegargerðarbeiðendur keyptu umrætt land af gerðarþolum þá var um það samið þeirra ámilli, að gerðarþolar ættu í sinni einkaeign þann hluta vegarins sem er á millimælipunktanna p17 og p20. Þá var um það samið að gerðarbeiðendur hefðu afnoteða umferðarrétt um veginn þangað til gerðarþolar myndu ákveða annað. Var samiðum hvernig skyldi þá með fara, þ.e. að afnotarétturinn væri uppsegjanlegur meðeins árs fyrirvara. Kemur ekkert fram um það í samningi aðilanna að fyrirvararhafi verið verið gerðir um þetta af hálfu gerðarbeiðenda eða að það hafi veriðforsenda hjá þeim við samningsgerðina að málum yrði háttað á annan veg. Gerðarbeiðendur vísa jafnframttil deiliskipulags þar sem segir að aðkoma að svæðinu sé um veg þennan, sem aðhluta til liggur milli mælipunkta p17 og p20. Sá hængur er þó á að ekki mælirdeiliskipulagið fyrir um það hversu langt skuli ekið eftir veginum eða hvort ekiðskuli alla leið í hlað á Fagurhóli, en jafnframt verður ekki betur séð á kortisem sýnir deiliskipulagið, en að sá hluti vegarins sem liggur millimælipunktanna p17 og p20 sé utan deiliskipulagsins. Að mati dómsins getagerðarbeiðendur ekki leitt af efni 29. og 53. gr. vegalaga nr. 80/2007 að þeireigi umræddan umferðarrétt sem sé svo skír sem áskilið er í 78. sbr. 83. gr.aðfararlaga nr. 90/1989, en þess er að geta að í 53. gr. vegalaga segir að enginn megi gera girðingu yfir veg með hliði á vegi án leyfis veghaldaranema um einkaveg sé að ræða, en fyrir liggur að aðilar sömdu um að vegspottinnværi í einkaeigu gerðarþola. Er því sá réttur semgerðarbeiðendur kveðast eiga ekki svo skír og ótvíræður sem áskilið er íákvæðum aðfararlaga til að aðfarargerð megi fara fram og ber að synja kröfugerðarbeiðenda sbr. 3. mgr. 83. gr. laganna. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður milli aðila falli niður. Sigurður G. Gíslason, héraðsdómari,kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Kröfu gerðarbeiðenda, BjarnleifsBjarnleifssonar og Lilju G. Gunnarsdóttur, um beina innsetningargerð, erhafnað. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 23/2016
Fjöleignarhús Húsfélag
Í málinu krafðist B þess að húsfélaginu G yrði gert að greiða kostnað sem hafði hlotist af framkvæmdum við endurnýjun þakglugga í risíbúð B að Grettisgötu 6. Taldi húsfélagið að aðrir sameigendur ættu ekki að taka þátt í kostnaðnum þar sem B hefði sjálf ráðist í framkvæmdirnar án samþykkis húsfundar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt fundargerð frá húsfundi hefðu fundarmenn ekki lagst gegn framkvæmdum við endurnýjun þakglugga á íbúð B og bókað að þeir tækju þátt í þeim kostnaði sem húsfélaginu bæri. Þá var tiltekið að þar sem B barst ekki svar húsfélagsins við fyrirspurn sinni um hvort henni væri óhætt að hefja framkvæmdir hafi hún mátt ganga út frá því að ekkert stæði því í vegi að hún gæti hafist handa við þær. Samkvæmt þessu var héraðsdómur staðfestur um að húsfélaginu bæri að greiða kostnað sem féll á það vegna framkvæmdanna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. janúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Stefnda krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt fundargerð frá húsfundiáfrýjanda 30. maí 2011 lögðust fundarmenn ekki gegn framkvæmdum við endurnýjunþakglugga á íbúð stefndu í samræmi við tilboð sem fyrir fundinum lágu og varbókað að þeir tækju þátt í þeim kostnaði sem húsfélaginu bæri. Stefndu var sendfundargerðin og bar formaður húsfélagsins fyrir dómi að stefnda hafi sent sértölvubréf, þar sem hún spurðist fyrir um hvort sér væri óhætt að hefjaframkvæmdir við endurnýjun þakglugganna í samræmi við framangreinda samþykkt áhúsfélagsfundinum. Er ágreiningslaust að stefndu barst ekki svar húsfélagsinsvið fyrirspurn sinni. Stefnda mátti því ganga út frá að ekkert stæði því í vegiað hún gæti hafist handa um framkvæmdir á þakgluggunum. Að þessu gættu, en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ummálskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,Húsfélagið Grettisgötu 6, greiði stefndu, Bergþóru Bertu Guðjónsdóttur, 750.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14.október 2015.I Mál þetta, sem var dómtekið 18.september sl., er höfðað 28. janúar 2015 af Bertu Guðjónsdóttur, sem er búsettí Nice í Frakklandi, gegn húsfélaginu Grettisgötu 6, Grettisgötu 6 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verðigert að greiða henni 904.726 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.075.401 krónu frá 1. ágúst 2011til 11. júlí 2014, en af 904.726 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá erkrafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12mánaða fresti. Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda auk málskostnaðar.II Stefnandi er eigandi risíbúðar aðGrettisgötu 6 í Reykjavík. Hún býr erlendis en hefur leigt íbúðina útundanfarin ár. Á árinu 2010 bárust henni kvartanir yfir því að þakgluggaríbúðarinnar, sem voru sjö talsins, héldu hvorki vatni né vindi. Hún sendi öðrumeigendum íbúða í húsinu tölvuskeyti 14. mars 2011 í tilefni af fyrirhugum aðalfundihúsfélagsins og vakti athygli á því að skipta þyrfti um þessa glugga. Ekkiliggur fyrir hvort fjallað hafi verið um erindi stefnanda á aðalfundihúsfélagsins sem haldinn var 24. mars 2011. Samkvæmt gögnum málsins var stefnandiáfram í tölvupóstsamskiptum við formann húsfélagsins og annan eiganda í húsinuum nauðsyn þess að skipta um þakgluggana í mars og apríl 2011. Tók hún þar framað hún áætlaði að koma til Íslands í júlí til að „fara í þetta mál“. Þá kemurfram í tölvuskeyti að hún myndi láta setja Velux-glugga í íbúðina. Jafnframtupplýsti hún um að hún hefði fengið tilboð í glugga frá Áltaki ehf. sem hún létfylgja með. Í tölvuskeyti 2. maí 2011 til formanns húsfélagsins óskaði hún eftirþví að húsfundur yrði kallaður saman sem fyrst út af „gluggaskiptum í risi“.Þar vísaði stefnandi meðal annars til mats sem hún hefði aflað frá smiði semhafi talið að gluggarnir væru mjög illa farnir. Hinn 15. sama mánaðar sendi húnöllum eigendunum myndir og verkmat Baldurs Ingvarssonar, verkefnisstjóra hjáverktakafyrirtækinu Viðskiptaviti ehf. Í verkmatinu segir að ekki verði hjá þvíkomist að endurnýja alla sjö gluggana og bæta við glugga í baðherbergi aðnorðanverðu til að koma í veg fyrir frekari skemmdir á þaki og þakklæðningu aðinnanverðu. Til stóð að haldinn yrði húsfundur hjástefnda 18. maí 2011 þar sem fjalla átti um þessar fyrirhuguðu framkvæmdir.Ekki varð af því, heldur var húsfundur haldinn 30. maí 2011. Átta manns sóttufundinn og að sögn formanns húsfélagsins, Sigríðar Einarsdóttur, voru fulltrúaúr öllum íbúðum í húsinu utan íbúðar stefnanda. Samkvæmt framburði Sigríðar láfyrir fundinum tilboð frá Áltaki ehf. í átta glugga sem allir voru að stærðinni66 x 118 cm. Kaupverð glugganna nam 644.186 krónum með virðisaukaskatti.Jafnframt lá fyrir fundinum tilboð frá Verkviti ehf. í vinnu við ísetningu áátta gluggum, samtals að fjárhæð 960.000 krónur. Í fundargerð er bókað eftirfarandi:„Fyrir fundinum lá erindi um endurnýjun þakglugga í austurhluta hússins.Fjallað var um þetta mál og vísað er í tölvupóst Þrastar Reynissonar frá 25.05.s.l. með svörum Húseigendafélagsins vegna fyrirspurna sem fram komu á síðastahúsfélagsfundi. Fundarmenn hafa fyrst í mars s.l. verið upplýstir um skemmdir afvöldum lekra þakglugga af eiganda umrædds húsnæðis. Fundarmenn leggjast ekkigegn endurnýjun á þakgluggum og munu taka þátt í þeim kostnaði sem húsfélaginuber. Ákveðið var að Þ.R. kanni hjá Húseigendafélaginu hlutfallsskiptingu milliséreignar og sameignar þegar um kaup á nýjum þakgluggum er að ræða. Einnighvernig kostnaður skiptist þegar farið er í dýrari útfærslu á þakgluggum ennúverandi glugga. Talið er að um Velux-þakglugga sé að ræða í íbúð í vesturendahússins. Ekki kemur fram í tilboðum sem borist hafa í þakglugga hverrar gerðarþeir eru. G.K. mun skoða núverandi þakglugga í austurenda.“ Gögn málsins bera með sér að stefnandihafi ritað nokkrum eigendum í húsinu tölvupóst 15. júní 2011. Þar spyr húnhvort óhætt sé að hefja framkvæmdir við gluggaskiptin þar sem samþykki liggifyrir. Þar kemur einnig fram að stefnandi hafi óskað eftir fleiri tilboðum íísetningu en án árangurs. Óskaði hún eftir skjótum svörum þar sem mikið lægi áað ljúka framkvæmdum enda gæti hún ekki leigt íbúðina út fyrr en verkinu værilokið. Ágreiningslaust er að stefnandi fékk ekki svar við þessari fyrirspurn. Framkvæmdir við gluggaskiptin hófust ílok júní 2011. Skipt var um sjö glugga og einn gluggi til viðbótar var setturofan við baðherbergi í íbúð stefnanda. Til að auka birtu í íbúðinni voru settirstærri gluggar í þakið en tilboð Áltaks ehf., sem lagt hafði verið fyrirhúsfélagið, gaf til kynna. Í stað 66 x 118 cm glugga voru settir gluggar semeru 78 x 140 cm. Til þess að koma stærri gluggum fyrir varð á tveimur stöðum aðfæra til sperrur í þakinu. Samkvæmt skriflegri lýsingu verktaka á þessumbreytingum reyndist einnig nauðsynlegt að endurnýja sperru neðan við einnglugga. Er þar fullyrt að burðarvirki hússins hafi ekki veikst eða skaðast áneinn hátt við þessar breytingar. Í málinu liggur fyrir reikningur fráÁltaki ehf. á hendur húsfélaginu Grettisgötu 6, dags. 28. júní 2011, fyrir áttaglugga að stærðinni 78 x 140 cm. Kaupverðið nemur 751.209 krónum meðvirðisaukaskatti. Tveir reikningar hafa einnig verið lagðir fram fráverktakafyrirtækinu Viðskiptaviti ehf. vegna gluggaskipta á sjö þakgluggum ogeru þeir báðir að fjárhæð 840.000 krónur. Annar þeirra er stílaður á húsfélagiðen hinn á stefnanda. Ágreiningslaust er að stefnandi greiddi allan efniskostnaðvegna framkvæmdanna. Þá greiddi hún 4. mars 2014 kröfu verktakans vegna vinnuvið ísetningu á sjö gluggum, samtals 840.000 krónur. Með bréfi lögmanns stefnanda 21.september 2012 krafði stefnandi stefnda um greiðslu á hluta kostnaðar vegnaframkvæmdanna. Um sundurliðun kostnaðarins vísaði lögmaðurinn til álitsgerðarHúseigendafélagsins frá 18. ágúst 2011 og ákvæða laga nr. 26/1994 umfjöleignarhús. Samkvæmt því kvað hann kostnað vegna endurnýjunar á sjöþakgluggum eiga að falla á húsfélagið þannig að helmingur kostnaðar vegnagluggakarma, kostnaður vegna frágangs glugga að utan og kostnaður vegnaísetningar glugga skyldi greiðast af húsfélaginu. Fram kemur í bréfinu aðstefnandi hafi þá þegar greitt allan kostnað við efniskaup, en hluturhúsfélagsins í þeim hefði átt að nema 326.715 krónum. Þrátt fyrir að ítrekaðhefði verið farið fram á endurgreiðslu kostnaðarins frá húsfélaginu hafifélagið þráfaldlega frestað því að greiða sinn hlut í framkvæmdunum. Varhúsfélagið krafið um samtals 494.750 krónur, en þar af voru dráttarvextir44.750 krónur, lögmannsþóknun 69.550 krónur og virðisaukaskattur 17.735 krónur. Svarbréf lögmanns stefnda er dagsett22. október 2012. Þar er því haldið fram að ekki hafi verið boðað til húsfundarvegna tilboða og kostnaðar vegna framkvæmdanna. Hafi húseigendur ekki haftneitt um það að segja hvernig gluggar voru settir í þakið, hvernig hafi veriðað því staðið eða hvað hafi verið greitt fyrir. Þá vekur lögmaðurinn athygli áþví að gerð hafi verið breyting á gluggastærðum og teknar úr sperrur, en viðþað hafi burðarþol þaksins veikst. Jafnframt hafi ekkert samkomulag legið fyrirnýjum glugga, en a.m.k. 2/3 húseigenda verði að samþykkja slíka breytingu. Aðlokum bendir lögmaðurinn á að ekki hafi verið sótt um leyfi byggingarfulltrúansí Reykjavík fyrir þeirri breytingu sem gerð hafi verið. Meðan þessi óvissa væritil staðar kvað lögmaðurinn að húsfélagið myndi ekki greiða þá fjárhæð semkrafist væri. Hinn 18. júní 2012 fór stefnandi fram áað kærunefnd húsamála gæfi álit á því hvort stefndi ætti að greiða sinn hlutakostnaðar vegna framkvæmdanna á þakgluggunum. Í álitsgerðinni 20. desember 2012var komist að þeirri niðurstöðu að ekki yrði ráðið af gögnum málsins aðákvörðun um sameiginlegar framkvæmdir hefði verið tekin svo að bindandi værifyrir aðra eigendur hússins. Þá hafi þær ekki verið þess eðlis að þær þylduekki bið eftir sameiginlegri ákvörðun húsfélags eða stjórnar þess, sbr. 37. gr.laga nr. 26/1994, eða að húsfélagið hafi ekki fengist til samvinnu umframkvæmdirnar þannig að stefnandi hafi mátt ráðast í þær á kostnað allra, sbr.38. gr. sömu laga. Því varð það álit kærunefndar að stefnda bæri ekki að greiðakostnað vegna þessara framkvæmda. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Í stefnu rökstyður stefnandi kröfu sínaá hendur hinu stefnda húsfélagi á þann veg að á fundi húsfélagsins 30. maí 2011hafi verið samþykkt að greiða þann kostnað sem hlytist af framkvæmdum viðendurnýjun þakglugganna sem húsfélaginu bæri að greiða. Stefnandi tekur fram aðíbúð hennar hafi legið undir skemmdum vegna leka. Þá hafi legið fyrir aðskemmdir myndu aukast ef ekkert yrði að gert, en fyrri tilraunir til þess aðgera við gömlu þakgluggana hefðu ekki skilað árangri. Stefnandi vísar til 38.gr. laga nr. 26/1994 þar sem fram komi að eiganda sé rétt að láta framkvæmanauðsynlegar viðgerðir á sameign á kostnað allra ef eignin eða séreignarhlutarliggja undir skemmdum vegna vanrækslu á viðhaldi. Mat verktaka, Viðskiptavitsehf., staðfesti að ástand þakglugga og þaks hafi verið með þeim hætti aðnauðsynlegt hafi verið að grípa til tafarlausra aðgerða til að koma í veg fyrirfrekari skemmdir. Stefnandi telur því að henni hafi veriðheimilt að óska eftir umræddum viðgerðum á grundvelli fyrrnefndrar heimildar ílögum nr. 26/1994 og sé húsfélagið greiðsluskylt vegna lögboðins hlutar þess íframkvæmdunum. Þá vísar stefnandi til allra þeirra röksemda og málsástæðna semkomi fram í bréfi lögmanns stefnanda 21. september 2012. Stefnandi kveður útreikning kröfunnarstyðjast við yfirlit Húseigendafélagsins á kostnaðarskiptingu stefnanda oghúsfélagsins, dags. 17. ágúst 2011, sem liggi fyrir í málinu. Þar er rakið aðefniskostnaður fyrir átta glugga, að stærðinni 78 x 140 cm, hafi í heild numið751.209 krónum með virðisaukaskatti. Verðmunur milli glugga að stærð 66 x 118cm og 78 x 140 cm hafi numið 101.332 krónum m/vsk. Hvor stærðin sem notuð hefðiverið hefði kallað á stækkun gluggaopsins. Ella hefði þurft að sérsmíða gluggana,en það hefði verið dýrara en að kaupa staðlaðar stærðir. Stefnandi kveðst hafaákveðið sjálf að taka stærri gluggana. Því eigi hún að bera aukakostnað sem þvíhafi fylgt. Þess vegna dragi hún 101.332 krónur frá heildarfjárhæðreikningsins, en efniskostnaður nemi þá 649.877 krónum m/vsk. Stefnandi gengurjafnframt út frá því að hún eigi að bera allan kostnað vegna aukaglugga semhafi verið bætt við, en hann nemi 1/8 af fyrrgreindri fjárhæð, eða 81.236krónur, sem dragist frá 649.877 krónum. Fjárhæðin sé þá komin niður í 568.651krónu. Kostnaður við gler dragist frá þar sem það falli á íbúðareiganda, enkomi ekki í hlut húsfélagsins að greiða. Samkvæmt reikningi Áltaks ehf. nemi sákostnaður við átta glugga 111.827 krónum, en fyrir sjö glugga sé glerkostnaðurinn97.849 krónur (7/8 x 111.827). Þá standi eftir 568.651 – 97.849 eða 470.872krónur. Sú fjárhæð eigi að skiptast til helminga milli íbúðareiganda oghússjóðs eða 235.401 króna. Stefnandi kveður ísetningu glugga verakostnað sem almennt eigi að greiðast af húsfélagi og vísar þar tilgreinargerðar húseigendafélagsins og 3. töluliðar 8. gr. laga nr. 26/1994.Stefnandi kveður reikning vegna ísetningar hafa í heild numið 960.000 krónur,en verktakinn hafi gert hinu stefnda húsfélagi reikning fyrir vinnu við sjöglugga að fjárhæð 840.000 krónur. Stefndi hafi hafnað greiðslu hans og því hafireikningurinn verið bakfærður og gerður nýr reikningur á hendur stefnanda semhafi greitt hann með dráttarvöxtum og lögfræðikostnaði. Annan kostnað semhlotist hafi af framkvæmdunum hafi stefnandi greitt sjálf. Það gildi meðalannars um kostnað við að færa til sperrur og gera gluggaop fyrir einn glugga. Samkvæmt framansögðu sé stefnukrafan235.401 króna + 840.000 krónur, eða 1.075.401 króna sem sé upphaflegurhöfuðstóll kröfunnar. Hinn 1. júlí 2014 hafi stefnandi fengið endurgreiddanvirðisaukaskatt af kostnaði við ísetningu glugganna, eða 170.675 krónur. Viðaðalmeðferð málsins lækkaði stefnandi höfuðstól kröfunnar sem því nemur og erfjárhæð endanlegrar kröfu stefnanda 904.726 krónur. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr.26/1994 um fjöleignarhús, þ.e. 4. gr., 1. mgr. 6. gr., 3. tölul. 8. gr., 43.gr., 5. tölul. 5. gr., 37. gr., 38. gr., 39. gr., 40. gr. og 41. gr., einkumb-liðar, 52. gr. og til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga ogreglna samningalaga um skuldbindingargildi samninga. Kröfu sína um málskostnaðstyður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr., einkum 1. tölul. e, ílögum nr. 91/1991.2. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu hins stefnda húsfélags er áþví byggt að engin umfjöllun hafi farið fram um tilboð í ísetningu á gluggum áhúsfélagsfundi. Enginn fundur hafi verið boðaður til að fjalla um tilboð íglugga og vinnu við að koma þeim fyrir. Þá hafi engin umfjöllun eða atkvæðagreiðslafarið fram um þessi atriði. Því hafi húseigendur ekki haft neitt um það aðsegja hvernig gluggar hafi verið settir í í stað þeirra gömlu, hvernig að þvíyrði staðið eða hvað greitt yrði fyrir verkið. Hafi stefnandi ákveðið upp ásitt eindæmi að taka tilboði í glugga sem og tilboði um ísetningu þeirra. Stefndi hafnar því að á fundinum 30.maí 2011 hafi verið tekin formleg ákvörðun um framkvæmdirnar. Þar hafi enginsamþykkt verið gerð er lotið hafi að kostnaði við þær. Einungis hafi veriðfjallað um vilja til þess að taka þátt í kostnaði í samræmi við það semhúsfélaginu bæri að greiða. Í framhaldinu hafi átt að kanna hvernig kostnaðurskiptist milli séreignar og húsfélagsins. Enginn heildarkostnaður hafi veriðsamþykktur á þessum fundi né gefið bindandi loforð þar um. Engu tilboði hafiheldur verið tekið, enda hafi stefnandi aldrei lagt fyrir húsfélagið tilboð meðáætluðum kostnaði viðgerðanna. Einungis hafi komið fram á fundinum vangavelturum framhaldið. Framkvæmdirnar hafi því eingöngu verið ræddar á húsfundinum, enekki hafi þar komið til formlegrar ákvörðunartöku. Síðar hafi einnig komið í ljós að einumnýjum þakglugga hafi verið komið fyrir án þess að leitað væri samþykkishúsfélagsfundar. Þar hafi verið um svo veigamikla breytingu á húsinu að ræða aða.m.k. tveir þriðju eigenda hafi þurft að samþykkja hana. Í því sambandi vísarstefndi til 29., 30., 41. og 42. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Jafnframthafi þurft að breyta sperrum í þaki til að koma stærri gluggum fyrir. Stefndi vísar til fyrirmæla 39. og 40.gr. sömu laga, þar sem kveðið sé á um að hlutaðeigandi eigendur eigi óskoraðanrétt á því að taka þátt í öllum ákvörðunum er varði sameignina, bæði innan hússog utan. Séu eigendur ekki boðaðir á fund eins og lög geri ráð fyrir sé eigandiekki bundinn af ákvörðun sem þar kunni að hafa verið tekin. Stefndi mótmælir því að lagfæring áþakinu hafi ekki þolað bið. Því eigi ákvæði 37. gr. og 38. gr. laga nr. 26/1994ekki við. Stefndi kveður kröfu sína ummálskostnað styðjast við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IV Í máli þessu virðist ekki veraágreiningur um að helmingur kostnaðar við kaup á sjö þakgluggum, sem settirvoru í stað ónýtra glugga í íbúð stefnanda að Grettisgötu 6 í Reykjavík, hafi,á grundvelli 43. og 44. gr. laga nr. 26/1994, átt að vera sameiginlegur öllumeigendum í fjöleignarhúsinu, fyrir utan kaupverð á gleri, sbr. 5. tölulið 5.gr. og 3. tölulið 8. gr. fyrrgreindra laga. Þá er því ómótmælt að allurkostnaður sem hlýst af ísetningu glugga eigi að vera sameiginlegur öllumeigendum hússins. Stefndi byggir varnir sínar viðþátttöku annarra sameigenda í þessum kostnaði á því að stefnandi hafi sjálfráðist í framkvæmdirnar án samþykkis húsfundar. Þá sé skilyrðum 37. gr. og 38.gr. laga nr. 26/1994 ekki fullnægt svo að eigandi eins séreignarhluta getikrafið aðra sameigendur um hlutdeild í þeim kostnaði. Ekki er ágreiningur um aðstefnanda sé unnt að höfða mál á hendur hinu stefnda húsfélagi í því skyni aðfá framgengt kröfu sinni um greiðslu sameiginlegs kostnaðar allra eigenda íhúsinu, en húsfélög eru hæf til að vera aðili að dómsmáli bæði til sóknar ogvarnar, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994. Samkvæmt 39. gr. laga nr. 26/1994 eigaallir hlutaðeigandi eigendur í fjöleignarhúsi óskoraðan rétt á að taka þátt íöllum ákvörðunum er snerta sameignina, bæði innan húss og utan. Meginreglan ersú að sameiginlegar ákvarðanir af þessum toga skuli teknar á sameiginlegumfundi eigenda, húsfundi, sbr. 4. mgr. 39. gr. laganna. Þar segir enn fremur aðeinstakir eigendur geti í vissum tilvikum gripið til ráðstafana sem séubindandi fyrir aðra þótt fundur hafi ekki fjallað um þær. Er þar vísað tilheimilda í 37. og 38. gr. laganna. Af þessu verður dregin sú ályktun aðeinstakir eigendur geti ekki ráðist í framkvæmdir er snerta sameignina ánsamþykkis húsfundar, nema því aðeins að skilyrðum 37. eða 38. gr. laganna séfullnægt. Hins vegar útiloka lögin ekki að einstakur eigandi eigi frumkvæði aðþví að afla tilboða í slíkar framkvæmdir og leiti samþykkis húsfundar fyrirþeim og greiðsluþátttöku annarra sameigenda. Um húsfundi er fjallað í 58. gr. til65. gr. laga nr. 26/1994. Í 3. mgr. 62. gr. laganna segir að hver félagsmaðureigi rétt á að fá ákveðin mál tekin fyrir til umræðu en ekki atkvæðagreiðslu nemaþess hafi verið getið í fundarboði. Þá er í 64. gr. laganna kveðið á um aðhaldin skuli fundargerð þar sem skráð eru meginatriði allra mála sem tekin erufyrir og allar ákvarðanir sem teknar eru, sem og hvernig atkvæði hafa fallið efþví er að skipta. Ber að lesa fundargerðina upp í lok fundar og leiðrétta hanaog skrá athugasemdir. Almennt eiga fundargerðir húsfunda því að gefa glöggamynd af því sem þar er ákveðið. Í máli þessu liggur fyrir fundargerðhúsfundar í hinu stefnda húsfélagi sem fram fór 30. maí 2011. Fundarboð liggurhins vegar ekki fyrir. Fundargerðin ber þó skýrlega með sér að boðað hafi veriðtil hans í tilefni af „erindi um endurnýjun þakglugga í austurhluta hússins“,eins og þar segir. Þá liggur fyrir tölvuskeyti stefnanda til formannshúsfélagsins þar sem hún fer fram á að kallað verði til húsfundar sem fyrst útaf fyrirhuguðum gluggaskiptum. Að sögn formanns hins stefnda húsfélags lágufyrir fundinum sölutilboð á átta þakgluggum frá Áltaki ehf. og tilboð í vinnuvið ísetningu glugganna frá Verkviti ehf. Áður en fundurinn var haldinn sendistefnandi öllum eigendum í sameigninni enn fremur mat verktakans á nauðsyn þessað ráðast í framkvæmdir við skipti á þakgluggunum og að koma fyrir einum nýjumglugga í austurhluta þaksins. Eins og atvikum er háttað verður hið stefndahúsfélag að bera hallann af skorti á sönnun um hvort fundarboð hafi borið meðsér að til stæði að taka ákvörðun um endurnýjun þakgluggans, sbr. fyrrgreintákvæði 3. mgr. 62. gr. laga nr. 26/1994. Í því ljósi og að teknu tilliti tilþess sem fyrir liggur í málinu verður að ganga út frá því að skilyrðiákvæðisins hafi verið fullnægt fyrir því að taka mætti ákvörðun umframkvæmdirnar á fundinum. Í fundargerðinni er skýrt tekið fram aðfundarmenn muni „taka þátt í þeim kostnaði“ sem húsfélaginu beri viðframkvæmdirnar. Orðalag bókunarinnar ber ekki annað með sér en að samþykkt hafiverið á fundinum að ráðist yrði í endurnýjun þakglugganna og að sameigendurtækju þátt í kostnaði við þær að því marki sem þær sneru að sameigninni. Einumfundarmanna var falið að leita upplýsinga Húseigendafélagsins um hverskiptingin ætti að vera milli sameignar og séreignar miðað við fyrirhugaðarframkvæmdir. Óvissa um þá skiptingu breytir engu um samþykki fundarmanna fyrirframkvæmdunum og greiðsluþátttöku þeirra. Eins og áður segir lágu fyrir fundinumtilboð í kostnað vegna framkvæmdanna sem stefnandi hafði aflað. Í samþykktfundarins er enginn fyrirvari gerður um þau tilboð að öðru leyti en því aðóljóst þótti hvort um væri að ræða glugga sömu gerðar og skipt hafði verið um ívesturenda hússins. Stefnandi lét þess getið í tölvuskeytum fyrir fundinn aðhún myndi leita tilboða í þakglugga að gerðinni Velux. Fram kemur ífundargerðinni að fundarmenn hafi talið að gluggar þeirrar gerðar væru í vesturhlutaþaksins. Samþykkt fundarins er ekki skýr um það hvort það skilyrði væri settfyrir framkvæmdunum að nýju gluggarnir yrðu sömu gerðar og í öðrum hlutumþaksins. Verði litið svo á hefur stefndi á hinn bóginn ekki fært sönnur á aðþví skilyrði hafi ekki verið fullnægt, en sönnunarbyrði um það hvílir á honum. Ekki liggur annað fyrir en að tilfundarins 30. maí 2011 hafi verið boðað með löglegum hætti og að hann hafiverið sóttur af hálfu allra séreignareigenda. Á fundinum var samþykkt að ráðastí endurnýjun þakglugganna, eins og þegar hefur verið komist að niðurstöðu um.Jafnframt var þar samþykkt að greiða hlut sameigenda í kostnaði viðframkvæmdirnar á grundvelli upplýsinga í fyrirliggjandi tilboðum, en ekkiverður ráðið af fundargerð eða öðrum gögnum málsins að fyrirhugað hafi verið aðafla fleiri tilboða. Í þessu ljósi telur dómurinn að bindandi ákvörðun hafiverið tekin um greiðsluþátttöku allra í framkvæmdunum í samræmi viðfyrirliggjandi tilboð, að því leyti sem þær lutu að sameigninni. Eins og áður er rakið hafði stefnandi,áður en framangreindur húsfundur var haldinn, sent öllum eigendum í húsinu matverktaka þar sem skýrt kom fram að nauðsynlegt væri að bæta við þakglugga íbaðherbergi að norðanverðu, auk þess sem endurnýja þyrfti þá sjö glugga semfyrir voru, til þess að koma í veg fyrir frekari skemmdir á þaki ogþakklæðningu. Þau tilboð sem lágu fyrir fundinum lutu að átta þakgluggum enekki skiptum á sjö gluggum. Verður því að leggja til grundvallar að fundurinn,sem var til þess bær, hafi samþykkt að bæta áttunda glugganum við í norðanvertþakið yfir baðherbergi stefnanda. Stefnandi gerir ekki kröfu um að aðrirsameigendur taki þátt í kostnaði við þennan glugga og hefur lýst því yfir aðhún muni bera þann kostnað. Gluggarnir sem settir voru í þakið yfiríbúð stefnanda voru nokkru stærri en tilboðið sem lá fyrir fundinum gaf tilkynna. Hið stefnda húsfélag hefur ekki hreyft andmælum við því að erfitt sé aðgreina stærðarmun á þessum gluggum og þeim sem þegar höfðu verið settir ívestanvert þakið. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til þess að stefnandi berallan kostnað sem hlýst af þessari stækkun telur dómurinn að umrædd breytingveiti stefnda ekki rétt til þess að víkja sér undan fyrirliggjandi samþykkifyrir greiðsluþátttöku annarra sameigenda í framkvæmdunum. Ágreiningslaust er að krafa stefnandatekur réttilega mið af fyrirmælum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús er lúta aðskiptingu milli séreignar og sameignar, sbr. 4. til 9. gr. laganna. Þá er ekkigerð athugasemd við útreikning hennar í stefnu eða dráttarvaxtakröfu stefnanda.Með vísan til þess sem rakið hefur verið verður fallist á dómkröfur stefnandaeins og nánar greinir í dómsorði. Með vísan til 12. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu er ekki þörf á að dæma að vextir skuli lagðir viðhöfuðstól á 12 mánaða fresti. Í ljósi þessarar niðurstöðu og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndagert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000krónur í ljósi þess hvers eðlis málið er og þeirrar vinnu sem áætla má aðlögmaður leggi í mál af þessum toga. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. DÓ M S O R Ð: Stefndi, Húsfélagið Grettisgötu 6,greiði stefnanda, Bergþóru Bertu Guðjónsdóttur, 904.726 krónur meðdráttarvöxtum af 1.075.401 krónu samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2011 til 11. júlí 2014, en af 904.726krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónurí málskostnað.
Mál nr. 123/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. febrúar 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 7. mars 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er varnaraðili undir grun um að hafa framið brot sem varðað getur 12 ára fangelsi. Er því fullnægt skilyrði 3. málsliðar 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi lengur en í fjórar vikur. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 383/2009
Kærumál Börn Forsjá Matsgerð Úrskurður Ómerking héraðsdóms
K krafðist þess að aflað yrði nánar tilgreindra sérfræðilegra gagna, í máli M á hendur henni um forsjá tveggja sona þeirra. Héraðsdómur hafnaði kröfum K án þess að taka rökstudda afstöðu til þeirra allra. Í ljósi þess annmarka var óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka afstöðu til beggja krafna K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að aflað yrði nánar tilgreindra sérfræðilegra gagna í máli varnaraðila á hendur henni um forsjá tveggja sona þeirra. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. lokamálslið 3. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að lagt verði fyrir héraðsdóm að hlutast til um öflun sérfræðilegrar álitsgerðar samkvæmt 3. mgr. 42. gr. barnalaga, en ella að fela sérfróðum manni að kanna viðhorf eldri sonar aðilanna til forsjár. Til vara krefst sóknaraðili ómerkingar hins kærða úrskurðar. Í báðum tilvikum krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins hófu aðilarnir á árinu 2001 óvígða sambúð, sem stóð til ársins 2006, en á því tímabili eignuðust þau tvo syni, A og B, sem fæddir eru 2003 og 2005. Við sambúðarslit gerðu aðilarnir samning um sameiginlega forsjá, sem staðfestur var af sýslumanni 29. nóvember 2006. Í máli þessu, sem varnaraðili höfðaði 5. desember 2008, krefst hann þess að sér verði fengin forsjá drengjanna, en sóknaraðili gerir samsvarandi kröfu fyrir sitt leyti. Þegar málið var tekið fyrir til aðalmeðferðar á dómþingi 12. júní 2009 var fært til bókar að sóknaraðili krefðist þess að aflað yrði „sérfræðilegrar álitsgerðar á grundvelli 3. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003 og að sérfræðingi verði falið að kynna sér viðhorf A og gefa skýrslu um það, sbr. 1. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003.“ Í tilefni af þessari kröfu gekk hinn kærði úrskurður. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að fram hafi komið á fyrri stigum óskir af hendi aðilanna um slíka gagnöflun, sem að framan er getið, en hvorki hefur verið aflað matsgerðar né annarra sérfræðilegra gagna um aðstæður þeirra eða hæfni til að fara með forsjá sona sinna. Þótt full efni hefðu verið til að bera fram ósk sem þessa áður en komið var að aðalmeðferð málsins getur hún ekki talist of seint fram komin, enda ber dómara að gæta að því af sjálfsdáðum að aflað sé nauðsynlegra gagna í máli um forsjá barns, sbr. 1. mgr. 42. gr. barnalaga. Í þinghaldi 12. júní 2009 lagði sóknaraðili ekki fram skriflega beiðni um gagnaöflun og er því ekki við annað að styðjast fyrir Hæstarétti um óskir hennar en það, sem þá var fært í þingbók. Af áðurgreindri bókun er ljóst að þær óskir lutu aðallega að því að dómkvaddur yrði sérfróður maður til að láta í té matsgerð um aðstæður og forsjárhæfni aðilanna, sbr. 3. mgr. 42. gr. barnalaga, en til vara að héraðsdómari fæli sérfróðum manni að kynna sér viðhorf eldri sonar aðilanna til málsins og gefa um það skýrslu, sbr. 1. mgr. 43. gr. laganna. Í hinum kærða úrskurði var tekin rökstudd afstaða til síðarnefnda atriðisins, en á hinn bóginn ekki til þess fyrrnefnda. Vegna þessa annmarka á úrskurðinum er óhjákvæmilegt að ómerkja hann og leggja fyrir héraðsdóm að taka afstöðu til beggja krafna sóknaraðila. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 490/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 1. september 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 29. september 2006 kl. 15. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Austurlands 1. september 2006. Lögreglustjórinn á Seyðisfirði hefur með beiðni dagsettri í dag krafist þess, með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að X, [kt.], litháískum ríkisborgara, til heimilis að [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til 29. september 2006 kl. 15.00. Í kröfu sýslumanns segir að um kl. 9.30 í gærmorgun, fimmtudaginn 31. ágúst 2006, er afgreiðsla farþegaferjunnar Norrænu hafi staðið yfir á Seyðisfirði, hafi komið til afgreiðslu á “grænt tollhlið” ofannefndur kærði á bifreið sinni af gerðinni Audi A4 525 með skráningarnúmerinu [...]. Við leit í bifreiðinni síðar um daginn hafi fundist 6.950 gr af hvítu dufti, vigtað með umbúðum, sem pakkað hafi verið í 26 pakka og þeir faldir víðs vegar í bifreiðinni, m.a. á bak við mælaborð, hvalbak, ofan á gírkassa og undir teppum í hófum, sem skorin hafi verið í einangrun bifreiðarinnar. Efnið hafi verið prófað með fíkniefnaprófum og það gefið jákvæða svörun sem amfetamín. Jafnframt segir að efnið verði sent síðar í dag til tæknideildar í Reykjavík til nákvæmari rannsóknar og mælingar. Þá segir í kröfu lögreglustjóra að kærði hafi neitað því að hafa haft vitneskju um tilvist efnanna í bifreiðinni. Um sé að ræða eigin bifreið kærða, er hann hafi flutt með sér frá Íslandi 29. júní s.l. með Norrænu til Danmerkur og ekið síðan áfram til Litháen, þar sem kærði segist hafa dvalið allt þar til hann hafi komið til baka með Norrænu í gærmorgun. Kærði hafi borið um það að bifreiðin hafi ávallt verið í hans umsjá á meðan hann dvaldi í Litháen og enginn fengið hana að láni. Jafnframt hafi kærði borið að hann hefði ekki orðið þess var að eitthvað hefði verið átt við bifreiðina á meðan hann dvaldi í Litháen. Að mati lögreglu verði því að teljast afar ótrúverðug sú skýring kærða á tilvist fíkniefnanna í bifreiðinni, að einhverjum öðrum hafi e.t.v. reynst unnt að koma því mikla magni fíkniefna sem hér um ræðir fyrir víðs vegar í bifreiðinni, án þess að kærði hafi tekið eftir því eða verið kunnugt um það. Eins og fíkniefnunum hafi verið fyrir komið í bifreiðinni megi ætla að mikil vinna hafi farið í að koma fíkniefnunum fyrir og ganga þannig frá bifreiðinni aftur sem gert hafi verið og sú vinna hafi tekið talsverðan tíma. Að mati lögreglu verður því að telja mjög líklegt að kærði hljóti að hafa verið kunnugt um tilvist fíkniefnanna í bifreiðinni og að það hafi verið ætlun hans að flytja þau hingað til lands.. Krafist sé gæsluvarðhalds á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Um sé að ræða mikið magn af hættulegum fíkniefnum og rannsókn lögreglu á frumstigi. Afar ríkir rannsóknarhagsmunir séu í húfi og hætta á því að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi, svo sem með því að hafa áhrif á möguleg vitni eða samseka aðila. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar Íslands sé innflutningur á svo miklu magni af amfetamíni sem hér um ræði talinn varða við 173. gr. a., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Megi hér m.a. nefna dóm Hæstaréttar frá árinu 1997, bls. 337 þar sem innflutningur á 955 grömm af amfetamíni hafi verið heimfærður undir 173. gr. a almennra hegningarlaga. Af nýlegri dómum megi nefna dóm Hæstaréttar í máli nr. 16/2006, þar sem um hafi verið að ræða 3.986 gr. af metamfetamíni. Niðurstaða: Mikið magn hættulegra fíkniefna fannst í bifreið þeirri sem kærði kom á hingað til lands með farþegaferjunni Norrænu í gær. Bifreiðin er skráð eign kærða og samkvæmt gögnum málsins flutti hann bifreiðina með sér til Litháen í lok júní sl. Þar kveðst kærði hafa dvalist allt þar til hann kom til baka með Norrænu í gær. Jafnframt hefur kærði borið um það að bifreiðin hafi verið í hans vörslum á meðan hann dvaldi Litháen og enginn fengið hana að láni. Þá hafi hann ekki orðið var við að átt hefði verið við bifreiðina á meðan hann dvaldi í Litháen. Með hliðsjón af því að fíkniefnin, sem voru í 26 pakkningum, voru falin víðs vegar í bifreiðinni og komið þar fyrir með ærinni fyrirhöfn, þykir framburður kærða um að honum hafi ekki verið kunnugt um tilvist þeirra í bifreiðinni ótrúverðugur. Þykir því allt þykir þetta benda til þess að kærða hafi vitað eða hlotið að vera ljóst að umrædd fíkniefni voru falin í bifreiðinni. Með vísan til framangreinds þykir kærði vera undir rökstuddum grun um brot gegn fíkniefnalöggjöfinni. Brot kærða getur varðað hann fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi. Hætta þykir á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna, t.d. með því að hafa áhrif á vitni eða samseka. Vegna rannsóknarhagsmuna þykir því rétt með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála að fallast á kröfu lögreglustjórans á Seyðisfirði um það að kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 29. september 2006, kl. 15.00. Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 29. september 2006 kl. 15.00.
Mál nr. 72/2009
Landamerki Landskipti
S, A, VG og H höfðuðu mál á hendur V og K og kröfðust sem eigendur jarðarinnar Háfshóls í Háfshverfi í Rangárþingi ytra að landmerki hennar við jarðirnar Hala, Háf og Háfshjáleigu færu eftir nánar tilgreindum merkjapunktum. Þá kröfðust þau ásamt J og F, eigendum jarðarinnar Hala, að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að þriðjungshluta vegna hvorrar jarðar í óskiptri sameign með V og K að nánar tilgreindu landsvæði í Háfshverfi, en norðurmörk svæðisins voru dregin eftir merkjapunktum á ætluðum bökkum vatnsfalls. Loks kröfðust J og F staðfestingar héraðsdóms um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga. Í málinu lá fyrir landskiptagerð frá 25. júní 1929, en við framkvæmd skiptanna hafði verið notast við kort af Háfshverfi, sem gert hafði verið í september 1928. Í skiptagerðinni sagði að landskiptamenn hafi litið svo á að það sem væri óskipt af sameignarlandinu yrði að skiptast eftir jarðamati frá 1861. Hafnað var kröfu V um frávísun á kröfu S, A, VG og H. Var talið að eftir núgildandi lögum bæru S, A, VG og H enga skyldu að viðlagðri frávísun málsins til að leita í einu lagi dóms um landamerki Háfshóls í ríkara mæli en þau sjálf kysu, eftir atvikum án tillits til þess hvort ágreiningur stæði um merkin. Þá var ekki talið að fyrrgreind krafa S, A, VG og H gæti átt stoð í orðalagi landskiptagerðarinnar, eins og það yrði skýrt með tilliti til uppdráttarins frá 1928. Voru V og K því sýknaðir af þessari kröfu, enda hefðu ekki verið færð fram haldbær rök fyrir henni á grundvelli annarra heimilda en orðalags landskiptagerðarinnar. Þá hafði því ekki verið borið við í málinu að landeigendur í Háfshverfi hefðu með löggerningi vikið frá þeirri skipan, sem leiddi af reglum 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um suðurmerki útskipts lands þeirra, en samkvæmt ákvæðinu skulu merki landareigna sem á eða lækur skilur að liggja í miðjum farvegi nema önnur lögmæt skipun sé gerð þar á. Slík merki breytast ekki þótt farvegur breytist. Þar sem krafa S, A, VG, H, J og F tók ekki mið af þessum lagaákvæðum var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu V og K af henni. Loks var talið að J og F hefðu ekki fært fram haldbær rök fyrir kröfum sínum um merki landspildnanna Engjareimar og Horntanga, en málsástæða þeirra á grundvelli eignarhefðar, sem fyrst hafði verið höfð uppi í Hæstarétti, fékk ekki komist að í málinu. Voru V og K því sýknaðir af þessum kröfum J og F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2009. Aðaláfrýjendurnir Sigurjón O. Sigurðsson, Anna Sigrún Guðmundsdóttir, Vilhjálmur Helgi Guðmundsson og Hugrún Guðmundsdóttir krefjast sem eigendur jarðarinnar Háfshóls að viðurkennt verði að landamerki hennar við jarðirnar Hala, Háf og Háfshjáleigu séu svofelld: Að austanverðu frá punkti H-24, hornmarki Háfshóls og Hala við Háfshólsskurð á skurðhorni austan við Lambhúshól, í punkt H-23, þar sem bugur er á Háfshólsskurði, þaðan eftir áður handgröfnum skurði, nú vélgröfnum skurði, allt suður í Illukeldu við Háfshólsskurð, punkt H-22, síðan vestur eftir Illukeldu eftir punktunum H-21, H-20, H-19, H-18, H-17, H-16 og H-15 í punkt H-14 í Langaflóði, þaðan eftir Langaflóði í punktunum H-13, J-15, H-12, H-11, H-10 og H-9 að punkti H-8 í Langaflóðsþúfu, þaðan í punkt H-7 í Engjareim við Langaflóð og síðan suður eftir Háfshólsbökkum að punkti H-6 í Engjareim við Kvíós, en þaðan um Kvíós um punkta J-6, H-5, H-4, H-3 og H-2 að punkti H-1 við Þjórsá. Þá gera allir aðaláfrýjendur sem eigendur jarðanna Háfshóls og Hala í annan stað þá kröfu að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að þriðjungshluta vegna hvorrar jarðar í óskiptri sameign með gagnáfrýjendum að landsvæði, sem afmarkað er á eftirfarandi hátt: Frá punkti K-1 við Háfsósabrú eftir punktum K-2, K-3, K-4, K-5, K-6, K-7, K-8, K-9, K-10, K-11, K-12, K-13, K-14, K-15, K-16, K-17, K-18, K-19, K-20, K-21, K-22, K-23, K-24, K-25, K-26 og K-27, sem fylgi fornum farvegi Kálfalækjar allt til Þjórsár, en þaðan eftir Kálfalækjarskurði um punkta K-28 og K-29 aftur að punkti K-1 við Háfsósabrú. Allir punktarnir, sem kröfur aðaláfrýjenda taka mið af, koma fram á hnitasettum uppdrætti í málinu. Þá krefjast aðaláfrýjendurnir Jón Vilberg Karlsson og Finnbogi Jóhann Jónsson sem eigendur jarðarinnar Hala staðfestingar hins áfrýjaða dóms um merki landspildna, sem nefndar eru Engjareim og Horntangi, en til þeirra tóku 2. og 3. liður dómkrafna aðaláfrýjenda í héraði. Þá krefjast aðaláfrýjendur allir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandinn Vorland ehf. áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. febrúar 2009. Sem eigandi Háfshjáleigu krefst hann þess aðallega að fyrstnefndri kröfu aðaláfrýjendanna Sigurjóns, Önnu, Vilhjálms og Hugrúnar verði vísað frá héraðsdómi, en hann sýknaður af öðrum kröfum aðaláfrýjenda. Til vara krefst gagnáfrýjandinn þess að héraðsdómur verði staðfestur um tvær fyrstnefndu kröfur aðaláfrýjenda, en hann sýknaður af öðrum kröfum þeirra. Gagnáfrýjandinn krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandinn Kró ehf. áfrýjaði héraðsdómi 19. febrúar 2009. Hann krefst þess sem eigandi jarðarinnar Háfs að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um tvær fyrstnefndu kröfur aðaláfrýjenda, en hann sýknaður af öðrum kröfum þeirra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómarar í málinu gengu á vettvang 5. nóvember 2009. I Eins og framan greinir eru aðaláfrýjendur eigendur Háfshóls og Hala, en gagnáfrýjendur eigendur Háfs og Háfshjáleigu. Þessar jarðir eru í Rangárþingi ytra og mynda til samans svokallað Háfshverfi, sem eftir framlögðum uppdrætti mun vera 1.341 ha að stærð. Samkvæmt gögnum málsins mun Háfur vera landnámsjörð, en hinar jarðirnar þrjár munu hafa byggst úr henni og land í Háfshverfi verið óskipt fram að því að þau atvik gerðust, sem hér á eftir greinir. Í málinu er óumdeilt að á árinu 1928 hafi tekist samkomulag milli eigenda jarða í Háfshverfi um að skipta hluta af sameiginlegu landi, sem hafi verið á svokölluðu nesi fyrir sunnan Háf og Hala, frá Keldu norðan við Torfamel suður að Kálfalæk. Um þessi skipti mun ekkert hafa verið skjalfest, en girðing sett á merki. Eigendur jarðanna Hala og Háfshóls leituðu í framhaldi af þessu landskipta „á beitilandi og slæjum meðfram Kálfalæk og sunnan við Háfshól, svonefndrar Vatnsskákar“ og voru þau gerð 25. júní 1929. Í skiptagerðinni sagði að landskiptamenn hafi litið svo á að „það sem nú væri óskift af sameignar-landinu yrði að skiftast eftir jarðamati frá 1861, en hlutföll á engjaskiftum, sem nú liggja fyrir, yrðu að haldast.“ Á þessum grunni voru síðan „ákveðin þessi landamerki af úttektarmönnum með samþykki allra hlutaðeigandi: Nesi fyrir sunnan Háf og Hala var skift í fyrra af hlutaðeigendum sjálfum og girðing sett á merkjum; á Háfur með hjáleigu fyrir vestan girðinguna, en Hali fyrir austan að Keldu norðan við Torfamel. Á móti því hefir Háfshóll allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan. Það, sem þá vantar á tiltölu jarðarinnar, fær hún með öðru beitilandi. Engjamörk við Kálfalæk og í Vatnsskákum eru ákveðin þannig: Háfshóll hefir spildu með Sandhólaferjulandi frá Kringlutjörn að Kálfalæk, 950 m. beina línu suður með honum og þaðan í Keldu sem rennur úr Kringlutjörn að sunnan. Þá taka við engjar frá Háfi og Háfshjáleigu 810 m. bein lína með Kálfalæk. Vestast eru Halaengjar, sem liggja frá síðast nefnda marki 1100 m. vestur og 200 m. breidd frá vikum í Vatnsbakkanum. Hagamörk eru ákveðin þannig: Háfshóll fær land fyrir norðan línu úr vörðu 535 m. norður frá bug á Háfshólsskurði í vörðu vestan við Kringlutjörn 70 m. frá Sandhólaferjulandi og út með því að Þjórsá. Háfur með Háfshjáleigu fær land vestur af áðurnefndum engjum að línu frá vörðu, sem er 40 m. vestur af Vatnsbugshorni í miðjar Gömlu-tættur, séð frá vörðunni. Þá tekur við beitiland Hala, sem afmarkast af Háfs og Háfshjáleigu beitilandi að austan, Háfshóls að norðan og áður skiftum engjum að vestan.“ Í landskiptagerðinni var að öðru leyti kveðið á um rétt til umferðar um landið og veiða fyrir því. Samkvæmt gögnum málsins voru þessi landskipti hvorki færð á uppdrátt né auðkenni sett upp um merki, en á hinn bóginn er óumdeilt að við framkvæmd þeirra hafi legið fyrir kort af Háfshverfi, sem Ásgeir L. Jónsson gerði í september 1928. Á því má meðal annars sjá girðingar, sem vikið er að í landskiptagerðinni, en staðarheita og örnefna er þar aðeins að litlu leyti getið. Í sáttakæru 18. desember 1931 lýsti þáverandi eigandi Háfshóls því að hann væri „óánægður með þau eignahlutföll sem landinu var skift eftir“, sem hann skýrði nánar með því að þegar fundur var haldinn vegna landskiptanna 25. júní 1929 „upplýstu matsmennirnir, að fara ætti eftir matinu frá 1861 við landaskiftin, og treysti jeg mjer ekki vegna ókunnugleika míns á gildandi lögum um þetta efni að mótmæla þessu, og skrifaði jeg því undir skiftagjörðina óánægður og nauðugur, þar sem eignarhlutföllin eftir “nýja matinu” frá 1861, urðu allt önnur eða þannig að Háfshóllinn fjekk minna en 1/3 af beitilandi.“ Óskaði hann því eftir að sáttanefnd Ásahrepps kveddi fyrir sig nafngreinda eigendur jarða í Háfshverfi „til að reyna samkomulag með okkur, um að landskiftin frá 25. júní 1929, verði felld úr gildi, og ný skifti verði látin fram fara, sem leggi til grundvallar, þau eignahlutföll sem matið frá 1845 byggist á, þannig að Háfshólnum verði úthlutaður 1/3 af engjum og beitilandi hverfisins.“ Á fundi sáttanefndar 20. janúar 1932 komst á sátt með eigendum jarðanna um eftirfarandi: „Til Háfshóls skal heyra, auk lands þess, sem landaskiftin frá 25. júní 1929 ákveða, allt það land, sem nú er innan við engjagirðingar Háfshóls, er liggja úr Kringlutjörn til Kálfalækjar, bæði sunnan og norðan við engjarnar og þar að aukji landspilda sú, úr beitilandi Háfs, sem verður norðan við þá línu, sem dregin er eða miðuð beint úr hliðastólpa á syðri armi engjagirðingar Háfshóls við Kringlutjörn (er hliðstólpi þessi ekki yfir 8 metra frá tjarnarbakkanum) og sjónhendingu í hornmarkið í milli landa Hala og Háfshóls við skurðinn, sem er skamt austan við Lambhúshólinn í Háfshól. Skal þessi lína vera markalína milli beitilands Háfs og Háfshóls alt vestur að mörkum beitilands Hala og Háfs, en gegn því að land þetta leggjist undir Háfshól skal stefnandinn Sigurður Sigurðsson bóndi í Háfshól greiða eiganda Háfs Sigfúsi Guðnasyni kr. 200.oo ... Láta allir hinir mættu aðilar sérstaklega getið, að með þessari sáttagerð sé öllum ágreiningi lokið viðvíkjandi landamerkjum nefndra jarða, og full og óhagganleg sátt komin milli þeirra um alt hvað landamerkjum þessum viðkemur og frjáls umferð“. Breytingar á merkjum jarðanna samkvæmt þessari sátt voru ekki færðar á uppdrátt fremur en upphaflegu landskiptin, en í málinu virðist enginn ágreiningur vera um að landið, sem með sáttinni kom í hlut Háfshóls, sé utan við þau svæði, sem dómkröfur aðilanna snúa að. Í dómi Hæstaréttar 21. september 1981 í máli nr. 126/1978, sem birtur er í dómasafni 1981 bls. 1060, var til úrlausnar ágreiningur milli eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og Háfshóls hins vegar um merki milli jarðanna, þar sem þeir fyrrnefndu reistu kröfur sínar einkum á landskiptagerðinni frá 25. júní 1929, en þeir síðarnefndu á sáttinni frá 20. janúar 1932. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar, var sáttin talin skuldbindandi fyrir aðilana og bæri því að leggja ákvæði hennar til grundvallar við ákvörðun á merkjum milli Háfs og Háfshóls. Þá er þess að geta að í dómi Hæstaréttar 30. september 1999 í máli nr. 431/1998, sem birtur er í dómasafni 1999 bls. 3335 og varðaði ágreining milli þáverandi eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og eigenda Háfshóls og Hala hins vegar um eignarrétt að svonefndri Háfsgljá og Háfsfjöru, var tekið fram að sáttin frá 20. janúar 1932 „hafi falið í sér breytingu á skiptagerðinni frá 1929 en ekki sölu á tilteknu landi.“ Í málinu liggur fyrir skiptagerð á landi Háfshóls frá 18. júní 1933, þar sem því var skipt til helminga í svokallaðar vestur og austur hálflendur. Í henni var landinu, sem kom í hlut vestur hálflendunnar, meðal annars lýst með því að til hennar félli „land allt niður með Þjórsá, að landamerkjum annara jarða, sem að norðan takmarkast af heimreiðinni og af vörðu, sem er á túngarðinum 80 m. frá heimreiðarhliði, þaðan af beinni línu um vesturbakka Dyraflóðs að mörkum annara jarða“ og að auki land „frá syðsta horni túnsins að hornmarki milli Hala og Háfshóls á skurðbakka, þaðan meðfram Hala mörkum og Háfs- að hliðastólpa, sem er um 8 m. frá suðurbakka Kringlutjarnar, þaðan meðfram tjörninni að Sandhólaferjumörkum og með þeim 700 m. frá tjörninni frá vörðu í beinni línu að túnmörkunum að austan, milli býlanna.“ Að tvennu leyti öðru var í þessari skiptagerð afmarkað land, sem félli til vestur hálflendunnar, en tekið var síðan fram að „hinn hluti Háfshólslands tilheyrir austur hálflendunni.“ Eigandi vestur hálflendunnar gaf út afsal fyrir henni 5. júní 1934 til eiganda þeirrar eystri og rann því jörðin Háfshóll saman á nýjan leik. Með bréfi sýslumanns Rangárvallasýslu 7. júlí 1983 var Valur Þorvaldsson skipaður samkvæmt 4. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 „til að vera oddamaður til að annast endurskipti á landi Háfshverfisjarða“. Af þessu tilefni ritaði Valur greinargerð 27. júní 1984, þar sem fram kom að hann hafi verið kvaddur til verksins samkvæmt beiðni aðaláfrýjandans Jóns V. Karlssonar „til þess að ganga á landamörk jarðanna Hala og Brautartungu og skrásetja landamerki þessara jarða gagnvart aðliggjandi jörðum í Háfshverfi, Háfi, Háfshjáleigu og Háfshóli, á því svæði í heimaengjum norðan Háfshverfisbæjanna, þar sem skráð landamerkjalýsing hefur ekki verið til fram að þessu.“ Valur hafi kvatt „hlutaðeigandi aðila“ saman 2. júní 1984 til að fara með sér um svæðið og upplýsa um landamerki. Fram hafi komið að nokkur óvissa væri um merki Horntanga, sem sé „engjastykki norð-vestan Háfsholts, og tilheyrir Hala“, en eftir nokkrar umræður hafi samkomulag orðið um punkta, sem merktir hafi verið á landinu. Um þennan skika og tvo aðra sagði eftirfarandi í greinargerðinni: „I. engjaskák Hala, sem liggur að Háfshólslandi. Merki er sett við skurðbakka á móts við smáhólma (auðkenndur A á uppdrættinum), þaðan er dregin lína að merki um 25 metra frá skurðbakkanum til norð-vesturs. Frá síðarnefnda merkinu er dregin lína um 420 metra löng, í átt að Háfsósi, að merki sem sett er á bakka flóðsins, skammt norð-austan við Háfsósbrúna. Að sunnan og austan takmarkast spilda þessi, sem á uppdrættinum er auðkennd með rómverskum einum (I), af flóðinu. II. Horntangi. Engjaskák tilheyrandi Hala. Nokkur óvissa ríkti um nákvæma takmörkun þessarar spildu, en aðilar urðu ásáttir um eftirgreind landamerki: Á öðrum tanga norðan við smáhólmann (A) er sett merki (B), á vesturbrún Háfsholts er sett merki (D) og við flóðið norðan Háfsholts, þar sem hlaðinn torfgarður gengur út í flóðið, er sett merki (C). Norðurmörk Horntanga eru flóðið, frá merki (B) að merki (C). Austurmörk eru línan frá merki (C) að merki (D), frá flóðinu að rótum Háfsholts. Síðan lína sem dregin er með rótum Háfsholts, þar til hún mætir línu, sem dregin er frá merki (D) að merki (B), og er síðastnefnda línan landamerki gagnvart Háfshólsengjum frá rótum Háfsholts að merkinu (B) við flóðið. III. Hryggjarskák. Engjaskák tilheyrandi Hala. Spilda þessi takmarkast að vestan, á móti Háfsengjum, og að norðan á móti Háfsholti, af vélgröfnum framræsluskurði, að austan á móti engjaskák frá Háfshjáleigu, af lágum garði (plógstreng), og að sunnan af flóðinu.“ Um landamerki að öðru leyti sagði þetta í greinargerðinni: „Hið samfellda heimaland Hala og Brautartungu, takmarkast gagnvart landi Háfs og Háfshjáleigu, frá Háfshólsskurði og heim að flóðinu þannig: Frá Háfshólsskurði, kelda til suð-austurs, að túngirðingu Hala. Síðan eftir túngirðingunni og síðan línu í beinu framhaldi af henni, til vesturs, um vörðu á suðurenda holtsins (Háfsholts) skammt norðan flóðsins, að plógfari, sem liggur (sveigður) til norðurs á mótum holtsins og mýrarinnar, að enda skurðsins sem liggur á mótum Háfsholts og Hryggjarskákar ... Plógfar þetta er síðan í mörkum til norðurs, að garði suð-austan engjaskákar Háfshjáleigu (Hryggjarskák). Loks er síðastnefndi garðurinn landamerki milli Hala og Háfshjáleigu, frá Háfsholti (þar sem plógfarið og skurðurinn mætast) og til suð-vesturs að flóðinu. Að öðru leyti eru landamerki Hala og Brautartungu gagnvart áðurnefndum öðrum jörðum í Háfshverfi, skrásett í skiptagjörðum, og verður því ekki fjallað um þau hér. Landamerki þau, sem hér hefur verið lýst, eru dregin inn á meðfylgjandi uppdrátt, ... sem áritaður er af mér 14. júní 1984.“ Greinargerð Vals Þorvaldssonar, sem hér um ræðir, er undirrituð af honum einum, en svo virðist sem ráðgert hafi verið að aðrir myndu árita hana um samþykki í „des. 1988“, sem ekki hefur orðið úr. Þá er þess að geta að í málinu liggur aðeins fyrir smækkuð og mjög ógreinileg mynd af uppdrættinum, sem vísað var til í greinargerðinni. Með dómi Hæstaréttar 30. september 1999 í máli nr. 431/1998 var sem áður segir leyst úr ágreiningi þáverandi eigenda Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og eigenda Háfshóls og Hala hins vegar um eignarrétt að svæði, sem þar var nefnt Háfsgljá og Háfsfjara og lýst sem strandlengju um 1.089 ha að stærð. Svæði þetta var afmarkað þannig að það næði til suðurs að hafi og að vestan að Þjórsá til Háfsósa, en frá þeim væri fylgt skurði að merkjum Háfshverfis og Þykkvabæjar, sem væru austurmörk svæðisins til sjávar. Í málinu var komist að þeirri niðurstöðu að svæðið væri í óskiptri sameign jarðanna fjögurra í Háfshverfi, en af henni fylgdi þriðjungur Háfi og Háfshjáleigu í sameiningu. II Fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna Sigurjóns, Önnu, Vilhjálms og Hugrúnar fyrir Hæstarétti lýtur að landsvæði, sem þau nefna Háfshólsbakka en gagnáfrýjendur Háfsbakka. Aðaláfrýjendurnir styðja þessa kröfu við fyrrgreint ákvæði í landskiptagerðinni frá 25. júní 1929, þar sem sagði að í hlut Háfshóls kæmi „allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan.“ Við landskiptin og þá breytingu, sem gerð hafi verið á þeim með sátt 20. janúar 1932, hafi verið lagt til grundvallar að landinu yrði skipt í þriðjungshluta, þar sem einn kæmi í hlut Háfshóls, annar í hlut Hala, en sá þriðji sameiginlega í hlut Háfs og Háfshjáleigu. Slíkur jöfnuður fáist með því að skýra orðalag landskiptagerðarinnar, sem að framan greinir, á þann hátt, sem fyrsta dómkrafan feli í sér, en sú skýring eigi að auki stoð í áðurnefndri landskiptagerð fyrir Háfshól frá 18. júní 1933, svo og greinargerð Vals Þorvaldssonar frá 27. júní 1984. Í tengslum við þá greinargerð benda aðaláfrýjendurnir einnig á að í málinu, sem leyst var úr með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 30. september 1999, hafi aðaláfrýjandinn Jón í aðilaskýrslu vísað til uppdráttar Vals frá 14. júní 1984 og sagt „að Háfshóll eigi samkvæmt skiptunum frá 1929 bakka Þjórsár fram að útfalli Kvíóss en innan þess svæðis eigi Halinn reim upp með Kvíóss sem fram komi á uppdrætti Vals“, en þessi lýsing hafi ekki sætt andmælum þar. Þá liggi fyrir skýrslur aðila og vitna um að eigendur Háfshóls og síðar eigandi Hala sem leigjandi Háfshóls á árabilinu 1958 til 2007 hafi nýtt Háfshólsbakka til slægju og beitar án nokkurra athugasemda frá eigendum Háfs, en það sýni einnig að litið hafi verið á það svæði sem land Háfshóls. Gegn þessu bera gagnáfrýjendur því meðal annars við að hvorki í landskiptagerðinni frá 1929 né sáttinni frá 1932 verði fundin stoð fyrir því að Háfshóll eigi land suður að Illukeldu, Langaflóði eða Kvíósi, enda hafi þessara örnefna ekki verið getið í merkjalýsingu, heldur hafi landið verið afmarkað með því að vísa til girðinga og skurðar, sem sjá megi á uppdrætti Ásgeirs L. Jónssonar frá september 1928, en við þann uppdrátt hafi verið stuðst við landskiptin. Landskiptagerð fyrir Háfshól frá 1933 styðji heldur ekki fyrstu kröfu þessara aðaláfrýjenda, en í henni hafi eigendur jarðarinnar sjálfir skipt landinu að Dyraflóði, sem liggi norðar en fyrrnefnd þrjú kennileiti, sem krafan taki mið af. Önnur dómkrafan, sem aðaláfrýjendur gera öll fyrir Hæstarétti, lýtur að landi, sem liggur í beinu framhaldi norðan við svæðið Háfsgljá og Háfsfjöru, sem áðurnefndur dómur Hæstaréttar frá 30. september 1999 tók til. Aðaláfrýjendur telja þetta vera óskipt land jarðanna í Háfshverfi, enda taki það við sunnan við svæðið að Kálfalæk, sem landskiptagerðin frá 25. júní 1929 hafi varðað. Læknum hafi síðar verið veitt í skurð, sem grafinn hafi verið á árinu 1968. Skurðurinn sé nokkuð sunnar en farvegur vatnsfallsins hafi verið þegar landskiptin voru gerð, en við skurðinn hafi miðast norðurmörk svæðisins, sem dómurinn frá 1999 tók til. Landið, sem þessi krafa lúti að, markist að sunnan af skurðinum, sem Kálfalækur renni nú um, og að norðan af farveginum, sem hann hafi fylgt fyrir 1968 samkvæmt kortum og loftmyndum, en samkvæmt 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 eigi merki að ráðast af þeim farvegi. Um þessa kröfu bera gagnáfrýjendur á hinn bóginn fyrir sig að markalínan, sem aðaláfrýjendur miði við milli punktanna K-2 og K-25, sé ýmist upp við eða ofan við bakka á fyrrum farvegi Kálfalækjar, en ekki í miðjum farveginum eins og vera ætti samkvæmt 3. gr. vatnalaga. Þá sé umdeilt hvar farvegur þessi hafi nánar legið og skorti að auki skýringar á því hvað ráði staðsetningu merkjapunktanna K-25 til K-27 í kröfugerð aðaláfrýjenda. Aðaláfrýjendurnir Jón og Finnbogi reisa kröfu sína um staðfestingu á ákvæðum héraðsdóms um kröfuliði 2 og 3 í héraði, sem lúta að spildunum Engjareim og Horntanga, á því að þær hafi fallið undir Hala með landskiptunum 1928 og 1929, en eigendur þeirrar jarðar hafi allar götur síðan athugasemdalaust nýtt þessar spildur og ráðið yfir þeim. Þá vísa aðaláfrýjendurnir til þess að í greinargerð Vals Þorvaldssonar frá 1984 hafi skýrlega verið lýst merkjum þessara tveggja spildna og rætt um þær sem land, sem tilheyri Hala. Í málflutningi fyrir Hæstarétti byggðu aðaláfrýjendurnir í þessu efni jafnframt á reglum um eignarhefð. Um þessa liði í dómkröfum aðaláfrýjendanna vísa gagnáfrýjendur til þess að því hafi fyrst verið hreyft í málatilbúnaði þeirra fyrrnefndu fyrir Hæstarétti að landspildurnar tvær hafi komið í hlut Hala við landskiptin, svo og að þeir hafi unnið rétt yfir spildunum fyrir hefð. Gagnáfrýjendur andmæla því að stoð verði fundin fyrir eignarrétti aðaláfrýjendanna að spildunum í landskiptagerðinni og bera því jafnframt við að greinargerð Vals Þorvaldssonar geti hér engu breytt, enda hafi hann verið skipaður af sýslumanni 7. júlí 1983 til að „annast endurskipti á landi Háfshverfisjarða“ samkvæmt landskiptalögum, en ekki til að kanna landamerki. Greinargerðin, sem eigendur Háfs og Háfshjáleigu hafi ekki samþykkt fyrir sitt leyti, beri að auki með sér að hún hafi aðeins haft að geyma tillögu að sáttagerð sem ekki hafi náð fram að ganga. III Gagnáfrýjandinn Vorland ehf. reisir kröfu um að vísað verði frá héraðsdómi fyrstu dómkröfunni, sem aðaláfrýjendurnir Sigurjón, Anna, Vilhjálmur og Hugrún gera fyrir Hæstarétti, á því að í henni sé aðeins að takmörkuðu leyti lýst merkjum landsins, sem þau telji þar að heyri til Háfshóls, en þar skorti meðal annars á að greint sé frá vesturmörkum þess. Um þetta er til þess að líta að samkvæmt framlögðum uppdráttum og loftmyndum er talsverður hluti af landi Háfshóls norðan við merkjapunktinn H-24, sem liggur nyrst á línunni sem dregin er í þessari dómkröfu aðaláfrýjendanna allt til merkjapunktsins H-1 syðst og vestast í þrætulandinu, en hann er í málatilbúnaði þeirra kenndur við Kvíós við Þjórsá. Ekki verður séð af gögnum málsins að deilur standi milli aðilanna um landið norðan við merkjapunktinn H-24 eða hvort aðaláfrýjendurnir geri tilkall til lands frá merkjapunktinum H-1, eins og hann er sýndur á uppdráttum, vestur í farveg Þjórsár. Eftir núgildandi lögum bera aðaláfrýjendurnir enga skyldu að viðlagðri frávísun málsins til að leita hér í einu lagi dóms um landamerki Háfshóls í ríkari mæli en þau sjálf kjósa, eftir atvikum án tillits til þess hvort ágreiningur standi um merkin. Verður því hafnað þessari kröfu gagnáfrýjandans Vorlands ehf. Fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna Sigurjóns, Önnu, Vilhjálms og Hugrúnar fyrir Hæstarétti er sem fyrr segir aðallega reist á því að landið, sem afmarkað er með henni, falli undir það, sem segi í landskiptagerðinni 25. júní 1929 um að í hlut Háfshóls komi „allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan.“ Eins og fram er komið er ágreiningslaust að við landskiptin milli jarðanna fjögurra í Háfshverfi hafi verið stuðst við uppdrátt Ásgeirs L. Jónssonar frá september 1928. Á þeim uppdrætti sést hvernig girðingar hafa legið norðan frá stað um 550 m sunnan við merki Háfshverfis gegnt Sandhólaferju, annars vegar til suðvesturs nærri bökkum Þjórsár, sem óskipt land hverfisins náði þá að, og hins vegar til suðurs gegnum landið. Eftir uppdrættinum hefur vestari girðingin fylgt bökkum Þjórsár um 1000 m þar til hún var komin nokkuð suður fyrir bæjarstæði á Háfshóli, en þaðan beygði hún til suðausturs og hélt áfram í þeirri stefnu um 400 m. Frá þeim stað, sem þessi girðing beygði frá bökkum Þjórsár, eru samkvæmt uppdrættinum yfir 1500 m í beinni loftlínu að Kvíósi við Þjórsá, sem fyrsta dómkrafa aðaláfrýjendanna miðar við sem suðurhorn lands Háfshóls að vestanverðu. Girðingin að austan virðist samkvæmt uppdrættinum hafa fylgt skurði rúmlega 1500 m til suðurs, en í áframhaldandi stefnu hennar virðast frá þeim stað enn vera tæplega 500 m suður að Illukeldu, þar sem aðaláfrýjendurnir hafa sett hornpunkt að suðaustan í fyrstu dómkröfu sinni. Vegna þessa alls verður ekki séð að þessi dómkrafa geti átt stoð í orðalagi landskiptagerðarinnar, eins og það verður skýrt með tilliti til uppdráttarins frá september 1928. Um þessa kröfu er og til þess að líta að engin haldbær skýring hefur komið fram á því að ekki hafi berum orðum verið rætt í landskiptagerðinni um merki í Illukeldu, Langaflóði og Kvíósi ef land Háfshóls hefði átt að ráðast af þeim kennileitum til suðurs, en óumdeilt virðist að þau hafi verið alþekkt af staðkunnugum. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi reistu aðaláfrýjendurnir þessa kröfu ekki á því að þau hafi öðlast eignarrétt að landinu á grundvelli ákvæða laga nr. 14/1905 um hefð og kemur sú málsástæða ekki til álita fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Þegar af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda að fyrstu dómkröfu aðaláfrýjendanna Sigurjóns, Önnu, Vilhjálms og Hugrúnar, enda hafa þau ekki fært fram haldbær rök fyrir henni á grundvelli annarra heimilda en að framan er getið. Úr ágreiningi um merki jarðanna á þessu svæði verður á hinn bóginn ekki frekar leyst í máli þessu, enda eru ekki að þessu leyti aðrar kröfur hafðar hér uppi til efnisdóms um hvernig merkin skuli ákveðin. Önnur dómkrafa aðaláfrýjenda fyrir Hæstarétti tekur sem fyrr segir til lands með norðurmörk eftir línu, sem dregin er í málatilbúnaði þeirra eftir merkjapunktum á ætluðum bökkum vatnsfalls, sem mun fram til ársins 1968 hafa runnið til vesturs við suðurjaðar eignarlanda Hala, Háfs og Háfshjáleigu samkvæmt landskiptum í Háfshverfi 1928 og 1929, en með kröfunni leita aðaláfrýjendur viðurkenningar á því að þetta land sé í óskiptri sameign allra málsaðila í nánar tilteknum hlutföllum. Þegar á eða lækur skilur landareignir eiga merki þeirra að liggja í miðjum farvegi nema önnur lögmæt skipun sé gerð þar á, sbr. 1. mgr. 3. gr. vatnalaga, en ekki breytast slík merki þótt farvegur breytist, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Því hefur ekki verið borið við í málinu að landeigendur í Háfshverfi hafi með löggerningi vikið frá þeirri skipan, sem leiðir af þessum reglum um suðurmerki útskipts lands þeirra. Samkvæmt framansögðu tekur önnur dómkrafa aðaláfrýjenda á hinn bóginn ekki mið af þessum lagaákvæðum og verður þegar af þeirri ástæðu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda af henni. Gagnáfrýjendur krefjast sem áður segir sýknu af kröfum aðaláfrýjendanna Jóns og Finnboga, sem gerðar voru í 2. og 3. lið dómkrafna þeirra fyrir héraðsdómi og þar voru teknar til greina, en með þeim kröfum leituðu aðaláfrýjendurnir viðurkenningar á eignarrétti sínum að landspildum, sem nefndar eru Engjareim og Horntangi, með nánar tilgreindum merkjum. Fyrir eignarrétti aðaláfrýjendanna sem eigenda Hala að þessum spildum verður ekki fundin stoð í landskiptagerðinni fyrir Háfshverfi 25. júní 1929 og kemur áðurnefnd sátt 20. janúar 1932 þessum landspildum í engu við. Að spildum þessum er að sönnu vikið í greinargerð Vals Þorvaldssonar 27. júní 1984 og rætt um þær sem eignarland Hala með nánar tilteknum merkjum, en til þess verður á hinn bóginn að líta að gagnáfrýjendur andmæla réttmæti þess, sem þar kemur fram, og er ósannað að þáverandi eigendur Háfs og Háfshjáleigu hafi fyrir sitt leyti samþykkt það, sem um þetta sagði í greinargerðinni. Að þessu frágengnu hafa aðaláfrýjendurnir ekki fært fram haldbær rök fyrir þessum dómkröfum, en málsástæða þeirra á grundvelli eignarhefðar, sem fyrst var höfð uppi fyrir Hæstarétti, fær ekki komist að í málinu. Samkvæmt þessu verða gagnáfrýjendur sýknaðir af þessum kröfum aðaláfrýjendanna Jóns og Finnboga. Samkvæmt framansögðu verða gagnáfrýjendur sýknaðir af kröfum aðaláfrýjenda. Verða þeir síðarnefndu dæmdir til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum gagnáfrýjenda eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Vorland ehf. og Kró ehf., eru sýknir af kröfum aðaláfrýjenda, Sigurjóns O. Sigurðssonar, Önnu Sigrúnar Guðmundsdóttur, Vilhjálms Helga Guðmundssonar, Hugrúnar Guðmundsdóttur, Jóns Vilbergs Karlssonar og Finnboga Jóhanns Jónssonar. Aðaláfrýjendur greiði óskipt hvorum gagnáfrýjenda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 26. september sl. er höfðað með stefnu birtri 11.og 12. október 2007. Stefnendur eru Sigurjón O. Sigurðsson, kt. 080527-3499, Hvassaleiti 16, Reykjavík, Anna Sigrún Guðmundsdóttir, kt. 190353-5759, Brattholti 1, Mosfellsbæ, Vilhjálmur Helgi Guðmundsson, kt. 230256-2179, Sæviðarsundi 35, Reykjavík, Hugrún Guðmundsdóttir, kt. 201262-3659, Bakkastöðum 23, Reykjavík, Jón Vilberg Karlsson, kt. 170133-4209, Hala og Finnbogi Jóhann Jónsson, kt. 100473-3489, Brautartungu. Stefndu eru Vorland ehf., kt. 481096-2279, Háfi og Kró ehf., kt. 440297-2699, Lyngási 4, Hellu. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: 1. Að viðurkennd verði með dómi svofelld landamerki milli jarðanna Háfshóls, Hala og Háfshjáleigu fyrir jörðina Háfshól í Rangárþingi ytra: Að austanverðu frá hornamarki Háfshóls og Hala frá punkti H-24, hornamark við Háfshólsskurði 120 (E417463-N366675), á skurðhorni austan við Lambhúshólinn í Háfshól, punktur H-23 Bugur á Háfshólsskurði 121, (E417456-N366135), suður eftir áður handgröfnum skurði, nú vélgröfnum skurði, allt suður í Illukeldu, punktur H-22, Illakelda við Háfshólsskurð 122 (E417338-N365688) og vestur eftir henni eftir punktunum H-21, Illakelda 123 (E417202-N365774), H-20, Illakelda 124, (E417171-N365762), H-19, Illakelda 125 (E417145-N365792), H-18, Illakelda 126 (E4177112-N365792), H-17, Illakelda 127 (E417082-N365842), H-16, Illakelda 128 (E417044-N365845), Illlakelda 129 (E417003-N365910) og H-14, Langaflóð 130 (E416962-N365944) í Langaflóð eftir punktunum H-13, Langaflóð 131 (E416784-N365982), J-15, Langaflóð LA 5 (E416751-N366036), H-12, Langaflóð 132 (E416725-N366070), H-11, Langaflóð 133 (E416661-N366103), H-10, Langaflóð 134 (E416610-N366169), H-9, Langaflóð 135 (E416507-N366121), H-8, Langaflóðsþúfa 136 (E416445-N366025), H-7, Engjareim við Langaflóð 140 (E416379-N366073) og síðan suður eftir Háfshólsbökkum að punkti H-6, Engjareim við Kvíaós 141 (E416079-N365773), um Kvíaós um punkta J-6, Kvíaós 175 (E416085-N365757), H-5, Kvíaós 113 (E416016-N365742), H-4, Kvíaós við brú 114 (E415938-N365720), H-3, Kvíaós 115 (E415612-N365618), H-2, Kvíaós 116 (E415539-N365697) og vestur að Þjórsá um punkt H-1, Kvíaós við Þjórsá (E415542-N365707), eins og fram kemur á uppdrætti á dskj. nr. 3. 2. Að viðurkennd verði með dómi svofelld landamerki engjareimar Hala milli jarðanna Háfshóls, Háfs og Háfshjáleigu: 3. Að viðurkennd verði með dómi svofelld landamerki af hluta horntanga Hala milli Háfshóls, Háfs og Háfshjáleigu: Frá punkti H-9 Langaflóð 135 (E416507-N366121), í gegnum punkt H-10 Langaflóð 134 (E416610-N366169), punkt H-11 Langaflóð 133 (E416661-N366103), punkt H-12 Langaflóð 132 (E416725-N366070), punkt J-15 Langaflóð LA5 (E416751-N366036), punkt J-14 Skurður 182 (E416699-N365968), punkt J-13 Skurður 181 (E416623-N365998), punkt J-12 Skurður 180 (E416553-N365967), punkt J-11 Langaflóð LA4 (E416494-N366114), aftur að punkti H-9 Langaflóð 135 (E416507-N366121), eins og fram kemur á uppdrætti á dskj. nr. 5. 4. Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnenda, eigenda Háfshóls, 1/3 og stefnenda, eigenda Hala, 1/3 í óskiptri sameign að því landsvæði innan Rangárþings ytra, þannig hnitmerkt: Frá punktinum K-1 Háfsósabrú 143 (E417317-N363649), að punktinum K-2 Kálfalækjarfarvegur 174 (E417232-N363832), frá þeim punkti að punktinum K-3 Kálfalækjarfarvegur 147 (E417155-N363860), frá þeim punkti að punktinum K-4 Kálfalækjarfarvegur 148 (E417027-N363917), frá þeim punkti að punktinum K-5 Kálfalækjarfarvegur 149 (E416905-N363908), frá þeim punkti að punktinum K-6 Kálfalækjarfarvegur 150 (E416734-N363944), frá þeim punkti að punktinum K-7 Kálfalækjarfarvegur 151 (E416622-N364002), frá þeim punkti að punktinum K-8 Kálfalækjarfarvegur 152 (E416536-N364055), frá þeim punkti að punktinum K-9 Kálfalækjarfarvegur 153 (E416412-N364132), frá þeim punkti að punktinum K-10 Kálfalækjarfarvegur 154 (E416264-N364214), frá þeim punkti að punktinum K-11 Kálfalækjarfarvegur 155 (E416153-N364253), frá þeim punkti að punktinum K-12 Kálfalækjarfarvegur 156 (E416075-N364271), frá þeim punkti að punktinum K-13 Kálfalækjarfarvegur 157 (E416003-N364308), frá þeim punkti að punktinum K-14 Kálfalækjarfarvegur 158 (E415918-N364356), frá þeim punkti að punktinum K-15 Kálfalækjarfarvegur 159 (E415837-N364408), frá þeim punkti að punktinum K-16 Kálfalækjarfarvegur 160 (E415753-N-364490), frá þeim punkti að punktinum K-17 Kálfalækjarfarvegur 161 (E415712-N364517), frá þeim punkti að punktinum K-18 Kálfalækjarfarvegur 162 (E415652-N364562), frá þeim punkti að punktinum K-19 Kálfalækjarfarvegur 163 (E415582-N364595), frá þeim punkti að punktinum K-20 Kálfalækjarfarvegur 164 (E415505-N364617), frá þeim punkti að punktinum K-21 Kálfalækjarfarvegur 165 (E415429-N364646), frá þeim punkti að punktinum K-22 Kálfalækjarfarvegur 166 (E415327-N364633), frá þeim punkti að punktinum K-23 Kálfalækjarfarvegur 167 (E415255-N364680), frá þeim punkti að punktinum K-24 Kálfalækjarfarvegur 168 (E415185-N364716), frá þeim punkti að punktinum K-25 Kálfalækjarfarvegur 169 (E414915-N364972), frá þeim punkti að punktinum K-26 Kálfalækjarfarvegur 170 (E414503-N364817), frá þeim punkti að punktinum K-27 Kálfalækjarfarvegur við Þjórsá 171 (E413616-N364352), frá þeim punkti að punktinum K-28 Kálfalækjarskurður 172 (E414681-N364356), frá þeim punkti að punktinum K-29 Kálfalækjarskurður 173 (E416829-N363761) aftur að punkti K-1 Háfsósabrú 143 (E417317-N363649), eins og fram kemur á uppdrætti á dskj. nr. 6. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi þeirra samkvæmt reikningi. Gengið var á vettvang 22. september sl. Málavextir. Stefnendur lýsa málavöxtum svo að þeir séu eigendur jarðanna Háfshóls og Hala í Rangárþingi ytra en stefndu séu eigendur jarðanna Háfs og Háfshjáleigu. Hafi eigendur síðargreindu jarðanna lengi staðið í deilum við eigendur fyrrgreindu jarðanna vegna landamerkja í svokölluðu Háfshverfi. Með samkomulagi árið 1928 hafi eigendur jarða í Háfshverfi skipt með sér nesinu fyrir sunnan jarðirnar Háf og Hala, frá Keldu norðan við Torfamel að Kálfalæk að sunnan og hafi girðing verið sett á merkjum. Samkomulagsskiptin séu hins vegar ekki til á pappír en vísað sé til þeirra í landskiptum frá 25. júní 1929 þegar fram hafi farið skipti á svonefndri Háfsbót og engjum við Kálfalæk. Hafi þáverandi eigendur jarðanna ritað undir þá landskiptagerð. Hafi skipti farið fram eftir jarðamati frá 1861, hinu svokallaða nýja mati til aðgreiningar frá hinu forna mati frá 1845. Samkvæmt skiptunum skyldi Háfur eiga heimaland með Háfshjáleigu fyrir vestan girðinguna en Hali heimaland með Horni fyrir austan girðinguna að Keldu norðan við Torfamel. Á móti fengi Háfshóll allt óyrkt land sem umlyki tún hans sem afmarkist af girðingu að vestan og handgröfnum skurði og girðingu að austan en Illukeldu og Langaflóði um Kvíaós að sunnan út í Þjórsá. Það sem á vanti á tiltölu jarðarinnar, fái Háfshól með öðru beitilandi. Þann 18. desember 1931 hafi þáverandi eigandi Háfshóls gefið út sáttakæru þar sem hann hafi beðið sáttanefndarmenn Ásahrepps að kalla á fund sameignarmenn Háfshverfis og hann sjálfan í því skyni að fá landskiptin frá 25. júní 1929 felld úr gildi og ný skipti færu fram í samræmi við jarðamatið frá 1845. Hafi verið haldinn sáttafundur 20. janúar 1932 og komist á sátt með þeim skilyrðum að til Háfshóls skyldi heyra, auk lands þess sem landskiptin frá 25. júní 1929 ákváðu, allt það land sem nú er innan við engjagirðingar Háfshóls, er liggja úr Kringlutjörn til Kálfalækjar, bæði sunnan og norðan við engjarnar og þar að auki landspilda sú, úr beitilandi Háfs, sem verður norðan við þá línu, sem dregin er eða miðuð beint úr hliðastólpa á syðri armi engjagirðingar Háfshóls við Kringlutjörn og sjónhendingu í hornmarkið milli landa Hala og Háfshóls við skurðinn, sem er skammt austan við Lambhúshólinn í Háfshól. Skuli þessi lína vera markalína milli beitilands Háfs og Háfshóls allt vestur að mörkum beitilands Hala og Háfs. Skyldi eigandi Háfshóls gegn þessu greiða eiganda Háfs 200 krónur. Er tekið fram að allir aðilar geti þess sérstaklega að með þessari sáttagerð sé öllum ágreiningi lokið viðvíkjandi landamerkjum nefndra jarða og full og óhagganleg sátt komin á milli þeirra um allt sem landamerkjum viðkomi. Þessu skjali mun hafa verið þinglýst 27. júní 1933. Í júní 1933 óskaði Sigurður Jósepsson, þáverandi umráðamaður að hálfum Háfshól, eftir því að fá skipti á landi jarðarinnar til helminga samkvæmt landskiptalögum. Samkvæmt skiptagjörð, sem dagsett er 18. júní 1933, var jörðinni skipt í 6 spildur og fékk hvor helmingur jafn stórar hálflendur. Vestur-hálflenda jarðarinnar fékk allt frá heimreiðinni að austan og fyrir sunnan bæ að heimreiðinni að vestan og að auki fyrir norðan heimreiðina, frá norðvesturhorni matjurtagarðsins fyrir vestan bæinn, á beina línu að vörðu við útafbindingastaur í girðingunni á árbakkanum. Þá fékk vesturhlutinn land allt niður með Þjórsá, að landamerkjum annarra jarða, sem að norðan takmarkast af heimreiðinni og af vörðu sem er á túngarðinum 80 m frá heimreiðarhliði, þaðan af beinni línu um vesturbakka Dyraflóðs að mörkum annarra jarða. Vesturhlutinn fékk land frá syðsta horni túnsins að hornmarki milli Hala og Háfshóls á skurðbakka, þaðan meðfram Halamörkum og Háfs- að hliðstólpa, sem er um 8 m frá suðurbakka Kringlutjarnar, þaðan meðfram tjörninni að Sandhólaferjumörkum og með þeim 700 m frá tjörninni frá vörðu í beinni línu að túnmörkunum að austan, milli býlanna. Engjum og beitilandi við Kálfalæk var þaðan skipt frá landamörkum Háfs við lækinn 500 m norður með áðurnefndum læk, þaðan í beinni línu að fyrrnefndum hliðstólpa við Kringlutjörn. Segir í skiptagjörðinni að hinn hluti Háfshólslands tilheyri austur-hálflendunni. Þann 23. júlí 1951var fjórðungi jarðarinnar Háfs skipt út og lagðist sá hluti undir Háfshjáleigu. Þá var túni og engjum skipt í þessum skiptum. Þann 11. desember 1952 var beitilandi þessara jarða skipt. Ágreiningur reis síðar um landamerki tiltekinna jarða í Háfshverfi milli eigenda jarðanna Háfs og Háfshjáleigu annars vegar og eiganda jarðarinnar Háfshóls hins vegar. Var deilt um gildi sáttagerðarinnar frá 20. janúar 1932 en með dómi landamerkjadóms Rangárvallasýslu 20. maí 1978 var sáttagerðin staðfest og talin fela í sér fullgilda skuldbindingu um þau atriði sem þar greindi. Hæstiréttur staðfesti þessa niðurstöðu með dómi 21. september 1981. Þann 15. júní 1983 var þess farið á leit við sýslumanninn í Rangárvallasýslu að hann tilnefndi mann til þess að ganga á landamörk jarðanna Hala og Brautartungu. Í greinargerð oddamanns var landamerkjum þessara jarða gagnvart jörðunum Háfi, Háfshjáleigu og Háfshól lýst og kemur fram að ekki hafi verið ágreiningur um þau landamerki. Enn deildu aðilar í Háfshverfi og stóðu deilur um eignarrétt að Háfsgljá og Háfsfjöru. Með dómi Hæstaréttar Íslands árið 1999, sem staðfesti dóm Héraðsdóms Suðurlands, var staðfest að Háfi og Háfshjáleigu tilheyri í óskiptri sameign með Hala og Háfshól 1/3 hluti þess landsvæðis sem nefnt hefur verið Háfsgljá og Háfsfjara. Fyrir héraðsdómi hafi Jón V. Karlsson, stefnandi, borið að Háfshóll eigi samkvæmt skiptunum frá 1929 bakka Þjórsár fram að útfalli Kvíóss en innan þess svæðis eigi Halinn engjareim upp með Kvíóss. Hafi þessi framburður ekki verið vefengdur í málinu. Með kauptilboði 14. desember 2004 mun stefndi Kró ehf. hafa boðið í jörðina Háfshól, en tilboðinu mun ekki hafa verið tekið. Með bréfi dagsettu 31. ágúst 2005 lagði lögmaður eigenda Háfs fram beiðni fyrir þeirra hönd um sáttafund samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga um landamerki nr. 41/1919, en sáttaþolendur voru eigendur Háfshóls. Var óskað eftir því að sýslumaður reyndi sættir þar sem aðilar væru ekki sammála um hvar landamerki að vestan milli jarðanna við Þjórsá séu. Ekki reyndist grundvöllur til sátta í málinu. Stefndi Vorland ehf. mun hafa óskað eftir því með beiðni, dags. 22. maí 2006, til hreppsráðs Rangárþings ytra að spildum úr jörðinni Háfshjáleigu yrði skipt úr landi sínu Háfshjáleigu og fengið slíka beiðni samþykkta. Þó hefði samþykktin verið með þeim fyrirvara að eignarréttur á viðkomandi landi væri þinglýstur og óumdeildur og að sýnd mörk milli jarða á uppdrætti væru rétt og að stefndi bæri alla ábyrgð á því að svo væri. Stefnendur, sem hafi ekki uppgötvað landskiptin fyrr en vorið 2007, telji að jarðirnar sem um ræði séu að stórum hluta í eigu þeirra og því alls ekki skipt út úr landi stefnda Vorlands ehf. Stefndu benda á að kort sem Ásgeir Jónsson gerði í september 1928 hafi verið notað sem grundvöllur skiptagerðarinnar frá 1929 og sáttagerðarinnar frá 1932. Stefndi Vorland segist vera eigandi Háfshjáleigu og þann 18. maí 2006 hafi hann afmarkað fimm spildur sem nefndar hafi verið Háfshjáleiga, land 1-5. Hafi spildur 1-4 verið úr landi Háfshjáleigu en spilda nr. 5 úr sameiginlegu landi Háfs og Háfshjáleigu og sé sú spilda í sameign stefnda og Ólafs Þórarinssonar. Landskiptin hafi verið samþykkt af sveitarstjórn 24. maí 2006 og staðfest af landbúnaðarráðuneytinu 30. maí sama ár. Háfshjáleiga, land 1 hafi verið selt Vélfangi ehf. Stefndi Kró ehf. mun hafa keypt jörðina Háf 23. júní 2006 og mun forráðamanni félagsins hafa verið falið að ítreka landamerki jarðarinnar gagnvart Háfshóli. Telur þessi stefndi að átt sé við girðingu sem merkt sé á kort Ásgeirs Jónssonar og sé því ljóst að landamerki Háfshóls nái ekki að Langaflóði. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja fyrstu dómkröfu sína í stefnu á því að svæði það sem um ræði, svokallaðir Háfshólsbakkar hafi tilheyrt Háfshólnum að minnsta kosti allt frá því að sáttagerð hafi verið gerð þann 20. janúar 1932 með eigendum í Háfshverfi. Hafi sáttagerðin staðfest að fara hefði átt eftir jarðamati frá 1845 og hafi komist á sátt með aðilum um endanleg landskipti á Háfshverfinu. Gegn því hafi eigandi Háfs fengið greiddar 200 krónur. Þessum skiptum hafi ekki verið hnekkt og byggja stefnendur á því að skiptin á Háfshólnum sjálfum, sem fram fóru þann 17. júní 1933, sýni svart á hvítu að Háfshólsbakkarnir tilheyri Háfshólnum. Þar segi orðrétt „Land allt niður með Þjórsá, að landamerkjum annarra jarða, sem að norðan takmarkast af heimreiðinni og af vörðu, sem er á túngarðinum 80 m frá heimreiðarhliði, þaðan af beinni línu um vesturbakka Dyraflóðs að mörkum annarra jarða“. Þá byggja stefnendur á því að samkvæmt 4. mgr. 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 sé heimilt að skipta eftir eignahlutföllum, sem hafi gilt manna á meðal í 20 ár eða meira og allir eigendur hafa samþykkt, þrátt fyrir að eignahlutföllin séu önnur en jarðamatsbækur gefi til kynna. Stefnendur byggja einnig á því að skiptin frá 20. janúar 1932 hafi enn fremur verið staðfest með Hæstaréttardómi árið 1981 en þar segi að leggja beri ákvæði sáttagerðarinnar til grundvalllar ákvörðunar merkjum milli Háfs og Háfshóls og Háfshjáleigu og Háfshóls. Staðfesti dómurinn því að hið forna mat þar sem Háfshverfinu hafi verið skipt milli jarðanna og Háfshóllinn hafi fengið þriðjung af Háfshverfinu, sé gilt og hafi hið nýja mat frá 1861 ekki gildi í neinum skiptum í Háfshverfinu. Þá benda stefnendur á að ekki hafi verið gerðar athugasemdir af hálfu þáverandi eiganda Háfs við þann framburð Jóns V. Karlssonar fyrir dómi árið 1998 þess efnis að Háfshóll eigi samkvæmt skiptunum frá 1929 bakka Þjórsár fram að útfalli Kvíóss en innan þess svæðis eigi Halinn reim upp með Kvíós. Þá hafi við skipti á eignarhluta Háfs og Háfshjáleigu, sem fóru fram árin 1951-1952, hvergi verið minnst á Háfshólsbakkana, þar sem hlutaðeigendur hafi ekki litið svo á að Háfshólsbakkarnir tilheyrðu Háfi, enda hefðu allir hlutar Háfshólsbakka verið nýttir til slægju og beitar af eigendum Hala, sem leigt hefðu afnot af allri Háfshólsjörðinni frá árinu 1958 til 2006, án athugasemda frá eigendum Háfs eða Háfshjáleigu. Stefnendur byggja jafnframt á því að spilda sú, sem merkt sé sem Háfshjáleiga land 5, sé að mestu leyti skipt úr landi í eigu stefnenda. Stefnendur vísa einnig til bréfs lögmanns stefnda Kró ehf. til sýslumannsins á Hvolsvelli þar sem hann fór fram á það að hinar umdeildu spildur yrðu afmáðar úr þinglýsingabók ellegar yrði þinglýst inn á viðkomandi eignir athugasemd um vafa á réttmæti eignarréttar þess sem sé þinglýstur eigandi í dag. Samkvæmt framansögðu telja stefnendur að sannað sé að landamerki milli jarðanna Háfshóls, Hala, Háfs og Háfshjáleigu eigi að vera eins og dómkrafa nr. 1 kveði á um og að landamerki afmarki land Háfshóls gagnvart hinum jörðunum. Stefnendur byggja aðra og þriðju dómkröfu sína í stefnu, um landamerki engjareimar og hluta horntanga Halans, á því að í greinargerð oddamanns um landamerki jarðanna Hala og Brautartungu sé sérstaklega tekið fram hvernig landamerki engjareimar og horntanga Halans séu. Hefði greinargerð þessi verið lögð fram í Hæstaréttarmálinu nr. 431/1998 og ekki verið vefengd eða á annan hátt mótmælt. Ennfremur vísa stefnendur til framburðar stefnanda Jóns V. Karlssonar fyrir Héraðsdómi Suðurlands, sem staðfestur var af Hæstarétti í dómi Hrd. 1999 bls. 3335, um það að Halinn eigi reim upp með Kvíaós, sem sé engjareim sú sem hnitsett sé í dómkröfu nr. 2 í stefnu. Þá byggja stefnendur á því að eigendur Hala, en jörðin hefur verið í eigu fjölskyldu stefnenda, eigenda Hala, síðan 1936, hafi heyjað og nýtt þessi svæði til beitar frá því jörðin komst í þeirra hendur. Þar áður hafi eigandi Hala nýtt þessi svæði eins og væru þau hans eign án þess að nokkur hafi gert athugasemd við þá nýtingu. Þetta bendi eindregið til þess að svæðin hafi ávallt tilheyrt jörðinni Hala. Stefnendur byggja fjórðu dómkröfu sína á því að samkvæmt samkomulagsskiptunum árið 1928, sem getið sé um í skiptagerðinni frá árinu 1929, séu suðurmörk heimalands Háfs með Háfshjáleigu og Hala með Horni, endimörk nessins suður af bæjunum, takmörkuð við Kálfalæk sem rann við nesbakkann. Nú hafi Kálfalæk verið veitt í vélgrafinn skurð töluvert suður á Háfsgljánni. Upprunalegan farveg Kálfalækjar megi sjá á loftmynd frá árinu 1946. Stefnendur byggja á því að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 breytast eigi merki þótt farvegur breytist. Stefnendur byggja því á því að þau hnit sem sett séu fram í dómkröfu nr. 4 marki óskipt sameignarland jarðanna Háfs með Háfshjáleigu, Hala með Horni og Háfshóls. Stefnendur vísa til Hæstaréttardómsins frá 1999 þar sem niðurstaðan hafi orðið sú að um væri að ræða óskipt sameignarland jarðanna. Stefnendur hafi hins vegar miðað dómkröfur sínar við hinn vélgrafna skurð sem Kálfalæk hafi verið veitt í. Byggja stefnendur á því að merki hins óskipta sameignarlands eigi í raun að ná norðar, þ.e. að því þar sem Kálfalækur hafi áður runnið. Stefnendur segjast byggja allar dómkröfur sínar á því að landamerki þau sem krafist sé að séu viðurkennd séu rétt og í samræmi við öll framlögð gögn og heimildir. Háfshólsbakkarnir hafi allt frá upphafi tilheyrt Háfshólnum og það sé ekki fyrr en nú sem stefndu, eigendur Háfshjáleigu og Háfs hafi gert athugasemdir eða fullyrt að Háfshólsbakkarnir tilheyri þeirra jörðum. Stefnendur byggja á meginreglum laga um stofnun eignarréttar og eignarráða fasteignareigenda. Þá er byggt á 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1921 og 4. mgr. 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Vorlands ehf. Stefndi byggir á því að við afmörkun á umræddum fimm spildum hafi verið farið eftir fyrirmælum landskiptagerðarinnar frá 25. júní 1929. Virðist þessum stefnda stefnendur hafa uppi ágreining um túlkun landskiptagerðarinnar, þ.e. hvernig beri að afmarka það land sem skiptin hafi tekið til en erfitt sé að átta sig á kröfum þeirra þar sem nokkuð skorti á skýrleika í málatilbúnaði þeirra. Í skiptagerðinni segi svo varðandi það landsvæði sem land 1-4 tekur til: „Nesi fyrir sunnan Háf og Hala var skift í fyrra af hlutaðeigendum sjálfum og girðing sett á merkjun; á Háfur með hjáleigu fyrir vestan girðinguna, en Hali fyrir austan að Keldu norðan við Torfamel. Á móti því hefir Háfshóll allt óyrkt land í kring um tún sitt, sem afmarkast af girðingu að vestan og skurði og girðingu að austan. Það, sem þá vantar á tiltölu jarðarinnar, fær hún með öðru beitilandi.“ Samkvæmt þessu telur stefndi að land 1-4 tilheyri því landi sem Háfur og Háfshjáleiga hafi fengið í sinn hlut við skiptin 1929 og afmarkað hafi verið með girðingu, sbr. 1. mgr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919. Að neðanverðu afmarkist landið við sameignarland Háfshóls, Hala, Horns, Háfs og Háfshjáleigu, eins og það hafi verið markað með dómi Hæstaréttar frá 1999, þ.e. þar sem Kálfalækur rennur um Háfsósa út að Þjórsá. Sé það í samræmi við 1. og 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Stefnendur telji að hluti umrædds lands sé svokallað „sameignarland“ en samkvæmt kröfugerð stefnenda taki það einungis til lands Háfs og Háfshjáleigu. Af hálfu stefnenda sé ekki skýrt hvers vegna þeir telji ekki land Kálfalækjarfarvegar inn að Vatnsbug og land framan við svonefnda landgræðslu girðingu ekki vera hluta af þessu svonefnda „sameignarlandi.“ Þá byggir þessi stefndi á því að með skiptagerðinni hafi verið afmarkað það land sem land nr. 5 taki til og tilheyri það Háfi og Háfshjáleigu. Í skiptagerðinni segi svo um hagamörk að land Háfshóls afmarkist af girðingu að vestan að bugðu á Háfshólsskurð, með Halalandi að austan að landi Háfs og Háfshjáleigu í suður. Hvergi komi fram í skiptagerðinni að Háfshóll hafi land að svonefndu Langaflóði eða vestur að Kvíós eins og kröfugerð stefnenda miði við. Þá vísar stefndi til korts Ásgeirs Jónssonar þar sem landamerkin séu tilgreind á kortinu með girðingu að vestanverðu. Síðan afmarkist spildan af skurði og girðingu að vestan í samræmi við skiptagerðina, sbr. 1. mgr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919. Eigendur hafi skipt Háfshólnum í tvo hluta 18. júní 1933 að Dyraflóði en ekki að Langaflóði eða Kvíós, sem tilheyri Háfshjáleigu og Háfi. Í skiptunum sé hvergi minnst á engjar við Langaflóð, en vísað til beinnar línu um vesturbakka Dyraflóðs að mörkum annarra jarða, en það séu Háfur og Háfshjáleiga. Stefndi vekur athygli á kröfugerð stefnenda varðandi svokalla engjareim í 2. kröfulið og hornstykki í 3. kröfulið sem byggist á greinargerð Vals Þorvaldssonar en hún sé ósamþykkt af hálfu Háfs og Háfshjáleigu og í engu vikið að skiptagerðinni frá 1929. Þá byggi stefnendur á framburði Jóns V. Karlssonar, eins stefnenda, fyrir dómi og einhliða lýsingu hans á merkjum sem sé andstæð fyrirmælum skiptagerðarinnar. Stefndi kveðst hafa hagnýtt umrætt land sem nýtt hafi verið af Háfi og Háfshjáleigu frá 1929. Hafi hann ítrekað þurft að kæra stefnanda Jón V. Karlsson vegna tilrauna hans til að koma í veg fyrir hagnýtingu stefnda á landi sínu. Stefndi telur að stefnendur hafi ekki fært fram sannanir fyrir því að landamerki milli fasteigna stefnenda og stefnda séu með þeim hætti sem stefnendur haldi fram. Stefndi byggir á meginreglum laga um stofnun eignarréttar og eignarráða fasteignareiganda, landskiptalögum nr. 46/1941 og 1. og 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Kró ehf. Þessi stefndi byggir sýknukröfu sína af dómkröfum 1, 2 og 3 á því að hið forna höfuðból Háfur hafi fengið viðkomandi landsvæði allt frá Keldu sem liggi norðan bæjarstæðanna Hala, Háfshjáleigu og Háfs, að skurði að austan sem merktur sé D á dómskjali nr. 51, allt norður að girðingu merktri C sem afmarki land Háfshóls að sunnan og vestan og allt út í miðjan árfarveg Þjórsár fyrir sínu landi og einnig fyrir landi Háfshóls með girðingu merktri C þar sem Háfur á samkvæmt sama dómskjali ræmu með girðingu merktri C allt til enda þeirrar girðingar sem merkt sé L á kortinu. Telur stefndi þetta staðfesta að Háfshóll eigi ekki land sunnan við hornmark á skurði á punkti þar sem C og D mætast á sama korti. Byggir stefndi á því að girðing að vestan sem skýrlega sé tilgreind á korti Ásgeirs Jónssonar marki land Háfshóls gagnvart landi Háfs og séu landamerki samkvæmt 1. mgr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919. Vísar stefndi til skiptagerðarinnar frá 1929 og sáttagerðarinnar frá 1932. Stefndi byggir einnig á því að skipti jarðarinnar Háfshóls innan marka þeirrar jarðar geti ekki haft nokkur réttaráhrif á ofangreind landamerki, þar sem þau skipti hafi ekki snert jörðina Háf, þar sem einungis hafi verið um að ræða löggerning milli eigenda Háfshóls. Þá sé hvergi tilgreint að hið skipta land nái að Langaflóði eða Kvíósi. Stefndi byggir einnig á að stefnendur geti ekki byggt á rangfærslum sem fram komi í stefnu þar sem vitnað sé í landskiptin frá 1929 og bætt við orðunum „en Illukeldu og Langaflóði um Kvíaós að sunnan út í Þjórsá.“ Sé þessi umfjöllun stefnenda um skiptin frá 1929 kolröng og sé um ámælisverða rangfærslu að ræða. Þá byggir stefndi á því að framburður stefnanda Jóns V. Karlssonar geti ekki haft nein áhrif þar sem sú skipting sem þar komi fram hafi aldrei verið viðurkennd hvorki fyrr né síðar og ekkert í skiptagerðinni frá 1929 eða sáttagerðinni frá 1932 segi til um að svo sé. Það sem Jón hafi tjáð sig um í dómsmáli fyrir allmörgum árum hafi ekki fjallað um landsvæði það sem hér sé til umfjöllunar. Þá geti vettvangsganga Jóns samkvæmt bréfi dags. 15. júní 1983 ekki haft nein réttaráhrif í þessu máli. Þegar skiptin árið 1929 hafi átt sér stað hafi þáverandi eigandi Hala með Horni skrifað undir það að hafa fengið sitt heimaland, beit og engjaland útskipt úr Háfnum að eigin beiðni. Hafi markalínan þá verið dregin frá Hornmarki í handgröfnum skurði og girðingu, frá skurði niður í Keldu norðan við Torfamel. Jón í Hala hafi fengið beiti- og engjaland sitt með mörkum að vestan að áður skiptum engjum, sbr. kortið frá 1928 sem búið hafi verið til samhliða skiptum 1929. Þá áréttar stefndi að þegar Jón gangi á merkin með Val Þorvaldssyni, semji Valur greinargerð sem lögð hafi verið fram í málinu. Hún sé hins vegar ekki undirrituð af eigendum jarðanna og er byggt á því að hún hafi ekki gildi í máli þessu. Að því er fjórðu dómkröfu stefnenda varðar er sýknukrafa stefnda byggð á því að höfuðbýlið eigi eignarrétt á öllu landi utan skýrra marka útskiptra hjáleigna. Það land sem myndast hafi sunnan við bæina Háf og Háfshjáleigu sé ný landmyndun sem sé eign höfuðbólsins. Verði ekki á þetta fallist er byggt á því landspildan sé eign þeirra jarða er eiga land fyrir spildunni, þ.r. Háfs og Háfshjáleigu. Hið umþrætta land nái niður að þeim merkjum sem marki norðurmerki á svokallaðri Háfsgljá sem dómur hafi gengið um í máli nr. 431/1998. Að því er frekari mörk Háfshóls og Hala gagnvart jörðinni Háfi varðar er vísað til greinargerðar meðstefnda án þess að viðurkenndur sé eignarréttur meðstefnda að viðkomandi umdeildum landsvæðum. Stefndi byggir einnig á því að jörðin Háfur eigi sitt heimaland og það land sem ekki hafi verið skipt úr jörðinni. Sé fráleitt að halda því fram að jörðin sé nánast í sameign þeirra hjáleigna sem skipt hafi verið út úr jörðinni eins og stefnendur haldi fram. Verði að leggja þunga sönnunarbyrði á stefnendur fyrir þeim staðhæfingum. Þá bendir stefndi á að þrátt fyrir að jörðin Háfur með Háfshjáleigu telji stærri hluta af landsvæði í hekturum talið, verði að líta til þess að land jarðarinnar Háfs sé sundur slitið með eignahlutum annarra aðila málsins og virðist því rýrari eign fyrir vikið. Stefndi tekur fram að jörðin Háfur hafi verið í eyði frá 1938 og ekki verið nýtt að neinu gagni af eigendum sínum allt þar til Ólafur Þórarinsson hafi keypt jörðina um 1951. Á þeim tíma sem ekki hafi verið búið á jörðinni hafi nærliggjandi jarðir nýtt Háfinn hvort sem það hafi verið með leyfi landeiganda eður ei. Stefndi byggir á meginreglum laga um stofnun eignarréttar og eignarráða fasteignareiganda, landskiptalögum nr. 46/1941 og 1. og 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Stefnendur byggja fyrstu dómkröfu sína á því að svokallaðir Háfshólsbakkar hafi tilheyrt Háfshólnum að minnsta kosti allt frá því að sáttagerð hafi verið gerð þann 20. janúar 1932 með eigendum í Háfshverfi. Hafi sáttagerðin staðfest að fara hefði átt eftir jarðamati frá 1845 og hafi komist á sátt með aðilum um endanleg landskipti á Háfshverfinu. Stefndu byggja á því að hvorki í skiptagerðinni frá 1929 né í sáttagerðinni frá 1932 komi fram að Háfshóll eigi land að Langaflóði. Girðing að vestan sem merkt sé á korti Ásgeirs Jónssonar frá 1928 sé í samræmi við þessa gerninga og komi þar skýrt fram að land Háfshóls nái ekki að Langaflóði. Með dómi Hæstaréttar Íslands upp kveðnum 21. september 1981 var staðfest sú niðurstaða landamerkjadóms Rangárvallasýslu frá 29. maí 1978 þess efnis að leggja beri ákvæði sáttagerðarinnar frá 20. janúar 1932 til grundvallar ákvörðunar merkjum milli Háfs og Háfshóls og af því leiði að um merki mili Háfshjáleigu og Háfshóls skuli einnig fara eftir sáttagerðinni. Með undirritun sáttagerðarinnar létu aðilar hennar þess sérstaklega getið að með henni væri lokið öllum ágreiningi viðvíkjandi landamerki nefndra jarða og full og óhagganleg sátt komin milli þeirra um allt hvað landamerkjunum viðkæmi. Fallast ber á þá málsástæðu stefndu að hvergi í ofangreindum gerningum komi fram að Háfshóll eigi land að Langaflóði. Þá verður að hafna þeirri málsástæðu stefnenda að byggja beri á framburði eins stefnenda fyrir dómi í öðru dómsmáli um mörk landareignanna. Þar sem stefnendum hefur að mati dómsins ekki tekist að sanna að Háfshólsbakkar tilheyri Háfshólnum verður þessum kröfulið hafnað. Önnur og þriðja dómkrafa stefnenda er byggð á greinargerð oddamannsins Vals Þorvaldssonar frá 27. júní 1984 um landamerki jarðanna Hala og Brautartungu gagnvart jörðunum Háfi, Háfshjáleigu og Háfshóli, en þar sé sérstaklega tekið fram hvernig landamerki engjareimar og horntanga Halans séu. Hafi greinargerðin verið lögð fram í Hæstaréttarmálinu nr. 431/1998 og ekki verið vefengd eða mótmælt. Stefndu hafa mótmælt greinargerð þessari sem óstaðfestri en hún er ekki undirrituð af öðrum en oddamanni. Samkvæmt greinargerðinni var umræddur Valur dómkvaddur af sýslumanni Rangárvallasýslu 7. júlí 1983 til þess að ganga á landamörk ofangreindra jarða og skrásetja landamerki. Kemur fram í greinargerðinni að mættir hafi verið eigendur jarðanna og hafi við lok vettvangsgöngu ekki verið ágreiningur um þau landamerki sem lýst var í greinargerðinni, m.a. að því er varðar þá landskika sem annar og þriðji kröfuliður stefnenda tekur til. Eigandi Háfshjáleigu, Dieter Pollitz, kom fyrir dóm og skýrði svo frá að hann myndi eftir þessari vettvangsgöngu en hann mundi ekki lengur hver niðurstaðan varð. Hann staðfesti að eigandi Hala hefði ávallt nytjað þá landskika sem hér er fjallað um. Ekki er að sjá að neinar athugasemdir hafi komið fram um þá nýtingu og þá verður ekki séð að skýrsla Vals hafi verið vefengd fyrr en stefndu tóku til varna í þessu máli. Eins og rakið hefur verið voru ekki gerðar athugasemdir við efni þessa skjals við framlagningu þess í ofangreindu Hæstaréttarmáli og verður því að byggja á því að eigendur umræddra jarða hafi á árinu 1984 orðið ásáttir um að landskikar þessir tilheyrðu Hala. Þeirri niðurstöðu hefur ekki verið hnekkt og þar sem stefndu hafa ekki gert athugasemdir við hnitasetningar stefnenda verður fallist á þessar dómkröfur þeirra. Fjórða dómkrafa stefnenda byggir á skiptagerðinni frá 1929 þar sem þess er getið að suðurmörk heimalands Háfs með Háfshjáleigu og Hala með Horni séu endimörk nessins suður af bæjunum, takmörkuð við Kálfalæk sem rann við Nesbakkann. Kálfalæk hafi verið veitt í vélgrafinn skurð töluvert suður á Háfsgljánni og byggja stefnendur á því að samkvæmt 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 breytist merki eigi þótt farvegur breytist. Stefnendur marka kröfulínu sína að sunnan við hinn vélgrafna skurð. Málsaðilar deila um það hvar hinn forni farvegur Kálfalækjar liggur. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 á hvort land í miðjan farveg skilji á eða lækur landareignir og samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna breytast merki eigi þótt farvegur breytist. Eins og rakið hefur verið hefur Kálfalæk verið veitt í vélgrafinn skurð og við vettvangsgöngu í máli þessu var þess freistað að upplýsa hvar hinn forni farvegur Kálfalækjar væri. Voru skoðanir aðila vægast sagt mjög skiptar um það atriði. Að mati dómsins hafa stefnendur ekki aflað viðhlítandi sérfræðigagna að þessu leyti, t.d. álits jarðfræðinga, en sönnunarbyrðin um það hvar hinn forna farveg sé að finna hvílir á stefnendum. Bera stefnendur hallann af þessum sönnunarskorti og verður fjórðu dómkröfu þeirra því hafnað. Eftir þessum úrslitum og með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Fallist er á þá kröfu stefnenda, Sigurjóns O. Sigurðssonar, Önnu Sigrúnar Guðmundsdóttur, Vilhjálms Helga Guðmundssonar, Hugrúnar Guðmundsdóttur, Jóns Vilbergs Karlssonar og Finnboga Jóhanns Jónssonar að landamerki engjareimar Hala milli jarðanna Háfshóls, Háfs og Háfshjáleigu séu sem hér segir: Frá punkti H-8 Langaflóðsþúfa 136 (E416445-N366025) í gegnum punkt J-10 Langaflóð 179 (E416405-N365957), punkt J-9 Langaflóð 178 (E416347-N365933), punkt J-8 Kvíaós við Langaflóð 177 (E416311-N365830), punkt J-7 Kvíaós 176 (E416267-N365846), punkt J-6 Kvíaós 175 (E416085-N365757), punkt H-6 Engjareim við Kvíaós 141 (E416079-N365773), punkt H-7 Engjareim við Langaflóð 140 (E416379-N366073) aftur að punkti H-8 Langaflóðsþúfa 136 (E416445-N366025) eins og fram kemur á uppdrætti á dskj. nr. 4. Þá er fallist á þá kröfu stefnenda að landamerki af hluta horntanga Hala milli Háfshóls, Háfs og Háfshjáleigu séu sem hér segir: Frá punkti H-9 Langaflóð 135 (E416507-N366121), í gegnum punkt H-10 Langaflóð 134 (E416610-N366169), punkt H-11 Langaflóð 133 (E416661-N366103), punkt H-12 Langaflóð 132 (E416725-N366070), punkt J-15 Langaflóð LA5 (E416751-N366036), punkt J-14 Skurður 182 (E416699-N365968), punkt J-13 Skurður 181 (E416623-N365998), punkt J-12 Skurður 180 (E416553-N365967), punkt J-11 Langaflóð LA4 (E416494-N366114), aftur að punkti H-9 Langaflóð 135 (E416507-N366121), eins og fram kemur á uppdrætti á dskj. nr. 5. Stefndu, Vorland ehf. og Kró ehf., eru að öðru leyti sýknir af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 618/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi meðan á meðferð máls vegna framsalsbeiðni á hendur honum stendur, þó eigi lengur en til mánudagsins 10. desember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I. Hinn 6. september 2007 barst beiðni frá dómsmálayfirvöldum í Litháen, heimalandi varnaraðila, um að hann skyldi framseldur þangað vegna þátttöku í fimm þjófnaðarbrotum þar í landi. Í Héraðsdómi Reykjavíkur var varnaraðili 11. september 2007 úrskurðaður í gæsluvarðhald til 1. október 2007 í því skyni að tryggja nærveru hans meðan krafan um framsal væri til meðferðar. Þessi úrskurður var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 13. september 2007 í máli nr. 470/2007 en varnaraðila þess í stað bönnuð brottför frá landinu. Varnaraðili mun hafa sætt farbanni frá þeim tíma. Dómsmálaráðherra ákvað 8. október 2007 að fallast á beiðni um framsal. Þeirri ákvörðun skaut varnaraðili til dómstóla. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2007 var synjað kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi fyrrgreind ákvörðun dómsmálaráðherra um framsal. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar. Tefldi hann meðal annars fram þeim rökum að í ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984, þar sem fram koma skilyrði fyrir framsali, væri ekki miðað við refsiramma sambærilegs íslensks lagaákvæðis og þess sem viðkomandi á að hafa brotið gegn í Litháen, líkt og sóknaraðili heldur fram. Þess í stað þyrftu dómstólar að meta hvaða refsingu varnaraðila yrði gert að sæta að íslenskum lögum fyrir þau tilgreindu brot sem framsalskrafa væri reist á. Í dómi Hæstaréttar 12. nóvember 2007 í málinu nr. 569/2007 kom fram að til meðferðar væru hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fjögur mál vegna ætlaðra brota varnaraðila hér á landi. Um væri að ræða þjófnað, eignaspjöll, umferðarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Þótti málatilbúnaður sóknaraðila vera með þeim hætti að hann gæti aldrei leitt til þeirrar niðurstöðu sem hann krafðist. Af þeirri ástæðu var framangreind ákvörðun dómsmálaráðherra um framsal varnaraðila felld úr gildi, en jafnframt tekið fram að ekki þyrfti að taka afstöðu til áðurnefnds álitaefnis um skýringu á 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Hinn 9. nóvember 2007 gekkst varnaraðili undir viðurlagaákvörðun í Héraðsdómi Reykjaness fyrir þjófnað, eignaspjöll og umferðarlagabrot. Upplýsingar um þessa afgreiðslu málsins munu hafa borist ríkissaksóknara 12. nóvember 2007. Hinn 13. nóvember 2007 tók dómsmálaráðherra á ný ákvörðun um að framselja skyldi varnaraðila til Litháen. Varnaraðili hefur kært þá ákvörðun til Héraðsdóms Reykjavíkur sem hefur málið til meðferðar. II. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 13/1984 má við rannsókn vegna framsalsbeiðni beita þeim þvingunaraðgerðum sem lög um meðferð opinberra mála heimila við rannsókn sambærilegra sakamála. Framangreindum þvingunaraðgerðum má beita uns úr því er skorið hvort framsal skuli fram fara og síðan þangað til framsal er framkvæmt sé það heimilað. Samkvæmt þessu og með vísan til b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991, þykir mega fallast á framkomna kröfu sóknaraðila um farbann meðan framsalsbeiðnin er til meðferðar hjá dómstólum til þess tíma sem greinir í hinum kærða úrskurði. Verður hann því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess með vísan til b- liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, og 1. mgr. 18. gr. laga um framsal sakamanna o.fl. nr. 13/1984, að kærða, X, kt. [...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi farbanni meðan á meðferð máls vegna framsalsbeiðni á hendur honum stendur, þó eigi lengur en til föstudagsins 14. desember 2007, kl. 16:00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að hinn 6. september sl. hafi dómsmála­ráðuneytinu borist með símbréfi beiðni ríkissaksóknara Litháen um framsal X, litháísks ríkisborgara, sem búsettur sé að [heimilisfang], Kópavogi. Samkvæmt framsalsbeiðninni og gögnum, sem henni fylgdu, sæti kærði rannsókn lögreglu í Raseiniai sýslu í Litháen vegna fimm þjófnaðarbrota, sem hann sé grunaður um að hafa framið í félagi við aðra á tímabilinu frá júlí til október árið 2006, með því að hafa brotist inn í íbúðarhús og atvinnuhúsnæði á tilgreindum stöðum í Raseiniai og haft á brott með sér nánar tilgreinda muni, að verðmæti um 230.000 krónur. Háttsemin, sem um ræði, geti varðað við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Framsalsbeiðninni hafi fylgt handtökuskipun, útgefin af héraðsdómstólnum í Raseiniai sýslu, dags. 27. ágúst 2007. Með bréfi frá dómsmálaráðuneytinu, dags. 11. september 2007, hafi ríkissaksóknara borist framsalsbeiðnin til meðferðar, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga um framsal sakamanna o.fl. nr. 13/1984. Ríkissaksóknari hafi gefið ráðuneytinu umsögn um lagaskilyrði til framsals með bréfi, dags. 3. október sl. Í bréfi dómsmálaráðuneytisins til ríkissaksóknara, dags. 8. október 2007, hafi komið fram, að ráðuneytið hefði ákveðið að verða við beiðni litháískra dómsmálayfirvalda um framsal. Eftir að kærða hafi verið kynnt ákvörðunin, hafi hann óskað eftir því við ríkissaksóknara, að leitað yrði úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um hvort skilyrði laga um framsal væru fyrir hendi, sbr. 1. og 2. mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Með úrskurði héraðsdóms, uppkveðnum 29. október sl., í máli nr. R-545/2007, hafi fyrrnefnd ákvörðun dómsmálaráðherra verið staðfest. Varnaraðili hafi kært úrskurðinn til Hæstaréttar sem felldi ákvörðun dómsmálaráðherra úr gildi með dómi uppkveðnum 12. nóvember sl. Meirihluti dómsins hafi komist að þeirri niðurstöðu að skilja ætti 10. gr. laga nr. 13/1984 svo að óheimilt væri að framselja varnaraðila þar sem fram kæmi í gögnum málsins að til meðferðar væru hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fjögur mál vegna ætlaðra brota hans hér á landi. Með viðurlagaákvörðun Héraðsdóms Reykjaness, dagsettri 9. nóvember sl., hafi varnaraðila verið ákvörðuð refsing vegna umræddra mála og sé þeim nú lokið. Ekkert mál sé því nú til meðferðar hjá lögreglu vegna hans. Með bréfi til ríkissaksóknara, dags. 13. nóvember, hafi dómsmálaráðherra tekið á ný ákvörðun um framsal varnaraðila til Litháen. Sú ákvörðun hafi verið kynnt honum og hafi hann lýst því yfir að hann óski eftir úrskurði héraðsdóms um það hvort skilyrði framsals séu fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Kærði hafi sætt farbanni samkvæmt dómi Hæstaréttar uppkveðnum hinn 13. september 2007 í máli nr. 470/2007 og úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. R-467/2007 og 544/2007. Kærði sé erlendur ríkisborgari. Til að tryggja að hann hverfi ekki af landi áður en meðferð málsins ljúki þykir nauðsynlegt að hann sæti áframhaldandi farbanni. Þá er bent á að samkvæmt gögnum sem hafi fylgt framsalsbeiðninni hafi kærði í heimalandi sínu brotið gegn skriflegri yfirlýsingu um að fara ekki af landi brott og hafi af þeim sökum verið gefin út handtökuskipun á hendur honum. Með vísan til ofangreinds, framlagðra gagna, b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/ 1991 um meðferð opinberra mála, og 1. mgr. 18. gr. laga um framsal sakamanna o.fl. nr. 13/1984, sé þess beiðst að ofangreind krafa nái fram að ganga. Í framangreindum dómi Hæstaréttar frá 12. nóvember sl., í máli nr. 569/2007, er vísað til þess að til meðferðar séu hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu fjögur mál vegna ætlaðra brota kærða hér á landi. Fyrir liggur að þeim málum hefur verið lokið með viðurlagaákvörðun. Dómsmálaráðuneytið tók ákvörðun að nýju um framsal kærða. Ákvörðunin var kynnt kærða fyrir dómi í dag og óskaði hann eftir úrskurði héraðsdóms um hana, sbr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Samkvæmt öllu framansögðu verður kærða með vísan til b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991, bönnuð brottför af landinu á meðan framsalskrafa þessi er til meðferðar, en henni verður markaður skemmri tími, svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Sandra Baldvinsdóttir settur héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærða, X, kt. [...], er bönnuð brottför frá Íslandi meðan á meðferð máls vegna framsalsbeiðni á hendur honum stendur, þó eigi lengur en til mánudagsins 10. desember 2007, kl. 16.00.
Mál nr. 298/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. júlí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 12. júlí 2002, klukkan 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík (áfd) hafi nú lokið rannsókn á stórfelldum brotum gegn ávana- og fíkniefnalöggjöf. Rannsóknin beinist að innflutningi mikils magns fíkniefna til landsins en þann 12. mars s.l. hafi lögreglan lagt hald á um 30 kg af hassi í fyrirtæki hér í borg. Kærði hafi verið handtekinn 15. apríl sl. og hafi við yfirheyrslur ekki kannast við sakarefnið. Nokkrir aðilar hafi gefið framburð í málinu og tveir aðrir menn hafi verið látnir sæta gæsluvarðhaldi vegna málsins. Báðir þeir aðilar sem hafi verið látnir sæta gæsluvarðhaldi vegna málsins, auk kærða sjálfs, hafi borið um þátt kærða. [...]. Hér sé um að ræða mál sem snúist um stærstu fíkniefnasendingu sem lögregla hefur nokkru sinni lagt hald á í einu lagi. Til að bera saman við aðra tegund fíkniefna og varpa ljósi á fjárhagslegt umfang málsins er nefnt að söluandvirði efnisins í “smásölu” myndi vart verða minna en kr. 45.000.000 og jafngilda söluandvirði 18.000 MDMA-taflna varlega áætlað og neysluskammtarnir séu ekki undir 60.000 og líkast til talsvert fleiri, en smásöluverð MDMA-taflna muni vera kr. 2.000 – 2.500 og kr. 1.500 – 2.000 fyrir gramm af hassi. Krefjist hagsmunir almennings þess að maður sem eigi slíkan þátt í jafn stóru og alvarlegu broti og hér um ræði, stórfelldum innflutningi fíkniefna, gangi ekki laus meðal almennings strax að rannsókn lokinni, heldur sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í málinu. Sé þetta í samræmi við réttarvitund almennings. Eigi þetta því fremur við í máli kærða þar sem um sé að ræða mjög mikið magn fíkniefna og megi þannig gera ráð fyrir að það myndi vekja athygli og andúð almennings ef hann endurheimti nú frelsi sitt. Telur lögregla að telja verði og reikna með að ef sakborningur sem orðið hafi uppvís af jafn alvarlegu broti og kærði, gengi laus strax að lokinni rannsókn ylli það hneykslun í samfélaginu og særði réttarvitund almennings. Þá verði að telja hættu á því að slíkar niðurstöður kunni að leiða til þess að samkvæmt réttarvitund almennings verði slík brot ekki talin eins alvarleg og áður. Sé krafa um gæsluvarðhald gerð með hliðsjón af dómaframkvæmd síðustu ára, þar sem sakborningum hafi margsinnis verið gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur sé uppkveðinn þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um að þeir hafi staðið að innflutningi á miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Verði því með tilliti til almannahagsmuna að telja að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt. Rannsókn á ætluðu broti kærða gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sé lokið og verði gögnin send til ákærumeðferðar hjá ríkissaksóknara, en brotið geti varðað kærða þungri fangelsisrefsingu ef sannast, en sterkur rökstuddur grunur sé um að kærði hafi gerst sekur um slíkt brot. Verði að telja gæsluvarðhald nauðsynlegt m.t.t. almannahagsmuna. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Dómari hefur kynnt sér rannsóknargögn málsins. Um er að ræða sakamál sem varðar innflutning á u.þ.b. 30 kg af hassi. Er það eitt mesta magn af hassi sem lögregla hefur lagt hald á og varðar það almannaheill. Gögn málsins benda sterklega til að kærði hafi átt hlut að þessum innflutningi. Aðrir sakborningar málsins sem sæta gæsluvarðhaldi hafa borið um þátt kærða í málinu og eru framburðir þeirra samhljóða um hlutdeild kærða. Verður að fallast á það með fulltrúa lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að eiga verulegan þátt í stórfelldum innflutningi fíkniefna. Þegar litið er til rannsóknargagna þykir fullnægt því skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að um sterkan grun sé að ræða. Gæti brot það sem kærði er grunaður um aðild að varðað hann allt að 12 ára fangelsisrefsingu ef sannaðist samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það brot sem kærði er sterklega grunaður um aðild að er svo alvarlegt og varðar svo þungri refsingu, ef sannast, að áframhaldandi gæsluvarðhald er nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Þykir því vera uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að kærði sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins þar til dómur gengur í því og er krafa lögreglustjóra því tekin til greina eins og hún er fram sett. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans þó eigi lengur en til föstudagsins 12. júlí nk. kl. 16.00.
Mál nr. 340/2001
Vinnusamningur Kjarasamningur Opinberir starfsmenn Yfirvinna
Framhaldsskólakennarinn H taldi sig hafa orðið fyrir kjaraskerðingu vegna ákvarðana skólastjórnenda um að skerða þann fjölda kennslustunda sem áður höfðu verið í tiltekinni námsgrein. Ekki var á það fallist á að H ætti rétt á þeim greiðslum sem hún krafðist í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn yrði leiddur af kjara­samningi né að íslenska ríkið (Í) hefði með ólögmætum aðgerðum svipt hann þeim rétti. Var Í því sýknað af kröfum H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2001 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 54.832 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var þann 26. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 16. júní 2000 af Hrönn Traustadóttur, kt. 041066-3509, Njarðargötu 27, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, kt. 550169-2989, Arnarhvoli, Reykjavík, til heimtu vangreiddra launa að fjárhæð 54.832 krónur, dráttarvaxta og málskostnaðar. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 54.832 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá birtingardegi stefnu til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Krafist er að við ákvörðun máls­kostnaðar­fjárhæðar verði tekið tillit til virðisauka­skatts sem stefnanda beri að greiða af lögmannsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að henni verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn falla niður. Stefnandi kenndi áfangana FÖT103 og FÖT203 við Iðnskólann í Reykjavík haustönn 1999. Hvor áfangi var kenndur sex kennslustundir á viku. Í tveimur af þessum kennslustundum voru hóparnir í áföngunum saman þannig að kennslu­stunda­­fjöldi varð samtals 10 stundir í stað 12 á viku. Samkvæmt því fékk stefnandi greitt fyrir 10 kennslustundir á viku. Hún telur að hún eigi rétt á greiðslu fyrir 12 kennslu­stundir eins og hún hefði fengið, hefði hún ekki kennt hópunum saman. Kröfur stefnanda eru byggðar á því að hún sé fastráðin kennari við Iðn­skólann í Reykjavík. Hún kenni þar nokkrar kennslugreinar, en mál þetta snúist aðeins um eina þeirra, vinnustofu í fatahönnun, auðkennd FÖT103 og FÖT203 í kennsluskrá skólans. Samkvæmt 21. gr. laga um framhaldsskóla sé aðalnámskrá, sem menntamála­ráðherra setji, meginviðmiðun skólastarfs. Í henni skuli kveðið á um uppbyggingu einstakra námsbrauta, samhengi í námi og meðallengd námstíma á hverri braut. Ákveðinn lágmarksfjöldi kennslustunda sé ákveðinn í námskránni í einstökum námsgreinum. Námskrá handa framhaldsskólum frá 1990 hafi verið í gildi þegar núgildandi kjara­samningur stefnda við stéttarfélag stefnanda frá 1997 tók gildi. Þar segi að námsefni fram­halds­­skólanna sé mælt í einingum, og að hver eining samsvari að jafnaði námi, sem nemi tveimur kennslustundum á viku í eina önn. Við matið skuli gengið út frá þeirri meginreglu að tímafjöldi í grein á viku og innihald náms ákvarði þann einingafjölda sem nemandi fái metinn. Menntamálaráðherra hafi gefið út nýja námskrá, Aðalnámskrá framhaldsskóla, á árinu 1999. Í henni sé ekki að finna sams konar ákvæði um samsvörun eininga og kennslustunda. Umfjöllun um þetta innan skólanefndar Iðnskólans í Reykjavík hafi leitt til þess að menntamálaráðherra hafi ritað skólameistara skólans bréf 7. júlí 1999. Í bréfinu komi meðal annars fram að í námskrá fyrir framhaldsskóla sé ekki lengur ákvæði áðurgildandi námskrár um samsvörun eininga og kennslustunda, ein eining á móti tveimur kennslustundum að jafnaði. Á hinn bóginn sé túlkun kjarasamninga í höndum fjármálaráðherra og um hana verði ekki hlutast eftir að kjarasamningur hafi verið gerður. Af framangreindu leiði það álit ráðuneytisins að fækkun kennslustunda eftir umfjöllun og samþykki viðkomandi deilda sé heimil, fari hún ekki í bága við grunnforsendur og túlkun réttra aðila á samningum um kaup og kjör kennara. Menntamálaráðuneytið telji mikilvægt að þessum valkosti í skipulagningu skólastarfs verði haldið opnum eins og verið hafi, í sátt aðila og með hagsmuni skóla, nemenda og kennara tryggða. Í námsvísi fyrir Iðnskólann séu upplýsingar um viðkomandi greinar tilgreindar með kerfisbundnum hætti og birtist þær þannig í stundaskrá. Í FÖT1036-02 407 sé 103 númer greinarinnar en aftasta talan sýni einingafjölda hennar og talan sex vísi til kennslustundafjölda á viku. Talan 02 tiltaki hópinn og 407 sé númer kennslustofu. Samsvarandi gildi um FÖT203. Stefnandi heldur því fram að hún hafi verið ráðin til að kenna þessa náms­grein í hinum tilgreindu hópum. Þegar vinnustundatafla hennar fyrir haustönn 1999 hafi verið kynnt hafi komið á daginn að stjórnendur skólans hafi ákveðið, án samráðs við hana eða þá deild sem hún starfi við, aðra kennara eða stéttarfélög þeirra, að fækka kennslustundum í þessari kennslugrein án þess þó að hróflað væri við náms­kröfum eða námsefni sem ætlunin hafi verið að fara yfir. Í stað þess að námsgreinin yrði kennd sex kennslu­stundir á viku í hvorum hópi, samtals 12 stundir, hafi hún aðeins verið kennd í samtals tíu. Þrátt fyrir þessa breytingu hafi einingafjölda greinarinnar ekkert verið breytt. Stefnandi hafi orðið fyrir beinni kjaraskerðingu við breytinguna samhliða auknu álagi á hana sem kennara miðað við það sem verið hefði, ef farið hefði verið eftir námsvísi skólans. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda bent á að í grein 2.7.1 kjarasamnings fjármálaráðherra annars vegar og Hins íslenska kennara­félags og Kennarasambands Íslands hins vegar frá 7. júní 1997 komi fram að ávallt skuli hafa samráð við kennara um fjölda kennslustunda en af hálfu stefnda er þetta talið of seint fram komið. Kjarasamningurinn frá 7. júní 1997 sé enn í gildi. Á grundvelli hans beri að reikna stefnanda laun fyrir þá vinnu sem hún hafi verið ráðin til að vinna. Ein af grundvallarforsendum kjarasamningsins sé sú viðmiðun milli einingafjölda og kennslustunda sem gilt hafi samkvæmt þágildandi námskrá fyrir framhaldsskóla. Þeirri forsendu hafi Iðnskólanum í Reykjavík verið óheimilt að hrófla við. Komi þetta ótvírætt fram í bréfi menntamála­ráðherra frá 7. júlí 1999 til þáverandi skólameistara skólans. Kennsluskerðingin, sem stjórnendur Iðnskólans hafi ákveðið einhliða haustið 1999 og komið hafi þá til framkvæmda, hafi falið í sér höfnun á vinnuframlagi sem stefnanda hafi verið skylt að láta í té sem kennari við skólann. Hún eigi þess vegna rétt á að fá greitt fyrir þann vinnustundafjölda með sama hætti og verið hefði, ef vinnan hefði verið unnin. Stefnandi hafi þegar við upphaf skólaársins gert fyrirvara um rétt sinn vegna þessa, enda hafi skólinn með þessu brotið rétt gagnvart henni og nemendum skólans. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda á þeim grundvelli að skólinn hafi hafnað umsömdu vinnuframlagi hennar eru kröfur hennar einnig reistar á því að skólinn hafi, í trássi við fyrirmæli menntamálayfirvalda, bakað stefnanda fjárhagstjón með ólögmætri breytingu á kennslufyrirkomulagi sem rýrt hafi atvinnu­tekjur hennar. Um­rædd kennsluskerðing hafi verið framkvæmd fyrirvaralaust og án samráðs við þá aðila, sem þurft hafi að fjalla um slíkar breytingar áður en þær kæmu til framkvæmda, svo sem viðkomandi deild skólans, stefnanda sjálfa og undir öllum kringumstæðum stéttarfélag hennar. Um bótagrundvöll er vísað til sakarreglunnar og þess að ákvörðun um kennsluskerðinguna hafi verið ólögmæt þar sem hún hafi verið tekin án þess að gætt væri ákvæða IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 13. gr. Samkvæmt kjarasamningi hafi kennsluskylda stefnanda verið 23,87 kennslu­stundir á viku. Kennsla samkvæmt stundatöflu hennar á haustönn 1999 hafi verið talsvert meiri en nam kennsluskyldunni, en kennsla umfram hana hafi verið greidd með yfirvinnukaupi. Af þessu leiði að kennsluskerðingin hafi orðið til þess að lækka yfirvinnutekjur, sem stefnandi hefði ella haft í starfi sínu, en skerðingin hafi numið tveimur kennslustundum á viku þessa önn. Fyrir þessar kennslustundir hefði stefnandi fengið greitt sem nemi 1,45 klukkustund á yfirvinnukaupi fyrir hverja kennslustund samkvæmt grein 1.5.6.1 í kjarasamningi aðila. Samkvæmt þessu hafi hún átt að fá greitt fyrir þær yfirvinnukaup í 2,90 klukkustundir á viku. Yfirvinnukaupið hafi verið 1.144,13 krónur fyrir hverja klukkustund. Samkvæmt því sé launakrafan 3.318 krónur á viku. Haustönnin sé 15 kennsluvikur, og því nemi krafan fyrir önnina 49.770 krónum. Stefnandi krefjist jafnframt 10,17% orlofs til viðbótar yfirvinnukaupinu og nemi sá kröfuliður 5.062 krónum. Dráttarvaxtakröfuna byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, einkum 10. og 12. gr., og um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er bent á að málsástæður stefnanda komi ekki heim og saman við grundvöll málsins en málsástæður og lagarök væru að ýmsu leyti ósamrýmanlegar kröfum hennar. Þetta geti valdið því að málinu beri að vísa frá dómi án kröfu. Í upphafi stefnu komi fram að stefnandi þurfi að höfða mál þetta til heimtu vangreiddra launa, tiltekinnar fjárhæðar, dráttarvaxta og málskostnaðar. Málatilbúnaður sé mjög óljós um það hvort eða hvernig ráðningar- eða kjarasamningur kunni að vera vanefndir af hálfu stefnda. Ráðningarsamningur hafi ekki verið lagður fram og aðeins lítill hluti kjarasamningsins frá 1997. Hvergi sé vísað til efnisákvæða ráðningar- eða kjarasamnings og útskýrt í hverju vanefnd kynni að vera fólgin, en tilvísun til greinar 1.5.6.1 í þessu sambandi geti engan veginn talist fullnægjandi, enda ekki krafist launa fyrir unnar yfirvinnustundir. Stefnandi haldi einnig uppi málsástæðum til stuðnings sömu kröfu til heimtu vangreiddra launa með vísan til almennu skaðabótareglunnar. Engin bótakrafa sé þó gerð í málinu og alls óljóst hvort átt sé við bótarétt innan samninga eða utan. Skaðabótakrafa sé allt annars eðlis en krafa til heimtu launa. Af þessum ástæðum kunni að vera ófært að taka málið til efnismeðferðar. Sýknukrafa stefnda er studd þeim rökum að Iðnskólanum í Reykjavík beri samkvæmt framhaldsskólalögum að halda uppi námi á ólíkum námsbrautum og útskrifa nemendur af þeim. Við skólann sé haldið uppi fjölda námsgreina en oft með fáum nemendum. Stjórnendur skólans hafi takmarkað tímafjölda í einstökum áföngum þegar um fáa nemendur hafi verið að ræða, í hraðferðum og vegna skipulagningar á stundaskrám. Liggi meðal annars til grundvallar þeirri ákvörðun að sinna megi fáum nemendum betur á styttri tíma en mörgum, svo og að nemendur með góðan undirbúning komist af með færri kennslustundir en ella. Enn fremur skipti máli að fjármunir nýttust sem best og að ráðdeildar væri gætt í rekstri skólans. Því er mótmælt sem ósönnuðu að álag á stefnanda hafi orðið meira þegar á allt væri litið, en engar athugasemdir hafi komið fram þess efnis af hálfu stefnanda. Hver og ein kennslustund með færri nemendum hljóti að nýtast betur en þegar fullskipað sé, einkum í verklegu námi. Hafi öllum kennurum, þ.á m. stefnanda, verið kunn sú framkvæmd að fækka tímum í einstökum áföngum eða fella þá niður, en sambærileg umræða hafi átt sér stað fyrir vorönn 1999 og fyrr. Breytingar á kennslustundafjölda í áföngum í framhaldsskólum almennt væru algengar og hafi kennurum, þ.á m. stefnanda, verið kunnugt um það. Slíkar breytingar hafi komið fram áður, þ.e. fyrir skólaveturinn 1999 til 2000. Kennurum skólans hafi verið gerð grein fyrir ákvörðunum um kennslu á haustönn 1999 á kennarafundi 19. ágúst 1999. Stundaskrárgerð væri langt komin og hafi kennurum verið boðið að gera athugasemdir. Farið hafi verið fram á að einstakar deildir fjölluðu um málið og hafi það verið gert, en engar athugasemdir hafi verið gerðar um fjölda kennslustunda í þeim áföngum sem hér um ræði. Stefnandi hafi mætt á kennarafundinn, svo sem henni hafi verið skylt, og í framhaldi af fundinum hafi henni verið afhent stundaskrá, þar sem handritað hafi verið af áfangastjóra að áfangarnir FÖT103 og FÖT203 væru "settir inn með fyrirvara um samþykki aðila er málið varðar". Á árinu 1998 hafi áfangarnir verið kenndir saman. Í greinargerð skólameistara skólans komi fram að mjög fáir nemendur hafi staðfest nám í áföngunum FÖT 103 og FÖT 203. Úrræðin hafi því verið tvenns konar, annars vegar að fella áfangana niður eða kenna þá en reyna að draga úr kostnaði með því að fækka tímum. Í því tilviki kunni álag á kennara að aukast vegna hraðari yfirferðar en fámennur nemendahópur létti þar á móti ýmsa vinnu, svo sem verkefnavinnu og aðstoð í tímum. Aðgengi nemenda að kennara sé þá mjög gott og kennari geti leiðbeint nánast eins og um einstaklingskennslu væri að ræða. Hafi því sá kostur verið valinn að fækka tímum frekar en að fella niður áfangana til hagsbóta fyrir nemendur, sem ella kynnu að tefjast í námi. Engar athugasemdir hafi komið fram, hvorki frá deild, deildarstjóra, hópi viðkomandi kennara né stefnanda. Þar sem settir hafi verið fyrirvarar á stundatöfluna og engar rökstuddar athugasemdir hafi komið frá stefnanda sé rangt að ekki hafi verið haft við hana samráð, en auglýst hafi verið eftir athugasemdum á kennarafundi. Þótt stefnandi hafi gert fyrirvara um kennslu sína haustið 1999 með skriflegri yfirlýsingu 20. ágúst það ár, sem deildarstjóri hafi móttekið, hafi engin rök verið færð fyrir því að stefnandi teldi vandkvæðum bundið að kenna áfangann samkvæmt stunda­töflunni. Stefnandi eigi enga lögvarða kröfu til þess að henni yrðu látnar í té umræddar yfirvinnustundir þannig að réttur til frekari yfirvinnugreiðslu stofnaðist. Breytingarnar á kennslustundafjölda hafi verið ræddar í skólaráði í september 1999. Skólaráð fjalli meðal annars um starfsáætlun skólans og framkvæmd hennar, sbr. b lið 2. gr. reglugerðar nr. 140/1997 um skólaráð við framhaldsskóla. Í 9. gr. laga nr. 80/1996 séu ákvæði um almenna kennarafundi, er fjalli m.a. um námsskipan og kennslu­hætti. Kennarafundur komi tillögum sínum á framfæri við skólanefnd og skólaráð. Skólanefndin marki síðan áherslur í starfi skólans og geri árlega starfs- og fjárhagsáætlun fyrir skólann, sbr. 7. gr. laganna. Mótmælt er að ekki hafi verið haft samráð við kennara eða viðkomandi deild. Ekki hafi annað komið fram en að deildir einstakra námsgreina hafi samþykkt fjölda kennslu­stunda, og eftir atvikum fækkun þeirra, og hagað kennslu í einstökum áföngum í samræmi við það. Trúnaðarmaður og áheyrnarfulltrúi kennara hafi komið sjónarmiðum sínum ítarlega á framfæri er mál þessi hafi verið rædd á árinu 1998 og fram á sumar 1999, meðal annars á vettvangi skólanefndar. Engin nauðsyn hafi verið samkvæmt lögum eða kjarasamningi að leita samráðs stéttarfélags við gerð stundatöflu. Í kjarasamningi stefnanda séu engin ákvæði um sérstakt tilkall til lágmarksfjölda yfirvinnustunda. Yfirvinna samkvæmt greinum 2.3 og 1.5 verði ekki greidd nema hún sé innt af hendi vegna fyrirmæla forstöðumanns á grundvelli 17. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ákvæði í 2. kafla kjarasamnings um stundafjölda, miðað við starfshlutfall og greiðslur samkvæmt þeim, hafi ekki verið vanefnd. Stefnandi hafi sinnt kennslu umfram kennslu­skyldu og fengið greidda yfir­vinnu. Engin lögvarin krafa til launa vegna yfirvinnu umfram það hafi stofnast og beri því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda. Því er mótmælt að samhengi sé milli einingafjölda og kennslustunda í kjara­samningi sem óheimilt hafi verið að hrófla við. Lýsing í námskrá á námsáfanga, og eftir atvikum áætlaðar kennslustundir í ljósi einingafjölda, geti ekki verið bindandi um vinnuframlag stefnanda, en ekkert slíkt samhengi milli einingafjölda og kennslu­stunda verði ráðið af kjarasamningnum. Mótmælt er að um sé að ræða grundvallar­forsendu kjarasamnings þessa efnis og að brotið hafi verið gegn kjarasamningi á nokkurn hátt eða að einhverjum forsendum kjarasamnings hafi verið raskað. Stefnandi hafi verið ráðin sem kennari við skólann í fullt starf og fyrir það hafi hún fengið greitt í samræmi við fyrirmæli kjarasamninga, sbr. 1. mgr. 9. gr. og 47. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Engar skyldur hafi verið vanefndar af hálfu stefnda gagnvart stefnanda, hvorki samkvæmt ráðningar­samningi né gildandi kjarasamningi. Það sé í fullu samræmi við stjórnunarrétt vinnuveitanda, sbr. 15. gr. og 17. gr. laga nr. 70/1996, að mæla nánar fyrir um vinnutíma kennara, þ.á m. um hvenær krafist skuli yfirvinnuframlags, en kröfur stefnanda varði yfirvinnustundir eingöngu. Ákvarðanir stjórnenda skólans um kennslu í einstökum námsgreinum, og þar með á vinnutíma, hafi verið í samræmi við lög og gengju ekki lengra en nauðsynlegt hafi verið. Þær lúti hvorki takmörkunum í kjarasamningi framhaldsskóla­kennara né væru þær háðar samþykki stefnanda. Slíkt fyrirkomulag væri í ósamræmi við ábyrgð og forræði yfirvalda í skólamálum. Skólinn hafi að lögum rúmar heimildir til að ákveða kennslu­stundafjölda í einstökum áföngum og stjórn skólans eigi ákvörðunar­­vald hverju sinni um lágmarkskennslustundafjölda í hverjum áfanga án tillits til þess hvað ráðið verði af einingafjölda í auðkenni greinarinnar í áfangakerfinu. Þetta sé fyllilega í samræmi við bréf menntamálaráðherra frá 7. júlí 1999 og heimildir í námskrá, en fjöldi kennslustunda sé ekki ákveðinn þar fyrir hvern áfanga. Því er mótmælt að ákvarðanir um kennslustundafjölda hafi verið andstæðar efni bréfs mennta­­mála­ráðherra eða að í bréfinu felist túlkun á kjarasamningi. Samráði við kennara um framkvæmd kennslunnar hverju sinni sé markaður farvegur í lögum, sbr. 2. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 80/ 1996 um framhaldsskóla. Hvorki geri þau lög né kjarasamningar framhaldsskólakennara ráð fyrir því að framboð kennslu og kennslumagns skuli háð efni kjarasamnings. Í kjarasamningnum séu engin ákvæði um að viðmiðun skuli vera milli eininga og kennslustundafjölda, enda sé starf stefnanda ekki metið til eininga á þann hátt sem vísað hafi verið til í eldri námskrá fyrir framhaldsskóla. Í námskrám og ákvæðum framhalds­skólalaga, sem þær byggi á, sé átt við réttindi nemenda en ekki kennara og sé þar um að ræða reglur um mat á fyrra námi nemenda. Þær viðmiðanir geti hvorki skoðast sem forsendur kjarasamnings né sem lögvarið tilkall kennara til vinnu­framlags eða launa. Breytingar á kennslunni hafi verið óverulegar og ekki umfram það sem stefnandi hafi mátt búast við. Þá hafi breytingarnar verið byggðar á málefnalegum sjónar­miðum. Í 2. kafla kjarasamningsins séu ítarleg ákvæði um skiptingu vinnu­tímans og hvernig ákveða skuli árlegan fjölda kennslustunda. Af honum leiði að fjölgi kennslustundum umfram dagvinnuskyldu aukist yfirvinna að sama skapi. Með sama hætti geti yfirvinna í einhverjum tilvikum minnkað ef kennslustundum er fækkað. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings greiðist yfirvinna eingöngu sé hún unnin engin vanefnd hafi orðið á slíkum greiðslum. Mótmælt er að stefnandi hafi orðið fyrir kjaraskerðingu en yfirvinna og greiðslur fyrir hana séu mjög breytilegar frá einum tíma til annars. Því er og mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Þessar málsástæður rúmist ekki innan kröfugerðar stefnanda og þann grundvöll sem marki sakarefnið. Fækkun kennslustunda hafi ekki verið reist á saknæmri eða ólögmætri háttsemi, og ekki sé unnt að líta á ákvarðanir stjórnenda Iðnskólans sem höfnun á vinnuframlagi er teljist ólögmæt og bótaskyld. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir fjárhagstjóni vegna ólögmætrar háttsemi. Tjóninu er enn fremur mótmælt sem röngu og ósönnuðu enda hafi stefnandi ekki átt lögvarinn rétt til vinnu utan daglegs vinnutíma. Enginn samningur sé um slíkt vinnuframlag og rangt sé að ákvarðanir um kennslu­fyrirkomulag hafi verið í trássi við fyrirmæli menntamálayfirvalda. Við ákvörðun kennslustunda hafi í einu og öllu verið farið að lögum svo og námskrá og fyrirmælum menntamála­ráðherra. Verði ekki á það fallist er því haldið fram að hér sé ekki um að ræða hagsmuni stefnanda, er njóti réttarverndar skaðabótareglna, þar sem hún eigi ekki lögvarða kröfu samkvæmt kjara­samningi til greiðslu fyrir yfirvinnu án vinnuframlags umfram dagvinnuskyldu og þá yfirvinnu sem þegar hafi verið greitt fyrir. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir réttarröskun. Þá hafi stefnandi ekki gert tilraun til að sýna fram á ætlað tjón, t.d. hvort hún hafi haft aðrar og hærri tekjur fyrr, og ef því væri að skipta hvort einhver fylgni sé þar við ákvarðanir um kennslustundafjölda. Enn fremur mótmælir stefndi því að ákvarðanir um fækkun kennslustunda hafi verið fyrirvaralausar. Þær hafi verið kynntar kennurum skólans á kennarafundi og þær hafi hlotið umfjöllun þar til bærra aðila, sbr. 2. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 80/1996. Einnig hafi þær verið vel þekktar frá fyrri önnum. Stéttarfélag stefnanda hafi ekki þurft að fjalla um málið áður, enda eigi það sér enga stoð í lögum eða kjara­samningum. Ákvörðun um breytingu á kennslufyrirkomulagi hafi verið byggð á ákvæðum laga um framhaldsskóla og námskrá fyrir framhaldsskóla og varði sem slík ekki réttindi kennara. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ákvæði IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eigi við í málinu en ekki hafi verið um að ræða ákvarðanir, sem falli undir gildissvið stjórnsýslu­laga nr. 37/1993, sbr. 2. mgr. 1. gr. þeirra. Ákvarðanirnar sem um ræði lúti að innra skipulagi skólans eða skipan kennslu í tilteknum námsgreinum og áföngum en slíkar ákvarðanir teljist ekki til stjórnvaldsákvarðana. Þær hafi verið teknar á grundvelli laga um framhaldsskóla og snúist um framkvæmd kennslunnar. Jafnvel þótt litið yrði svo á að ákvörðun um fækkun kennslustunda hafi verið ákvörðun um rétt eða skyldu stefnanda, sem falli undir gildissvið stjórnsýslulaga, hafi henni sem slíkri í engu verið áfátt að formi til eða efni. Fækkun kennslustunda hafi verið til umræðu og til staðar á fyrra kennsluári. Áform um færri kennslustundir hafi verið kynnt á kennarafundi. Stefnanda hafi einnig verið gert ljóst með afhendingu stundatöflu að fækkun yrði. Hvorki hafi því verið um að ræða brot á 13. gr. stjórnsýslulaga né öðrum ákvæðum laganna, verði á annað borð lagt til grundvallar að lögin eigi við hér. Eigi geti þó stofnast krafa til greiðslu launa fyrir yfirvinnu vegna brota á stjórnsýslulögunum og ekki sé fyrir að fara bótarétti á grundvelli þeirra. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt með vísan til 4. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, en til 15. gr. sömu laga verði sakarefni málsins talið á sviði bótaréttar. Um máls­kostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt e lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála skal greina í stefnu málsástæður, sem stefnandi byggir málsókn sína á, með eins glöggum hætti og unnt er, en óheimilt er samkvæmt 2. mgr. 111. gr. sömu laga að byggja niðurstöðu dómsmáls á málsástæðu sem hefði mátt koma fram en gerði ekki við meðferð málsins. Af þessu leiðir að ljóst verður að vera hverjar málsástæður stefnanda eru. Þegar litið er til málatilbúnaðar stefnanda verður að telja að fram komi með nægilega skýrum hætti hverjar þær málsástæður eru sem kröfur hennar í málinu eru byggðar á. Verður ekki annað séð en að sakarefnið hafi verið lagt fyrir dóminn í samræmi við réttarfars­reglur þannig að unnt verði að taka málið til efnismeðferðar og leysa úr því á þeim grundvelli. Eru því ekki skilyrði til að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna ófullnægjandi málatilbúnaðar stefnanda að þessu leyti. Stefnandi heldur því fram að hún hafi verið ráðin til að kenna náms­greinina FÖT103 og FÖT203 við Iðnskólann í Reykjavík. Fjölda kennslu­stunda í þessum áföngum hafi ekki mátt skerða, en það hafi verið gert þrátt fyrir þá viðmiðun að hver náms­eining samsvaraði að jafnaði tveimur kennslustundum á viku, sem hafi verið forsenda kjarasamningsins frá 7. júní 1997, og án samráðs við stefnanda, þá deild sem náms­greinin heyri undir og stéttarfélag stefnanda. Í málinu hefur komið fram að áfangarnir FÖT103 og FÖT203 voru kenndir saman tvær kennslustundir á viku af samtals sex kennslustundum sem kenndar voru í hvorum þeirra. Upplýst er að þetta hafi komið til af því að nemendur, sem skráðir voru þessa haustönn í FÖT203, hafi ekki verið nægilega margir til að mynda hóp. Stefnandi kvaðst vegna þessa hafa verið beðin að kenna hópunum saman og hafi hún fallist á það. Hún hafi rætt þetta við deildarstjórann og gert fyrirvara um greiðslu. Deildarstjóri hönnunardeildar, Egill Guðmundsson, hefur staðfest fyrir dóminum að deildin hafi ekki gert athugasemdir við að áfangarnir yrðu kenndir með þessum hætti. Verður með vísan til þessa ekki fallist á að ekki hafi verið haft samráð við stefnanda eða deildina, sem áfangarnir falla undir, um þetta fyrirkomulag á kennslunni. Fyrirvarann, sem stefnandi gerði og lagður hefur verið fram í málinu, verður að skilja þannig að stefnandi áskildi sér greiðslu ætti hún rétt á henni samkvæmt túlkun á kjarasamningi. Sú staðhæfing stefnanda að óheimilt hafi verið að skerða kennslustundir eins og gert var án samráðs við stéttarfélag stefnanda er órökstudd og eru því ekki efni til að fjalla um hana frekar hér. Framhaldsskólakennarar fá greidd föst mánaðarlaun samkvæmt launatöflu eins og fram kemur í kjarasamningnum, sem stefnandi vísar til í rökstuðningi fyrir kröfum sínum í málinu. Yfirvinna er greidd með tímakaupi samkvæmt 1. kafla samningsins. Í 2. kafla er fjallað um vinnutíma kennara og segir þar meðal annars hverjar vinnu­skyldur þeirra eru og hvernig kennslustundir eru reiknaðar. Vinnuframlag er samkvæmt grein 2.1.6 miðað við kennslustundir og aðrar tímaviðmiðanir. Af kjarasamningnum verður ekki ráðið að réttur kennara til launagreiðslu sé tengdur námsefni, náms­einingum eða nemendafjölda og stefnandi hefur ekki sýnt fram á að sú viðmiðun sé forsenda samningsins. Nægir í því sambandi ekki að vísa til afstöðu menntamála­ráðuneytisins enda verður sá skilningur ekki lagður í bréf þess frá 7. júlí 1999 að slík viðmiðun hafi verið forsenda kjara­samningsins. Í máli þessu er deilt um réttmæti krafna stefnanda sem byggðar eru á vinnu­réttar­sambandi málsaðila. Ekki hefur verið sýnt fram á að ákvarðanir um skipulag námsins, þar með taldar ákvarðanir um fjölda kennslu­stunda á viku í einstökum námsgreinum, skipti máli í þeim lögskiptum. Teljast þær í því samhengi sem hér um ræðir því ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með vísan til þess er því hafnað að um brot á þeim lögum geti verið að ræða. Þá verður að hafna því að ákvarðanir um kennslustunda­fjölda hafi verið ólögmætar þannig að til bótaskyldu leiði gagnvart stefnanda enda hefur hvorki verið sýnt fram á af hennar hálfu að lög eða aðrar reglur hafi verið brotnar í því sambandi né að þessar ákvarðanir hafi verið ólögmætar af öðrum ástæðum. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á þeim greiðslum sem hún krefst í málinu, hvorki með vísan til þess að rétturinn verði leiddur af kjara­samningnum né að stefndi hafi með ólögmætum aðgerðum svipt hana þeim rétti. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað að kröfum stefnanda, Hrannar Traustadóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 390/2000
Jarðalög Stjórnsýsla Jafnræðisregla
J og Á kröfðust þess að ógilt yrði sú ákvörðun fjármálaráðherra og landbúnaðarráðherra að selja A og H jörð í eigu íslenska ríkisins. Héldu J og Á því fram að lagaskilyrðum hefði ekki verið fullnægt til að salan mætti fara fram, enda hefði ekki verið aflað meðmæla jarðanefndar, jörðin ekki verið auglýst til sölu og ómálefnaleg sjónarmið hefðu ráðið því að jörðin var seld J og Á. Talið var að heimilt hefði verið að selja jörðina án þess að leitað væri meðmæla jarðanefndar, enda hafði verið aflað sérstakrar lagaheimildar fyrir sölunni í fjárlögum. Þá var ekki talið að það varðaði ógildi sölunnar að jörðin hefði ekki verið auglýst til sölu. Voru J og Á ekki taldir hafa sýnt fram á að ómálefnaleg sjónarmið hefðu ráðið sölunni. Voru Í, A og H því sýknaður af kröfum J og Á.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Jóhanns Einarssonar og Ásgeirs Ásgeirssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra fyrir Hæstarétti, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 19. júlí 2000. I. Mál þetta, sem dómtekið var 22. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Austurlands með stefnu birtri 17. nóvember 1999 og sakaukastefnu birtri 9. desember 1999 og 9. janúar 2000. Stefnendur eru Jóhann Einarsson, kt. 300737-3239, Geithellum I, Djúpavogshreppi, og Ásgeir Ásgeirsson, kt. 150166-4899, Blábjörgum, Djúpavogshreppi. Frumstefndu eru landbúnaðarráðherra f.h. landbúnaðarráðuneytis og fjármálaráðherra, kt. 550169-2829, Arnarhváli, Reykjavík, fyrir hönd ríkissjóðs. Sakaukastefndu eru Atli Árnason, kt. 070651-2549, Hrólfsskálavör 9, Seltjarnarnesi, og Helgi Jensson, kt. 140962-3769, Hjarðarhlíð 9, Egilsstöðum. Hafði þeim verið stefnt í frumsök, en þar sem stefnubirting tókst ekki var sakaukasök höfðuð. Stefnendur krefjast þess að ógilt verði með dómi ákvörðun fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og landbúnaðarráðherra f.h. landbúnaðarráðuneytisins að selja sakaukastefndu, Atla og Helga, jörðina Kambsel í Djúpavogshreppi og þar með afsal frumstefnda, ríkisins, á jörðinni Kambseli í Álftafirði til sakaukastefndu, dagsett 9. febrúar 1999. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Frumstefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Sakaukastefndu, Atli Árnason og Helgi Jensson, krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. II. Stefnendur kveða málsatvik vera þau að þeir séu bændur á jörðunum Geithellum I og Blábjörgum í Djúpavogshreppi. Með samningi dagsettum 11. júní 1993 hafi þeir tekið á leigu eyðijörðina Kambsel í Álftafirði af íslenska ríkinu. Samkvæmt ákvæðum leigusamnings skyldi jörðin leigjast í eitt ár frá fardögum 1993 að telja. Leigan skyldi framlengjast ár frá ári nema annarhvor eða báðir aðilar segðu upp leigunni. Á grundvelli þessa ákvæðis hafi leigan verið framlengd ár frá ári. Jörðin Kambsel liggi að jörð stefnanda Jóhanns og hafi til ársins 1883 verið hluti af jörðinni Geithellar. Í landamerkjaskrá frá 24. mars 1883 sé jörðinni svo lýst að það sé allmikið land og gott, töluvert skógi vaxið, auk þess sem það eigi eftir jarðarmagni og jarðardýrleika tilkall til afréttarlands Geithellnadals. Með framangreindu landamerkjabréfi hafi jörðinni verið skipt út úr Geithellum. Vegna landlegu jarðarinnar og með hliðsjón af landnýtingu stefnenda og búskaparháttum þeirra hafi þeim reynst nauðsynlegt að leigja jörðina Kambsel. Hafi þessi nýting átt stóran þátt í því að tryggja það að stefnendur hafi nægjanlegt landrými til beitar fyrir búfénað sinn. Áður en stefnendur gerðu leigusamning við landbúnaðarráðherra f.h. jarðadeildar landbúnaðarráðuneytisins 11. júní 1993 hafi stefnandi Jóhann haft jörðina á leigu um árabil, þ.e. frá 15. júlí 1982 til 11. júní 1993, eða allt þar til núverandi samningur var undirritaður. Stefnandi Jóhann hafi þannig nýtt jörðina í tengslum við búrekstur sinn í rúm 17 ár. Í lok árs 1998 hafi kunningi stefnenda, Jón Gunnarsson, farið þess á leit að upplýst yrði af hálfu landbúnaðarráðuneytisins hvort til stæði að selja umrædda jörð. Af hálfu ráðuneytisins hafi verið upplýst að ekki stæði til að selja jörðina. Vegna þessara upplýsinga hafi stefnendur ekki gert frekari reka að því að fá jörðina keypta, enda hafi þeir talið að aðilaskipti að jörðinni væru ekki fyrirhuguð og í ljósi 17 ára réttarsambands, grundvölluðu á leigusamningi, væri réttarstaða þeirra trygg. Það hafi því komið stefnendum í opna skjöldu er þeim barst til eyrna ávæningur af því að jörðin Kambsel hefði verið seld sakaukastefndu, Atla og Helga, og að afsal hefði verið gefið út 9. febrúar 1999. Stefnendum hafi hvorki verið tilkynnt um gjörninginn né hafi þeir getað átt von á honum, enda hafi þeir nýlega verið búnir að fá þær upplýsingar frá ráðuneytinu að ekki stæði til að selja jörðina. Það hafi ekki verið fyrr en eftir fyrirspurn sveitarstjóra Djúpavogshrepps 7. maí 1999 til landbúnaðarráðuneytisins um sölu á jörðinni að stefnendum var tilkynnt formlega og það staðfest fyrir þeim að jörðin hefði verið seld 9. febrúar s.á. Í svörum ráðuneytisins til sveitarstjórnar 17. maí 1999 komi fram að jörðin hafi ekki verið auglýst sérstaklega, enda hafi verið aflað lagaheimildar til sölu jarðarinnar. Jafnframt hafi verið upplýst að leigutökum hafi ekki sérstaklega verið gefinn kostur á að kaupa jörðina. Í kjölfar þessa hafi stefnandi Ásgeir sent bréf til landbúnaðarráðherra dagsett 25. maí 1999. Í bréfinu hafi verið óskað eftir svörum og skýringum við ákveðnum álitaefnum varðandi sölu þessa og almennar reglur um sölu ríkisjarða. Jafnframt hafi verið reifuð ýmis sjónarmið sem stefnanda hafi þótt við eiga. Auk stefnanda Ásgeirs hafi stefnandi Jóhann undirritað bréfið ásamt 31 íbúa til viðbótar í sveitarfélaginu. Erindi þessu hafi ekki verið sinnt. Í ljósi þess með hvaða hætti málsmeðferð hafi verið háttað í máli þessu af hálfu landbúnaðarráðuneytisins þyki stefnendum ljóst að þeim sé nauðugur einn kostur að leita réttar síns fyrir dómstólum. Kröfugerð stefnenda beinist að þremur aðilum. Í fyrsta lagi ríkinu sem hafi verið eigandi jarðarinnar Kambsels í Djúpavogshreppi til 9. febrúar 1999 og í öðru og þriðja lagi Atla Árnasyni og Helga Jenssyni, núverandi afsalshöfum jarðarinnar. Krafist sé ógildingar á þeirri ákvörðun ráðherra að selja sakaukastefndu, Atla og Helga, jörðina Kambsel og jafnframt að afsal sem gefið var út til þeirra verði þar með ógilt. Stefnendur hafi báðir lögvarða hagsmuni af því að hnekkja sölu jarðarinnar til sakaukastefndu, að öllu leyti, enda séu þeir báðir aðilar að leigusamningi um jörðina. Málavextir eins og þeir horfa við frá sjónarhóli frumstefnda, íslenska ríkisins, eru þeir að með afsali dagsettu 12. september 1972 keypti Jarðakaupasjóður ríkisins jörðina Kambsel í Djúpavogshreppi, áður Geithellnahreppi, af Þórólfi Ragnarssyni, bónda þar, vegna fjárhagserfiðleika seljanda. Kaupverðið hafi verið 600.000 gamlar krónur. Undir afsalið hafi ritað af hálfu seljenda Þórólfur Ragnarsson og Sigríður Ó. Beck. Seljandi, sem hafi búið áfram á jörðinni, hafi flutt af henni á árinu 1979 og ábúð jarðarinnar hafi hann sagt upp frá fardögum 1981. Hafi jörðin ekki verið í ábúð eftir það. Húsakostur sé ekki til staðar á jörðinni ef frá sé talin hlaða byggð 1977, 75 fermetrar að stærð. Önnur hús, bæði íbúðar- og útihús, hafi verið rifin af leigutökum jarðarinnar. Frá því að jörðin fór úr ábúð hafi hún verið leigð nágrannabændum til slægna og beitar. Með leigusamningi 15. júlí 1982 hafi jörðin verið leigð þeim Þormóði Einarssyni, fyrrum bónda á Blábjörgum, Ásvaldi Sigurðssyni, Geithellum II, og Jóhanni Einarssyni, Geithellum I, öðrum stefnenda máls þessa. Með leigusamningi 11. júní 1993 hafi stefnendur tekið jörðina á leigu. Samkvæmt ákvæðum leigusamningsins skyldi jörðin leigð í eitt ár í senn og leigutími framlengjast ár frá ári nema annar hvor eða báðir aðilar segðu upp leigunni. Á grundvelli þessa ákvæðis hafi leigan verið framlengd ár frá ári og stefnendur hafi haft jörðina á leigu óslitið frá árinu 1993. Eingöngu hafi verið gert ráð fyrir beitarafnotum af jörðinni, enda slægjur ekki nýttar. Fjárhæð leigu fyrir jörðina hafi verið ákveðin þannig að hún skyldi ekki vera lægri en 25.000 krónur á ári og skyldi sú fjárhæð hækka miðað við byggingarvísitölu eins og hún væri á hverjum tíma. Jörðin Kambsel hafi áður tilheyrt jörðinni Geithellum í Geithellnadal, en síðar hafi henni verið skipt upp í fjórar jarðir, sem auk Kambsels séu Geithellar I, Geithellar II og Blábjörg. Um það leyti sem jörðinni var ráðstafað til leigu til stefnenda hafi sakaukastefndu, Atli og Helgi, eigendur Geithellna II, óskað eftir að kaupa jörðina og hafi komið fram í bréfi þeirra að þeir hygðust taka hana til nytjaskógræktar. Beiðni þeirra hafi verið hafnað með bréfi landbúnaðarráðuneytisins 3. maí 1993. Haustið 1998 hafi þáverandi landbúnaðarráðherra hins vegar ákveðið að selja sakaukastefndu jörðina. Jörðin hafi ekki verið auglýst til sölu með opinberri auglýsingu. Kaupsamningur um jörðina hafi verið undirritaður 6. nóvember 1998 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Lagaheimild til sölu jarðarinnar hafi fengist síðar í 7. gr. fjárlaga fyrir árið 1999, lið 4.15, nr. 165/1998. Afsal fyrir jörðinni hafi í framhaldi af því verið gefið út 9. febrúar 1999. Mótmælt sé þeirri fullyrðingu stefnenda að landbúnaðarráðuneytið hafi ekki svarað bréfi stefnanda Ásgeirs og 31 annars íbúa Djúpavogshrepps, dagsettu 25. maí 1999, sem borist hafi ráðuneytinu 14. júní s.á. Bréfinu hafi verið svarað með bréfi ráðuneytisins 30. október 1999. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er á því byggt í frumsök og sakauka að um sé að ræða brot á jafnræði. Stefnendur byggi kröfu sína á því að frumstefndi, ríkissjóður, hafi ekki gætt jafnræðisreglna er jörðin Kambsel var boðin til sölu. Jörðin hafi hvorki verið auglýst opinberlega né kynnt á almennum markaði þannig að allir þeir sem áhuga hefðu gætu átt þess kost að bjóða í hana. Frumstefndi, íslenska ríkið, hafi þannig ekki gætt þeirrar grundvallarskyldu sinnar að gefa öllum sem til þess höfðu áhuga jafnan kost á að eignast jörðina. Vísist m.a. til álits Umboðsmanns Alþingis 1997:170 til stuðnings þessari fullyrðingu. Stefnendur telji að ekki hafi verið fyrir hendi þær aðstæður að sakaukastefndu teljist einir hafa öðlast kauprétt að jörðinni sem réttlæti undanþágu frá því að auglýsa jörðina. Með því að brjóta með þessum hætti jafnræðisreglu stjórnsýslulaga sé ákvörðun um söluna til sakaukastefndu ógild og þar með salan í heild sinni. Lagaheimild í fjárlögum fyrir sölu jarðarinnar ein og sér dugi ekki til þess að landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra, sem stjórnvöld, geti skorast undan þeirri skyldu sinni að auglýsa jarðir í eigu ríkisins opinberlega til sölu. Um sé að ræða ráðstöfun takmarkaðra réttinda sem eftirsótt séu af fleiri en einum aðila og því verði að gæta jafnræðis við ráðstöfun réttindanna. Sérstaklega verði að gæta þess að heimild til sölunnar í fjárlögum sé eingöngu bundin við sölu jarðarinnar til ótiltekinna aðila. Ákvörðun um hvaða aðilum jörðin skuli seld sé háð reglum stjórnsýsluréttar. Það staðfesti fullyrðingar þessar að landbúnaðarráðuneytið hafi nú sett sér vinnureglur um með hvaða hætti staðið skuli að sölu eigna í eigu ríkisins og sé þar skýrlega kveðið á um skyldu til þess að auglýsa jarðirnar. Jafnframt verði að líta svo á að frumstefnda, íslenska ríkinu, hafi borið ótvíræð skylda til þess að kynna stefnendum að til stæði að selja jörðina og gefa þeim kost á að kaupa hana á jafnréttisgrundvelli. Það hafi ekki getað dulist frumstefnda að stefnendur höfðu um sex ára skeið leigt jörðina og nytjað hana saman, auk þess sem stefnandi Jóhann hafi fyrir þann tíma leigt jörðina og nytjað í ellefu ár, eða samtals sautján ár, eins og að framan greini. Vinnubrögð frumstefnda séu ekki einasta andstæð meginreglum stjórnsýslu- og stjórnarfarsréttar um jafnræði, heldur gangi þau og gegn þeim grundvallarreglum og meginsjónarmiðum sem gengið sé út frá í jarðalögum. Í 1. gr. laganna sé tilgangur þeirra skilgreindur þannig að hann sé að tryggja að nýting lands utan skipulagðra þéttbýlissvæða sé eðlileg og hagkvæm frá þjóðfélagslegu sjónarmiði og að eignarráð á landi og búseta á jörðum sé í samræmi við hagsmuni sveitarfélaga og þeirra sem landbúnað stunda. Það verði ekki með nokkru móti ráðið að sala á eyðijörðinni þjóni þeim tilgangi sem jarðalög kveða á um, þar sem með henni hafi aðstaða stefnenda til búrekstrar verið gerð erfiðari en hún er nú. Þegar ráðstafað sé fasteignaréttindum geti skaðabætur yfirleitt ekki nægt til að rétta hlut þess sem brotið er gegn. Svo sé heldur ekki í þessu tilviki. Verði því að ógilda ákvörðun landbúnaðarráðherra um að selja jörðina Kambsel til sakaukastefndu. Í öðru lagi byggja stefnendur ógildingarkröfu sína á því að frumstefndi hafi látið hjá líða að leita meðmæla jarðanefndar Suður-Múlasýslu um sölu á jörðinni, en lögboðin skylda standi til að leita slíkra meðmæla þegar jarðir eru seldar öðrum jarðeigendum í sama sveitarfélagi til að bæta búrekstrarstöðu þeirra, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga um jarðasjóð nr. 34/1992. Samhljóða ákvæði hafi áður verið í 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Virðist tilgangurinn með því að láta hjá líða að leita þessara meðmæla vera sá einn að tryggja að jörðin yrði eingöngu seld sakaukastefndu án nokkurrar íhlutunar jarðanefndar eða annarra aðila sem að öllum líkindum myndu mælast til þess að stefnendum yrði tryggður réttur sinn. Stefnendur telji ljóst að það að ekki var leitað eftir samþykki jarðanefndar fyrir sölunni, svo sem lögbundið er, leiði til þess að salan sé marklaus frá upphafi. Af hálfu stefnenda er í þriðja lagi á því byggt að ómálefnaleg sjónarmið búi að baki ákvörðun frumstefnda um að selja sakaukastefndu jörðina. Til rökstuðnings þessari fullyrðingu sé bent á að kunningi stefnenda, Jón Gunnarsson, hafi farið þess á leit við ráðuneytið í lok árs 1998 að upplýst yrði hvort til stæði að selja jörðina. Upplýst hafi verið að hálfu ráðuneytisins þá að slíkt stæði ekki til. Þrátt fyrir það hafi verið veitt heimild í fjárlögum, nr. 165/1998, til þess að selja jörðina. Þyki stefnendum þetta skýr merki þess að unnið væri að því að selja jörðina tilteknum aðilum án þess að stefnendur sem hafi verulega hagsmuni af nýtingu jarðarinnar, ættu þess kost að gera kröfu um kaup á jörðinni. Að framan sé einnig á það bent að með því að láta hjá líða að leita meðmæla jarðanefndar virðist tilgangurinn öðrum þræði vera sá að jörðin yrði eingöngu seld sakaukastefndu án nokkurrar íhlutunar jarðanefndar eða annarra aðila sem að öllum líkindum myndu mælast til þess að stefnendum yrði tryggður réttur þeirra. Þessi málsástæða sem og þær sem að framan eru raktar leiði til þess að ákvörðun um að selja sakaukastefndu jörðina Kambsel sé ólögmæt og því beri að ógilda hana og þar með afsal til sakaukastefndu dagsett 9. febrúar 1999. Um lagarök vísa stefnendur til 11. gr. stjórnsýslulaga hvað varðar rökstuðning fyrir þeirri meginreglu að jafnræðis skuli gæta þegar teknar eru ákvarðanir sem snerta rétt eða skyldu manna af hálfu stjórnvalds. Einnig sé byggt á jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Byggt sé á meginreglum stjórnsýsluréttar um form ákvarðanatöku. Auk þess sé byggt á grundvallarreglu stjórnsýsluréttar um að málefnaleg sjónarmið búi að baki ákvarðanatökum. Þá vísa stefnendur til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 um verndun eignarréttarins. Byggt sé á 2. mgr. 5. gr. laga nr. 34/1992 um jarðasjóð. Stefnendur vísa einnig til fjárlaga nr. 165/1998, 7. gr., liðar 4.15. Vísað sé til reglna kauparéttarins um vanheimild. Þá vísa stefnendur til almennra reglna um sönnun og sönnunargögn. Um varnarþing vísa stefnendur til 34. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkröfu sína styðja stefnendur við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök frumstefnda Frumstefndi bendir á að í málavaxtalýsingu hans séu rakin tildrög og sala íslenska ríkisins á jörðinni Kambsel í Djúpavogshreppi. Sakaukastefndu, sem eigi jörðina Geithella II sem liggi að Kambseli, hafi gefið sig fram sem kaupendur og ákveðið hafi verið að ganga til samninga við þá um sölu. Ekki hafi því þurft að auglýsa jörðina og engin lagaskylda hvíli á frumstefnda að gera slíkt. Kaupsamningur frumstefnda við sakaukastefndu sé dagsettur 6. nóvember 1998 og í honum sé fyrirvari um samþykki Alþingis. Lagaheimildar til sölunnar hafi verið aflað með fjárlögum ársins 1999, þ.e. lögum nr. 165/1998, 7. gr., lið 4.15. Endanlegt afsal fyrir jörðinni hafi síðan verið gefið út 9. febrúar 1999. Fyrir hönd íslenska ríkisins hafi fulltrúar landbúnaðar- og fjármálaráðuneyta undirritað afsalið. Af hálfu stefnenda hafi hæfi þeirra ekki verið dregið í efa. Samkvæmt framansögðu hafi stefndu uppfyllt öll formskilyrði fyrir sölu fasteigna í eigu íslenska ríkisins. Stefndu séu sammála um efni samningsins og kjör og hafi þeir hvorki krafist ógildingar hans né endurskoðunar á einhvern hátt. Samningurinn sé því endanlegur og lagalega skuldbindandi fyrir báða. Í þessu sambandi verði að minna á að eignarrétti fylgi sá grunnréttur að eigandi fasteignar megi velja sér viðsemjanda og taka ákvörðun um sölu eignar sinnar. Hvorki þurfi að afla samþykkis viðkomandi hreppsnefndar né jarðanenfndar, sbr. nánar ákvæði 6. og 35. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Tengsl stefnenda við jörðina Kambsel séu þau að þeir hafi verið með jörðina á leigu til beitarafnota frá árinu 1993 og búi í næsta nágrenni. Ekki hafi verið samið við þá um forkaupsrétt á jörðinni og samkvæmt leigusamningi eigi þeir einungis rétt á tilteknum leiguafnotum af jörðinni með ákveðnum skilyrðum til eins árs í senn gegn tiltekinni leigugreiðslu. Enginn annar kaupréttur eða ígildisréttur af neinu tagi hafi fylgt samningi þessum. Samkvæmt þessu eigi stefnendur enga aðild að máli þessu og eigi í raun engra lögvarinna hagsmuna að gæta. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í málinu. Stefnendur byggi dómkröfur sínar aðallega á því að frumstefndi hafi ekki gætt jafnræðissjónarmiða og vísi í því sambandi til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 50/1993. Frumstefndi byggi á því að ákvæði 11. gr. stjórnsýslulaga eigi ekki við um viðskipti stefndu á sínum tíma. Í 2. mgr. 1. gr. tilvitnaðra laga komi fram að stjórnsýslulögin gildi þegar ákvarðanir eru teknar um rétt eða skyldu manna. Með þessu orðalagi sé vísað til þess að lögin gildi þegar teknar séu stjórnvaldsákvarðanir. Það sé stjórnvaldsákvörðun þegar stjórnvald kveði einhliða á um rétt og/eða skyldu tiltekins aðila í ákveðnu máli í skjóli stjórnsýsluvalds. Þær ákvarðanir stjórnvalda sem ekki séu teknar í skjóli stjórnsýsluvalds, eins og t.d. þær sem eru einkaréttarlegs eðlis, teljist ekki stjórnvaldsákvarðanir. Stjórnsýslulögin gildi því ekki um sölu stjórnvalda á fasteignum þess ef undan séu skilin ákvæði II. kafla laganna um hæfi. Í máli þessu sé hæfi frumstefnda ekki dregið í efa. Samkvæmt þessu sé tilvísun stefnenda í stjórnsýslulögin byggð á misskilningi og þar af leiðandi geti þeir ekki byggt rétt á þeim reglum. Engar reglur séu til í íslenskri löggjöf sem skuldbindi íslenska ríkið til að auglýsa opinberlega eignir þess sem eru til sölumeðferðar. Landbúnaðarráðuneytið hafi þó sett sér vinnureglur, m.a. um sölu eigna, sem tekið hafi gildi 1. maí 1999. Eins og sjá megi hafi þær ekki tekið gildi fyrr en eftir að sölumeðferð jarðarinnar Kambsels lauk og hafi því ekki gildi í máli þessu. Því verði ekki dregnar ályktanir af þeim reglum eftir á um auglýsingaskyldu ráðuneytisins. Mótmælt sé þeim fullyrðingum stefnenda að sala frumstefnda til sakaukastefndu hafi verið "andstæð grundvallarreglum og meginsjónarmiðum sem gengið er út frá í jaðalögum", eins og fullyrt sé í stefnu. Sakaukastefndu hafi keypt eyðijörð þessa í þeim tilgangi að geta stundað þar trjárækt. Sú nýting hljóti að teljast bæði eðlileg og eftirsóknarverð og þar með þjóðhagslega hagkvæm. Fullyrðingar stefnenda að þessu leyti standist því ekki. Tilvísun stefnenda til ákvæða laga um jarðasjóð nr. 34/1992 í sambandi við formskilyrði sé byggð á misskilningi. Sala Kambsels sé ekki reist á þessum lagagrundvelli, heldur á heimild í fjárlögum, nr. 165/1998, eins og fram komi í afsali. Kambsel hafi verið ríkisjörð í skilningi I. kafla jarðalaga nr. 65/1976 og falli því ekki undir ákvæði laga nr. 34/1992 eins og stefnendur benda á án nokkurs frekari rökstuðnings. Fullyrðingum stefnenda um meint ómálefnaleg sjónarmið frumstefnda við sölu Kambsels sé harðlega mótmælt. Þvert á móti sé fullyrt að málefnalega hafi verið staðið að sölumeðferð jarðarinnar frá upphafi til enda. Í lagarökum stefnenda sé vísað til reglna kauparéttarins um vanheimild. Frumstefndi átti sig ekki á því hvers vegna vísað sé til þessa fyrirbrigðis í þessu samhengi. Varla sé um það deilt að frumstefndi hafi átt jörðina og mátt selja hana á grundvelli lagaheimildar. Ekki liggi fyrir loforð frá frumstefnda til stefnenda um að selja þeim jörðina eða að stefnendur eigi einhvern beinan eða óbeinan eignarrétt að jörðinni. Vanheimild liggi því alls ekki fyrir á neinn hátt. Málsástæður sakaukastefndu Af hálfu sakaukastefndu er því mótmælt sem röngu að stefnendur hafi mikla hagsmuni af því að leigja jörðina Kambsel. Stefnendur hafi báðir rekið sauðfjárbú á jörðum sem séu yst eða austast á hinni fornu Geithellajörð. Leigusamningur þeirra sýni að jörðin Kambsel sé einungis leigð til beitarafnota, en strikað hafi verið yfir orðið slægjur, enda muni hin ræktuðu tún vera ónýt þar sem þau hafi ekki verið slegin árum saman. Jörðin Kambsel sé ógirt land með öllu og sé að mestu leyti ógirðanlegt fjalllendi og skriður og hafi einungis verið nýtt til beitar, en þar sem jörðin sé ógirt hafi fé getað rásað um allt, bæði inn dalinn og út eftir honum, enda sé jörð sakaukastefndu, Geithellar II, að mestu ógirt nema ræktað land. Sakaukastefndu hafi tekið saman yfirlit yfir sauðfjáreign í norðanverðum Álftafirði og í Hamarsfirði frá 1960 til 1998. Samkvæmt tilvitnuðum gögnum hafi sauðfjáreign á þeim jörðum sem rétt hafi til að reka fé á Geithellnadal norðanverðan breyst úr 1172 ám árið 1960 í 1474 ær árið 1973, en árið 1998 hafi sauðfjáreignin verið komin niður í 572 ær. Samtals hafi fé í Hamarsfirði og norðanverðum Álftafirði fækkað úr 3975 fjár árið 1973 í 1218 ær árið 1998. Samkvæmt vottorði Bændasamtaka Íslands 2. mars 2000 um greiðslumark nokkurra jarða í Hamarsfirði og norðanverðum Álftafirði sé greiðslumark Geithella I 202,3 ærgildi, en Blábjarga 290,6. Augljóst sé, þegar þessar tölur um sauðfjáreign eru skoðaðar svo og aðstæður í Geithellnadal, að ekki skipti máli fyrir stefnendur hvort þeir hafi beitarrétt í Kambseli eða ekki. Fé þeirra geti auk þess gengið um land Kambsels hvort sem þeir eigi þar beitarrétt eða ekki vegna þess að landið sé ógirt og hafi aldrei verið girt og verði ekki girt með neinum venjulegum girðingum og jafnvel þótt girtar yrðu af spildur á því litla láglendi sem tilheyri jörðinni, meðfram Geithellnaá, til skógræktar, eins og sakaukastefndu hafi hugsað sér, myndi fé geta gengið fram hjá þeim hindrunarlaust. Hiklaust sé hægt að fullyrða að landið innan við Kambsel, eitt og sér, sem oft sé kallað afréttur, sé miklu meira en nóg fyrir fjárstofna stefnenda og þar að auki eigi þeir sitt heimaland. Rétt sé að benda á að stefnandi Ásgeir hafi aldrei átt þá jörð sem hann býr nú á þar sem Blábjörg sé ríkisjörð. Hann hafi heldur aldrei haft jörðina á leigu, heldur sambýliskona hans, Jóna Þormóðsdóttir. Hún hafi með bréfi 29. júní 1999 sagt upp ábúð á jörðinni og hyggist því væntanlega hætta þar fjárbúskap, sbr. bréf landbúnaðarráðuneytisins dagsett 14. febrúar 2000. Það liggi því fyrir að stefnandi Ásgeir hafi enga hagsmuni af því að fá afsal sakaukastefndu fyrir jörðinni ógilt og hægt sé að leiða að því líkur að aðild hans sé mjög vafasöm. Jóhann Einarsson, hinn stefnandi málsins og ábúandi á Geithellum I, eigi einungis 1/4 hluta í jörðinni Geithellar I. Með tilliti til þess sem áður er sagt verði að telja að það séu ekki hagsmunir sauðfjárræktar sem skipti hann máli, heldur eitthvað annað. Hagsmunir sakaukastefndu í málinu séu hins vegar miklir. Geithellnadalur sé mun vænlegri til skógræktar eftir því sem innar dregur og því sé það mikið hagsmunamál fyrir sakaukastefndu að halda eignarrétti sínum að Kambseli svo þeir geti hafið þar skógrækt við bestu aðstæður. Til þess þurfi þeir að girða hluta af láglendi jarðarinnar, með fram Geithellnaá, með rafmagnsgirðingu. Sakaukastefndu séu með samning við Skógrækt ríkisins um nytjaskógrækt á jörð sinni, Geithellum II, dagsettan 25. ágúst 1998, en í raun hafi skógrækt verið byrjuð þar talsvert fyrr, þar sem munnlegt samkomulag hafði náðst og hafi fyrstu plönturnar verið settar niður vorið 1998. Samningur þessi hafi verið gerður við einkahlutafélagið Geithella ehf., sem sé í eigu sakaukastefndu. Þá hafi einnig verið unnin skógræktaráætlun fyrir Geithella II. Á árunum 1998 og 1999 hafi verið settar niður um 20.000 plöntur í ca. 50 hektara skógræktargirðingu, sem taki að mestu yfir ræktuð tún. Girðing þessi sé fimm strengja rafmagnsgirðing og útbúin með sólarrafhlöðu sem sjái um að viðhalda nægilegu rafmagni á rafgeymum. Þá sé rétt að benda á að áður en sakaukastefndu keyptu jörðina Geithella II árið 1991 af Ásvaldi Sigurðssyni hafi hann ásamt stefnendum verið aðili að leigusamningi um jörðina Kambsel. Samkvæmt upplýsingum Ásvalds hafi jörðin verið leigð til að tryggja það að aðrir sauðfjárbændur gætu ekki leigt jörðina og komið með fé í dalinn án þess að þeir heimiluðu. Eigi að síður hafi bændum í sveitinni verið leyft að reka fé á Geithellnadal norðanverðan öll árin síðan sakaukastefndu keyptu jörðina Geithella II. Þannig hafi í leigusamningnum frá 1993 verið ákvæði um heimild Stefáns Gunnarssonar til að reka 50 lembdar ær á dalinn. Stefán sé fluttur úr sveitinni fyrir nokkrum árum. Einnig hafi bændum á Þvottá og Hnaukum verið leyft að reka fé á dalinn. Af þessu sjáist að beitarhagsmunir stefnenda séu ekki það sem reki þá út í þessi málaferli, heldur einhver ómálefnaleg sjónarmið sem ekki hafi verið látin uppi. Vegna tilvísunar stefnenda í álit umboðsmanns Alþingis sé rétt að nefna, eins og skýrt kemur fram í álitinu, að talið sé að ljóst sé að ekki þurfi að auglýsa ríkisjarðir til sölu. Lagaheimild nægi. Niðurstaðan í álitinu sé sú að réttara hefði verið að auglýsa jörðina til sölu, en sá annmarki haggi þó ekki gildi ráðstöfunarinnar. Sakaukastefndu mótmæli því að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið við sölu jarðarinnar, enda komi ekki fram nokkur rök fyrir þeirri fullyrðingu í stefnu. Ekkert liggi fyrir um fyrirspurn Jóns Gunnarssonar, sem titlaður sé kunningi stefnenda, til ráðuneytisins um það hvort til stæði aðselja jörðina. Væntanlega hafi þá þegar verið búið að selja jörðina, enda hafi verið ritað undir kaupsamninginn 6. nóvember 1998 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Auk þess hafi ráðuneytinu vitaskuld verið heimilt að skipta um skoðun og selja jörðina ef það teldist skynsamlegur kostur. Þá sé því og mótmælt að það að leita ekki meðmæla jarðanefndar bendi til ómálefnalegra sjónarmiða. Eins og skýrt komi fram í greinargerð frumstefnda sé alls ekki lagaskylda að leita samþykkis jarðanefndar við þær aðstæður sem uppi eru í máli þessu. Þetta komi skýrt fram í Hæstaréttardómi í málinu nr. 407/1999. Í stefnu sé því ekki haldið fram að verð jarðarinnar hafi verið óeðlilegt, enda sé það álit sakaukastefndu að um mjög sanngjarnt verð hafi verið að ræða, sérstaklega fyrir seljanda. Því sé ekki ástæða til að fara nánar út í rökstuðning fyrir því með samanburði við sölu annarra ríkisjarða eða annarra jarða. Orð starfsmanns ráðuneytisins á dómskjali nr. 16, þar sem hann leggur til að verð jarðarinnar verði 1.800.000 krónur hafi verið fyrsta hugmynd ráðuneytisins og hafi byggst á vanþekkingu á ástandi jarðarinnar. Í samningaviðræðum við ráðuneytið hafi sakaukastefndi Helgi lagt fram gögn sem sýnt hafi að eðlilegt verð jarðarinnar gæti verið um 300.000 krónur, en á endanum hafi náðst samkomulag um 750.000 krónur. Þau sjónarmið sem skipti sköpum í máli þessu varðandi þá ákvörðun ráðuneytisins að selja sakaukastefndu jörðina sé hin opinbera stefna stjórnvalda að draga úr sauðfjárrækt, en hvetja til skógræktar. Á meðan gerðir eru samningar við landeigendur um að þeir leggi land undir skógrækt séu sauðfjárbændur hvattir til að hætta búskap með því að ríkið kaupi af þeim fullvirðisrétt. Því sé ekki hægt að segja það ómálefnaleg sjónarmið að selja ríkisjörð til skógræktar, heldur þvert á móti mjög málefnaleg sjónarmið. Sýnt hafi verið fram á það að framan að hagsmunir leigutaka jarðarinnar til sauðfjárræktar séu í engu skertir þrátt fyrir að jörðin hafi verið seld. Þá benda sakaukastefndu á að leigusamningur stefnenda um jörðina Kambsel sé enn í fullu gildi. Stefnendur hafi ekki sagt honum upp og honum hafi ekki verið sagt upp af sakaukastefndu. Eins og fram sé komið í málinu hafi sakaukastefndu fengið jörðina afhenta til eignar 9. febrúar 1999. Samkvæmt leigusamningnum sé gjalddagi leigunnar 15. mars ár hvert og miðist við tímabilið frá fardögum til fardaga. Með bréfi dagsettu 23. desember 1999 sem sent hafi verið í ábyrgð til stefnenda beggja hafi sakaukastefndi Helgi tilkynnt þeim formlega að leigusamningurinn væri í fullu gildi og hvert óskað væri að leigugreiðslur bærust. Þá vísa sakaukastefndu til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 407/1999 til stuðnings sýknukröfum sínum. Eftirfarandi rangfærslum í stefnu sé harðlega mótmælt: Því sé haldið fram jörðin Kambsel liggi að jörð stefnanda Jóhanns. Þetta sé rangt eins og alkunna sé. Jörðin Geithellar II liggi næst fyrir utan Kambsel, en reyndar sé spildan Virkishólasel á milli Geithella II og Kambsels. Næst fyrir utan Geithella II séu Geithellar I og þar fyrir utan Blábjörg, um 20 km utan við Kambsel. Þá sé því haldið fram að vegna legu jarðarinnar Kambsels og landnýtingar stefnenda og búskaparhátta þeirra hafi þeim reynst nauðsynlegt að leigja jörðina Kambsel. Um þetta sé vísað til þess sem áður segir um sauðfjáreign og legu Kambsels og því sé harðlega mótmælt að stefnendum sé nauðsyn á því að leigja jörðina. Þá sé því mótmælt að sala jarðarinnar til sakaukastefndu sé andstæð meginsjónarmiðum jarðalaga. Stefnendur virðist ekki gera sér grein fyrir því að fleira sé nýting lands en sauðfjárrækt og svo sé m.a. um skógrækt. Mikil þróun hafi orðið í landbúnaði síðustu áratugi og nú sé svo komið að stjórnvöld reyni að draga úr sauðfjárrækt með uppkaupum á fullvirðisrétti, en á meðan séu veittir miklir styrkir til skógræktar og bændur og landeigendur séu hvattir til að leggja land undir skógrækt. Þessi sjónarmið, sem séu pólitískar áherslur stjórnvalda, kalli stefnendur ómálefnaleg sjónarmið og í andstöðu við jarðalög. Þá sé því mótmælt sem fram komi í niðurlagi stefnu þar sem segir að jarðanefnd og aðrir aðilar myndu að öllum líkindum hafa mælst til þess að stefnendum yrði tryggður réttur þeirra. Þetta séu getgátur sem eigi ekki heima í stefnu og þeim sé mótmælt. Loks nefna sakaukastefndu meðalhófsregluna. Segja þeir að jafnvel þótt segja megi að betra hefði verið að ráðuneytið hefði auglýst jörðina Kambsel til sölu og að til fyrirmyndar hefði verið að leita umsagna jarðanefndar og sveitarstjórnar, verði að telja það að ógilda sölu jarðarinnar vegna þessa, alltof íþyngjandi ákvörðun gagnvart hinum grandlausu kaupendum jarðarinnar. Hafi stefnendur orðið fyrir tjóni vegna sölu jarðarinnar hefði verið eðlilegra að þeir reyndu að leita eftir bótum vegna tjónsins, þ.e. ef þeir hefðu yfirleitt aðild að slíku máli og gætu sýnt fram á tjón. Það sé hins vegar ekki farið fram á neinar bætur í málinu þannig að slíkt komi ekki til álita. Það liggi þó fyrir í málinu, sbr. það sem að framan segir um sauðfjáreign og staðhætti, að stefnendur hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni og gætu því ekki krafist bóta. Það segi sakaukastefndu jafnframt að stefnendur hafi enga þá hagsmuni sem réttlætt gætu ógildingu jarðarsölunnar. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur og Jón Gunnarsson skýrslur. Staðfesti vitnið Jón að hann hafi haft samband við starfsmann í landbúnaðar-ráðuneytinu í október 1998 og spurt hvort jörðin væri til sölu. Hafi honum verið tjáð að jörðin yrði ekki seld nema gegn því að hún væri auglýst. III. Svo sem að framan greinir keypti ríkissjóður jörðina Kambsel í Djúpavogshreppi á árinu 1972 af bóndanum þar vegna fjárhagserfiðleika seljanda. Seljandinn bjó þó áfram á jörðinni næstu sjö árin, en flutti þá af henni og sagði upp ábúð frá fardögum 1981. Afstaða jarðarinnar er þannig til nágrannajarða að jörðin Geithellar II, sem er í eigu sakaukastefndu, liggur næst fyrir utan Kambsel, þó með spildunni Virkishólaseli í milli. Næst fyrir utan Geithella II eru Geithellar I og þar fyrir utan eru Blábjörg, um 20 km utan við Kambsel. Jarðir þessar voru ein jörð, Geithellar, þar til henni var skipt 1883. Býr stefnandi Jóhann á jörðinni Geithellum I og á hana að 1/4 hluta, en stefnandi Ásgeir á jörðinni Blábjörg, sem er ríkisjörð og sambýliskona stefnanda er leigutaki að. Sakaukastefndu búa ekki og hafa aldrei búið á jörðinni Geithellum II, sem þeir keyptu árið 1991. Eftir að ábúð bóndans að Kambseli lauk 1981 var jörðin leigð þremur nafngreindum mönnum frá 1982 til 1993, þ.á m. stefnanda Jóhanni, en frá 1993 hafa stefnendur verið leigutakar jarðarinnar og hefur leigan einskorðast við rétt til beitar búsmala. Um þessi afnot liggja fyrir samningar frá árunum 1982 og 1993 og hefur verið stiklað á efnisatriðum í þeim að framan. Fyrir liggur í málinu að um það leyti sem jörðin Kambsel var leigð stefnendum sameiginlega föluðust sakaukastefndu eftir að kaupa hana. Fram kom í bréfi þeirra til landbúnaðarráðuneytisins að þeir hygðust taka hana til nytjaskógræktar. Þessari beiðni var hafnað með bréfi ráðuneytisins í maíbyrjun 1993. Ekki vildu sakaukastefndu láta við svo búið sitja, heldur leituðu þeir hófanna á ný hjá ráðuneytinu að því er virðist á árinu 1998 og urðu lyktir þær að þáverandi landbúnaðarráðherra ákvað að selja sakaukastefndu jörðina. Var kaupsamningur um jörðina undirritaður 6. nóvember 1998 með fyrirvara um samþykki Alþingis. Jörðin var ekki auglýst til sölu með opinberri auglýsingu. Heimildar til sölu jarðarinnar var aflað í fjárlögum fyrir árið 1999, sbr. lög nr. 165/1998, 7. gr. 4.15. Afsal fyrir jörðinni var síðan undirritað 9. febrúar 1999. Óumdeilt er að stefnandi Jóhann hefur allt frá árinu 1982 átt aðild að leigusamningi um jörðina Kambsel og að stefnandi Ásgeir hefur ásamt stefnanda Jóhanni átt aðild að leigusamningi um jörðina frá 1993. Upplýst er að leigusamningurinn sem nú er í gildi takmarkast við nýtingu jarðarinnar til beitar. Samningur þessi er enn í fullu gildi, enda hefur honum ekki verið sagt upp af hálfu sakaukastefndu. Stefnendur byggja kröfu sína m.a. á því að ríkissjóður hafi hvorki auglýst jörðina opinberlega né kynnt á almennum markaði þannig að allir þeir sem áhuga hefðu ættu þess kost að bjóða í hana. Íslenska ríkið hafi með þessu ekki gætt þeirrar grundvallarskyldu sinnar að gefa öllum sem til þess höfðu áhuga jafnan kost á að eignast jörðina. Jafnræðisregla stjórnsýslulaga hafi því verið brotin er ákvörðun um söluna til sakaukastefndu var tekin. Telji stefnendur að ekki hafi verið fyrir hendi þær aðstæður að sakaukastefndu teljist einir hafa öðlast kauprétt á jörðinni sem réttlætti undanþágu frá því að auglýsa jörðina. Þá halda stefnendur því fram að íslenska ríkið hafi brotið gegn þeirri formreglu fyrir sölunni að leita meðmæla jarðanefndar Suður-Múlasýslu til hennar, en lögbundna skyldu til þess sé að finna í 2. mgr. 5. gr. laga um Jarðasjóð nr. 34/1992, en samhljóða ákvæði hafi áður verið í 34. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Af hálfu íslenska ríkisins hefur verið á það bent, og er það í raun óumdeilt, að sakaukastefndu sem eiga jörðina Geithella II hafi gefið sig fram sem kaupendur að jörðinni Kambseli og ákveðið hafi verið að ganga til samninga við þá um sölu jarðarinnar. Sakaukastefndu hafi keypt eyðijörð þessa í þeim tilgangi að stunda þar skógrækt. Sú nýting lands hljóti að teljast bæði eðlileg og eftirsóknarverð og þar með þjóðhagslega hagkvæm. Lagaheimildar hafi verið aflað og frá sölunni gengið. Fyrir hönd ísalenska ríkisins hafi fulltrúar landbúnaðar- og fjármálaráðuneyta undirritað afsalið. Af hálfu stefnenda hafi hæfi þeirra ekki verið dregið í efa. Þegar stjórnvald ráðstafar eigum íslenska ríkisins gilda um þá ákvörðun reglur stjórnsýsluréttar. Um kaupsamninginn giltu að öðru leyti almennar reglur um fasteignakaup eftir því sem við gat átt. Af hálfu íslenska ríkisins hefur verið á það bent að jörðin Kambsel hafi verið ríkisjörð í skilningi I. kafla jarðalaga nr. 65/1976 og því sé tilvísun stefnenda til ákvæða jarðasjóðslaga nr. 34/1992 á misskilningi byggð. Sala jarðarinnar sé byggð á heimild í fjárlögum, nr. 165/1998, eins og fram komi í afsali. Eins og að framan greinir voru það samkvæmt afsalinu fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og landbúnaðarráðherra f.h. jarðadeildar ráðuneytis hans sem seldu jörðina með heimild í fjárlögum fyrir árið 1999. Jörðin var því ekki seld á grundvelli jarðasjóðslaga. Þegar ríkið keypti jörðina hafði jarðasjóður ekki verið stofnaður. Samkvæmt 36. gr. jarðalaga fer jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins með málefni jarða í ríkiseign nema annað sé ákveðið í lögum. Samkvæmt 2. tl. 4. mgr. 6. gr. laganna þarf ekki að afla samþykkis jarðanefnda fyrir aðilaskiptum að ríkisjörðum fremur en þegar ríkið leigir slægjur og beit jarða sinna, sbr. 5. tl. sömu málsgreinar. Verður ekki séð að bein lagafyrirmæli hafi gert það skylt að leita umsagnar jarðanefndar áður en ákvörðun var tekin um sölu jarðarinnar. Með vísun til 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verður hins vegar að telja eðlilegt að almennt sé leitað umsagnar jarðanefnda og hreppsnefnda áður en ákvörðun um sölu ríkisjarða er tekin. Hvorki í jarðalögum né í öðrum lögum er að finna bein fyrirmæli um að auglýsa skuli fyrirhugaða sölu ríkisjarða. Lagaákvæði sem gefa almenningi kost á að kaupa eignir ríkisins að undangenginni auglýsingu eru almennt reist á þeim sjónarmiðum að tryggja beri hagkvæmni ráðstöfunar og jafnræði þeirra sem hug hafa á kaupum. Gera verður ráð fyrir því að ríkisjarðir séu eftirsóknarverðar til kaups. Þar sem stjórnvöldum er skylt að gæta jafnræðis milli borgaranna er almennt rétt að auglýsa ríkisjarðir sem ætlunin er að selja þannig að þeir sem áhuga hafa fái sama tækifæri til að gera kauptilboð í hlutaðeigandi fasteign, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefnenda að jörðin hafi verið seld á of lágu verði, en engin gögn hafa verið lögð fram þar um af þeirra hálfu. Eins og áður hefur komið fram aflaði landbúnaðarráðuneytið heimildar til sölu jarðarinnar Kambsels og þau sjónarmið sem það lagði til grundvallar sölunni voru málefnaleg. Þótt taka megi undir að almennt séu það betri stjórnsýsluhættir að leita samráðs við jarðanefndir og sveitastjórnir og auglýsa ríkisjarðir til sölu, eins og nú munu hafa verið settar reglur um, verður ekki talið að skortur á því eigi að leiða til þess að stefnendur fái ógilt söluna til sakaukastefndu. Er þá einkum litið til þess að um eyðijörð án húsakosts er að ræða sem liggur að jörð sakaukastefndu og tilheyrði áður jörð þeirra, Geithellum II, og ekki liggur annað fyrir en verð hennar hafi verið eðlilegt. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verða frumstefndi og sakaukastefndu sýknaðir af kröfum stefnenda. Samkvæmt framangreindum málavöxtum og niðurstöðu málsins er rétt að frumstefndi, íslenska ríkið, beri sinn málskostnað, en stefnendur greiði sakaukastefndu málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Júlíus B. Georgsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Frumstefndi, íslenska ríkið, og sakaukastefndu, Atli Árnason og Helgi Jensson, eru sýknir af kröfu stefnenda, Jóhanns Einarssonar og Ásgeirs Ásgeirssonar, um ógildingu sölu jarðarinnar Kambsels í Djúpavogshreppi og um ógildingu afsals fyrir henni 9. febrúar 1999. Frumstefndi, íslenska ríkið, skal bera sinn kostnað af málinu. Stefnendur, Jóhann Einarsson og Ásgeir Ásgeirsson, greiði sakaukastefndu, Atla Árnasyni og Helga Jenssyni, 150.000 krónur í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 253/2000
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
B höfðaði mál gegn R og íslenska ríkinu til ógildingar á samkomulagi um skaðabótagreiðslur íslenska ríkisins til sonar hans A. Var málinu vísað frá héraðsdómi á grundvelli þess að B væri ekki forsjáraðili A og því brysti hann heimild til að reka málið. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2000, sem sóknaraðili kveður sér fyrst hafa orðið kunnugt um 24. sama mánaðar, en með úrskurðinum var máli hans á hendur varnaraðilum vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði með dómi að Björn Baldursson sé forsjárforeldri Aðalsteins Bjarna Björnssonar ásamt móður hans, varnaraðilanum Rut Skúladóttur, svo og að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 658/2017
Kærumál Málskostnaðartrygging
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S um að K yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli K á hendur S.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17.október 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2017, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja tryggingufyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur sóknaraðila. Kæruheimilder í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans ummálskostnaðartryggingu sem verði ákveðin í formi peningagreiðslu eðabankaábyrgðar að fjárhæð 2.000.000 krónur eða lægri fjárhæðar að mati réttarins.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigmundur Hannesson, greiði varnaraðila, Karli EmilWernerssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. október 2017.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 29. september 2017 um kröfu varnaraðila umtryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar úr hendi sóknaraðila, barst HéraðsdómiReykjavíkur með aðfararbeiðni 22. maí 2017, sem lögð var fram í dóminum 9. júnísama ár. Sóknaraðili,Karl Emil Wernersson, Blikanesi 9, Garðabæ, krefst þess að sér verði heimilaðmeð beinni aðfarargerð að fá tekið úr umráðum varnaraðila, SigmundarHannessonar, Frostaskjóli 33, Reykjavík, veðskuldabréf 26. maí 2011 aðnafnvirði 120.000.000 krónur, útgefið af sóknaraðila til SteingrímsWernerssonar, með veði á fyrsta veðrétti í fasteigninni Galtalækjarskógi. Þákrefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað, en að auki að viðurkennt verðiað varnaraðili eigi haldsrétt í skuldabréfi því sem aðfararbeiðni sóknaraðilalýtur að. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. IViðþingfestingu málsins 9. júní 2017 var mætt af hálfu varnaraðila og var málinufrestað til 16. júní sama ár til þess að gefa sóknaraðila kost á að skilasérstakri greinargerð. Í þinghaldi þann dag óskaði varnaraðili eftir fresti tilþess að skila greinargerð af sinni hálfu. Málinu var frestað til 15. september2017 í því skyni og lagði varnaraðili þá fram greinargerð auk nokkurra skjalaog krafðist þess að sóknaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar. Munnlegur málflutningur fór fram um þá kröfu varnaraðila 29.september 2017. Sóknaraðili mótmælti kröfunni og vísaði til þess að krafan væriof seint fram komin. Báðir aðilar kröfðust málskostnaðar úr hendi hins vegnaþessa þáttar málsins.IISamkvæmt b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála getur stefndi krafist þess við þingfestingu málsað stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ef leiða má líkur aðþví að stefnandi sé ófær um greiðslu kostnaðarins. Þó má hafa slíka kröfu uppisíðar en við þingfestingu, ef sérstakt tilefni kemur þá fyrst fram til þess. Einsog fyrr er rakið barst dóminum aðfararbeiðni sóknaraðila 22. maí 2017 og varmálið þingfest 9. júní sama ár. Meðal þeirra skjala sem varnaraðili lagði fram15. september 2017 til stuðnings kröfu sinni um málskostnaðartryggingu varskráning úr vanskilaskrá, þar sem fram kom að gert hafði verið árangurslaustfjárnám hjá sóknaraðila 19. maí 2017. Samkvæmt því mátti varnaraðila verakunnugt um að tilefni var til að setja fram kröfu um málskostnaðartryggingu úrhendi sóknaraðila þegar aðfararbeiðni á hendur honum var þingfest. Hefurvarnaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi fyrst átt þess kost að setja kröfunafram svo seint sem raun varð á. Samkvæmt þessu verður kröfu varnaraðila umtryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar úr hendi sóknaraðila hafnað. Rétt er aðákvörðun um málskostnað vegna þessa þáttar málsins bíði endanlegs úrskurðar íþví.IngveldurEinarsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan úrskurð.Ú R SK U R Ð A R O R Ð:Kröfuvarnaraðila, Sigmundar Hannessonar, um að sóknaraðila, Karli Emil Wernerssyni,verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar er hafnað.Málskostnaðurí þessum þætti málsins bíður endanlegs úrskurðar.
Mál nr. 53/2021
Tryggingarbréf Veðréttur Ábyrgð Tilkynning Stjórnarskrá Sératkvæði
L hf., sem hafði tekið við réttindum LÍ hf., höfðaði mál gegn A og krafðist þess að honum yrði gert að þola að fjárnám vegna skuldar Þ ehf. á grundvelli skuldabréfs frá 6. desember 2007 inn í veðrétt samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 21. mars 2007 áhvílandi á fasteign A. Þ ehf. hafði gefið tryggingabréfið út til LÍ hf. til tryggingar öllum skuldum sínum við bankann en þáverandi fyrirsvarsmaður Þ ehf. er tengdafaðir A. Skuldabréfið fór í vanskil frá og með 1. desember 2008. Bú Þ ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010 og lauk skiptum á árinu 2013 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Hæstiréttur féllst ekki á málsástæður A um að krafan hafi fallið niður í kjölfar gjaldþrotaskipta á búi Þ ehf., hefði þegar verið greidd, væri fallin niður fyrir fyrningu eða tómlæti eða víkja bæri ábyrgð samkvæmt tryggingarbréfinu til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Um varnir stefnda byggðar á 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn tók Hæstiréttur fram að fyrir lægi að L hf. hefði sent tvær tilkynningar um stöðu skuldar samkvæmt skuldabréfinu á veðandlagið þar sem A var áður til heimilis en lögheimili hans var þá skráð á Nýja-Sjálandi. Með hliðsjón af orðalagi 2. mgr. 7. gr. gætu eignarréttindi L hf. sem stofnast hefði til í formi veðtryggingarinnar ekki fallið niður á grunni þess lagaboðs nema A leiddi í ljós að L hf. hafi við beitingu réttinda sinna valdið honum öðrum og meiri skaða en tekið hefði verið tillit til í uppgjöri gagnvart honum. Hæstiréttur taldi að A hefði ekki sýnt fram á það þannig að telja skyldi að vanræksla L hf. væri svo veruleg í skilningi 2. mgr. 7. gr. að ábyrgð A skyldi að öllu leyti falla niður. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að vanræksla L hf. hefði leitt til þess að ætla yrði að A hefði orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Var A gert að þola fjárnám vegna fjárhæðar sem nam höfuðstól kröfunnar miðað við 1. desember 2008 en dráttarvextir yrðu þó aðeins reiknaðir frá uppsögu dóms Hæstaréttar til að tryggja skaðleysi hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. nóvember 2021. Hann krefst þess að stefnda verði með dómi gert að þola að fjárnám verði gert vegna skuldar Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda, að fjárhæð 22.070.088 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. febrúar 2017 til greiðsludags, inn í veðrétt samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 21. mars 2007, upphaflega að fjárhæð 14.000.000 króna með grunnvísitölu 268 stig sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, áhvílandi á íbúð stefnda að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort áfrýjandi getur samkvæmt skuldabréfi sem Þróunarfélagið Land ehf. gaf út til Landsbanka Íslands hf. 6. desember 2007 leitað fullnustu í fasteign stefnda á grundvelli tryggingarbréfs sem félagið gaf út til bankans 21. mars 2007 og þinglýst var á fasteign stefnda með hans samþykki. Deilt er um hvort krafa samkvæmt skuldabréfinu hafi fallið niður í kjölfar gjaldþrotaskipta á búi Þróunarfélagsins Lands ehf., hvort hún hafi þegar verið greidd eða sé fyrnd. Einnig er um það deilt hvort víkja beri ábyrgð stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Loks er ágreiningur um hvort áfrýjandi hafi sýnt af sér verulega vanrækslu í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þannig að ábyrgð stefnda sem veðþola hafi fallið niður. 5. Áfrýjunarleyfi var veitt 25. nóvember 2021 með vísan til þess að dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi meðal annars um túlkun 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009.Málsatvik6. Samkvæmt gögnum málsins átti Þróunarfélagið Land ehf. um árabil í umtalsverðum viðskiptum við Landsbanka Íslands hf., síðar áfrýjanda. Fyrirsvarsmaður félagsins var Kristjón Benediktsson en hann er tengdafaðir stefnda. Hinn 9. júní 2006 keypti félagið eignarhluta í Kringlunni 4 til 12 í Reykjavík og 29. sama mánaðar veðsetti það bankanum á fyrsta veðrétti eignarhlutinn til tryggingar skuld allt að 12.000.000 króna sem bundin var vísitölu neysluverðs miðað við tiltekna grunnvísitölu. 7. Hinn 21. mars 2007 gaf Þróunarfélagið Land ehf. út tryggingarbréf með allsherjarveði til tryggingar greiðslu skulda við bankann allt að fjárhæð 14.000.000 króna og skyldi hún bundin vísitölu neysluverðs miðað við tiltekna grunnvísitölu. Í bréfinu sagði að það væri til „tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum mínum/okkar við Landsbanka Íslands hf. […], nú eða síðar, hvort sem þær eru samkvæmt víxlum, lánssamningum, skuldabréfum, yfirdrætti á tékkareikningi, hvers konar ábyrgðum og ábyrgðarskuldbindingum (þar með töldum ábyrgðum, er bankinn hefir tekist eða kann að takast á hendur mín/okkar vegna) eða í hvaða öðru formi sem er, á hvaða tíma sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er, allt að fjárhæð kr. 14.000.000 auk dráttarvaxta, verðbóta, lögbundinna vanskilaálaga, kostnaðar við kröfugerð, innheimtu- og málskostnaðar, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekari fullnustugerðum, annars kostnaðar sem af vanskilum kann að leiða, og aukagreiðslna svo sem útlagðra tryggingariðgjalda vegna hins veðsetta.“ 8. Með tryggingarbréfinu var bankanum sett að veði íbúð stefnda að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði. Undir bréfið ritaði stefndi sem þinglýstur eigandi hinnar veðsettu eignar og eiginkona hans sem maki þinglýsts eiganda. Í 4. tölulið skilmála tryggingarbréfsins var jafnframt kveðið á um að yrðu vanskil á skuld sem bréfinu væri ætlað að tryggja eða bú útgefanda yrði tekið til gjaldþrotaskipta væri bankanum „sem kröfuhafa og veðhafa heimilt að gjaldfella og eindaga allar slíkar skuldir þá þegar, fyrirvaralaust og án uppsagnar“. Þá var tekið fram í 10. tölulið skilmálanna að með undirritun sinni á bréfið staðfesti veðsali, sem ekki væri útgefandi, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila, en Landsbankinn væri aðili að samkomulagi fjármálafyrirtækja, stjórnvalda og Neytendasamtakanna um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Samkvæmt gögnum málsins bjuggu stefndi og eiginkona hans í íbúðinni á Selvogsgötu 8 til ársins 2009 er þau fluttust til Nýja-Sjálands. Þar er jafnframt að finna vottorð Þjóðskrár Íslands um búsetu stefnda frá 1. janúar 2008 til 10. janúar 2020. Í því segir að hann hafi búið á Íslandi frá 1. janúar 2008 til 23. júní 2009 en frá þeim degi á Nýja-Sjálandi.9. Þróunarfélagið Land ehf. gaf út skuldabréf 6. desember 2007 til Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 20.000.000 króna sem greiðast skyldu á 20 árum með afborgunum fyrsta hvers mánaðar og skyldi fyrsti greiðsludagur vera í febrúar 2008. Í fyrirsögn bréfsins kom fram að það væri án tryggingar. Það var bundið vísitölu neysluverðs og af láninu skyldu greiðast breytilegir ársvextir eins og þeir væru ákveðnir af bankanum. Í bréfinu sagði að bankanum væri heimilt að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án uppsagnar yrði dráttur á greiðslu afborgana, vaxta og/eða vísitöluálags af skuldabréfinu. Greiddir voru tíu fyrstu gjalddagar skuldabréfsins en vanskil urðu frá og með 1. desember 2008 og var ekki frekar greitt af því.0. Þróunarfélagið Land ehf. seldi Fasteignafélaginu Stoðum ehf. eignarhluta sinn í Kringlunni 4 til 12 hinn 17. september 2007. Landsbanki Íslands hf. mun hafa fengið greitt söluandvirði eignarhlutans. 1. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar var ýmsum réttindum og skyldum þess banka ráðstafað til stefnda og óumdeilt er að meðal þeirra hafi verið framangreindar kröfur á hendur Þróunarfélaginu Landi ehf.2. Bú Þróunarfélagsins Lands ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 8. september 2010. Áfrýjandi lýsti nokkrum kröfum í þrotabúið 22. september sama ár samtals að fjárhæð 78.090.842 krónur þar með talinni kröfu vegna umrædds skuldabréfs frá 6. desember 2007. Uppgreiðsluverðmæti hennar miðað við úrskurðardag var 31.499.447 krónur. Áfrýjandi mun hafa útbúið tilkynningu til stefnda um gjaldþrotaskiptin 14. september 2010 þar sem tilgreint var að hann væri búsettur á Nýja-Sjálandi án þess að fram kæmi heimilisfang. Skjalið var ekki sent stefnda. Engar eignir fundust í búinu og lauk skiptum á því 21. janúar 2013 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur sem námu 119.850.079 krónum. 3. Áfrýjandi leysti Kringluna 4 til 12 úr veðböndum 20. janúar 2011 og var framangreindu tryggingarbréfi frá 29. júní 2006 aflýst. Fasteignin Blikanes 22 var seld áfrýjanda nauðungarsölu 24. nóvember 2011 fyrir 18.000.000 króna en áfrýjandi hafði lýst kröfu í söluandvirði fasteignarinnar að fjárhæð 84.422.760 krónur vegna tryggingarbréfs að fjárhæð 45.000.000 króna sem tryggt var með veði í fasteigninni. Áfrýjandi seldi fasteignina frjálsri sölu 18. maí 2012 fyrir 42.000.000 króna. Jörðin Efri-Þverá var einnig seld áfrýjanda nauðungarsölu 7. ágúst 2012 fyrir 50.000.000 króna en hún hafði verið sett að veði til tryggingar skuld Kristjóns Benediktssonar og Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda samkvæmt viðauka við tryggingarbréf 7. nóvember 2007. Jörðina seldi áfrýjandi frjálsri sölu 27. febrúar 2014 og var söluverð hennar 42.500.000 krónur. Báðar þessar eignir höfðu verið í eigu Kristjóns Benediktssonar.4. Stefndi og áfrýjandi voru í tölvupóstsamskiptum í nóvember 2010 og desember 2012 vegna beiðni stefnda um endurnýjun á greiðslukortum hans hjá bankanum. Í þeim samskiptum gaf stefndi upp heimilisföng sín á Nýja-Sjálandi og sendi áfrýjandi honum kortin þangað. Þá sendi áfrýjandi 1. janúar 2011 tilkynningu á fasteign stefnda að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði um ábyrgð hans á skuld Þróunarfélagsins Lands ehf. við bankann að fjárhæð 19.093.284 krónur. Í bréfinu kom fram að um væri að ræða yfirlit tekið saman á grundvelli laga nr. 32/2009 og var óskað eftir athugasemdum stefnda við yfirlitið. Áfrýjandi sendi sams konar tilkynningu á sama heimilisfang ári síðar með uppreiknaðri ábyrgðarfjárhæð 20.091.045 krónur. Jafnframt mun áfrýjandi hafa útbúið árlega 2013 til 2019 yfirlit af þessu tagi. Þau voru ekki send út en tilgreint var í þeim að stefndi byggi á Nýja-Sjálandi. 5. Áfrýjandi sendi stefnda innheimtubréf 18. janúar 2017 á heimili hans á Nýja-Sjálandi þar sem vísað var til fyrrgreinds skuldabréfs 6. desember 2007 og tilgreint að vanskil með vöxtum og kostnaði næmu alls 65.571.264 krónum en til tryggingar skuldinni stæði fasteign stefnda samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi. Stefndi mun ekki hafa svarað þessu bréfi. 6. Áfrýjandi höfðaði mál á hendur stefnda 12. september 2017 á grundvelli tryggingarbréfsins 21. mars 2007 og skuldabréfsins 6. desember 2007. Hann felldi málið niður 14. desember 2017 þar sem í dómkröfu hafði ekki verið með skýrum hætti tilgreint fyrir hvaða fjárkröfu hann krefðist að sér yrði heimilað að gera fjárnám í fasteign stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu. Mál þetta var síðan höfðað 9. febrúar 2019. Dómur gekk í héraði 26. maí 2020 þar sem fallist var á dómkröfu áfrýjanda. Með dómi Landsréttar var stefndi á hinn bóginn sýknaður á þeim grunni að vanræksla áfrýjanda við að gæta tilkynningarskyldu samkvæmt 7. gr. laga nr. 32/2009 hefði verið svo veruleg að ábyrgð skyldi falla niður, með vísan til annars málsliðar 2. mgr. greinarinnar.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda7. Áfrýjandi byggir á því að kröfur sínar á hendur Þróunarfélaginu Landi ehf. hafi notið veðréttar í fasteign stefnda að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði á grundvelli tryggingarbréfsins 21. mars 2007, sem verið hafi til tryggingar öllum fjárskuldbindingum félagsins við Landsbanka Íslands hf. Skuld Þróunarfélagsins Lands ehf. samkvæmt skuldabréfinu sem mál þetta varðar hafi ekki liðið undir lok þegar skiptum á búi félagsins lauk 21. janúar 2013 og sé skuldin ógreidd. Um sé að ræða peningalán sem fyrnist á tíu árum, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. nú 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Fyrstu vanskil af láninu hafi orðið í desember 2008 og hafi fyrningu kröfunnar verið slitið við kröfulýsingu stefnda í þrotabú Þróunarfélagsins Lands ehf. 22. september 2010. Þá sé veðrétturinn að baki kröfunni ekki háður fyrningu, sbr. 27. gr. laga nr. 150/2007.8. Áfrýjandi byggir á því að hann hafi að öllu leyti sinnt góðum viðskiptaháttum í samskiptum sínum við stefnda. Þá hafi hann ekki vanrækt skyldur sínar í skilningi 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Verði engu að síður komist að þeirri niðurstöðu að einhverju hafi verið ábótavant í tilkynningum hans til stefnda sé ekki um verulega vanrækslu að ræða í skilningi 2. mgr. sömu greinar þannig að ábyrgðin skuli falla niður. Líta verði til þess að krafa sú sem um ræðir sé reist á tryggingarbréfi og með því hafi stofnast veðréttur í eign stefnda sem feli í sér eignarréttindi varin af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þau réttindi geti ekki á grundvelli lagaboðs 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 fallið niður að hluta til eða að öllu leyti nema stefndi leiði í ljós að áfrýjandi hafi við beitingu réttinda sinna valdið öðrum eða meiri skaða en tekið hafi verið tillit til í uppgjöri gagnvart stefnda. Þá hafi stefndi enga tilraun gert til að sýna fram á að hann hefði brugðist öðruvísi við ef hann hefði fengið þær tilkynningar sem ekki komust til skila. Enn fremur hafi honum verið fullkunnugt um veðtrygginguna sem og um gjaldþrotaskipti Þróunarfélagsins Lands ehf. enda tengdafaðir hans fyrirsvarsmaður félagsins. Áfrýjandi telur ljóst að engin þau atvik séu fyrir hendi sem réttlætt geti beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 til að fella niður eða breyta kröfu áfrýjanda. Þá hafi hann ekki sýnt af sér einhvers konar tómlæti sem líta megi til við úrlausn málsins. Helstu málsástæður stefnda9. Sýknukröfu sína reisir stefndi einkum á því að skuld sú sem leitað er fullnustu fyrir í fasteign hans samkvæmt skuldabréfinu 6. desember 2007 hafi liðið undir lok þegar gjaldþrotaskiptum á búi Þróunarfélagsins Lands ehf. lauk árið 2013. Þá vísar hann til þess að krafa áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu sé fyrnd þar sem henni hafi ekki verið haldið við gagnvart félaginu eftir lok skipta á grundvelli 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ábyrgð hans hafi fyrnst fjórum árum eftir að krafan var gjaldkræf, sbr. 4. tölulið 3. gr. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 en hún hafi orðið gjaldkræf við vanskil skuldabréfsins. Auk þess byggir stefndi á því að krafa samkvæmt skuldabréfinu hafi þegar verið greidd. Vísar hann til þess að áfrýjandi hafi fengið fullnustu krafna sinna á hendur Þróunarfélaginu Landi ehf. með því að fá söluandvirði Kringlunnar 4 til 12 á árinu 2007 og með nauðungarsölu fasteignanna Blikaness 22 í Garðabæ og Efri-Þverár í Rangárþingi eystra. Það sé áfrýjanda að sanna að hann hafi ekki fengið fullnustu allra krafna sinna á hendur Þróunarfélaginu Landi ehf. með þessum hætti en það hafi hann ekki gert, sbr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.20. Til viðbótar þessu telur stefndi að ábyrgð sín á skuldum Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda með veðsetningu fasteignarinnar að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði sé fallin niður á grundvelli ákvæðis 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 þar sem áfrýjandi hafi í engu gætt fyrirmæla 1. mgr. 7. gr. laganna. Á áfrýjanda hafi hvílt skylda samkvæmt c-lið 1. mgr. 7. gr. laganna að tilkynna stefnda um gjaldþrot félagsins. Einnig hafi honum borið að senda stefnda tilkynningu eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð stefnda stæði fyrir og yfirlit um ábyrgð, sbr. d-lið greinarinnar. Engar slíkar tilkynningar hafi verið sendar þótt áfrýjandi hefði haft upplýsingar um hvar stefndi bjó og hvert netfang hans var, enda átti stefndi meðal annars í samskiptum við áfrýjanda á árunum 2010 og 2012 vegna endurnýjunar greiðslukorts. Jafnframt verði að líta til þess að samskipti áfrýjanda við stefnda hafi ekki verið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti á fjármálamarkaði, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002.21. Enn fremur byggir stefndi á því að sanngirnissjónarmið eigi að leiða til þess að víkja beri veðsetningunni til hliðar í heild sinni eða að hluta, sbr. einkum 36. gr. laga nr. 7/1936. Ljóst sé að áfrýjandi hafi á engan hátt hagað sér í samræmi við góða viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Stefnda hafi verið með öllu ókunnugt um skuldabréfið frá 6. desember 2007. Þá hafi áfrýjandi og sérfræðingar hans samið ákvæði skuldabréfsins og samkvæmt ótvíræðu orðalagi þess sé það án tryggingar. Jafnframt hafi lánveitingin með skuldabréfinu ekki verið sérstaklega kynnt fyrir stefnda en hann hafi talið tryggingarbréfið vera til tryggingar efnda á lánum vegna kaupa á Kringlunni 4 til 12. Bankinn hafi vitað þegar skuldabréfið var gefið út 6. desember 2007 að lán til kaupa á Kringlunni 4 til 12 voru uppgerð og því hafi hvílt á bankanum skylda til að aflýsa tryggingum vegna þeirra bæði af þeirri fasteign og Selvogsgötu 8. Það hafi hann hins vegar ekki gert en aflétt 20. janúar 2011 veði af Kringlunni 4 til 12. Þá hafi áfrýjanda borið að aflétta jafnframt veði af Selvogsgötu 8. Loks byggir stefndi á því að tómlæti við innheimtu kröfunnar skuli leiða til sýknu. Löggjöf um ábyrgðarmenn22. Þegar stefndi veitti allsherjarveð í eign sinni fyrir skuldum Þróunarfélagsins Lands ehf. í mars 2007 giltu um málefnið óskráðar reglur fjármunaréttar. Eftir að veðið hafði verið veitt tóku gildi 4. apríl 2009 lög um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Í 1. gr. þeirra kemur fram það markmið laganna að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgða og stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. gilda þau um lánveitingar stofnana og fyrirtækja þar sem maður gengst í ábyrgð til tryggingar efndum lántaka. Þá segir í 2. mgr. 2. gr. að með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar eða ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Með II. kafla laganna voru settar reglur um stofnun, efni og form ábyrgðarsamninga. Í 7. gr. laganna er jafnframt að finna reglur um tilkynningar lánveitanda til ábyrgðarmanns eftir að ábyrgð hefur verið veitt og er greinin svohljóðandi: Lánveitandi skal senda ábyrgðarmanni tilkynningu skriflega svo fljótt sem kostur er:a. um vanefndir lántaka,b. ef veð eða aðrar tryggingar eru ekki lengur tiltækar,c. um andlát lántaka eða að bú hans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta,d. eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirliti yfir ábyrgðir.Ábyrgðarmaður skal vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður.Ábyrgðarmaður verður ekki krafinn um greiðslur á dráttarvöxtum eða öðrum innheimtukostnaði lántaka sem fellur til eftir gjalddaga nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun.Lánveitandi getur ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins.23. Í 12. gr. laga nr. 32/2009 er mælt fyrir um að lögin taki til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra, að frátöldum reglum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. 24. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 32/2009 sagði svo um 7. gr.: Í greininni er fjallað um tilkynningarskyldu lánveitanda og afleiðingar þess að henni er ekki sinnt. Er kveðið á um að lánveitanda beri skylda til að tilkynna ábyrgðarmanni svo fljótt sem unnt er við nánar greindar aðstæður, eins og vanskil lántaka, brottfall trygginga, andlát lántaka og gjaldþrotaskipti á búi hans. Meginsjónarmiðið er að lánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrif geta haft á forsendur ábyrgðar ábyrgðarmanni í óhag.Lánveitanda ber einnig að tilkynna ábyrgðarmanni um hver áramót um stöðu láns sem hann er í ábyrgðum fyrir, þ.m.t. um vanskil og hversu mikil þau séu. Eins og fram kemur telja flutningsmenn nauðsynlegt vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur hér á landi að ábyrgðarmenn fái a.m.k. einu sinni á ári yfirlit yfir ábyrgðir sem þeir hafa gengist í.Forsenda þess að lánveitandi geti innheimt dráttarvexti og annan vanskilakostnað er að hann hafi tilkynnt ábyrgðarmanni með hæfilegum fyrirvara um vanefndir lántaka. Hugsunin er sú að ábyrgðarmaður eigi þess ávallt kost að grípa inn í og greiða gjaldfallna afborgun eins og hún stendur á gjalddaga. Sams konar hugsun kemur fram í lokamálsgrein greinarinnar en þar er mælt fyrir um réttarstöðu ábyrgðarmanns við gjaldfellingu láns. Lánveitandi ber sönnunarbyrðina um að tilkynningarskyldu hafi verið gætt enda stendur honum það nær en ábyrgðarmanni.25. Ákvæði 7. gr. frumvarpsins tóku ýmsum breytingum í meðförum Alþingis. Meðal þeirra var að framangreindri 2. mgr. 7. gr. var bætt við frumvarpið. Ekki var að finna sérstakar athugasemdir í lögskýringargögnum af því tilefni að öðru leyti en því að í framsöguræðu um álit viðskiptanefndar kom fram að tilgangur ákvæðisins væri að halda ábyrgðarmönnum skaðlausum ef lánveitandi vanrækti fyrrgreinda tilkynningarskyldu.26. Jafnframt var sú viðbót gerð við gildistökuákvæði í 12. gr. laganna að í stað þess að kveðið væri á um að lögin öðluðust þegar gildi voru sett inn framangreind sérákvæði um lagaskil. Niðurstaða27. Eins og rakið hefur verið byggir stefndi á því að krafa áfrýjanda sé greidd þar sem áfrýjandi hafi fengið fullnustu krafna sinna á hendur Þróunarfélaginu Landi ehf., annars vegar með söluandvirði Kringlunnar 4 til 12 árið 2007 og hins vegar með nauðungarsölu fasteignanna Blikaness 22 í Garðabæ og Efri-Þverár í Rangárþingi eystra en tvær síðarnefndu eignirnar voru í eigu Kristjóns Benediktssonar. Áfrýjandi var hæstbjóðandi við nauðungarsölur 24. nóvember 2011 á fasteigninni Blikanesi 22 og 7. ágúst 2012 á jörðinni Efri-Þverá og fékk í kjölfarið útgefið afsal sér til handa vegna beggja eignanna. Í báðum tilvikum var um að ræða fullnustu á kröfum áfrýjanda á hendur eiganda eignanna vegna annarra skulda en um ræðir í máli þessu. Af gögnum málsins verður einnig ráðið að skuldir Þróunarfélagsins Lands ehf. hafi verið langt umfram markaðsverðmæti fyrrgreindra eigna. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á þessar varnir stefnda.28. Gjaldþrotaskiptum á búi Þróunarfélagsins Lands ehf. lauk 21. janúar 2013 samkvæmt 155. gr. laga nr. 21/1991 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Þótt tilvist félagsins hafi lokið við skiptin og því útséð um greiðslur frá því fellur skuldbinding á hendur þeim sem veitt hefur veð til tryggingar fullnustu kröfu samkvæmt tryggingarbréfi ekki jafnframt niður, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 15. desember 2016 í máli nr. 306/2016. 29. Í samræmi við reglur kröfuréttar stofnaðist krafa áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu 6. desember 2007 við útgáfu þess. Lög nr. 150/2007 öðluðust gildi 1. janúar 2008 og gilda þau einvörðungu um þær kröfur sem stofnuðust eftir gildistöku þeirra, sbr. 28. gr. laganna. Sérregla 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 142/2010, um tveggja ára fyrningarfrest í kjölfar gjaldþrotaskipta getur aðeins tekið til skulda einstaklinga, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 306/2016 og jafnframt dóm réttarins 9. febrúar 2017 í máli nr. 381/2016. Samkvæmt framansögðu fer um fyrningu kröfu áfrýjanda eftir lögum nr. 14/1905. Í 1. tölulið 4. gr. þeirra kom fram að kröfur samkvæmt skuldabréfi skyldu fyrnast á tíu árum og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. þeirra var meginreglan að fyrningarfrestur teldist frá þeim degi er krafa varð gjaldkræf. Af lögum leiðir að skuldabréfið féll í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti á þrotabúi Þróunarfélagsins Lands ehf. 8. september 2010 og var fyrningu kröfunnar slitið með því að lýsa henni við skipti þrotabúsins, sbr. 13. gr. laga nr. 14/1905. Höfuðstóll kröfunnar var því ófyrndur er áfrýjandi höfðaði mál þetta 9. febrúar 2019. 30. Tryggingarbréfið 21. mars 2007 veitti með skýrum hætti allsherjarveð í fasteign stefnda til tryggingar öllum skuldum Þróunarfélagsins Lands ehf. við Landsbanka Íslands hf. Ekkert er fram komið annað en að við gerð þess hafi verið farið að þágildandi reglum, þar á meðal um kynningu gagnvart stefnda á þýðingu veðsetningarinnar. Tryggingarbréfið var samkvæmt efni sínu skýrt um að það tæki til núverandi sem og síðari skulda sem Þróunarfélagið Land ehf. kynni að stofna til við Landsbanka Íslands hf. Verður heldur ekki annað ráðið en að áfrýjandi hafi með réttum hætti leitast við að tryggja innheimtu kröfu þeirrar sem liggur að baki tryggingarbréfinu hjá Þróunarfélaginu Landi ehf. Þá er ekkert í efni bréfsins sem gefur til kynna að því hafi einvörðungu verið ætlað að standa til tryggingar réttum efndum lána vegna kaupa á Kringlunni 4 til 12 og því hafi borið að aflétta veðinu á sama tíma og tryggingarbréfi með veði í þeirri eign var aflétt. Er jafnframt ekki fallist á að 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 leiði til þess að stefndi sé ekki lengur bundinn af efni tryggingarbréfsins. Samkvæmt þessu verður jafnframt ekki fallist á með stefnda að víkja skuli til hliðar í heild eða að hluta ákvæðum bréfsins um ábyrgð hans á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Loks er ekki fallist á að áfrýjandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að það leiði til þess að krafa hans sé fallin niður. 31. Hugtakið ábyrgðarmaður í skilningi laga nr. 32/2009 nær til einstaklings sem veðsett hefur tiltekna eign sína til tryggingar efndum lántaka, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna, eins og á við um stefnda í máli þessu. Af 1. mgr. 7. gr. þeirra leiðir að lánveitanda ber að senda slíkum veðþola skriflega tilkynningu, svo fljótt sem kostur er, meðal annars um vanefndir lántaka, ef bú hans hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta og eftir hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem fellur undir veðið. Þessar skyldur sem hvíla á lánveitanda eftir lögunum taka til skuldbindinga sem stofnað var til fyrir gildistöku þeirra, sbr. 12. gr. laganna, sem var eins og áður segir 4. apríl 2009 og hvíldu þær því á áfrýjanda gagnvart stefnda.32. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi sendi tvær tilkynningar með yfirliti um stöðu skuldar samkvæmt umræddu skuldabréfi á fyrra heimili hans á Selvogsgötu 8, annars vegar í byrjun árs 2011 og hins vegar ári síðar. Að öðru leyti uppfyllti áfrýjandi ekki skyldu sína eftir 7. gr. laga nr. 32/2009. 33. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 32/2009 sagði um 7. gr. að samkvæmt henni bæri lánveitanda skylda til að tilkynna ábyrgðarmanni skriflega eins fljótt og unnt væri um nánar greindar aðstæður, svo sem um vanskil lántaka, brottfall trygginga, andlát lántaka og gjaldþrotaskipti á búi hans. Meginsjónarmiðið væri að lánveitandi tilkynnti ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem gætu haft áhrif á forsendur ábyrgðar ábyrgðarmanni í óhag. Svo sem lýst var að framan um 2. mgr. 7. gr. laganna er ekki að finna í lögskýringargögnum umfjöllun um sérstaka afstöðu löggjafans til þeirra breytinga sem þar voru gerðar um að ábyrgð gæti að fullu fallið niður aðrar en að tilgangur ákvæðisins væri að halda ábyrgðarmönnum skaðlausum ef ábyrgðaraðili vanrækti tilkynningarskyldu. 34. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið fjallað um afleiðingar þess að lánveitandi vanræki tilkynningarskyldu samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Í dómi Hæstaréttar 5. nóvember 2015 í máli nr. 229/2015 var fallist á að tilkynningarskylda samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 hefði verið vanrækt. Hins vegar var ekki talið að um verulega vanrækslu á tilkynningarskyldu hefði verið að ræða. Þar sagði að með sjálfskuldarábyrgð ábyrgðarmanns hefði verið stofnað til tryggingarréttinda í formi persónulegrar skuldbindingar hans og væri um að ræða eignarréttindi varin af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Áfrýjendur voru erfingjar ábyrgðarmanns og kom fram í dóminum að þeim hefði mátt vera kunnugt um tilvist sjálfskuldarábyrgðarinnar. Var vanrækslan ekki talin veruleg í skilningi 2. mgr. 7. gr. laganna og þar litið til þess að eignarréttindi lánveitandans gætu ekki fallið niður eftir ákvæðinu nema sýnt væri fram á að lánveitandi hefði við beitingu réttinda sinna valdið ábyrgðarmanni öðrum og meiri skaða en bættur yrði með úrræðum 3. og 4. mgr. 7. gr. laganna. 35. Í dómi Hæstaréttar 20. apríl 2018 í máli nr. 23/2017 var fallist á að tilkynningarskylda samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 hefði verið vanrækt. Þar var vísað til þess að með tryggingarbréfi ábyrgðarmanna hefði stofnast veðréttur í eign þeirra. Þar væri um að ræða stjórnarskrárvarin eignarréttindi lánveitanda. Að því gættu og með hliðsjón af orðalagi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 væri ljóst að eignarréttindi lánveitanda gætu ekki á grunni þess lagaboðs fallið niður að hluta til eða öllu leyti nema ábyrgðarmenn leiddu í ljós að lánveitandi hefði við beitingu réttinda sinna valdið þeim öðrum og meiri skaða en tekið hefði verið tillit til í uppgjöri gagnvart þeim. Það hefðu þeir ekki gert og taldi Hæstiréttur því að lánveitandi hefði ekki sýnt af sér verulega vanrækslu í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. 36. Með útgáfu tryggingarbréfsins 21. mars 2007 stofnaðist til tryggingaréttinda áfrýjanda til handa í formi veðtryggingar og er þar um að ræða eignarréttindi sem varin eru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verður horft til þess við skýringu 7. gr. laga nr. 32/2009 við mat á afleiðingum vanrækslu á tilkynningarskyldu eftir 2., 3. og 4. mgr. hennar, þar með talið hvort ábyrgð falli niður á grundvelli 2. málsliðar 2. mgr. Að framangreindu gættu verður við mat þess hvort vanræksla lánveitanda telst veruleg með þeim afleiðingum að eignarréttur falli niður að líta til þess að með 1. mgr. 7. gr. laganna er lögð sú skylda á hendur lánveitanda að senda tilkynningar við nánar tilteknar aðstæður. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpi til laganna er þar fyrst og fremst um að ræða skyldu til að upplýsa ábyrgðarmann um atvik sem gætu breytt forsendum hans fyrir ábyrgð og möguleikum á að tryggja skaðleysi sitt komi til greiðslufalls aðalskuldara. Af framangreindum dómum Hæstaréttar verður einnig ráðið að við mat á því hvort vanræksla telst veruleg megi líta til þess hvort ábyrgðarmaður kann að búa yfir slíkri vitneskju sjálfur, eftir atvikum vegna nánar tiltekinna tengsla við aðalskuldara. 37. Fram er komið í málinu að stefndi flutti lögheimili sitt árið 2009. Samkvæmt vottorði Þjóðskrár Íslands var lögheimili hans þá skráð Nýja-Sjáland án nánari tilgreiningar á heimilisfangi. Bú Þróunarfélagsins Lands ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 8. september 2010 og lauk skiptum 21. janúar 2013 sem eignalausu en fyrirsvarsmaður þess er tengdafaðir stefnda. Jafnframt liggur fyrir að áfrýjandi sendi yfirlit um ábyrgðir stefnda 1. janúar 2011 og 1. janúar 2012 á hina veðsettu eign stefnda þar sem hann var áður til heimilis. Stefndi fékk hins vegar ekki frekari tilkynningar um ábyrgðina fyrr en honum var sent innheimtubréf á þáverandi heimili hans á Nýja-Sjálandi 18. janúar 2017. Að því gættu og með hliðsjón af orðalagi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 geta eignarréttindi áfrýjanda ekki fallið niður á grunni þess lagaboðs, hvorki að hluta til né að öllu leyti, nema stefndi leiði í ljós að áfrýjandi hafi við beitingu réttinda sinna valdið honum öðrum og meiri skaða en tekið hefur verið tillit til í uppgjöri gagnvart honum, sbr. dóma Hæstaréttar í máli nr. 229/2015 og máli nr. 23/2017. Það hefur stefndi ekki gert þannig að telja skuli að vanræksla áfrýjanda sé svo veruleg í skilningi 2. mgr. 7. gr. að ábyrgð stefnda skuli að öllu leyti falla niður. 38. Á hinn bóginn leiddi vanræksla áfrýjanda til þess að ætla verður að stefndi hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Er þá litið til þess að áfrýjandi fylgdi ekki fyrirmælum 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. október 2015 í máli nr. 196/2015, auk þess sem innheimtubréf var sem fyrr segir ekki sent ábyrgðarmanni fyrr en 18. janúar 2017 en á þeim tíma hafði lán það sem krafist er greiðslu á verið í vanskilum frá 1. desember 2008, sbr. og 3. mgr. 7. gr. laganna. Verður stefndi því dæmdur til að þola fjárnám vegna skuldar Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda að fjárhæð 22.070.088 krónur, sem nemur höfuðstól kröfunnar miðað við 1. desember 2008 en dráttarvextir af kröfunni verða þó eins og hér stendur á aðeins reiknaðir frá uppsögu dómsins til að tryggja skaðleysi stefnda, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, allt vegna veðréttar samkvæmt 14.000.000 króna tryggingarbréfi 21. mars 2007 auk verðbóta, eins og nánar greinir í dómsorði. 39. Að öllu framangreindu virtu er rétt að málskostnaður falli niður milli aðila á öllum dómstigum. Dómsorð:Stefnda, Arana George Kuru, er gert að þola fjárnám vegna skuldar Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda, Landsbankann hf., að fjárhæð 22.070.088 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2022 til greiðsludags vegna veðréttar samkvæmt 14.000.000 króna tryggingarbréfi útgefnu 21. mars 2007, bundið vísitölu neysluverðs, miðað við grunnvísitöluna 268, áhvílandi á fasteign stefnda að Selvogsgötu 8 í Hafnarfirði.Málskostnaður milli aðila fellur niður á öllum dómstigum.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar. Ég er ekki samþykkur aðleiðslu við skýringu meirihluta dómenda á 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og til hvers hún á að leiða að virtum atvikum í þessu máli. Þess skal getið að ég er heldur ekki samþykkur öllu því sem fram kemur í lið 30 í atkvæði meirihlutans um að allra reglna hafi verið gætt er stefndi tókst á hendur ábyrgð samkvæmt tryggingarbréfi 21. mars 2007. Við úrlausn mína er á hinn bóginn haft í huga að meginástæða fyrir leyfi Hæstaréttar til áfrýjunar málsins lýtur að túlkun á framangreindri lagagrein, sem auk þess liggur til grundvallar niðurstöðu Landsréttar um sýknu stefnda.2. Eins og nánar er rakið í atkvæði meirihlutans átti Þróunarfélagið Land ehf. um árabil í umtalsverðum viðskiptum við Landsbanka Íslands hf. Einn af þeim löggerningum sem um ræðir var framangreint tryggingarbréf sem félagið gaf út með allsherjarveði til tryggingar greiðslu allra skulda þess við bankann, allt að 14.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs. Var í bréfinu ákvæði um heimild bankans til fyrirvaralausrar gjaldfellingar allra skulda félagsins kæmi til vanskila á einhverjum þeim skuldum sem stofnast kynnu milli þeirra. Til tryggingar öllu þessu setti stefndi að veði fasteign sína, sem hann bjó í ásamt fjölskyldu sinni, með samþykki eiginkonu sinnar sem er dóttir þáverandi fyrirsvarsmanns Þróunarfélagsins Lands ehf. 3. Eftir þetta áttu sér stað margvísleg viðskipti Þróunarfélagsins Lands ehf. við Landsbanka Íslands hf., síðar áfrýjanda. Gaf félagið meðal annars út 6. desember 2007 skuldabréf það sem áfrýjandi leitar nú eftir að fullnusta í fasteign stefnda á grundvelli framangreinds tryggingarbréfs. Skuldabréfið var að fjárhæð 20.000.000 króna til 20 ára og skyldi það greiðast með mánaðarlegum afborgunum. Í bréfinu sagði að skuldin væri án trygginga, bundin vístölu neysluverðs og skyldu greiðast breytilegir vextir í samræmi við ákvarðanir bankans. Jafnframt var í bréfinu kveðið á um heimild bankans til fyrirvaralausrar gjaldfellingar kæmi til dráttar á greiðslu einhverrar af hinum mánaðarlegu afborgunum, vöxtum eða vísitöluálagi. Einungis voru greiddar 10 afborganir af bréfinu áður en það fór í vanskil 1. desember 2008.4. Tveimur árum eftir að stefndi veitti ábyrgð sína samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi tóku lög nr. 32/2009 gildi. Í 1. gr. laganna segir að þau hafi það að markmiði að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, draga úr vægi ábyrgða og stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu lántaka og hans eigin tryggingar. Lögin taka til ábyrgða sem stofnað hafði verið til fyrir gildistöku þeirra, eins og um ræðir í þessu máli, sbr. 12. gr. þeirra, að frátöldum tilgreindum ákvæðum sem lúta að stofnun, efni og formi ábyrgðarsamninga og ákvæðum um bann við aðför í fasteign er ábyrgðarmaður býr í og gjaldþrotaskiptum vegna persónulegrar ábyrgðar ábyrgðarmanns.5. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna gilda þau um lánveitingar stofnana og fyrirtækja sem stunda útlánastarfsemi þegar veitt er lán eða önnur lánafyrirgreiðsla með því skilyrði að lántaki útvegi ábyrgðarmann til tryggingar efndum. Í 2. mgr. greinarinnar segir síðan að með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðsetur tiltekna eign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar eða fjárhagslegs ávinnings hans. Samkvæmt þessu er áfrýjandi lánveitandi í skilningi laganna og stefndi ábyrgðarmaður en jafnframt er ljóst við lestur þeirra að ekki verður lengur að lögum stofnað til veðsetningar með þeim hætti eins og um ræðir í þessu máli.6. Í 1. mgr. 7. gr. laganna er með almennum hætti kveðið á um skyldur lánastofnana til að senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningar svo fljótt sem kostur er í eftirtöldum tilvikum: a. Þegar um er að ræða vanefndir lántaka. b. Þegar veð eða aðrar tryggingar eru ekki lengur tiltæk. c. Við andlát lántaka eða að bú hans hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta. d. Loks skal lánastofnun einnig senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu um hver áramót með upplýsingum um stöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirliti yfir ábyrgðir. 7. Í 2. mgr. greinarinnar segir síðan: „Ábyrgðarmaður skal vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður.“8. Eins og nánar er rakið í atkvæði meirihlutans eru í 3. og 4. mgr. 7. gr. laganna að finna ákvæði sem fela í sér takmarkanir á heimild lánveitanda til gjaldfellingar láns, innheimtu dráttarvaxta og vanskilakostnaðar hjá ábyrgðarmanni hafi honum ekki verið sendar viðeigandi tilkynningar og gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir. Óháð ákvæðum 1. og 2. mgr. 7. gr., sem ágreiningur málsins lýtur einkum að, verður stefndi samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum einum og sér ekki dæmdur til að þola fjárnám vegna meiri skuldar Þróunarfélagsins Lands ehf. við áfrýjanda en sem nemur höfuðstól kröfunnar er krafan fór í vanskil 1. desember 2008. Jafnframt mætti, eftir atvikum með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, ákveða annan upphafstíma vaxta en áfrýjandi krefst, sbr. til að mynda dóma Hæstaréttar 26. maí 2005 í máli nr. 501/2004 og 31. janúar 2008 í máli 158/2007.9. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 32/2009 segir um 7. gr., eins og hún var áður en henni var breytt í meðförum þingsins, að í henni sé fjallað um tilkynningaskyldu lánveitanda og afleiðingar þess að henni sé ekki sinnt. Þar sé kveðið á um að lánveitanda beri skylda til að tilkynna ábyrgðarmanni svo fljótt sem unnt er við nánar greindar aðstæður, eins og vanskil lántaka, brottfall trygginga, andlát lántaka og gjaldþrotaskipti á búi hans. Meginsjónarmiðið sé að lánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem gætu haft áhrif á forsendur ábyrgðar ábyrgðarmanni í óhag. Þá beri lánveitandi sönnunarbyrði um að tilkynningarskyldu hafi verið gætt enda standi það honum nær en ábyrgðarmanni. 0. Eins greinir í atkvæði meirihlutans sættu meðal annars ákvæði 7. gr. og gildistökuákvæði 12. gr. frumvarpsins breytingum við meðferð málsins á Alþingi. Þannig kom framangreind 2. mgr. 7. gr. inn sem ný málsgrein. Takmarkaða umfjöllun er að finna í lögskýringargögnum um tilefni eða inntak þessara breytinga. Í framsögu formanns viðskiptanefndar kemur þó fram að með breytingunni væri „vísað til þess að ef lánveitandi ekki uppfyllir þær kröfur sem 7. gr. laganna gerir til hans um mat á greiðslugetu viðkomandi og tilkynningarskyldu til ábyrgðarmanns, um breytta stöðu lántaka, þannig að um vanrækslu sé að ræða, verði ábyrgðarmaður skaðlaus“. Þá séu breytingar á 12. gr. frumvarpsins samkvæmt þessu til komnar að gættum sjónarmiðum um afturvirkni laga og friðhelgi eignarréttar. 1. Ákvæði um lagaskil samkvæmt 12. gr. eru í samræmi við þá meginreglu að lögum verður beitt um lögskipti sem undir þau falla þótt til þeirra hafi verið stofnað fyrir gildistöku laganna, enda ræðst réttarstaða manna af lögum eins og þau eru hverju sinni. Þannig er tiltekið með hvaða hætti þau taka til ábyrgða sem stofnað hefur verið til fyrir gildistöku þeirra og hefur 2. mgr. 7. gr. að geyma almenn en fortakslaus fyrirmæli um skyldur lánastofnana til að gæta að réttindum sínum sem til eru komin vegna ábyrgða þriðja manns. 2. Eins og að framan greinir eru lögskýringargögn takmörkuð en ekki verður hjá því litið að löggjafinn hefur ákveðið að orða reglur 2. mgr. 7. gr. með þeim hætti sem að framan greinir. Þótt líta beri til stjórnarskrár við skýringu málsgreinarinnar, líkt og við skýringu á öðrum lögum, verður að horfa til þess að efni reglunnar er skýrt samkvæmt orðanna hljóðan. Þannig eru ákvæði 2. mgr. 7. gr. skýr um að eignarréttindi sem lögin taka til, hvort sem um er að ræða kröfuréttindi eða óbein eignarréttindi sem felast í veðrétti fyrir skuldum þriðja manns, sem bæði njóta verndar samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, skuli sæta takmörkunum vegna vanrækslu þess sem réttarins nýtur við að gæta að réttindum sínum. Regla sem þessi er ekki í ósamræmi við þá almennu meginreglu að baki maður öðrum tjón með því að sinna ekki lögboðnum skyldum sínum kann hann að bera ábyrgð á því tjóni sem sannast að orðið hafi af þeim sökum og eru þetta ekki einu ákvæðin í lögum er mæla fyrir um að réttindi sem ella eru varin af ákvæðum 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár kunni að rýrna eða falla niður vegna vanrækslu við að halda þeim við eða nýta. Þá leiðir af dómum Hæstaréttar, sem vísað er til í atkvæði meirihlutans, að ekki eru gerðar athugasemdir við stjórnskipunarlegt gildi 2. mgr. 7. gr. laganna, eins og hún var skýrð, heldur ræðst niðurstaða ágreinings af túlkun á þeim áskilnaði um hvað telst veruleg vanræksla samkvæmt málsgreininni.3. Fyrri málsliður 2. mgr. 7. gr. verður lesinn svo að eignarréttindi, eins og þau sem hér um ræðir, geti ekki á grundvelli lagaboðs fallið niður að hluta nema ábyrgðarmaður leiði í ljós að kröfu- eða veðhafi hafi við beitingu réttinda sinna valdið öðrum og meiri skaða en tekið hafi verið tillit til í uppgjöri gagnvart ábyrgðarmanni, sbr. til að mynda samkvæmt fyrirmælum framangreindra 3. og 4. mgr. 7. gr. laganna. Sönnun um umfang slíks tjóns vegna beitingar réttinda kröfu- eða veðhafa er þó eðli málsins samkvæmt einatt vandkvæðum bundin. Má ætla að eftir því sem vanrækslan sé meiri að virtum atvikum í hverju tilviki veiti það auknar líkur fyrir tjóni ábyrgðarmanns sem kunni að létta á sönnunarbyrði hans við mat á ætluðu tjóni vegna vanrækslunnar. 4. Á hinn bóginn segir berum orðum í öðrum málslið 2. mgr. 7. gr. að „ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður“. Felur þessi málsliður þannig í sér þá reglu að sé vanrækslan á tilkynningarskyldunni mjög mikil eða algjör og vari í langan tíma þá skal ábyrgð falla niður. Leiðir af orðum ákvæðisins að þegar svo háttar sérstaklega til að vanræksla teljist veruleg þurfi ekki að koma til frekari sönnun tjóns vegna hennar, ella væri þessi málsliður ákvæðisins í raun óþarfur.5. Eins og áður segir ber lánveitandi sönnunarbyrði um að tilkynningarskyldu hafi verið gætt enda stendur það honum nær en ábyrgðarmanni. Áfrýjandi vísar til þess að hafa í almennum pósti úr kerfum sínum sent tvær tilkynningar á veðandlagið í janúar 2011 og 2012, vitandi á hinn bóginn að stefndi bjó þar ekki lengur, auk þess sem tilkynningar þessar höfðu ekki að geyma upplýsingar sem honum bar að veita um að Þróunarfélagið Land ehf. hafði þá þegar verið tekið til gjaldþrotaskipta. Við mat á því hvort áfrýjandi hafi sýnt af sér verulega vanrækslu í skilningi 2. mgr. 7. gr. laganna skiptir enn síður máli sú fullyrðing áfrýjanda að hann hafi prentað úr kerfum sínum sams konar tilkynningar sem ekki var gerð tilraun til að senda stefnda. Þá hafa ekki þýðingu við úrlausn málsins fullyrðingar áfrýjanda, sem stefndi hefur eindregið andmælt, um að stefndi hafi vitað að til staðar væri skuld samkvæmt skuldabréfinu og einnig um fjárhagsstöðu Þróunarfélagsins Lands ehf. Ekki hefur heldur þýðingu við þetta mat hvort áfrýjandi heldur fram ítrasta rétti við uppgjör gagnvart stefnda og engu skiptir búsetutímavottorð Þjóðskrár Íslands gefið út eftir að málið var höfðað. 6. Um málavexti verður að ganga út frá því að áfrýjandi hafi þann tíma sem skiptir máli haft upplýsingar í gagnagrunni sínum um heimilisföng stefnda. Þannig liggur meðal annars fyrir að stefndi og áfrýjandi voru í tölvupóstsamskiptum í nóvember 2010 og desember 2012 vegna óska stefnda um debetkort sín yrðu endurnýjuð og send sér. Í þeim samskiptum gaf stefndi meðal annars upp heimilisföng sín á Nýja-Sjálandi og voru honum send kortin þangað. Þá var því ekki andmælt af hálfu áfrýjanda að mánaðarlegar leigutekjur stefnda af fasteigninni að Selvogsgötu 8 fóru í gegnum kerfi áfrýjanda. Af flutningi málsins fyrir Hæstarétti verður einnig að miða við að ekki hafi verið vandkvæðum bundið fyrir áfrýjanda að senda stefnda innheimtubréf 18. janúar 2017 á heimili hans á Nýja-Sjálandi, birta honum stefnu í hinu fyrra dómsmáli til innheimtu skuldarinnar sem áfrýjandi felldi niður vegna ágalla í málatilbúnaði og loks að birta honum stefnu í máli því sem hér er til meðferðar. Verður af öllu þessu að miða við að áfrýjandi hafi í raun ekki gert tilraun til að kanna hvert væri heimilisfang stefnda fyrr en innheimtuaðgerðir hófust gagnvart honum með innheimtubréfinu 18. janúar 2017 og þá með tilgreiningu skuldar sem næmi rúmum 60 milljónum króna.7. Samkvæmt framansögðu sinnti áfrýjandi, sem er fjármálafyrirtæki, á engan hátt fortakslausum skyldum sínum gagnvart stefnda um að upplýsa hann um að skuld hefði stofnast samkvæmt skuldabréfi því sem Þróunarfélagið Land ehf. gaf út 6. desember 2007 og fór í vanskil 1. desember 2008 fyrr en áfrýjandi sendi honum innheimtubréf á heimili hans á Nýja-Sjálandi réttum níu árum síðar, þrátt fyrir að áfrýjandi hafi bæði haft upplýsingar um hvar stefndi bjó á hverjum tíma og um netföng hans. 8. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna Landsréttar verður talið að vanræksla áfrýjanda við að sinna skyldum sínum hafi verið veruleg samkvæmt orðum síðari málsliðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Því ber að staðfesta hinn áfrýjaða dóm og fella á áfrýjanda málskostnað hér fyrir rétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=bb492a28-fd4d-465f-be61-96fe486051a5&verdictid=de135947-7a59-4b19-bfea-525a046edb96
Mál nr. 96/2012
Samningur Aðildarskortur
B ehf. krafði L og S um greiðslu vegna vinnu við byggingu sumarhúss. Byggði B ehf. á því að starfsmenn þeir sem unnu við verkið hafi verið starfsmenn SC ehf. sem framselt hafi B ehf. kröfuna. L og S héldu því fram að samið hafi verið persónulega við fyrirsvarsmann B ehf. og að með greiðslu inn á reikning hans og vinnuframlagi S hafi þessi viðskipti verið að fullu uppgerð. Í Hæstarétti var ekki talið að B ehf. hefði sýnt fram á að stofnast hefði réttarsamband milli SC ehf. sem félagið kvaðst leiða rétt sinn frá og L og S vegna þeirrar kröfu sem B ehf. hafði uppi í málinu. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu L og S með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2012. Hann krefst þess aðallega að stefndu greiði sér óskipt 16.547.520 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2009 til greiðsludags en til vara 6.500.000 krónur með sömu vöxtum frá 16. desember 2010 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk var nafni áfrýjanda breytt, en félagið hét áður Sola Verktak ehf. Málavextir eru raktir skilmerkilega í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hófu stefndu byggingu sumarhúss í landi Heiðarbæjar í Bláskógarbyggð í júlí 2007. Til verksins, sem að mestu var unnið á því ári, voru meðal annarra fengnir erlendir starfsmenn að tilstuðlan fyrirsvarsmanns áfrýjanda, Sigurðar Hilmars Ólasonar. Ekki var gerður skriflegur samningur um verkið. Áfrýjandi byggir á því að starfsmennirnir hafi innt þessa vinnu af hendi sem starfsmenn Sola Capital ehf. Kveður áfrýjandi kröfu sína tilkomna vegna ógreiddra launa starfsmannanna við smíði hússins, en SolaCapital ehf., sem hafi verið móðurfélag áfrýjanda, hafi framselt félaginu kröfuna. Stefndu halda því á hinn bóginn fram að samið hafi verið við Sigurð Hilmar persónulega um að hann útvegaði umrædda starfsmenn til byggingar hússins þegar þeir væru ekki í öðrum verkefnum. Með greiðslu 4. janúar 2008 á 1.500.000 krónum, sem óumdeilt er að inntar voru af hendi inn á persónulegan reikning Sigurðar Hilmars, og vinnuframlagi stefnda Sigurðar í þágu þess fyrrnefnda hafi þessi viðskipti verið að fullu uppgerð. Samkvæmt gögnum málsins var Sola Capital ehf. eignarhaldsfélag sem hafði ekki með höndum verktakastarfsemi. Fullyrðing áfrýjanda um að stefndu hafi samið við Sola Capital ehf. um vinnu starfsmannanna við sumarhúsið er engum haldbærum gögnum studd. Þykir sú staðreynd að greiðsla vegna sumarhússins var innt af hendi inn á persónulegan reikning fyrirsvarsmanns áfrýjanda áðurnefndan dag renna stoðum undir þá fullyrðingu stefndu að samið hafi verið um vinnu hinna erlendu starfsmanna við byggingu sumarhússins við Sigurð Hilmar persónulega. Samkvæmt öllu framansögðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að stofnast hafi réttarsamband milli Sola Capital ehf., sem áfrýjandi kveðst leiða rétt sinn frá, og stefndu vegna þeirrar kröfu sem félagið hefur uppi í málinu. Verður því þegar af þeirri ástæðu, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að málskot þetta er að ófyrirsynju, sbr. 131. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Bláhnjúkur ehf., greiði stefndu, Laufeyju Gunnlaugsdóttur og Sigurði Jenssyni, sameiginlega 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. október sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Sola Verktaki ehf., Ásgötu 17, Reykjavík, á hendur Laufeyju Gunnlaugsdóttur, Kristnibraut 73, Reykjavík, og Sigurði Jenssyni, Kristnibraut 73, Reykjavík, með stefnu birtri 10. desember 2010. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda 16.547.520 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndarálag, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. apríl 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu in solidum. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til þess að greiða þeim málskostnað. II Málavextir eru þeir að Sigurður Jensson hóf störf hjá stefnanda í febrúar 2007. Stefndi Sigurður sá um allan almennan rekstur félagsins og bókhald þess. Stefnda Laufey, eiginkona stefnda Sigurðar, starfaði einnig hjá stefnanda, en hún hóf þar störf eftir að stefndi Sigurður hafði tekið þar til starfa. Stefnandi kveður þau hafa annast allar greiðslur fyrir fyrirtækið. Stefnandi kveður þau hafa fengið laun fyrir störf sín greidd í gegnum einkahlutafélag sitt Fjárvirki ehf., sem fengið hafi greiðslur frá SolaCapital ehf. sem verktaki. Stefndi Sigurður kveðst hafa komið að almennum rekstri fjölda lögaðila á vegum Sigurðar Hilmars Ólasonar, fyrrverandi stjórnarmann stefnanda og framkvæmdastjóra, m.a. stefnanda, frá stofnun þess árið 2008. Einnig kveðst hann hafa komið að bókhaldi og rekstri fyrirtækisins Sola Capital ehf. sem hafi alfarið verið í eigu Sigurðar Hilmars. Á þeim tíma sem hann hafi hafið störf hafi enginn rekstur verið í Sola Capital ehf. heldur hafi félagið verið eignarhaldsfélag, sbr. ársreikninga þess frá árunum 2006 og 2007. Stefndi Sigurður kveðst fyrstu mánuðina hafa unnið fyrir Sigurð Hilmar persónulega sem verktaki í gegnum eigið fyrirtæki, Fjárvirki ehf., en frá því í maí 2007 hafi hann verið launamaður hjá Sola Capital ehf. Með tímanum hafi starf hans þróast frá því að annast bókhald í fjölþættari störf. Stefndi Sigurður og félag hans Fjárvirki ehf. hafi unnið mikið fyrir Sigurð Hilmar og lögaðila á hans vegum að ýmsum verkefnum. Á árinu 2008 var stofnað félagið Sola Verktak ehf., sem er stefnandi þessa máls, og kveður stefnandi að það félag hafi átt og annast alla verktöku sem Sola Capital ehf. stóð fyrir. Hafi Sola Verktak ehf. tekið yfir allar kröfur og skuldbindingar Sola Capital ehf., sem tengdist almennri verkefnasölu m.a. verkefni sem unnin hafi verið fyrir stefnda. Stefnandi kveður stefndu hafa unnið sömu störf fyrir stefnda og þau hafi áður innt af hendi fyrir Sola Capital ehf. Stefnandi kveður að í júlí 2007 hafi stefndi Sigurður ásamt eiginkonu sinni stefndu Laufeyju hafið byggingu sumarhúss í landi Heiðarbæjar, lóð 170226, Bláskógarbyggð, sem skráð hafi verið eign þeirra hjóna. Til verksins hafi þau ráðið starfsmenn Sola Capital ehf. Starfsmennirnir hafi unnið alls 4.530 klukkustundir við bygginguna, en samkvæmt gjaldskrá fyrirtækisins hafi útseld vinna við verkið verið 3.200 krónur á klukkustund. Þar hafi verið um að ræða gjaldskrá sem ákveðin hafi verið af stefnda Sigurði. Verkið skyldi fært til bókar af eiginkonu hans, stefndu Laufeyju. Stefndi Sigurður kveður Sigurð Hilmar hafa haft milligöngu um að útvega sér erlenda verkamenn til starfa við framkvæmdir á sumarhúsi stefndu. Hafi Sigurður Hilmar boðist til þess, í og með til að stefndi Sigurður gæti einbeitt sér og tileinkað meiri tíma í vinnu fyrir Sigurð Hilmar og félög í hans eigu. Stefndi Sigurður kveðst hafa samið um aðkomu þessara verkamanna við Sigurð Hilmar persónulega, en hann kveðst ekki hafa ráðið starfsmenn Sola Capital ehf. Hafi þessir verkamenn komið til aðstoðar stefndu og annarra sem að verkinu hafi unnið. Samið hafi verið um að stefndi Sigurður greiddi 1.500.000 krónur fyrir þessa vinnu, sem hann kveðst hafa gert 4. janúar 2008, með greiðslu inn á einkareikning Sigurðar Hilmars. Hafi það verið skilningur stefnda Sigurðar að með þeirri greiðslu, og vinnu sem innt hafi verið af hendi fyrir Sigurð Hilmar hafi þau viðskipti að fullu verið uppgerð. Það hafi svo ekki verið fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda í desember 2009, sem stefndu hafi fyrst verið krafin um greiðslu fyrir vinnu fyrir stefnanda, en það félag hafi ekki einu sinni verið stofnað er verkið hafi verið unnið. Af framlögðum gögnum megi sjá að stefnandi sé dótturfélag Sola Capital ehf. og það félag hafi alfarið verið í eigu Sigurðar Hilmars. Stefnda Laufey kveðst aldrei hafa verið starfsmaður stefnanda, en hún hafi hins vegar verið á launaskrá hjá Sola Capital frá september 2007 fram í janúar 2008. Samningur um aðkomu verkamanna á vegum Sigurðar Hilmars að uppbyggingu sumarbústaðarins hafi alfarið verið á milli stefnda Sigurðar og Sigurðar Hilmars. Stefnandi kveður að eftir að stefndu hafi látið af störfum hafi komið í ljós að aldrei hafi verið gerður reikningur eins og stefndu hafi átt að gera og verkið ekki verið gert upp. Verkkaupar hafi þó greitt 1.500.000 krónur á verktímanum. Stefnandi gerði stefndu reikning fyrir vinnuna eftir að hann kveður málið hafa verið upplýst. Stefnandi kveðst, árangurslaust, hafa reynt að frá stefndu til að greiða umstefnda skuld, bæði munnlega og skriflega, en þau talið sig ekki eiga að greiða fyrir útselda vinnu, sem unnin hafi verið af starfsmönnum Sola Capital ehf. síðar Sola Verktaki ehf. Stefnandi kveðst hafa reynt, umfram eðlilegan tíma, að fá stefndu til að greiða skuld sína, þar sem um gamla samstarfsmenn hafi verið að ræða, en án árangurs. Auk þess hafi komið í ljós, við rannsókn á bókhaldi og bankareikningi stefnanda, meint misferli með sjóði félagsins af hálfu stefnda Sigurðar, en sérstakt mál verði höfðað vegna þess. Stefndu kveða að í apríl 2009 hafi komið upp ágreiningur milli stefnda Sigurðar og Sigurðar Hilmars sem orðið hafi til þess að upp úr samstarfi þeirra og félaga á þeirra vegum hafi slitnað. Í kjölfar þessa viðskilnaðar hafi stefnda Sigurði farið að berast ýmsar tilhæfulausar kröfur frá Sigurði Hilmari og sé ein þeirra grundvöllurinn að málssókn þessari. Með stefnu, útgefinni 18. mars 2010 og þingfestri 6. apríl sama ár, var mál vegna sama sakarefnis höfðað á hendur stefndu. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 9. nóvember 2010, þar sem talið var að málatilbúnaður stefnanda bryti í bága við meginreglur réttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. d-,e- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi kveður að við fyrri málshöfðun hafi ekki tekist að leggja fram vinnuskýrslur þeirra sem unnið hafi verkið þar sem stefndi Sigurður hafi fjarlægt þær úr bókhaldi félagsins. Stefnandi kveðst þá hafa beðið starfsmenn sem unnið hafi verkið að gefa skýrslu um málið og rifja upp sundurliðun verkefnisins. Starfsmennirnir séu allir erlendir ríkisborgarar og hafi það dregist að fá upplýsingar frá þeim og hafi skýrslurnar því ekki legið fyrir við þingfestingu fyrra málsins. Nú hafi þeir hins vegar rifjað upp tímana og verkefni hvers dags svo sem hægt sé og liggi þær skýrslur fyrir í málinu. Stefndu kveða, að þeim hafi fyrst verið gerð kunnug meint skuld við stefnanda, með bréfi lögmanns hans, sem borist hafi þeim í desembermánuði, þar sem segi að við skoðun á bókhaldi stefnanda hafi komið í ljós að stefndu hafi ekki greitt fyrirtækinu fyrir vinnu við byggingu sumarbústaðar þeirra. Samkvæmt bréfinu hafi ógreidd vinnulaun verið fyrir 4.530 klukkustundir á 3.200 krónur hver klukkustund, eða samtals 14.496.000 krónur auk virðisaukaskatts og vaxta. Einnig hafi þau í sama bréfi verið sökuð um fjárdrátt. Með bréfi lögmanns stefndu, dagsettu 23. desember 2009, var mótmælt kröfu stefnanda og ásökunum á hendur stefndu vísað á bug. Með tölvupósti, dagsettum 26. febrúar 2010, ítrekaði lögmaður stefnanda kröfu stefnanda. Hins vegar kveðast þau fyrst hafa séð framlagðan reikning, dagsettan 8. desember 2009, við þingfestingu fyrra máls stefnanda á hendur stefndu, vegna sama sakarefnis, hinn 6. apríl 2010. III Stefnandi byggir kröfu sína á reikningi, útgefnum 1. apríl 2009, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 16.547.520 krónur. Reikningurinn sé vegna vinnu við byggingu sumarbústaðar í landi Heiðarbæjar, Bláskógabyggð, Árnessýslu, eign stefndu. Stefndu hafi ráðið starfsmenn fyrirtækisins Sola Capital ehf. til verksins og hafi starfsmenn þess unnið alls 4.530 klst. við bygginguna, en samkvæmt gjaldskrá félagsins hafi útseld vinna við verkið verið 3.200 krónur á klst. auk virðisaukaskatts. Stefndu hafi átt að færa verkið til bókar en það hafi þau ekki gert. Hafi komið í ljós eftir að stefndu hættu störfum að enginn reikningur hafi verið gerður um verkið, en hins vegar hafi stefndu greitt 1.500.00 á verktímanum. Eftir að stefndu hafi látið af störfum hafi þetta komið í ljós og hafi þá stefndu verið sendur reikningur, sem ekki hafi verið greiddur. Stefnandi byggir á því, að stefnandi hafi verið stofnaður á árinu 2008 og hafi það félag átt að annast alla verktöku sem Sola Capital ehf. stóð fyrir. Hafi stefnandi tekið yfir allar kröfur og skuldbindingar Sola Capital ehf., sem tengst hafi almennri verkefnasölu, m.a. verkefni sem unnin hafi verið fyrir stefndu. IV Stefndu telja verulega annmarka enn vera á málatilbúnaði stefnanda. Aðild að málinu sé enn órökstudd, málavaxtalýsing sé knöpp og málið ekki stutt viðhlítandi sönnunargögnum. Stefndu byggja sýknukröfu sína á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi sé lögaðili sem ekki hafi verið til þegar verkið hafi verið unnið. Það liggi fyrir að stefnandi, Sola verktak ehf., hafi verið stofnað 7. júlí 2008 og tilkynning um stofnun félagsins hafi verið móttekin hjá fyrirtækjaskrá 6. ágúst 2008. Þá sé einnig óumdeilt að framkvæmdir á sumarhúsi stefndu hafi farið fram á árinu 2007. Samkvæmt stefndu hafi verið unnið fyrir reikning Sola Capital ehf. og í stefnu sé fullyrt að stefnandi hafi yfirtekið allar kröfur og skuldbindingar Sola Capital ehf., sem tengst hafi almennri verkefnasölu, m.a. verkefni sem unnið hafi verið fyrir stefndu. Þetta framsal á kröfum frá Sola Capital ehf. yfir til Sola Verktaks ehf. sé engum gögnum stutt. Í stefnu sé talað um skiptingu á Sola Capital ehf., en engin gögn fylgi um að félaginu hafi verið skipt og stefnandi tekið yfir hluta skuldbindinga og eignast kröfur. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á með hvaða hætti hann sé réttur aðili til að hafa uppi reikningskröfur á hendur stefndu vegna verks sem hafi verið unnið áður en stefnandi hafi orðið til. Fullyrðing stefnanda að einkahlutafélagið Sola Capital ehf. hafi átt kröfu á hendur stefndu, sé heldur ekki studd neinum gögnum. Engin reikningur, nema sá í nafni stefnanda, Sola Verktaks ehf., enginn verksamningur, bókhaldsgögn eða önnur gögn sem styðji það að Sola Capital ehf. hafi átt kröfu á hendur stefndu. Nokkur ný gögn hafi verið lögð fram með stefndu sem ekki hafi fylgt fyrri málssókn. Helsta gagnið sé verkefna- og vinnutímaskrá. Þrátt fyrir að Sola Capital ehf. hafi verið vinnuveitandi erlendu verkamannanna á þeim tíma sem vinnan hafi verið unnin, samkvæmt málatilbúnaði stefnanda, sé þessi skrá stíluð á stefnanda, Sola Verktak ehf. Það sé og augljóst að þessi vinnutímaskrá hafi verið unnin í kjölfar frávísunar málsins frá dómi í nóvember sl. og því í besta falli gerð eftir minni, mörgum árum eftir að verkið hafi verið unnið. Þá eigi hún að stafa frá manni sem heiti Klaidas Gustainis. Stefndi Sigurður kveðst þekkja Klaidas sem einn af erlendu verkamönnunum sem komið hafi að vinnu við sumarhúsið og því sé stefnda Sigurði kunnugt um að Klaidas kunni enga íslensku. Vinnutímaskráin sé þó af einhverjum sökum á lýtalausri íslensku, án þess að nokkuð bendi til þess að hún hafi verið þýdd af öðru tungumáli. Þá séu lagðar fram nokkrar yfirlýsingar, m.a. yfirlýsing byggingarstarfsmanna. Sú yfirlýsing sé á ensku og fylgi henni engin þýðing þrátt fyrir að þingmálið sé íslenska, sbr. 10. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá beri einnig að líta til þess að sönnunargildi yfirlýsingar þessarar sé ekkert, með vísan til meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu. Í málinu sé og að finna yfirlýsingu frá Davíð Haraldssyni, sem hafi verið starfsmaður Sigurðar Hilmars. Í þeirri yfirlýsingu komi ekkert fram sem styðji að Sola Capital ehf. hafi átt kröfu á hendur stefndu. Loks sé lögð fram yfirlýsing pípulagningarmannsins Trausta Guðjónssonar, en þar segi, að stefndi, Sigurður Jensson, hafi greitt pípulagningarmanninum 130.000 krónur. Hins vegar komi hvergi fram að pípulagningarmaðurinn hafi talið sig vera að vinna fyrir SolaCapital ehf. eða að greiðslan hafi komið frá Sola Capital ehf. Þessi yfirlýsing staðfesti einungis að stefndi Sigurður hafi greitt reikninginn en ekki Sola Capital ehf. Ef ætlunin hefði verið að sýna fram á að Trausti hefði verið að vinna fyrir Sola Capital ehf. hefði með yfirlýsingunni þurft að fylgja reikningur, gefinn út af Trausta til handa Sola Capital ehf. og afrit af millifærslu af reikningi Sola Capital ehf. Raunar sé ekkert í gögnum málsins sem styðji það að Sola Capital ehf. hafi átt kröfu á hendur stefndu. Stefnandi eigi því ekki þá hagsmuni sem hann krefjist dóms um. Því sé um aðildarskort að ræða, sem að lögum leiði til sýknu. Krafa stefndu um sýknu byggist einnig á því að Sola Capital ehf. hafi aldrei átt kröfu á hendur stefndu. Eins og fram sé komið hér á undan hafi stefndi Sigurður samið við Sigurð Hilmar persónulega um aðkomu erlendra verkamanna á vegum Sigurðar Hilmars og séu þær framkvæmdir sem unnar hafi verið á sumarhúsinu þegar að fullu uppgerðar. Það styðji málatilbúnað stefndu að stefnandi og Sigurður Hilmar hafi aldrei reynt að innheimta meinta skuld fyrr en eftir að deilur hafi sprottið upp á milli stefnda Sigurðar og Sigurðar Hilmars. Þá styðji það einnig málatilbúnað stefndu að fyrrgreind greiðsla hafi verið innt af hendi inn á reikning Sigurðar Hilmars. Stefndu mótmæla einnig sérstaklega reikningi sem liggi til grundvallar málinu. Reikningurinn sé uppspuni einn og í engu samræmi við þá vinnu sem hinir erlendu verkamenn hafi raunverulega unnið við sumarhús stefndu. Þá beri einnig að líta til þess að reikningurinn hafi verið gefinn út tveimur árum eftir að verkið var unnið og sýnilega án þess að að baki hans lægju nokkur gögn eða forsendur sem hægt væri að byggja á. Á seinni stigum, eftir að fyrrgreindu máli hafi verið vísað frá dómi, hafi verið farið út í það að fóðra reikninginn og búa til vinnutímaskrá til samræmis við þegar útgefinn reikning. Vinnutímaskráin hafi verið gerð um þremur og hálfu ári eftir að verkið hafi verið unnið. Samkvæmt reikningnum sé hver klukkustund útseld á 3.200 krónur og sérstök áhersla lögð á það í stefnu að tímagjaldið hafi verið ákveðið af stefnda Sigurði, en því mótmæla stefndu. Stefndi Sigurður kveður sér vera kunnugt um að árið 2007 hafi erlendu verkamönnunum verið greiddar 900 krónur á tímann, auk húsnæðis. Framlögð vinnuskýrsla verkamannanna líti út fyrir að stafa frá KlaidasGustainis. Stefndi Sigurður kveðst þekkja Klaidas og hafi hann verið einn af þeim sem komið hafi að framkvæmdum við sumarhúsið. Klaidas sé litháískur og tali enga íslensku, en þrátt fyrir það sé vinnutímaskráin og fylgibréf hennar á lýtalausri íslensku. Þá sé nafn Klaidas rangt stafsett 16 sinnum í vinnutímaskránni. Stefndu mótmæla verkefna- og vinnutímaskrá, og telja að ekki verði á henni byggt. Stefndu draga í efa að skýrslan stafi frá Klaidas sjálfum. Þá telja stefndu að upprifjun starfsmanna á unnum klukkustundum per dag mörgum árum eftir að verki lauk sé ekki traustur grunnur fyrir málssókn. Vinnutímaskráin sé ekki undirrituð af þeim starfsmönnum sem eigi að hafa innt vinnuna af hendi og raunar komi ekki skýrt fram hvaða verkamenn eigi að hafa unnið hvert sinn. Skjalið hafi og aldrei hlotið samþykki frá meintum verkkaupa né hafi það verið borið undir hann. Þá hafi starfsmennirnir fimm, sem nefndir séu í vinnutímaskránni, allir að hafa átt að fá greitt frá SolaCapital ehf. fyrir vinnu við sumarhúsið. Launaseðlar starfsmannanna frá Sola Capital ehf. ættu því að styðja við málatilbúnað stefnanda en þeir liggi þó ekki frammi. Samkvæmt upplýsingum sem stefndu búi yfir hafi það aðeins verið Klaidas sem hafi verið á launaskrá allt það tímabil sem meint vinna hafi átt að eiga sér stað og hafi hann þá verið með laun á bilinu frá 65.000 krónum til 161.770 króna, hinir hafi aðeins verið takmarkaðan hluta tímabilsins á launaskrá. Einnig beri að hafa í huga að umræddir starfsmenn hafi unnið að fleiri en einu verki í einu. Stefndu mótmæla því sérstaklega að reikna beri dráttarvexti af dómkröfu fyrr en frá dómsuppsögudegi. Reikningurinn hafi aldrei verið sendur stefndu og þau hafi ekki séð hann fyrr en við þingfestingu málsins. Um lagarök vísa stefndu til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, sem og til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar. Kröfu um dráttarvexti byggja stefndu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Ágreiningur mál þessa lýtur að því hvort stefndu beri að greiða stefnanda framlagðan reikning vegna vinnu við sumarbústað í eigu stefndu. Stefnandi kveður að um sé að ræða útselda vinnu, 4530 klst. á 3.200 krónur klst. Fram kemur á reikningnum að um hafi verið að ræða vinnu við byggingu sumarbústaðar í landi Heiðarbæjar, Bláskógabyggð, Árnessýslu, tímabilið frá júlí 2007 til nóvember 2008. Stefndu byggja á því að samkvæmt samningi við Sigurð Hólmar Ólason, fyrirsvarsmann Sola Capital ehf. og stefnanda máls þessa, hafi stefndu fengið erlenda starfsmenn til að vinna við sumarbústað þeirra, en fyrir þá vinnu hafi að fullu verið greitt í samræmi við samning þeirra. Óumdeilt er að stefndi, Sigurður Jensson, greiddi inn á reikning Sigurðar Hólmars Ólasonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, 1.500.000 krónur 4. janúar 2008, vegna vinnu við umræddan sumarbústað. Málatilbúnaður stefnanda virðist byggjast á því, hvað varðar aðild hans að umstefndri kröfu, að upphaflegur eigandi kröfu á hendur stefndu hafi verið SolaCapital ehf., en stefnandi hafi síðar eignast kröfuna. Fyrirtækinu Sola Capital ehf. hafi verið skipt upp og stefnandi stofnaður um tiltekna starfsemi fyrirtækisins Sola Capital ehf. Liggur fyrir, samkvæmt gögnum málsins, að stefnandi, Sola Verktak ehf., var stofnað 7. júlí 2008 og tilkynning um stofnun félagsins var móttekin hjá fyrirtækjaskrá 6. ágúst 2008. Stefnandi var því ekki til er umstefnd vinna á að hafa verið innt af hendi. Málsgögn sýna hins vegar ekki að stefnandi hafi síðar eignast þessa kröfu eða hvaða krafa það var sem á að hafa verið framseld stefnanda. Nægir í því sambandi ekki að fyrirsvarsmaður stefnanda fullyrði fyrir dómi að svo hafi verið gert. Eins og að framan greinir hefur stefnandi áður höfðað mál á hendur stefndu vegna sama reiknings, en því máli var vísað frá, m.a. þar sem reikningurinn var ekki studdur neinum undirgögnum, svo sem vinnu- og tímaskýrslum þeirra manna sem unnu verkið á vegum Sola Capital ehf. Stefnandi hefur nú lagt fram vinnuskýrslur og tímaskýrslur, sem stílaðar eru á stefnanda. Skýrslur þessar bera það með sér að hafa verið samdar eftir að hinu fyrra máli var vísað frá, og eru á engan hátt studdar tímaskýrslum allra þeirra manna sem áttu að hafa unnið fyrir stefndu við byggingu umrædds sumarhúss. Kom og fram við skýrslutökur við aðalmeðferð málsins, að skýrslurnar hefðu að einhverju leyti verið unnar eftir minni, af einum þeirra starfsmanna sem unnu við bygginguna. Með því að stefnandi krefur stefndu um greiðslu vegna vinnu samkvæmt tímagjaldi er ekki unnt að líta svo á að stefnanda hafi með þessu tekist að sanna fjölda þeirra tíma, sem stefndu beri að greiða fyrir unna vinnu. Þegar framanritað er virt er hvorki unnt að líta svo á að stefnandi hafi sannað aðild sína að meintri kröfu á hendur stefndu, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, né tilvist þeirrar kröfu. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnanda, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, gert að greiða stefndu, insolidum, málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Laufey Gunnlaugsdóttir og Sigurður Jensson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Sola Verktaks ehf. Stefnandi greiði stefndu, in solidum, 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 473/2009
Eignarréttur Fasteign Afréttur Þjóðlenda Aðild Kröfugerð
ST og SI höfðuðu mál gegn íslenska ríkinu og kröfðust þess aðallega að felldur yrði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007 að því leyti, sem þar var kveðið á um að svæði sem nefnt er Krepputunga væri þjóðlenda innan nánar tilgreindra marka. Þá kröfðust þeir viðurkenningar á því að á þessu landsvæði væri engin þjóðlenda en til vara að svæðið væri þjóðlenda í afréttareign þeirra. ST og SI stefndu G o.fl. til réttargæslu í málinu. Aðalkrafa réttargæslustefndu var hin sama og aðalkrafa ST og SI, en til vara gerðu þau kröfu um að fyrrgreint svæði væri þjóðlenda í afréttareign þeirra sjálfra. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009, sem kveðinn var upp 24. september 2009, var skorið úr ágreiningi ST og SI við Í vegna kröfu Í um þjóðlendu á suðurhluta svæðis, sem áfrýjendur töldu vera innan marka jarðar sinnar, Brúar á Jökuldal. Í þeim dómi Hæstaréttar var talið að engra heimilda nyti við sem bent gætu til þess að það land hefði nokkurn tíma verið háð beinum eignarrétti. Staðhættir og fjarlægð þess frá byggð væru jafnframt þannig að ólíklegt væri að nokkur hluti þess hefði verið numinn. Áfrýjendur hefðu ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á landinu hefði verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum og talið að þrætusvæðið í því máli væri þjóðlenda. Málsástæður fyrir aðalkröfu áfrýjenda í því máli sem nú var til meðferðar höfðu flestar verið hafðar uppi í fyrra málinu. Með vísan til forsendna dóms í máli nr. 102/2009 var því hafnað að aðalkrafa áfrýjenda nú næði fram að ganga. Til viðbótar vísuðu ST og SI nú til munnlegs leigusamnings um lóð undir skála og friðlýsingu þjóðminjavarðar á rústum í Krepputungu, sem styðja átti við kröfu þeirra um viðurkenningu beins eignarréttar. Talið var að þetta skipti engu fyrir úrlausn málsins. Þá var talið að áfrýjendur hefðu engu borið við svo að haldbært væri til stuðnings aðalkröfu sinni að því leyti sem hún sneri sérstaklega að nyrsta hluta Krepputungu. Ekki var heldur talið neitt fram komið um nýtingu lands frá Brú vestur yfir Kreppu á þessu svæði. Samkvæmt framansögðu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af aðalkröfu SI og ST. Varakrafa réttargæslustefndu um að viðurkennd yrðu réttindi þeim sjálfum til handa andstætt kröfu SI og ST, var talin óheimil samkvæmt 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kom hún ekki til álita í málinu. Þá var talið að varakrafa SI og ST hefði ekki verið studd gögnum fyrir Hæstarétti. Þar sem dómur um varakröfu þeirra yrði ekki bindandi gagnvart réttargæslustefndu stæði hugsanlegt tilkall þeirra til afnota af landinu því ekki í vegi að úr henni yrði leyst og Í sýknað af varakröfu SI og ST. Þá kemur fram að SI og ST hefðu aðeins getað náð fram endanlegum úrslitum um varakröfu sína gagnvart réttargæslustefndu að þeim hefði verið stefnt til aðildar að málinu, en ekki réttargæslu, þannig að þeir yrðu bundnir af dómi, sem gengi SI og ST í vil. Þar sem málatilbúnaður SI og ST kæmi í þessu skyni að engu haldi í því horfi sem hann var, var SI og ST gert að greiða Í málskostnað fyrir Hæstarétti sem svaraði til þóknunar lögmanns réttargæslustefndu í skjóli gjafsóknar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. ágúst 2009. Þeir krefjast þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007 að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan eftirgreindra marka: „Frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum er Kreppu fylgt þar til Kverká rennur í hana og síðan Kverká að upptökum sínum í Brúarjökli. Síðan er jaðri jökulsins fylgt að meginupptökum Jökulsár á Fjöllum í Dyngjujökli og er þá miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998 ... Loks ræður Jökulsá á Fjöllum að ármótum Kreppu.“ Þá er krafist viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda, en til vara að á ofangreindu svæði sé þjóðlenda í afréttareign áfrýjenda. Áfrýjendur krefjast að auki málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndu, sem áfrýjendur kveða vera sameigendur Reykjahlíðartorfu í Skútustaðahreppi, krefjast þess aðallega að fyrrgreindur úrskurður óbyggðanefndar verði felldur úr gildi og viðurkennd krafa áfrýjenda um að á áðurnefndu landsvæði sé engin þjóðlenda, en til vara að svæðið sé þjóðlenda í afréttareign réttargæslustefndu. Í báðum tilvikum krefjast réttargæslustefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjenda án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi. Til vara krefjast þeir að málskostnaður verði felldur niður. I Áfrýjendur eru eigendur jarðarinnar Brúar á Jökuldal. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009, sem kveðinn var upp 24. september 2009, var skorið úr ágreiningi áfrýjenda við stefnda vegna kröfu hans um þjóðlendu á suðurhluta svæðis, sem áfrýjendur töldu vera innan marka jarðar sinnar. Niðurstaðan varð sú að krafa stefnda var tekin til greina, en þó þannig að mörk þjóðlendu og eignarlands áfrýjenda voru ákveðin sunnar á svæðinu en stefndi krafðist upphaflega þegar málið var rekið fyrir óbyggðanefnd. Vesturmörk þess svæðis, sem áðurnefndur dómur Hæstaréttar tók til og telst þjóðlenda, liggja frá jaðri Brúarjökuls til norðurs um Kverká og síðan Kreppu, eftir að fyrrnefnda áin fellur í hana, að þeim stað er hún nær suðurmörkum eignarlands áfrýjenda. Þegar stefndi lýsti á fyrri stigum kröfu um þjóðlendu fyrir óbyggðanefnd tók hún jafnframt til þess svæðis, sem er til úrlausnar í þessu máli og nefnt Krepputunga. Það liggur milli Kverkár og Kreppu að austan en Jökulsár á Fjöllum í vestri að þeim stað sem árnar sameinast. Að sunnan markast Krepputunga af Brúarjökli, Kverkfjöllum og Dyngjujökli. Áfrýjendur mótmæltu kröfu stefnda og töldu svæðið innan marka Brúar. Í kjölfarið skildi óbyggðanefnd Krepputungu undan því svæði, sem endanlega var skorið úr um með dómi Hæstaréttar í máli nr. 102/2009, og felldi úrskurð um kröfu stefnda sem laut að Krepputungu 6. júní 2008 í máli nr. 1/2007, þar sem fallist var á kröfu hans um að umrætt landsvæði teldist vera þjóðlenda. Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfu áfrýjenda um að hnekkt yrði ákvæði úrskurðarins um það efni. II Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp áður en dómur Hæstaréttar gekk í máli milli áfrýjenda og stefnda nr. 102/2009. Málsástæður áfrýjenda í fyrra málinu fyrir aðalkröfu, sem laut að eignarrétti á víðlendum landsvæðum fjarri byggð, voru um flest hinar sömu og teflt er fram í þessu máli til stuðnings beinum eignarrétti þeirra á Krepputungu og hinu sama gegnir um málsástæður stefnda fyrir gagnstæðri niðurstöðu. Til viðbótar málsástæðum í fyrra málinu vísa áfrýjendur til þess að skáli fyrir ferðamenn hafi verið reistur í Krepputungu við Kverkfjöll. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda greint frá því að þeir hafi gert munnlegan samning við tvö ferðafélög um leigulóð tiltekinnar stærðar undir skálann á árinu 1996, en árlegt endurgjald hafi jafnan komið fyrir, sem ýmist hafi verið greitt í peningum eða á annan hátt. Þá hafi fornar rústir af bústað útilegumanna og fjárrétt í Hvannalindum verið friðlýstar á árinu 1969 og þá komið fram skrifleg viðurkenning þjóðminjavarðar á því að þær væru í landi Brúar. Fyrir Hæstarétti hefur málatilbúnaður áfrýjenda einnig lotið að því að hvað sem öðru líði beri að viðurkenna aðalkröfu þeirra að því er varðar nyrsta hluta Krepputungu. Nánar tilgreint taki hann yfir svæðið norðan frá ármótum Kreppu og Jökulsár á Fjöllum suður að línu, sem hugsast dregin sem framhald þeirrar, sem ræður suðurmörkum Brúar samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar, til vesturs yfir Kreppu að Jökulsá á Fjöllum. Í fyrra málinu hafi verið lagt til grundvallar að allur Arnardalur tilheyrði Brú og því nái jörðin lengra til suðurs en stefndi vildi viðurkenna í upphafi. Telja áfrýjendur að dalurinn nái að sama skapi lengra til vesturs, yfir Kreppu allt að Jökulsá á Fjöllum. Þá megi einnig ganga út frá því að Kreppa hafi á fyrri tíð fallið í Jökulsá á Fjöllum mun sunnar en hún geri nú auk þess sem hún hafi þá eingöngu verið bergvatnsá líkt og Sauðá og Kringilsá, sem nú eigi upptök í Brúarjökli en hafi á vissum tímaskeiðum verið bergvatnsár. Kreppa hafi því áður verið mun minna vatnsfall en nú og ekki sá farartálmi að hindrað hafi að umræddur hluti Krepputungu væri nýttur frá Brú. Í fyrri dómi Hæstaréttar var sem áður sagði dæmt að þrætusvæðið í því máli væri þjóðlenda. Málsástæður fyrir aðalkröfu áfrýjenda nú voru flestar einnig hafðar uppi í fyrra málinu. Með vísan til forsendna þess dóms er því hafnað að aðalkrafa áfrýjenda nái fram að ganga á þeim grunni, en þær forsendur eiga eins við í þessu máli. Vísun til munnlegs leigusamnings frá 1996 um lóð undir skála og friðlýsingar þjóðminjavarðar á rústum, sem styðja á við kröfu um viðurkenningu beins eignarréttar, skiptir engu fyrir úrlausn málsins. Þá hafa áfrýjendur engum haldbærum rökum stutt aðalkröfu sína að því leyti, sem hún snýr sérstaklega að nyrsta hluta Krepputungu, og á það jafnt við um þá staðhæfingu að Kreppa hafi fyrrum runnið í öðrum farvegi en nú og að hún hafi þá verið bergvatnsá en ekki sú vatnsmikla jökulá sem hún er. Ekki er heldur neitt fram komið um nýtingu lands frá Brú vestur yfir Kreppu á þessu svæði. Samkvæmt öllu framanröktu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af aðalkröfu áfrýjenda. III Fyrir óbyggðanefnd gerðu réttargæslustefndu auk áfrýjenda tilkall til beins eignarréttar yfir Krepputungu sem var hafnað. Við höfðun málsins stefndu áfrýjendur þeim til réttargæslu á grundvelli 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Réttargæslustefndu áttu þess kost að gerast aðilar að málinu með meðalgöngu, sem þeir gerðu ekki. Við svo búið var þeim samkvæmt framangreindu lagaákvæði heimilt að styðja kröfu áfrýjenda, sem þeir gerðu að því er varðar kröfu um að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi og að í Krepputungu sé ekki þjóðlenda. Varakrafa þeirra felur hins vegar í sér að viðurkennd verði réttindi þeim sjálfum til handa andstætt kröfu áfrýjenda, en slík kröfugerð er þeim óheimil samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar. Varakrafa réttargæslustefndu kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til álita í málinu. Varakrafa áfrýjenda hefur ekki verið studd gögnum fyrir Hæstarétti. Að gættu því að dómur um þá kröfu yrði ekki bindandi gagnvart réttargæslustefndu stendur hugsanlegt tilkall þeirra til afnota af landinu því ekki í vegi að úr þessari kröfu áfrýjenda verði leyst. Með þessari athugasemd verður niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af henni staðfest. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður vegna áfrýjunar héraðsdóms gagnvart stefnda. Réttargæslustefndu létu málið til sín taka fyrir Hæstarétti og var veitt gjafsókn 12. nóvember 2009. Áfrýjendur gátu því aðeins náð fram endanlegum úrslitum um varakröfu sína gagnvart réttargæslustefndu að þeim hefði verið stefnt til aðildar að málinu, en ekki einungis til réttargæslu, þannig að þeir yrðu bundnir af dómi, sem gengi áfrýjendum í vil. Ljóst var að málatilbúnaður áfrýjenda kæmi í þessu skyni að engu haldi í því horfi, sem hann er. Verður áfrýjendum samkvæmt því gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem svarar til þóknunar lögmanns réttargæslustefndu í skjóli gjafsóknar, svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjenda og réttargæslustefndu verða staðfest. Gjafsóknarkostnaður þeirra fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Stefán Halldórsson og Sigvarður Halldórsson, greiði óskipt stefnda, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda og réttargæslustefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns áfrýjenda, 500.000 krónur, og þóknun lögmanns réttargæslustefndu, 250.000 krónur.
Mál nr. 320/2015
Óvígð sambúð Stjórnvaldsúrskurður Stjórnsýsla Skattur Tekjuskattur Álag Gjöf
K krafðist þess að úrskurður yfirskattanefndar, þar sem gerðar voru breytingar á opinberum gjöldum hennar gjaldárin 2007-2009, yrði felldur út gildi að hluta og breytt þannig að tekjuviðbót fyrir gjaldárin 2007 og 2008 félli niður eða yrði lækkuð og að álag á tekjuviðbót vegna framangreindra gjaldára félli niður eða yrði lækkað. Hafði í úrskurðinum verið komist að þeirri niðurstöðu að fasteign og peningagreiðsla sem féllu í skaut K samkvæmt fjárskiptasamningi hennar og fyrrum sambúðarmanns hennar skyldu skattlagðar sem gjafir samkvæmt 4. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K hefði ekki lagt fram gögn um framlög sín til eignamyndunar í sambúð þeirra og ekkert komið fram um tekjur hennar á þeim tíma sem rennt gæti stoðum undir að hún hefði með beinum eða óbeinum framlögum skapað grundvöll fyrir hlutdeild í eignarrétti að umræddri fasteign og peningagreiðslu. Var því talið að fjárskiptasamningur þeirra hefði falið í sér yfirfærslu eignarréttar án nokkurs endurgjalds og hefði því verið um gjöf að ræða samkvæmt framangreindu ákvæði. Hefði endurákvörðun skatta K því átt sér stoð í lögum og hefði K ekki sýnt fram á að með henni hefði verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá var ekki talið að málsmeðferð skattyfirvalda hefði brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 12. gr. laganna um meðalhóf eða 13. gr. þeirra um andmælarétt. Loks var ekki talið að skilyrði 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 væru uppfyllt til þess að fella niður álag samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laganna. Var Í því sýknað af kröfum K.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega tilHæstaréttar 22. september 2014. Var málið fellt niður og skaut áfrýjandi þvíöðru sinni til réttarins 4. maí 2015. Hún krefst þess að úrskurðuryfirskattanefndar 12. september 2012 í máli nr. 495/2012 verði felldur úr gildiað hluta og breytt þannig að tekjuviðbót að fjárhæð 40.000.000 krónur á gjaldárinu2007 og 76.989.948 krónur á gjaldárinu 2008 falli niður eða verði lækkuðverulega og að 25% álag á tekjuviðbót að fjárhæð 29.247.487 krónur vegnaframangreindra gjaldára falli niður eða verði lækkað verulega. Þá krefst húnmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. IMál þetta lýtur að lögmæti úrskurðaryfirskattanefndar 12. september 2012 í máli nr. 495/2012, en í niðurstöðu hansfólst að eignir sem féllu áfrýjanda í skaut samkvæmt fjárskiptasamningi hennarog fyrrverandi sambúðarmanns hennar, M, skyldu skattlagðar sem gjafir samkvæmt2. málslið 4. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.Fyrir liggur að áfrýjandi var í sambúð í [...] með M frá árinu 2000 ogeignuðust þau saman son árið 2004. Sambúðinni sýnist hafa lokið endanlega umáramótin 2005 til 2006. Þá er ágreiningslaust að M keypti fasteignina að [...]í árslok 2003 og var einn skráður eigandi hennar í þinglýstum heimildum vegnakaupa eignarinnar. Eftir slit sambúðarinnar gerðu þau með sér fyrrnefndanfjárskiptasamning 18. júlí 2007. Samkvæmt honum skyldi áfrýjandi fá í sinn hlutfasteignina að [...] auk peningagreiðslu að fjárhæð 40.000.000 krónur. Vartekið fram í samningnum að fasteignin væri veðbandalaus og hún hafi upphaflegaverið keypt sem ,,eign K og telst nú ISK 50.000.000.-virði“. Í samningnum sagðieinnig að í hlut M kæmu allar aðrar sameiginlegar eignir en að framan greindi,án tilgreiningar á þeim. Áfrýjandi og M gerðu með sér annan samning 27. janúar2010, þar sem M eða sjóður í eigu fjölskyldu hans gekkst undir greiðslu [...] ámánuði til framfærslu sonar áfrýjanda til 18 ára aldurs með tilgreindumfyrirvörum.IIAf hálfu áfrýjanda er á því byggt að við meðferð skattyfirvalda hafiverið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 12. gr.laganna um meðalhóf og 13. gr. þeirra um andmælarétt. Til stuðnings þeirri málsástæðu að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglulaganna vísaði áfrýjandi meðal annars til þess að ekki hafi sætt nægri rannsóknaf hálfu skattrannsóknarstjóra hvort hún og fyrrgreindur M hafi verið í óvígðrisambúð. Þá er á því byggt að viðkomandi stjórnvöld grundvalli niðurstöður sínará mismunandi forsendum. Ríkisskattstjóri hafi við það miðað að ekki lægi fyrirað áfrýjandi og M hefðu verið í sambúð en yfirskattanefnd á hinn bóginn taliðað svo hefði verið en ekki talið sýnt fram á sameiginlega eignamyndun ásambúðartímanum. Í gögnum málsins er vottorð þjóðskrár 27. október 2010, sem lagt var framvið rannsókn skattrannsóknarstjóra, þar sem fram kom að áfrýjandi hafi aldreiátt lögheimili erlendis. Þá lá jafnframt fyrir vottorð skattyfirvalda í [...]4. október 2010 um að áfrýjandi hafi aldrei talið fram til skatts þar. Ennfremur verður ráðið af vottorði Þjóðskrár 24. nóvember 2009 að M átti ekkiheimilisfesti á Íslandi á þeim tíma er sambúð þeirra stóð, en hann er breskurríkisborgari. Þá taldi áfrýjandi fram sem einstætt foreldri frá og meðtekjuárinu 2004. Þau voru því aldrei skráð í sambúð hér á landi sbr. 3. mgr. 7.gr. laga nr. 21/1990 um lögheimili. Með hliðsjón af framangreindu verður þeirrimálsástæðu áfrýjanda hafnað að ekki hafi verið rannsakað hvort þau hafi verið íóvígðri sambúð. Breytir engu í því sambandi að í niðurstöðu yfirskattanefndarhafi verið lagt til grundvallar að þau hafi verið í óvígðri sambúð, öndvert þvísem lagt var til grundvallar í niðurstöðum skattrannsóknarstjóra og í úrskurðiríkisskattstjóra enda laut skoðun skattyfirvalda á báðum stigum fyrst og fremstað því að meta hvort að um einhverja þá sameiginlegu eignamyndun hefði verið aðræða sem grundvallað gæti þá eignatilfærslu sem fram fór meðfjárskiptasamningnum án þess að til skattlagningar kæmi með þeim hætti semraunin varð.Um brot gegn andmælareglu 13. gr. stjórnsýslulaga hefur áfrýjandi meðalannars vísað til þess að henni hafi ekki gefist tækifæri til að andmæla boðuðumbreytingum ríkisskattstjóra á opinberum gjöldum áfrýjanda gjaldárin 2007, 2008og 2009, þar sem henni hafi ekki borist bréf ríkisskattstjóra 5. ágúst 2011,þar sem fyrrgreindar breytingar voru boðaðar. Ágreiningslaust er aðboðunarbréfið var sent í ábyrgðarpósti á skráð lögheimili áfrýjanda, en það varendursent ríkisskattstjóra 9. september 2011 eftir að úrskurður hans umendurákvörðun opinberra gjalda lá fyrir. Bréfið var sent með lögboðnum hætti,sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 og var það á ábyrgð áfrýjanda að húnmóttók ekki bréfið. Þá verður af framangreindu ráðið að ríkisskattstjóri hafiekki haft vitneskju um að bréfið hefði ekki borist henni, þegar úrskurður hansvar kveðinn upp. Er samkvæmt framangreindu ekki fallist á að farið hafi verið ásvig við lögmæltan andmælarétt áfrýjanda, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Þá hefur að öðru leyti ekki komið fram í málinu að þeir annmarkar hafiverið á gagnaöflun fyrir skattyfirvöldum, málsmeðferð þeirra eða mati, sbr.meðal annars 12. gr. stjórnsýslulaga, að varðað geti ógildingu úrskurðaryfirskattanefndar. IIIÁfrýjandi hefur teflt fram nýjum málsástæðum fyrir Hæstarétti um að máláfrýjanda hafi ekki hafi verið rannsakað nægilega með tilliti til erlendraréttarreglna og að brotið hafi verið gegn 74. gr. stjórnarskrárinnar meðúrskurði yfirskattanefndar í málinu.Sama tilefni var til að byggja á fyrrgreindum málsástæðum fyrirhéraðsdómi og nú, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Að því gættu er ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 163. gr. sömu lagatil að taka þessar málsástæður til frekari umfjöllunar og koma þær því ekki tilálita við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Á hinn bóginn verður litið svo á aðaðrar málsástæður áfrýjanda hér fyrir dómi felist í þeim sem hann hafði uppi íhéraði og koma þær því til úrlausnar við endurskoðun héraðsdóms.IVSamkvæmt 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar skal skattamálum skipaðmeð lögum. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003 er mælt fyrir um að skattskyldartekjur teljist, með þeim undantekningum og takmörkunum sem sérstaklega eru þartilgreindar, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnastog metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða íhvaða formi þær eru. Í 4. tölulið A. liðar 7. gr. laganna er kveðið á um aðbeinar gjafir í peningum eða öðrum verðmætum séu skattskyldar. Af hálfu stefnda hefur ekki verið dregið í efa einkaréttarlegt gildifjárskiptasamningsins 18. júlí 2007, enda hafa skattyfirvöld enga heimild aðlögum til að fella einkaréttarlegan samning áfrýjanda og fyrrum sambúðarmannshennar úr gildi. Þau hafa hins vegar heimild til að leggja sjálfstætt mat á þaðhvort í samningi þeirra hafi falist gjöf sem skattskyld er samkvæmttekjuskattslögum. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing M 8. mars 2013, þar sem fram kemur aðeignir hans hafi aukist umtalsvert á sambúðartíma hans og áfrýjanda. Þar kemurá hinn bóginn ekkert fram um að áfrýjandi hafi stuðlað að þeirri eignaaukningu.M var, eins og fyrr er rakið, breskur ríkisborgari og aldrei heimilisfastur áÍslandi og átti áfrýjandi aldrei lögheimili á [...]. Hin óvígða sambúð þeirrahefur því ekki verið með hefðbundnum hætti, en á áfrýjanda hvílir sönnunarbyrðium hvers konar fjárfélag hafi verið með henni og fyrrum sambúðarmanni hennar ogað á sambúðartíma hafi hún stuðlað að þeirri eignamyndun sem deilt er um í málinu.Hún hefur ekki lagt fram gögn um framlög sín til eignamyndunar í sambúð þeirraog ekkert komið fram um tekjur hennar á þeim tíma sem rennt getur stoðum undirað hún hafi með beinum eða óbeinum framlögum á sambúðartíma skapað grundvöllfyrir hlutdeild í eignarrétti að fasteigninni við [...] og í greiðslu M tilhennar að fjárhæð 40.000.000 krónur. Er þess þá jafnframt að gæta að áfrýjandieignaðist ekki barnið fyrr en á árinu 2004 og hvað sem líður endanlegutímamarki sambandsslita þá taldi áfrýjandi fram til skatts sem einstættforeldri hér á landi þegar vegna þess tekjuárs. Af framangreindu verður ekkidregin önnur ályktun en að samningur aðila hafi falið í sér yfirfærslueignarréttar án nokkurs endurgjalds og var því um gjöf að ræða sem skattskylder samkvæmt 4. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt framangreinduátti endurákvörðun skatta áfrýjanda sér stoð í lögum og hefur áfrýjandi ekkisýnt fram á að með henni hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar.Sú málsástæða áfrýjanda að meta beri afsal á fasteigninni og fyrrgreinda40.000.000 króna greiðslu sem framfærsluframlag í þágu sonar hennar og M er íbeinni andstöðu við gögn málsins og verður ekki á hana fallist.VSamkvæmt 16. gr. A. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskattskal skattstjóri meta til peningaverðs gjafir sem ekki eru í peningum. Féllstríkisskattstjóri á mat skattrannsóknarstjóra á verðmæti fasteignarinnar að [...]þegar eignaskipti áttu sér stað. Í úrskurði ríkisskattstjóra sagði að ,,Í ljósiþess að framangreind fasteign hefur ekki markaðsverð þegar eignaskipti eiga sérstað er ... óhjákvæmilegt að áætla raunverulegt markaðsvirði eignarinnar út fráfyrirliggjandi upplýsingum, sbr. áðurnefnt ákvæði A-liðar 16. gr. reglugerðarnr. 245/1963.“ Við meðferð málsins hjá yfirskattanefnd hafði áfrýjandi ekkiuppi athugasemdir við mat ríkisskattstjóra á verðmæti fasteignarinnar að öðruleyti en því að áfrýjandi mótmælti því að kostnaði við endurbætur hennar yrðibætt við matsverð hennar. Var fallist á þau mótmæli áfrýjanda en matið kom aðöðru leyti ekki til endurskoðunar þar. Það var fyrst við meðferð málsins fyrirhinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafði uppi andmæli við verðmatríkisskattstjóra á fasteigninni. Hún hefur þó engan reka gert að því að hnekkjamatinu og ber því hallann af skorti á sönnun um að eignin hafi verið minnavirði á afsalsdegi en lagt var til grundvallar í úrskurði ríkisskattstjóra semstaðfestur var að þessu leyti fyrir yfirskattanefnd, með þeirri lækkun erstafaði af kostnaði vegna endurbóta.Engin rök standa til ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeim grundvelli aðekki hafi verið tekin afstaða til þeirrar kröfu áfrýjanda að fella niður eðalækka álag samkvæmt 2. mgr. 108 gr. laga nr. 90/2003, en samkvæmt því ákvæði mábæta við 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna, enda var tekin afstaðatil þeirrar kröfu í héraðsdómi. Af gögnum málsins verður ráðið að skilyrði 3.mgr. 108. gr. laganna eru ekki uppfyllt til þess að fella niður álag. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir þessum málsúrslitum verðuráfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánargreinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, K, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 800.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní2014.I.Málþetta var höfðað 27. júní 2013 og dómtekið 10. júní 2014 að loknum munnlegummálflutningi. Stefnandi er K, til heimilis að[...], [...], en stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess aðúrskurður yfirskattanefndar nr. 495/2012, verði felldur úr gildi að hluta ogbreytt þannig: a)Að tekjuviðbót að fjárhæð 40.000.000króna fyrir gjaldárið 2007, falli niður eða verði lækkuð verulega. b)Að tekjuviðbót að fjárhæð 76.989.948 krónur fyrir gjaldárið 2008, falli niðureða verði lækkuð verulega. c)Að 25% álag, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, að fjárhæð29.247.487 krónur á tekjuviðbót samkvæmt a- og b-liðum, falli niður eða verðilækkað verulega. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda. Stefndi krefst jafnframt málskostnaðar. II.MálsatvikÍmáli þessu er þessu er deilt um það hvort 40.000.000 króna peningagreiðsla ogafsal fasteignar að [...], Reykjavík, til stefnanda, samkvæmt samningi hennarog fyrrverandi sambýlismanns, skuli skattlagt sem gjafir, sbr. 4. tölul.A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Atvik málsins eru þau að íkjölfar rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum stefnanda, semlauk með skýrslu embættisins, dags. 23. desember 2010, endurákvarðaðiríkisskattstjóri opinber gjöld stefnanda gjaldárin 2007, 2008 og 2009 meðúrskurði, dags. 2. september 2011. Var það m.a. niðurstaða ríkisskattstjóra aðþau verðmæti sem komu í hlut stefnanda með eignaskiptasamningi milli stefnandaog M, dags. 18. maí 2007, hefðu í raun verið gjöf M til stefnanda. Stefnandi kærði úrskurðríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru, dags. 1. desember 2011. Meðúrskurði yfirskattanefndar nr. 495/2012, dags. 12. september 2012, var kröfumstefnanda hafnað. Með úrskurði þessum voru stefnanda færðar til tekna annarsvegar peningagreiðsla að fjárhæð 40.000.000 króna í skattframtali hennar 2007og hins vegar fasteign að [...], [...] sem metin var að fjárhæð 76.989.948krónur í skattframtali stefnanda 2008. Yfirskattanefnd féllst á það meðríkisskattstjóra að virða bæri afhendingu fasteignarinnar til stefnanda á árinu2007 sem beina gjöf til hennar samkvæmt 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr.90/2003. Taldi yfirskattanefnd ótvírætt að afsal fasteignarinnar fráfyrrverandi sambýlismanni stefnanda M gæti ekki talist tækifærisgjöf ískilningi ákvæðisins. Þá taldi nefndin með sömu rökum að telja bæri greiðslusambýlismanns stefnanda að fjárhæð 40.000.000 króna á árinu 2006 skattskylda íhendi stefnanda á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis. Fram kemur í forsendumúrskurðarins að fasteignina að [...] hafi M keypt í árslok 2003 og að hann hafieinn verið skráður eigandi hennar í þinglýstum heimildum, sbr. m.a.kaupsamning, dags. 20. desember 2003. Þá er það rakið í úrskurðinum aðstefnandi hafi greint frá því við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóraríkisins, dags. 17. mars 2010 að M hefði greitt fyrir fasteignina að fullu.Taldi yfirskattanefnd þess vegna óumdeilt í málinu að allt fé tilfasteignakaupanna hefði komið frá M og ekkert frá stefnanda. Tók nefndin framað í íslenskum rétti hefði verið lagt til grundvallar að við slit óvígðarsambúðar tæki hvor aðili um sig sínar eignir, þ.e. eignir sem aðili átti viðupphaf sambúðar eða eignaðist á meðan á sambúðinni stóð, án þess að eigatilkall til eigna hins, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 487/2005, frá6. desember 2005. Til þess gæti þó komið að sambúðaraðili öðlaðist hlutdeild íeignum hins sem orðið hefðu til á sambúðartímanum ef skilyrði til þess lægjufyrir. Í tilviki stefnanda og M lægi fyrir að þau hefðu eignast barn saman ífebrúar 2004 eða um það leyti sem M hafi fest kaup á fasteigninni við [...]. Áhinn bóginn hefði ekkert komið fram af hálfu stefnanda um sérstök framlöghennar til eignamyndunar í sambúð og engin gögn verið lögð fram því tilstuðnings. Tilefni hefði þó verið til að gera nánari grein fyrir slíkum framlögumí ljósi vefengingar ríkisskattstjóra. Tók yfirskattanefnd fram að samkvæmtskattframtölum stefnanda árin 2004, 2005 og 2006 hefðu tekjur hennar á árunum2003, 2004 og 2005 verið óverulegar, þ.e. launatekjur frá [...] að fjárhæð708.000 krónur á árinu 2005, og ekki öðrum eignum til að dreifa en bifreið semstefnandi mun hafa keypt á árinu 2004. Þá hafi stefnandi greint frá því viðskýrslutöku 17. mars 2010, aðspurð um viðfangsefni og störf á árunum 2005 til2008, að hún hafi aðallega fengist við barnauppeldi, auk þess að taka að sérsmávægileg verkefni fyrir [...]. Með vísan til þess taldi yfirskattanefnd aðstefnandi hefði ekki leitt líkur að því að hún hefði með beinum eða óbeinumframlögum á sambúðartíma skapað grundvöll fyrir hlutdeild í eignarrétti aðfasteigninni við [...] þannig að til álita kæmi að fella niður hina kærðuskattlagningu í heild eða að hluta á slíkum grundvelli. Þá taldi nefndin, einsog áður segir og með sömu rökum að greiðsla M til stefnanda að fjárhæð40.000.000 króna á árinu 2006 væri skattskyld í hendi stefnanda á grundvelli 4.tölul. a-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Fram kemur í úrskurðiyfirskattanefndar á bls. 12 að ekki sé ágreiningur um að kærandi hafi boriðótakmarkaða skattskyldu hér á landi gjaldárin 2007, 2008 og 2009, sbr. 1. mgr.1. gr. laga nr. 90/2003, og 19. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofnasveitarfélaga. Þá kemur fram á bls. 6 í kæru stefnanda til yfirskattanefndarað: „Umbjóðanda mínum sem er heimilisfastur á Íslandi bar engin skylda til aðgefa umræddar greiðslur upp í [...]“ Samkvæmt gögnum málsins hefurstefnandi alltaf verið með skráð lögheimili á Íslandi, en var í óskráðri sambúðmeð M í [...]. Samkvæmt samkomulagi stefnanda og M um framfærslu vegna sonarþeirra, dags. 27. janúar 2010, bjuggu þau saman frá árinu 2001 til desember2005. Stefnandi skilaði skattframtölum á Íslandi frá tekjuárinu 2003, og frátekjuárinu 2004 hefur hún talið fram til skatts sem einstætt foreldri. Samkvæmtskattframtölum stefnanda 2004 og 2005 hafði hún engar tekjur, en samkvæmtskattframtali 2006 vegna tekjuársins 2005 hafði hún 708.000 krónur í laun frá[...]. Í eignaskiptasamningi á millistefnanda og M, dags. 18. júlí 2007, segir að fasteignin [...], [...] komi íhlut stefnanda. Fasteignin hafi upphaflega verið keypt sem eign hennar ogteljist nú 50.000.000 króna virði. Þá muni koma í hlut stefnanda 40.000.000króna sem þegar hafi verið afhentar. Í hlut M komi allar aðrar sameiginlegareignir en að framan greini og þær skuldir sem á þeim eignum hvíli. Varfasteigninni afsalað til stefnanda sama dag. Samkvæmt gögnum málsins varáðurgreind fjárhæð lögð inn á bankareikning stefnanda þann 20. janúar 2006. Við meðferð málsins ástjórnsýslustigi var einnig á því byggt af hálfu stefnanda að málsmeðferðskattrannsóknarstjóra ríkisins og ríkisskattstjóra í máli stefnanda hefði veriðáfátt og fella bæri niður breytingar ríkisskattstjóra á þeim grundvelli, sbr.9., 12. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í úrskurði yfirskattanefndar ermálsmeðferðin rakin ítarlega. Kemur þar fram að skattrannsóknarstjóri ríkisinshafi sent stefnanda skýrslu embættisins um rannsókn málsins og niðurstöðurhennar með bréfi, dags. 25. nóvember 2010, sbr. ákvæði 1. og 2. mgr. 32. gr.reglugerðar nr. 373/2001, um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna. Íbréfinu hafi stefnanda verið veittur frestur til 9. desember 2010 til að koma áframfæri athugasemdum, gögnum og skýringum við efni og niðurstöður skýrslunnaráður en ákvörðun yrði tekin um framhald málsins. Að beiðni þáverandiumboðsmanns stefnanda hafi fresturinn síðar verið framlengdur til 17. desember2010, sbr. tölvuskeyti, dags. 8. desember 2011. Beiðni umboðsmanns stefnanda umfrekari frest til 7. janúar 2011 hafi verið hafnað með tölvupóstiskattrannsóknarstjóra, dags. 20. desember 2010, en fresturinn framlengdur til22. desember 2010. Skattrannsóknarstjóri hafi síðan tekið saman nýja skýrslu umrannsóknina, dags. 23. desember 2010, þar sem fram kom að engin andmæli hefðuborist frá stefnanda, og með bréfi sama dag hafi skattrannsóknarstjóri sentríkisskattstjóra málið til meðferðar með vísan til 6. mgr. 103. gr., sbr. 3.mgr. 101. gr. laga nr. 90/2003. Hinn 27. desember 2010 hafiskattrannsóknarstjóra síðan borist bréf umboðsmanns stefnanda, þar sem gerðarhafi verið athugasemdir í tilefni af niðurstöðum rannsóknarinnar. Bréf þettahafi skattrannsóknarstjóri framsent ríkisskattstjóra, dags. 3. janúar 2011. Varþað niðurstaða yfirskattanefndar að stefnanda hefði verið veittur hæfilegurfrestur til að koma á framfæri andmælum við skýrslu skattrannsóknarstjóra, sbr.2. mgr. 32. gr. reglugerðar nr. 373/2001. Tók nefndin fram að mál stefnandaværi ekki umfangsmikið, og sakarefnið að mestu leyti lotið að afmörkuðum þættií skattskilum hennar, þ.e. afsali fasteignar í eigu M til stefnanda og meðferðgreiðslna frá honum. Að því er varðar þá athugasemd stefnanda aðríkisskattstjóri hafi ekki leitast við að tryggja að boðunarbréf embættisins,dags. 5. ágúst 2011, bærist í hendur stefnanda, var það niðurstaða nefndarinnarað boðunarbréfið hefði í samræmi við 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, veriðsent í ábyrgðarpósti á skráð lögheimili stefnanda að [...] í [...]. Samkvæmtþessu yrði úrskurður ríkisskattstjóra ekki felldur úr gildi á þeim grundvelliað farið hefði verið á svig við lögmæltan andmælarétt, sbr. 4. mgr. 96. gr.laga nr. 90/2003 og 13. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. III.. Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnandibyggir í fyrsta lagi á því að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafi veriðbrotnar gagnvart stefnanda, þar sem ekki hafi verið gætt að andmælaréttistefnanda. Yfirskattanefnd hafi byggt niðurstöður sínar á öðrum grundvelli enríkisskattstjóri og skattrannsóknarstjóri, þ.e. að stefnandi hafi ekki sýntfram á að eignamyndun á sambúðartíma og hlutdeild stefnanda í þeirri eignamyndunhafi átt að leiða til þess að hún fengi eignir á grundvelli fjárskiptasamningsvið sambúðarslit. Stefnandi hafi undir rekstri málsins ekki átt þess kost aðkoma að andmælum vegna þessa eða fjalla um í kæru til yfirskattanefndar.Skattrannsóknarstjóri og ríkisskattstjóri hafi byggt málið á allt öðrumgrundvelli. Sjónarmið þess efnis að fjárskiptasamningurinn væri gildur enefnislega rangur hafi fyrst komið fram hjá yfirskattanefnd án þess að stefnandahafi gefist kostur á að andmæla þeim sjónarmiðum eða setja fram gögn ogupplýsingar þar um með kæru sinni á síðari stigum. Yfirskattanefnd hafi átt aðógilda úrskurð ríkisskattstjóra ef hann hefði verið byggður á röngumlagagrundvelli. Þá hafi yfirskattanefnd ranglegaákvarðað opinber gjöld stefnanda gjaldárið 2007. Fjárskiptasamningurinn á millistefnanda og M hafi verið gerður á árinu 2007 og geti samkvæmt því ekki leitttil tekna á árinu 2006. Sú tilfærsla fjármuna sem yfirskattanefnd lagði tilgrundvallar úrskurði sínum hafi verið innt af hendi í janúar 2006 á þeim tímasem stefnandi hafi enn verið í sambúð og búsett í [...]. Enn fremur telur stefnandi aðskort hafi á rannsókn skattyfirvalda um raunverulega búsetu hennar. Í öðru lagi er á því byggt aðandvirði þeirra eigna sem stefnandi hafi fengið á grundvellifjárskiptasamningsins geti ekki orðið grundvöllur skattstofns og að ekki beriað skattleggja andvirði þeirra. Hvorki stjórnvöld né dómstólar, séu bær til aðvíkja til hliðar löglegum fjárskiptasamningi. Samningsfrelsi gildi umfjárskiptasamninga eins og aðra samninga. Efni samningsins hafi veriðsanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón af heildareignum og eignamyndun ásambúðartíma og framfærslusjónarmiðum. Stefnandi mótmælir sjónarmiðumyfirskattanefndar um eðli sambúðar og þeirri ályktun að stefnandi hafi„aðallega fengist við barnauppeldi“. Í þriðja lagi er á því byggt, efkomist er að þeirri niðurstöðu að fjárskiptasamningurinn sé ekki eiginlegtfjárskiptasamkomulag, að þá hafi verið um að ræða afhendingu eigna tilstefnanda til framfærslu hennar og sonar til framtíðar, sem ekki beri að skattleggjahér á landi eins og yfirskattanefnd hafi réttilega komist að niðurstöðu um íúrskurði sínum, sbr. 3. tölul. 18. gr. í tvísköttunarsamningi milli Íslands og[...]. Enginn eðlismunur sé á afsali fasteignarinnar og þeirri fjárhæð semstefnandi fékk greidda í janúar 2006 annars vegar og þeim greiðslum semyfirskattanefnd hafi fellt undir 3. tölul. 18. gr. greindstvísköttunarsamnings. Byggir sú afstaða stefnanda á því að orðalag 3. tölul.18. gr. samningsins sé mjög opið og á þeim sjónarmiðum að ríki semji sín ámilli um að sérhver greiðsla framfærslulífeyris eða annarra meðlaga sé ekkiskattlögð hjá móttakanda en greiðandinn, þ.e. M, hafi þegar greitt tekjuskattaf tekjum sínum. Að öðrum kosti væri um að ræða tvískattlagningu sömu tekna. Í fjórða lagi byggir stefnandi áþví að við endurákvörðun opinberra gjalda gjaldárið 2008, hafi ekki verið lagttil grundvallar skráð fasteignamat ríkisins eins og lög mæli fyrir um, heldurstuðst við meðalfermetraverð fjölbýlishúsa á sama svæði og fasteignin að [...] standiá til að finna út markaðsverðmæti fasteignarinnar. Telur stefnandi þaðgegnumgangandi í skattalögum að miða við skráð fasteignamat ríkisins þegarfasteignir séu metnar í skattalegu tilliti. Vísar stefnandi í því sambandi til73. gr. laga nr. 90/2003 og 3. mgr. 4. gr. laga nr. 14/2004 um erfðafjárskatt.Verð fasteignarinnar samkvæmt fasteignamati 2007 hafi verið 44.750.000 krónur.Samkvæmt því ætti að lækka tekjuviðbót úr 76.989.948 krónum í 44.750.000krónur. Í fimmta lagi er á því byggt aðstefnandi hafi ekki verið skattalega heimilisföst á Íslandi á tekjuárinu 2006,en hún hafi flutt til Íslands í október 2006 og verið í sambúð í [...] fráárinu 2000 fram til þess tíma. Tekjuviðbót að fjárhæð 40.000.000 króna hafiverið innt af hendi í janúar 2006 á meðan stefnandi hafi verið búsett í [...].Í úrskurði yfirskattanefndar komi fram á bls. 12 að ekki sé ágreiningur um aðstefnandi hafi borið ótakmarkaða skattskyldu hér á landi gjaldárið 2007. Þaðstangist á við kæru stefnanda til yfirskattanefndar, enda komi þar fram að húnhafi verið búsett í [...], [...] frá árinu 2000 til haustsins 2006. Þann 26.október 2006 hafi stefnandi skráð lögheimili sitt að [...], en þá hafi húnflutt búsetu sína til Íslands. Heimili stefnanda hafi fram til þess tíma verið skráðað [...] þar sem vinkona stefnanda hafi verið búsett en stefnandi hafi haft þarskráð heimili sitt til þess að taka við pósti og hafa skráð póstfang. Fram tilþess tíma hafi hún verið með skráð heimili að [...] sem hún hafi fyrst ogfremst litið á sem póstfang enda hafi hún ekki heldur haft þar búsetu, en umhafi verið að ræða heimilisfang móður hennar. Að lokum er mótmæltálagsbeitingu yfirskattanefndar, sem stefnandi telur að engin rök hafi veriðfærð fyrir í úrskurði nefndarinnar. Stefnandi vísar máli sínu tilstuðnings til meginreglna laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, 3. tölul. 18. gr.tvísköttunarsamnings Íslands og [...], stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ogmeginreglna þeirra, laga um skráningu og mat fasteigna og ákvæða 65. gr., 40.gr. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. 2. Helstu málsástæður og lagarökstefndaStefndi byggir á því að um skattskyldustefnanda fari samkvæmt 4. tl. a-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.Sá lagagrundvöllur hafi verið kynntur stefnanda í niðurstöðum rannsóknarskattrannsóknarstjóra, og úrskurði ríkisskattstjóra. Yfirskattanefnd hafifallist á það með ríkisskattstjóra að virða bæri afhendingu fasteignarinnar við[...] til stefnanda á árinu 2007 sem beina gjöf til hennar samkvæmt greindu lagaákvæði,og að greiðsla M til stefnanda að fjárhæð 40.000.000 króna á árinu 2006 væri,með vísan til sama lagaákvæðis, einnig bein skattskyld gjöf. Er því mótmælt aðúrskurður yfirskattanefndar hafi grundvallast á öðrum lagagrunni en þeim semskattrannsóknarstjóri og ríkisskattstjóri byggðu á. Stefndi mótmælir þvíað málsmeðferðin hafi farið í bága við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Upplýst hafi verið og óumdeilt að stefnandi og M hafi verið skráðmeð lögheimili hvort í sínu landinu á sambúðartímanum og að stefnandi hafitalið fram til skatts hér á landi sem einstætt foreldri tekjuárin 2004 og 2005.Þá hafi verið upplýst að stefnandi hafi aldrei talið fram til skatts í [...]. Kreditkortanotkunstefnanda á Íslandi árin 2006 til 2008 hafi verið rannsökuð, sem og allartekjur og skráðar eignir, þ. á m. þær eignir sem komu í hlut stefnanda viðeignaskiptasamning hennar og M, dags. 18. júlí 2007. Skattrannsóknarstjóri hafikannað sérstaklega hvaða forsendur lágu að baki matsverði því sem tiltekið varað fasteignin hefði í þeim samningi. Í framfærslusamningi með syni stefnanda,dags. 27. janúar 2010, hafi komið fram að sambúðinni hafi lokið í desember2005. Þá sé óumdeilt að stefnandi hafi fengið afhentar 40.000.000 króna inn áreikning sinn í janúar 2006, eftir að samvistum hennar M lauk. Gjöld stefnandafyrir gjaldárið 2007 hafi því verið réttilega endurákvörðuð. Andmælaréttarstefnanda hafi verið gætt. Stefnanda hafi verið veittur hæfilegur frestur tilað koma á framfæri andmælum við niðurstöðu rannsóknar skattrannsóknarstjóraríkisins, sbr. 13. gr. laga nr. 37/2001 og 32. gr. rgl. nr. 373/2001 umframkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna. Þann 25. nóvember 2010 hafistefnandi fengið skýrsluna senda og veittur hafi verið frestur til 9. desember2010 til að koma á framfæri athugsemdum, gögnum og skýringum við efni ogniðurstöður hennar. Að beiðni umboðsmanns stefnanda hafi fresturinn veriðframlengdur til 17. desember 2010. Að þeim fresti liðnum, þann 20. desember2010, hafi beiðni hans um frekari frest til 7. janúar 2011 verið hafnað. Þann23. desember 2010 hafi ríkisskattstjóri fengið mál stefnanda til meðferðar ísamræmi við lög nr. 90/2003. Síðbúin andmæli stefnanda við skýrsluskattrannsóknarstjóra hafi verið send ríkisskattstjóra án tafar. Þann 5. ágúst2011 hafi ríkisskattstjóri sent stefnanda bréf í ábyrgðarpósti þar semstefnanda hafi verið tilkynnt um fyrirhugaða endurákvörðun opinberra gjalda ágrundvelli fyrirliggjandi upplýsinga. Hafði þá verið tekið tillit tilframkominna andmæla. Stefnanda hafi verið veittur andmælafrestur til 22. ágúst2011, í samræmi við fyrirmæli 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003. Þar sem enginandmæli bárust hafi, þann 2. september 2011, verið kveðinn upp úrskurður í málistefnanda. Óumdeilt sé að ríkisskattstjóri hafi sent stefnanda boðunarbréf ogúrskurð sinn í ábyrgðarpósti og að tilkynning um að stefnandi hafi ekki sóttfyrra bréfið hafi borist ríkisskattstjóra þann 8. september 2011. Það sé áábyrgð stefnanda að bréf ríkisskattstjóra hafi ekki borist henni í hendur.Engar forsendur endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra hafi verið fyrir hendi,þar sem kröfunni um endurupptöku fylgdu hvorki nýjar upplýsingar né ný gögn. Meðalhófs hafi veriðgætt. Fyrir liggi aðstefnandi og M hafi aldrei verið skráð í sambúð, hvorki á Íslandi né í [...].Stefnandi hafi hagað sínum málum eins og hún væri ekki í sambúð, bæði hvaðvarðar lög nr. 21/1990, um lögheimili, og lög nr. 90/2003, um tekjuskatt. Þáhafi fjárhagur stefnanda og M verið aðskilinn auk þess sem þau hafi haft hvortsitt lögheimili, hvort í sínu landinu. Samkvæmt 6. mgr. 103. gr., sbr.96. gr. laga nr. 90/2003 sé ríkisskattstjóra heimilt að endurákvarða áður álögðopinber gjöld skattaðila og bæta við þá endurákvörðun 25% álagi á vantalinnskattstofn skv. 2. mgr. 108. gr. laganna. Stefnandi hafi taliðfram til skatts eins og hún væri heimilisföst og bæri fulla og ótakmarkaðaskattskyldu hér á landi. Stefnandi hafi hvorki lagt fram gögn því til stuðningsað hún hafi fellt niður heimilisfesti sitt hér á landi né hafi verið lögð framgögn sem sanni heimilisfesti og skattskyldu í öðru ríki. Samkvæmt 2. mgr. 1.gr. laga nr. 90/2003 hafi ríkisskattstjóri einn úrskurðarvald um hverjir skuliteljast heimilisfastir hér á landi. Við ákvörðun á heimilisfesti skuli miðaðvið reglur laga um lögheimili, eftir því sem við á, sbr. og 2. og 4. mgr. 1.gr. rgl. nr. 245/1963. Að virtu öllu þessu sé ótvírætt að stefnandi hafi veriðheimilisföst og borið fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1.tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/2003 tekjuárin 2006 og 2007. Í því felist aðstefnanda hafi borið að greiða tekjuskatt og útsvar af öllum tekjum sínum hvarsem þeirra væri aflað, þar með taldar þær gjafir sem stefndi álítur fólgnar íeignaskiptasamningi hennar og M, dags. 18. júlí 2007. Það sé rangt aðstefnandi hafi verið tvískattlögð. Í tvísköttunarsamningi milli Íslands og[...] frá árinu 1991, sbr. [...], séu ekki sérstök ákvæði um gjafir. Því beriað heimfæra umræddar tekjur undir ákvæði um aðrar tekjur í 21. gr. samningsins.Samkvæmt 1. tl. 21. gr. skulu slíkar tekjur sem aðili, sem er raunverulegurrétthafi þeirra og er heimilisfastur í aðildarríki, aflar einungis skattlagaðarí því ríki og skiptir ekki máli hvar þeirra er aflað. Skattlagningarrétturteknanna sé því á Íslandi. Þá er því mótmælt aðstefndi hafi brotið gegn ákvæðum 40. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands. Gjafir, hvort sem eru í peningum eða öðrum verðmætum, séu skattskyldartekjur skv. 4. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, og gjafir sem ekki séu ípeningum skuli ríkisskattstjóri, meta til peningaverðs, sbr. A-lið 16. gr.reglugerðar nr. 245/1963, um tekjuskatt og eignaskatt. Samkvæmt gögnum málsins hafipeningagreiðsla að fjárhæð 40.000.000 króna, sem tilgreind er í eignaskiptasamningidags. 18. júlí 2007, verið innt af hendi inn á nýstofnaðan bankareikningstefnanda hjá [....] þann 20. janúar 2006. Sé því um tekjur ársins 2006 aðræða. Yfirlýsing M, dags. 8. mars2013, sé í ósamræmi við samtímagögn um lok sambúðar stefnanda og M. Auk þesssem hún hafi samræmst framfærslusamningi hans og stefnanda sem dagsettur sé 27.janúar 2010, um framfærslu sonar stefnanda, en þar komi fram að sambúð þeirrahafi lokið ári fyrr, eða í desember 2005. Stefnandi hefur ekkilagt fram gögn til stuðnings framlögum hennar til eignamyndunar í sambúðinni.Samkvæmt íslenskum rétti hafi verið lagt til grundvallar að við slit óvígðrarsambúðar taki hvor aðili um sig sínar eignir, þ.e. þær eignir sem aðili áttivið upphaf sambúðar eða eignaðist á meðan á sambúðinni stóð, án þess að eigatilkall til eigna hins. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að breskarlagareglur um fjárskipti við sambúðarslit séu að þessu leyti frábrugðnar reglumíslensks réttar. Í dómaframkvæmd hefurskattyfirvöldum verið viðurkennd heimildtil að leggja sjálfstætt mat á það hvort einkaréttarlegir gerningar hafi í raunleitt til einhverra þeirra aðstæðna sem byggt verður á við skattlagninguog eru skattyfirvöld þá ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Stefndi telur óumdeiltað M hafi keypt fasteignina [...] í árslok 2003 og verið einn þinglesinneigandi hennar. Óumdeilt sé að hann hafi greitt kaupverðið að fullu. Stefnandihafi ekki leitt að því líkur að hún hafi á sambúðartímanum, með beinum eðaóbeinum framlögum, skapað grundvöll fyrir hlutdeild í eignarrétti aðfasteigninni. Íeignaskiptasamningi, frá 18. júlí 2007, sé virði fasteignarinnar sagt vera50.000.000 króna. Það mat hafi verið órökstutt og þrátt fyrir áskorun hafistefnandi ekki lagt fram nein gögn sem staðfestu það verðmat, eða hvernig þaðvar fengið. Samkvæmt A-lið 16. gr. reglugerðar nr. 245/1963, um tekjuskatt ogeignarskatt, skulu gjafir sem ekki eru í peningum metnar til peningaverðs og efum aðrar eignir er að ræða skal meta þær á áætluðu matsverði. Lög umtekjuskatt, nr. 90/2003, mæli ekki fyrir um að notast eigi við skráðfasteignamat eins og stefnandi haldi fram. Þvert á móti sé í 6. málsl. 4. mgr.71. gr. laganna tekið fram að við ákvörðun á stofnverði eigna semalmenningsheillafélög eignast við gjöf skuli við sölu miðað við að stofnverðiðsé markaðsverð á yfirtökudegi félagsins á eigninni. Stefndi mótmælir þvíað afhending eigna til stefnanda hafi verið til framfærslu hennar og sonarhennar til framtíðar. Syni stefnanda hafa verið tryggð framfærsla frá föðurhans til 18 ára aldurs með sérstökum samningi milli stefnanda og M, dags. 27.janúar 2010. Engum sambærilegum samningi sé til að dreifa varðandi framfærslustefnanda. Að lokum telur stefndiengin efni til þess að falla frá beitingu 25% álags á skattstofna stefnandaeins og málið sé vaxið. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að atvikum sé svofarið að 3. mgr. 108. gr. laga nr. nr. 90/2003 eigi við né að tilefni sé tilþess að falla frá álagsbeitingu að öðru leyti. IV.NiðurstaðaÍmáli þessu eru deilt um úrskurð yfirskattanefndar nr. 495/2012, þar semstefnanda voru færðar til tekna 40.000.000 króna í skattframtali árið 2007 og76.989.948 krónur í skattframtali 2008, sem skattskyldar gjafir samkvæmt 4.tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Var sú ákvörðun byggð áþví að virða bæri greiðslu M til hennar að fjárhæð 40.000.000 króna átekjuárinu 2006 og afsal M á fasteign við [...] í Reykjavík til stefnanda átekjuárinu 2007, sem beinar gjafir í skilningi fyrrgreinds ákvæðis. Er þesskrafist að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi að þessu leytiauk álags, samtals að fjárhæð 29.247.487 krónur, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr.90/2003. Stefnandi byggir málatilbúnaðsinn annars vegar á því að meðferð málsins á stjórnsýslustigi hafi verið áfátt.Hins vegar er mótmælt efnisatriðum málsins. Stefnandi heldur því fram aðandmælaréttur hafi verið brotinn gagnvart henni við meðferð málsins hjáskattyfirvöldum með þeim hætti sem áður greinir. Í andmælaréttinum felst aðaðili eigi rétt til aðgangs að gögnum málsins og þeim upplýsingum sem fram hafakomið. Í réttinum felst einnig að svo sé um hnúta búið að aðili eigi þess kostað kynna sjónarmið sín nægjanlega. Andmælarétturinn nær hins vegar almennt ekkitil hugsanlegra röksemda sem stjórnvöld beita við töku ákvörðunar eða til þessað aðili skuli fyrir fram fá vísbendingar um hvernig stjórnvöld muni túlka lögeða fyrri ákvarðanir í niðurstöðum sínum. Af þessu leiðir að andmælarétturtelst ekki brotinn á stefnanda þótt yfirskattanefnd hafi byggt niðurstöðursínar á öðrum grundvelli en ríkisskattstjóri. Þar við bætist að stefnandi hefurátt þess kost að koma öllum vörnum að hér fyrir dómi sem að þessu lúta.Málsálstæðu stefnanda sem lýtur að þessu verður því ekki sinnt. Stefnandi byggir á því að skorthafi á rannsókn skattyfirvalda um raunverulega búsetu hennar. Óumdeilt er aðstefnandi hafi alltaf verið með skráð lögheimili á Íslandi, en að hún hafiverið í óskráðri sambúð með M í [...] frá árinu 2001 til desember 2005.Stefnandi skilaði skattframtölum á Íslandi frá tekjuárinu 2003 að minnstakosti, og frá tekjuárinu 2004 hefur hún talið fram til skatts hér á landi semeinstætt foreldri. Stefnandi hefur að vísu haldið því fram að hún hafi dvalisterlendis á tekjuárunum 2001- 2006, en hefur ekki lagt fram nein viðhlítandigögn sem styðja þá fullyrðingu. Þar sem þannig stendur á voru greindarforsendur nægjanlegar til að unnt væri að endurákvarða opinber gjöld hennar ágrundvelli fyrirliggjandi gagna.Þvíer haldið fram að yfirskattanefnd hafi ranglega ákvarðað opinber gjöldstefnanda gjaldárið 2007 þar sem fjárskiptasamningurinn á milli stefnanda og Mhafi verið gerður á árinu 2007 og geti samkvæmt því ekki leitt til tekna áárinu 2006. Engu að síður er því ekki mótmælt að sú tilfærsla fjármuna semyfirskattanefnd lagði til grundvallar úrskurði sínum hafi verið innt af hendi íjanúar 2006. Er óumdeilt að umrædd peningafjárhæð var greidd inn ábankareikning stefnanda í [...] þann 20 janúar 2006 og að fasteignin að [...], [...]hafi verið afsalað til stefnanda á árinu 2007. Í úrskurði yfirskattanefndar varkomist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði vantalið tekjur sínar vegnaumræddrar fasteignar í skattframtali 2008, þ.e. gjaldárið 2008, en aðpeningagjöfin að fjárhæð 40.000.000 króna hefði verið vantalin í skattframtali2007, þ.e. gjaldárið 2007. Af breytingarblaði því sem fylgdi úrskurðiyfirskattanefndar sést að peningagreiðslan hefur verið ákvörðuð til skattsgjaldárið 2007, en fasteignin gjaldárið 2008. Samkvæmt þessu verður ekkifallist á að umræddir gjafagerningar hafi komið til skattlagningar á röngumgjaldárum. Stefnandi heldur því fram aðandvirði þeirra eigna sem stefnandi hafi fengið á grundvellifjárskiptasamningsins geti ekki orðið grundvöllur skattstofns. Hvorkistjórnvöld né dómstólar, séu bær til að víkja til hliðar löglegumfjárskiptasamningi. Samkvæmt gögnum málsins hófu málsaðilar óvígða sambúð áárinu 2001 sem stóð til desember 2005. Þau eignuðust barn árið 2004. Stefnandivar þó alltaf með skráð lögheimili á Íslandi. Telja verður meginregluna í íslenskum rétti vera þáað við slit óvígðrar sambúðar teljist hvor aðili eiga þau verðmæti sem hannkemur með inn í sambúðina og þau verðmæti sem hann eignast á sambúðartímanum,sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 487/2005. Hafa dómstólar vald til þess að skeraúr um það hvort eignaskipti við slit óvígðrar sambúðar hafi farið fram aðréttum lögum, m.a. í samræmi við fyrrgreinda meginreglu. Af því leiðir aðfyrrgreindum málsástæðum stefnanda ber að hafna. Þá heldur stefnandi því fram aðverði komist að þeirri niðurstöðu að fjárskiptasamningurinn sé ekki eiginlegtfjárskiptasamkomulag, þá hafi verið um að ræða afhendingu eigna til stefnandatil framfærslu hennar og sonar til framtíðar, sem ekki beri að skattleggja hérá landi. Hér er þess að geta að þessi málsástæða virðist ekki hafa verið höfðuppi við meðferð málsins hjá skattyfirvöldum. Í málatilbúnaði stefnanda aðþessu leyti felst að stefnandi eigi lögvarða kröfu á hendur sambýlismanni sínumsem hann hafi verið að inna af hendi með þeim fjárskiptasamningi sem um getur ímálinu og sem hafi átt að skattleggja í [...], eins og önnur barnsmeðlög semþegar hafa verið innt af hendi með sérstökum greiðslum. Ekki er unnt að fallastá þetta. Í úrskurði yfirskattanefndar kemur fram að stefnandi hafi fengið skattsinn leiðréttan hér á landi vegna framfærslu með barni hennar. Engin rök eru nútil þess að telja að umrætt fjárskiptasamkomulag hafi falið í sér greiðslu álögmætri kröfu stefnanda eða barns hennar í framtíðinni enda hafa enginfullnægjandi gögn verið lögð fram um að svo sé. Verður því að hafna umræddrimálsástæðu. Stefnandi heldur því fram að viðendurákvörðun opinberra gjalda gjaldárið 2008, hafi ekki verið lagt tilgrundvallar skráð fasteignamat ríkisins heldur stuðst við meðalfermetraverðfjölbýlishúsa á sama svæði og fasteignin að [...] standi á, til að finna útmarkaðsverðmæti fasteignarinnar. Stefnandi telur þetta ekki standast heldurberi að miða við skráð fasteignamat ríkisins þegar fasteignir séu metnar ískattalegu tilliti. Samkvæmt a-lið 16. gr.reglugerðar nr. 245/1963, um tekjuskatt og eignarskatt, skulu gjafir sem ekkieru í peningum metnar til peningaverðs og ef um aðrar eignir er að ræða skalmeta þær á áætluðu matsverði. Lög um tekjuskatt, nr. 90/2003, mæla ekki fyrirum að notast eigi við skráð fasteignamat eins og stefnandi heldur fram. Í máliþessu hafa ekki verið gerðar rökstuddar athugasemdir við mat ríkisskattstjóra áverðmæti umræddrar fasteignar sem slíkrar. Umrædd málsástæða styðst því ekkivið rök og er því hafnað. Að lokum reisir stefnandi kröfursínar á því að hún hafi ekki haft skattalega heimilisfesti á Íslandi átekjuárinu 2006, en hún hafi flutt til Íslands í október 2006 og verið í sambúðí [...] frá árinu 2001 fram til þess tíma. Tekjuviðbót að fjárhæð 40.000.000króna hafi hins vegar verið innt af hendi í janúar 2006 á meðan stefnandi hafiverið búsett í [...]. Fram til ársins 2006 hafi hún verið með skráð heimili áÍslandi sem hún hafi fyrst og fremst litið á sem póstfang án þess að vera þarbúsett. Fyrir liggur í málinu aðstefnandi var með skráð lögheimili hér á landi, þar með talið tekjuárið 2006.Þá liggur enn fremur fyrir að stefnandi skilaði skattframtölum hér á landi aðminnsta kosti frá árinu 2004. Loks segir í framfærslusamningi milli stefnandaog M með syni þeirra, sem dagsettur er 27. janúar 2010, að þau K og M hafi búiðsaman eins og hjón þar til í desember 2005. Nákvæm greinargerð stefnanda, eðaönnur gögn um dvöl hennar og ætlað heimilisfang í [...] á þeim tíma sem hérskiptir máli, liggur ekki fyrir. Með hliðsjón af þessu þykir stefnandi ekkihafa leitt nægjanlegar líkur að því að hún hafi verið heimilisföst í [...] árið2006. Samkvæmt þessu má ganga út frá því að hún hafi haft skattlegtheimilisfesti hér á landi á þessum tíma, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 1. gr. laga nr.90/2003. Hún var því réttilega skattlögð hér á landi vegna tekna þess árs. Berþví að hafna málsástæðum hennar að þessu leyti. Stefnandi krefst þess að 25%álag, samtals að fjárhæð 29.247.487 krónur, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr.90/2003, falli niður eða verði lækkað verulega þar eð engin rök hafi verið færðfyrir álagsbeitingu í úrskurði yfirskattanefndar. Stefnandi sem kærði úrskurðríkisskattstjóra til yfirskattanefndar á stjórnsýslustigi, hefur ekki sett framkröfu um ómerkingu úrskurðar yfirskattanefndar að þessu leyti hér fyrir dómi.Af þeim sökum telur dómurinn ekki unnt að verða við kröfu stefnanda umniðurfellingu álags að fjárhæð 10.000.000 króna gjaldárið 2007 og að fjárhæðkr. 19.247.487 króna gjaldárið 2008. Samkvæmt framangreindu telurdómurinn að greiðslur M til stefnanda að fjárhæð 40.000.000 króna og afhendingfasteignar að [...], [...] hafi falið í sér gjöf í skilningi 4. tölul. A. liðar7. gr. laga nr. 90/2003 og hafi verið réttilega skattlögð hér á landi með þeimhætti sem nánar greinir í úrskurði yfirskattanefndar. Með þeim rökum sem aðframan greinir verður úrskurður yfirskattanefndar í máli nr. 495/2012, hvorkiúr gildi felldur að hluta né honum breytt. Með vísan til 3. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðili beri sinn hluta af þeim kostnaði semhlotist hefur af rekstri málsins. Samkvæmt framangreindu erstefndi, íslenska ríkið, sýknað af öllum kröfum stefnanda, K. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af dómkröfum stefnanda, K.Málskostnaðurmilli aðila fellur niður.
Mál nr. 329/2017
Fjarskipti Fjölmiðill Lögbann Kröfugerð
Á árinu 2011 gerðu SÍ hf. og SÝ hf. með sér samning um dreifingu dagskrárefnis SÍ hf. um dreifikerfi SÝ hf. en SÍ hf. rak sjónvarpsstöðina SkjáEinn. Um mitt ár 2015 sagði SÍ hf. samningnum upp og tilkynnti í kjölfarið að SkjárEinn myndi hætta sem áskriftarstöð og aðgangur að henni opnaður. Samhliða því yrði hætt að bjóða upp á svokallaða ólínulega dreifingu á sjónvarpsefni stöðvarinnar, en áskriftir þess í stað seldar að þeirri þjónustu. Reis í kjölfarið ágreiningur milli aðilanna um réttindi SÝ hf. samkvæmt samningnum, en félagið taldi sig eiga bæði lög- og samningsbundinn rétt til að halda áfram að veita viðskiptavinum sínum aðgang að umræddri þjónustu. Fór svo að SÍ hf. fékk lagt lögbann við því að SÝ hf. tæki upp og miðlaði með ólínulegum hætti sjónvarpsefni tveggja sjónvarpsstöðva sem SÍ hf. rak. Höfðaði félagið í kjölfarið mál þetta til viðurkenningar á réttindum sínum og staðfestingar á lögbanninu. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur ákvæði fjölmiðlalaga nr. 38/2011 um skyldu fjarskiptafyrirtækis til að verða við beiðni fjölmiðlaveitu um flutning á sjónvarpsútsendingum og sambærilega skyldu fjölmiðlaveitu til að heimila fjarskiptafyrirtæki að flytja efni. Vísaði rétturinn til þess að ágreiningslaust væri að þær reglur næðu aðeins til línulegrar miðlunar sjónvarpsefnis. Þá yrði ekki ráðið af samningi aðila að hann hefði falið í sér heimild til handa SÝ hf. til flutnings á ólínulegu sjónvarpsefni SÍ hf. og hefði SÝ hf. þar af leiðandi brotið gegn lögvörðum rétti SÍ hf. samkvæmt 60. gr. fjölmiðlalaga og 48. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Staðfesti Hæstiréttur því bæði niðurstöðu héraðsdóms um staðfestingu hins álagða lögbanns og um viðurkenningu á því að SÝ hf. væri óheimilt að taka upp og miðla sjónvarpsefni umræddra sjónvarpsstöðva SÍ hf. með ólínulegum hætti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 26. maí 2017. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Samkvæmt gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt hefur heiti áfrýjandaverið breytt úr Fjarskipti hf. í Sýn hf. eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms.ISamkvæmt2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. skal leita íeinu og sama máli dóms um staðfestingu á lögbanni og þau réttindi sem lögbannivar ætlað að vernda. Í samræmi við það hefur stefndi ekki aðeins krafist ímálinu staðfestingar á lögbanni, sem sýslumaður lagði 16. desember 2015 við þvíað áfrýjandi tæki upp og miðlaði með ólínulegum hætti efni af tilteknumsjónvarpsstöðvum stefnda, heldur einnig viðurkenningar á því að áfrýjanda væriþessi háttsemi óheimil. Með þessu kaus stefndi að klæða síðarnefndu kröfunasína í búning viðurkenningarkröfu í stað þess að leita dóms um réttindi sín semfullnægja mætti með aðfarargerð samkvæmt 75. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þettagetur þó ekki eitt út af fyrir sig valdið því að málinu verði í heild vísaðsjálfkrafa frá héraðsdómi, en áfrýjandi verður þá að sæta því að með dómi ímálinu geti hann ekki fengið heimild til aðfarar til að leysa af hólmibráðabirgðavernd réttinda sinna í skjóli lögbannsins, sbr. meðal annars dómHæstaréttar frá 31. maí 2000 í máli nr. 29/2000. IISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi keypti stefndi meirihlutahlutafjár í Íslenska sjónvarpsfélaginu hf. undir lok árs 2004, en félagið rakþá meðal annars sjónvarpsstöðina SkjáEinn. Í ákvörðun 11. mars 2005 komstsamkeppnisráð að þeirri niðurstöðu að kaupin fælu í sér samruna í skilningisamkeppnislaga og heimilaði þau með tilteknum skilyrðum. Fólust þau meðalannars í því að starfsemi Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. skyldi rekin afsjálfstæðum lögaðila frá og með 1. júlí 2006 og þáverandi sjónvarpsreksturstefnda sameinaður félaginu í síðasta lagi á þeim tíma. Þá skyldi stefndaóheimilt að setja það skilyrði fyrir kaupum á þjónustu sinni að þjónustaÍslenska sjónvarpsfélagsins hf. myndi fylgja með í kaupunum, auk þess sem honumvar gert óheimilt í sölu að tvinna saman þjónustu sinni og þjónustu Íslenskasjónvarpsfélagsins hf. gegn verði eða viðskiptakjörum sem jafna mætti til slíksskilyrðis.Áfrýjandi gerði 25. maí 2011 þjónustusamning um dreifingu dagskrárefnisvið Skjáinn ehf. sem þá var komið í stað Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. oghafði þannig á hendi rekstur fyrrnefndrar sjónvarpsstöðvar. Í 2. greinsamningsins kom meðal annars fram að honum væri ætlað að tryggja Skjánum ehf.dreifingu á eigin dagskrárefni um kerfi áfrýjanda á landsvísu og að áfrýjandimyndi kappkosta að mæta þörfum viðskiptavina með því að bjóða upp á dreifingu ífjarskiptakerfum eins og þau leyfðu hverju sinni. Þá var einnig tekið fram aðáfrýjandi myndi ekki ráðstafa þeim rásum sem Skjárinn ehf. hefði rétt ásamkvæmt samningnum nema félagið samþykkti það fyrirfram. Í 4. greinsamningsins kom fram að áfrýjandi myndi dreifa dagskrárefni Skjásins ehf. ádreifikerfum fyrir sjónvarp og viðeigandi miðlum sínum sem nánari grein vargerð fyrir í ákvæðinu og viðauka 1 við samninginn. Var og tekið fram aðdreifing einstakra sjónvarpsrása gæti verið opin, læst eða blanda af hvorutveggja. Þá kom fram í 5. grein samningsins að sjónvarpsefni Skjásins ehf. yrðiafhent í kjarna „headend“ og það „meðhöndlað og varpað á form og fléttað meðöðru efni til dreifingar eftir dreifileiðum.“ Í 5. grein samningsins sagði jafnframtað samningsaðilar myndu nýta sér kerfis- og tækniframfarir ef slíkt leiddi tilhagræðingar og væri í samræmi við markmið og tilgang samningsins.Í 8. grein samningsins var fjallað um frekari uppbyggingu á dreifikerfumog þar tekið fram að áfrýjandi skyldi kosta alla frekari uppbyggingudreifisvæða og nýtingu á nýjum tæknilegum aðferðum sem hann ætti frumkvæði að. Þá kom fram í 15. grein að samningurinn hefðiekki í för með sér nokkurs konar yfirfærslu á höfundarétti frá einumsamningsaðila til annars nema þar sem samningurinn kvæði sérstaklega á um það. Ennfremurkom fram í 16. grein samningsins að hann kæmi í stað eldri samninga umdreifingu efnis frá 30. október 2009 og 16. september 2010. Samkvæmt ákvæðinuskyldi gildistími samningsins vera til 1. maí 2016 og framlengjast að þeim tímaliðnum um eitt ár í senn nema honum yrði áður sagt upp. Gæti slík uppsögn fyrstkomið til framkvæmda þremur árum eftir gildistöku samningsins og var þá áskiliðað hún bærist skriflega með að minnsta kosti sex mánaða fyrirvara. Varennfremur tekið fram að hvor samningsaðila hefði rétt til að krefjastendurskoðunar á samningnum ef forsendur hefðu breyst verulega eða ef lögum yrðibreytt með þeim hætti að samningurinn uppfyllti ekki lengur þær kröfur sem þarværi mælt fyrir um.Í viðauka 2 við samninginn var að finna ákvæði um „opnun og lokun“áskrifta og „opnun“ dagskrár. Kom þar fram að allar „opnanir“ á áskriftum á rásum Skjásins ehf. skyldugerðar í áskriftarkerfi félagsins, hvort heldur væri með vefþjónustuskilum eðaí gegnum notendaviðmót. Þá var tekið fram að áfrýjanda væri óheimilt að afhendamyndlykla með opnum áskriftum á rásir Skjásins ehf. nema að undangenginniskráningu í kerfum félagsins. Var og áskilið að í þeim tilvikum þegar lokaðyrði fyrir áskrift á rásum Skjásins ehf. skyldi slíkt gert í gegnumáskriftarkerfi félagsins, hvort heldur sem væri með vefþjónustuskilum eða ígegnum notendaviðmót. Ennfremur kom þar fram að áfrýjanda væri óheimilt að opnadagskrá rása Skjásins ehf. nema að fengnu samþykki eða samkvæmt fyrirmælum frátilgreindum stjórnendum hans. Loks kom fram í viðauka 3 við samninginn aðáfrýjandi hefði fullan rétt á að gera breytingar á sjónvarpskerfum sínum en aðslíkar breytingar yrðu að hafa það að markmiði að bæta þjónustu og vöruúrvaláfrýjanda.Skjárinn ehf. og stefndi tilkynntu áfrýjanda 30. júní 2015 um uppsögnframangreinds þjónustusamnings. Samkvæmt tilkynningunni skyldi uppsögnin takaþegar gildi og samningssambandinu því ljúka 1. maí 2016 samkvæmt 16. gr.samningsins. Var einnig tekið fram í tilkynningunni að Skjárinn ehf. og stefndiværu að ljúka samruna á næstu vikum og óskað eftir því að teknar yrðu uppviðræður um nýjan samning um dreifingu á sjónvarpsefni stefnda um kerfiáfrýjanda.Með ákvörðun samkeppniseftirlitsins 2. júlí 2015 var framangreindákvörðun samkeppnisráðs frá 11. mars 2005 felld niður og var skilyrðum sem þarhöfðu komið fram breytt með hinni nýju ákvörðun. Kom þar meðal annars fram aðSkjárinn ehf. skyldi rekið sem sjálfstæður lögaðili eða sem bókhalds- og fjárhagslegaaðskilin eining frá öðrum rekstri stefnda yrðu félögin sameinuð. Þá varsérstaklega tekið fram í ákvörðuninni að önnur þjónusta en rekstur innlendrarlínulegrar sjónvarpsrásar félli ekki undir hana. Var stefnda jafnframt, enn semfyrr, óheimilt að tvinna saman þjónustu sinni og Skjásins ehf., svo og setjaþað skilyrði fyrir kaupum á fjarskiptaþjónustu að einhver þjónusta Skjásinsehf. fylgdi með í kaupunum. Í kjölfar þessa mun stefndi hafa sameinast Skjánumehf. miðað við 1. janúar 2015.Stefndi mun hafa tilkynnt opinberlega 15. september 2015 aðsjónvarpsstöðin SkjárEinn myndi hætta sem áskriftarstöð og yrði aðgangur aðhenni því öllum opinn. Samhliða því yrði hætt að bjóða upp á svokallaðaólínulega dreifingu á sjónvarpsefni stöðvarinnar en áskriftir seldar að þeirriþjónustu þannig að notendur gætu horft á myndefni eftir opna sýningu þess ílínulegri útsendingu. Í kjölfar tilkynningarinnar óskaði stefndi eftir því viðáfrýjanda að dagskrá sjónvarpsstöðvarinnar SkjásEins yrði opnuð og staðfesti jafnframtað loka ætti fyrir svonefnda „Timeshift“ þjónustu frá 1. október 2015. Urðunokkur samskipti milli aðila eftir þetta, en síðastgreindan dag hafnaðiáfrýjandi því að verða við beiðni stefnda um lokun á „Timeshift“ þjónustu þartil niðurstaða fengist um álitaefni sem áfrýjandi kvað vera til skoðunarvarðandi samning aðila.Með bréfi 1. október 2015 tilkynnti stefndi áfrýjanda að hann teldi þannsíðarnefnda hafa vanefnt framangreindan þjónustusamning. Kvaðst stefndi hafaupplýsingar um að áfrýjandi ætlaði sér að dreifa sjónvarpsstöðinni SkjáEinum íopinni dagskrá, ekki aðeins með línulegum hætti heldur einnig ólínulegum, fyriralla notendur sjónvarpsþjónustu áfrýjanda. Slík dreifing væri ekki í samræmivið beiðni stefnda heldur beinlínis í andstöðu við vilja hans og fæli í sérbrot á höfundarétti hans auk verulegrar vanefndar á þjónustusamningnum. Skoraðistefndi á áfrýjanda að stöðva alla ólínulega dreifingu á efni umræddrarsjónvarpsstöðvar innan tiltekins frests að viðlagðri riftun samningsins. Meðbréfi 5. október 2015 lýsti áfrýjandi því yfir að hann teldi sig eiga bæði lög-og samningsbundinn rétt til að halda áfram að veita viðskiptavinum sínumumrædda þjónustu og réðist sá réttur af því að í reynd væri um að ræðasvokallaða seinkaða útsendingu í skilningi 2. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 umfjölmiðla sem flutningsréttur dreifiveitu næði ótvírætt til. Í hinni einhliðaákvörðun stefnda fælist því veruleg vanefnd á ákvæðum samningsins um afhendingusjónvarpsefnis. Skoraði áfrýjandi á stefnda að láta sér þegar í stað í té umrættefni og lagði einnig til að aðilar funduðu við fyrsta hentugleika til að leitaleiða til að leysa ágreining sinn með samkomulagi. Ekki mun hafa náðst slíktsamkomulag milli aðila um ólínulega myndmiðlun og leituðu þeir í kjölfarið bæðitil samkeppniseftirlitsins og Póst- og fjarskiptastofnunar vegna ágreiningssíns. Stefndi lagði fram beiðni um lögbannið er mál þetta lýtur að hjásýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu 25. nóvember 2015. Í henni krafðist hann aðlögbann yrði þá þegar lagt við því að áfrýjandi tæki upp og miðlaðisjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna SkjásEins og SkjásEins HD, sem síðar fengu heitinSjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD, með ólínulegum hætti. Við fyrirtöku 16.desember 2015 hafnaði sýslumaður mótmælum áfrýjanda gegn framgangi lögbannsins oglagði það á í samræmi við kröfugerð stefnda.Í málinu liggur fyrir nýr þjónustusamningur málsaðila frá 1. júní 2016 umdreifingu dagskrárefnis, en samkvæmt 2. grein hans tekur hann einungis tillínulegrar myndmiðlunar í opinni dagskrá.Með hinum áfrýjaða dómi voru dómkröfur stefnda teknar til greina. Leitaráfrýjandi nú endurskoðunar á þeirri niðurstöðu fyrir Hæstarétti.IIIEftir að gagnaöflun var lokið hér fyrir dómi 30. ágúst 2017 lagðiáfrýjandi fram með bréfi 9. júlí 2018 ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar 3. samamánaðar í máli um ætluð brot stefnda gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011. Meðþví að ákvörðun þessi kom fyrst til eftir að fresti til gagnaöflunar var lokiðer fullnægt skilyrðum 1. mgr. 184. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tilað líta til hennar við úrlausn málsins.Í ákvörðuninni sem að framan greinir tók Póst- og fjarskiptastofnun undirþað með stefnda að 1. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 tæki aðeins til hefðbundinnasjónvarpsútsendinga eða svonefndrar línulegrar myndmiðlunar. Ætti það sama viðum 46. og 47. gr. laganna. Því varðaði málið ekki skýringu á umræddum ákvæðum varðandiflutningsrétt fjarskiptafyrirtækis á sjónvarpsútsendingum fjölmiðlaveitu,heldur hvort stefndi hefði brotið gegn áðurnefndri 5. mgr. 45. gr. laga nr.38/2011. Hefði stofnunin þegar skorið úr um það með ákvörðun í máli sínu nr.3/2016, sem hefði verið staðfest af úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála 21.nóvember 2016, að nefnd lagagrein tæki bæði til línulegrar og ólínulegrarmyndmiðlunar. Að þessu virtu væri ljóstað 1. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 legði ekki þær skyldur á herðar stefnda aðafhenda áfrýjanda eða öðrum fjarskiptafyrirtækjum ólínulegt sjónvarpsefni sitt.Í ákvörðun sinni vísaði Póst- og fjarskiptastofnun jafnframt til þess aðljóst væri að frá og með 1. október 2015 hefði ólínuleg myndmiðlun á sjónvarpsefnistefnda eftir ákvörðun hans sjálfs einungis verið í boði á svonefndu IPTV kerfihans, en ekki á samvarandi kerfi áfrýjanda eins og raunin hefði verið fyrirþann tíma. Hefði þetta meðal annars leitt til þess að tugþúsundir viðskiptavinaáfrýjanda, sem notað hafi nánar tilgreint ljósleiðaranet sem svonefnt undirlag,hefðu ekki átt kost á að nálgast þetta myndefni „nema að færa sig yfir áundirliggjandi fjarskiptanet“ tiltekins dótturfélags stefnda eða „verslaheimtaugar“ bæði af því dótturfélagi og Gagnaveitu Reykjavíkur. Var það matstofnunarinnar að þetta hefði haft í för með sér alvarlegan aðstöðumun millitilgreindra sjónvarpsdreifikerfa aðila og takmarkað valkosti þeirra sem keyptuþjónustu af áfrýjanda. Var það því niðurstaða stofnunarinnar að stefndi hefði1. október 2015 fullframið brot gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011, semlegði bann við því að fjölmiðlaveita beindi viðskiptum viðskiptamanna sinna aðtengdu fjarskiptafyrirtæki. Stefnda var því gert að greiða sekt að fjárhæð9.000.000 krónur í ríkissjóð.IV Í málinu er deilt um hvort áfrýjandahafi á grundvelli fyrrnefnds samnings frá 25. maí 2011 verið heimilt að miðlameð ólínulegum hætti sjónvarpsefni stefnda, en ágreiningur reis með aðilum um þettaeftir að stefndi tilkynnti 15. september 2015 að SkjárEinn yrði ekki lenguráskriftarstöð heldur sjónvarpsstöð í opinni dagskrá. Samhliða því tilkynntihann að ekki yrði lengur boðið upp á ólínulega dreifingu á sjónvarpsefnistöðvarinnar, en slík þjónusta myndi þó standa þeim til boða sem keyptuþjónustu af stefnda. Áfrýjandi taldi sig aftur á móti hafa heimild til að bjóðaupp á slíka dreifingu á sjónvarpsefni á grundvelli samningsins og varð þaðtilefni þess að stefndi fékk framangreint lögbann lagt við því 16. desember2015 að áfrýjandi tæki upp og miðlaði sjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna SjónvarpSímans og Sjónvarp Símans HD, með ólínulegum hætti. Í VII. kafla laga nr. 38/2011 erað finna reglur um flutning myndefnis. Er þar annars vegar í 44. gr. mælt fyrirum skyldu fjarskiptafyrirtækis, að gættum nánari skilyrðum, til að verða viðbeiðni fjölmiðlaveitu um flutning á sjónvarpsútsendingum. Hins vegar er í 45.gr. laganna kveðið á um sambærilega skyldu fjölmiðlaveitu til að heimilafjarskiptafyrirtæki að flytja efni. Ágreiningslaust er að þessar reglur lagannanái eingöngu til línulegrar miðlunar sjónvarpsefnis. Í 1. mgr. 46. gr. lagannakemur fram að fjölmiðlaveita og fjarskiptafyrirtæki skuli semja um flutning ásjónvarpsútsendingum á grundvelli 44. og 45. gr. laganna. Náist slíkur samningurekki kemur til kasta Póst- og fjarskiptastofnunar á grundvelli 2. mgr. 46. gr.laganna sem getur, reynist sáttaumleitanir árangurslausar, skorið úr ágreiningiaðila með ákvörðun. Að þessum reglum slepptum er ekki að finna í lögum aðrareinhliða heimildir fjarskiptafyrirtækis til að flytja sjónvarpsefnifjölmiðlaveitu. Af orðalagi fyrrnefnds samnings frá25. maí 2011 verður ekki ráðið að hann feli í sér heimild til handa áfrýjandatil flutnings á ólínulegu sjónvarpsefni stefnda. Þá styðja hvorkitölvupóstsamskipti starfsmanna aðila á árinu 2015 né þau skilyrði sem fram komuí áðurnefndum ákvörðunum samkeppnisyfirvalda þann skilning áfrýjanda að hannhefði slíka heimild, en eins og áður greinir var meðal annars tekið fram íákvörðun samkeppniseftirlitsins frá 2. júlí 2015 að önnur þjónusta en rekstur innlendrarlínulegrar sjónvarpsrásar félli ekki undir hana. Að þessu virtu og með hliðsjónaf því að ákvæði 1. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 felur ekki í sér víðtækariskyldu fjarskiptafyrirtækis en til að semja um flutning sjónvarpsefnis ílínulegri dagskrá verður fallist á það með stefnda að áfrýjanda hafi ekki veriðheimilt að flytja efni stefnda með ólínulegum hætti eftir breytingar þær semurðu á starfsemi hans 1. október 2015, þegar hann opnaði aðgengi að línulegrisjónvarpsdagskrá umræddra sjónvarpsstöðva og hætti rekstri hefðbundinsáskriftarsjónvarps. Þá byggir áfrýjandi á því að hvað sem framangreindri túlkun samningsinsvarði hafi stefnda allt að einu verið óheimilt að synja áfrýjanda um heimildtil að flytja efni í ólínulegri dagskrá. Hafi slíkt meðal annars bæði falið ísér brot gegn banni samkvæmt 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 við misnotkun ámarkaðsráðandi stöðu og gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 sem bannifjölmiðlaveitu að beina viðskiptum viðskiptamanna að tengdufjarskiptafyrirtæki. Um ætlað brot stefnda gegn síðarnefnda ákvæðinu hefuráfrýjandi nú vísað til framangreindrar ákvörðunar Póst- og fjarskiptastofnunarfrá 3. júlí 2018, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu aðstefndi hafi brotið gegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011 með því að ólínulegmyndmiðlun sjónvarpsefnis hans hafi ekki staðið áfrýjanda eða öðrum til boðafrá 1. október 2015. Til þess er að líta að þessi ætluðu brot stefnda getavarðað hann viðurlögum eða leitt til annarra afskipta stjórnvalda sem nánar ermælt fyrir um í samkeppnislögum annars vegar og lögum nr. 38/2011 hins vegar,en af slíkum brotum gæti ekki sjálfkrafa leitt að áfrýjandi hefði heimild til aðmiðla ólínulegu sjónvarpsefni frá stefnda án þess að annað kæmi til. Með áðurgreindriháttsemi braut áfrýjandi því gegn lögvörðum rétti stefnda samkvæmt 60. gr. laganr. 38/2011 og 1. mgr. 48. gr.höfundalaga nr. 73/1972. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms umviðurkenningu á því að áfrýjanda sé óheimilt að taka upp og miðla sjónvarpsefni tilgreindrasjónvarpsstöðva stefnda með ólínulegum hætti.VStaðfest er sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að skilyrði lögbanns samkvæmt1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 hafi verið fyrir hendi þegar það var lagt á16. desember 2015. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi byggt á því að hvað semöðru líði leiki vafi á því að stefndi hafi lengur lögvarða hagsmuni afdómkröfum sínum, enda hafi réttarsamband sem var við lýði milli aðilanna þegarlögbannið var lagt á byggst á samningi þeirra frá 25. maí 2011. Óumdeilt sé aðþað samningssamband hafi liðið undir lok 1. maí 2016 og hafi aðilarnir gertnýjan samning 1. júní sama ár sem heimili ekki áfrýjanda að flytja ólínulegt sjónvarpsefnistefnda.Með hliðsjón af því að stefndi hefur sýnt nægilega fram á að fjárhagslegttjón kunni að hafa hlotist af háttsemi áfrýjanda sem lögbannið var lagt við 16.desember 2015 verður að fallast á með stefnda að áfram gæti verið hætta á þvíað áfrýjandi miðli ólínulegu sjónvarpsefni stefnda án heimildar þrátt fyrir aðágreiningslaust sé að nýr samningur milli þeirra feli ekki slíka heimild í sér.Eru því ekki efni til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um staðfestingulögbannsins. Samkvæmtöllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Sýn hf., greiðistefnda, Símanum hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 3. apríl 2017, varhöfðað með réttarstefnu birtri 21. desember 2015 af hálfu Símans hf., Ármúla 25í Reykjavík gegn Fjarskiptum hf., Skútuvogi 2 í Reykjavík, til staðfestingar álögbanni og til viðurkenningar á því að stefnda sé óheimil sú háttsemi semlögbann var lagt við.Dómkröfur stefnanda eru þessar:.Að staðfest verði lögbann það sem sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu lagði 16. desember 2015 við því að stefndi taki upp og miðlisjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna Sjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD, meðólínulegum hætti.Að viðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að taka upp og miðla sjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna Sjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD, með ólínulegum hætti. 3. Aðstefnanda verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnda.Stefndi krefst þess að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að honum verðidæmdur málskostnaður að skaðlausu. Gagnaveita Reykjavíkur höfðaði 6. maí 2016 mál áhendur aðilum málsins til meðalgöngu og var meðalgöngusökin sameinuð málinu íþinghaldi 1. september 2016. Meðalgöngusökinni var vísað frá dómi með úrskurði29. september s.á. Aðilar undu þeirri niðurstöðu og luku gagnaöflun í málinu aðfengnum fresti til þess. Aðalmeðferð málsins fór fram 3. apríl sl. og hafði þááður verið frestað vegna forfalla.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaHelstu málsatvik eru þau að stefnandi rekursjónvarpsstöðvar sem áður hétu SkjárEinn og SkjárEinn HD, en nú nefnastSjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD. SkjárEinn var áður sjónvarpsstöð íopinni dagskrá, aðgengileg öllum, og var þá án svokallaðrar ólínulegrarþjónustu. Stefnandi nefnir viðlíka þjónustu við viðskiptamenn sína Tímaflakk enstefndi nefnir sína þjónustu af þessum toga Tímavél. Þjónusta sem þessi muneinnig vera nefnd hliðrað áhorf og myndmiðlun eftir pöntun. Frá 1. desember2009 varð SkjárEinn áskriftarstöð og fylgdi þá áskriftinni ólínuleg þjónustaþar sem unnt var að horfa á myndefni eftir pöntun í svokölluðu frelsi.Stefnandi tilkynnti 15. september 2015 að SkjárEinnmyndi hætta sem áskriftarstöð og verða á ný að opinni sjónvarpsstöð. Samhliðaþví að opna stöðina ákvað stefnandi að hætta að bjóða upp á ólínulega dreifinguá sjónvarpsefni með hinni línulegu dreifingu, sem þá nefndist SkjárEinn í opinni dagskrá. Stefnandihóf jafnframt að selja áskriftir að ólínulegri þjónustu sinni á efni sem þar ersýnt. Stefndi opnaði aðgengi allra viðskiptavina sinna aðlínulegri dagskrá stöðvanna 1. október 2015 svo sem stefnandi mælti fyrir um.Hann varð ekki við beiðni stefnanda um að loka fyrir notkun „tímavélar“ ogmótmælti þeirri ákvörðun stefnanda að „frelsi“ yrði ekki aðgengilegt fyrirviðskiptavini sína. Stefndi hélt áfram að bjóða þeim hliðrað áhorf ásjónvarpstöðvar stefnanda, með því að taka efnið upp og miðla því meðólínulegum hætti, allt þar til lögbann var lagt við þeirri athöfn að kröfustefnanda með ákvörðun sýslumanns 16. desember 2015. Mál þetta er höfðað tilstaðfestingar á því lögbanni og til viðurkenningar á því að stefnda sé þettaóheimilt. Flutningur á efni sjónvarpsstöðvanna um kerfistefnda byggði á þjónustusamningi sem Skjárinn ehf. og stefndi gerðu sín ámilli um dreifingu dagskrárefnis 25. maí 2011. Stefnandi sagði þessum samningiupp 30. júní 2015 og tók uppsögnin gildi 1. maí 2016. Aðilar málsins hafa núgert með sér nýjan samning, um dreifingu á línulegri myndmiðlun í opinnidagskrá, dags. 1. júní 2016. Stefndi dreifði sjónvarpsefni fyrir stefnanda ágrundvelli fyrri samnings í september 2015 þegar fyrrnefndar ákvarðanirstefnanda voru kynntar. Kveður stefndi lögbannið hafa verið lagt við því aðhann nýti samningsbundin réttindi sín til að dreifa efni sjónvarpsstöðvanna meðólínulegum hætti, en stefnandi kveður stefnda ekki eiga slík réttindi samkvæmtsamningnum. Stefndi taldi jafnframt að huga þyrfti að fleiri álitaefnum áður enþessar ákvarðanir kæmu til framkvæmda. Annars vegar að þeim skilyrðum semstefnanda hafa verið sett af samkeppnisyfirvöldum vegna reksturssjónvarpsstöðvanna og ákvæðum samkeppnislaga, nr. 44/2005. Hins vegar að bannifjölmiðlaga, nr. 38/2011, við því að fjölmiðlaveita beini viðskiptumviðskiptamanna að tengdu fjarskiptafyrirtæki.Áður en stefnandi tók við rekstri sjónvarpsstöðvannahafði hann keypt allt hlutafé félags sem fór með rekstur SkjásEins.Samkeppnisráð hafði með ákvörðun 11. mars 2005, nr. 10/2005, heimilað kaupinmeð tilteknum skilyrðum. Stefnandi tók við rekstri sjónvarpsstöðvanna þegarhann sameinaðist Skjánum ehf. í maí 2015. Skilyrðin sem sett höfðu verið íákvörðun Samkeppnisráðs nr. 10/2005 voru felld niður með ákvörðunSamkeppniseftirlitsins 2. júlí 2015, nr. 20/2015. Í þeirri ákvörðun vorustefnanda sett ný skilyrði, sem ná samkvæmt 1. gr. ákvörðunarorða hennar tilreksturs innlendrar línulegrar sjónvarpsrásar. Stefndi taldi að stefnandi brytimeð þeim ákvörðunum sem deilt er um í málinu gegn þeim skilyrðum sem sett voruí ákvörðun nr. 20/2015 og gegn 11. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005. Krafðiststefndi þess að Samkeppniseftirlitið tæki ákvörðun til bráðabirgða í tilefni afþeim. Þeirri kröfu var hafnað 13. nóvember 2015, m.a. með vísun til álitsfjölmiðlanefndar, dags. 27. október 2015, um að hin umdeilda þjónusta stefnda,Tímavél, væri ólínuleg myndmiðlun. Einnig var vísað til þess að stefndi hefðiekki óskað eftir því að fá að dreifa myndefni SkjásEins með ólínulegum hætti. Úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála staðfesti 21.nóvember 2016 þá niðurstöðu Póst- og fjarskiptastofnunar að gildissvið 5. mgr.45. gr. fjölmiðlalaga, nr. 38/2011, um bann við því að fjölmiðlaveita beiniviðskiptum viðskiptamanna að tengdu fjarskiptafyrirtæki, nái bæði tillínulegrar og ólínulegrar myndmiðlunar. Sömu afstöðu hafði fjölmiðlanefnd látiðí ljósi í umsögn sinni, dags. 29. febrúar 2016. Stefndi heldur því fram að stefnandi beini umræddumviðskiptum að eigin fjarskiptaþjónustu og kveður markmið aðgerða stefnandavirðast vera að takmarka valkosti þeirra sem kaupi fjarskiptaþjónustu afstefnda. Stefnandi vilji ekki að áhorfendur eigi alla valkosti um áhorf á efnisjónvarpsstöðvanna nema þeir kaupi fjarskiptaþjónustu af honum í stað stefnda.Stefnandi kveður tilgang sinn ekki hafa verið að takmarka valkosti þeirra sem kaupifjarskiptaþjónustu af stefnda og komi fjarskiptaþjónustu ekkert við. Stefnandihafi ákveðið að opna sjónvarpsstöðvarnar og jafnframt að ekki yrði í boði aðhorfa á efnið ókeypis með ólínulegum hætti, sama hvaða kerfi um væri að ræða.Tilgangur málshöfðunarinnar sé að stöðva og koma í veg fyrir ólögmæta upptökuog miðlun stefnda á sjónvarpsefni Sjónvarps Símans.Snýst ágreiningur málsins í meginatriðum um þaðhvort stefnda hafi verið heimilt að bjóða viðskiptavinum sínum upp á hliðraðáhorf á sjónvarpsstöðvar stefnanda eftir 1. október 2015 og hvort stefnanda séskylt að fela stefnda slíka dreifingu efnisins. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn og báruvitni þeir Magnús Ragnarsson, framkvæmdastjóri markaðssetningar og vörusviðshjá stefnanda, og Kjartan Briem, framkvæmdastjóri tæknisviðs hjá stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa um staðfestingu lögbannsKrafa um staðfestingu lögbanns byggi á því að öllumlagaskilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 fyrir álagningu lögbanns hafiverið fullnægt og því hafi sýslumaður réttilega lagt lögbann við athöfnumstefnda.Hvað varði fyrsta skilyrðið um yfirvofandi eðabyrjaða athöfn, þá leiki ekki vafi á því að stefndi og starfsmenn hans hefðuþegar hafið þá athöfn sem lögbanns hafi verið beiðst við. Stefndi hafi frá ogmeð 1. október 2015 veitt öllum notendum sínum með IPTV þjónustu aðgang aðsjónvarpsefni SkjásEins og SkjásEins HD með ólínulegum hætti, í andstöðu viðóskir stefnanda. Það sé ágreiningslaust að stefndi hafi komið á ákveðnu ástandisem unnt hafi verið að stöðva með lögbanni að uppfylltum öðrum skilyrðum 1.mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.Upptaka og miðlun stefnda á sjónvarpsefnisjónvarpsstöðvanna með ólínulegum hætti sé ólögmæt og brjóti gegn lögvörðumrétti stefnanda. Því hafi sýslumanni verið rétt að leggja lögbann við athöfnumstefnda til að tryggja að ekki yrði frekar brotið gegn rétti stefnanda. Með lögbanninu hafi stefnandi verið að verjastskerðingu á rétti sínum sem útvarpsstofnunar eins og hann sé verndaður í 48.gr. höfundalaga, nr. 73/1972. Hann sé með lögbanninu að verjast viðvarandisamningsbrotum stefnda á skuldbindandi samningi aðila. Miðlun stefnda ásjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna með ólínulegum hætti skaði réttindi stefnandameð fleiri en einum hætti.Þannig sé í fyrsta lagi farið í bága viðskuldbindandi samning sem feli í sér að greitt sé endurgjald fyrir þjónustu semeigi að veita í samræmi við samninginn. Þá hafi stefnandi í öðru lagi fjárhagslega hagsmuni af þvíað selja til sinna viðskiptavina möguleikann á ólínulegu áhorfi á sjónvarpsefnisjónvarpsstöðvanna, sem muni skerðast eða ónýtast ef stefndi veitiviðskiptavinum sínum þennan sama möguleika, án þess að viðskiptavinir stefndagreiði sérstaklega fyrir það og án þess að nokkurt endurgjald komi tilstefnanda. Í þriðja lagi hafi það fælandi áhrif á auglýsendur að viðskiptavinirstefnda geti notið ólínulegs áhorfs á sjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna, enda séauðvelt að spóla yfir auglýsingar í hliðruðu áhorfi. Auglýsingatekjur séugrundvöllur rekstrar sjónvarpsstöðvanna þar sem línulegt áhorf á sjónvarpsefniþeirra sé nú opið öllum. Stefnandi hafi af því hagsmuni að áhorfendurþjónustunnar SkjárEinn í opinni dagskrágeti ekki spólað yfir auglýsingar enda stöðin alfarið háð því að auglýsingarkomist til neytenda og að auglýsendur sjái hag sinn í því að greiða fyrirauglýsingar. Breytingar stefnanda á framboði SkjásEins hafi m.a. verið gerðartil þess að auka möguleika stöðvarinnar á að afla tekna í harðri samkeppni umauglýsingatekjur við Ríkisútvarpið og sjónvarpsstöðvar 365 miðla ehf., sem bæðihafi mikla yfirburði gagnvart SkjáEinum. Breytingarnar hafi einnig verið gerðartil þess að standast samkeppni við erlenda aðila sem bjóði upp á ólínulegaþjónustu sem neytendur hérlendis geti nálgast nokkuð auðveldlega, s.s. Netflix,en notendur þeirrar þjónustu séu um 27 þúsund á árinu 2015. Ólögmætar aðgerðirstefnda geri stöðu stefnanda á þessum markaði mun erfiðari. Í fjórða lagi skaði umrædd miðlun stefnda ímynd og orðspor stefnanda.Upplifun viðskiptavina stefnanda sé neikvæð af því að fá ekki sömu þjónustu hjástefnanda og stefndi hafi gert eigin viðskiptavinum mögulegt að njóta. Þannigsé þjónustan, sem stefndi hafi veitt án endurgjalds, hluti af þjónustu semstefnandi bjóði upp á gegn endurgjaldi. Enn fremur kunni háttsemi stefnda aðverða til þess að stefnandi verði af viðskiptavinum, með tilheyrandi tjónifyrir hann.Réttindi stefnanda færuforgörðum ef honum hefði verið gert að bíða efnisdóms. Eins og atvikum séháttað hafi stefnandi ekki átt að þurfa að þola slíka skerðingu á lögvörðumréttindum sínum, á meðan mál yrði rekið um ágreining aðila. Sú vernd sem reglur skaðabótaréttarveiti sé ekki til þess fallin að tryggja hagsmuni stefnanda nægilega enda séþað verulegum annmörkum háð, að öllum líkindum ómögulegt, fyrir stefnanda aðsýna fram á að skilyrðum skaðabótaskyldu stefnda sé fullnægt. Þó að umfjárhagslegt tjón sé að ræða sé erfitt að meta tjón af slíku broti gegn réttiútvarpsstofnunar og hvert tjónið sé vegna vanefndar stefnda á samningi aðila.Illmögulegt sé að segja til um hversu marga viðskiptavini stefnandi hafi missteingöngu vegna þess að unnt sé að njóta þjónustu hjá stefnda sem stefnandi hafikrafist endurgjalds fyrir úr hendi sinna viðskiptavina, eða að mæla það tjón áímynd og orðspori stefnanda sem af háttsemi stefnda hafi hlotist. Jafnframt sénánast útilokað að meta tjón stefnanda vegna lægri auglýsingatekna. Af þeimsökum hafi ólögmæt háttsemi stefnda leitt til skerðingar á réttindum stefnandaþannig að ekki verði bætt úr síðar. Ekki verði séð að réttarreglurrefsiréttarins verndi lögvarða hagsmuni stefnanda. Jafnvel þótt svo væri hefðihin ólögmæta háttsemi getað haldið áfram um margra mánaða skeið, allt til 1.maí 2016, með tilheyrandi skerðingu á hagsmunum stefnanda, ef stefnandi hefðiorðið að reiða sig á þær reglur. Telja verði ósennilegt að lögregla hefðiafskipti af ágreiningi sem sé í eðli sínu einkaréttarlegur. Stefndi hafi ekki neinalögverndaða hagsmuni af því að taka upp og miðla sjónvarpsefnisjónvarpsstöðvanna með ólínulegum hætti. Það teljist bæði brot á lögvörðumrétti útvarpsstofnunar og háttsemi sem fari í bága við skuldbindandi samningaðila. Hagsmunir stefnda séu ekki verulegir enda séu engar hömlur lagðar viðþví að miðla sjónvarpsefninu með línulegum hætti. Stefndi beri engan kostnað afrekstri sjónvarpsstöðvanna, öfugt við stefnanda, svo sem vegna framleiðslu oginnkaupa á dagskrárefni. Þannig hafi stefnandi greitt fyrir framleiðslu á hlutaþess myndefnis sem háttsemi stefnda beinist að, auk þess að hafa greitthöfundarréttarhöfum fyrir notkunarrétt, sem stefndi taki sér án heimildar og ánþess að greiða fyrir. Það sé kostnaður sem áskriftum á ólínulegri dreifingu séætlað að mæta að hluta til. Ekki verði séð að stefndi bíði tjón af lögbanninu,þar sem notendur hans geti ekki snúið sér annað til að njóta ólínulegrardreifingar á efni sjónvarpstöðvanna, með sama hætti og þeir hafi gert hjástefnda. Hagsmunir stefnanda af því að koma í veg fyrir háttsemi stefnda séumun meiri en hagsmunir stefnda af því að hún fari fram.Önnur einkaréttarleg úrræðiséu stefnanda ekki tæk. Þannig hafi ekki verið unnt að rifta þjónustusamningnumnema með þriggja mánaða fyrirvara, sbr. gr. 11.2 í samningnum. Stefnandi hafihaft hag af því að samningurinn héldi gildi sínu til 1. maí 2016, þar sem hannhafi haft mikilvæga fjárhagslega hagsmuni af því að umræddum sjónvarpsstöðvumhans væri að öðru leyti miðlað í gegnum kerfi stefnda, sem sé það stærsta ogöflugasta á Íslandi. Gripi stefnandi til riftunarúrræðis hefði það í för meðsér að rúmlega helmingur landsmanna hefði ekki aðgang að línulegri dreifinguumræddra sjónvarpsstöðva. Hvers konar málaumleitanir aðila til opinberraeftirlitsstjórnvalda komi ekki í veg fyrir að stefnandi leiti lögbanns viðumræddum athöfnum stefnda á grundvelli laga nr. 31/1990. Það megi berlega leiðaaf texta 24. gr. laganna. Ekki sé von á úrskurði frá samkeppnisyfirvöldum eða öðrumafskiptum yfirvalda af þeim einkaréttarlega ágreiningi aðila sem hér um ræði ogverði hann einungis leystur með sátt aðila eða lögbanni og eftirfarandistaðfestingu þess. Stefnda sé óheimilt að taka upp og miðlasjónvarpsefni sjónvarpsstöðvannaUpptaka og miðlun stefnda á sjónvarpsefnisjónvarpsstöðvanna með ólínulegum hætti sé ólögmæt og brjóti gegn lögvörðumrétti stefnanda.Ífyrsta lagi brjóti háttsemi stefnda gegn samningi aðila. Í viðauka 2við fyrrnefndan þjónustusamning aðila, undir lið sem beri heitið Opnun dagskrár sé skýrlega kveðið á umað stefnda sé óheimilt að opna dagskrá sjónvarpsstöðva stefnanda nema að fengnusamþykki eða fyrirmæla frá stefnanda. Í því felist að fara beri eftir þeimfyrirmælum sem stefnandi veiti, svo sem að opna dagskrá einungis í ákveðinntíma, eða að ákveðnu marki, eins og að einungis línuleg dagskrá skuli opnuð.Það samrýmist grein 4.1 í samningnum, þar sem fram komi að dreifingsjónvarpsstöðva geti verið opin eða læst, eða blanda af hvoru tveggja, en sambærilegt ákvæði sé að finna í 2. gr.í viðauka 1 með samningnum. Hið sama megi leiða af ákvæðum í viðauka 2 meðsamningnum, þar sem kveðið sé á um að komi til nýs vöruframboðs yfirdreifikerfin eða nýrra dreifileiða sem „kaupandi vill geta nýtt sér eða boðið uppá“ skuli semja sérstaklega um greiðslur vegna þess. Enn fremur komi fram íviðaukanum að „[v]ilji kaupandi auka/bæta við þjónustu sína, t.d. með fleiriáskriftarpökkum, fleiri sjónvarpsstöðvum, eða annarri þjónustu sem hefur áhrifá kerfi Vodafone“ skuli samið sérstaklega um greiðslur vegna þess. Þannig séljóst að allt ákvörðunarvald um dreifileiðir og þjónustu sé hjá stefnanda, semsé greiðandi þjónustunnar. Stefndi hafi borið því við að samningurinn veitihonum rétt til dreifingar sjónvarpsstöðva. Slíkar fullyrðingar eigi sér hinsvegar ekki stoð í samningnum, enda ljóst af texta hans að réttur stefnda náieinungis til þess að fá endurgjald fyrir þá þjónustu sem hann hafi lofað aðveita stefnanda með samningnum. Stefndi sé þar með ekki að kaupa einhvers konarupptöku- og dreifingarréttindi af stefnanda. Einungis sé um að ræðaþjónustusamning þar sem tiltekin þjónusta sé tryggð stefnanda og tiltekiðendurgjald tryggt stefnda.Í öðru lagi séu samkvæmt 1. mgr. 48. gr.höfundalaga nr. 73/1972 eftirgreindar aðgerðir óheimilar án samþykkisútvarpsstofnunar: . Endurvarp (samtímisútvarp) á útvarpihennar og dreifing þess um þráð.2. Upptaka endurflutnings á útvarpihennar.3. Birting á sjónvarpi hennar íatvinnuskyni eða ávinnings.4. Eftirgerð á áður framkvæmdri upptökuútvarps hennar, sem og það að birta slíka upptöku.Með háttsemi sinni brjóti stefndi gegn 2. tl., semog gegn 3. tl. og 4. tl. 1. mgr. 48. gr. höfundalaga. Stefndi hafi ekkisamþykki stefnanda fyrir því að taka upp og birta sjónvarpsefni stefnanda íatvinnustarfsemi sinni þannig að miðlun á sjónvarpsefninu sé ólínuleg. Í því aðsjónvarpsefninu sé miðlað ólínulega felist að upptaka útvarps sé birt, sbr. 4.tl. Þó að vísað sé til sjónvarps í 3. tl. en til útvarps í 4. tl. sé engum vafaundirorpið, að 4. tl. eigi einnig við um sjónvarp, enda nái hugtakið útvarp ílögunum bæði til hljóðvarps og sjónvarps, sbr. 6. mgr. 2. gr. laganna ogathugasemdir við 48. gr. frumvarps til þeirra. Útvarp sé þannig yfirheiti yfirbæði hljóðvarp og sjónvarp. Stefndi hafi haldið því fram að hann eigi lögbundinnrétt, svo sem á grundvelli fjölmiðlalaga, til dreifingar þeirrar sem krafist séstaðfestingar lögbanns á. Álit fjölmiðlanefndar frá 27. október 2015 og erindiSamkeppniseftirlitsins frá 13. nóvember 2015 staðfesti hins vegar að stefndinjóti ekki slíks réttar. Kröfu um staðfestingu lögbannsstyðji stefnandi við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu,lögbann o.fl. Um þá efniskröfu að stefnda verði bannað að taka upp og miðlasjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna vísi stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, m.a. um að samninga beri að haldaog að samninga beri að efna samkvæmt efni sínu, og til höfundalaga nr. 73/1972,einkum 48. gr. Enn fremur vísi stefnandi til laga nr. 38/2011, um fjölmiðla,vegna skilsmunar á sjónvarpsútsendingu og myndmiðlun eftir pöntun. Um heimildtil að hafa uppi viðurkenningarkröfu vísi stefnandi til 25. gr. laga nr.91/1991. Kröfu um málskostnað byggistefnandi á 1. mgr. 130. gr. sömu laga og krefjist þess að við ákvörðunmálskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar við rekstur lögbannsmáls fyrirsýslumanni. Um varnarþing vísi stefnandi til 1. mgr. 33. gr. sömu laga. Að öðruleyti styðjist höfðun staðfestingarmáls þessa við ákvæði 36. gr. laganr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi mótmæli málatilbúnaði stefnanda og áskiljisér allan rétt til að leita réttar síns vegna þess tjóns sem aðgerðir stefnandahafi valdið honum. Stefndi byggi á að sýkna beri hann af kröfu stefnanda.Athafnir sínar brjóti ekki gegn lögvörðum rétti stefnanda og að aðgerðstefnanda feli í sér brot á samningi aðila um dreifingu sjónvarpsefnis.Kröfugerð stefnanda og háttsemi hans á markaði sé ætlað að beina viðskiptumáhorfenda SkjásEins frá stefnda til stefnanda í andstöðu við 5. mgr. 45. gr.laga nr. 38/2011, um fjölmiðla, og feli í sér misnotkun á markaðsráðandi stöðuí andstöðu við 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005.Stefnandaskylt samkvæmt samningi að leyfa ólínulega miðlunTúlka beri dreifingarsamning aðila svo að stefnandahafi verið skylt að heimila stefnda ólínulega miðlun sjónvarpsefnis SkjásEins.Stefnanda hafi því verið óheimilt að láta af afhendingu „frelsis“ efnis tilstefnda. Eins hafi stefnanda verið óheimilt að krefjast þess af stefnda að hannhætti að bjóða upp á „tímavél“ um efni SkjásEins. Ákvæði samningsins og áralöngframkvæmd hans styðji þennan skýringarkost. Samkvæmt 10. tl. og 11. tl.ákvörðunar samkeppnisráðs nr. 10/2005 hafi stefnanda verið óheimilt að meinastefnda þessi afnot efnisins við gerð samningsins. Líkur standi til þess aðsamningurinn hafi falið í sér full afnot efnisins eins og ákvörðun nr. 10/2005framast hafi miðað við að stefnanda væri skylt að láta í té.Stefnandi haldi því fram að synjun hans helgist afþeim hagsmunum að koma í veg fyrir að aðrir en borgandi áskrifendur gætu nýtt„tímavél“ og „frelsi“. Þessu mótmæli stefndi. Hefði sú verið raunin hefðistefnanda verið í lófa lagið að óska þess við stefnda að takmarka aðgengiþjónustunnar við þessa áskrifendur.Stefnandaóheimilt að misbeita rétti samkvæmt samningiFari svo að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu aðstefnanda hafi verið heimilt samkvæmt dreifingarsamningnum að banna stefnda aðveita áhorfendum afnot „frelsis“ og „tímavélar“ byggi stefndi engu að síður áþví að stefnanda hafi verið óheimilt að misbeita slíkum samningsrétti.SamkeppnissjónarmiðStefnandi sé markaðsráðandi fyrirtæki sem hafi meðsátt við Samkeppniseftirlitið axlað þá skuldbindingu að samtvinna ekki þjónustuSkjásEins og fjarskiptahluta rekstrar síns. Ákvæði sáttarinnar séu bindandifyrir stefnanda, sbr. 17. gr. f samkeppnislaga og ljá 11. gr. samkeppnislaganánari efnislega þýðingu. Jafnvel þótt stefnandi verði talinn eiga réttsamkvæmt samningi til að takmarka þjónustu SkjásEins gagnvart stefnda, þá getistefnandi ekki misbeitt þeim rétti til að beina viðskiptum til fjarskiptahlutasíns. Með slíkri aðgerð væri brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga sem bannimisnotkun markaðsráðandi stöðu.Af þessu leiðir að stefnanda hafi verið óheimilt aðmisbeita samningsrétti sínum, teldist hann eiga slíkan rétt, með þeim hætti semum tefli í málinu. Aðgerðir hans hafi snúist um það eitt að nýta markaðsstyrksinn til að takmarka valkosti áhorfenda og þvinga þá til viðskipta við eigiðfjarskiptanet.Stefnandi reyni að draga fjöður yfir þessasamtvinnun með því að segja hana helgast af þeim hagsmunum að koma í veg fyrirnýtingu annarra en áskrifenda að „frelsi“ og „tímavél“. Þessum málflutningimótmæli stefndi því hægur leikur sé að takmarka nýtingu „frelsis“ og„tímavélar“ hjá stefnda við áskrifendur SkjásEins. Stefnandi hafi hins vegarekki óskað neins slíks af stefnda, enda markmið hans sýnilega að tvinna samanþjónustu SkjásEins og fjarskiptahluta síns.Í þessu sambandi megi benda á þá augljósu mismunumsem stefnandi beiti stefnda samanborið við aðra aðila sem hafi með höndumdreifingu sjónvarpsefnis. Þannig hafi stefnandi heimilað öðrum fyrirtækjum, svosem 365 miðlum ehf., að veita áhorfendum „frelsi“ og „tímavél“ á þeirriforsendu að þessi fyrirtæki séu í heildsöluviðskiptum við stefnanda. Með þessubrjóti stefnandi t.d. gegn ákvæðum 11. gr. samkeppnislaga, sbr. til hliðsjónarc-lið 2. mgr. 11. gr. laganna.Brotgegn 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011Stefnandi reki fjölmiðlaveitu í skilningi 45. gr.laga nr. 38/2011. Í 5. mgr. ákvæðisins sé að finna bann við því aðfjölmiðlaveita beini viðskiptum viðskiptamanna að tengdu fjarskiptafyrirtæki.Stefndi byggi á því að ákvæðið sé skýrt og verði að túlka þannig að það nái tilbæði sjónvarpsútsendinga og ólínulegrar myndmiðlunar, svo sem „frelsis“ og„tímavélar“. Undir þessi sjónarmið hafi Póst- og fjarskiptastofnun tekið íákvörðun sinni nr. 3/2016 frá 11. apríl 2016, sbr. og umsögn fjölmiðlanefndardags. 29. feb. 2016. Stefnanda sé með öllu óheimilt að misbeita samningsréttisínum til að beina viðskiptum áhorfenda fjölmiðlaveitu sinnar tilfjarskiptahluta síns, líkt og hann vilji gera.Skilyrðum24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. er ekki fullnægtSkilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 hafi ekki verið fullnægt fyrir setningulögbannsins. Stefndi mótmæli því að hann hafi brotið gegn lögvörðum réttistefnanda með athöfnum sínum. Mál aðila hafi verið til umfjöllunar stjórnvaldaog ekkert hafi bent til þess að stefnandi yrði fyrir teljandi spjöllum af þvíað bíða úrlausnar þeirra. Lögbannið hafi beinst gegn því að stefndi myndiveita áhorfendum SkjásEins aðgang að „tímavél“. Stefnandi segi þetta hafa veriðgert til að fyrirbyggja að aðrir en þeir sem gerðust áskrifendur að þeirriþjónustu gætu notað hana. Stefndi mótmæli þessu enda hefði stefnandi hæglegagetað óskað eftir því við stefnda að þjónustan yrði aðeins boðin þessum sömuáskrifendum. Með því að krefjast lögbanns í stað þess að upplýsa stefnda umhverjir þessir áskrifendur væru, svo unnt væri að loka aðgangi að „tímavél“fyrir öðrum, hafi verið brotið gegn meðalhófi og gengið freklega á hagsmunistefnda án tilefnis. Engar forsendur hafi því verið fyrir lögbanninu.Ekkibrot gegn 48. gr. höfundalagaStefnandi byggi á því að stefndi hafi brotið gegn48. gr. höfundarlaga nr. 73/1972. Stefndi mótmæli því að þetta ákvæði eigi viðí málinu enda gildi sérstakt ákvæði 60. gr. laga nr. 38/2011 um hagnýtinguefnis fjölmiðla. Óháð því hvort ákvæðið eigi við, megi heita vafalaust að hinumdeilda dreifing stefnda á efninu hafi farið fram með viðhlítandi leyfisamkvæmt gildum dreifingarsamningi milli aðila og því hafi tilgreint samþykkiþegar legið fyrir.Samkvæmt ákvæðum dreifingarsamningsins hafistefnanda verið skylt að tryggja sér allan þann höfundarrétt sem nauðsynlegurhafi talist fyrir framkvæmd samningsins. Ekki liggi annað fyrir en að slíkurréttur hafi verið til staðar og það líka þegar stefndi hafi enn veittáhorfendum aðgang að „frelsi“ og „tímavél“ varðandi efni SkjásEins. Ekkert ífyrri framkvæmd samnings aðila bendi til að þetta hafi valdið stefnandasérstökum vanda. Hvað sem líði tilvist höfundarréttar verði honum, líkt oggildi um samningsbundinn rétt, ekki misbeitt í andstöðu við 11. gr.samkeppnislaga og 5. mgr. 45. gr. laga nr. 38/2011.Stefndi vísi máli sínu til stuðnings einkum tilreglunnar um skuldbindingargildi samninga og til laga um fjölmiðla nr. 38/2011,einkum 5. mgr. 45. gr. laganna. Stefndi byggi einnig á ákvæðum samkeppnislaganr. 44/2005 og ákvæðum laga nr. 31/1990, einkum 24. gr. Um málskostnað sé vísaðtil 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.NiðurstaðaMál þetta, sem varhöfðað í samræmi við 36. gr. laga nr.31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., varðar kröfu stefnanda um staðfestingu á lögbanni, sem lagt var á til aðstöðva meint brot stefnda gegn 48. gr. höfundalaga, nr. 73/1972, og kröfustefnanda um viðurkenningu á því að stefnda sé óheimil sú athöfn sem lögbanniðvar lagt við. Óumdeilt er að stefndi dreifði sjónvarpsefni frá stefnanda með ólínulegumhætti gegn vilja stefnanda frá 1. október 2015 þar til lögbann var lagt við því16. desember s.á. Fallist er á það með stefnanda að háttsemi stefnda teljisttil aðgerða sem óheimilar eru samkvæmt fyrrnefndu ákvæði höfundalaga ánsamþykkis útvarpsstofnunar, sem hér telst vera stefnandi.Stefndi heldur því fram að ákvarðanir stefnanda ogfyrirmæli um stöðvun á dreifingu efnis sjónvarpstöðvanna með ólínulegum hættihafi verið í andstöðu við þágildandi samning aðila um dreifingu ásjónvarpsefni. Í þeim samningi var þó ekki vikið sérstaklega að þeirri aðstöðusem varð tilefni lögbannsins og ágreiningur aðila snýst um. Stefndi hefur ímálinu lagt fram tvo nýja samninga milli aðila málsins um dreifingusjónvarpsefnis. Annar þeirra er um dreifingu á sjónvarpsefni Sjónvarps Símansog Sjónvarps Símans HD á línulegan máta og hinn er um dreifingu á stöðinni„Síminn Sport“. Fjalla þeir því ekki um þá ólínulegu dreifingu stefnda ásjónvarpsefni stefnanda sem er ágreiningsefni þessa máls. Lögmaður stefnda héltþví fram við málflutning að þar sem fyrri samningur aðila um dreifingu á efnisé liðinn undir lok þá hafi stefnandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af úrlausnmálsins og taldi lögmaðurinn að vísa bæri málinu frá dómi án kröfu af þeimsökum. Kröfur stefnanda í málinu eru á hinn bóginn á því byggðar að háttsemistefnda hafi ekki stuðst við samningsbundin réttindi, sem stefndi heldur framað hann hafi átt á grundvelli þessa samnings. Ekki verður því á það fallist aðvísa beri málinu frá dómi af þeirri ástæðu að stefnandi hafi ekki lengurlögvarða hagsmuni af úrlausn þess eftir að samningurinn féll úr gildi. Sá málatilbúnaður stefnda að athafnir hans, semlögbann var lagt við, eigi stoð í þessum samningi og áralangri framkvæmd hansstyðst m.a. við tölvupóstsamskipti frá 4. febrúar 2013. Þar spyr starfsmaðurstefnda hvort „Skjárinn“ hafi athugasemdir við að „Network-timeshift“ þjónustasem svipi til „Tímaflakks“ verði gangsett á kerfum stefnda. Fyrirspurninni varsvarað samdægurs þannig: „nei, það er í góðu lagi“. Af þessum samskiptum, semáttu sér stað meðan Skjárinn var áskriftarstöð, verður ekki ráðið að ísamningnum hafi falist að stefnda hafi á grundvelli hans ætíð verið heimilt aðdreifa sjónvarpsefni stefnanda með ólínulegum hætti, eins og stefndi heldurfram. Þykja þessi samskipti fremur styðja þá túlkun samningsins að slíkframkvæmd sé háð samþykki stefnanda, sem ekki hefur verið fyrir hendi frá 1.október 2015.Þá telur stefndi að skýra verði samninginn tilsamræmis við þau skilyrði sem Samkeppnisráð hafi sett stefnanda árið 2005 oggilt hafi við gerð samningsins. Af því telur stefndi leiða að stefnanda hafiverið skylt að láta stefnda í té full afnot af efni sjónvarpsstöðvanna. Tilþess er að líta að ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 10/2005 var felld niður með ákvörðunSamkeppniseftirlitsins 2. júlí 2015, nr. 20/2015. Í þeirri ákvörðun, sem byggðiá sátt við stefnanda, voru sett skilyrði sem að nokkru svara til skilyrðaSamkeppnisráðs frá árinu 2005, svo sem um bann við samtvinnun í sölufjarskiptaþjónustu fyrirtækisins og sjónvarpsþjónustu þess. Þar kemur jafnframtfram, í 3. mgr. 1. gr. ákvörðunarinnar, að önnur þjónusta en rekstur innlendrarlínulegrar sjónvarpsrásar falli ekki undir hana. Þær takmarkanir sem stefnandisetur stefnda á dreifingu á efni sjónvarpsstöðva sinna og deilt er um í máliþessu snúast um aðra þjónustu, þ.e. dreifingu efnis með ólínulegum hætti.Samkeppniseftirlitið hafnaði m.a. þess vegna, með bréfi 13. nóvember 2015,kröfu stefnda um ákvörðun til bráðabirgða.Dómurinn telur, að virtum gögnum málsins ogframburði vitna fyrir dóminum, ekki unnt að túlka ákvæði í þeim samningi aðilasem í gildi var til 1. maí 2016, að meðtöldum ákvæðum í viðaukum viðsamninginn, með þeim hætti að í honum hafi falist að stefnanda hafi verið skyltað fela stefnda dreifingu á efni sjónvarpsstöðvanna með ólínulegum hætti. Meðsamningnum var ákveðið að stefndi tæki að sér, gegn gjaldi, dreifingu ásjónvarpsefni frá stefnanda í samræmi við beiðnir frá honum. Því er fallist áþað með stefnanda að ákvörðunarvald um kaup á þjónustu á grundvelli samningsinshafi verið hjá stefnanda, greiðanda þjónustunnar.Stefndi heldur því fram að stefnandi misbeitiumdeildum samningsrétti sínum með ákvörðunum þeim um breytingu á skilmálum umútsendingar á efni Sjónvarps Símans sem hann vill að njóti réttarverndar. Ímálatilbúnaði stefnda er á því byggt að stefnandi hafi í raun gert þaðómögulegt öðrum en viðskiptavinum sínum og dótturfélagsins Mílu ehf. að fáaðgang að umræddum sjónvarpsstöðvum í ólínulegri dagskrá. Stefnandi hafi meðþví brotið gegn 11. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005, en í því ákvæði er lagtbann við misnotkun fyrirtækja á markaðsráðandi stöðu. Kvörtun stefnda tilSamkeppniseftirlitsins á þessum grundvelli var tekin til frekari rannsóknarsamkvæmt því sem greinir í fyrrnefndu bréfi þess frá 13. nóvember 2015. Stefndi kveður stefnanda beinaviðskiptum áhorfenda fjölmiðlaveitu sinnar til fjarskiptahluta síns og að í þvífelist brot gegn 5. mgr. 45. gr. fjölmiðlalaga, nr. 38/2011. Þar er lagt bannvið því að fjölmiðlaveita beiniviðskiptum viðskiptamanna að tengdu fjarskiptafyrirtæki. Aðilar hafa deilt umgildissvið ákvæðisins, en fjölmiðlanefnd, Póst- og fjarskiptastofnun ogúrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála hafa látið í ljósi samdóma álit um aðákvæðið nái bæði til línulegra og ólínulegra sjónvarpsútsendinga. Póst- ogfjarskiptastofnun hafnaði með ákvörðun sinni 11. apríl 2016, sem staðfest varaf úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála 21. nóvember s.á., kröfu stefnanda umað kvörtun stefnda um meint brot stefnanda gegn ákvæðinu yrði vísað frástofnuninni og ákvað að taka málið til skoðunar. Í málinu er ekki upplýst um niðurstöðuframangreindra þar til bærra stjórnvalda um það hvort stefnandi hafi meðákvörðunum sínum farið gegn skyldum sínum samkvæmt fyrrnefndum lagaákvæðum, svosem stefndi heldur fram að hann hafi gert, en stefnandi hefur hafnað því. Svosem fram er komið ráðast heimildir stefnda til að dreifa efni sjónvarpsstöðva íeigu stefnanda af samningi þeirra á milli um þá þjónustu sem stefnandi kaupiraf stefnda. Jafnvel þótt niðurstaðastjórnvalda sem fara með eftirlit á markaði um fyrrgreind álitaefni yrðistefnanda óhagfelld, myndi það eitt ekki þegar leiða til þess að stefnda væriheimilt, án atbeina stefnanda, að dreifa efni sjónvarpsstöðva í eigu hans með þeimhætti sem lögbann var lagt við.Stefndi heldur því fram að lögmæltum skilyrðumlögbanns hafi ekki verið fullnægt. Ekki hafi verið brotið gegn lögvörðum réttistefnanda, bíða hefði mátt eftir úrlausn stjórnvalda um ágreining aðila og lokshefði stefnanda verið rétt að ganga skemur og veita stefnda nauðsynlegarupplýsingar til þess að hann gæti takmarkað aðgengi að ólínulegri dagskrá viðáskrifendur að þeirri þjónustu.Sem fyrr greinir er það mat dómsins að háttsemistefnda hafi brotið gegn lögvörðum rétti stefnanda sem útvarpsstofnun samkvæmt48. gr. höfundalaga, nr. 73/1972, en skilyrði um að fyrir liggi heimildrétthafa efnis til upptöku og miðlunar þess er einnig að finna í 60. gr. lagaum fjölmiðla, nr. 38/2011. Ekki verður fallist á að stefndi hafi átt kröfu tilþess samkvæmt samningi aðila að stefnandi fæli stefnda dreifingu á efnisjónvarpsstöðva sinna með ólínulegum hætti til áskrifenda þeirrar þjónustu. Viðþær aðstæður að stefndi dreifði efni sjónvarpsstöðva stefnenda með umræddumhætti til allra sinna viðskiptamanna án heimildar og hafnaði kröfum stefnandaum að láta af þeirri háttsemi verður ekki fallist á að stefnandi hafi gengiðlengra en efni stóðu til með því að krefjast þess að lögbann yrði lagt viðháttsemi stefnda.Samkvæmt framangreindu er fallist á það meðstefnanda að upptaka og miðlun stefnda á sjónvarpsefni sjónvarpsstöðvannaSjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD, með ólínulegum hætti, hafi verið ólögmætog hafi brotið gegn lögvörðum rétti stefnanda. Fallist er á að lögmælt skilyrðitil að lögbann yrði lagt við þeirri háttsemi hafi verið fyrir hendi og verðurlögbannið staðfest með dómi þessum. Þá er enn fremur, með vísun til allsframangreinds, fallist á að háttsemin hafi verið og sé stefnda óheimil ogverður því einnig fallist á viðurkenningarkröfu stefnanda.Með vísun til úrslita málsins og 1. mgr. 130. gr.laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, verður stefnda gert að greiða stefnanda800.000 krónur í málskostnað.Dóm þennan kveður uppKristrún Kristinsdóttir héraðsdómari.DÓ M S O R ÐStaðfest er lögbann sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði16. desember 2015 við því að stefndi, Fjarskipti hf., taki upp og miðlisjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna Sjónvarp Símans og Sjónvarp Símans HD, meðólínulegum hætti.Viðurkennt er að stefndasé óheimilt að taka upp og miðla sjónvarpsefni sjónvarpsstöðvanna Sjónvarp Símans ogSjónvarp Símans HD, með ólínulegum hætti. Stefndi greiði stefnanda, Símanum hf., 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 2/2003
Börn Forsjá Gjafsókn
K og M deildu um forsjá drengs sem þau áttu saman. Niðurstaða héraðsdóms var byggð á ítarlegri skýrslu sálfræðings og talið drengnum fyrir bestu að M yrði falin forsjá hans. Ekkert væri fram komið sem benti til þess að umtalsverð röskun hefði orðið á högum barnsins þótt aðstæður M hefðu breyst frá uppsögu héraðsdóms en engin ný gögn lágu fyrir um hagi og aðstæður K í Danmörku þar sem hún væri búsett. Var niðurstaða héraðsdóms um að M hefði forsjá drengsins því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2003 og krefst þess að samningur aðila, staðfestur 27. nóvember 2000, um sameiginlega forsjá barnsins X, sem fæddur er 27. desember 1999, verði felldur úr gildi og að sér verði dæmd forsjá barnsins. Jafnframt krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að stefndi er ekki lengur í sambúð og hefur flust að nýju á heimili móður sinnar og stjúpföður með drenginn X. Er það í sama hverfi og sækir drengurinn sama leikskóla og fyrr. Stefndi er í námi, en stundar jafnframt vinnu. Svo sem fram kemur í héraðsdómi komu fljótlega upp vandkvæði varðandi umgengni áfrýjanda við X eftir að hann kom í umsjá stefnda í árslok 2000. Neitaði stefndi áfrýjanda um eðlilega umgengni við barnið í janúar 2001 og hafa ekki komið fram greinargóðar skýringar á því. Fyrir milligöngu sálfræðings tókst þó samkomulag með aðilum um umgengni til bráðabirgða 23. janúar 2001, sem staðfest var af sýslumanninum í Reykjavík 4. apríl sama ár. Þetta samkomulag hélst fram í ágúst 2001 en þá taldi stefndi ástæðu til að rifta því þar sem hann kvaðst ekki treysta áfrýjanda til að vera með barnið. Var þeim þá boðin sérfræðiráðgjöf hjá sama sálfræðingi og áður hafði aðstoðað þau og þáðu þau það. Áfrýjandi mætti hins vegar ekki í viðtalstíma, sem tvívegis voru boðaðir með aðilum í október og nóvember 2001. Vísaði sýslumaður því málinu frá sér með bréfi til áfrýjanda 14. nóvember 2001 með skírskotun til 2. mgr. 69. gr. barnalaga nr. 20/1992. Gögn málsins bera ekki með sér að áfrýjandi hafi eftir þetta leitað sérstakra úrræða til að fá umgengni við barnið en fyrir liggur að hún heimsótti það tvívegis á leikskólann áður en hún fluttist til Danmerkur haustið 2002. Héraðsdómari kvaddi Álfheiði Steinþórsdóttur sálfræðing til að kanna aðstæður aðila og barnsins og láta í té sérfræðilega álitsgerð. Liggur fyrir ítarleg skýrsla hennar frá 30. september 2002, sem greint er frá í héraðsdómi, og staðfesti sálfræðingurinn hana fyrir dómi. Er niðurstaða héraðsdóms á henni byggð. Hefur ekki verið óskað yfirmats. Þótt aðstæður stefnda hafi breyst frá uppsögu héraðsdóms að því leyti, sem áður var rakið, hefur ekkert komið fram, sem bendir til þess að umtalsverð röskun hafi orðið á högum barnsins, en full þörf er á að stöðugleiki í umhverfi þess sé tryggður sem mest má verða. Af hálfu áfrýjanda liggja ekki fyrir ný gögn um hagi hennar og aðstæður, en hún er enn búsett í Danmörku. Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur. Brýnt er að umgengni áfrýjanda og barnsins komist á hið fyrsta og verði eðlileg í framtíðinni. Ber stefnda að leggja sitt af mörkum til að svo geti orðið. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður milli aðila en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 7. nóvember sl., er höfðað 5. mars sl. af K [...] á hendur M [...]. Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi samningur málsaðila, staðfestur 27. nóvember 2000, um sameiginlega forsjá barnsins X, og að stefnanda verði falin forsjáin. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi fékk gjafsókn 13. júní 2002. Stefndi krefst þess að hafnað verði kröfu stefnanda um að henni verði falin forsjá barnsins þegar sameiginleg forsjá málsaðila með barninu hefur verið felld úr gildi og að í stað þess verði stefnda falin forsjá þess. Krafist er og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað eins og málið væri eigi gjafsóknarmál en stefnda var veitt gjafsókn 6. nóvember 2002. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Í málatilbúnaði stefnanda kemur fram að hún hafi eignast soninn A og hafi hún alið hann upp ein án afskipta föður hans. Hinn [...] 1998 hafi hún eignast annan son en hann hafi dáið vöggudauða [...] 1998, tæplega fjögurra mánaða gamall. Málsaðilar hafi kynnst í nóvember 1998 og fljótlega eftir það hafi stefndi flutt inn á heimili hennar. Í byrjun [...] 1999 hafi hún orðið ófrísk af hans völdum. Í júlímánuði 1999 hafi slitnað upp úr sambandi þeirra og hafi stefndi flutt af heimili stefnanda. Málsaðilar eignuðust soninn X [...] 1999. Stefnandi flutti til Danmerkur nokkru síðar en þar býr móðir hennar. Stefnandi bjó með báða syni sína í Danmörku í nokkra mánuði en hún flutti aftur til Íslands í september árið 2000. Hún kveðst hafa þurft að taka íbúð á leigu í [...] meðan íbúð hennar hafi enn verið í útleigu. Í nóvember sama ár hafi málsaðilar orðið ásáttir um að X yrði hjá stefnda á meðan stefnandi væri í leiguhúsnæði. Stefnandi heldur því fram að ætlunin hafi verið að stefndi flytti til hennar þegar íbúð hennar losnaði og hún væri flutt þangað á ný. Stefndi hafi farið fram á að fá forsjá drengsins en hún hafi neitað því. Á endanum hafi hún látið undan og samþykkt sameiginlega forsjá. Þau hafi samið um að hún fengi forsjána á ný þegar stefndi flytti til hennar með drenginn. Málsaðilar gerðu samkomulag, staðfest af sýslumanni 27. nóvember 2000, um sam­eigin­lega forsjá og skyldi drengurinn eiga lögheimili hjá stefnda. Í byrjun árs 2001 neitaði stefndi stefnanda um umgengni við drenginn. Vegna ágreinings málsaðila um umgengni vísaði sýslumaður þeim til sálfræðiráðgjafa. Málsaðilar mættu í eitt viðtal hjá sálfræðingi og gerðu samkomulag um umgengni stefnanda við drenginn 23. janúar 2001 sem staðfest var af sýslumanni 4. apríl sama ár. Gekk samkomulagið eftir þar til í ágúst sama ár en þá neitaði stefndi henni um umgengni við drenginn. Stefnandi sá drenginn í nóvember það ár en eftir það fór engin umgengni fram fyrr en henni var komið á hinn 25. september 2002 þegar athugun sálfræðings fór fram í máli þessu. Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefnanda að dómurinn gæti ekki fellt samkomulagið um sameiginlega forsjá úr gildi nema tekin verði til greina krafa stefnanda í málinu um að henni verði falin forsjá drengsins. Til þess að stefnda verði falin forsjá drengsins hefði hann þurft að gagnstefna. Þessu var mótmælt af hálfu stefnda. Fram kom að stefndi liti svo á að dóminum bæri að fella samkomu­lagið úr gildi enda hefði stefndi ekki mótmælt þeirri kröfu stefnanda og gert væri ráð fyrir því í 2. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 20/1992 að samningur um sameiginlega forsjá verði felldur úr gildi fari foreldrar, annað þeirra eða báðir, fram á það. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að stefndi hefði oft hringt til hennar þegar hún bjó í Danmörku og hafi hann reynt að sannfæra hana um að best væri fyrir þau bæði og son þeirra að þau tækju upp samband sitt á ný. Stefnandi kveðst hafa látið undan þrýstingi stefnda og hafi hún flutt til Íslands í september 2000. Í nóvember sama ár hafi þau orðið ásátt um að drengurinn yrði hjá stefnda á meðan stefnandi væri enn í leiguhúsnæðinu en að stefndi flytti til hennar með drenginn þegar íbúð hennar losnaði og hún væri flutt í hana á ný. Stefndi hafi farið fram á að fá forsjá drengsins en stefnandi kveðst að lokum hafa látið undan þrýstingi hans og samþykkt sameiginlega forsjá. Þau hafi samið um það munnlega að hún fengi forsjána þegar stefndi flytti til hennar með drenginn. Stefnandi hafi talið í sakleysi sínu að ekkert mál yrði fyrir hana að fá forsjána á ný enda hefði hún annast drenginn ein frá fæðingu hans þar til í nóvember 2000. Samkomulag hafi verið um að stefnandi tæki drenginn til sín um nánast hverja helgi fyrsta mánuðinn og einhverja virka daga en jafnframt hafi stefnandi ætlað að fylgjast með drengnum daglega. Í desembermánuði hafi sam­skiptin gengið vel. Hún hafi tekið drenginn til sín tvær helgar og nokkra virka daga og hafi stefndi þá jafnframt gist hjá henni. Frá 15.-29. desember 2000 hafi stefnandi verið alfarið með drenginn er stefndi hafi verið á sjó. Drengurinn hafi verið veikur yfir jólin og hafi stefnandi þurft að fara með hann á sjúkrahús. Hann hafi verið með asma og RS-vírus og hafi hann verið settur í einangrun til þess að forða öðrum frá smiti. Þegar stefndi kom af sjónum hafi hann tekið drenginn til sín og hafi stefnandi beðið hann um að halda drengnum inni við fyrst um sinn vegna veikindanna. Stefndi hafi farið út með drenginn 3. janúar 2001 í nokkurt frost. Stefnandi hafi verið ósátt við það og hafi hún fundið að því við stefnda. Stefndi hafi brugðist hinn versti við og hafi hann lýst því yfir að sambandi þeirra væri lokið. Hinn 8. janúar 2001 hafi stefndi hringt í stefnanda og sagt henni að hún fengi ekki að sjá drenginn í nokkra mánuði. Tveimur dögum síðar hafi stefnandi fengið bréf frá stefnda þess efnis að hann vildi fullt forræði yfir drengnum og að hann ætlaði ekki að afhenda stefnanda drenginn vegna þess að hann treysti því ekki að hún afhenti hann á ný. Í 24 daga hafi stefnandi aðeins séð drenginn í 5½ klukkustund undir eftirliti stefnda. Þann 23. janúar 2001 hafi aðilar náð samkomulagi um umgengni stefnanda við drenginn sem hafi átt að gilda þar til þau hefðu leyst úr ágreiningi um for­sjá drengsins. Samkvæmt samkomulaginu skyldi stefnandi hafa drenginn hjá sér aðra hverja helgi frá klukkan 1730 á föstudegi til klukkan 1700-1800 á sunnudegi auk einnar helgar til viðbótar í hverjum mánuði. Síðari hluta maí og allan júní hafi drengurinn verið hjá stefnanda er stefndi hafi stundað sjómennsku. Drengur­inn hafi þó verið hjá stefnda um helgar þegar hann var í landi. Stefnandi hafi síðan átt að hafa drenginn tvær vikur í ágúst en það hafi ekki gengið eftir og 20. ágúst hafi stefndi tilkynnt henni að hún fengi ekki að sjá drenginn framar. Hafi stefndi reynt að koma í veg fyrir það síðan að stefnandi fengi son sinn en hún hafi aðeins einu sinni hitt hann síðan í ágúst 2001. Stefnandi byggi kröfur sínar á því að allar forsendur séu brostnar fyrir sameigin­legri forsjá málsaðila. Hún hafi samþykkt sameiginlega forsjá með það í huga að hún fengi forsjána á ný þegar málsaðilar tækju upp sambúð. Þá hafi það jafnframt verið forsenda af hennar hálfu að stefndi stæði við samninga um umgengni hennar við drenginn en það hafi hann ekki gert og sé augljóst að honum sé hvorki treystandi til uppeldis drengsins né til þess að standa við samninga um umgengni. Stefnandi hafi góðar aðstæður. Hún eigi íbúð og hafi örugga atvinnu. Drengurinn búi ekki við traust umhverfi hjá stefnda en stefndi hafi flutt með drenginn mörgum sinnum og bíði nú eftir húsnæði í félagslega kerfinu. Búast megi við að þessi óstöðugleiki verði áfram hjá stefnda. Eldri drengurinn sakni bróður síns og skilji ekki hvers vegna hann fái ekki að vera hjá þeim. X sé alinn upp af stefnanda frá fæðingu og hafi hún alfarið séð um hann fram í nóvember árið 2000 en stefndi hafi engin afskipti haft af drengnum fyrstu mánuði lífs hans. Stefnandi hafi sýnt það að hún sé vel fær til uppeldis barna. Henni hafi tekist vel upp með uppeldi eldri drengsins og geti hún veitt þeim yngri sams konar uppeldi. Það hafi hún sýnt fyrsta árið meðan hún hafi haft drenginn hjá sér. Stefndi hafi rofið öll tengsl ættingja stefnanda við drenginn. Stefnandi sé í mjög nánum tengslum við ömmu sína, sem búi í [...], og systur. Þær hafi ekki fengið að sjá drenginn um langa hríð eins og stefnandi og eldri sonur hennar. Stefndi hafi ekki virt þau grundvallar mannréttindi sem felist í umgengni móður við barn sitt og öfugt. Stefnandi krefjist þess að samningur málsaðila verði felldur úr gildi og stefnanda falin forsjá drengsins en hún hafi áður farið ein með forsjá hans. Barninu sé fyrir bestu að hún fari með forsjá þess en hún muni að sjálfsögðu virða umgengnisrétt stefnda við drenginn gagnstætt því sem stefndi hafi gert. Stefnandi telji stefnda hafa brotið gegn 1. mgr. 37. gr. laga nr. 20/1992. Dómstóll megi ekki veita þeim rétt sem brotið hafi af sér. Vísað er einnig til 1. og 2. mgr. 35. gr. sömu laga. Kröfu um máls­kostnað úr hendi stefnda byggi stefnandi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi lýsir málsatvikum þannig að málsaðilar hafi búið saman í níu mánuði en ekki í formlega skráðri sambúð. Hann hafi verið mikið til sjós á þeim tíma. Upp úr sambandinu hafi slitnað áður en barnið fæddist. Þegar stefnandi kom heim frá Danmörku haustið 2000 hafi hún átt í verulegum félags- og fjárhagslegum erfið­leikum. Í ljós hafi komið að henni hafi verið ofviða að annast ein tvo unga syni sína, sérstaklega í erfiðum veikindum X af barnaasma. Erfiðar aðstæður stefnanda hafi leitt til samkomulags aðila, dagsettu 27. nóvember 2000, um að stefndi tæki að sér daglega umönnun og uppeldi X með því að drengurinn flytti lögheimili til stefnda og væri í hans umsjá, en málsaðilar færu með sameiginlega forsjá eins og fram komi í samkomulaginu. Stefndi hafi talið að málefni þeirra og barnsins væru komin í gott horf með sameiginlegri forsjá og málsaðilar gætu átt góða samvinnu og samskipti um hag og þarfir barnsins. Því miður hafi það ekki orðið. Vegna andlegs ójafnvægis stefnanda hafi þeir feðgar þurft að þola stöðugt ónæði og afskiptasemi stefnanda, auk þess hafi stefnandi ekki getað haldið sig við reglubundna umgengni við barnið. Vegna sam­eigin­legrar forsjár hafi stefnandi getað ákveðið umgengni við barnið eftir eigin hentug­leikum, fyrirvaralítið með breytilegum tímum, en það hafi stefndi ekki sætt sig við með tilliti til þarfa drengsins fyrir öryggi og reglufestu í daglegu lífi. Eftir ósætti og erfiðleika í samskiptum aðila dagana 5.-7. janúar 2001 hafi stefndi tilkynnt stefnanda að grundvöllur sameiginlegrar forsjár væri brostinn og hefði hann ákveðið að fara fram á forsjá drengsins. Málsaðilar hafi fengið ráðgjöf sálfræðings á vegum sýslumannsembættisins og hafi þau komist að skriflegu bráða­birgða­samkomulagi um ágreiningsefnið í viðtali 23. janúar 2001. Sýslumaðurinn í Reykja­vík hafi síðan staðfest samninginn 4. apríl 2001. Þar sem þeim hafi ekki tekist að halda samkomu­lagið hafi málsaðilar mætt hjá sýslumanni 12. október sama ár og hafi þeim enn á ný verið boðin sérfræðiráðgjöf hjá sama sálfræðingi. Reyndin hafi síðan orðið sú að stefndi hafi mætt í ráðgjafarviðtölin en stefnandi ekki. Viðleitni stefnda hafi ekki borið árangur og hafi hann nánast ekkert heyrt frá stefnanda frá þeim tíma. Tilraunir til lausnar hafi ekki borið árangur. Stefnandi hafi heldur ekki nýtt sér tækifæri til ráðgjafar hjá [...], fjölskylduþjónustunni í [...]. Í umsögn félagsráðgjafa komi fram að miklir samskipta­örðugleikar hafi verið milli málsaðila og hafi stefndi leitað til fjölskylduþjónustunnar um ráðgjöf og stuðning vegna þeirra. Að mati ráðgjafans hafi stefndi sýnt mikla umhyggju gagnvart syni sínum, tilfinningatengsl hans við drenginn væru greinileg og stefndi gerði sér vel grein fyrir þörfum og aðbúnaði sem hæfði þroska drengsins. Einnig komi fram að stefndi hafi ávallt verið staðráðinn í að vera með drenginn og byggja upp framtíð þeirra saman. Sem lið í þeirri framtíðaruppbyggingu hafi stefndi notið skólastyrkjar frá [...] auk fjár­styrks til að greiða dagheimilisgjöld fyrir drenginn. Málshöfðun stefnanda hefði verið fyrsti vottur í langan tíma um áhuga stefnanda á tengslum við drenginn. Stefndi kveðst hafa tekið við hlutverki uppeldisforeldris drengsins af stefnanda í nóvember árið 2000 að beiðni stefnanda en persónulegir og félagslegir erfiðleikar hennar hafi valdið því að hún hafi ekki séð sér fært að annast barnið. Stefndi viti ekki til þess að aðstæður stefnanda hefðu breyst í þessu tilliti. Stefnandi hafi lengst af búið við erfiðar aðstæður og félagslegt óöryggi. Því miður geti stefnandi ekki boðið börnum sínum betri uppeldisaðstæður en hún búi sjálf við. Aftur á móti sé engin vafi á því að stefndi hafi alla getu til þess að búa þeim feðgum eðlilegt heimili og sé drengnum tvímælalaust fyrir bestu að alast upp í hans umsjá. Hjá honum hafi barnið öðlast öryggi og gott atlæti með reglubundnum heimilis­háttum þar sem tekið sé mið af þörfum og þroska barnsins á hverjum tíma. Það geti með engu móti verið barninu fyrir bestu að breyta um umhverfi og flytja til móður sinnar, sem eigi við persónulega og geðræna erfiðleika að stríða. Slík ráðstöfun myndi skapa barninu alvarleg tengslarof við föður og það félagslega öryggi sem barnið búi nú við. Myndi það skapa verulega hættu á alvarlegum andlegum afleiðingum þess fyrir barnið, t.d. með skerðingu á hæfni til tengslamyndunar í framtíðinni. Grunntengsl drengsins sé við stefnda og félagslegt umhverfi þeirra feðga. Stuðningsnet þeirra sé traust, sérstaklega við móður stefnda og fjölskyldu hennar. Stefndi kveðst hafa dregið að stíga fyrsta skrefið til að sameiginleg forsjá verði felld niður, þrátt fyrir yfirlýsingar þar um, því hann hafi talið það sanngjarnt gagnvart stefnanda að hún hefði einnig formlega forsjá barnsins þótt hún gæti ekki annast barnið. Stefndi hafi vonað að með tímanum gætu komist á eðlileg samskipti milli aðila og reglubundin umgengni stefnanda við barnið. Því hefði hann látið málið liggja í biðstöðu þar til nú er hann telji nauðsynlegt að taka til andsvara kröfum stefnanda sem séu að mati stefnda tvímælalaust gegn hagsmunum og þörfum drengsins og honum ekki fyrir bestu. Stefndi byggi kröfu sína um breytingu á forsjá barnsins á 2. mgr. 35. gr. barna­laga nr. 20/1992, enda forsendur sameiginlegrar forsjár brostnar og samræmdust ekki hags­munum barnsins. Við ákvörðun um forsjá barnsins eigi að hafa hliðsjón af ákvæðum 2. mgr. 34. gr. sömu laga um að forsjá barns verði eftir því sem barni sé fyrir bestu. Málskostnaðarkröfuna byggi stefndi á ákvæðum XX. og XXI. kafla laga nr. 91/1991 og kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á ákvæðum laga nr. 50/1988 en dómkröfur máls þessa séu ekki komnar til vegna virðisaukaskatts­skyldrar starfsemi stefnda og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir greiðslu skattsins úr hendi stefnanda. Niðurstaða Fallist er á þau rök málsaðila að forsendur hafi brostið fyrir því að þeir fari áfram sameiginlega með forsjá drengsins eins og samkomulag þeirra frá 27. nóvember 2000 kveður á um. Ber dóminum því samkvæmt 2. mgr. 35. gr., sbr. 2. mgr. 34. gr. barna­laga nr. 20/1992, að fella samkomulagið úr gildi og ákveða hvorum málsaðila verði falin forsjáin. Stefnda er samkvæmt þessu heimilt að hafa uppi kröfu í málinu um að honum verði falin forsjá drengsins án þess að gagnstefna. Í málinu liggur fyrir sérfræðileg álitsgerð Álfheiðar Steinþórsdóttur sál­fræðings, dagsett 30. september 2002, sem dómurinn aflaði samkvæmt 3. mgr. 60. gr. laga nr. 20/1992. Við munnlega skýrslugjöf fyrir dóminum lýsti sálfræðingurinn því að við mat á persónuleikaþáttum, eins og þeir hafi komið út úr persónu­­leika­­prófum sem hún lagði fyrir málsaðila, þá virtust báðir málsaðilar eiga í erfið­leikum. Skýrar hefði þó komið fram að stefndi hefði stöðugri persónuleikaþætti, svo sem skapfarslega svo og að geta sett ramma og skipulag og að geta haldið utan um barn; hann hefði komið betur út úr því en stefnandi. Stefndi leggi sig fram við að halda ákveðið skipulag og hann taki tilmælum vel varðandi umönnun drengsins. Að mati sálfræð­ingsins sé stefnandi síður hæf til að fara með forsjá drengsins en stefndi. Í því sambandi vísaði sálfræðingurinn til þess sem fram kemur í skýrslu hennar um að sveiflukennd hegðun stefnanda og þverköst hennar í viðbrögðum væru líkleg. Stefnandi geti að líkindum átt erfitt með að mynda dýpri og traust tilfinningatengsl og líklegt sé að öðrum finnist hún sjálfmiðuð og ekki gefa kost á sér í nánum tengslum. Fram kom einnig að stefnandi hefði ekki stöðuga persónuleika­uppbyggingu. Útspil og óþol hennar eru að mati sálfræðingsins ekki æskileg í þessu tilliti. Stefndi geti verið einráður og ósveigjan­­legur en það þurfi ekki að koma niður á uppeldi barnsins. Þá kom fram í munnlegri skýrslu sálfræðingsins fyrir dóminum að hún teldi mikilvægt að komist verði hjá því að drengurinn þurfi enn á ný að aðlagast breyttum aðstæðum. Þótt fyrir liggi að stefndi hafi ekki virt rétt drengsins til umgengni við stefnanda á ákveðnu tímabili, eins og að framan er rakið, verður að taka ákvörðun um forsjá drengsins eftir því sem honum verður talið fyrir bestu með tilliti til alls þess sem fram hefur komið í málinu. Ber í því sambandi að meta hvað hefur mesta þýðingu fyrir hann en þau atriði sem skipta máli þarf að meta í heild og leggja þarf mat á hvernig þau skipta máli innbyrðis. Drengurinn hefur á stuttri ævi þurft að aðlagast breyttum aðstæðum nokkrum sinnum, meðal annars þegar stefnandi flutti með hann til Danmerkur og aftur til Íslands á árinu 2000 og loks þegar drengurinn flutti frá stefnanda til stefnda síðar á sama ári en hann var þá enn á fyrsta ári. Drengurinn hefur einnig nokkrum sinnum flutt með stefnda á þeim tíma sem hann hefur búið hjá honum. Verður með vísan til þess sem fram kemur í sérfræðilegri álitsgerð Álfheiðar Steinþórsdóttur og í munnlegri skýrslu hennar fyrir dóminum að telja mikilvægt að forða drengnum nú frá frekari röskun en orðið er eftir því sem framast er unnt. Stefnandi er flutt til Danmerkur og hefur áform um að búa þar áfram þótt hún hafi lýst því yfir að hún sé fús til að flytja til Íslands og ala barnið upp hér. Stefnandi hefur lítið verið í sambandi við drenginn í heilt ár. Drengurinn hefur búið hjá stefnda í tvö ár og hefur stefndi annast hann að mestu allan þann tíma. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að það hafi gengið vel og ekki er ástæða til að ætla annað en að svo verði áfram. Stefndi hefur búið með sambýliskonu sinni að [...] frá því í byrjun júlí á þessu ári. Drengurinn byrjaði í leikskóla í lok ágúst sl. sem er í göngufæri við heimilið. Augljóslega yrði það meiri röskun fyrir drenginn að fela stefnanda forsjá hans en stefnda. Þegar þetta er virt svo og það sem hér að framan er rakið verður að telja drengnum fyrir bestu að stefnda verði falin forsjá hans. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Björgvins Þorsteinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður vegna stefnubirtingar og þing­festingar er samtals 4.850 krónur. Gjafvarnarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Ingibjargar Bjarnardóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur án virðisaukaskatts. Rétt þykir að kostnaður við sérfræðilega álitsgerð sálfræðings, samtals 309.000 krónur, greiðist úr ríkis­sjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, M, skal fara með forsjá X. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Björgvins Þorsteinssonar hrl., 350.000 krónur, og kostnaður vegna stefnubirtingar og þingfestingar, samtals 4.850 krónur. Gjafvarnarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Ingibjargar Bjarnardóttur hdl., 350.000 krónur. Kostnaður við sérfræðilega álitsgerð sálfræðings, samtals 309.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 156/2003
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Deilt var um uppgjör vegna leigusamnings aðila. Fallist var á með héraðsdómara að slíkir annmarkar væru á reifun málsins af hendi sóknaraðila að óhjákvæmilegt væri að vísa því í heild frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til þess, sem greinir í forsendum hins kærða úrskurðar, verður að fallast á með héraðsdómara að slíkir annmarkar séu á reifun málsins af hendi sóknaraðila að óhjákvæmilegt sé að vísa því í heild frá dómi. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sæsmíð ehf., greiði varnaraðila, Stefju hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 646/2010
Kærumál Byggingarleyfi Bílastæðagjald Endurgreiðslukrafa Lögvarðir hagsmunir Sakarefni Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 12. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Miðbæjarbyggð ehf., Einholti 2, Reykjavík með stefnu birtri 28. janúar sl. á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu við Vonarstræti, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Frekari gögn bárust Hæstarétti 10. desember 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varnaraðili gaf 25. janúar 2008 út takmarkað byggingarleyfi til sóknaraðila „fyrir viðgerð á gömlu húsi og einnig fyrir sökklum og plötum og veggjum í kjallara á sameinaðri lóð nr. 12 -14 við Mjölnisholt.“ Sóknaraðili hafði 8. sama mánaðar greitt varnaraðila tilskilin gjöld fyrir byggingu, sem hann hugðist reisa þar og vegna breytinga á eldra húsnæði, en þau námu samtals 55.533.010 krónum. Álögð gjöld voru byggingarleyfisgjald, viðbótargatnagerðargjald, gjald fyrir úttektir og bílastæðagjald og nam síðastnefnda gjaldið 29.148.178 krónum. Skylda til að greiða þetta gjald stofnaðist við að varnaraðili hafði fallist á að leysa sóknaraðila undan þeirri kvöð að hafa tilskilinn fjölda bílastæða á lóð sinni samkvæmt samþykktu deiliskipulagi, en slík undanþága er veitt gegn því skilyrði að viðkomandi lóðarhafi greiði gjald til bílastæðasjóðs varnaraðila, sem tekur þá á sig að koma fyrir almenningsbílastæðum í nágrenni viðkomandi lóðar. Fjárhæðin, sem sóknaraðili greiddi, miðaðist við að skylda til að koma fyrir 20,5 bílastæðum færðist yfir á varnaraðila. Um lagaheimild til að binda útgáfu byggingarleyfis við að þetta gjald sé greitt vísar varnaraðili til 1. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Með ódagsettri umsókn á árinu 2009 leitaði sóknaraðili eftir því við varnaraðila að fá að breyta byggingaráformum sínum á þann veg að umfang þeirra yrði minna en áður hafði verið ráðgert og greiðsla gjalda miðaðist við. Á svonefndum afgreiðslufundi byggingarfulltrúa varnaraðila 9. júní 2009 var umsókn sóknaraðila samþykkt og honum tilkynnt um það 15. sama mánaðar. Óumdeilt er að sóknaraðili hafi ekki eftir það komið hönnunargögnum til varnaraðila. Byggingarleyfi var ekki gefið út, en samkvæmt 5. mgr. 44 gr. skipulags- og byggingarlaga fellur staðfesting sveitarstjórnar úr gildi hafi byggingarleyfi ekki verið gefið út innan 12 mánaða. Í bréfi byggingarfulltrúa til sóknaraðila 3. júní 2010 var minnt á að samþykki við byggingarleyfisumsókn félli að óbreyttu úr gildi innan fárra daga, en framkvæmdir á lóðinni hafi legið niðri í að minnsta kosti eitt ár. Tekið var fram að frágangi á lóðinni væri verulega áfátt og var sóknaraðila gefinn 30 daga frestur til bæta úr því eins og nánar var mælt fyrir um. Sóknaraðili sótti að nýju um byggingarleyfi 19. ágúst 2010 þar sem vísað var til fyrri umsóknar hans frá 2009. Umsóknin var samþykkt á afgreiðslufundi byggingarfulltrúa 31. sama mánaðar þar sem gert var ráð fyrir samsvarandi minnkun framkvæmda og gert hafði verið í fyrri samþykkt hans 9. júní 2009. Fasteignin Mjölnisholt 12-14 var seld nauðungarsölu 2. september 2010 og samkvæmt yfirlýsingu sýslumannsins í Reykjavík 17. sama mánaðar var boð hæstbjóðanda samþykkt þar sem greitt hafi verið í samræmi við uppboðsskilmála. Nýr rétthafi að lóðinni hefur ekki látið ágreining málsaðila til sín taka. Varnaraðili endurgreiddi 28. ágúst 2009 sóknaraðila 22.812.078 krónur af þeim 55.533.010 krónum, sem sá síðarnefndi hafði áður greitt og getið var að framan. Gatnagerðargjöld munu hafa verið endurgreidd að mestu leyti en hafnað að greiða bílastæðagjöld. Í bréfi varnaraðila til sóknaraðila 7. október 2009 var sú skýring gefin að endurgreidd hafi verið „þau gjöld sem endurgreiðsluskyld eru“. Bílastæðagjöld séu hins vegar ekki meðal þeirra gjalda sem fáist endurgreidd ef meira en eitt ár hafi liðið frá greiðslu þeirra og var vísað um það til 3. mgr. 28. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og 4. mgr. 4. gr. gjaldskrár fyrir bílastæðagjald í Reykjavík nr. 337 frá 29. apríl 2003. Sýknukrafa varnaraðila fyrir héraðsdómi var einkum reist á þessum grunni, en sóknaraðili vefengir að lagaheimild standi til að varnaraðili geti þannig takmarkað skyldu sína. Fyrir héraðsdómi gaf varnaraðili sömu skýringu og að framan greinir um skyldu sína til að endurgreiða gatnagerðargjöld, en í greinargerð til Hæstaréttar er því lýst yfir að endurgreiðslan hafi orðið fyrir mistök. Sóknaraðili geti þó ekki byggt rétt neinn í málinu á því. II Krafa sóknaraðila er reist á því að af breyttum byggingaráformum hans leiði að nú sé unnt að koma öllum tilskildum bílastæðum fyrir á umræddri lóð og greiðsla bílastæðagjalds því óþörf fyrir stæði, sem áður rúmuðust ekki þar. Varnaraðila sé skylt að endurgreiða gjaldið og efndatími þeirrar skyldu miðist í síðasta lagi við samþykki á útgáfu nýs byggingarleyfis 9. júní 2009, sem endurnýjað hafi verið 31. ágúst 2010. Sóknaraðili hafi greitt umrætt gjald og eigi því endurkröfuréttinn en ekki sá sem keypti eignina við nauðungarsölu 2. september 2010. Samkvæmt 1. mgr. 55. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu njóti sá síðastnefndi umráða yfir eigninni frá því boð hans var samþykkt, ef ekki sé mælt fyrir um það á annan veg í uppboðsskilmálum. Umráð hins nýja eiganda yfir lóðinni feli þó ekki í sér að sá kröfuréttur, sem um ræðir í málinu, hafi einnig flust til hans og ekkert sé fram komið í málinu sem styðji þá niðurstöðu. Hann hafi ekki innt féð af hendi, en viðurkenning á rétti hans en ekki sóknaraðila fæli í sér óréttmæta auðgun þess fyrrnefnda. Sóknaraðili hafi samkvæmt því lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm í málinu. Að framan var getið helstu málsástæðu varnaraðila fyrir sýknukröfu sinni. Fyrir héraðsdómi studdi hann aðalkröfu sína um frávísun málsins við 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991, en hvað sem öðru líði sé efndatími hugsanlegrar kröfu sóknaraðila ekki kominn þar sem byggingarleyfi frá 25. janúar 2008 sé enn í gildi og nýtt leyfi ekki leyst það af hólmi. Undir rekstri málsins tefldi hann fram þessu til viðbótar að sóknaraðili hefði ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, enda hefðu öll réttindi tengd eigninni færst yfir til nýs rétthafa yfir henni við nauðungarsölu. Fyrir héraðsdómi var fallist á síðastnefnda málsástæðu varnaraðila og málinu samkvæmt því vísað frá dómi. III Við úrlausn um kröfu varnaraðila um staðfestingu hins kærða úrskurðar verður ekki leyst úr því hver efnislegur réttur sóknaraðila er gagnvart varnaraðila. Samkvæmt því er ókleift að leggja til grundvallar niðurstöðu þá staðhæfingu varnaraðila að réttur kaupanda við nauðungarsölu ryðji út hugsanlegum rétti sóknaraðila. Eins og málið liggur fyrir hefur sóknaraðili rökstutt nægilega að hann kunni að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm lagðan á kröfu sína að öðrum skilyrðum uppfylltum. Krafa varnaraðila um frávísun málsins getur því ekki náð fram að ganga á þessum grunni. Eins og fram er komið byggir sóknaraðili á því að skylda varnaraðila til að endurgreiða bílastæðagjöldin hafi orðið virk við samþykki þess síðarnefnda 9. júní 2009 á því að gefa út nýtt byggingarleyfi í samræmi við umsókn sóknaraðila. Um þetta er þess að gæta að með nefndu samþykki, sbr. einnig síðara samþykki 31. ágúst 2010, var áður útgefið byggingarleyfi ekki fellt úr gildi. Samþykkið verður ekki skýrt á annan veg en þann að áður en nýtt byggingarleyfi yrði gefið út bæri sóknaraðila að uppfylla almenn skilyrði og þar á meðal að leggja fram nauðsynleg hönnunargögn. Sóknaraðili hefur nú lagt fyrir Hæstarétt takmarkað byggingarleyfi, útgefið af byggingarfulltrúa varnaraðila 24. nóvember 2010. Þar er í upphafi meðal annars vísað til þess að byggingarleyfisumsókn sóknaraðila hafi verið samþykkt og staðfest í borgarráði varnaraðila 2. september 2010, en í beinu framhaldi af því er lýst yfir að sóknaraðila sé „veitt takmarkað byggingarleyfi til þess að steypa þakplötu á húsinu nr. 12 – 14 við Mjölnisholt. Öll framkvæmdin skal unnin eftir samþykktum aðal- og séruppdráttum, byggingar- og verklýsingum ...“. Leyfið er stílað á sóknaraðila, þrátt fyrir að nýr rétthafi sé kominn að eigninni, og vísað til samþykkis borgarráðs 2. september 2010 á byggingarleyfisumsókn sóknaraðila, sem er frá 19. ágúst sama ár eins og að framan var getið. Þetta verður ekki skýrt með öðrum hætti en þeim að varnaraðila hafi nú í verki fallist á að skilyrði séu uppfyllt til að minnka umfang bygginga á lóðinni með útgáfu byggingarleyfis í samræmi við umsókn sóknaraðila þar um. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 skal vísa máli frá dómi ef það er höfðað til úrlausnar um rétt eða skyldu sem sóknaraðili játar eða sýnt er á annan hátt að ekki er enn orðin til. Að framan var rakið að umkrafin réttindi voru ekki orðin til við höfðun málsins en eru nú orðin það með útgáfu varnaraðila á byggingarleyfi 24. nóvember 2010, óháð því hverjum krafa um endurgreiðslu bílastæðagjalda tilheyrir. Tilvist kröfu sóknaraðila er ekki lengur háð ókomnum atvikum og stendur lagaákvæðið því ekki í vegi að leggja megi dóm á ágreining aðilanna. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Reykjavíkurborg, greiði sóknaraðila, Miðbæjarbyggð ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 637/2017
Brottrekstur úr starfi Ráðningarsamningur Skaðabætur Miskabætur
B var vikið úr starfi sem stuðningsfulltrúa á sambýli sem Ö rak í kjölfar atviks sem átti sér stað milli B og eins íbúa sambýlisins. Deildu aðilar um lögmæti brottvikningarinnar og hvort B ætti rétt á skaða- og miskabótum úr hendi Ö. Héraðsdómur taldi að Ö hefði brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga með því að láta ekki fara fram fullnægjandi rannsókn á atvikinu og þeim ávirðingum sem á B voru bornar áður en honum var vikið fyrirvaralaust úr starfi. Hefði brottvikning hans því verið ólögmæt. Dómurinn taldi hins vegar ósannað að B hefði orðið fyrir tjóni vegna brottvikningarinnar, en dæmdi Ö til að greiða honum miskabætur. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að málsmeðferð Ö hefði verið í andstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaga. Þá taldi rétturinn að B ætti rétt á skaðabótum úr hendi Ö vegna þessa sem voru hæfilega metnar 2.000.000 krónur, auk miskabóta sem ákveðnar voru 500.000 krónur. Var Ö því gert að greiða B samtals 2.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Benedikt Bogason og Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 12.682.396krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 27. maí 2016 til 30. júní sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 15.desember 2017. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Málavöxtum og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaðadómi. Fallist er á með héraðsdómi að ekki hafi farið fram fullnægjandi rannsóknaf hálfu gagnáfrýjanda á þeim ávirðingum sem bornar voru á aðaláfrýjanda íatvikalýsingu samstarfskonu hans og lagðar voru til grundvallar í bréfigagnáfrýjanda 8. apríl 2016, þar sem aðaláfrýjanda var tilkynnt að tilathugunar væri að víkja honum úr starfi. Sömuleiðis er fallist á að ekki hafifarið fram fullnægjandi rannsókn á því hvort ætluð háttsemi aðaláfrýjanda hafifalið í sér svo alvarlegt brot á starfsskyldum hans að það réttlætti riftunráðningarsamnings samkvæmt ákvæðum kjarasamnings þar um eða hvort áframhaldandiviðvera aðaláfrýjanda á vinnustað myndi valda skaða fyrir starfsemina, aðrastarfsmenn eða vistmenn í skilningi samningsins. Var hvoru tveggja þó lagt tilgrundvallar þeirri ákvörðun gagnáfrýjanda að víkja aðaláfrýjanda fyrirvaralaustfrá störfum 27. maí 2016. Var málsmeðferð gagnáfrýjanda að þessu leyti íandstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þegar af þeirri ástæðu verðurstaðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að brottvikning aðaláfrýjanda úr starfiumrætt sinn hafi verið ólögmæt.Vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar á aðaláfrýjandi rétt á bótum úr hendi gagnáfrýjanda.Í samræmi við dómaframkvæmd verða bætur honum til handa ákveðnar að álitum, aðteknu tilliti til aldurs hans, menntunar, launatekna, atvinnumöguleika ogatvika að öðru leyti. Verður í þeim efnum meðal annars að líta til þess að aðaláfrýjandivar ráðinn ótímabundið til starfa með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfrestiog að honum voru greidd laun á meðan á tímabundinni brottvikningu hans stóð ogí tvo mánuði eftir að honum hafði endanlega verið vikið úr starfi. Verðurjafnframt að taka tillit til þess að aðaláfrýjandi var 67 ára að aldri á þeimtíma, en ágreiningslaust er að hann hafði sinnt starfi sínu átölulaust fram að því.Að þessu virtu og þegar litið er til starfsreynslu og menntunar aðaláfrýjanda,svo og meðaltals mánaðarlauna hans fyrir starfslok og tekna hans fyrir og eftirbrottvikninguna, eru bætur vegna fjártjóns hans hæfilega metnar 2.000.000krónur. Aðaláfrýjandi hafðium árabil gegnt starfi sínu hjá gagnáfrýjanda allt þar til hann sætti brottvikninguumrætt sinn. Voru þær ávirðingar sem á aðaláfrýjanda voru bornar, og lágu tilgrundvallar hinni ólögmætu brottvikningu hans, alvarlegar og meiðandi í hansgarð og til þess fallnar að valda honum álitshnekki. Á aðaláfrýjandi rétt tilmiskabóta af þessum sökum samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 og verða þær ákveðnar 500.000 krónur. Samkvæmt framansögðuverður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 2.500.000 krónur meðvöxtum eins og krafist er, en upphafsdegi þeirra hefur ekki verið andmælt.Eftir úrslitum málsins verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjandamálskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Gagnáfrýjandi, Sveitarfélagið Ölfus,greiði aðaláfrýjanda, Braga Andréssyni, 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. maí 2016 til 30.júní sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 2.500.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 7. júlí2017. Mál þetta, sem dómtekið var þann 9.júní sl., er höfðað af Braga Andréssyni, kennitala [...], til heimilis aðHjalladæl 13, Sveitarfélaginu Árborg, gegn Sveitarfélaginu Ölfusi, kennitala[...], Hafnarbergi 1, Þorlákshöfn, með stefnu birtri 26. október 2016. Dómkröfur stefnanda eru:. Að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda kr. 14.192.396 með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. maí 2016 til 31. júní 2016, með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags.2. Að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulegar. Íbáðum tilvikum er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefndamálskostnað að skaðlausu. MálavextirHelstumálavextir samkvæmt gögnum málsins eru þeir að stefnandi hóf þann 1. september2004 störf sem stuðningsfulltrúi á sambýli sem stefndi rekur fyrir fatlaðaeinstaklinga á Selvogsbraut 1 í Þorlákshöfn. Upphaflegur ráðningarsamningurstefnanda var við Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Suðurlandi, en á þeimtíma heyrði málaflokkurinn undir ríkið. Við yfirfærslu málaflokksins tilsveitarfélaganna, þann 1. janúar 2011, var komið á ráðningarsambandi millistefnanda og stefnda með gerð viðauka við ráðningasamning stefnanda, dags. 23.desember 2010. Íbúar sambýlisins munu vera sex og starfsmenn í 7,26stöðugildum, en sambýlið er rekið á grundvelli laga um málefni fatlaðra nr.59/1992. Tildrögmáls þessa má rekja til samskipta milli stefnanda og A, eins íbúa sambýlisins,en atvikið mun hafa átt sér stað að kvöldi 9. september 2015. Í kjölfaratburðarins var þann 21. desember sama ár gefin út ákæra á hendur stefnandafyrir líkamsárás sem ákærði var sýknaður af með dómi Héraðsdóms Suðurlands,uppkveðnum 10. maí 2016. Meðal gagna málsins er skjal sem ber heitið „Minnispunktar ef upp kemur krísa“undirritað af Berglindi Hallmarsdóttur og Jóhönnu H. Óskarsdóttur, starfsmönnumá áðurnefndu sambýli og fyrrverandi samstarfsmönnum stefnanda, þar sem lýst eratvikum að kvöldi 9. september 2015 þegar stefnandi hafði í starfi sínu ásambýlinu afskipti af áðurnefndri A. Í niðurlagi skjalsins kemur fram aðBerglind og Jóhanna hafi kallað til forstöðumann sambýlisins, Steinunni E.Þorsteinsdóttur og liggur fyrir í málinu að hún mun hafa áminnt stefnandamunnlega vegna atviksins að morgni 10. september 2015. Þá segir ímálavaxtalýsingu í stefnu að eftir að yfirmanni stefnanda varð kunnugt um aðatvikið hafði verið kært til lögreglu hafi stefndi tilkynnti stefnanda að ekkiværi óskað eftir vinnuframlagi stefnanda á meðan málið væri til rannsóknar eðafyrir dómstólum. Í málavaxtalýsingu í greinargerð stefnda segir að stefndi hafitilkynnt stefnanda, þegar lögreglurannsókn hófst, að ekki væri óskað eftirvinnuframlagi stefnanda á meðan málið væri til rannsóknar. Fyrir liggur aðstefnandi fékk greidd laun frá stefnda þann tíma sem hann var í leyfi.Meðbréfi dags. 8. apríl 2016, sem Steinunn E. Þorsteinsdóttir forstöðumaðursambýlisins undirritar, er stefnanda tilkynnt að til skoðunar væri hvorttilefni væri til að segja stefnanda fyrirvaralaust upp störfum. Í bréfinusegir. „Hér með tilkynnist að tilskoðunar er hvort tilefni sé til að segja þér fyrirvaralaust upp störfum vegnaháttsemi sem samræmist ekki starfsskyldum þínum. Áframhaldandi viðvera þín ávinnustaðnum er talin geta skaða starfsemina.“ Þá segir í bréfinu aðtilefnið sé áðurnefnt atvik 9. september 2015. Í bréfinu er tilefnið tilgreintmeð eftirfarandi hætti: „Þann 9.september 2015 átti sér stað atburður í íbúð [...] á Selvogsbraut. Íbúi (sem erkvenkyns), búsettur í annarri íbúð á Selvogsbraut 1, er inni hjá [...] og kemurstarfsmaður og biður hana að opna. Íbúi skellir á starfsmann, starfsmaður opnarþá dyrnar og er íbúi mjög æstur og orðljótur. Þú ert vitni að þessu og samkvæmtatburðarskýrslu rýkur þú til með miklum látum - þú og íbúi öskrið hvort á annaðog þú rekur íbúa út úr íbúð [...] og inn í sína íbúð. Íbúi er hávær, orðljót ogreið og fer að tína til dótið sitt. Þú stendur yfir henni og öskrar á hana semendar á því að þú rífur í íbúa hendir henni í gólfið og sparkar í bakið á henniað sögn starfsmanns sem varð vitni að atburðinum. Í atburðaskýrslu kemur framað þú segist hafa ýtt í hana með fætinum þar sem hún var liggjandi á gólfinu.Þegar starfsmaður sér þessi viðbrögð þín gengur hann að þér og stoppar þig afsegir að nú sé komið gott og vel það. Starfsmaður segir þér að fara sem þúgerir. Tveir starfsmenn (konur) hjálpa íbúa á fætur. Íbúa og starfsfólki ermikið brugðið. Annar starfsmaður hjálpar íbúa inn til sín og hinnstarfsmaðurinn sinnir öðrum íbúum. Þú fórst eftir þetta inn ístarfsmannaaðstöðu. Starfsmaður kemur þar til þín og spyr hvað þú hafir veriðað gera og af hverju þú hafir sparkað í íbúa og látið svona. Þú segist hafa ýtttil hennar og sagðir: „Það þarf að venja hana af frekjunni.“ Íbúi fór tillæknis og fékk áverkavottorð þar sem fram kemur eftirfarandi: „Hún er meðnokkuð mar á vinstra handbaki [sic]3x3 cm að stærð á upphandlegg vinstri um 4x7 cm að stærð. Einnig með smámarbletti á hægri handlegg stærstur um 1x1 cm á stutt distald við olnboga.Yfirborðsáverkar á báðum hnjám. Sár á vinstri hné og mar um 4x4 cm. Marblettirá hægra hné um 3x2 cm á stærð veit medialt við hnéskel. Kvartar ekki yfir öðrumeinkennum eða verkjum.“ Íbúikærði atburðinn í framhaldi til lögreglunnar. Þér var tjáð af hálfuvinnuveitanda að ekki yrði óskað eftir vinnuframlagi þínu meðan málið væri ílögreglurannsókn. Eins og þér er kunnugt var málið rannsakað af lögreglu semendaði með ákæru og bíður nú aðalmeðferðar hjá dómstólum.“Ílok bréfsins er stefnanda gefinn kostur á að tjá sig um málið annað hvort áfundi með þremur yfirmönnum stefnda að viðstöddum trúnaðarmanni, eða skriflegaóski hann þess. Þá er stefnanda bent á að honum sé heimilt að hafa trúnaðarmannmeð á framangreindan fund. Meðbréfi dags. 27. apríl 2016, sem Gunnsteinn Ómarsson, bæjarstjóri, undirritar,er vísað til fyrri samskipta vegna málsins. Þá segir: „Sveitarfélagið Ölfus ítrekar fyrra erindi, dags. 8. apríl sl., og þáfrumniðurstöðu að háttsemi starfsmannsins hafi verið alvarlegt frávik frástarfsskyldum. Sveitarfélagið telur niðurstöðu þess sakamáls sem rekið er gegnstarfsmanninum engin áhrif hafa á þá afstöðu sveitarfélagsins.“ Í lokbréfsins var nýr fundartími tilkynntur auk þess sem vakin var athygli stefnandaá því að honum stæði einnig til boða að tjá sig skriflega um málið eigi síðaren 6. maí sama ár. Það gerði stefnandi með bréfi lögmanns stefnanda tilstefnda, dags. 9. maí 2016. Í bréfinu var fyrirhugaðri fyrirvaralausri uppsögnstefnanda mótmælt og meðal annars vísað til þess að beðið væri dóms HéraðsdómsSuðurlands í sakamáli gegn ákærða vegna sama atviks og vísað hafi verið til íáðurnefndu bréfi stefnda frá 8. apríl 2016. Þá segir í málavaxtalýsingu ístefnu að stefnandi hafi óskað eftir því að skila inn ítarlegri andmælum gegnfyrirhugaðri ákvörðun, ef stefndi teldi sér heimilt að taka ákvörðun í málinu. Þaðvar síðan með bréfi, dags. 27. maí 2016, undirritað af áðurnefndum bæjarstjórastefnda sem stefnanda var tilkynnt um fyrirvaralausa frávikningu úr starfi meðvísan til bréfs stefnda til stefnanda, dags. 8. apríl 2016, vegna háttsemistefnda gagnvart íbúa sambýlisins þann 9. september 2015. Kemur fram að stefndihafi móttekið andmælabréf stefnanda dags. 9. maí 2016 og að tekin hafi veriðafstaða til þeirra sjónarmiða sem þar komi fram. Í bréfinu er rakin ákvæði 1.mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og gr. 11.1.6.1 í kjarasamningiaðila. Síðan segir: „Hér skal það áréttaðað í riftun ráðningarsamningsins felst ekki ásökun um refsiverða háttsemi líktog haldið er fram í andamælabréfi dags. 9. maí 2016. Byggir riftun samningsinsá alvarlegu broti gegn starfsskyldum þínum og á hún sér stoð í framangreindumkjarasamningi. Þá skal það áréttað að sveitarfélagið átti ekki frumkvæði aðrefsimáli vegna atburðarins og er hér um að ræða tvö aðskilin mál; annars vegarrefsimál og hins vegar brot á starfsskyldum sem heimilar fyrirvaralausafrávikningu úr starfi. Niðurstaða refsimálsins er óháð niðurstöðusveitarfélagsins um brot á starfsskyldum. Þá ber einnig að geta þess aðsönnunarstaða er önnur þegar um er að ræða refsimál, enda ríkari sönnunarkröfurgerðar í refsimálum, sbr. t.d. Hrd. 1997, bls. 490 (mál nr. 110/1996). Þá gatstarfsmaður ekki haft réttmætar væntingar til þess að honum yrði ekki vikiðfyrirvaralaust úr starfi í ljósi allra aðstæðna þessa máls, jafnvel þó strax íkjölfar atburðarins hafi ekki verið talin ástæða til að bregðast við með öðrumhætti en áminningu.“ Þá er í bréfinu vísað til atvikaskráningar vegnaatburðarins 9. september 2015, læknisvottorðs og fram kemur það mat stefnda aðviðbrögð stefnanda hafi bæði í orði og athöfum verið úr hófi. Þá segir: „Var þér strax veitt áminning í kjölfaratburðarins, sem ekki var sérstaklega andmælt af þinni hálfu, og í kjölfariðfór af stað rannsókn hjá lögreglu eftir kæru íbúans á atvikinu. Á meðan hafðisveitarfélagið í skoðun hvort segja ætti þér upp störfum vegna atburðarins.Ekki var óskað eftir vinnuframlagi þínu á meðan á rannsókn lögreglu og skoðunsveitarfélagsins stóð yfir. Skoðun sveitarfélagsins hefur leitt í ljós aðumrætt atvik sé þess eðlis að áframhaldandi viðvera þín á vinnustaðnum sé tilþess falin að skaða starfsemina. Um er að ræða alvarlegt atvik sem samrýmistekki starfsskyldum þínum. Starfsmenn þjónustuíbúða verða við allar aðstæður aðgeta sinnt starfi sínu af yfirvegun, án þess að hræða, ógna eða veitast aðíbúum, sama í hvaða ástandi íbúar kunna að vera. Er atvikið því þess eðlis aðóhjákvæmilegt er að víkja þér fyrirvaralaust úr starfi og tekur sú ákvörðun gildivið dagsetningu bréfs þessa.“Þáliggur fyrir að með bréfi dags. 6. september 2016 krafðist stefndi þess aðstefnandi endurgreiddi stefnda ofgreidd laun að fjárhæð 551.657 krónur. Kemurfram að stefndi hafi orðið þess áskynja að þrátt fyrir riftun ráðningarsamnings,sem samkvæmt bréfi bæjarstjóra tók gildi við dagsetningu bréfsins, þ.e. 27. maí2016, hafi stefnandi fyrir mistök fengið greidd laun við útborgun launa 1. júlíog 1. ágúst 2016. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi krefst skaða- og miskabótaúr hendi stefnda með vísan til þess að riftun stefnda á ráðningarsamningistefnanda hafi verið ólögmæt. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni í formtekjumissis enda hafi hann ekki getað aflað sér sambærilegs starfs. Einnigverði að ætla að stefnandi hafi takmarkaða möguleika á að afla sér sambærilegsstarfs í framtíðinni þegar litið sé til aldurs, búsetu, starfsreynslu ogmenntunar hans. Samkvæmt þessu séu skilyrði sakarreglunnar um ólögmæti, tjón ogorsakatengsl uppfyllt í máli þessu. Stefnandi byggir á því aðákvörðun stefnda um lausn stefnanda frá störfum hafi verið stjórnvaldsákvörðuní skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og verði ákvörðunin þvíað vera í samræmi við skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttar, auk þesssem kjarasamningur milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og SFR hafi gilt umráðningarsamband aðila. Samkvæmt kjarasamningunum skal uppsögn byggjast ámálefnalegum ástæðum, sbr. grein 11.1.6.1. Þá sé heimild stefnda til að víkjastarfsmanni fyrirvaralaust úr starfi jafnframt bundin við þau tilvik þegarstarfsmaður verið uppvís um „gróft brot ístarfi“ og að áframhaldandi viðvera hans á staðnum valdi „skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eðaviðskiptavini.“ Vísar stefnandi til þess að hvorugt hafi átt við í tilvikistefnanda. Stefnandi byggir dómkröfu sína áþví í fyrsta lagi að hann hafi ekki orðiðorðið uppvís að „grófu broti“í starfi sem sé skilyrði fyrirvaralausrar riftunar á ráðningarsambandi.Stefnandi mótmælir að orðræða hans eða athafnir umrætt sinn hafi verið ofharkalegar og vísar stefnandi í því sambandi til langrar starfsreynslu og þessað hann viti hvernig eigi að bregðast við vissum kringumstæðum. Hafnarstefnandi því að hann hafi öskrað á íbúanna, hent honum í gólfið eða sparkað íbak hans og vísar stefnandi í því sambandi til dóms Héraðsdóms Suðurlands frá10. maí 2016. Þá hafnar stefnandi því að íbúinn hafi fengið áverka umrætt sinnaf völdum stefnanda enda hafi komið fram í framburði Jóhönnu HólmfríðarÓskarsdóttur í áðurnefndum dómi, að umræddur íbúi hafi verið með „lélegar fætur“ og „dettin“. Hafnar stefnandi því að umrætt atvik hafi réttlætt riftuná ráðningarsamningi stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfu sína íöðru lagi á því að stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar,sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, enda hafi riftunin verið byggð á framburðisamstarfsmanns stefnanda sem ekki hafi verið vitni að atvikinu ogatvikaskráning umrædds starfsmanns hafi aldrei verið borin undir stefnanda. Aukþess hafi stefndi ákveðið að bíða ekki eftir niðurstöðu Héraðsdóms Suðurlandsog þá hafi enginn á vegum stefnda verið viðstaddur aðalmeðferð í máliákæruvaldsins gegn stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfu sína íþriðja lagi á því að ákvörðun stefnda um riftun ráðningarsamningsins hafi byggstá ómálefnalegum sjónarmiðum og þar með brotið gegn ólögfestri réttmætisreglustjórnsýsluréttarins og grein 11.1.6.1 í kjarasamningi stefnanda. Stefndi hafitekið ákvörðun um að áminna vegna umrædds atviks og engin skilyrði hafi veriðfyrir hendi til að afturkalla þá ákvörðun, sbr. 25. gr. laga nr. 37/1993.Jafnframt hafi stefndi tekið ákvörðun um að senda stefnanda í leyfi meðan málhans var til rannsóknar hjá viðeigandi stjórnvöldum en engar nýjar upplýsingarhafi legið fyrir þegar ráðningarsamningnum hafi verið rift. Því hafi verið umgeðþóttaákvörðun að ræða og um leið brot gegn réttmætisreglunni og áðurnefndrar25. gr. Loks byggir stefnandi dómkröfusína á því að ákvörðun stefnda hafi brotið gegn meðalhófsreglustjórnsýsluréttarins. Stefnandi, sem hafi verið með langa starfsreynslu ogaldrei verið áminntur vegna starfa sinni, hafi eingöngu verið að sinna sínustarfi umrætt sinn. Stefndi hefði því getað áminnt stefnanda, ekki síst í ljósiþess að hann hafi verið sýknaður af tilhæfulausri ákæru. Við mat á fjártjóni stefnandaverði til þess að líta að stefnandi naut lögfestra og ólögfestra réttindastjórnsýsluréttar. Því hafi stefnandi mátt vænta þess að halda starfi sínu tilvenjulegra starfsloka opinbers starfsmanns svo lengi sem starfseminni yrði haldiðáfram á vegum stefnda og stefnandi ekki gerst brotlegur í starfi. Einnig verðivið mat á fjártjóni stefnanda að líta til aldurs hans, starfsreynslu, menntunarog búsetu. Atvinnumöguleikar 67 ára manns í Þorlákshöfn og nágrenni séu þvímiður fáir með tilliti til starfsreynslu og menntunar stefnanda. Stefnandi hafiað baki 25 ára starfsreynslu við umönnun fatlaðra en ákvörðun stefnda um riftunhafi leitt til þess að atvinnumöguleikar stefnanda á þessu sviði séu mjögtakmarkaðir, nánast útilokaðir. Þannig svari skaðabótakrafa stefnanda tilfjártjóns vegna tvöfaldra árslauna stefnanda, samtals kr. 12.692.396. Miðað sévið 6.346.198 króna árslaun stefnanda árið 2015. Krafan sé sett fram áhefðbundinn hátt en samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar beri að ákvarða fjártjónsbæturað álitum með tilliti til allra atvika með það að leiðarljósi að tjónþoli fáibætt sitt tjón. Stefnandi geri kröfu um1.500.000 krónur í miskabætur með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísar stefnandi til þess að riftunin og hvernig aðhenni hafi verið staðið hafi falið í sér meingerð gegn æru og persónu stefnandaenda hafi engar málaefnalegar ástæður verið að baki ákvörðuninni. Út á við hafiriftunin borið þess merki að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverðan verknaðþrátt fyrir að hafa verið sýknaður í héraðsdómi af tilhæfulausri ákæru. Að þvívirtu hversu alvarlega hafi verið vegið að starfsheiðri stefnanda sé krafanhófleg. Um dráttarvexti er vísað tilIII. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Upphafsdagur vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna miðist við þá dagsetningu þegarráðningarsamningi stefnanda hafi verið rift og dráttarvaxtakrafa miðist við 3.mgr. 5. gr. laganna en stefndi hafi verið upplýstur um ólögmæti riftunarinnarmeð tölvupósti 31. maí 2016. Um málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé stefnandi ekki virðisaukaskattsskyldurog eigi hann því ekki frádráttarrétt við greiðslu virðisaukaskatts. Málsástæður og lagarök stefndaTil stuðnings kröfu sinni um sýknu sem og réttarstefnda til að segja stefnanda upp starfi með bréfi 27. maí 2016, vísar stefnditil gr. 11.16.1 í kjalsamningi Sambands íslenskra sveitarfélaga og SFR, þ.e. aðheimilt sé að segja upp starfsmanni séu fyrir því málefnalegar ástæður sem ogef starfsmaður verði uppvís að grófu broti í starfi enda valdi viðvera hans ávinnustað áframhaldandi skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eðaviðskiptavini. Hagi þannig til skuli víkja starfsmanni úr starfi fyrirvaralaust.Telur stefndi að áðurnefnt ákvæði eigi ekki síst við í þeim tilvikum þegar sýnaþurfi tillitssemi gagnvart öðrum starfsmönnum eða viðskiptavinum/skjólstæðingumstefnda. Stefndi telur uppsögnina hafa verið málefnalega semog að stefnandi hafi orðið uppvís að grófu broti í starfi og að áframhaldandivera hans hefði valdið skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn ogskjólstæðinga sambýlisins. Í þessu sambandi skipti það engu þótt stefnandi hafiverið sýknaður af ákæru um líkamsárás enda hafi þar verið um sakamál að ræðaþar sem gerðar séu mun ríkari sönnunarkröfur en í einkamálum. Byggir stefndi áþví að stefnandi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum með grófum hætti endaverði að hafa í huga að starf með fötluðum sé viðkvæmt starf sem krefst oftnáins sambands milli starfsmanns og skjólstæðings sem verði að byggja ágagnkvæmri virðingu og trausti, sbr. og lög nr. 59/1992 og reglugerðir settarmeð stoð í þeim lögum. Að mati stefnda hafi stefnandi gengið alltof langt þegarkomið hafi að því að fá íbúann til að gegna fyrirmælum hans. Í starfi eins ogstefnandi hafi sinnt eigi aldrei að ganga eins langt í starfi og stefnandi hafigert og vísar stefndi í því sambandi til þeirra áverka sem lýst sé ílæknisvottorði sem gefið hafi verið út eftir rannsókn læknis á íbúanum. Þávísar stefndi til þess að hvað teljist sannað um framangreind atriði getilíklega oltið nokkuð á munnlegum skýrslum fyrir dómi. Stefndi kveður framangreinda háttsemi stefnanda hafaleitt til þess að rofinn hafi verið trúnaður og traust milli hans og íbúans ogeðli málsins samkvæmt einnig grafiðundan trausti sem aðrir skjólstæðingar sambýlisins verði að geta haft tilstarfsmanna. Sama gildi um traust og trúverðugleika stefnanda gagnvartsamstarfs- og yfirmönnum sínum. Því hafi verið einsýnt að áframhaldandi viðverastefnanda á vinnustaðnum hefði komið til með að skaða starfsemina, aðrastafsmenn og íbúa sambýlisins. Þá hafi tíminn og reynslan leitt í ljós aðstefnandi hafi ekki getað átt afturkvæmt, enda ljóst að verulegt vantraust hafiríkt enn í hans garð, jafnvel þótt margir mánuðir væru liðnir frá umrædduatviki. Einnig hefði það valdið verulegum álitshnekki út á við, t.d. gagnvartvandamönnum skjólstæðinganna og öðrum íbúum sveitarfélagsins, ef starfsmaðursem hefði valdið skjólstæðingum sínum áverkum gæti hafið störf að nýju. Þvíhafi stefnda verið skylt samkvæmt áðurnefndri grein kjarasamningsins að segjastefnanda upp störfum. Í öllu falli hafi honum verið það heimilt þar semuppsögnin byggði á málefnalegum ástæðum. Þá sé einnig á því byggt að háttsemistefnanda hafi, með vísan til framangreindra sjónarmiða, falið í sér verulegavanefnd á ráðningarsamningi aðila sem hafi heimilað stefnda að riftasamningnum. Stefndi hafnar því að hafa brotið gegnrannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins. Atvik máls hafi verið fremur einföld, umhafi verið að ræða afmarkaðan atburð sem vitni hafi verið að. Stefndi hafivandað til verka við að upplýsa málið og hafi m.a. óskað eftir sjónarmiðumstefnanda sem hann hafi komið á framfæri skriflega með bréfi, dags. 9. maí2016, og hafi þau verið skoðuð áður en endanleg ákvörðun um brottreksturinnhafi verið tekin 27. maí sama ár. Stefndi hafnar því að brottvikningin hafieingöngu byggst á framburði starfsmanns sem ekki hafi orðið vitni að atvikinuenda óumdeilt að Berglind Hallmarsdóttir hafi verið vitni að atvikum og hafifyrst og fremst verið horft til framburðar hennar við mat á tilefnibrottvikningar. Eðli málsins samkvæmt hafi brottvikningin einnig verið byggð áframburði A sem brotaþola. Þá er því hafnað sem röngu að stefnanda hafi veriðsagt upp áður en dómur Héraðsdóms Suðurlands lá fyrir. Hið rétta sé að dómurhafi verið uppkveðinn 10. maí 2016 en stefnanda ekki sagt upp störfum fyrr en27. sama mánaðar. Þá hafnar stefndi því að það hafi þýðingu hvort stefndi hafiverið viðstaddur aðalmeðferð málsins eða ekki, enda hafi brottvikningin ekkiverið grundvölluð á niðurstöðu sakamálsins heldur á háttsemi stefnanda og brotihans á starfsskyldum sínum. Stefndi hafnar því einnig að hafa brotið gegnréttmætisreglu stjórnsýsluréttarins enda eigi þau sjónarmið sem legið hafi tilgrundvallar uppsögninni stoð í kjarasamningi aðila og ákvörðunin þvígrundvölluð á málefnalegum forsendum. Einnig hafi verið gætt að andmælaréttistefnanda sem hafi ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að honum yrðiekki vikið úr starfi í ljósi allra aðstæðna málsins, jafnvel þótt strax íkjölfar atviksins hafi ekki verið talin ástæða til þess að bregðast við meðöðrum hætti en með áminningu. Í þessu sambandi sé til þess að líta að stefnandihafi verið sendur í leyfi meðan á lögreglurannsókn stóð og því hafi honumhlotið að vera ljóst að háttsemi hans hefði getað haft frekari og alvarlegriafleiðingar í för með sér en áminningu. Það að víkja stefnanda úr starfi hafiekki falið í sér afturköllun á endanlegri stjórnvaldsákvörðun, eins ogstefnandi haldi fram. Stefndi hafnar því að hafa brotið gegnmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins. Í samræmi við þau sjónarmið sem að framanhafi verið rakið hafi ekki komið til greina að ljúka málum með þeim hætti aðveita stefnanda aðeins áminningu. Um hafi verið að ræða gróft brot ástarfskyldum og hafi því, eins og atvikum hafi verið háttað, beinlínis veriðskylda stefnda gagnvart skjólstæðingum sínum og öðrum starfmönnum að segjastefnanda upp með vísan til áðurnefndrar greinar kjarasamnings aðila. Jafnvel þótt fallist verði á það með stefnanda aðóheimilt hafi verið að segja honum upp störfum byggir stefndi á því aðstefnanda hafi ekki tekist að sanna að hann hafi orðið fyrir nokkrufjárhagstjóni vegna uppsagnarinnar. Hafa verði í huga að starfsöryggi stefnandasætti takmörkunum eins og annarra starfsmanna hjá opinberum aðilum enda hefðit.d. verið hægt að segja stefnanda upp störfum ef fækka hefði átt starfsmönnumvegna hagræðingar. Stefndi kveður það vekja furðu að krefjast bóta tvöár fram í tímann en málið hafi verið höfðað 26. október 2016, aðeins fimmmánuðum eftir að stefnanda var sagt upp störfum, auk þess sem stefnandi hafinotið launa allt þar til í ágúst 2016. Því hafi meint tjón stefnanda viðmálshöfðun ekki getað numið nema í mesta lagi tveggja mánaða launagreiðslum (1.september og 1.október 2016). Krafa stefnanda taki hins vegar að langstærstumhluta til meints tjóns til framtíðar litið. Vegna þess vakni sú spurning hvortekki sé rétt af þeim sökum að vísa málinum frá dómi samkvæmt 1. mgr. 26. gr.laga nr. 91/1991. Ljóst sé að stefnandi geti á næstu tveimur árum takmarkaðmeint tjón sitt verulega með því að fá sér annað starf. Skorar stefndi ástefnanda að leggja fram gögn því til sönnunar að hann hafi sinnt skyldum sínumum að takmarka tjón sitt að þessu leyti. Ella verði óhjákvæmilega að sýknastefnda. Varðandi varakröfu vísar stefndi til þess að verðiþað niðurstaða dómsins að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætraruppsagnar verði að lækka fjárhæð kröfunnar verulega. Minnir stefndi á aðdómstólar hafi í málum sem þessu einkum dæmt bætur að álitum og komi því ekkitil greina að fallast á kröfu stefnanda eins og hún sé sett fram. Jafnframtvísar stefndi til áðurnefndra sjónarmiða um starfsöryggi stefnanda, að meintfjárhagstjón hans taki að langstærstum hluta til óráðinnar framtíðar og skyldustefnanda til að takmarka meint tjón sitt. Með vísan til framangreindra sjónarmiðageti stefnandi aldrei fengið hærri bætur en sem nemi sex mánaðaruppsagnarfresti og því aldrei hærri en 2.020.050 krónur, þ.e. 336.675 x 6. Þarsem stefnandi hafi nú þegar fengið greidd laun, án vinnuframlags, sem nemamiklu hærri fjárhæð, hafi hann ekki orðið fyrir neinu tjóni, sbr. nánariútreikning sem rakinn er í greinargerð. Í öllu falli sé ótækt að miða bótakröfuna viðmeðallaun ársins 2016, sem samkvæmt stefndu eigi að vera 6.346.198 krónur, endageti tjón stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en umsömdum grunnlaunum.Samkvæmt síðustu tveimur launaseðlum hafi grunnlaun stefnanda verið 336.675krónur. Bótakrafa vegna næstu tveggja ára geti því aldrei numið hærri fjárhæðen 8.073.000 [sic] krónum, þ.e. 336.675 x 24. Því til frádráttar hljóti að komagreiðslur sem stefndi innti af hendi til stefnanda á meðan hann hafi verið íleyfi vegna lögreglurannsóknarinnar, en á þeim tíma hafi stefnandi ekkertvinnuframlag innt af hendi. Nánar tiltekið hafi verið um að ræða eftirfarandigreiðslur: . 1. október2015 596.296krónur.2. 1. nóvember2015 442.830krónur.3. 1. desember2015 521.459krónur.4. Áramótaútborgun 467.799krónur.5. 1. febrúar2016 482.086krónur.6. 1. mars2016 471.220krónur 7. 1. apríl2016 444.945krónur.8. 1. maí 2016 539.926 krónur.9. 1. júní2016 485.160krónur. Samtalskr. 4.451.721Einnighljóti að koma til frádráttar á grundvelli almennra reglna um skuldajöfnuð þærgreiðslur sem stefndi innti af hendi til stefnanda í tvo mánuði eftiruppsögnina, samtals að fjárhæð 832.757 krónur, enda hafi stefnanda hlotið aðvera ljóst að um mistök hafi verið að ræða þar sem búið hafi verið að riftaráðningarsamningi hans. Skaðabótakrafa stefnanda geti því aldrei numið hærrifjárhæð en 2.788.522 krónum, þ.e. 8.073.000–4.451.721–832.757 krónur. Þáhafnar stefndi því að lagaskilyrði séu til að fallast á miskabótakröfustefnanda. Staðið hafi verið að uppsögn með eðlilegum hætti og stefnanda gefinnkostur á að koma á framfæri andmælum. Stefndi hafnar því alfarið að riftuninberi þess merki að stefnandi hafi gerst sekur um refsiverðan verknað. Ljóst sé aðstefnandi hafi verið sýknaður af ákærunni og hafi uppsögnin ekki veriðgrundvölluð á niðurstöðu umrædds dómsmáls. Umlagarök að öðru leyti vísar stefndi til meginreglna starfsmannaréttar ogmeginreglna samninga- og kröfuréttarins, þ.m.t. um riftun samninga. Kröfu ummálskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaðaViðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslur stefnandi, Bragi Andrésson, og vitninBerglind Hallmarsdóttir, starfsmaður á sambýlinu að Selvogsbraut 1, og SteinunnEmilía Þorsteinsdóttir, þroskaþjálfi og forstöðumaður sambýlisins. Ekki er fallist á það með stefnda aðmálatilbúnaður stefnanda leiði til þess að máli þessu verði vísað frá dómi ánkröfu. Aðila málsins greinir á umbrottvikningu stefnanda úr starfi stuðningsfulltrúa á sambýli fyrir fatlaða íÞorlákshöfn sem tilkynnt var stefnanda með bréfi dags. 27. maí 2016. Stefnandivísar til þess að riftun stefnda á ráðningarsamningi stefnanda hafi veriðólögmæt og krefst skaða- og miskabóta úr hendi stefnda, sem hafnar öllum kröfumstefnanda. Í1. mgr. 57. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, segir að um starfskjör,réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga fari eftir ákvæðum kjarasamningahverju sinni og ákvæðum ráðningarsamninga. Ákvæðið kom inn með lögum nr.45/1998, en í eldri sveitarstjórnarlögum var vísað til þess að starfsmennsveitarfélaga hefðu réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sbr. lög nr.38/1954. Framangreint ákvæði sveitarstjórnarlaga hefur verið túlkað svo, aðeinstök réttindi og skyldur starfsmanna sveitarfélaga í vinnuréttarlegumskilningi, séu í grundvallaratriðum ekki lögbundin, heldur taki mið afkjarasamningum og ráðningarsamningum eins og þeir eru á hverjum tíma. Hinsvegar hefur 57. gr. einnig verið túlkuð svo að sveitarstjórnir geti ekki samiðum frávik frá grundvallarreglum stjórnsýsluréttar hvort sem er í kjarasamningumeða ráðningarsamningum. Þá hefur verið á því byggt að veigamiklar ákvarðanirstjórnvalda, s.s. við uppsögn starfsmanna sveitarfélaga teljist stjórnvaldsákvarðanirí skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga, þannig að málsmeðferðarreglurstjórnsýslulaga gildi við uppsögn starfsmanna sveitarfélaga. Samkvæmt þessu barstefnda við undirbúning og ákvörðun um brottvikningu stefnanda úr starfi aðfara að stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Óumdeilt er að umrædda brottvikningustefnanda úr starfi megi rekja til atviks sem átti sér stað að kvöldi 9.september 2015 er stefnandi var við störf á sambýlinu að Selvogsbraut 1. Fyrirdómi lýsti stefnandi atvikum þannig að hann hafi verið að fá íbúa sambýlisins,A, til að fara yfir í hennar eigin íbúð. A hafi verið í sófa og hann reynt aðfá hana til að standa upp, en hún hafi brugðist ókvæða við þegar samstarfsmaðurstefnanda, Berglind, hafi komið inn. Hafnaði stefnandi því að hafa veist að ameð því að rífa í hönd hennar, kasta henni í gólfið og sparka í hana, enstefnandi kvaðst hafa sett fótinn í A, þ.e. ýtt aðeins við henni með hnénu, ogtalið að við það myndi hún standa upp. Staðfesti stefnandi þann framburð sinnsem fram kemur í dómi Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. S-464/2015, sem höfðaðvar gegn honum fyrir líkamsárás gegn a, þ.e. að a hafi látið sig falla á fjórafætur og hann þá ýtt við henni með hnénu. Stefnandi kvað A hafa hækkað róminn.Það hafi hann einnig gert í samræmi við það sem honum hafi verið kennt, þ.e. aðef raddstyrkur sjúklings væri 5-6 þá ætti raddstyrkur starfsmanns að vera6-7. Vitnið Berglind Hallmarsdóttir,starfsmaður á sambýlinu, kom fyrir dóm og lýsti atvikinu í frjálsri frásögnþannig að þegar stefnandi hafi verið að fá A til að yfirgefa íbúðina, hafi hannrifið í a, þar sem hún hafi setið í sófa í stofunni, þannig að hún hafi dottiðá gólfið, borð hafi þeyst til og kanna full af vatni fallið á gólfið. A hafilegið emjandi, grenjandi og öskrandi og hafi stefnandi þá reitt upp hönd gegn Aog sett fótinn í hana. Við það kvaðst vitnið hafa gengið á milli. Stefnandi og A hafi bæði verið mjög hávær ogstefnandi mjög reiður. Eftir atvikið kvaðst vitnið hafi rætt við stefnanda íeldhúsi sambýlisins og spurt af hverju hann hafi sparkað í A. Stefnandi hafi þásagt orðrétt, „ég sparkaði ekki í hana,ég sett fótinn í hana [...].“Kvaðst vitnið ekki hafa séð betur en að stefnandi hafi sparkað í a, en vegna framangreinds svars stefnandaverði hún að trúa að svo hafi ekki verið. Meðal gagna málsins er skýrsla eðaatvikalýsing, sem vitnið Berglind staðfesti fyrir dómi að hafa ritaði eiginhendi daginn eftir atvikið, en blaðið ber heitið „Minnispunktar ef upp kemur krísa“, svokallað „krísublað“. Kom fram í skýrslu vitnisins Steinunnar EmelíuÞorsteinsdóttur, forstöðumanns sambýlisins, fyrir dómi að slíkminnisblöð/atvikalýsing væru notuð ef upp kæmu atvik milli íbúa sambýlisinsinnbyrðis og/eða milli íbúa og starfsmanna. Atvikalýsingin er undirrituð afframangreindri Berglindi og Jóhönnu H. Óskarsdóttur sem einnig var við störf ásambýlinu umrætt kvöld. Fyrir dómi var borinn undir vitnið Berglindieftirfarandi texti í áðurnefndri atvikalýsingu: „- endar á að rífa í [...] [A, innskot dómara] henda henni á gólfið og að því ég best sá sparka í bakið – sagðisjálfur ég ýtti í hana liggjandi á gólfinu með fætinum.“ Einnig var borinnundir vitnið texti úr samantekt lögreglu af skýrslutöku af Berglindi sem vitnií lögreglurannsókn, sem fyrir liggur að hófst á umræddu atviki þann 11.september 2015, en þar segir: „Þetta hafigerst mjög hratt, þau hafi verið að rífast og hvort hún leit eitthvað fram áganginn þegar hún hafi litið til baka er það næsta sem hún sá hvar [A,innskot dómara] lenti á gólfinu og Bragihaldið áfram að þusa og Bragi lyft löppinni sem henni sýndist að Bragi hafilátið í [...].“ Þá var eftirfarandi samantekt lögreglu af síðariyfirheyrslu yfir Berglindi þann 23. nóvember 2015 einnig borin undir vitnið: „Aðspurð í hvor [sic] hendina [sic] Bragihafi tekið sagðist Berglind ekki vera viss á þessari stundu, hún sagðist hafastaðið í hurðagættinni og horft bæði fram á gang og inn í íbúðina og þetta hafiverið atvik sem hún átti ekki von á.“ Vitnið var í framhaldinu innt eftirþví hvort hún gæti staðfest texta þannúr atvikalýsingu vitnisins sem vísað var til hér að framan innantilvitnunarmerkja. Því svaraði vitnið þannig: „Sko, þegar ég lít inn þá er hann [stefnandi] með hendurnar á henni, hún er að detta, og [...] nei, ekki henda, hann henti henni ekki ágólfið, en hann reif í hana, hún fer í gólfið, nei ekki hent.“ Þá kvaðstvitnið á öllum stigum málsins hafa sagt að stefnandi hafi sparkað í A, hún hafiekki séð betur. Ítrekað aðspurð hvort hún hafi séð stefnanda sparka í A,svaraði vitnið. „Sá hann setja fótinn íhana, hvort hann sparkaði, ég sá ekki hvort, þegar þú sparkar það er tvenntólíkt, þú átt hvorugt að gera.“ Ítrekaði vitnið að stefnandi hafi sagt sérað hann hafi sett fótinn í A og því trúi vitnið. Fram kom í skýrslu vitnisins Steinunnarfyrir dómi að A búi við mikla andlega fötlun. Þá eigi hún erfitt með hreyfingarog sé bæði slæm í baki og fótum. Vitnið var innt eftir því hvort oft þyrfti aðtoga í A til að fá hana til að hlýða, eins og fram hafi komið í framburðiJóhönnu, starfsmanns sambýlisins, í áðurnefndum dómi Héraðsdóms Suðurlands ísakamálinu gegn stefnanda. Kvað vitnið Steinunn að oft þurfi „að beina A“ eins og vitnið orðaði það,en það eigi ekki að toga í hana. Í máli þessu eru ekki aðrir tilfrásagnar um samskipti stefnanda og íbúans A að kvöldi 9. september 2015 enstefnandi og vitnið Berglind Hallmarsdóttir. Framburður þeirra hefur veriðrakinn hér að framan. Að mati dómsins ber nokkuð í milli í lýsingum stefnandaog vitnisins Berglindar um hið ætlaða grófa brot ákærða í starfi. Auk þess erframburður vitnisins Berglindar í máli þessu nokkuð á annan veg en hinskriflega atvikalýsing vitnisins í áðurnefndu krísublaði. Er það og mat dómsinsað vitnið hafi gert heldur minna úr þætti stefnanda í framburði sínum í máliþessu en í hinni skriflegu atvikalýsingu, dags. 10. september 2015. Einnigbendir framburður vitnisins hjá lögreglu, sem kynntur var vitninu sérstaklega,til þess að vitnið hafi ekki verið í þeirri aðstöðu að sjá nákvæmlega hvað áttisér stað í umræddum samskiptum stefnanda og A. Að öllu framangreindu virtuhefur stefnda að mati dómsins ekki tekist að sanna að atvik í samskiptumstefnanda og A hafi verið með þeim hætti sem greinir í atvikalýsingu vitnisinsBerglindar frá 10. september 2015. Þá er til þess að líta að með dómiHéraðsdóms Suðurlands í málinu nr. S-464/2015, var ekki talið sannað hvort Ahafi látið sig detta á gólfið eða stefnandi þrifið í hönd hennar með þeimafleiðingum að hún féll á gólfið, en framangreindur dómur hefur fulltsönnunargildi um framangreint atriði þar til hið gagnstæða sannast, sbr. 4.mgr. 186. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og 4. mgr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Stefnandi vísar til þess aðmálsmeðferð stefnda við brottvikningu stefnanda úr starfi hafi falið í sér brotgegn rannsóknar- og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Þá vísaði lögmaður stefnanda til þess ímunnlegum málflutningi við aðalmeðferð málsins að í bréfi hans til bæjarstjórastefnda, dags. 9. maí 2016, hafi verið gerður áskilnaður um ítarlegri andmæligegn hinni fyrirhuguðu ákvörðun, teldi stefndi sér heimilt að taka ákvörðun umlok á ráðningarsambandi stefnanda, en að framangreindu var vikið ímálavaxtalýsingu í stefnu. Þar sem svo hafi ekki verið gert hafi stefndi einnigbrotið andmælarétt gagnvart stefnanda. Þessu hafnaði lögmaður stefnda ímunnlegum málflutningi sem of seint framkominni málsástæðu. Kemur þá í fyrsta lagi til skoðunarhvort stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga eins ogstefnandi heldur fram en í því fellst að stefnda bar að eigin frumkvæði aðupplýsa málsatvik nægilega áður en ákvörðun var tekin um brottvikningustefnanda úr starfi. Stefndi byggir málatilbúnað sinn meðal annars á því aðsýknudómur Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. S-464/2015 hafi ekkert að gerameð það mat stefnda að stefnandi hafi brotið gróflega gegn starfsskyldum sínumí samskiptum við A að kvöldi 9. september 2015. Vísar stefndi til þess að hannbyggi þá ákvörðun sína að víkja stefnanda frá störfum vegna grófs brots ístarfi fyrst og fremst á atvikaskráningu vitnisins Berglindar og framburði Asjálfrar. Í framburði vitnisins Steinunnar komfram að í samráði við Maríu, yfirmann vitnisins, hafi verið ákveðið, eftir aðlögreglurannsóknin hófst, að afþakka vinnuframlag stefnanda. Vitnið Steinunnvar innt eftir því fyrir dómi hvort fram hafi farið rannsókn af hálfu stefnda áhinu umrædda atviki að kvöldi 9. september 2015. Kvaðst vitnið, sem eins ogáður segir var á þeim tíma yfirmaður sambýlisins, hafa rætt við starfsmenn semvoru á vakt í umrætt sinn og lögreglu. Engin gögn liggja frammi í málinu umframangreinda rannsókn stefnda. Hins vegar kvaðst vitnið ekkert hafa komið aðmálinu eftir að hún sendi stefnanda áðurnefnt bréf dags. 8. apríl 2017. Þá hafihún á tímabilinu frá 11. september 2015 til 8. apríl 2016, rætt við Maríuyfirmann sinn um hvað hægt væri að gera í málinu enda hafi vantað starfsmann ásambýlið og erfitt hafi verið að ráða í afleysingar. Þetta hafi verið óljósthjá þeim í fyrstu en niðurstaðan hafi verið sú að senda stefnda umrætt bréf 8.apríl 2016. A hafi verið hrædd sem og heimilismenn og ekki hafi verið vilji afhálfu vitnisins eða yfirmanns hennar að stefnandi kæmi aftur til starfa. Eins og áður greinir byggði stefndiþá ákvörðun sína að víkja stefnanda úr starfi meðal annars á atvikaskráninguvitnisins Berglindar, dags. 10. september 2015, sem vitnið staðfesti fyrir dómiað hafa ritað eigin hendi. Kemur framangreint skýrlega fram í bréfiforstöðumanns sambýlisins, vitnisins Steinunnar, til stefnanda, dags. 8. apríl2016. Í bréfinu er stefnanda tilkynnt að til skoðunar sé hvort tilefni sé tilað segja honum fyrirvaralaust upp störfum vegna háttsemi sem ekki hafi samræmststarfsskyldum hans og tekið er fram að áframhaldandi viðvera hans ávinnustaðnum sé talin geta skaðað starfsemina. Þá segir að tilefnið sé atvik ísamskiptum milli stefnanda og A að kvöldi 9. september 2015 og ráða má af efnibréfsins að byggt hafi verið á atvikalýsingu vitnisins Berglindar þó þess séekki getið sérstaklaga. Meðal annars er tilefni skoðunar á hvort víkja eigistefnanda úr starfi þannig lýst í bréfinu: „Þústendur yfir henni [A, innskot dómara] ogöskrar á hana sem endar á því að þú rífur í íbúa hendir henni í gólfið ogsparkar í bakið á henni að sögn starfsmanns sem varð vitni að atburðinum“.Við samanburð á framangreindum texta og texta atvikalýsingar vitnisinsBerglindar má sjá að forstöðumaðurinn og vitnið Steinunn, hefur valið að getaþess ekki sem fram kemur í atvikalýsingunni, þ.e. að ritari þess, vitniðBerglind, setur fyrirvara varðandi ætlað spark í bak A með orðunum „að því ég best sá“. Í bréfiforstöðumannsins er athygli stefnda vakin á rétti hans til að tjá sig munnlegaá fundi með yfirmönnum sveitarfélagsins, að viðstöddum fulltrúa stéttarfélags,eða bréflega. Hins vegar er í bréfinu ekki vísað til viðeigandi ákvæðis íkjarasamningi aðila. Í andmælabréfi stefnanda, dags. 9. maí 2016, var því meðalannars haldið fram að ósamræmi væri milli atvikalýsingar vitnisins Berglindarog framburðar hennar hjá lögreglu skömmu eftir atvikið. Verður ekki ráðið afbréfi stefnda til stefnanda, dags. 27. maí 2016, og framlögðum gögnum málsinsað stefndi hafi, eftir móttökuandmælabréfs stefnanda, dags. 9. maí 2016, látið fara fram frekari athugun áhinu umrædda atviki 9. september 2015. Að öllu framansögðu virtu og meðvísan til framburðar vitnisins Steinunnar er fallist á það með stefnanda aðstefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga með því að afla ekkiað eigin frumkvæði nægilegra upplýsinga um þær ávirðingar sem bornar voru ástefnanda í atvikalýsingu vitnisins Berglindar áður en ákvörðun var tekin um aðvíkja stefnanda úr starfi. Með því braut stefndi gegn 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Vitnin Berglind og Steinunn tjáðusig um líðan íbúans A og ástandið á vinnustaðnum eftir atvikið að kvöldi 9.september 2015 í skýrslugjöf fyrir dómi. Kemur framburður þeirra til skoðunarvið mat á því hvort uppfyllt hafi verið skilyrði 4. mgr. gr. 11.1.6.1 íkjarasamningi aðila um að áframhaldandi viðvera stefnanda á vinnustaðnum hefðivaldið skaða fyrir starfsemina, aðra starfsmenn eða viðskiptavini. VitniðBerglind kvað A hafa kvartað eftir atvikið og hafi hún verið mjög æst og órólegog sé það enn. Lýsti vitnið þeirri skoðun sinni að ef stefnandi hefði komiðaftur til starfa „hefði þurft að vinnahressilega í málinu“, eins og vitnið orðaði það. Í framburði vitnisinsSteinunnar kom ítrekað fram að A væri enn hrædd vegna þessa atviks og liði illaeftir það og hafi það strax komið í ljós. Kvað vitnið ekki hægt að hafastarfsmann í vinnu sem íbúar sambýlisins væru hræddir við. Kom einnig fram þaðálit vitnisins að samkvæmt atvikalýsingu vitnisins Berglindar og lýsingum A,sem vitnið kvað hafa greint frá atburðarásinni í hlutum, hafi stefnandi gengiðof langt í umrætt sinn. Hann hefði átt að leyfa A að róast og vinna úr sínummálum. A sé stundum lengi að standa upp og það verði að gefa hennitækifæri. Vitnin Berglind og Steinunn lýstufyrir dómi, eins og að framan greinir, slæmri líðan íbúans A og hræðslu eftiratvikið. Vitnið Steinunn var sérstaklega spurð hvort unnið hefði verið með A íkjölfar atviksins. Kvað vitnið svo ekki hafa verið. „A hafi ekki farið til sálfræðings né neitt svoleiðis, bara haldið sínumgeðlækni“, eins og vitnið orðaði það. Hún hafi fengið að ræða atvikið einsog hún hafi viljað og hafi það stundum komið fyrir. Hins vegar staðfesti vitniðað A hafi í einhver skipti hringt í stefnanda eftir atvikið. Á sama hátt ogstefnda bar að afla upplýsinga og staðreyna þær upplýsingar sem fyrir lágu umatvik að baki samskiptum stefnanda og A, bar stefnda að afla gagna þeirrifullyrðingu sinni til stuðnings að áframhaldandi viðvera stefnanda ávinnustaðnum myndi hafa skaðleg áhrif á starfsemi sambýlisins, íbúa þess ogaðra starfsmenn. Þeirri rannsóknaskyldu, sem var sérstaklega brýn þar sem umvar að ræða íþyngjandi ákvörðun gagnvart stefnanda, sinnti stefndi ekki áfullnægjandi hátt að mati dómsins. Varðandi það hvort stefndi hafibrotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaga er til þess að líta að samkvæmt framburðivitnisins Berglindar ræddu hún og Jóhanna, samstarfsmaður hennar, við vitniðSteinunni á heimili Jóhönnu eftir vinnu að kvöldi 9. september 2015 og lýstuatvikum. Tók vitnið Berglind fram að þær hafi verið miður sín eftir atvikið.Vitnið Steinunn kvaðst í framhaldinu hafa boðað stefnanda til sín morguninneftir og rætt við hann um atvikið, þ.e. samskipti hans við A. Komið hafi framhjá stefnanda það mat hans að hann hafi ekkert gert af sér. Samkvæmt því semfram kemur í niðurlagi atvikalýsingar vitnisins Berglindar má ráða að blaðiðhafi ekki verið afhent vitninu Steinunni fyrr en eftir að Steinunn ræddi viðstefnanda að morgni 10. september 2015. Í niðurlagi atvikalýsingarinnar segir:„Bergl. og Jóhanna kalla Steinunniforstöðumann til Jóhönnu – segja allt af létta – Steinunn talar við Braga oglætur áminningu duga.“ Er það og í samræmi við framburð vitnisinsBerglindar fyrir dómi, en vitnið kvaðst hafa fengið þær upplýsingar hjáSteinunni að hún hafi áminnt stefnanda og til stæði að stefnandi kæmi aftur tilvinnu. Kvaðst vitninu ekki hafa fundist það ásættanlegt. Vitnið Steinunnstaðfesti að í umræddu viðtali við stefnanda að morgni 10. september 2015 hafihún áminnt hann munnlega fyrir að ganga svona hart að A eins og vitnið orðaðiþað. Stefnandi staðfesti framangreint í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi. Kvaðhann að rætt hafi verið um að fara hægar í sakirnar við að stoppa íbúana af.Samkvæmt þessu verður ekki annað ráðið en það hafi verið mat þáverandiyfirmanns stefnanda, vitnisins Steinunnar, eftir viðræður við vitnið Berglindiog Jóhönnu, að umrætt atvik í samskiptum stefnanda við A hafi ekki kallað áfrekari aðgerðir af hálfu stefnda en munnlega áminningu. Hins vegar er ljóst afgögnum málsins, skýrslu stefnanda og framburði vitnisins Steinunnar að umræddáminning var ekki í samræmi við fyrirmæli kjarasamnings aðila, sbr. gr.11.1.6.2. Það er mat dómsins að með framangreindri málsmeðferð og þeim langatíma sem leið frá því að vinnuframlag stefnanda var afþakkað þangað tilstefnanda var tilkynnt að til skoðunar væri að víkja honum úr starfi, eða tæpirsjö mánuðir, án þess að nokkur rannsókn hafi átt sér stað á umræddu atviki afhálfu stefnda, hafi stefnanda verið gefnar væntingar um að hann ætti afturkvæmtí starf sitt þegar niðurstaða Héraðsdóms Suðurlands lægi fyrir. Þykirmálsmeðferð stefnda að þessu leyti ekki í samræmi við meðalhófsreglustjórnsýslulaga. Dómurinn hefur komist að þeirriniðurstöðu að málsmeðferð stefnda allt frá því yfirmaður hans boðaði hann tilviðtals að morgni 10. september 2015 þar til stefnanda var tilkynnt um að honumværi vikið úr starfi með vísan til 4. mgr. gr. 11.1.6.1 í kjarasamningi aðila,hafi farið í bága við málsmeðferðareglur stjórnsýslulaga og ákvæðikjarasamnings aðila. Uppsögnin var reist á lýsingu samstarfsmanns stefnanda áatvikum milli stefnanda og íbúa sambýlisins án þess að þær hafi verið kannaðarnægilega, auk þess sem við málsmeðferðina var ekki gætt meðalhófs. Stefnandi krefst skaðabóta vegnahinnar ólögmætu brottvikningar úr starfi vegna fjártjóns er svari til tvöfaldraárslauna hans hjá stefnda og miðar fjárhæðina við heildarlaun stefnanda árið2015, eða 6.346.198 krónur. Samkvæmt framlögðum launaseðlum stefnanda á árinu2015 voru útborguð heildarlaun hans að meðaltali tæpar 322.000 krónur á mánuði.Vísar stefndi til þess að við mat á fjártjóni stefnanda verði að líta til þessatvinnumöguleikar 67 ára manns í Þorlákshöfn og nágrenni séu fáir þegar litiðsé til starfsreynslu og menntunar stefnanda, en stefnandi hafi mátt vænta þessað hann héldi starfi sínu til venjulegra starfsloka svo lengi sem starfseminyrði áfram á hendi stefnda og stefnandi gerðist ekki brotlegur í starfi.Stefnandi upplýsti í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi frá 1. apríl 2016,þegar hann varð 67 ára, þegið greiðslur frá Tryggingarstofnun ríkisins oglífeyrissjóði og að hafa síðast fengið 329.000 krónur útborgaðar. Engin gögnliggja frammi í málinu varðandi framangreindar greiðslur eða réttindi stefnandaað þessu leyti. Stefndi hefur mótmælt tölulegum útreikningum stefnanda og vísarmeðal annars til þess að verði fallist á það með stefnanda að stefnda hafiverið óheimilt að segja honum upp störfum, eins og það er orðað í stefnu, hafistefnanda ekki tekist að sanna að hann hafi orðið fyrir nokkru fjárhagslegutjóni vegna uppsagnarinnar. Með vísan til framritaðs er fallist á það meðstefnda að stefnandi hafi ekki sannað fjártjón sitt. Stefnandi styður miskabótakröfu sínavið b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Fyrir liggur að stefnandi varsýknaður af broti gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,þ.e. líkamsárás gegn íbúa sambýlisins, með dómi Héraðsdóms Suðurlands 10. maí2016. Að þeim dómi gengnum mátti stefnandi hafa væntingar til þess að hannhéldi starfi sínu sérstaklega í ljósi athugasemda sem fram komu í andmælabréfihans um réttmæti atvikalýsingar vitnisins Berglindar sem stefndi vísaði til íbréfi sínu dags. 8. apríl 2016 og þess að stefndi aflaði ekki nægilegraupplýsinga um þær ávirðingar sem bornar voru á stefnanda í atvikalýsingusamstarfsmanns hans. Eins og rakið hefur verið hér að framan var ákvörðunstefnda um brottvikningu stefnanda úr starfi ólögmæt og til þess fallin aðvalda stefnanda miklum álitshnekki og andlegri vanlíðan. Að mati dómsins þykjamiskabætur til handa stefnanda hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Bera bæturnarvexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá27. maí 2016 til 30. júní 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en þann dag var liðinn mánuður fráþví stefnandi sendi stefnda tölvupóst þar sem fram komu upplýsingar semnægilegar voru til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað og telst hann hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur.Afhálfu stefnanda flutti málið Hilmar Gunnarsson hdl., en af hálfu stefnda fluttiVíðir Smári Petersen hrl., málið.Dómþennan kvað upp Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,Sveitarfélagið Ölfus, greiði stefnanda, Braga Andréssyni, 800.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá27. maí 2016 til 30. júní 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga, frá þeim degi til greiðsludag.Stefndi greiði stefnanda 1.500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 182/2006
Sjómaður Veikindaforföll Laun Tómlæti
Í var ráðinn til starfa hjá F frá 16. ágúst 2001 sem skipstjóri á skipinu E og gegndi hann þeirri stöðu í annarri hvorri veiðiferð á móti S. Eftir lok loðnuvertíðar í mars 2002 var gert hlé á útgerð skipsins fram yfir miðjan júní á sama ári. Meðan á því stóð veiktist Í alvarlega og var frá vinnu þar til í desember sama ár, en á því tímabili gegndi S einn stöðu skipstjóra að því leyti sem skipinu var haldið til veiða. F viðurkenndi rétt Í til launa vegna veikindaforfalla í tvo mánuði og greiddi honum 2.592.729 krónur. Með bréfi 10. desember 2004 krafði Í F um mismuninn á þessari greiðslu og þeim fullu launum, sem S hafði borið úr býtum á fyrstu tveimur mánuðum veikindaforfalla Í, auk kauptryggingar vegna hluta þessa tímabils. Ekki lá annað fyrir en að Í hefði tekið við uppgjöri veikindalauna á árinu 2002 án nokkurs fyrirvara eða athugasemdar. Að loknu veikindaleyfi í desember 2002 tók hann aftur við fyrra starfi hjá F, sem hann gegndi þar til tæpum mánuði áður en hann hreyfði 10. desember 2004 í fyrsta sinn kröfu um greiðslu frekari launa í veikindaforföllum sínum. Með þessu var talið að Í hefði sýnt af sér stórfellt tómlæti um að halda fram ætluðum rétti sínum í þessum efnum. Þegar af þeirri ástæðu var F sýknaður af kröfu Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var stefndi ráðinn til starfa hjá áfrýjanda frá 16. ágúst 2001 sem skipstjóri á nótaveiðiskipinu Erni KE 13, en á þeim tíma bar áfrýjandi heitið Festi hf. Frá því í september 2001 gerði áfrýjandi skipið út til síldveiða, sem virðist hafa lokið í desember á sama ári, en til loðnuveiða frá janúar til mars 2002. Fyrir liggur að á sama tímabili starfaði jafnframt hjá áfrýjanda Sævar B. Þórarinsson, sem gegndi stöðu skipstjóra í annarri hvorri veiðiferð á móti stefnda. Eftir lok loðnuvertíðar í mars 2002 var gert hlé á útgerð skipsins fram yfir miðjan júní á sama ári. Meðan á því stóð veiktist stefndi alvarlega 4. júní 2002 og var frá vinnu af þeim sökum þar til í desember sama ár, en á því tímabili gegndi Sævar einn stöðu skipstjóra að því leyti, sem skipinu var haldið til veiða. Áfrýjandi viðurkenndi rétt stefnda samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 til launa vegna þessara veikindaforfalla í tvo mánuði og greiddi honum af þeim sökum samtals 2.592.729 krónur. Áfrýjandi kveður þetta vera helming fjárhæðarinnar, sem Sævar fékk vegna starfa sinna á því tímabili, og þar með sem næst þau laun, sem stefndi hefði fengið ef veikindi hans hefðu ekki borið að höndum. Með bréfi 10. desember 2004 krafði stefndi áfrýjanda um mismuninn á þessari greiðslu og þeim fullu launum, sem Sævar hafði borið úr býtum á fyrstu tveimur mánuðum veikindaforfalla stefnda, auk kauptryggingar vegna hluta þessa tímabils, allt með nánar tilgreindum fjárhæðum. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu 3. janúar 2005. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að stefndi hafi tekið við uppgjöri veikindalauna á árinu 2002 án nokkurs fyrirvara eða athugasemdar. Að loknu veikindaleyfi í desember 2002 tók stefndi aftur við fyrra starfi hjá áfrýjanda, sem hann gegndi samkvæmt gögnum málsins þar til tæpum mánuði áður en hann hreyfði 10. desember 2004 í fyrsta sinn kröfu um greiðslu frekari launa í veikindaforföllum sínum. Með þessu hefur stefndi sýnt af sér stórfellt tómlæti um að halda fram ætluðum rétti sínum í þessum efnum. Þegar af þeirri ástæðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu hans, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. janúar 1991 í máli nr. 370/1989, sem birtur er í dómasafni 1991, bls. 70. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Festarfell ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Ísaks Valdimarssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem dómtekið var 21. desember sl., er höfðað af Ísak Valdimarssyni, kt. 190840-4929, Borgarlandi 9, Víðimýri 11, Neskaupsstað með stefnu birtri 6. janúar 2005 á hendur Festarfelli ehf. (áður Festi ehf.), kt. 590371-0769, Krossey, Höfn í Hornafirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Festarfell ehf., verði dæmt til að greiða stefnanda 2.738.976 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. janúar 2005 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu og að tekið verði tillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins, hver sem úrslit málsins verða. II. Málavextir. III. Málsástæður Málsástæður stefnanda. Dagvinnukaup skipstjóra (1.063 x 8 x 16) 136.064 kr. Starfsaldursálag (2.916 / 30 x 23) 2.826 kr. Orlof 10,17% 14.125 kr. Samtals 153.015 kr. “Skipverji tekur kaup frá og með þeim degi sem hann kemur til vinnu á skipinu. Þurfi hann að ferðast frá ráðningarstað til skips tekur hann kaup frá og með þeim degi er sú ferð hefst. - Skipverji tekur kaup til þess dags og að honum meðtöldum er ráðningu hans lýkur samkvæmt ráðningar- eða kjarasamningi og skiptir þá ekki máli þótt hann hafi áður verið afskráður. Um vinnu skipverja fer sem segir í kjarasamningum og lögum þessum. - Skipverji á ekki rétt á kaupi fyrir þann tíma sem hann hliðrar sér hjá að vinna án þess að næg ástæða sé til.” Stefnandi byggir kröfur sínar aðallega á 6. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og Hrd. 1985:1360. Þá er byggt á ákvæðum í kjarasamningi milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Um dráttarvexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um málskostnað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda. Stefndi kveður að þegar lagaákvæði eins og 1. mgr. 36. gr. sjómannalaganna séu skýrð, sé ávallt nauðsynlegt að hafa í huga grundvallarrök sem að baki reglunum búa. Reglur um að launþegar skuli í ákveðinn tíma njóta fullra launa í forföllum vegna veikinda eða slysa, byggi á sjónarmiðum um samhjálp og séu gerðar til að tryggja betur en ella fjárhagslegt öryggi starfsmanna. Alltaf megi deila um það hversu háar slíkar bætur skuli vera eða hversu lengi starfsmaður skuli njóta þeirra. Sú niðurstaða sem komist hafi verið að varðandi þessi réttindi verkamanna og sjómanna með lögum frá 1979 og 1980 hafi byggt á þeim grunni að fyrst um sinn skyldu þessir aðilar „eigi missa neins í launum sínum í hverju sem þau eru greidd", þ.e. landverkamenn í einn mánuð, en sjómenn í tvo mánuði. Hafi þessi regla um ákvörðun launa verið nefnd „staðgengilsreglan" og bæturnar „staðgengilslaun". Þetta heiti á reglunni eigi að vísa til efnis hennar en sé ekki fyllilega nákvæmt, enda ráðist réttur viðkomandi til launa ekki af launum „staðgengils", hvort sem hann er ímyndaður eða ekki, heldur eigi sjómaðurinn rétt á að fá þau laun, sem hann hefði fengið ef veikindi eða slys hefðu ekki komið í veg fyrir að hann gæti gengt starfi sínu áfram, sbr. Hrd. 1994:2514, en þar segi Hæstiréttur um ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga: „ Lagaákvæðið er svo afdráttarlaust, að það verður eigi skilið öðruvísi en svo, í því samhengi, sem hér reynir á, að stefndi eigi rétt til þeirra launa, sem hann hefði fengið greidd fyrir að gegna starfi sínu áfram, ef veikindi hefðu ekki gert hann ófæran til þess. " Stefndi kveður það grundvallaratriði að launþegi eigi ekki að hagnast á slysi eða veikindum á kostnað vinnuveitanda síns. Í þessu sambandi megi einnig taka fram að vafasamt verði að telja að löggjafinn hafi heimild til þess að kveða á um skyldu vinnuveitanda til að greiða starfsmanni sínum bætur umfram tjón eða laun í veikindaforföllum, sem séu hærri en umsamin laun, og enn vafasamara verði að telja heimild löggjafans til þess að mismuna vinnuveitendum að þessu leyti. Í öllu falli verði að ætla að slíkt frávik frá meginreglunni yrði að koma fram með skýrum hætti í texta laganna og að færð væru fram gild rök fyrir slíku fráviki í greinargerð. Hvorugu hafi verið fyrir að fara við setningu laga nr. 49/1980. Eðlileg skýring á orðum “eigi missa neins í af launum sínum”, sé sú að sjómaður á leið í frí, sem forfallast, skuli halda fullum rétti til 2ja mánaða staðgengilslauna burt séð frá væntanlegu launalausu leyfi, þannig að sá tími, sem hann er í launalausu leyfi, dragist ekki frá umræddum 2ja mánaða staðgengilslaunarétti hans, en á móti fái hann ekki forfallalaun þann tíma, sem hann hefði sannanlega átt að vera í launalausu leyfi, en þaðeigi einmitt við um þá kröfu sem stefnandi geri um "dagvinnulaun" eftir að úthaldi Arnar KE lauk. Um þá kröfu megi annars segja það, að kjarasamningar geri ekki ráð fyrir að slík laun séu greidd milli úthalda nema viðkomandi vinni við skip sitt eða hafi eftirlit með því milli veiðitímabila. Slík krafa hafi af eðlilegum ástæðum ekki verið gerð til stefnanda og heldur ekki til Sævars, sem tekið hafi yfir vinnuskyldur stefnanda. Hafi ekki verið venja að krefjast slíks vinnuframlags af stefnanda og hafi veikindi hans ekki breytt réttarstöðu hans í þessu efni; hvorki til hins verra né betra. Milli úthalda hafi stefnandi verið í launalausu leyfi. Eins og skýrt hafi verið hér framar, þá hafi stefndi gert að fullu upp við stefnanda þegar á árinu 2002 og hafi fullt samkomulag verið um það uppgjör með aðilum. Hefði stefnandi talið sig eiga aðrar og frekari kröfur á hendur stefnda hefði honum borið að gera þær strax í upphafi. Með tómlæti sínu hafi hann firrt sig rétti til frekari greiðslna, hafi sá réttur yfirhöfuð verið til staðar, sem hér hafi verið mótmælt. Af hálfu stefnda er vaxtakröfu stefnanda, bæði vaxtafæti og upphafsdegi vaxta, mótmælt sérstaklega. Vexti, ef þeir komi til, ætti í fyrsta falli að dæma frá dómsuppsögudegi. IV. Niðurstaða Stefnandi var forfallaður frá vinnu vegna alvarlegra veikinda frá 4. júní til 1. desember 2002. Uppgjör launa í veikindaforföllum fór fram 17. desember 2002, sbr. launaseðil á dskj. nr. 8. Tæpum 24 mánuðum síðar krafðist stefnandi fullra laun í veikindaforföllum, sbr. bréf lögmanns hans til stefnda dags. 10. desember 2004. Ekki verður talið að stefnandi hafi sýnt slíkt tómlæti um að hafa uppi kröfur sínar gagnvart stefnda, að hann hafi af þeim ástæðum firrt sig rétti í málinu. Í 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 segir að verði skipverji óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla á meðan á ráðningartíma stendur, skuli hann ekki missa neins af í launum sínum í hverju sem þau séu greidd svo lengi sem hann sé óvinnufær, þó ekki lengur en tvo mánuði. Óumdeilt er að stefnandi var búinn að öðlast rétt til fullra tveggja mánaða veikindalauna samkvæmt 36. gr. sjómannalaga úr hendi stefnda er hann forfallaðist frá vinnu sinni 4. júní 2002. Með skírskotun til dómafordæma, sérstaklega dóms Hæstaréttar í málinu nr. 207/2005, á stefnandi rétt á veikindalaunum í fulla tvo mánuði , þrátt fyrir að svokallað skiptimannakerfi hafi gilt um borð og að annar skipstjóri hafi gegnt stöðunni á móti honum. Sömu sjónarmið koma einnig fram í H. 1990.1246, H. 1994.2514 og málum nr. 210/2004 og 202/2004. Samkvæmt framansögðu á stefnandi rétt á staðgengilslaunum fyrir tímabilið 18. júní 2002, þegar stefnandi skyldi koma aftur til starfa að loknu launalausu leyfi, til 26. júlí sama ár, þegar veiðum skipsins var hætt tímabundið. Er krafa stefnanda að fjárhæð 2.585.961 króna vegna þessa tímabils tekin til greina að fullu, en um hana er ekki tölulegur ágreiningur. Með vísan til 27. gr. sjómannalaga og með stoð í ákvæðum kjarasamnings milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, 3. mgr. greinar 1.32, er einnig fallist á að stefnandi eigi rétt á tímakaupi frá því veiðum lauk 26. júlí 2002 til 18. ágúst sama ár, en samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda nemur sú krafa samtals 153.015 krónum. Kröfu þessari hefur ekki verið mótmælt tölulega af hálfu stefnda. Samtals ber stefnda því að greiða stefnanda 2.738.976 krónur frá 10. janúar 2005 eins og krafist er, en þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi sendi stefnda kröfubréf sitt, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Með hliðsjón af málsúrslitum þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 249.000. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Einnig hefur verið tekið tillit til þess að lögmaður stefnanda þingfesti og flutti mál nr. E-30 og 31/2005, á hendur stefnda á sama á sama tíma og mál það, sem hér um ræðir. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Dómsorð: Stefnda, Festarfell ehf., greiði stefnanda, Ísak Valdimarssyni, 2.738.976 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. janúar 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 249.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskatt.
Mál nr. 80/2015
Kærumál Börn Lögheimili Meðlag
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu M um að lögheimili sonar hans og K yrði hjá honum til bráðabirgða, meðan á dómsmáli þeirra um lögheimili drengsins stæði. Var K gert að greiða einfalt meðlag með drengnum, en ekki þóttu efni til að hrófla við því fyrirkomulagi sem verið hafði á umgengni K við hann.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2015, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um lögheimili sonar þeirra til bráðabirgða, umgengni við hann og greiðslu meðlags, meðan á dómsmáli þeirra um lögheimili drengsins stendur. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að lögheimili drengsins verði hjá sér þann tíma sem málið er rekið fyrir dómi og verði varnaraðila gert að greiða einfalt meðlag með drengnum þar til endanleg niðurstaða um lögheimili liggur fyrir. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 351/2004
Líkamsárás Brot gegn valdstjórninni Hegningarauki Samverknaður
K var sakfelldur fyrir líkamsárás og alvarlegar hótanir í garð lögreglumanns og fjölskyldu hans. Refsing hans, að teknu tilliti til 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 77. gr. sömu laga auk 2. mgr. 70. gr. laganna, var með vísan til 1. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Ekki þótti efni til að skilorðsbinda refsinguna. Kröfu brotaþola um greiðslu á tannlæknakostnaði var vísað frá dómi þar sem hún var byggð á áætlun en engin önnur gögn lágu fyrir um þennan kostnað. Að öðru leyti var skaðabótakrafan tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds en til vara að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess að bótakröfu Ó verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Í héraðsdómi er lýst málavöxtum og framburði vitna. Kemur þar meðal annars fram að lögreglumennirnir F og B, voru vitni að þeirri árás sem mál þetta fjallar um. Með framburði þeirra, vætti brotaþolans Ó og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms þykir sannað að ákærði hafi í félagi við meðákærða D ráðist á Ó með höggum og spörkum, eins og nánar er lýst í ákæru. D unir héraðsdómi. Þegar litið er til vættis vitna og framburðar ákærða þykir hins vegar ósannað að Ó hafi legið í götunni er ákærði sparkaði í hann. Ákærða Kristjáni er meðal annars gefið að sök að hafa valdið brotaþola sári á enni. Ó hefur kannast við að hann hafi hlotið þetta sár áður en til þeirrar árásar kom sem ákæran lýtur að. Verður ákærði þegar af þeirri ástæðu sýknaður af því að hafa valdið þessum áverka. Með framburði áðurnefndra tveggja lögreglumanna og brotaþola, sem fær stoð í læknisvottorðum 22. september 2003 og 8. mars 2004 og öðrum gögnum málsins þykir sannað að afleiðingar árásarinnar hafi að öðru leyti en að framan getur verið þær sem í ákæru greinir. Er brotið rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms þykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um brotið, sem honum er að sök gefið í II. kafla ákæru, en það varðar við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann hlotið sjö refsidóma. Á árinu 1998 var hann tvívegis dæmdur, annars vegar í mars í 15 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir þjófnað, gripdeild og rán, en hins vegar í desember í 16 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár fyrir þjófnað. Refsing samkvæmt fyrra dóminum var dæmd með í þeim síðari. Í október 2002 og júní 2003 var hann dæmdur til sektargreiðslna vegna fíkniefnalagabrota. Þá var hann dæmdur 24. nóvember 2003 til greiðslu sektar fyrir líkamsárás, brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981, og loks 14. apríl 2004 til greiðslu sektar fyrir fíkniefnalagabrot og ýmis brot gegn vopnalögum. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað að því er varðar ákærða Kristján er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, Kristjáns Halldórs Jenssonar, og sakarkostnað. Ákærði greiði Ó, 132.385 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2003 til 10. nóvember 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmar Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. júlí 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 23. júní s.l., hefur ríkissaksóknari höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru, útgefinni 2. febrúar 2004, á hendur D, kt. [...] og Kristáni Halldóri Jenssyni, kt. [...], Urðargili 17, Akureyri, fyrir eftirgreind brot framin aðfaranótt sunnudagsins 29. júní 2003 á Akureyri. A. „gegn ákærðu báðum fyrir líkamsárás, með því að ráðast á Ó, kt. [...], á Hólabraut og fella hann í götuna og slá hann mörg hnefahögg í andlit og líkama og sparka í hann liggjandi með því afleiðingum að hann nefbrotnaði, tvær framtennur í efri gómi brotnuðu, hann marðist og bólgnaði um augu, hlaut sár á enni og skurðsár á vinstri kinn og marðist og hruflaðist á vinstra hné. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 20, 1981 og lög nr. 82, 1998.“ B. „gegn ákærða Kristjáni Halldóri fyrir brot gegn valdstjórninni á lögreglustöðinni, með því að hóta J, lífláti og ofbeldi og hóta að beita fjölskyldu hans ofbeldi. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga.“ Af ákæruvaldsins hálfu er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu Ó er krafist skaðabóta að fjárhæð 1.289.795, auk vaxta og dráttarvaxta, samkvæmt vaxtalögum nr. 38, 2001. Af hálfu beggja hinna ákærðu er aðallega krafist sýknu af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara er af beggja hálfu krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og lækkunar á bótakröfu. Þá krefjast verjendur beggja hinna ákærðu þess að málskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði og að lokum krefjast þeir báðir hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Skipaður réttargæslumaður Ó, krefst auk bótakröfunnar hæfilegra réttargæslulauna sér til handa. I. Samkvæmt lögregluskýrslum eru málsatvik þau að sunnudaginn 29. júní 2003, kl. 04:30 voru lögreglumenn á leið norður Geislagötu á Akureyri á lögreglubifreið, er þeir sáu hvar ákærði D var í átökum við Ó á bílastæði vestan Hólabrautar. Óku lögreglumennirnir áfram norður Geislagötu og vestur Gránufélagsgötu og síðan suður Hólabraut að þeim stað og sáu þá báða ákærðu hlaupa á eftir Ó og ráðast að honum. Segir í lögregluskýrslu að Ó hafi fallið, en þeir ákærðu D og Kristján, hafi haldið áfram barsmíðum þar til lögreglan kom á staðinn. Lögreglumenn kölluðu eftir aðstoð og fengu fleiri lögreglumenn á staðinn. Þar sem Ó reyndist með mikinn áverka í andliti var kallað eftir sjúkrabíl og var hann fluttur á slysadeild FSA. Ákærðu voru mjög æstir og voru með hótanir um að lífláta Ó samkvæmt lögregluskýrslu og töldu að hann hafi ráðist á ákærða D að tilefnislausu, en ákærði Kristján ætlað að koma honum til hjálpar. Ákærðu voru báðir handteknir og færðir á lögreglustöðina og vistaðir í fangageymslu. Samkvæmt lögregluskýrslu var ákærði Kristján blóðugur á höndum og inni í vinstra eyra og með blóð á hægri buxnaskálm, en ákærði D var með sprungna vör. Í lögregluskýrslu segir að er verið var að hafa afskipti af ákærða Kristjáni hafi hann haft uppi miklar hótanir í garð þeirra lögreglumann sem að málinu komu. Hafi hann m.a. hótað að berja og drepa lögreglumenn og ráðast á börn þeirra og fjölskyldur. Hafi hann jafnframt ausið skömmum og svívirðingum yfir alla sem nálægt honum komu. Hótanir þessar hafi aðallega beinst að Jóni Kristni Valdimarssyni varðstjóra. Síðar um morguninn mætti Ó á lögreglustöðina og kærði líkamsárás ákærðu og gaf skýrslu hjá lögreglunni. II. Ákærði, D, skýrir svo frá að hann hafi farið í Sjallann kvöldið fyrir atburðinn. Hann hafi verið staddur hjá fatahenginu þegar Ó hafi hlaupið á sig. Kveðst ákærði hafa hrint honum frá sér og dyraverðirnir síðan hent honum út. Ákærði kveðst síðan hafa verið í Sjallanum það sem eftir var kvölds og ekki hugsað nánar út í þetta. Síðar um kvöldið hafi hann farið út og þá rekist á þennan sama mann. Kveður hann Ó hafa ráðist að sér og kýlt sig og rifið bol sem hann var í. Kveðst ákærði hafa náð að róa Ó niður og ekkert meira orðið úr þessu. Eftir þetta kveðst ákærði hafa hitt ákærða Kristján Halldór Jensson, vin sinn og þeir hafi síðan fyrir tilviljun rekist á þennan sama mann, þ.e. Ó og hafi hann ráðist á sig. Kveðst ákærði hafa tekið á móti, en ákærði Kristján hafi ekkert blandað sér í þetta. Kveðst ákærði hafa lamið manninn nokkrum sinnum, en síðan hafi lögreglan stöðvað þetta. Ákærði neitaði að hafa hlaupið á eftir Ó svo sem segir í lögregluskýrslu, þá neitar ákærði að hafa veitt Ó spörk í andlit. Kveður ákærði ákærða Kristján ekki hafa tekið þátt í átökunum, hann hafi einungis reynt að stöðva þau. Ákærði kveður Ó hafa kýlt sig nokkrum sinnum í hausinn. Ákærði Kristján Halldór Jensson skýrir svo frá að hann hafi farið í Sjallinn umrætt kvöld. Eftir að hann kom út úr Sjallanum aftur kveðst ákærði hafa hitt meðákærða sem hafi sagt sér að Ó hefði ráðist á sig og hafi D meðákærði bent honum á manninn. Síðan hafi meðákærði D hlaupið í átt til Ó og kveðst ákærði hafa hlaupið á eftir honum. Maðurinn hafi síðan ráðist á D og þeir hafi byrjað að slást og hafi D verið kominn í götuna. Kveðst ákærði Kristján þá hafa þrifið í manninn og losað hann af D og hent honum í jörðina. D hafi risið á fætur og ráðist á manninn þar sem hann hafi legið og hafi bæði Ó og D barið hvorn annan. Kveðst ákærði hafa séð lögregluna og sagt D að hætta þessu og hafi D gert það. Lögreglan hafi svo komið á staðinn og handtekið þá. Framburður ákærða Kristjáns er mjög á reiki um hvort hann hafi barið og sparkað í Ó, en hann kveðst hafa brugðið fyrir Ó fótum og þannig fellt hann niður. Ákærði neitar að hafa valdið meiðslum Ó. Ákærði Kristján neitar að hafa hótað J lögreglumanni eða öðrum á lögreglustöðinni svo sem ákært er út af, en viðurkennir að hafa kallað lögregluna almennt öllum illum nöfnum. III. Vitnið Ó skýrir svo frá, að hann hafi verið að skemmta sér í Sjallanum í greint sinn og verið lítils háttar undir áfengisáhrifum en vel áttaður. Um kl. 02:00 - 02:30 hafi fjórir menn ráðist að honum í anddyri hússins. Dyraverðirnir hafi vísað sér út úr húsinu og skýrt það þannig að þeir vildu með því forðast frekari vandræði. Kveðst hann ekki hafa gert neitt veður út af þessu heldur farið á annan skemmtistað. Hann hafi síðan verið að labba frá þeim skemmtistað u.þ.b. er honum var lokað og hafi hann verið á leiðinni heim. Hafi hann þá mætt einum þeirra er réðst á hann í Sjallanum, þ.e. ákærða D, og hafi þeir talast við. Í fyrstu hafi þeir rifist, en svo hafi þeir róast og farið að tala saman. Ákærði D hafi orðið vinsamlegur og þeir talast við drjúga stund bak við Búnaðarbankann. Þeir hafi skilið sáttir og tekist í hendur og hafi D gengið til austurs, milli Búnaðarbankans og Strandgötu 3. Vitnið kveðst ekki hafa verið ákveðinn í hvort hann ætti að fara heim eða reyna að halda áfram að skemmta sér. Hann hefði síðan gengið út í Geislagötu og séð þá að D stóð þar og var að tala við þrjá vini sína á bílastæðinu á bak við Kaffi Akureyri. Skyndilega hafi ákærði D og dökkhærður maður, sem með honum var, tekið á rás og hlaupið í átt til sín. Vitnið kveðst hafa reynt að hlaupa burtu og forða sér frá mönnunum. Við Borgarbíó hafi þeir náð honum og ráðist á hann. Þeir hafi fellt hann í götuna og látið högg og spörk dynja á líkama sínum. Flest höggin og spörkin hafi lent í andliti hans. Vitnið kveðst hafa náð að standa upp og hlaupið í átt að myndbandaleigu, sem sé gegnt Borgarbíói. Mennirnir hafi hlaupið á eftir honum og náð honum fyrir utan myndbandaleiguna. Þar hafi þeir fellt hann í jörðina og haldið áfram að láta högg og spörk dynja á andliti sér. Dökkhærði maðurinn hafi hótað honum með ókvæðisorðum. Vitnið kveðst ekki vita hversu lengi árásin stóð, en lögreglan hafi komið þarna á staðinn og stöðvað hana. Vitnið kveðst hafa verið alveg varnarlaus fyrir árásum mannanna. Mennirnir hafi verið sitt hvoru megin við hann og sparkað í fætur hans til að fella hann niður. Þegar hann hafi verið kominn í jörðina hafi þeir slegið hann og sparkað í hann. Flest höggin og spörkin hafi lent í andliti hans. Vitnið kveðst síðan hafa verið fluttur í sjúkrahúsið í sjúkrabifreið. Vitnið segir að báðar framtennur hans hafi brotnað, einnig hafi hann nefbrotnað og skorist í andliti og fengið glóðaraugu báðum megin. Þá hafi hann fengið áverka á fingrum og talsvert mar á brjóstkassa og bringu auk þess að vera marinn á vinstri mjöðm og hægra hné. Vitnið kveðst hafa rifist við ákærða D hjá Búnaðarbankanum og hafi það rifrildi verið út af því að hann ásamt vini sínum hafi ráðist á sig í Sjallanum, en ákærði D hafi verið hinn ljúfasti að loknu því samtali. Í upphafi samtalsins hafi þeir að vísu rifið hver í annan og við það hafi bolur D rifnað og hafi D krafið hann um 7.000 krónur en vitnið kveðst enga áverka hafa fengið við fyrri árásina, þ.e. árásin í Sjallanum, nema minni háttar kúlu á enni hægra megin. Vitnið J lögreglumaður skýrir svo frá, að hann hafi í greint sinn verið á eftirlitsferð í lögreglubifreið ásamt lögreglumönnunum BÁ og BB. Hafi þau verið búin að sjá þá Ó og ákærða D vera að ræða saman við norð-vestur horn Búnaðarbankans og hefðu þau farið fram hjá þeim í 2 eða 3 skipti. Segir vitnið að ekki hafi verið að sjá að neitt væri að á milli þeirra, þeir hafi e.t.v. verið að leggja áherslu á orð sín og þeir lögreglumennirnir hafi ekki séð ástæðu til að skipta sér af þeim. Nokkru síðar hafi áhöfn annarar lögreglubifreiðar kallað eftir aðstoð að bifreiðastæðinu vestan Hólabrautar. Þegar á staðinn kom kveður vitnið engin átök hafa verið í gangi og búið hafi verið að aðskilja málsaðila. Komið hafi fram að þeir ákærðu Kristján og D hefðu ráðist á Ó, sem stóð þarna alblóðugur. Kveður vitnið greinilegt að Ó hafi verið illa útleikinn og talsvert slasaður. Illa hafi gengið að ræða við þá ákærðu sökum ástands þeirra. Ákærði Kristján hafi sagst hafa verið að hjálpa ákærða D að verjast árás frá Ó. Hafi ákærði Kristján sagst hafa hlaupið á eftir Ó og sparkað undan honum fótunum. Vitnið kveður í framhaldi af þessu að ákærðu hafi verið handteknir og fluttir á lögreglustöðina. Kveðst vitnið hafa verið að færa ákærða Kristján í fangaklefa ásamt Gunnari Jóhannssyni og hafi ákærði Kristján þá haft uppi hótanir í þeirra garð á sama hátt og hann var búinn að hafa uppi á leiðinni á lögreglustöðina. Hafi ákærði Kristján í fyrstu hótað lögreglunni en síðan sér og G, en að lokum hafi hótanir hans beinst að vitninu persónulega og fjölskyldu þess. Segir vitnið að ákærði Kristján hafi hótað að drepa sig og fjölskyldu sína eða valda þeim öðrum skaða, ef lögreglan léti hann ekki í friði. Hafi ákærði gefið í skyn að hann ætti eftir að sjá eftir þessu og hann ætti eftir að ná sér niðri á vitninu síðar. Kveðst vitnið hafa skilið hótanirnar þannig að hann ætlaði að ráðast á sig og konu sína og börn og valda þeim tjóni. Vitnið G lögreglumaður skýrir svo frá, að hann hafi verið á lögreglustöðinni í greint sinn þegar komið var með ákærðu Kristján og D þangað, eftir að þeir voru handteknir vegna líkamsárásarmáls. Fyrst hafi verið farið með ákærða D og hann færður í fangaklefa, en á meðan hafi ákærði Kristján verið vistaður í biðherbergi. Hafi verið byrjað að ræða við ákærða Kristján í biðherberginu, en hann hafi verið frekar æstur og strax byrjað með hótanir og svívirðingar út í lögregluna. Hann hafi síðan verið leiddur niður í fangaklefa og hafi hann verið með hótanir á leiðinni þangað. Hótanir hafi í fyrstu beinst að lögreglunni almennt en síðan aðallega að J persónulega, en vitnið kveður þá Jón hafa verið saman í að setja ákærða Kristján í fangaklefa. Hafi ákærði Kristján þá enn verið með hótanir og hafi þær aðallega beinst að J. Kveður vitnið ákærða hafa tönnlast á því sama og sagt m.a.: „[J] ég veit hvar þú átt heima. Þú skalt sjá eftir þessu. Þú átt börn, það er ekkert mál að finna hvar þú átt heima. Ég skal drepa þig helvítið þitt. Ég skal ná mér niður á fjölskyldu þinni.“ Þessu hafi fylgt síðan alls konar blótsyrði og svívirðingar inn á milli. Vitnið kveður ekki óalgengt að lögreglan verði fyrir almennum hótunum, en ekki sé algengt að fjölskyldur lögreglumanna séu dregnar inn í það eins og í þessu tilviki. Vitnið F lögreglumaður skýrir svo frá, að hann hafi, ásamt öðrum lögreglumönnum verið að aka norður Geislagötu í greint sinn og þá séð að á bifreiðastæðinu vestan við Hólabraut var verið að ráðast á Ó. Hafi þeir þá ekið norður Geislagötu og vestur Gránufélagsgötu og síðan suður Hólabraut. Hafi þeir þá séð að Ó kom hlaupandi norður bifreiðastæðið og tveir menn, ákærðu Kristján og D á eftir honum. Hafi þeir sparkað og hrint Ó einhvern veginn niður í götuna. Þar hafi þeir haldið áfram að lemja á honum. Kveður vitnið tvo menn hafa komið að sem ekkert aðhöfðust. Segir vitnið að þeir hafi rennt inn á bílastæðið og þá hafi árásinni á Ó hætt og hann komið að lögreglubílnum. Vitnið kveðst hafa farið út úr bílnum, en B hafi kallað eftir aðstoð á staðinn. Vitnið kveðst hafa farið á milli þeirra ákærðu og Ó, sem allir hafi verið æstir. Kveður hann þá B hafa talað við þá alla, Ó og ákærðu, og hafi ákærði D sýnt þeim rifinn bol sem hann var í og hafi þeir þrír rifist sín á milli þarna. Síðan hafi annar lögreglubíll komið á staðinn og ákærðu verið handteknir og færðir á lögreglustöðina, en Ó hafi verið eftir á staðnum meðan beðið var eftir sjúkrabifreið til að flytja hann á slysadeild til skoðunar. Nánar skýrir vitnið svo frá, að hann hafi fyrst séð að einhverjar hrindingar voru í gangi og síðan einnig hnefahögg, en ekki getað séð hverjir það voru sem réðust á Ó þarna. Þegar þeir hafi komið fyrir hornið hafi ákærðu verið hlaupandi á eftir Ó og náð honum síðan niður í götuna með því að sparka og hrinda honum og haldið honum niðri í götunni. Hafi þeir haldið áfram að lemja á honum með því að kýla í hann eftir að hann var kominn í götuna. Þegar lögreglumennirnir hafi komið á bílastæðið og þeir orðið varir við þá hafi þeir hætt að veitast að manninum. Vitnið kveður þá Kristján og D báða hafa átt þátt í að ráðast á Ó. Þeir hafi báðir staðið yfir honum og virst báðir hafa sig í frammi. Vitnið kveðst ekki hafa séð sparkað í Ó. Vitnið segir að ákærði Kristján hafi haft í hótunum við Ó. Vitnið B skýrir svo frá, að hann hafi, ásamt öðrum lögreglumönnum, verið í lögreglubifreið á leið norður Geislagötu í greint sinn og séð vestur á bílastæðið við Hólabraut og séð að þar áttu sér stað átök. Þeir hafi ekið áfram norður Geislagötu og vestur Gránufélagsgötu og á stæðið þar sem átökin voru. Þegar þeir hafi komið vestur á Gránufélagsgötuna hafi þeir séð ákærðu hlaupa á eftir Ó norður stæðið. Þar hafi þeir ráðist á hann og við það hafi Ó fallið og kveðst vitnið hafa séð ákærðu halda áfram barsmíðum á honum þar til þeir lögreglumennirnir komu inn á stæðið, en þá hafi þeir strax hætt. Vitnið kveður ákærðu hafa verið með kjaft og hótanir og gert sig líklega til að hjóla í þá lögreglumennina eða Ó. Kveðst vitnið hafa kallað eftir aðstoð annarra lögreglumanna, sem komið hafi á staðinn og handtekið þá D og Kristján og fært á lögreglustöð, en vitnið kveðst ásamt vitninu Finnboga hafa beðið á vettvangi hjá Ó eftir að sjúkrabíll kom á staðinn. Vitnið segir að þegar þeir hafi fyrst séð til ákærðu hafi sér fundist það vera D sem var að ráðast á Ó. Vitnið segist ekki hafa séð þetta vel en bara séð að það voru átök í gangi. Vitnið kveðst hins vegar nánar aðspurt hafa séð ákærðu hlaupa á eftir Ó og ná honum á bifreiðastæðinu þar sem þeir hafi barið á honum og fellt hann í götuna. Segir vitnið að þeir hafi haldið áfram að berja Ó og sparka í hann þar til lögreglan kom að þeim. Vitnið segir að eftir því sem það best gat séð hafi báðir hinir ákærðu verið að lumbra á Ó. Vitnið kveður báða ákærðu hafa sparkað í og barið á Ó. IV. Lagt er fram vottorð Eiríks Sveinssonar, háls- nef- og eyrnalæknis, þar sem segir: „Ó, [...] kemur á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri 29.06.03 kl. 05.08. Segist hafa verið staddur í Sjallanum um þar sem hann lenti í átökum vegna snótar. Hann segist hafa verið kýldur í andlit og fékk við það smá sár á enni. Ekkert varð meira úr þessu. Var vel kominn út af veitingastaðnum átti hann í löngu samtali við ungan mann. Eftir smá göngu kemur áðurnefndur ungur maður ásamt vini sínum og segir Ó að þeir hafi látið höggin dynja á honum. Gat hann ekki veitt mótspyrnu, enda við ofurefli að etja. Hann kemur á slysadeild FSA í fylgd sjúkraflutningsmanna. Skoðun leiddi í ljós alblóðugan mann eins og stendur í pappírum slysadeildar, með kliniskt nefbrot, bólgið nef og blæðingu úr báðum nösum. Við skoðun fannst engin hliðarfærsla á nefi en hann var bólginn umhverfis bæði augun og auk þess með maráverka fyrir ofan og neðan hæ. augað. Einnig var smá sár á enni og haematom þar undir. Einnig var smá skurður á vinstri kinn sem var límdur aftur með steristrip. Tvær fremstu efri framtennur voru brotnar. Hafði brotnað neðan úr þeim. Maráverki og yfirborðsfleiður var á vinstra hné og í IP-lið vinstra þumals. Ó var boðaður í endurskoðun 4 dögum seinna og kemur 30.06.03 kl. 14.01 vegna þess að honum versnaði og fékk komudaginn slæmt svimakast með sjóntruflunum að hann segir. Taldi sig sjá tvöfalt. Var einnig kominn með höfuðverk vinstra megin og smá ógleði. Fann einnig verk í hálsinum eins og hálsbólgu. Skoðun á slysadeild var nokkuð samhljóða skoðun sem gert var 29.06. Ekki fannst neinn nystagmus og ekki var hægt að merkja sjóntruflanir. Hann hafði heldur engar blóðnasir og gat andað eðlilega í gegnum nefið. Smávegis þreifiaumur yfir kjálkaliðum og rétt aftan við vinstra eyra. Kvaðst vera aumur við að opna munninn en hreyfingar í kjálkaliðum voru mögulegar. Eyrnaskoðun var eðlileg, hreyfing í hálshrygg aðeins takmörkuð. Ákveðið var að taka röntgen mynd af nefbeini og andlitsbeinum. 01.07.03 kl. 09.30 kemur hann til undirritaðs í fyrsta skipti til mats á ástandi og skoðunar á röntgen myndum af nefbeini og andlitsbeinum, sem teknar voru daginn áður. Þar kom fram smávægileg, ótilfærð sprunga í nefbeini en hvergi annars staðar sáust brot á andlitsbeinum. Í samráði við sjúkling var álitið að ekki þyrfti frekari læknismeðferðar við nema eitthvað breyttist í ástandi sjúklings. Hann átti eldri skoðunartíma 03.07.03 kl. 10.00 en mætti ekki. Fleira kemur ekki fram í pappírum slysadeildar og sjúklingur hefur ekki komið aftur á slysadeild síðan 01.07.03.“ V. Af framburði ákærðu og vitnisins Ó má ráða að væringar hafi orðið með þeim Ó og ákærða D umrætt kvöld, sem hófust í veitingahúsinu Sjallanum og héldu síðan áfram er þeir hittust í miðbæ Akureyrar eftir að veitingastaðnum var lokað og þá að frumkvæði Ó. Ekki varð um alvarleg átök þeirra á milli að ræða og virðist samskiptum þeirra hafa lokið með vinsemd. Með framburði lögreglumanna og vitnisins Ó þykir sannað, að í framhaldi af framangreindum samskiptum hafi báðir hinir ákærðu veitt Ó eftirför og ráðist á hann á bílaplaninu vestan við Borgarbíó, svo sem í ákæru greinir. Samkvæmt framburði framangreindra vitna þykir sannað að báðir hinir ákærðu hafi greitt Ó bæði hnefahögg og spörk þar sem hann var liggjandi í götunni eins og lýst er í ákæru. Afleiðingar árásar þessarar urðu þær sem greint er frá í vottorði Eiríks Sveinssonar læknis, sem rakið er að framan. Að öllu framangreindu virtu þykir ekki vafi leika á að ákærðu hafi báðir gerst sekir um brot það, sem þeim er gefið að sök í ákæru og varðar brotið við tilgreint lagaákvæði. Þá þykir sannað, með vætti tveggja lögreglumanna, að ákærði Kristján hafi haft uppi hótanir þær, er honum eru gefnar að sök í ákæru og varðar það atferli hans við tilgreint lagaákvæði. VI. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði, Kristján Halldór Jensson, nokkrum sinnum á undanförnum árum hlotið dóma vegna brota á hegningarlögum og fíkniefnalöggjöf, m.a. hlaut hann dóm hinn 24. nóvember 2003 fyrir brot á 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Þykri refsing ákærða Kristjáns Halldórs, m.a. með hliðsjón af sakaferli hans, hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði D einu sinni hlotið dóm vegna brota á fíkniefnalöggjöf. Þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu þeirrar refsingar og skal hún falla niður að 3 árum liðnum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Við munnlegan málflutning sundurliðaði réttargæslumaður Ó bótakröfu sína þannig: Eins og að framan er lýst veittu ákærðu báðir Ó áverka þá er hann fékk með saknæmum hætti og bera þeir því solidariska skaðabótaábyrgð á tjóni því er Ó varð fyrir af þeirra völdum. Eins og áður segir hafa ákærðu krafist lækkunar á bótakröfum Ó. Um lið 1. Liður þessi þykir nægjanlega rökstuddur með vísan til 3. gr. skaðabótalaga og verður því tekinn til greina með kr. 5.740. Um lið 2. Bætur skv. þessum lið þykja hæfilega ákvarðaðar kr. 80.000. Bætur skv. lið 3 þykja nægjanlega rökstuddar og verður sá liður tekinn til greina með kr. 198.590. Um lið nr. 4. Krafa skv. þessum lið þykir ekki nægjanlega rökstudd og verða ákærðu því sýknaðir af henni. Um lið nr. 5. Krafa skv. þessum lið þykir nægjanlega rökstudd og verður hún tekin til greina að fullu með kr. 32.034. Um lið nr. 6. Krafa skv. þessum lið þykir nægjanlega rökstudd og verður hún tekin til greina með kr. 14.611. Um lið nr. 7. Rétt þykir að krafa skv. þessum lið verði höfð í huga við ákvörðun réttargæsluþóknunar réttargæslumanns. Er þá niðurstaðan sú að dæma ber ákærðu til að greiða Ó in solidum kr. 330.875 ásamt vöxtum eins og krafist er. Að lokum ber að dæma ákærðu til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ.á.m. þóknun til skipaðs réttargæslumanns Ó, Ingibjargar Elíasdóttur hdl. kr. 70.000. Þá greiði ákærði D málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Þorsteins Hjaltasonar hdl. kr. 90.000 og ákærði Kristján Halldór Jensson greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Sigmundar Guðmundssonar hdl. kr. 90.000. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, D, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún falla niður að 3 árum liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði, Kristján Halldór Jensson, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærðu greiði in solidum Ó, krónur 330.875 ásamt vöxtum og dráttarvöxtum samkv. vaxtalögum nr. 38, 2001. Ákærðu greiði allan sakarkostnað, þ.á.m. þóknun réttargæslumanns Ó, Ingibjargar Elíasdóttur, hdl. kr. 70.000. Ákærði D greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Þorsteins Hjaltasonar hdl. kr. 90.000 og ákærði Kristján Halldór Jensson greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Sigmundar Guðmundssonar hdl. kr. 90.000.
Mál nr. 402/2014
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 5. mgr. 33. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns til framkvæmdar kæmi ákvörðun Útlendingastofnunar um að senda varnaraðila aftur til Ítalíu, þó eigi lengur en til mánudagsins 16. júní 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að beitt verði vægari úrræðum samkvæmt 3. mgr. 33. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 280/2010
Kærumál Fyrirsvar Málsástæða Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var endurupptöku á máli þar sem bú S ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í úrskurði héraðsdóms hafi ekki verið fjallað um aðra af tveimur málsástæðum sóknaraðila né tekin rökstudd afstaða til hennar. Fari þetta í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr., sbr. 4. mgr. 112. gr., laga nr. 91/1991, sbr. og 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt þessu væri úrlausn héraðsdómara svo áfátt að óhjákvæmilegt er að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2010, en með honum var hafnað endurupptöku á máli þar sem bú SevenMiles ehf. var með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2009 tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila fyrir hönd félagsins. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til q. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að endurupptaka framangreint mál. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að „Pétri Þór Halldórssyni ... verði gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað“. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort bú félagsins SevenMiles ehf. skuli tekið til gjaldþrotaskipta og hefur úrskurðum héraðsdóms um það þrívegis áður verið skotið til Hæstaréttar. Fyrsti dómur réttarins féll 10. desember 2009 í máli nr. 680/2009, og var því vísað frá Hæstarétti. Í annað sinn felldi rétturinn dóm á ágreining aðilanna 11. febrúar 2010 í máli nr. 49/2010, sem laut að því hvort endurupptaka skyldi mál, þar sem bú félagsins hafði með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2009 verið tekið til gjaldþrotaskipta. Úrskurður héraðsdóms var í það sinn ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Í þriðja sinn felldi rétturinn dóm á ágreining aðilanna 25. mars 2010 í máli nr. 172/2010, sem laut að hinu sama og dómurinn frá 11. febrúar 2010, það er hvort endurupptaka skyldi mál, þar sem bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Var úrskurður héraðsdóms einnig í það sinn ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Í beiðni sóknaraðila um endurupptöku áðurnefnds héraðsdómsmáls teflir hann fram tveimur málsástæðum, sem hann rökstyður nánar. Önnur málsástæðan lýtur að því að allar kröfur Sparisjóðabanka Íslands hf. á hendur SevenMiles ehf. hafi verið að fullu greiddar þegar gengið var að veði í hlutum félagsins. Þar sem bankinn hafi verið búinn að fá fullnustu krafna sinna hafi honum verið óheimilt að nýta þá stöðu sem hann taldi sig hafa á grundvelli handveðssamnings um hlutina í félaginu og krefjast gjaldþrotaskipta á búi þess. Hin málsástæðan lýtur að því að forkaupsréttur hluthafa hafi ekki verið virtur. Í henni felst að hvað sem líði uppgjöri á skuldum SevenMiles ehf. við Sparisjóðabanka Íslands hf. geti bankinn ekki ,,talist réttur eigandi hlutanna“ þar sem forkaupsréttur fyrri hluthafa, sem ákveðinn sé í samþykktum félagsins, hafi ekki verið virtur. Telur sóknaraðili að forkaupsrétturinn hafi orðið virkur og að frestur til að neyta hans hafi ekki verið liðinn er bankinn hélt hluthafafund í félaginu 8. október 2009 þar sem meðal annars hafi verið kjörin ný stjórn. Í greinargerð varnaraðila er báðum þessum málsástæðum andmælt. Í reifun héraðsdóms á málsástæðum sóknaraðila er beggja framangreindra málsástæða getið. Í úrskurðinum er tekin rökstudd afstaða til fyrri málsástæðunnar, en hvorki fjallað um hina síðari né tekin rökstudd afstaða til hennar. Fer þetta í bága við f. lið 1. mgr. 114. gr., sbr. 4. mgr. 112. gr., laga nr. 91/1991, sbr. og 178. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt þessu er úrlausn héraðsdómara svo áfátt að óhjákvæmilegt er að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 546/2009
Handtaka Gæsluvarðhald Skaðabætur Gjafsókn Sérálit
S var handtekinn að kvöldi 29. janúar 2004 vegna rannsóknar á tilraun til íkveikju og í framhaldi úrskurðaður í gæsluvarðhald til 4. febrúar sama ár. Með bréfi ríkissaksóknara 8. nóvember 2007 var honum tilkynnt að málinu á hendur honum hefði verið fellt niður. S höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta úr hendi Í. Fyrir Hæstarétti krafðist S aðallega ómerkingu héraðsdóms, en þeirri kröfu var hafnað. Til vara krafðist S þess að Í yrði gert að greiða sér 2.500.000 krónur eða aðra lægri fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum. Í dómi Hæstaréttar var talið að fullt tilefni hefði verið til að handtaka S fyrrgreint kvöld og vista hann í framhaldinu af því í fangaklefa. Á hinn bóginn hefðu ekki verið skilyrði til að láta hann sæta gæsluvarðhaldi frá 31. janúar til 4. febrúar 2004 og ætti hann rétt til skaðabóta úr hendi Í af þeim sökum. Talið var að verulegur dráttur hafi verið á rannsókn málsins, auk þess sem óútskýrðar tafir hafi orðið á því hvort ákvörðun yrði tekin um saksókn og áfrýjanda síðan tilkynnt að málið væri fellt niður gagnvart honum. S var þó ekki talinn geta átt tilkall til skaðabóta úr hendi Í vegna þessara atvika þar sem lagastoð skorti fyrir slíku í þágildandi lögum nr. 19/1991, auk þess sem hann hefði ekki rökstutt með viðhlítandi hætti hvernig grundvöllur fyrir bótum af þessu tilefni yrði fenginn eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Voru skaðabætur til S hæfilega ákveðnar 500.000 krónur
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2009. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar á ný. Til vara krefst hann að stefnda verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur, en að því frágengnu aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Samkvæmt gögnum málsins bárust lögreglu á [..] upplýsingar snemma árs 2004 um að til stæði að kveikja í húsi að [..] til að fá greiddar fyrir það vátryggingarbætur, þar sem eigandi þess, A, ætti í miklum fjárhagsörðugleikum og gæti ekki staðið í skilum með greiðslur af veðskuldum. Ungmenni hafi leitað nokkuð í húsið, sem stæði mannlaust og opið, en þar væri mikið af eldfimu efni. Maður að nafni B ætti að standa að þessu fyrir A og væri beðið eftir heppilegri vindátt, þar sem forðast ætti að eldur bærist í stórt fiskvinnsluhús, sem væri þar skammt frá. Á grundvelli þessara upplýsinga mun lögregla hafa aflað dómsúrskurðar um heimild til að hlusta á símtöl þessara tveggja manna. Af símtali milli þeirra 29. janúar 2004, sem greint er frá í hinum áfrýjaða dómi, mun lögregla hafa ályktað að kveikja ætti í húsinu að kvöldi þess dags og fylgdist hún af þeim sökum með mannaferðum við það. Nokkru fyrir miðnætti munu lögreglumenn hafa orðið þess varir að bifreið, sem rétt áður hafi komið eftir þjóðvegi til [...], væri ekið inn á malarplan bak við húsið að [...]. Samkvæmt lögregluskýrslu mun sjö mínútum síðar hafa komið fram fyrir húsið maður, sem hafi gengið þar inn um dyr, en eftir fimm mínútur hafi hann komið aftur út og farið til baka sömu leið. Lögreglumenn hafi veitt honum eftirför og komið að bifreiðinni gangsettri en ljóslausri aftan við húsið. Í henni hafi setið tveir menn, sem hafi verið handteknir. Sá, sem hafi skömmu áður farið inn í húsið, hafi setið í framsæti farþegamegin í bifreiðinni og reynst vera áðurnefndur B. Áfrýjandi hafi á hinn bóginn setið undir stýri. Við athugun inni í húsinu mun hafa komið fram að kveikt hafi verið á tveimur litlum kertum, sem hafi verið umlukin eldfimum hlutum. Áfrýjandi og B voru í framhaldi af þessu vistaðir í fangaklefum. Næsta dag tók lögregla B til skýrslugjafar eftir að hafa kvatt til lögmann til að gegna hlutverki verjanda, en B neitaði að svara spurningum nema viðstaddur yrði annar nafngreindur lögmaður, sem hann kysi að fá til starfans. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af áfrýjanda. Þar greindi hann frá kynnum sínum af B, sem hafi kvöldið áður beðið hann um að aka sér frá Reykjavík til [...] sökum þess að hann þyrfti nauðsynlega að „redda einhverju inni í húsi sem hann sagðist eiga.“ Áfrýjandi hafi spurt hvort sú ferð mætti ekki bíða til næsta dags, sem B hafi neitað, og hafi því áfrýjandi látið til leiðast. Í skýrslunni lýsti hann ferð þeirra til [...], en þegar þeir hafi komið þangað hafi B bent áfrýjanda á að aka bak við tiltekið hús, sem hann þyrfti að fara inn í, stigið síðan út úr bifreiðinni og sagst mundu verða fljótur. Áfrýjandi hafi beðið skamma stund og B svo komið til baka, en því sem næst í sömu mund hafi lögregla komið og handtekið þá. Í skýrslunni var haft eftir áfrýjanda að „honum hafi ekki verið kunnugt um að það hafi staðið til að B ætlaði að kveikja í [...] og hann í raun viti ekki neitt um málið“, svo og að á leið til [...] hafi B „ekki nefnt það einu orði hverju hann ætlaði að redda“ í húsinu. Fyrrnefndur A var samkvæmt gögnum málsins handtekinn að kvöldi 30. janúar 2004 og tók lögregla þá þegar skýrslu af honum. Í henni neitaði hann að hafa átt hlut að ráðagerðum um að kveikja í húsinu og kvaðst ekki þekkja áfrýjanda. Meðan á þeirri skýrslugjöf stóð var áfrýjandi leiddur fyrir dómara vegna kröfu lögreglu um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 9. febrúar 2004. Héraðsdómur varð við þeirri kröfu, en þó þannig að gæsluvarðhaldinu var markaður tími til 4. febrúar 2004. Úrskurður héraðsdóms um þetta var staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. sama mánaðar í máli nr. 56/2004. A og B var jafnframt gert að sæta gæsluvarðhaldi, þeim fyrrnefnda til 4. febrúar 2004 og þeim síðarnefnda til 9. sama mánaðar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að lögregla hafi aftur reynt að taka skýrslu af B fyrr en 3. febrúar 2004, en í það sinn svaraði hann spurningum hennar og neitaði meðal annars sakargiftum um að hafa ætlað að kveikja í húsinu. Þá var hann spurður um ástæðu þess að áfrýjandi hafi verið með honum í för og hvað þeim hafi farið í milli. Frásögn A um það var í meginatriðum á sama veg og áfrýjanda. Fyrir liggur í málinu að lögregla tók skýrslu af áfrýjanda þrívegis á meðan hann sætti gæsluvarðhaldi, sem lauk 4. febrúar 2004, en ekki frekar eftir það. Lögregla mun ekki hafa leitað framlengingar á gæsluvarðhaldi yfir B eða A, sem mun þannig hafa verið sleppt að varðhaldstíma liðnum. Af gögnum málsins verður ekki séð að neinar teljandi aðgerðir hafi farið fram varðandi rannsókn málsins eftir að gæsluvarðhaldi þessara þriggja manna lauk, en tekin var þó stutt skýrsla af einu vitni 23. ágúst 2004, auk þess sem lögregla fékk dómkvaddan mann 9. maí 2006 til að leggja mat á nánar tiltekin atriði varðandi hættu af eldsvoða í húsinu að [...] og lauk hann matsgerð 10. október sama ár. Ríkissaksóknari gaf síðan út ákæru 6. mars 2007 á hendur þeim B og A, þar sem þeim fyrrnefnda var gefin að sök tilraun til brots gegn 1. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þeim síðarnefnda hlutdeild í þeirri háttsemi. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. september 2007 voru þeir báðir sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins, sem undi þeirri niðurstöðu. Í tilefni af fyrirspurn lögmanns áfrýjanda greindi ríkissaksóknari frá því í bréfi 8. nóvember 2007 að sér hafi borist málið 30. október 2006, en ákveðið hafi verið 6. mars 2007 að aðhafast ekkert frekar gagnvart áfrýjanda og hafi láðst að tilkynna honum það. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 7. maí 2008 til heimtu skaðabóta vegna handtöku og gæsluvarðhalds, sem hann sætti samkvæmt framansögðu. II Aðalkrafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er í fyrsta lagi reist á því að þar sé ekki greint réttilega frá kröfu hans um dráttarvexti, í öðru lagi að ekki hafi verið tekin viðhlítandi afstaða til málsástæðu hans um skaðabótaskyldu stefnda vegna þess dráttar, sem orðið hafi á rannsókn málsins og saksókn, og í þriðja lagi að í niðurstöðum dómsins hafi í tilteknum atriðum verið byggt á atvikum, sem varði ekki mál hans, heldur skaðabótamál, sem B hafi höfðað á hendur stefnda og rekið muni hafa verið samhliða þessu máli í héraði. Um það fyrstnefnda verður að líta til þess að þótt fallið hafi niður í lýsingu á dómkröfum áfrýjanda í hinum áfrýjaða dómi að hann hafi vísað um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sem hann kom þó fyrst á framfæri í þinghaldi 28. nóvember 2008, getur það engan veginn orðið til þess að ómerkja beri dóminn. Um aðra röksemd áfrýjanda er þess að gæta að þótt úrlausn héraðsdóms um þá málsástæðu, sem þar um ræðir, hafi ekki verið ítarleg eru ekki slíkir annmarkar á henni að varði ómerkingu dómsins. Ekki eru heldur efni til að fallast á þriðju röksemd áfrýjanda, enda er unnt ef þurfa þykir að bæta úr slíkum atriðum, sem þar greinir, við úrlausn máls fyrir Hæstarétti. Samkvæmt þessu verður aðalkröfu áfrýjanda hafnað. Fallist verður á með héraðsdómi að lögregla hafi haft nægilegt tilefni til að handtaka áfrýjanda þegar komið var að honum og B utan við húsið að [...] að kvöldi 29. janúar 2004 og vista hann í framhaldi af því í fangaklefa. Í skýrslu, sem lögregla tók af áfrýjanda síðdegis 30. janúar, kvaðst hann sem áður segir hafa orðið við beiðni B um að aka honum til [...] án þess að hafa nokkuð vitað hvert erindi sá síðarnefndi ætti í þetta hús. Lögregla hafði áður reynt að taka skýrslu af B, sem neitaði eins og áður greindi að tjá sig um sakarefnið, og gat ekki komið til álita svo sem atvikum var háttað að áfrýjanda yrði þegar sleppt úr haldi á grundvelli þess eins, sem hann hafði sagt í skýrslu sinni. Frásögn áfrýjanda fékk á hinn bóginn stoð í skýrslu, sem B gaf hjá lögreglu 3. febrúar 2004, auk þess sem A hafði borið 30. janúar sama ár að hann þekkti ekki áfrýjanda. Annað hafði ekki komið fram, sem fallið var til að varpa sök á áfrýjanda. Eins og málum var þannig háttað mátti vera ljóst að ekki gætu lengur verið efni til að halda áfrýjanda í gæsluvarðhaldi. Að því verður og að gæta að engin skýring hefur komið fram í málinu á því að tafist hafi til 3. febrúar 2004 að lögregla reyndi öðru sinni að taka skýrslu af B eftir að hafa orðið við áðurgreindri ósk hans um tilnefningu verjanda, en eins og málið liggur fyrir bendir ekkert til annars en þetta hefði þegar mátt gera á fyrsta degi gæsluvarðhaldsvistar áfrýjanda. Að þessu öllu virtu verður að líta svo á að lögmæt skilyrði hafi brostið til að láta áfrýjanda sæta gæsluvarðhaldi frá 31. janúar til 4. febrúar 2004. Af þeim sökum á hann rétt til skaðabóta úr hendi stefnda samkvæmt 1. mgr. 175. gr. og a. lið 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. ákvæðis VI til bráðabirgða við lög nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Einn dómenda, Jón Steinar Gunnlaugsson, tekur fram að hann telji rétt áfrýjanda til skaðabóta ekki ráðast af því hvort nægilegt tilefni hafi verið til þeirra aðgerða lögreglu, sem gripið var til gagnvart honum og hann reisir kröfu sína á. Vísar hann um þetta til sjónarmiða, sem fram koma í dómi Hæstaréttar 20. janúar 2005 í máli nr. 257/2004 og þá einkum í sératkvæði sínu þar. Gegn andmælum stefnda er hvorki sannað að áfrýjandi hafi sætt harðræði við handtöku eða í gæsluvarðhaldsvist né að þær aðgerðir hafi verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Verulegur dráttur varð að sönnu á rannsókn málsins í höndum lögreglu, auk þess sem óútskýrðar tafir urðu á því að ákvörðun yrði tekin um saksókn og áfrýjanda síðan tilkynnt að málið væri fellt niður gagnvart honum. Í XXI. kafla laga nr. 19/1991 voru á hinn bóginn engar reglur um rétt sakaðs manns til skaðabóta vegna slíkra tafa og hefur áfrýjandi ekki rökstutt svo að viðhlítandi sé hvernig grundvöllur fyrir bótum af því tilefni verði fenginn eftir almennum reglum skaðabótaréttar. Áfrýjandi getur því ekki átt tilkall til skaðabóta frá stefnda vegna þeirra atvika, sem hér um ræðir. Við ákvörðun skaðabóta til áfrýjanda vegna gæsluvarðhaldsvistar verður ekki fallist á gegn andmælum stefnda að færðar hafi verið sönnur fyrir því að hún hafi leitt af sér miska umfram það, sem almennt má ætla að hljótist af atvikum sem þessum. Með því að áfrýjandi hefur ekki krafist bóta vegna fjártjóns eru skaðabætur að þessu virtu hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, en um vexti af þeim fer samkvæmt því, sem greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti er ákveðinn eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Sigurði Gretti Erlendssyni, 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. maí 2008 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdómi Reykjavíkur þriðjudaginn 30. júní 2009 I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 2. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurði Gretti Erlendssyni, kt. 260857- 5419, Hverfisgötu 42, Reykjavik, með stefnu birtri 7. maí 2008, á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda miskabætur, að fjárhæð kr. 2.500.000 með dráttarvöxtum frá birtingu stefnu til greiðsludags. Til vara er krafizt annarrar lægri fjárhæðar að mati dóms. Krafizt er málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts að mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær kröfur, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður verði felldur niður. II Málavextir Málavextir eru þeir, að lögreglan á [...] fékk upplýsingar frá ónafngreindum heimildarmanni um, að til stæði að leggja eld að fasteigninni nr. [...] við [...] á [...], þar sem eigandi hússins, A, gæti ekki staðið í skilum á afborgunum af áhvílandi skuldum á húsnæðinu og hygðist þannig ná tryggingabótum úr brunatryggingu hússins. Greindi heimildarmaðurinn frá því, að sá, sem myndi kveikja í húsinu væri maður að nafni B, en milli hans og eiganda hússins væru mikil tengsl, m.a. fjárhagsleg. Kveður stefndi upplýsingar þær, sem lögreglu bárust, hafa verið mjög nákvæmar, og hafi lögregla aflað frekari upplýsinga um húsnæðið, sem taldar voru styðja frásögn heimildarmannsins. Rannsókn lögreglu leiddi til þess, að með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, uppkveðnum 6. janúar 2004, var að kröfu sýslumannsins á [...] heimilað að hlusta á og taka upp símtöl og skilaboð í talhólf í síma B og aðra síma, sem hann kynni að hafa umráð yfir, auk þess sem heimilað var að skrá númer í símasamskiptum, taka upp SMS-skilaboð, sem send voru úr eða bárust í símtæki hans. Í kjölfarið var sími B hleraður og kom m.a. fram við hlerunina, að líkur væru á, að til skarar yrði látið skríða hinn 29. janúar. Kveður stefndi umrætt samtal hafa stutt mjög grun um, að til stæði að kveikt yrði í. Að kvöldi þessa dags, 29. janúar 2004, vöktuðu lögreglumenn umrætt hús. Tæpum hálftíma fyrir miðnætti þetta kvöld sást bifreiðinni [...] ekið [...]veg og inn í [...] úr vesturátt. Eftir leiðina í gegnum bæinn var henni ekið inn á stórt malarplan milli [...] og félagsheimilisins [...]. Ökumaður bifreiðarinnar var Sigurður Grettir Erlendsson, stefnandi máls þessa, og farþegi fyrrnefndur B. Stefndi kveður lögreglu hafa séð mann ganga fyrir húshornið á [...] og inn um dyr á vesturenda þess. Nokkrum mínútum síðar hafi hann komið aftur út, lokað dyrunum á eftir sér og farið suður fyrir húsið. Hafi lögreglumenn þá hlaupið á staðinn. Þegar þeir komu fyrir húshornið hafi þeir séð þeir bifreiðina [...] standa milli hússins og gáms, sem þar var. Bifreiðin hafi verið í gangi, en ljóslaus. Hafi tveir menn verið í henni og annar þeirra B, sem hafði farið inn í húsið. Hafi hann verið klæddur dökkri úlpu, húfu og með hvíta hanska á höndum. Lögreglumenn hafi opnað dyr bifreiðarinnar, skipað mönnunum að fara út og hafi þeir hlýtt því. Hafi þeir verið færðir í handjárn og kynnt, að þeir væru handteknir vegna gruns um tilraun til íkveikju. Handtakan hafi farið fram með venjubundnum hætti við þessar aðstæður og hún hvorki framkvæmd á særandi eða móðgandi hátt, né með nokkru harðræði. Stefndi kveður lögreglumanninn hafa fundið reykjarlykt frá húsinu, þegar verið var að færa B í handjárn, og hafi hann þá gert ráðstafanir til að fá slökkvilið á staðinn. Hafi B þá sagt, að ekki þyrfti að kalla til slökkvilið þar sem einungis væri kveikt á kertum, sem þyrfti að slökkva á, ella gæti kviknað í húsinu. Samkvæmt lögregluskýrslu um þessa framvindu mála hafi föt B, ekki síst hanzkarnir, lyktað sterklega af olíu. Stefnandi hafi verið færður inn í lögreglubifreið ásamt B og húsið síðan kannað nánar. Sterk olíulykt hafi verið innandyra og hafi mátt sjá blauta pappakassa í stæðu. Stór olíubrúsi hafi verið efst í stæðunni og hafi olían virzt koma frá honum. Þá hafi olía verið um gólfið. Hafi aðstæður verið þannig á þessu tímamarki, að tvö, nánast útbrunnin kerti, hafi verið á kæliborði, ofan á gulri dulu, og logað á þeim. Einnig hafi plastbakkar verið upp við kertin. Hafi lögreglumenn talið ljóst, að ekki myndi löng stund líða, þar til kertin brynnu upp og eldurinn bærist í duluna og plastílátin, sem og kassastæðuna, sem þarna var. Eftir að lögregla hafði ljósmyndað logandi kertin og slökkt á þeim, hafi útkall slökkviliðs verið afturkallað. Stefnandi hafi verið handtekinn og færður á lögreglustöð í fangageymslu. Hafi síðan verið tekin af honum skýrsla daginn eftir, þann 30. janúar 2004. Krafizt hafi verið gæzluvarðhalds yfir stefnanda fyrir Héraðsdómi Suðurlands og hafi hann verið úrskurðaður í gæzluvarðhald til mánudagsins 4. febrúar 2004, og hafi hann verið látinn laus úr gæzlu þann dag. Stefndi kveður handjárn hafa verið notuð við handtöku mannanna tveggja til að tryggja návist þeirra og öryggi á vettvangi. Sú ráðstöfun sé alvanaleg við aðstæður sem þessar. Engu harðræði hafi verið beitt við handtökuna. Rannsókn málsins gaf ekki tilefni til ákæru á hendur stefnanda. Stefnandi kveður málsatvik hafa verið þau, að umræddan dag hafi hann fallizt á beiðni kunningja síns, B, um að aka honum í bifreið sinni austur á [...]. Hafi ekkert sérstakt erindi með ferðinni verið tilgreint, en hann hefði vitað, að B hefði haft umsjón með húsi þar fyrir austan. B hafi skýrt svo frá fyrir dómi, að erindi sitt austur hefði verið að freista þess að ná til baka byggingarefni, sem nafngreindur íbúi á [...] hefði stolið úr húsinu [...]. Að kvöldi hins 29. janúar 2004 hafi stefnandi síðan ekið með farþega sinn úr Reykjavík austur á [...], þar sem ekið var um götur kauptúnsins, m.a. framhjá húsi áðurnefnds íbúa, en staðnæmzt við húsið [...] („gamla kaupfélagið“). Húsið hafi þá verið að nokkru í umsjá B, enda hafi verið geymdar í húsinu ýmsar byggingavörur í eigu B og húseigandans, A. Stefnandi kveðst hafa lagt bifreiðinni á bílastæði aftan við húsið [...] og hafi farþeginn B farið út úr bifreiðinni og inn í húsið, þar sem hann hafi dvalið skamma stund. Þegar hann kom aftur út og settist inn í bifreiðina á ný hafi lögreglumenn borið að í sömu svifum, dregið mennina út úr bifreiðinni með þjósti og fyrirgangi og handtekið. Hafi stefnandi verið færður í handjárn, með hendur fyrir aftan bak, og þannig færður í lögreglubifreið og fluttur járnaður á [...]. Lögregla viðurkenni, að hafa ekki kannað aðstæður í húsinu, áður en varðstaðan um það hófst umrætt kvöld og áður en stefnanda og B bar að. Hafi B borið fyrir dómi, að logað hefði á kertunum, þegar hann kom inn í húsið. Jafnframt sé ljóst, að unglingar hafi gert sig þar heimakomna, eins og m.a. hafi komið fram við vitnaleiðslur fyrir Héraðsdómi Suðurlands. Fyrir dómi hafi stefnandi skýrt svo frá, að þeim B hefði ekki farið neitt annað sérstakt á milli, eftir að B kom inn í bílinn á ný, enda „lögreglan komin þarna með látum og hamagangi“, eins og stefnandi hafi orðað það fyrir dóminum. Við handtökuna og eftir hana hafi stefnanda verið sýnt óþarft harðræði og hann lítillækkaður. Á vettvangi hafi lögreglumenn dregið hann með offorsi út úr bifreiðinni og járnað á höndum fyrir aftan bak án nokkurs sýnilegs tilefnis og mótþróalaust af hans hálfu. Hafi hann verið færður þannig í lögreglubifreið, látinn sitja þar þannig járnaður á meðan lögreglan athafnaði sig á vettvangi og fluttur þannig á lögreglustöðina á [...] og ekki verið leystur úr járnum fyrr en í fangaklefa. Að tilhlutan lögreglu hafi C verið dómkvaddur 9. maí 2006 til að meta, hvort meint íkveikja hefði getað valdið eldsvoða, sem hefði haft í för með sér almannahættu, bersýnilegan lífsháska annarra manna eða augljósa hættu á yfirgripsmikilli eyðingu á eigum annarra manna. Niðurstaða matsmannsins hafi verið neikvæð að öðru leyti en því, að hann hafi talið, að almannahætta hefði verið til staðar, en sú ályktun hafi byggzt á röngum skilningi á hugtakinu almannahætta, eins og fram hafi komið í skýrslu hans fyrir dómi. Matsgerðin hafi því leitt í ljós, að ekki hafi verið grundvöllur fyrir ákæru. Á sama hátt telji stefnandi, að þegar við handtöku hefði lögreglu átt að vera ljóst, að hvorki hafi verið grundvöllur fyrir þeirri handtöku né gæzluvarðhaldi. Hinn 6. marz 2007 hafi ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur B og A fyrir tilraun og hlutdeild að tilraun til íkveikju, sem haft hefði í för með sér almannahættu og eignatjón. Í ákæruskjali hafi þetta verið talið varða við 1. mgr. 164. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 1911940, sbr. 22. gr. sömu laga að er varðar háttsemi ákærða A og hafi þess verið krafizt, að báðir ákærðu yrðu dæmdir til refsingar. Með dómi uppkveðnum í Héraðsdómi Suðurlands hinn 7. sept. 2007 voru þeir báðir sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins. Stefnandi sætti hins vegar aldrei ákæru. Ríkissaksóknari hafi tilkynnt lögmanni stefnanda með bréfi, dags. 8. nóv. 2007, að málið hefði verið fellt niður gagnvart stefnanda hinn 6.3. 2007, en farizt hefði fyrir að tilkynna honum þau málalok. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að aðgerðir lögreglunnar hafi farið í bága við lög og valdið stefnanda miska og fjártjóni. Kveðst stefnandi byggja bótarétt sinn á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé um að ræða ólögmæta handtöku, fangavist og yfirheyrslur, gæzluvarðhald og haldlagningu auk annarra óþæginda. Stefnandi kveður lögreglu hafa sýnt sér óþarft harðræði við handtöku og flutning á lögreglustöð á [...]. Engin ástæða hafi verið til að krefjast gæzluvarðhalds. Hann hafi strax við fyrstu yfirheyrslu skýrt hreinskilnislega og greiðlega frá atvikum og sínum högum, og þá þegar hafi átt að koma í ljós, að hann hafi í engu verið hlutdeildarmaður að ætluðum ásetningi eða broti farþega síns. Sá framburður hafi einnig verið studdur framburði B. Lögregla hafi hlerað símtöl B um langt skeið, áður en kom að handtöku, og í símtölum B hafi hann hvergi komið við þessa sögu, nema þegar B bað um flutninginn austur. Stefnandi sé og hafi verið 75% öryrki, þegar atvik þessi gerðust, og aðgerðir lögreglu hafi því haft enn verri áhrif á hann en ella, andlega og líkamlega. Hann hafi verið í góðri sambúð með konu og annazt með henni börn hennar, en handtakan og gæzluvarðhaldið hafi haft þau áhrif, að upp úr sambandinu slitnaði. Hann hafi misst samband við börnin, orðið húsnæðislaus og hneigzt, vegna andlegs áfalls, til óhóflegrar áfengisdrykkju, sem hann hafi síðar þurft að leita sér meðferðar við. Sé ekki enn séð fyrir endann á afleiðingum alls þessa. Stefnandi hafi, fyrir tilstilli lögreglunnar á [...], þurft að þola og liggja undir röngum fréttaflutningi í fjölmiðlum. Rannsókn lögreglu hafi að mörgu leyti verið áfátt. Stærstu mistökin voru væntanlega verið þau, að lögreglan hafi látið hjá líða að kanna aðstæður í húsinu, áður en B fór inn í það. Fyrirsát lögreglu hafi, samkvæmt lögregluskýrslum, hafizt kl. 22.30. Lögregla kveði B hafa farið inn í húsið kl. 23.41 og komið út kl. 23.46. Stefnandi fullyrði, að ekkert hefði orðið af handtöku og eftirfarandi aðgerðum, ef lögregla hefði séð, að kveikt hefði á kertum í húsinu, áður en þeir B komu á vettvang. Slík handvömm lögreglu hafi því kostað stefnanda heilsuleysi, þjáningu, útgjöld og annað óhagræði. Lögregla hafi ekki farið að ákvæðum um 31. gr. oml. nr. 19/1991. Seinagangur í meðferð málsins sé í andstöðu við grundvallarreglur 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála um málshraða. Kröfu sína um skaðabætur byggi stefnandi á XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, einkum 176. gr. laganna, sbr. 175. gr., og almennum reglum skaðabótaréttar, einkum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Jafnframt styðji hann kröfu sína m.a. við 67. gr. og 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sbr. 5. og 8. gr. laga nr. 97/1995 og 5.gr., 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefnandi telji ljóst, að skilyrði ákvæða 175. gr. og a- og b- liðar 176. gr. laga um meðferð opinberra mála séu uppfyllt. Stefnandi hafi saklaus verið beittur þvingunaraðgerðum af sýslumanninum á [...], sem og gæzluvarðhaldi, án þess að fullnægjandi rök að lögum hafi staðið til slíkrar aðgerðar. Sú staðreynd, að ákæruvaldið hafi ekki gefið út ákæru á hendur honum, staðfesti þá niðurstöðu. Ekki hafi verið gætt ákvæða 101. gr. oml. við handtöku stefnanda. Þá telji stefnandi, að lögregla hafi ekki gætt meðalhófs í aðgerðum sínum. Rannsókn málsins hafi dregizt úr hófi og ekki verið hirt um að tilkynna stefnanda, að mál gegn honum væri látið niður falla, fyrr en lögmaður hans leitaði eftir því sjálfur. Þannig hafi hann ástæðulaust verið látinn svífa á milli vonar og ótta um margra ára skeið. Handjárn hafi verið notuð á stefnanda umfram nauðsyn og of lengi á sársaukafullan hátt, sbr. til hliðjónar 3. mgr. 30. gr. þágildandi laga nr. 48/1988. Lögreglan hafi gengið lengra í þessu efni en nauðsyn hafi borið til, sbr., m.a. meginreglu stjórnsýsluréttar um meðalhóf, og einnig til hliðsjónar niðurlagsákvæði 40. gr. Evrópsku fangelsisreglnanna, og í ljósi allra atvika hafi hún hagað sér á ómálefnalegan hátt. Vísað sé og til reglna um meðferð handtekinna manna. Stefnandi hafi á engan hátt verið valdur að, eða stuðlað að því, að hann sætti þeim aðgerðum, sem lögreglan hafi beitt hann, og sem hann telji vera óforsvaranlegar. Miskabótakrafa stefnanda sé að fjárhæð kr. 2.500.000, eða önnur, lægri fjárhæð til vara. Dráttarvextir af kröfu stefnanda reiknist frá birtingu stefnu. Um bótaábyrgð stefnda vísi stefnandi til almennra sjónarmiða um húsbóndaábyrgð. Kröfuna um dráttarvexti styðji stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísist til ákvæða í XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga og nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsky1dur. Varnarþing sé heimilisvarnarþing stefnda. Málsástæður stefndu Stefndi kveðst mótmæla því, að grundvöllur sé til greiðslu skaðabóta eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Byggi stefndi á því, að aðgerðir lögreglu og gæzluvarðhald, sem stefnandi hafi sætt, hafi verið lögmætar ráðstafanir í þágu rannsóknar málsins, sbr. 97. gr. og 103. gr. nefndra laga. Stefndi mótmæli því einnig, að skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. Hvergi hafi verið til að dreifa ólögmætri meingerð gegn friði, æru eða persónu stefnanda. Stefndi leggi áherzlu á, að hin upphaflega ábending um, að til stæði að bera eld að húsinu, hafi átt við rök að styðjast. Aðstæður allar og á vettvangi umrædda nótt hafi óhjákvæmilega vakið þann rökstudda grun, að mennirnir, og þar með stefnandi, ættu hlut að máli. Þótt rannsókn málsins hafi ekki beinzt að stefnanda í upphafi, þegar símhleranir áttu sér stað, liggi engu að síður fyrir, að hann var á vettvangi með B. Rökstuddur grunur hafi því hlotið að beinast að stefnanda einnig og að hann væri a.m.k. hlutdeildarmaður í brotum þeim, sem B var síðar ákærður fyrir. Enn sé til að taka, að stefnandi hafi viðurkennt að hafa ekið B austur fyrir fjall. Handtakan hafi því verið fullkomlega lögmæt og réttlætanleg og réttmætt að óska eftir, að hann sætti gæzluvarðhaldi. Mótmæli stefndi því, að handtakan hafi verið framkvæmd á særandi, meiðandi eða móðgandi hátt. Hvergi sé komið fram, að stefnandi hafi verið þrifinn úr bifreiðinni, heldur hafi honum, ásamt félaga sínum, verið skipað að stíga út, sem þeir hafi og gert. Að öllu leyti hafi verið gætt ákvæða 101. gr. laga nr. 19/1991. Frá upphafi hafi verið ljóst, að málið væri yfirgripsmikið og teygði anga sína víða. Eigandi hússins og hinir handteknu, þ.á.m. stefnandi, hafi allir verið úrskurðaðir í gæzluvarðhald. Hafi gæsluvarðhald yfir stefnanda verið staðfest með dómi Hæstaréttar til 4. febrúar 2008, en ekki hafi verið krafizt framlengingar þess, og hafi hann verið látinn laus sama dag. Af framangreindu sé ljóst, að mati stefnda, að rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi, þegar stefnandi var handtekinn og skilyrði til gæzluvarðhalds, eins og Hæstiréttur hafi staðfest. Ljóst sé, að mati stefnda, að rökstuddur grunur hafi hlotið að beinast að stefnanda ásamt öðrum og veruleg hætta á, að hann gæti torveldað rannsókn málsins, meðal annars með því að hafa samband við aðra, sem kynnu að tengjast broti því, sem til rannsóknar var. Skilyrði gæzluvarðhaldsins hafi því verið fyrir hendi samkvæmt a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þá hafi gæzluvarðhaldinu alls ekki verið markaður of langur tími, að mati stefnda. Ranglega sé fullyrt í stefnu, að lögregla hafi um langt skeið hlerað símtöl B. Hið rétta sé, að lögreglu hafi fyrst borizt upplýsingar um ráðagerðir B þess efnis, að hann myndi kveikja í [...], þann 6. janúar 2004, dskj. nr. 13, þremur vikum fyrir íkveikjuna. Í stefnu sé því ranglega haldið fram, að niðurstaða matsmanns, C, um almannahættu hafi byggzt á röngum skilningi hans á hugtakinu almannahætta. Á þetta hafi aldrei reynt í dómsmálinu, þar sem ákærðu hafi verið sýknaðir af þeirri ástæðu, að ekki hafi verið talið sannað, að þeir hefðu verið að verki. Hafi því ekki verið þörf á að taka afstöðu til matsgerðarinnar. Því sé haldið fram af stefnanda, að honum hafi ekki verið ljóst fyrr en í nóvember 2007, að hann yrði ekki ákærður í málinu. Þetta standist ekki, að mati stefnda, því að stefnandi hafi gefið skýrslu sem vitni fyrir dómi við meðferð málsins hinn 23. júlí sama ár, og a.m.k. þá verið kunnugt um, að hann yrði ekki ákærður í málinu. Þá sé bent á, að stefnandi hafi haft verjanda, en hvorugur þeirra hafi gert reka að því að fá upplýsingar um, hvort stefnandi yrði ákærður. Stefndi telji því, að þótt dregizt hafi að tilkynna stefnanda um niðurstöðu rannsóknar gagnvart honum, hafi honum og verjanda hans mátt vera ljóst, að hann yrði ekki ákærður. Stefndi mótmæli því, að ekkert hefði orðið úr handtöku, ef lögregla hefði séð, að kveikt hefði verið á kertum inni í húsinu, áður en þeir B komu á vettvang. Ekkert liggi fyrir um það, eða sé það sannað, að kveikt hafi verið á kertum innandyra, þegar þeir félagar komu á vettvang. Hins vegar hafi verið á það bent í dóminum, að þar sem lögregla kannaði ekki aðstæður, áður en vöktunin hófst, hafi ekki verið loku fyrir það skotið, að aðrir en ákærðu hafi átt hlut að máli. Á hinn bóginn komi fram, að útskýringar B á því, af hverju hann hefði ekki slökkt kertin innan um alla olíuna, hlytu að teljast ótrúverðugar, eins og vikið sé að í dóminum. Að sama skapi hafi skýrslur stefnanda ekki verið sannfærandi um tilefni ferðarinnar, þar sem hann ók B. Stefndi mótmæli því, að gæzluvarðhaldið yfir stefnanda, eða aðrar aðgerðir, hafi haft þau áhrif, sem vikið sé að í stefnu. Þótt handtaka og gæzluvarðhald sé þvingunarúrræði og að sama skapi íþyngjandi frelsisskerðing, verði að gera kröfu um haldbæra sönnun, eftir atvikum gögn eða matsgerð, hafi það haft svo alvarlegar afleiðingar, sem nefndar séu í stefnu. Gæzluvarðhaldið hafi aðeins varað í fáa daga og engin sönnun komin fram um þær afleiðingar, sem stefnandi haldi fram. Á engan hátt sé sannað, að aðgerðirnar hafi komið fjölskylduböndum hans í uppnám eða leitt hann til áfengisneyzlu. Meðan á gæzluvarðhaldinu stóð, hafi framgangur rannsóknar verið eðlilegur og tíminn nýttur til gagnaöflunar og skýrslna af stefnanda og öðrum, þ.á.m. öðrum sakborningum. Stefnandi hafi verið í einangrun, en með aðgang að fjölmiðlum. Stefndi mótmæli því, að fréttir hafi verið sagðar af stefnanda í fjölmiðlum fyrir tilstilli lögreglunnar. Með vísan til framanritaðs byggi stefndi á því, að ekki séu uppfyllt skilyrði 175. gr. eða 176. gr. laga nr. 19/1991. Lögmæt skilyrði og nægjanleg tilefni hafi verið til allra þeirra aðgerða, sem stefnandi hafi sætt, og meðalhófs gætt. Því sé mótmælt, að handjárn hafi verið notuð of lengi eða á sársaukafullan hátt. Stefndi mótmæli því, að kröfur stefnanda sæki stoð í 67. gr. og 71. gr. stjórnarskrár eða þau ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu, sem vitnað sé til í stefnu. Þá telji stefndi tilvitnað ákvæði Evrópsku fangelsisreglnanna ekki styðja kröfur stefnanda. Stefndi mótmæli því, að bótakröfur stefnanda eigi stoð í almennum skaðabótareglum eða reglum um húsbóndaábyrgð. Þar sem stefndi telji skilyrði 175. gr. laga nr. 19/1991 ekki uppfyllt, sé það einnig dómsins að ákveða, hvort niðurlagsákvæði 1. mgr. standi bótarétti stefnanda einnig í vegi. Verði ekki á sýknukröfu fallizt, sé umkröfðum bótum mótmælt sem allt of háum og í engu samræmi við dómaframkvæmd, þegar fallizt hafi verið á bætur. Af hálfu stefnda sé kröfum um dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Sé bent á, að dráttarvaxtakrafa sé vanreifuð og ekki dómtæk. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar, auk stefnanda, D læknir, B, E, rannsóknarlögreglumaður, F, lögfræðingur, G, lögreglufulltrúi, H lögreglumaður og I hrl. Stefnandi byggir á því, að aðgerðir lögreglu hafi farið í bága við lög og valdið stefnanda miska og fjártjóni. Aðgerðir lögreglu byggðust á upplýsingum frá ónafngreindum heimildarmanni, sem lögregla taldi trúverðugar. Í kjölfarið fékk lögregla heimild til að hlusta síma B, sem stefnandi ók til [...] kvöldið 29. janúar 2004. Símhleranir lögreglu leiddu til þess, að ákveðið var að vakta umrætt hús á [...] að kvöldi 29. janúar 2004. Endurrit af samtölum B og þinglýsts eiganda hússins, A, annars vegar frá 19. janúar 2004 og hins vegar frá 29. janúar 2004, liggja fyrir í málinu. Í fyrra símtalinu kemur glögglega fram, að A er í verulegum fjárhagsvandræðum og má leiða að því líkur, að vandamál hans tengist húsinu á [...]. Þá ber samtalið með sér, að B telur varhugavert að ræða þessi mál í síma. Í síðara símtalinu kemur glöggt fram, að einhver aðgerð er fyrirhuguð um kvöldið, og með hliðsjón af þeim upplýsingum lögreglu um fyrirhugaða íkveikju, má skilja þær samræður svo, að verið sé að tala um kjöraðstæður fyrir íkveikju, sbr. eftirfarandi samræður: B: ég reikna með að þetta skeði í kvöld. A: Ja, ég er að fara yfir heiðina, það er helvítis strekkingur á mér. B: Ég veit það, þetta er alveg A: Alveg rétti strekkingurinn sko. B: Þetta er ákjósanlegt núna. A: Alveg hreint. B: Það var alveg logn í gær, sko. A: Það er náttúrulega sko já, já ég er alveg að deyja bara. B: Ha A: Ég er að deyja bara út af þessu. B: Já, ekki gera það. A: Nei, en ég launa þér þetta rosalega vel. B: Ekkert mál. A: Alveg, þú átt bara, þú átt mig allan á eftir. Spurður fyrir dómi, hvað átt væri við þegar hann sagðist í framangreindu símtali „reikna með að þetta skeði í kvöld“, kvaðst B hafa ætlað að fara og hitta mann á [...], sem hefði verið að taka efni, verkfæri og annað dót í eigu vitnisins út úr húsinu, og hefði hann ætlað að reyna að endurheimta eitthvað af því. Þegar hann ók fram hjá húsi þess manns hefðu öll ljós í því húsi slokknað, og því hefði hann ekki farið þangað. Spurður fyrir dómi um erindi sitt til [...] þetta kvöld svaraði hann, að hann hefði bara viljað athuga með húsið, þar sem hann hefði haft í hyggju að kaupa húsið og gera það upp, en það hefði verið mikið um innbrot í húsið. Í gögnum málsins kemur fram, að stefnandi, Sigurður Grettir, hefði verið tregur til að aka B til [...] umrætt kvöld, en B hefði marghringt í hann fyrr um daginn til að fá hann til þess. Fram kemur í gögnum málsins, að þegar stefnandi ók B til [...] umrætt kvöld, var bifreiðinni lagt, að beiðni B, bak við húsið að [...], í skjóli milli gáms og húss. B brá sér inn í húsið, var nokkrar mínútur í burtu, kom síðan aftur og settist inn í bifreiðina hjá stefnanda. Hjá lögreglu hinn 3. febrúar 2004 bar B, að þegar hann kom aftur inn í bifreiðina hefði hann sagt við stefnanda eitthvað í þá áttina, að það væri eldur þarna og hugsanlega einnig logandi kerti. Hann hefði ætlað að ráðfæra sig við stefnanda, þegar þeir voru handteknir, um hvað þeir ættu að gera, þar sem honum hefði fundizt eins og eldur væri að slokkna á tveimur kertum, sem hann hefði séð þarna inni, en honum hefði ekki fundizt eins og það væri að kvikna í, og hafi hann því verið að hugsa um, hvort þeir ættu að hafa samband og tilkynna um atvikið eða hvort þeir ættu að slökkva á kertunum sjálfir,. Fyrir dómi bar B, þegar hann var inntur eftir því, hvort honum hefði ekki komið til hugar að slökkva á kertunum, að hann hefði verið að hugsa um að tala fyrst við lögregluna, þar sem stanzlaust hefði verið brotizt inn í húsið. Stefnandi skýrði hins vegar svo frá hjá lögreglu hinn 30. janúar 2004, að B hefði setzt inn í bifreiðina og sagt honum, að hann gæti ekið af stað áleiðis til Reykjavíkur, þar sem hann, þ.e. B, „væri búinn að redda þessu“. Þegar lögregla kannaði húsið, eftir að hafa handtekið stefnanda og B, komu í ljós tvö logandi kerti nær útbrunnin, á kæliborði, ofan á gulri dulu. Sterk olíulykt var innandyra og olíublautir pappakassar í stæðu, auk þess sem olía var á gólfi. Stafaði að mati lögreglu veruleg íkveikjuhætta frá kertunum miðað við þær aðstæður, sem voru á staðnum. Enda þótt lögreglu hafi láðst að kanna aðstæður á staðnum, áður en B kom í húsið, þannig að lögfull sönnun var m.a. af þeim sökum ekki talin liggja fyrir í máli ákæruvaldsins á hendur B um, að hann hefði kveikt í kertunum með íkveikju í huga, þykir framburður hans um málsatvik með ólíkindum. Skýringar B á innihaldi símtalanna, sem hleruð voru, erindi sínu til [...], hinum logandi kertum, sem hann kvað hafa verið í húsinu og viðbrögðum sínum við þeim, eru ekki trúverðugar að mati dómsins og stangast m.a. á við framburð stefnanda hjá lögreglu, sem greinir hér að framan. Samkvæmt framansögðu verður að fallast á með stefnda, að nauðsynlegt hafi verið að handtaka stefnanda, ásamt B, þar sem rökstuddur grunur var fyrir hendi um alvarlegt brot, sem stefnandi kynni að vera hlutdeildarmaður að. Stefnandi lýsti frá upphafi sakleysi sínu. Enda þótt fallast megi á, að framburður hans sé trúverðugur um aðkomu hans að málinu, voru aðstæður þær á vettvangi, að það blasti ekki við, að hann ætti ekki hlutdeild að ætluðu broti. Er því ekki fallizt á, að gæzluvarðhaldi hafi verið beitt án þess, að fullnægjandi rök hafi staðið til þeirrar aðgerðar. Enda þótt rannsókn málsins hafi ekki leitt til ákæru á hendur stefnanda, felur það ekki í sér skilyrðislausan rétt stefnanda til miskabóta samkvæmt 175. gr. laga nr. 19/1991. Dómurinn telur ósannað, að handtakan hafi verið harkaleg eða verið framkvæmd á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Þá er ósannað, að stefnandi hafi verið klæðalaus í um sólarhring eftir handtökuna og m.a. gefið skýrslu hjá lögreglu á nærbuxunum einum fata, en einungis er við framburð stefnanda að styðjast, hvað það varðar. Er þannig ekki fallizt á, að þær aðgerðir lögreglu, sem stefnandi tiltekur í stefnu, hafi farið í bága við lög. Þá er ósannað, að lögregla hafi ekki gætt meðalhófs í aðgerðum sínum. Þá er ósannað, gegn andmælum stefnda, að lögregla beri á einhvern ábyrgð á fjölmiðlaumfjöllun um málið. Stefnandi byggir á því, að ekki hafi verið hirt um að tilkynna honum, að mál gegn honum hefði verið látið niður falla, fyrr en lögmaður hans leitaði eftir því sjálfur, og hafi hann því verið látinn svífa á milli vonar og ótta um margra ára skeið, en honum var tilkynnt um niðurfellingu málsins með bréfi, dags. 8. nóvember 2007. Málið var fellt niður gagnvart stefnanda hinn 6. marz 2007, sama dag og ákæra var gefin út á hendur B og A. Liðu þannig 8 mánuðir frá því að málið var fellt niður, þar til stefnanda var tilkynnt um það. Áður en málið var fellt niður hafði það verið til rannsóknar hjá lögreglu í um 3 ár, en ekki verður séð af málatilbúnaði stefnanda, að krafa hans feli í sér bætur vegna dráttar á rannsókn málsins. Þá er ekki ljóst af mála­tilbúnaði stefnanda við hvaða lagaákvæði hann styður bótakröfu sína vegna þessa hluta kröfugerðarinnar. Enda þótt fallast megi á með stefnanda, að 8 mánuðir séu nokkuð langur tími frá niðurfellingu þar til hann fékk tilkynningu um niðurfellinguna, verður að líta til þess, að stefnandi kom fyrir dóm sem vitni í máli ákæruvaldsins á hendur B og A, sem dómtekið var 23. júlí 2007, og mátti honum á þeim tíma vera ljóst, að málið hefði verið látið falla niður á hendur honum. Er því ekki fallizt á, að sá tími hafi verið svo óhóflegur, að baki bótaskyldu stefnda á grundvelli þeirra lagaákvæða, sem stefnandi vísar almennt til í málatilbúnaði sínum. Samkvæmt öllu framansögðu er ekki fallizt á, að skilyrði til bóta samkvæmt 176. gr., sbr. 175. gr. l. nr. 19/1991, 26. gr. l. nr. 50/1993 eða öðrum þeim lagaákvæðum, sem stefnandi styður kröfur sínar við, ekki uppfyllt. Er miskabótakröfu stefnanda því hafnað. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og þykir hæfilega ákveðinn kr. 280.000, en þá hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið er sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Grettis Erlendssonar, Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 280.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 64/2010
Ávana- og fíkniefni
C var sakfelldur fyrir vörslur á 322 kannabisplöntum ætluðum til söludreifingar og fyrir að hafa um nokkuð skeið staðið að ræktun þeirra. Samkvæmt matsgerð sem lá fyrir í málinu mátti ætla að plönturnar gætu gefið af sér frá um 19 kg af marihuana og 322 g af hassolíu, miðað við 60% innihald THC. Við ákvörðun refsingar C var litið til eðlis og umfangs brots hans. Var brotið vel skipulagt og þurfti C að koma sér upp sérútbúnu húsnæði og leggja vinnu í ræktun plantnanna. Þá var litið til þess að um umfangsmikla framleiðslu á fíkniefnum í sölu- og dreifingarskyni var að ræða. Á hinn bóginn hafði það einnig áhrif á ákvörðun refsingar að C hafði játað brot sitt greiðlega auk þess sem hann hafði ekki áður sætt refsingu sem áhrif hafði á ákvörðun refsingar nú. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 12 mánuði, en að öllu virtu þótti ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Chandis Þór Marshall, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 406.907 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar Ágústssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2009. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 27. október 2009, á hendur Chandis Þór Marshall, kt. 031269-4159, Straumsölum 2, Kópavogi. Honum er gefið að sök fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 27. mars 2009 að Skógarási 6 í Reykjavík, haft í vörslum sínum í sölu og dreifingarskyni 322 kannabisplöntur og hafa um nokkurt skeið fram til þess dags ræktað greindar plöntur. Þetta er talið varða við 4., 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Ákæruvald krefst refsingar, greiðslu sakarkostnaðar og upptöku á greindum kannabisplöntum og 81 gróðurhúsalampa. Ákærði játaði brot sitt fyrir dómi og mótmælti hann ekki upptökukröfu ákæruvalds. Verður hann sakfelldur samkvæmt ákæru, en brot hans er þar réttilega heimfært til refsiákvæða. Ákærði hefur áður verið sektaður fyrir brot gegn 217. gr. almennra hegningarlaga og umferðarlögum. Refsing hans er hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Vegna þess að ákærði hefur ekki áður sætt refsingum, sem áhrif hafa hér á ákvörðun viðurlaga og hann hefur játað brot sitt greiðlega, verður fullnustu frestað undir almennu skilorði til tveggja ára. Þá verða umræddar plöntur og lampar gerð upptæk. Loks verður ákærða gert að greiða sakarkostnað eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun þóknunar verjanda er tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði Chandis Þór Marshall, sæti fangelsi í 3 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Upptækar eru gerðar 322 kannabisplöntur og 81 gróðurhúsalampi. Ákærða greiði 93.539 krónur í sakarkostnað og þóknun skipaðs verjanda síns 62.000 krónur.
Mál nr. 38/2023
Kærumál Kaupsamningur Kröfugerð Viðurkenningarkrafa Lögvarðir hagsmunir
Kært var ákvæði í dómi Landsréttar þar sem viðurkenningarkröfu N ehf. var vísað frá héraðsdómi í heild sinni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að kröfugerð N ehf. fyrir héraðsdómi um viðurkenningu á skaðabótaskyldu hefði verið svo skýr og ákveðin að unnt hefði verið að taka hana óbreytta upp í dómsorð. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að á málatilbúnaði N ehf. hefðu ekki verið neinir þeir annmarkar sem gátu hamlað H ehf. að taka til varna. Þá taldist N ehf. hafa leitt nægar líkur að því að félagið hefði orðið fyrir beinu tjóni vegna hugsanlegra vanefnda H ehf. til að teljast hafa lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um viðurkenningarkröfuna. Var því fellt úr gildi ákvæði í dómi Landsréttar um frávísun viðurkenningarkröfu N ehf. frá héraðsdómi og lagt fyrir Landsrétt að taka kröfuna til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 2023 sem barst réttinum 3. júlí sama ár en kærumálsgögn bárust 6. þess mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Landsréttar 23. júní 2023 í máli nr. 121/2022 um frávísun á hluta dómkrafna sóknaraðila frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði dómsins um frávísun verði fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka til efnismeðferðar kröfu sóknaraðila um að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda varnaraðila vegna beins tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda varnaraðila á kaupsamningi þeirra 28. apríl 2018. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila.4. Varnaraðili krefst þess að staðfest verði ákvæði dóms Landsréttar um frávísun á kröfu sóknaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Ágreiningsefni5. Sóknaraðili höfðaði málið á hendur varnaraðila með tvíþættri kröfugerð. Krafðist hann þess annars vegar að viðurkennd yrði skaðabótaskylda varnaraðila vegna beins tjóns sem sóknaraðili taldi sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda varnaraðila á kaupsamningi aðila 28. apríl 2018 og hins vegar að varnaraðila yrði gert að endurgreiða sóknaraðila tilgreinda fjárhæð sem hann taldi sig hafa ofgreitt vegna viðskiptanna en til vara lægri fjárhæð.6. Með héraðsdómi 26. nóvember 2021 var fallist á viðurkenningarkröfu sóknaraðila að hluta til með því að viðurkennd var skaðabótaskylda varnaraðila vegna afhendingardráttar en hann sýknaður af kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu vegna galla. Jafnframt var varakrafa sóknaraðila um endurgreiðslu tekin til greina.7. Eins og áður segir var viðurkenningarkröfu sóknaraðila vísað frá héraðsdómi í heild sinni með dómi Landsréttar. Niðurstaða héraðsdóms um fjárkröfu sóknaraðila var hins vegar staðfest. Málsatvik8. Málsatvik eru þau að sóknaraðili, sem er verktaki, tók að sér með samningi 28. mars 2018 að reisa netaverkstæði í Neskaupstað fyrir Fasteignafélagið Miðhús ehf. Nánar tiltekið fólst verkið í því að reisa hús fyrir veiðarfæri, verkstæði, skrifstofur og starfsmannaaðstöðu. Um var að ræða stálgrindarhús með risþaki á steyptum grunni. Í verkáætlun var gert ráð fyrir því að verkið hæfist 17. júlí 2018 með því að grind yrði reist en framkvæmdum yrði að fullu lokið 1. mars 2019. Verklaun samkvæmt samningnum námu 685.070.565 krónum.9. Í aðdraganda þess að sóknaraðili tók að sér verkið óskaði hann með tölvubréfi 13. nóvember 2017 eftir tilboði frá varnaraðila í efni í einangrað stálgrindarhús auk annars efnis fyrir bygginguna sem nánar var tilgreint. Varnaraðili sendi sóknaraðila tilboð sitt með tölvubréfi 13. desember sama ár og hljóðaði það samtals upp á 150.467.894 krónur. Nokkur samskipti urðu með aðilum í kjölfarið en þeir gerðu síðan með sér kaupsamning um efnið 28. apríl 2018. Í samningnum kom fram að varnaraðili ætti að afhenda stálgrindina og svokallaðar samlokueiningar 16 til 18 vikum eftir að borist hefði greiðsla á 25% af kaupverði til staðfestingar á pöntun en sú greiðsla hafði þegar verið innt af hendi áður en samningurinn var gerður. Lokaafhending á efninu mun hafa farið fram dagana 7. og 8. október 2019.0. Milli aðila reis ágreiningur um inntak kaupsamningsins og deildu þeir meðal annars um hvort tilboð varnaraðila hefði falið í sér allt stál sem þurft hafi í bygginguna, þar með talið svokallað „secondary“-stál, og hvort kaupverðið ætti að ráðast af því efnismagni sem var afhent. Þá deildu þeir um hver bæri ábyrgð á afhendingardrætti og hvort umframþyngd stáls sem var afhent fæli í sér galla. Loks var ágreiningur með aðilum um uppgjörið en sóknaraðili taldi sig hafa ofgreitt fyrir hið selda eins og áður getur.Niðurstaða1. Svo sem rakið hefur verið gerði sóknaraðili þá kröfu á hendur varnaraðila að viðurkennd yrði skaðabótaskylda varnaraðila vegna beins tjóns sem sóknaraðili hefði beðið af vanefndum varnaraðila á kaupsamningi 28. apríl 2018. Í stefnunni var þessi krafa reist á afhendingardrætti á hinu selda auk þess sem greiðslan hefði verið gölluð. Héraðsdómur féllst á að varnaraðili bæri ábyrgð á afhendingardrættinum en taldi að ekki hefði verið um galla að ræða. Tók dómsorðið mið af þessu þannig að skaðabótaskylda var viðurkennd vegna vanefndar sem fólst í afhendingardrætti en sýknað var af kröfu vegna galla. Varnaraðili áfrýjaði dóminum og sóknaraðili einnig fyrir sitt leyti. Með gagnáfrýjun hafði hann uppi sömu viðurkenningarkröfu og í héraði. Byggði hann sem fyrr á því að vanefndir af hálfu varnaraðila hefðu bæði falist í afhendingardrætti og galla.2. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands leitað viðurkenningardóms um kröfu sína. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið skýrður svo að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju það hafi falist og hver tengsl þess séu við þau atvik sem bótaábyrgð er reist á. Um þetta má meðal annars vísa til 20. liðar í dómi réttarins 19. desember 2022 í máli nr. 55/2022.3. Algengt er að mál sé höfðað eftir heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Á það einkum við um skaðabætur utan samninga, svo sem vegna líkamstjóns, en þekkist einnig þegar krafist er skaðabóta vegna vanefnda á samningum. Með þessu móti er unnt að fá leyst úr ágreiningi um bótaskyldu án þess að afla þurfi gagna til að afmarka fjárkröfu. Verði ekki fallist á að skylda sé fyrir hendi hafa aðilar sparað sér kostnað sem leitt getur af slíkri gagnaöflun. Fyrir því er venja að látið sé við það sitja að gera kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu utan samninga án þess að tekið sé fram í dómkröfunni sjálfri á hvaða bótagrundvelli hún sé gerð og án þess að því sé lýst nánar í hverju tjónið felst. Þessum þáttum sakarefnis þarf síðan að gera grein fyrir með lýsingu á þeim málsástæðum sem krafan er reist á. Með sama hætti er ekki nauðsynlegt vegna kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu innan samninga að tilgreina í kröfunni sjálfri þá vanefnd sem samningsaðili telur sig hafa þolað en gera verður grein fyrir henni í stefnu málsins.4. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur stefnanda og er þá meðal annars nefnd í dæmaskyni viðurkenning „á tilteknum réttindum“. Þessi fyrirmæli hafa í dómaframkvæmd verið skilin þannig að kröfugerð þurfi að vera svo ákveðin og ljós að unnt sé að taka hana óbreytta upp sem ályktunarorð í dómsniðurstöðu. Kröfugerð stefnanda hefur því að geyma þá mynd sem hann sjálfur óskar eftir að verði niðurstaða málsins. Jafnframt gildir sú regla samkvæmt e-lið sömu málsgreinar að koma skuli fram í stefnu málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Skal þessi lýsing vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið er. Þessi fyrirmæli leiða af reglum réttarfars um skýran og afdráttarlausan málatilbúnað og þjóna meðal annars þeim tilgangi að stefndi geti greiðlega tekið til varna.5. Kröfugerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi um viðurkenningu á skaðabótaskyldu var svo skýr og ákveðin að hana hefði verið unnt að taka upp óbreytta í dómsorð ef á hana hefði verið fallist. Þá var unnt með dómi að ganga skemur en krafan hljóðaði með því að takmarka viðurkenningu á skaðabótaskyldu við afhendingardrátt ef ekki var talið að greiðslan væri gölluð, eins og gert var í héraðsdómi. Á þá niðurstöðu gat sóknaraðili síðan látið reyna með því að hafa uppi kröfu sína óbreytta undir áfrýjun til Landsréttar, svo sem hann gerði með gagnáfrýjun sinni þar fyrir dómi. Á þessum málatilbúnaði sóknaraðila sem skilmerkilega var lýst í stefnu voru engir þeir annmarkar sem hamlað gátu varnaraðila að taka til varna í málinu.6. Eins og áður greinir átti verki því sem sóknaraðili tók að sér að vera lokið 1. mars 2019 en hann mun ekki hafa fengið efni til verksins frá varnaraðila fyrr en í október sama ár. Sóknaraðili heldur því fram að dráttur á verkinu hafi valdið honum auknum launakostnaði vegna þeirra starfsmanna sem ráðnir voru til verksins en þeir hafi verið án verkefna umræddan tíma þar sem stál vantaði til framkvæmda. Þá hafi verkið orðið erfiðara en ella vegna veðurs þar sem það dróst fram eftir vetri í stað þess að vera unnið að sumarlagi. Samhliða þessu hafi fallið til aukinn stjórnunarkostnaður vegna samskipta við varnaraðila og framleiðanda stálsins, auk fundarsetu og eftirreksturs gagnvart varnaraðila. Enn fremur hafi kostnaður fallið til við að halda uppi aðstöðu og tækjum á verkstað lengur en gert hafi verið ráð fyrir. Að því er varðar tjón vegna galla bendir sóknaraðili á að hann hafi þurft að greiða fyrir meira magn af stáli en tilgreint hafði verið í samningi aðila að þyrfti til verksins. Að öllu þessu virtu hefur sóknaraðili leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir beinu tjóni vegna hugsanlegra vanefnda varnaraðila til að hann teljist hafa lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um viðurkenningarkröfuna.7. Samkvæmt framansögðu verður ákvæði í dómi Landsréttar um frávísun viðurkenningarkröfu sóknaraðila frá héraðsdómi fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka þá kröfu til efnismeðferðar.8. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Fellt er úr gildi ákvæði í dómi Landsréttar um frávísun frá héraðsdómi á kröfu sóknaraðila, Nestaks ehf., um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila, Húsasmiðjunnar ehf., vegna beins tjóns sóknaraðila vegna ætlaðra vanefnda varnaraðila á kaupsamningi þeirra 28. apríl 2018.Varnaraðili greiði sóknaraðila 500.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=daf8250b-61e3-4131-b6a8-7d15191a36f5&verdictid=77fe896e-9b8c-4fa2-9c3a-66e8145cd63c
Mál nr. 231/2000
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Á stundaði nám í snyrtifræði í Bretlandi. Í ágúst 1996 sótti hún um iðnréttindi til menntamálaráðuneytisins, sem heimilaði henni að gangast undir sveinspróf í snyrtifræði, að lokinni 10 mánaða starfsþjálfun í greininni. Á gerði athugasemdir við niðurstöðu ráðuneytisins, en beiðni hennar um endurupptöku ákvörðunarinnar var hafnað í júní 1997. Í september 1997 ákvað ráðuneytið að endurupptaka ákvörðunina með vísan til 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Leiddi endurupptakan ekki til þess að fallist væri á að viðurkenna nám Á án þess að hún gengist undir próf. Krafðist Á þess þá að ráðuneytið léti fara fram óhlutdrægt einstaklingsbundið mat á menntun hennar og tæki afstöðu til þess hvort að viðurkenna ætti hana til sveinsprófs. Beiðninni var hafnað. Höfðaði Á mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess að synjun menntamálaráðuneytisins yrði dæmd ólögmæt. Talið var að úrlausn kröfu Á haggaði hvorki gildi ákvarðana ráðuneytisins um starfsréttindi Á né bakaði íslenska ríkinu skyldu til að viðurkenna rétt hennar frekar en gert hefði verið. Var ekki talið að Á hefði fært rök fyrir því að málsóknin, með þessari kröfugerð, þjónaði því markmiði að leyst yrði úr ágreiningi aðilanna. Var staðfestur úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júní sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2000, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. I. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms lauk sóknaraðili stúdentsprófi árið 1992 og lagði stund á nám í snyrtifræði í Bretlandi, þar sem hún lauk meðal annars svokölluðu Cidesco-prófi árið 1996. Hún sótti um iðnréttindi til menntamálaráðuneytisins 26. ágúst 1996, sem heimilaði henni 26. september sama árs, að fenginni umsögn réttindaveitinganefndar í snyrtifræði, að gangast undir sveinspróf í snyrtifræði þegar hún hefði lokið tíu mánaða starfsþjálfun í greininni undir leiðsögn meistara. Með bréfi 6. júní 1997 gerði sóknaraðili athugasemdir við niðurstöðu menntamálaráðuneytisins og óskaði eftir því að ráðuneytið tæki mál hennar til nýrrar og rökstuddrar meðferðar. Þeirri beiðni var hafnað 13. júní 1997. Menntamálaráðuneytið ákvað hins vegar 2. september sama árs að endurupptaka ákvörðunina frá 26. september 1996 með vísan til 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í bréfi ráðuneytisins 10. desember 1997 segir að í svörum sóknaraðila komi skýrt fram að hún óski eftir að sér verði veitt starfsréttindi á grundvelli fyrirliggjandi náms án þess að gangast undir sveinspróf. Endurupptaka ráðuneytisins leiddi þó ekki til þess að fallist væri á að viðurkenna nám sóknaraðila með útgáfu sveinsbréfs án þess að hún gengist undir próf. Lögmaður sóknaraðila ritaði menntamálaráðuneytinu bréf 26. maí 1998, þar sem því mati, sem fram hafði farið af hálfu ráðuneytisins á námi sóknaraðila, var mótmælt og talið nauðsynlegt að rökstuddur samanburður yrði gerður á því námi, sem sóknaraðili hefði að baki og námi, sem lægi til grundvallar iðnréttindum í snyrtifræði. Í bréfi 16. desember 1998 óskaði lögmaðurinn þess að ráðuneytið léti „framkvæma óhlutdrægt einstaklingsbundið mat“ á menntun sóknaraðila og tæki afstöðu til þess hvort viðurkenna ætti hana til sveinsprófs. Í bréfi ráðuneytisins 5. febrúar 1999 var beiðni lögmannsins hafnað. Með málsókn sinni krefst sóknaraðili að þessi synjun menntamálaráðuneytisins verði dæmd ólögmæt. II. Málatilbúnaður sóknaraðila verður ekki skilinn á aðra leið en þá að hún telji sig fullnægja skilyrðum til að öðlast sveinsréttindi í snyrtifræði með því að hafa lokið því námi, sem áður greinir, og leiti þessa réttar síns með því að höfða mál þetta. Í málinu krefst sóknaraðili hins vegar hvorki þess að viðurkenndur verði réttur hennar til að fá útgefið sveinsbréf á grundvelli náms hennar né að varnaraðila verði dæmt skylt að gefa það út. Úrlausn þess efnis að ólögmæt sé ákvörðun menntamálaráðuneytisins 5. febrúar 1999 um að synja beiðni sóknaraðila um að nýtt mat fari fram á námi hennar haggar ekki gildi framangreindra ákvarðana eða bakar varnaraðila skyldu til að viðurkenna réttindi hennar frekar en hann hefur þegar gert. Að þessu virtu þykir sóknaraðili ekki hafa fært viðhlítandi rök fyrir því að málsóknin geti þjónað því markmiði að leyst verði úr ágreiningi aðilanna, svo sem kröfugerð sóknaraðila er úr garði gerð. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. I Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi um frá­vís­un­arkröfu stefnda 11. maí sl., er höfðað með stefnu, sem árituð er um birtingu 6. janúar sl. Stefnandi er Ásdís Arngeirsdóttir, kt. 200572-4329, Næfurási 11, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og er menntamálaráðherra stefnt fyrir þess hönd. Stefnandi krefst þess „að dæmt verði að synjun stefnda frá 5. febrúar 1999 á að fram­kvæma nýtt mat á námi stefnanda til viðurkenningar á sveinsréttindum í snyrti­fræði sé ólögmæt.“ Þá krefst hann máls­kostnaðar eins og málið væri eigi gjaf­sókn­ar­mál en með bréfi dómsmálaráðuneytisins 10. desember sl. var stefnanda veitt gjaf­sókn. Stefndi krefst aðallega frávísunar og málskostnaðar. Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess að frávísunarkröfunni verði hrundið og málið tekið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar. II Málavextir eru þeir, að stefnandi, sem lokið hefur námi í snyrtifræði við Cidesco skóla í Bretlandi, auk þess að hafa íslenskt stúdentspróf og hafa lokið starfsþjálfun hér á landi, óskaði eftir því við menntamálaráðuneytið að það veitti henni sveinsréttindi í snyrti­fræði. Taldi stefnandi að próf hennar í snyrtifræði frá Cidesco skólanum jafn­gilti þeim prófum, sem hún yrði að taka hér á landi til þess að öðlast sveinsréttindi og því ætti hún ekki að þurfa að gangast undir sveinspróf. Menntamálaráðneytið hefur hafnað því að menntun stefnanda jafngildi sveins­prófi en jafnframt lýst því yfir að á grundvelli menntunar stefnanda sé henni heimilt að gangast undir sveinspróf. Til grundvallar svari ráðuneytisins lá umsögn rétt­inda­veit­inganefndar í snyrtifræði. Stefnandi hefur ekki viljað una þessari niðurstöðu ráðuneytisins. Hefur hún borið upp kvörtun við umboðsmann Alþingis, Samkeppnisstofnun og Eftirlitsstofnun EFTA. Á grundvelli svara frá Samkeppnisstofnun og Eftirlitsstofnuninni fór stefnandi þess á leit við ráðuneytið 16. desember 1998 að það léti framkvæma óhlutdrægt ein­stakl­ings­bundið mat á menntun hennar. Þessu hafnaði ráðuneytið 5. febrúar 1999 og freistar stefnandi þess með málsókninni að fá þá ákvörðun fellda úr gildi. Stefnandi byggir á því að hún hafi að baki allt það nám, sem krafist sé til þess að gangast undir sveinspróf í snyrtifræði. Hún hafi stúdentspróf, sem sé mun meiri grunn­menntun en krafist sé til sveinsprófs hér á landi, og fullgilt próf úr Cidesco skóla sem hún telji fullkomlega sambærilegt sveinsprófi. Þá hafi hún jafnframt að baki nauð­synlega starfsþjálfun sem stefndi, menntamálaráðuneytið, hafi gert kröfu til í reglum um nám í snyrtifræði. Þrátt fyrir þetta hafi stefndi ekki viljað viðurkenna að nám stefnanda og starfsreynsla sé sambærileg við sveinspróf. Stefndi hafi þó ekki látið fram­kvæma hlutlausa úttekt á þessum prófum, þrátt fyrir að þess hafi ítrekað verið farið á leit við hann. Í reglugerð nr. 560/1995 um löggiltar iðngreinar, námssamninga, sveinspróf og meist­araréttindi, sé tekið fram í 5. gr. að stefndi geti viðurkennt iðnmenntun, sem aflað sé erlendis, gegn framvísun prófvottorðs og veitt starfsleyfi hér á landi án þess að viðkomandi gangi undir sveinspróf, enda séu kröfur til námsins sambærilegar við þær sem gerðar séu til viðkomandi starfsréttinda hér á landi. Einnig sé heimilt að leyfa einstaklingi með starfsmenntapróf erlendis að sanna kunnáttu sína með sveins­prófi ef erfitt hafi reynst að fá fram nægilega örugg gögn. Þótt reglugerð þessi hafi verið felld úr gildi með reglugerð um námssamninga og starfsþjálfun nr. 280/1997, verði að ætla að stefndi hafi heimild til að viðurkenna iðnmenntun, sem aflað sé er­lendis, með sama hætti og greint hafi verið í reglugerðinni. Þá bendir stefnandi á að námskröfur í Cidesco skólanum, sem hún gekk í, séu mun strangari en í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti þar sem snyrtifræði sé kennd hér á landi. Þessu til viðbótar hafi þeir, sem lokið hafi Cidesco prófi, fengist við mun víð­tæk­ara svið og lært mun fleiri þætti í snyrtifræði heldur en kenndir eru hér á landi. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafi gefið út reglur um veitingu réttinda í snyrti­fræði nr. 364/1996. Reglurnar hafi verið byggðar á framangreindri reglugerð nr. 560/1995, sem felld hafi verið úr gildi með reglugerð nr. 280/1997. Svo virðist þó sem reglur um veitingu réttinda í snyrtifræði haldi gildi sínu, að minnsta kosti hafi þær ekki verið felldar út úr skrá stefnda yfir gildandi reglur á Internetinu. Í þessum reglum sé gerð sú krafa að þeir sem lokið hafi námi frá skóla, sem kenni eftir Cidesco kröf­um, geti sótt um að ganga undir sveinspróf í iðninni þegar þeir hafi sannanlega lokið að minnsta kosti 10 mánaða starfsreynslu. Sé þá miðað við að þeir hafi lokið fag­námi sem svari til upptalningar samkvæmt töflu 1, sem fylgi reglugerðinni. Með því að krefjast sveinsprófs hér á landi til viðbótar þeim prófum sem stefnandi hefur þegar lokið og synja stefnanda um viðurkenningu á því að nám hennar í Cidesco skóla í öðru EES landi sé jafngildi sveinsprófs í snyrtifræði hér á landi, sé stefndi að beita stefn­anda ólögmætri mismunun á grundvelli EES samningsins. Stefnandi kveðst eiga kröfu til þess að nám hennar verði metið af óhlutdrægum aðil­um svo að leiða megi í ljós hvort menntun hennar jafngildi þeim kröfum sem gerðar séu til útgáfu sveinsbréfs hér á landi. Það mat sem stefndi hafi hingað til beitt hafi ekki uppfyllt skilyrði um hlutdrægni, svo sem álit Samkeppnisstofnunar sýni. Það að synja stefnanda um framkvæmd mats sé brot á jafnræðisreglu stjórn­ar­skrár­innar og ákvæðum stjórnsýslulaga. Til stuðnings frávísunarkröfu sinni bendir stefndi fyrst á að ágreiningur aðila snú­ist um það hvort Cidesco próf stefnanda sé sambærilegt íslensku sveinsprófi. Þessu hafi stefndi hafnað á þeim grundvelli að námið sé ekki nema að hluta til sam­bæri­legt þar sem ríkari kröfur felist í sveinsprófinu samkvæmt framhaldsskólalögum og náms­skrá. Aldrei hafi hins vegar verið dregið í efa að stefnandi fullnægi þeim kröfum sem gerðar séu til þess að þreyta sveinspróf. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að krafa sú, sem stefnandi hafi uppi í mál­inu, snerti því ekki í reynd né leysi úr þeim ágreiningi sem uppi sé á milli aðila. Því síður kalli hún fram nokkur viðbrögð, jafnvel þótt dómurinn féllist á hana, eins og hún sé úr garði gerð. Stefnukrafan, eins og hún liggi fyrir, feli í raun eingöngu í sér að leitað sé álits á því hvort synjunin frá 5. febrúar 1999 um það að framkvæma nýtt mat á námi stefnanda hafi verið lögmæt. Þá sé kröfugerðin auk þess óákveðin og óljós. Ekki sé þannig skilgreint í henni hvaða nám það er, sem ætluð ólögmæt synjun á nýju mati taki til og sé kröfugerðin því andstæð meginreglum réttarfars um skýran mála­til­bún­að og 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá byggir stefndi á því að málsástæður þær og lagarök, er stefnandi byggi á til stuðn­ings kröfu sinni, séu vanreifaðar og óljósar og andstæðar d - f liðum 80. gr. einka­málalaganna. Engin tilraun sé þannig gerð til þess í stefnu að gera grein fyrir því á hvaða lagagrundvelli réttur til endurmats sé reistur né hvað valdi því að synjun á endur­mati feli í sér brot á jafnræðisreglu stjórnarskrár og ákvæðum stjórnsýslulaga. Engin tilraun sé heldur gerð til þess að rökstyðja þá staðhæfingu í stefnu, að með því að krefjast sveinsprófs hér á landi og synja stefnanda um viðurkenningu á því að nám hennar í Cidesco skóla sé jafngildi sveinsprófs í snyrtifræði hér á landi, sé stefndi að beita stefnanda ólögmætri mismunun á grundvelli EES samningsins, né hvernig það geti tengst stefnukröfunni um viðurkenningu á ólögmæti synjunar um endur­mat á námi. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir því að ágreiningur aðila snýst um það hvort menntun og starfsþjálfun stefnanda eigi að duga henni til að fá útgefið sveins­bréf í snyrtifræði eða hvort hún eigi einungis rétt á að gangast undir sveinspróf. Kröfu­gerð stefnanda miðar ekki að því að fá úrlausn um þennan ágreining heldur krefst stefnandi þess að tiltekin ákvörðun stefnda verði dæmd ólögmæt. Ef orðið yrði við þessari kröfu stefnanda, eins og hún er sett fram, myndi það engu breyta um úr­lausn ágreinings aðila. Það verður því að fallast á það með stefnda að kröfugerð stefn­anda sé ekki í samræmi við meginreglur réttarfarsins um skýran málatilbúnað, heldur sé hér í raun verið að leita eftir áliti dómsins á umræddri synjun stefnda frá 5. febrúar 1999. Með vísan til framanritaðs og 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 verður því ekki hjá því komist að vísa málinu frá dómi en málskostnaður á milli aðila skal falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hennar, Láru V. Júlíusdóttur hrl., 200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, skal greiddur úr ríkissjóði.
Mál nr. 102/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 2. mars 2007 kl. 16 en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans því ekki til álita. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess að X, [kt. og heimilisfang] verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars 2007 kl. 16:00, en í dag kl. 16:00 rennur út gæsluvarðhald kærðu skv. úrskurði 15. febrúar s.l. Kærða mótmælir kröfunni, en krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglan á Suðurnesjum hafi til rannsóknar meint stórfellt brot kærðu á lögum nr. 65, 1974 um ávana og fíkniefni og brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Kærða hafi verið handtekin vegna rökstudds gruns um aðild að innflutningi á um 688 grömmum af kókaíni, en hún ásamt A hafi verið handtekin við komu til landsins með flugi frá Amsterdam þriðjudaginn 13. febrúar s.l. Við tollleit hjá þeim hafi fundist fíkniefni, kókaín, samtals um 688 grömm. Fyrsta athugun lögreglu hafi bent til að um tiltölulega hreint efni væri að ræða. Kærði B hafi verið farþegi í sömu flugvél og konurnar og hafi hann verið handtekinn aðfaranótt 15. febrúar og hafi hann játað aðild að hluta af ofangreindum fíkniefnainnflutningi. Allir ofangreindir aðilar sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness til kl. 16:00 miðvikudaginn 21. febrúar 2007. Lögreglu hafi með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness verði heimilað að afla upplýsinga frá bankastofnunum og fjármálafyrirtækjum um viðskipti kærðu við þau svo og að afla upplýsinga um símanotkun kærðu á tilteknu tímabili frá símafyrirtækjum. Rannsókn þessara gagna sé tímafrek og sé henni ekki lokið. Meðal gagna lögreglu séu skýrslur aðila sem handtekinn var með kærða B, þar sem fram komi að kærði B hafi staðið að fíkniefnainnflutningi í janúar s.l., og þá hafi lögregla rökstuddan grun um og játningar kærðu um að ofangreindar tvær konur og kærði hafi farið utan í janúar s.l. og einnig sé um að ræða nokkurn fjölda utanferða þessara kærðu aðila á síðasta ári. Beinist rannsókn lögreglu að því að um talsvert viðameiri innflutning ólöglegra fíkniefna hinna kærðu aðila kunni að vera að ræða en aðeins á þeim 688 grömmum kókaíns, sem fundust nú. Þá beinist rannsókn lögreglu að því hvort fleiri aðilar tengist málinu, en framburðir kærðu þyki gefa vísbendingar um að svo kunni að vera. Lögregla telji brýna rannsóknarhagsmuni að kærðu verði með vísan til ofanritaðs, gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars 2006 kl. 16:00. Um lagarök vísar lögreglustjóri til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991 og laga nr. 65, 1974 um ávana- og fíkniefni. Rökstuddur grunur er um að kærða hafi framið refsiverðan verknað sem fangelslsrefsing er lögð við. Málið er enn á rannsóknarstigi og þykir því nauðsyn bera til samkvæmt a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að kærða sæti áfram gæsluvarðhaldi. Með vísan til þessa svo og framangreindra raka lögreglustjóra og atvika málsins að öðru leyti er krafa um að kærðu verði gert að sæta áfram gærluvarðhaldi tekin til greina en rétt þykir að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er og skal kærða samkvæmt því sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16:00. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærða, X, [kt.], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2007 kl. 16:00.
Mál nr. 347/2016
Læknir Sjúkrahús Skaðabætur Miskabætur Missir framfæranda
A höfðaði mál á hendur Í og krafðist bóta vegna missis framfæranda, greiðslu útfararkostnaðar og miskabóta í kjölfar andláts B, eiginmanns síns, sem lést eftir að hafa verið til meðferðar á Landspítalanum. Byggði A á því að starfsmenn sjúkrahússins hefðu sýnt af sér stórfellt gáleysi við greiningu og meðferð á undirliggjandi blóðsegasjúkdómi B, sem leitt hefði til andláts hans, en B hlaut svokallaðan skyndidauða eftir að hafa verið útskrifaður af sjúkrahúsinu í kjölfar skurðaðgerðar. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, sýknaði Í með þeim rökum að þótt læknismeðferð B hefði ekki verið með öllu aðfinnslulaus yrði ekki talið að dánarorsök hans yrði rakin til læknismeðferðarinnar og því væru skilyrði skaðabótaréttarins um orsakatengsl ekki uppfyllt. Fyrir Hæstarétti aflaði A matsgerðar þar sem óskað var mats á því hvort mistök hefðu verið gerð við greiningu og meðferð sjúkdóms B og hvort rekja mætti andlát hans til þeirra mistaka. Aflaði Í jafnframt yfirmats á sömu atriðum. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að undirmatsgerðin væri afdráttarlaus um að læknar á Landspítalanum hefðu gert afdrifarík mistök við greiningu og meðferð sjúkdóms B. Þannig hefði sjúkdómur hans hvorki verið greindur tímanlega né meðhöndlaður með réttum hætti, auk þess sem sjúkdómsástand hans hefði verið vanmetið áður en hann var útskrifaður af sjúkrahúsinu. Fengju þessar niðurstöður undirmatsgerðarinnar jafnframt stoð í yfirmatsgerðinni, sem væri hins vegar því marki brennd að matsmenn tækju þar að sér það hlutverk dómstóla að leggja mat á sök lækna sjúkrahússins. Taldi Hæstiréttur ljóst að leggja yrði til grundvallar að þau mistök sem hefðu verið gerð við greiningu og meðferð sjúkdóms B og ítarlega væri lýst í undirmatsgerðinni, væri að rekja til stórfellds gáleysis starfsmanna sjúkrahússins og með því að báðum matsgerðunum bæri saman um að líkleg orsök andláts B væri að rekja til hinnar röngu greiningar og meðhöndlunar sjúkdómsins, var fallist á að Í bæri skaðabótaábyrgð á tjóni A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason,Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2016. Hún krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 29.032.944 krónur með 4,5% ársvöxtum af17.032.944 krónum og vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu af 12.000.000 krónum frá 13. október 2011 til 12. janúar 2015,en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeim fjárhæðumsamanlögðum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti, en til vara að fjárhæð kröfu áfrýjanda verði lækkuð ogmálskostnaður falli niður. IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi leitaði B, eiginmaður áfrýjanda, ábráðadeild Landspítala 28. september 2011 vegna kviðverkja og ógleði sem hannhafði haft frá kvöldinu áður. Var hann í kjölfarið lagður inn á meltingar- ognýrnadeild sjúkrahússins. Tekin var tölvusneiðmynd af kviði hans sama dag ogaftur 30. sama mánaðar. Samkvæmt myndgreiningu lækna á sjúkrahúsinu sáust þarbólgubreytingar í mjógirni og aðlægum fituvef og frír vökvi í kvið auk þess semsíðari myndin sýndi þenslu á mjógirni en samfallinn ristil, sem talið var að bentitil garnastíflu í mjógirni. Eftir að skurðlæknar höfðu skoðað B var hann 1. októberfluttur á skurðdeild sjúkrahússins þar sem hann gekkst undir kviðsjárspeglun.Við hana kom í ljós dökkleit görn og var þá tekin ákvörðun um að framkvæma áhonum opna aðgerð þar sem smágirnisbútur með drepi var fjarlægður. Í greinargerð skurðlæknis sem framkvæmdi aðgerðina kom fram að við hanahafi vaknað grunur um blóðsega í bláæðum á litlu svæði í smáæðum mjógirnis.Kviðarholið hafi að öðru leyti verið eðlilegt og ekkert kallað á tafarlausablóðþynningarmeðferð en í kjölfar aðgerðarinnar hafi B verið settur áfyrirbyggjandi skammta af blóðþynningarlyfi þar til ráðgjöf blóðmeinalækna lægifyrir um meðferð. Mun skurðlæknirinn hafa gefið fyrirmæli um að send yrðibeiðni um slíka ráðgjöf, sem hafi verið gert, auk þess sem rætt hafi veriðsímleiðis við blóðmeinalækni. Samkvæmt gögnum málsins var sá læknir þó ekkibeðinn um ráðleggingar um blóðþynningarmeðferð á B, heldur einungis um svonefndauppvinnslu. Kom ekki í ljós fyrr en við útskrift B af sjúkrahúsinu 7. októberað ekki hefði verið leitað ráðgjafar um meðferð eins og skurðlæknirinn hafðióskað eftir. Að höfðu samráði við blóðmeinafræðing þann dag var ákveðið að aukaskammt blóðþynningarlyfsins og B kennt að sprauta sig með því lyfi. Að kvöldi útskriftardagsins hné B niður á heimili sínu og mun áfrýjandiþegar hafa reynt endurlífgun sem sjúkraflutningamenn tóku við eftir að þeirkomu á vettvang skömmu síðar. Mun endurlífgunin hafa tekið um 20 til 30 mínútur,en vegna blóðþurrðar varð B fyrir miklum skemmdum á heila. Hann lést [...], ensamkvæmt krufningarskýrslu var dánarorsök talin hafa verið útbreitt hjartadrepmeð hjartabilun. IIÁfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefnda á því að starfsmönnum Landspítalahafi orðið á mistök við greiningu og meðferð sjúkdóms B sem hafi leitt tilandláts hans. Beindi hún kvörtun til landlæknis vegna þessa 4. janúar 2013,sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu, en með bréfi6. janúar 2015 kynnti hann áfrýjanda þá niðurstöðu sína að eðlilega hafi veriðstaðið að greiningu á sjúkdómi B og læknismeðferð. Áfrýjandi höfðaði mál þetta12. desember 2014, en með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp með sérfróðummeðdómsmönnum 5. febrúar 2016, var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda.Héraðsdómi var sem fyrr segir áfrýjað til Hæstaréttar 4. maí 2016 og var máliðmunnlega flutt 27. febrúar 2017. Með ákvörðun réttarins 28. sama mánaðar varáfrýjanda með vísan til 104. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála gefinn kostur á að afla matsgerðar tveggja dómkvaddra manna annarsvegar um hvort mistök hafi verið gerð við sjúkdómsgreiningu B og meðferð semhonum var veitt á Landspítala frá því að hann leitaði þangað 28. september 2011þar til hann var útskrifaður 7. október sama ár og hafi svo verið í hverju þaumistök hefðu verið fólgin. Hins vegar hverjar ætla megi að hafi verið orsakirandláts B [...], svo og hvort og þá hvernig og með hversu miklum líkindum mættirekja þær til tiltekinna mistaka við sjúkdómsgreiningu eða meðferð.Áfrýjandi leitaði eftir matsgerð í samræmi við ofangreint og voru dómkvaddirí því skyni P, sérfræðingur í hjartalækningum, og Q, sérfræðingur ílyflækningum og lífefnafræði. Þeir luku matsgerð 25. júní 2017. Stefndi fékk íframhaldi af því dómkvadda sem yfirmatsmenn R, sérfræðing í æðaskurðlækningum, S,sérfræðing í almennum lyflækningum og hjartalækningum, og T, sérfræðing ímyndgreiningu, og luku þeir matsgerð í desember 2017.IIIÍ matsgerð þeirri sem áfrýjandi aflaði var komist að þeirri niðurstöðu aðmistök hafi í fjórum meginatriðum verið gerð við sjúkdómsgreiningu og meðferð Bá Landspítala. Í fyrsta lagi hafi röntgenlæknar, sem greindu sneiðmyndir afkviði B frá 28. og 30. september 2011, ekki tekið eftir blóðsega í efriþarmabláæð, en staðbundin þykknun á smágirnisvegg og bólguíferð í garnahengihefði átt að leiða til nákvæmrar skoðunar á æðakerfinu og hafi blóðseginn veriðauðgreinanlegur á báðum sneiðmyndunum. Rétt myndgreining hefði leitt tiltímanlegrar blóðþynningarmeðferðar sem hefði unnið gegn frekari segamyndun og hefðiþá hugsanlega ekki verið þörf á skurðaðgerð sem B gekkst undir 1. október 2011.Í öðru lagi hafi mistök verið gerð þegar læknar á skurðdeild hafi ekki hafiðrétta blóðþynningarmeðferð við bláæðasega í garnahengi þegar sjúkdómurinn vargreindur í skurðaðgerðinni 1. október 2011, en læknar hafi ekki gert sér greinfyrir því fyrr en við útskrift B 7. sama mánaðar að sú meðferð væri þá ekki ennhafin. Þessar tafir mætti meðal annars rekja til þess að ekki hafi verið fariðeftir fyrirmælum skurðlæknis um að fá ráðgjöf blóðmeinalæknis um meðferð B. Vinnusé hagað þannig á Landspítala að nýr sérfræðingur sjái dag hvern um skurðdeildog kalli svo tíð umskipti á öflugar og formfastar starfsaðferðir sem tryggi aðallar upplýsingar um sjúklinga berist sérfræðingum deildarinnar dag frá degi ogfyrirmælum sé rétt fylgt eftir. Bendi þau mistök að ekki hafi verið farið áréttan hátt að fyrirmælum skurðlæknis um öflun ráðgjafar til þess að deildinhafi ekki viðunandi starfsreglur um þessi efni eða að læknar hafi ekki fariðeftir þeim. Að auki hafi sérfræðingur í blóðsjúkdómum eingöngu veittráðleggingar í síma í stað þess að skoða sjúklinginn og gefa skriflegt álit, ensjúkdómur B sem hafi greinst í skurðaðgerðinni væri sjaldgæfur og mjög alvarlegurog væri mikilvægt að meðferð hans byrjaði sem fyrst. Vegna alls þessa hafi réttblóðþynningarmeðferð ekki hafist fyrr en B hafði verið lagður aftur inn áLandspítala 7. október 2011 og hafi þá verið um seinan að grípa til hennar vegnaóbætanlegra heilaskemmda sem hann hafði orðið fyrir. Í þriðja lagi hafi verið gerð mistök með því að læknar á skurðdeild hafiekki veitt rétta stuðningsmeðferð við bláæðasega í garnahengi en í slíkri meðferðsé ráðlagt að gefa sýklalyf varla skemur en tíu daga, sérstaklega ef bólgahefur myndast í lífhimnu eins og hafi verið hjá B. Sé þetta gert sökum þess aðsýklar eigi greiða leið inn í þarmavegg þegar drep myndist í slímhúð vegnasúrefnisþurrðar. Þó bólga geti myndast án sýkingar þyki rétt að gera ráð fyrir aðhún kunni að vera fyrir hendi enda sé blóðeitrun algengasta dánarorsökin hjásjúklingum með súrefnisþurrð í smágirni. Einnig þurfi að hvíla görnina til aðbregðast við sjúkdómnum því matur auki súrefnisþörf hennar og geti því gertsúrefnisþurrð verri. B hafi komið á sjúkrahúsið með hita og greinst með hvít blóðkornog bólguprótein á háu stigi. Þessi bólgueinkenni hafi minnkað viðsýklalyfjagjöf sem hann hafi fengið fyrir skurðaðgerðina og bendi það til aðsýking í görninni eða aðliggjandi garnahengi hafi verið hluti af sjúkdómi hans.Eftir skurðaðgerðina hafi B á hinn bóginn fengið meðferð líkt og mein hanshefði verið fjarlægt, sýklalyfjagjöf hafi verið hætt daginn eftir og honumgefin næring um munn eins fljótt og unnt var. Þá hafi ályktun skurðlæknis um aðbláæðaseginn væri staðbundinn verið órökrétt, því aðstæður hafi gefið tilefnitil að álykta þvert á móti að hann væri útbreiddur. Segi í efri smágirnisbláæð valdioft bólgu og drepi aðeins á hluta smágirnis en staðbundið drep og bólga í görninniog aðliggjandi garnahengi séu ekki áreiðanleg merki um staðbundinn sega. Þá sésegi í smærri bláæðum garnarinnar síst hættuminni en segi í efri þarmabláæð, endasé súrefnisþurrð í smágirni einmitt sérstaklega erfitt vandamál þegar segi lokismærri bláæðum. Ákvarðanir skurðlækna um meðferð B beri með sér að þeir hafiekki lagt rétt mat á sjúkdóminn og vanmetið alvarleika veikindanna. Rannsóknirhafi sýnt að alvarleg smágirnissúrefnisþurrð, eins og komið hafi í ljós viðskurðaðgerðina á B, auki dánartíðni af völdum þessa sjúkdóms. Þá hefðu læknar áskurðdeild átt að fá nýtt mat röntgenlækna á sneiðmyndum eftir að bláæðasegihafi fundist í garnahengi við skurðaðgerðina. Hefði það verið gert séu allarlíkur á að þá þegar hefði verið byrjað á fullri blóðþynningu.Í fjórða lagi hafi læknar á skurðdeild ekki metið ástand B á réttan háttáður en hann var útskrifaður af sjúkrahúsinu 7. október 2011. Sneiðmynd sem hafiverið tekin af kviðarholi B eftir að hann var lagður aftur inn á sjúkrahúsið aðkvöldi þess dags hafi sýnt bláæðasega í efri þarmabláæð, bólgu í garnahengi ogvíkkað smágirni með vökvaborðum sem hafi verið merki um garnastíflu. Það hafiverið alvarleg mistök að engin sneiðmynd hafi verið tekin af kviðarholi eftir skurðaðgerðinaeða að minnsta kosti áður en B var útskrifaður af sjúkrahúsinu, en slíksneiðmynd hefði sýnt að hann væri of veikur til að fara þaðan. Þá hafi rannsókná blóði úr B 4. október 2011 sýnt lækkun á fjölkorna hvítum blóðkornum semstundum séu til staðar við alvarlega blóðeitrun. Vegna þessa hafi verið gerð mistökmeð því að endurtaka ekki blóðrannsókn fyrir útskrift til að ganga úr skugga umhvort breyting hafi orðið á þessu. Blóðrannsókn sem gerð var eftir endurkomu Bá sjúkrahúsið hafi sýnt mjög mikla lækkun á fjölkorna hvítum blóðkornum sem benditil að þetta ástand hafi farið versnandi. Þá hafi verið ámælisvert að hjartsláttarhraðiog blóðþrýstingur hafi ekki verið mældur dagana áður en B var útskrifaður afsjúkrahúsinu.2Í yfirmatsgerðinni sem stefndi aflaði kemur fram að eftir á megi slá þvíföstu að segi í bláæð sjáist greinilega á sneiðmyndum sem teknar voru af B áLandspítala 28. og 30. september 2011, svo og á þriðju myndinni sem hafi veriðtekin eftir að hann var lagður aftur inn á sjúkrahúsið 7. október sama ár.Hefði þetta verið greint á fyrstu eða annarri myndinni hefði það að öllumlíkindum haft áhrif á meðferð B og getað stuðlað að betri útkomu. Eðlilegt sé aðæðar þessar séu skoðaðar þegar um sé að ræða bráðakviðverki eða kviðverki afóljósum uppruna og hafi því verið gerð mistök hér, en með tilliti til hvesjaldgæfur þessi sjúkdómur sé geti þetta gerst án þess að vanræksla eða gáleysikomi til. Þá er í yfirmatsgerð lýst því áliti að ákvörðun skurðlæknis um aðframkvæma skurðaðgerð á B 1. október 2011 hafi verið rétt miðað við þásjúkdómsmynd sem fyrir lá. Skurðlæknirinn hafi talið segann í bláæðumgarnahengis sem sást við aðgerðina vera staðbundinn, en þetta hefði mátt túlkasem vísbendingu um útbreiddari og alvarlegri segasjúkdóm. Hefði því veriðrökrétt að óska eftir endurskoðun á tölvusneiðmyndunum eftir aðgerðina. Verðisú ákvörðun að gera það ekki að teljast frávik frá eðlilegum og góðumvinnubrögðum, en ekki sé þó unnt að segja að um hafi verið að ræða alvarlegmistök eða gáleysi.Í yfirmatsgerðinni kemur einnig fram að telja verði að óeðlilegur drátturhafi orðið á fullri blóðþynningu í framhaldi af aðgerðinni 1. október 2011 og þvíhafi verið vikið frá góðum vinnubrögðum, en ekki sé þó hægt að segja að umalvarlega vanrækslu hafi verið að ræða miðað við þá greiningu sem unnið hafiverið eftir. Á hinn bóginn hafi afleiðingarnar orðið afdrifaríkar vegnaútbreidds bláæðasega sem síðar hafi komið í ljós. Um það álitaefni hvort læknar á skurðdeild hafi veitt réttastuðningsmeðferð við sjúkdómi B eftir aðgerðina kemur fram í yfirmatsgerð aðmiðað við að gengið hafi verið út frá því að hann hafi verið með garnastíflusem búið hafi verið að fjarlægja með aðgerðinni og að bláæðaseginn sem þá sást hafiverið talinn staðbundinn hafi ekki verið óeðlilegt að hætta sýklalyfjagjöf,fjarlægja magasondu og þvaglegg, láta sjúklinginn byrja að nærast og hvetjahann til að hreyfa sig. Ýmislegt bendi til að B hafi verið frekar slappur viðútskrift og súrefnismettun í lægra lagi en læknir sem útskrifaði hann hafitalið þetta geta skýrst af nýlegri aðgerð. Erfitt sé að meta hvort ástandið hafiverið óeðlilegt því engar blóðrannsóknir lágu fyrir eftir 4. október 2011. Þáhafi lífsmörk ekki verið skráð 6. eða 7. sama mánaðar sem verði að teljastfrávik frá góðu verklagi. Að öðru leyti hafi verið staðið eðlilega að útskrift.3Niðurstaða undirmatsgerðar er afdráttarlaus um að læknar á Landspítala hafigert afdrifarík mistök í greiningu og meðferð sjúkdóms B á tímabilinu 28.september til 7. október 2011 svo sem lýst er að framan í einstökum atriðum. Matsgerðþessari, sem er ítarlega rökstudd, hefur ekki verið hnekkt heldur fær niðurstaðahennar þvert á móti stuðning í yfirmatsgerð. Yfirmatsgerð er á hinn bóginn þvímarki brennd að þar hefur ekki verið látið við það sitja að taka afstöðu tilþess hvort mistök hafi verið gerð og eftir atvikum hversu alvarleg þau hafiverið, heldur er þar jafnframt lýst áliti á því hvort mistökin verði rakin til vanrækslueða gáleysis lækna á sjúkrahúsinu og talið að svo hafi ekki verið. Matsmennhafa ekki það hlutverk að taka á þennan hátt í hendur sínar sakarmat sem á undirdómstóla og geta ályktanir í yfirmatsgerð sem að þessu lúta ekkert vægi haft. Aðþessu öllu virtu verður að leggja til grundvallar að mistök, sem gerð voru áLandspítala við greiningu og meðferð sjúkdóms B og ítarlega er lýst íundirmatsgerð, verði rakin til stórfellds gáleysis starfsmanna sjúkrahússins.IVÁfrýjandi byggir á því að framangreind mistök hafi leitt til andláts B. Í fyrrnefndri matsgerð sem hún aflaði var komist að þeirri niðurstöðu að teljamegi nánast fullvíst að B hafi fengið bráða hjartsláttaróreglu heima hjá sérnokkrum klukkustundum eftir útskrift af Landspítala og hafi hún valdiðsvonefndum skyndidauða. Endurlífgun hafi tekið langan tíma með þeim afleiðingumað B hafi fengið miklar skemmdir á heila, en vegna þeirra hafi læknismeðferðverið hætt [...] og hann andast þann dag. Um orsakir þessararhjartsláttaróreglu yrðu ekki dregnar ályktanir af skýrslu um krufningu á B, þvíþar hafi verið látið við það sitja að slá föstu að dánarorsök hans hafi veriðútbreitt hjartadrep, sem verði rakið til skyndidauða [...], í stað þess aðkanna hvort sá skyndidauði gæti hafa stafað af sjúkdómi B sem var áður tilmeðferðar á sjúkrahúsinu eða meðferðinni sem slíkri. Af rannsóknum sem gerðarhafi verið á B á Landspítala eftir að hann var lagður þar aftur inn sé útilokaðað hann hafi fengið skyndilegan blóðtappa í lunga eða hjartsláttaróreglan hafikomið til vegna kransæðastíflu. Megi þannig leiða að því líkum að hjartsláttaróreglanhafi stafað af „undirliggjandi sjúkdómi: garnastíflu, garnafitudrepi,garnahengisbólgu.“ Að auki hafi B mjög líklega verið með blóðeitrun, sem séalgengasta dánarorsök sjúklinga með bláæðasega í garnahengi, en til þess bendi mjöglág fjölkorna hvít blóðkorn hjá honum eftir að hann var lagður aftur inn ásjúkrahúsið [...]. Sé nánast útilokað að skyndidauði B þann dag hafi verið allsótengdur undirliggjandi ástandi kviðarhols hans og tilviljun ein að hann hafiverið með bláæðasega í garnahengi. Var það því niðurstaða matsmanna að B hafilátist af völdum fylgikvilla bláæðasega í garnahengi.Í yfirmatsgerðinni sem stefndi aflaði samkvæmt áðursögðu var talið aðbráð hjartsláttaróregla hafi valdið því að hjartsláttur B hafi stöðvast [...] oghann hætt að anda, en þetta hafi leitt af sér heilaskaða sem dró hann tildauða. Megi færa fyrir því „nokkuð sterk rök ... að höfuðástæður þess“ hafiverið tengdar blóðsega í garnahengi.Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið ber báðum matsgerðum saman um aðlíkleg orsök skyndidauða B [...] verði rakin til sjúkdómsins sem olli í byrjuninnlögn hans á Landspítala 28. september sama ár og fyrir mistök var ekkiréttilega greindur þar í tíma og rétt meðferð veitt við. Hvílir á stefnda aðhnekkja því að andlát B verði rakið til þessara orsaka en það hefur honum ekkitekist. Ber stefndi því skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda.VÁfrýjandi krefur stefnda um miskabætur að fjárhæð 12.000.000 krónur ágrundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því ákvæði mágera þeim sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi veldur dauða annars manns að greiðamaka þess látna miskabætur. Með því að hér að framan var komist að þeirriniðurstöðu að starfsmenn Landspítala sem stefndi ber vinnuveitendaábyrgð á hafiaf stórfelldu gáleysi gert mistök sem leiddu til andláts B verður stefnda gertað greiða áfrýjanda miskabætur og eru þær ákveðnar 2.000.000 krónur.Þá krefur áfrýjandi stefnda um greiðslu útfararkostnaðar að fjárhæð 2.000.000krónur á grundvelli 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga. Áfrýjandi hefur einungislagt fram reikning vegna útfararkostnaðar að fjárhæð 693.219 krónur en ekkistutt þennan lið í kröfu sinni að öðru leyti með haldbærum gögnum. Verðurstefnda því gert að greiða áfrýjanda fjárhæð þessa reiknings.Áfrýjandi krefst jafnframt bóta vegna missis framfæranda á grundvelli 1.mgr. 12. gr., sbr. 13. gr. skaðabótalaga, en óumdeilt er að fjárhæð þessakröfuliðar, 15.032.944 krónur, sé reiknuð í samræmi við síðastnefnda lagagrein.Ljóst er að við andlát B minnkuðu tekjur heimilis hans og áfrýjanda, en bætursem þessar eru eftir 13. gr. skaðabótalaga reiknaðar sem 30% af þeim bótum semsá látni myndi hafa átt tilkall til vegna algerrar örorku. Í því ljósi er ekkihald í þeirri röksemd stefnda að áfrýjanda beri að sýna fram á að hún hafi íraun verið á framfæri B. Þessi kröfuliður verður því tekinn að fullu til greina.Samkvæmt framansögðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda17.726.163 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði.Eftir úrslitum málsins verður stefnda gert að greiða áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði segir.Dómsorð:Stefndi, íslenska ríkið,greiði áfrýjanda, A, 17.726.163 krónur með 4,5% ársvöxtum af 15.726.163 krónum ogvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af2.000.000 krónum frá 13. október 2011 til 12. janúar 2015 en dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga af 17.726.163 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjandasamtals 7.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2016 Málþetta var höfðað 12. desember 2014 og dómtekið 11. janúar 2016.Stefnandi er A, [...],[...].Stefndi er íslenska ríkið,Arnarhvoli, Reykjavík.Stefnandi krefst þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða henni 29.032.944 krónur með 4,5% ársvöxtumaf 17.032.944 krónum, en vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 af 12.000.000 krónum, frá 13. október 2011 til 12.janúar 2015, en frá þeim degi til greiðsludags beri öll fjárhæðin dráttarvextisamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallegasýknu af dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslumálskostnaðar. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð verulega ogmálskostnaður felldur niður. Málið var upphaflega höfðað á hendurstefnda, íslenska ríkinu, og C, en með bókun í þingbók 21. febrúar 2015 varfallið frá kröfum á hendur C og málið fellt niður hvað hana varðar. Málavextir Þann28. september 2011 leitaði B, eiginmaður stefnanda, á slysa- og bráðadeildLandspítala vegna kviðverkja og ógleði, og var hann í kjölfarið lagður inn ámeltingar- og nýrnadeild sjúkrahússins. Í skráðri sjúkrasögu kemur fram að Bhafi verið með hita um tveggja vikna skeið og leitað til heimilislæknis af þeimsökum. Kvöldið fyrir innlögn hafi hann fengið kviðverki og hefðu verkirnirverið stöðugir síðan. Um heilsufarssögu er eftirfarandi skráð: „Hárblóðþrýstingur, er á blóðþrýstingslyfjum án fullnægjandi árangurs.“Tölvusneiðmynd var tekinaf kvið B að kvöldi 28. september og aftur 30. september. Í myndgreiningumröntgenlækna kemur fram að myndirnar hafi sýnt bólgubreytingar í mjógirni ogaðlægum fituvef og frían vökva í kvið. Þá hafi síðari myndin sýnt þenslu ámjógirni en samfallinn ristil og þannig merki um garnastíflu í mjógirni(mjógirnisleus). Samkvæmt sjúkrasögu lituskurðlæknar á B 29. og 30. september. Eftir skoðun D og C skurðlækna 1. októbervar ákveðið að flytja hann á skurðdeild þar sem hann gekkst undir kviðsjárspeglun,sem C annaðist. Við speglunina kom fram dökkleit görn og var því farið í opnaaðgerð með miðlínuskurði. Í aðgerðarlýsingu kemur eftirfarandi fram: „Í ljóskemur að í proximal ileum er um 20-30 cm mjógirnislykkja þar sem það ergríðarlegur haemorrhagiskur mesenterit og er görnin þar við mjög þykknuð ogþröng og dilatation proximalt. Maður þreifar engar eitlastækkanir, maðurþreifar engan tumor og mjógirnið er að öðru leyti eðlilegt [...] þegar maðurfer að hnýta fyrir æðarnar þá sér maður svarta thromba í venunum. Þetta virðistþví vera mjög localiseruð venu thrombosa.“ Með aðgerðinni var smágirnisbúturmeð drepi fjarlægður. Í greinargerð C til aðstoðarframkvæmdastjóra lækningasjúkrahússins, dagsettri 11. júlí 2013, kemur fram að þarna hafi vaknað grunurum blóðsega í bláæðum á litlu svæði í smáæðum mjógirnis. Kviðarholið hafi aðöðru leyti verið eðlilegt og ekkert sem að hennar mati kallaði á tafarlausablóðþynningarmeðferð. Hafi hún talið óhætt að bíða til næsta virka dags, 3.október, með að fá álit blóðmeinalækna þar sem B hefði verið stöðugur.Jafnframt hefði hún talið óhætt að meðhöndla hann með fyrirbyggjandi skömmtumaf blóðþynningarlyfi uns ráðgjöf fengist. Samkvæmt fyrirmælum hennar hefðideildarlæknir þann 3. október sent ráðgjafarbeiðni til blóðlæknis og rætt viðhann í síma.Rannsóknarbeiðnideildarlæknisins er skráð í sjúkrasögu. Þar kemur fram að ástæða beiðni ogspurningar sem óskast svarað sé: „Mesenteric vein thrombosa, nánariuppvinnsla?“ Jafnframt kemur fram að ráðgjöf sé áríðandi og óskist samdægurs. Ígreinargerð sem E blóðmeinafræðingur ritaði að beiðni aðstoðarframkvæmdastjórasjúkrahússins vegna málsins 4. febrúar 2015 kemur fram að hann hafi fengiðsímtal frá deildarlækni skurðdeildar 3. október 2011 vegna uppvinnslu á „mesentericvein thrombosis“, eða segamyndun í bláæðum garnahengis, og hefðu þeir rættmögulegar ástæður. Hefði hann ráðlagt segahneigðaruppvinnslu, sem fór framnæsta dag. Hann hafi ekki verið beðinn um ráðleggingar varðandi blóðþynningueða aðra meðferð vegna sjúkdómsins á þessum tíma. Hefðbundin meðferð viðblóðtappa á þessum stað sé léttheparín, eins og lyfið Klexane, 1 mg/kg tvisvará dag undir húð nema frábendingar séu fyrir hendi. Við aðalmeðferð málsins komþó fram að hámarksskammtur af lyfinu er 100 mg tvisvar sinnum á sólarhring.Samkvæmt gögnum málsins vó B [...] kg þegar þetta var.Lyfjagjafir B eru skráðarí svokallaða þerapíuskrá og kemur þar fram að 30. september hafi honum veriðávísað 40 mg skammti af blóðþynningarlyfinu Klexane. Af skránni verður ráðið aðhann hafi fengið blóðþynningarlyfið í þeim skömmtum einu sinni til tvisvarsinnum á sólarhring næstu daga. Fram kemur að 7. október hafi lyfjaskammtarverið auknir í 100 mg tvisvar sinnum á sólarhring. Í svokallaðri skráninguhjúkrunar er að finna lýsingu á líðan og ástandi B í aðdraganda þess að hannvar útskrifaður af sjúkrahúsinu. Þann 6. október er því m.a. lýst aðsjúklingurinn hafi verið lystarlítill, rétt nartað í hádegisverð, en lystinhafi aukist þegar leið á daginn. Lýst er þvaglátum og hægðum og fram kemur aðsjúklingurinn hafi farið í sturtu og gengið sjálfur um ganga. Þá er skráð aðútskrift leggist vel í hann. Þann 7. október er skráð að hann hafi nærst vel ogfarið í göngu. Honum hafi verið ávísað Klexane x2 og fengið kennslu um sprautun.Í yfirliti sem ber yfirskriftina Mælingar-lífsmörk kemur fram að blóðþrýstingurog púls hafi verið mældur tvívegis 4. október og einu sinni 5. október, en ekkieru skráðar mælingar í innlögninni eftir það. B var útskrifaður afsjúkrahúsinu 7. október um klukkan 14. Í stefnu er því lýst að hann hafi veriðmjög veikburða við útskrift og m.a. þurft að hvíla sig á leið niður stiga ásjúkrahúsinu. Í sjúkrasögu kemur fram að klukkan 19:03 þennan dag hafieiginkona B hringt í Neyðarlínuna eftir að hann missti skyndilega meðvitund áheimili þeirra og hætti að anda. Hún hafi hafið hjartahnoð, ensjúkraflutningamenn síðan tekið við endurlífgun eftir að þeir komu á vettvang. Bvar lagður inn á hjartadeild Landspítala og gekkst undir hjartaþræðingu, en framkemur að sú aðgerð hafi ekki leitt í ljós kransæðastíflu. Hann komst ekki tilmeðvitundar á ný og lést að kvöldi 13. október 2011. Í málinu liggur fyrirdánarvottorð B, dagsett 14. október 2011, undirritað af C. Í kafla um dánarmeinkemur fram að bein orsök dauða hafi verið heiladauði vegna súrefnisskorts og erhjartastopp skráð sem orsök eða undirrót. Undir liðnum „Annað ástand, óskylt,en samverkandi að dauða“ er skráð „Mesenteric venous thrombosa“. Í kafla umdánaratvik kemur fram að um eðlilegan dauðdaga hafi verið að ræða. Þá kemurfram í vottorðinu að læknisfræðileg krufning muni fara fram.Eftir komu B á sjúkrahús7. október voru teknar tölvusneiðmyndir af höfði og kviðarholi og vorumyndirnar bornar saman við rannsókn á kviðarholi frá 30. september. Í myndgreiningulæknanna F og G segir eftirfarandi: „Frá síðustu rannsókn hefur verið gerðurmiðlínuskurður á kvið og sést saumaskapur í mjógirnislykkjum. Proximal mjógirnier víkkað með vökvaborðum og það sést enn bólguíferð í fitunni aðlægt. Það séstekki loft í þarmaveggjum né önnur augljós merki necrosis. Það er ennþá thrombusí v. Mesenterica superior [...].“Í krufningarskýrslu, semdagsett er 10. desember 2011, er tekið fram að hinn látni hafi haft langa söguum háþrýsting. Í kafla um smásjárskoðun líffæra kemur eftirfarandi fram umhjarta: „Í sneiðum sem teknar voru frá vinstri ventriculus hjartans kemur framútbreitt drep í hjartavöðvanum. Þannig koma fram misstór svæði dreps dreift umvinstri ventriculus með misgömlum drepsvæðum. Um er að ræða coagulatívt drepmeð necrotískum hjartavöðvafrumum og macrophagar sjást inn á milli vöðvafrumnaá svæðum með bjúg, en ekki áberandi acut bólgufrumuíferð. Drepið virðistmisgamalt en frá eins dags til nokkurra daga gamalt drep virðist til staðar.Útbreiðsla drepsins í hjartavöðvanum getur bent til að um súrefnisskort vegnaalmennrar hypoxiu hafi verið að ræða fremur en að ein kransæð hafi skyndilegalokast. Það koma einnig fram merki hypertrophiu.“ Um lifur segir eftirfarandi:„Það er til staðar nokkuð áberandi steatosis með stórdropa fituíferð ílifrarfrumum. Ekki greinist marktækur steatohepatitis en umtalsverð fibrosissést með portal-portal bridging og samsvarar fibrosis stigi 3-4/6. Ekki er umskorpulifur að ræða.“ Um heilaskoðun segir: „Smásjárskoðun á heilavef sýnirsjúklegar breytingar í öllum hlutum heilans, nema heilastofnssneiðum, semsamrýmast bráðum súrefnisskorti í heilavefnum.“ Í niðurstöðukafla skýrslunnar,undir fyrirsögninni umræður, segir svo: „Krufningin leiddi í ljós mjögútbreidda mesenteric thrombosis í kviðarholi með mjög nýlegum og einnig eldrithrombum í litlum og allstórum bláæðum í mesenterium. Ekki er ljóst hverundirliggjandi ástæða þessarar mesenteric thrombosis er (idiopathic). Menjarfyrri aðgerðar á kviðarholi og görnum var til staðar. Endanleg dánarorsöksjúklings telst þó vera útbreitt hjartadrep í vinstri ventriculus hjartans, meðdreifðum misstórum svæðum dreps á nokkuð misjöfnum aldri, en innan fáeinna dagagamalt. Hjartahyperotrophia var einnig til staðar ásamt vægri pericarditis bólgureactio,en einnig áberandi lungnabjúgur, hemostasis í lungum og pleural effusio, semmerki um hjartabilun. Einnig kom fram í heilanum áberandi merki um bráðansúrefnisskort, sem samsvarar sögu um hjartastopp 6-7 dögum áður.Fituinfiltratio var alláberandi í lifrarfrumum og bandvefsaukning í lifur enekki steatohepatitis. Í magavegg kom fram góðkynja leiomyoma. Tubulovillousadenoma var til staðar í colon sigmoideum.“Í gögnum málsins kemurfram að andlát B hafi sætt rannsókn lögreglu samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008, en við aðalmeðferð málsins kom fram að málinuhafði lokið með niðurfellingu saksóknar. Fyrir liggur greinargerð H,sérfræðings í almennum skurðlækningum, sem rituð var í þágu lögreglurannsóknarinnar,dagsett 29. ágúst 2014, sbr. 1. mgr. 86. gr. laga nr. 88/2008. Ígreinargerðinni er lýst þeirri skoðun að um óvænt andlát hafi verið að ræða sem vanrækthafi verið að tilkynna til landlæknis samkvæmt lögum nr. 40/2007. Jafnframt varfundið að því að sjúkdómurinn bláæðasegi í smágirnisbláæð hefði farið fram hjálæknum er sneiðmynd var tekin á Landspítala á upphafsdögum legunnar og að töfhafi orðið á blóðþynningarmeðferð eftir að sjúkdómurinn greindist við kviðarholsaðgerð.Þá liggur fyrir álitlandlæknis í eftirlitsmáli vegna aðdraganda og andláts B, dagsett 6. janúar2015, en stefnandi hafði beint kvörtun til embættisins samkvæmt 12. gr. laga umlandlækni og lýðheilsu nr. 41/2007. Í greinargerð landlæknis kemur fram aðfengið hafi verið álit óháðs sérfræðings í málinu, I, [...] og sérfræðings íristil- og endaþarmsskurðlækningum við [...]. Í niðurstöðukafla kemur fram aðeftir að hafa kynnt sér málsgögn, fengið greinargerðir meðferðaraðila og álitóháðs sérfræðings á málinu öllu telji landlæknir að eðlilega hafi verið staðiðað rannsóknum og greiningu sjúkdóms hins látna. Fullkomin ástæða hafi verið tilþess að framkvæma bráðaaðgerð á kviðarholi 1. október 2011. Eðlilegt hafi veriðað útskrifa B 7. sama mánaðar og hafi ekki verið hægt að sjá fyrir að hann færií hjartastopp svo skyndilega að kvöldi útskriftardags. Þá hafi eðlilega veriðstaðið að endurlífgun og eftirmeðferð hjartastopps framkvæmd á óaðfinnanleganmáta. Við krufningu hafi verið sýnt fram á að andlát hafi borið að höndum vegnaafleiðinga hjartastoppsins og vegna súrefnisskorts í hjarta og heila. Ekki séhægt að sýna fram á tengsl á milli hjartastoppsins og blóðsegamyndunar íbláæðum garnahengis. Kemur fram að landlæknir hafi lokið rannsókn sinni ogumfjöllun málsins. Loks liggur fyrirákvörðun Sjúkratrygginga Íslands frá 30. október 2015 vegna umsóknar stefnandaum bætur úr sjúklingatryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000. Niðurstaðastofnunarinnar var á því byggð að gögn málsins teldust ekki sýna fram á aðlæknisfræðileg orsakatengsl hefðu verið á milli sjúklingatryggingaratburðar ogandláts tjónþola. Í niðurstöðu er lýst því mati stofnunarinnar að ekki liggifyrir bótaskylt tjón sem að öllum líkindum megi rekja til þátta sem falla undirgildissvið sjúklingatryggingar samkvæmt 2. gr. laga nr. 111/2000.Við aðalmeðferð málsinsgáfu skýrslur C, E, lyflæknir og blóðmeinafræðingur, G röntgenlæknir, J meinafræðingur[...], K, [...] á skurðdeild, L skurðlæknir, M, [...], og N svæfingalæknir, öllá Landspítala-háskólasjúkrahúsi, og H, skurðlæknir við Sjúkrahúsið á Akureyri.Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að starfsmennLandspítala-háskólasjúkrahúss hafi gert mistök við greiningu á og meðferð við þeimsjúkdómi sem B var haldinn. Mistökin hafi verið falin í athafnaleysiheilbrigðisstarfsmanna og athöfnum, sem hafi verið til þess fallnar að valdasjúklingnum frekara tjóni. Um hafi verið að ræða lífshættulegan storkusjúkdóm (e.mesenteric vein thrombosis), sem nauðsynlegt hafi verið að meðhöndla meðsegaleysandi skammti af blóðþynningarlyfjum um leið og hann greindist.Sjúklingar sem greinast með sjúkdóminn þarfnist mikils eftirlits lækna, m.a.með vökvajafnvægi, hita, hjartslætti, blóðþrýstingi, súrefnismettun ogmögulegum sýkingum. Stefnandi kveður teikn hafa verið um sjúkdóminn ítölvusneiðmyndum, skurðaðgerð og við blóðrannsókn, en engu að síður hafi B ekkifengið nauðsynlega meðferð. Um leið og grunur vaknaði um blóðsegamyndun íbláæðum garnahengis hafi verið ástæða til að hefja segaleysandi meðferð meðblóðþynningarlyfjum, rannsaka ástand sjúklingsins nánar og hafa gott eftirlitmeð líðan hans og ástandi. Það að blóðsegi hafi fundist í smágirnum viðskurðaðgerð hefði átt að kalla á frekari rannsókn og viðbrögð. Stefnandi telurstefnda eiga að bera sönnunarbyrði fyrir því að ekki hafi verið hægt að greinasjúkdóminn rétt í upphafi og hefja þá strax rétta meðferð. Eðlileg viðbrögðhefðu að líkindum leitt til þess að B hefði án tafar verið settur á fullablóðþynningu til að koma í veg fyrir frekari blóðsegamyndun. Ekki hafi veriðbrugðist við skýrum teiknum um alvarlegan blóðsegasjúkdóm, sem þarfnastmeðhöndlunar um leið og hann greinist. Það feli í sér stórfellda vanrækslugagnvart sjúklingi, sem sjúkrahúsið beri ábyrgð á.Stefnandi byggir á því aðhún hafi orðið fyrir beinu fjártjóni og miska vegna saknæmrar og ólögmætrarháttsemi starfsmanna stefnda, íslenska ríkisins, sem beri vinnuveitendaábyrgð ástarfsmönnum sínum. Um bótagrundvöll er vísað til hinnar almennuskaðabótareglu, auk 12. gr., sbr. 13. gr. og 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Stefnandi telur að starfsmenn spítalans, einkum C, hafi sýnt af sérstórfellt gáleysi með háttsemi sinni, sem hafi orsakað mistök sem leiddu tildauða eiginmanns stefnanda. C hafi sem ábyrgum lækni borið að sjá til þess aðmeðferð B dagana 1. til 7. október 2011 væri viðeigandi og í samræmi við þannsjúkdóm sem hann var haldinn. Hún hafi komið auga á blóðsega í bláæðumsmágirnis við uppskurð þann 1. október og því borið að bregðast við með réttumhætti. Þá hafi hún borið ábyrgð á ótímabærri útskrift B af spítalanum og því aðB hafi ekki verið rannsakaður nægilega fyrir útskrift. Er til þess vísað að Bhafi ekki verið skoðaður af blóðmeinafræðingi fyrir útskrift, auk þess semblóðþrýstingur og hjartsláttur hafi ekki verið kannaður síðustu tvo dagasjúkrahúslegunnar. Ekki hafi verið tekin tölvusneiðmynd af kvið ogsúrefnismettun og vökvajafnvægi ekki kannað sérstaklega. Loks hafi ekki veriðgerðar blóðræktanir á skurðdeild.Stefnandi telur aðdánarorsök B hafi ekki verið rannsökuð með fullnægjandi hætti og verði stefndiað bera hallann af því. Með slíkri rannsókn hefði mátt komast að niðurstöðu umþað hvort rétt hafi verið brugðist við og sjúklingurinn hlotið fullnægjandilæknisaðstoð. Þá hafi skráning sjúkraskrár verið ófullnægjandi að matistefnanda og beri stefndi einnig hallann af því. Stefnandi byggir jafnframt á því að óeðlilegt hafi verið að Chafi fyllt út dánarvottorð B, enda hafi hann hvorki verið til meðhöndlunar né áábyrgð lækna skurðdeildar þegar hann lést á hjartadeild Landspítalans þann 13.október 2011. C hafi því ekki verið ábyrg fyrir þeirri meðferð sem B hlauteftir síðari innlögn, þann 7. október, en hún hafi engu að síður boðist til aðfylla út dánarvottorð hans. Ekki hafi verið óskað eftir því að réttarkrufningfæri fram og mögulegar dánarorsakir samkvæmt dánarvottorði séu mjög óljósar.Ritun dánarvottorðs hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga um dánarvottorð,krufningar o.fl. nr. 61/1998, sbr. einkum ákvæði 1. mgr. 8. gr. og 2. mgr. 2.gr. laganna. Starfsmenn hjartadeildar og gjörgæsludeildar hafi annast B eftirsíðari innlögn, en ekki C. Því virðist engin gild rök vera fyrir því að húnritaði dánarvottorð B. Í dánarvottorði komi fram að dánarmein hafi verið heiladauðivegna súrefnisskorts og orsök sjúkdóms hafi verið skráð hjartastopp. Undirliðnum „Annað ástand, óskylt, en samverkandi að dauða …“ komi fram að B hafigreinst með mesenteric venous thrombosis tveimur vikum fyrir dánardag. Þá kemurfram í dánarvottorðinu að dauðdagi B hafi verið eðlilegur. Samkvæmt 3. og 5.tölul. 3. gr. laga nr. 61/1998 skuli læknir sem kvaddur er til líkskoðunar geralögreglu viðvart ef dauðsfall er óvænt eða ætla má að dauðsfall megi rekja tilmistaka, vanrækslu eða óhappatilviks við læknismeðferð. Hætt sé við því aðþessum lagaákvæðum myndi ekki vera fylgt ef læknir sem kvaddur er tillíkskoðunar eða fyllir út dánarvottorð hefur sjálfur gerst sekur um hugsanlegmistök eða vanrækslu. Stefnandi telur ljóst að framangreind lagaákvæði hafi áttvið um andlát B, sem hafi misst meðvitund örfáum klukkustundum eftir útskriftaf sjúkrahúsinu. Þar með telur stefnandi að full ástæða hafi verið til að geralögreglu viðvart um dauðsfallið.Stefnandi vísar tilákvæða læknalaga nr. 53/1988, sem í gildi voru á þessum tíma, einkum 1. og 2.mgr. 9. gr. laganna, og ákvæða hjúkrunarlaga nr. 8/1974, sem þá giltu, einkum1. mgr. 5. gr. þeirra laga. Ætla verði að lagaákvæði sem þessi séu sett með þaðað leiðarljósi að tryggja sjúklingum bestu mögulegu læknisþjónustu sem völ er áá hverjum tíma. Stefnandi byggir á því að sjúkdómsgreining B hafi legið fyrir viðskurðaðgerð 1. október 2011. Í aðgerðarlýsingu komi fram að sjúkdómsgreining séótilgreindur sjúkdómur í æðum meltingarfæra. Bláæðasegahneigð hafi verið staðfestí fyrirmælum læknis og í skráningu hjúkrunar. Í kjölfar sjúkdómsgreiningar hafiekki verið brugðist við með fullnægjandi hætti og samskipti skurðlækna,blóðmeinafræðinga og hjúkrunarfræðinga virðist hafa verið af mjög skornumskammti. Stefnandi telur að þetta verði m.a. ráðið af framangreindri greinargerðC til aðstoðarframkvæmdastjóra lækninga vegna málsins, þar sem komið hafi framað svar við ráðgjafarbeiðni, sem send var mánudaginn 3. október 2011, hefðiekki borist þegar stóð til að útskrifa B 7. október. Sem ábyrgum sérfræðingi vegnameðferðar B á þessum tíma hafi C borið að fylgja eftir beiðni um sérfræðiálit,en hún virðist ekki hafa gert það tímanlega. Þá byggir stefnandi á því að sú heilbrigðisþjónusta sem B varveitt hafi ekki verið í samræmi við ákvæði 1. og 3. mgr. 3. gr. laga umréttindi sjúklinga nr. 74/1997, en koma hefði mátt í veg fyrir andlátsjúklingsins hefði honum verið veitt fullkomnasta heilbrigðisþjónusta sem völvar á. Þá hafi samstarf heilbrigðisstarfsmanna alls ekki verið fullnægjandi. Erí því sambandi vísað til þess að eftir greiningu á blóðsega í bláæðumgarnahengis smágirnis við skurðaðgerð 1. október 2011 hafi ekki verið haftsamband við myndgreiningarlækna til þess að láta greina á ný myndir sem teknarhöfðu verið skömmu áður. Stefnandi byggir jafnframt á því að lyfjagjöf oglyfjagjafarfyrirmæli hafi brugðist, en það hafi ekki verið fyrr en eftir síðariinnlögn B, að kvöldi 7. október 2011, sem honum hafi verið gefinn segaleysandiskammtur af blóðþynningarlyfinu Klexane.Stefnandi telur verklag áLandspítala-háskólasjúkrahúsi að mörgu leyti miða að því að sjúklingar liggi ásjúkrahúsinu í sem stystan tíma og vísar í því sambandi til árangursvísa sembirtast í ársskýrslum stofnunarinnar. Meðferð sjúklinga megi hins vegar ekkilíða fyrir það að starfsfólk keppist við að ná því markmiði. Þá virðistóskráðar vinnuvenjur og vinnureglur hafa mikið að segja um það hver meðferðsjúklinga er. Kröfur um skjóta útskrift sjúklinga mega ekki leiða til þess aðhættulega veikir sjúklingar séu útskrifaðir löngu áður en tímabært megi telja.Stefnandi byggir á því aðsú meðferð sem B hlaut á Landspítalanum hafi verið með þeim hætti að dauða hanshafi verið valdið af stórfelldu gáleysi. Komi þar til skoðunar mistök viðgreiningu á sjúkdómi B, mistök í meðferð og rannsóknum, ófullnægjandi eftirlit,ótímabær útskrift af spítalanum og fleiri atriði. Bent er á að aðeins um fimmog hálf klukkustund liðu frá útskrift B af sjúkrahúsinu þar til hann misstimeðvitund á heimili sínu. Við mat á því hvort um stórkostlegt gáleysi sé aðræða í skilningi 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, verði að meta þaðferli sem átti sér stað inni á spítalanum í heild sinni. Byggt er á því að öllalmenn skilyrði skaðabótaábyrgðar séu til staðar. Óumdeilanlegt sé að tjón hafihlotist. Tjóninu hafi verið valdið af stórfelldu gáleysi. Þá hafi veriðorsakatengsl á milli hins stórfellda gáleysis og tjónsins sem varð og tjóniðverið sennileg afleiðing af háttsemi starfsmanna sjúkrahússins.Krafa stefnanda um bætur vegnamissis framfæranda er á því byggð að stefnandi hafi misst raunveruleganframfæranda við andlát eiginmanns síns. Tekjur hans hafi verið umtalsvert hærrien tekjur hennar og útgjöld heimilisins að miklu leyti greidd með tekjum hans. Bhafi einnig verið dugmikill á heimilinu og sinnt fjölskyldu og vinum vel.Fjárhagsleg og félagsleg staða stefnanda sé því gjörbreytt. Hún hafi orðið aðminnka verulega við sig vinnu vegna álags í kjölfar andláts eiginmanns síns. Þáer nefnt að hún greiði nú sem einstæð ekkja auðlegðarskatt af húsnæði sem húnerfði eftir foreldra sína, sem ekki hefði komið til væri eiginmaður hennar álífi. Í stefnu er rakið aðstefnandi hafi orðið fyrir mikilli andlegri röskun við andlát eiginmanns sínsog hafi hún haft öll einkenni áfallastreituröskunar í kjölfar þess. Andlát hanshafi legið sérstaklega þungt á henni vegna þess með hvaða hætti það bar að, enþau hjónin hafi verið ein heima á heimili sínu þegar hann hné niður viðeldhúsborðið. Þeir atburðir sem fylgdu í kjölfarið hafi haft afdrifarík áhrif álíf stefnanda. Með vísan til framangreinds krefst stefnandi miskabóta í málinu.Krafa um hæfileganútfararkostnað er á því byggð að B hafi verið vinmargur maður og virturfræðimaður sem látist hafi langt fyrir aldur fram. Útför og erfidrykkja hafiverið fjölmennar athafnir þar sem fjölskylda, vinir og samstarfsmenn úrfræðasamfélaginu hafi komið saman.Stefnandi krefst þessaðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu miska- og skaðabóta að fjárhæð29.032.944 krónur, auk vaxta. Krafan sundurliðast þannig að 12.000.000 króna erkrafist í miskabætur á grundvelli 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en2.000.000 króna sem hæfilegs útfararkostnaðar á grundvelli 1. málsliðar 1. mgr.12. gr. laganna. Þá er krafist 15.032.944 króna í bætur á grundvelli 1. mgr.12. gr., sbr. 13. gr. laganna vegna missis framfæranda. Nánari grein er gerðfyrir útreikningum í stefnu. Um lagarök vísarstefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar, m.a. um reglur um húsbóndábyrgðog sérfræðiábyrgð. Um bótakröfur er vísað til 12. gr., 13. gr. og 2. mgr. 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um vaxtakröfur til 16. gr. sömu laga og ákvæðaIII. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um réttindisjúklinga og skyldur heilbrigðisstarfsfólks er vísað til laga umheilbrigðisþjónustu nr. 40/2007, laga um sjúkraskrár nr. 55/2009, laga umréttindi sjúklinga nr. 74/1997 og laga um dánarvottorð, krufningu o.fl. nr.61/1998. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 1. mgr. 129. gr. og 130. gr. laganr. 91/1991. Þá er vísað til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun.Helstu málsástæður og lagarök stefndaAfhálfu stefnda er því andmælt sem röngu og ósönnuðu að starfsmenn Landspítala hafigert mistök við greiningu og meðferð á þeim sjúkdómi sem B var haldinn. Því er andmæltað B hafi orðið fyrir tjóni sökum athafna eða athafnaleysis starfsmanna. Stefndivísar til þess að tveir röntgenlæknar sem skoðuðu tölvusneiðmyndir 28. og 30.september 2011 hafi ekki greint sega á myndunum. Það hafi ekki veriðfyrr en eftir skoðun tölvusneiðmynda 7. október sem blóðsegi í vinstri “mesentericasuperior” varð þekktur. Röntgenlæknar hafi túlkað það sem þeir sáu eftir bestugetu og skurðlæknirinn C hafi tekið ákvarðanir á grundvelli þeirra upplýsingasem lágu fyrir á hverjum tíma. Ekkert saknæmt hafi í þessu falist af hálfustarfsmanna Landspítala. Stefndibyggir á því að B hafi fengið bestu læknisþjónustu sem völ var á á sjúkrahúsinuog er öðru mótmælt sem röngu. Ekki sé rétt sem stefnandi haldi fram að allt fráaðgerðinni 1. október 2011 hafi verið ljóst að B væri með lífshættulegan ogsjaldgæfan storkusjúkdóm. Hann hafi verið tekinn til aðgerðar vegna gruns umgarnastíflu (ileus). Fyrir þá aðgerð hafi enginn grunur verið um blóðþurrð ígörn þrátt fyrir tvær tölvusneiðmyndarannsóknir. Við aðgerðina hafi vandamáliðvirst vera staðbundið á litlu svæði. B hafi allan tímann verið stöðugur ílífsmörkum og aldrei þurft á neinni gjörgæslumeðferð að halda. Viðaðgerðina hafi einungis fundist staðbundinn blóðsegi í smáæðum lítilshluta mjógirnis. Ekkert hafi sést sem benti til þess að vandamálið væriútbreiddara. Brugðist hafi verið við með því að óska eftir ráðgjöfblóðmeinalækna og hefja blóðþynnandi meðferð samkvæmt leiðbeiningum þeirra umleið og C taldi sjúklinginn úr blæðingarhættu. Stefndi byggir á því aðlæknisþjónusta sem veitt var hafi verið fullnægjandi. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir fullyrðingum um að svo hafi ekki verið. Engin skilyrði séutil að snúa sönnunarbyrði við eða slaka á sönnunarkröfum í málinu. Stefnandiberi sönnunarbyrði um allt sem bótakröfu hennar viðkemur.Stefndiandmælir því að hann eða starfsmenn hans hafi valdið stefnanda fjártjóni og miskaog kveður staðhæfingar hennar þar um vera rangar og ósannaðar. Ekki hafi veriðum saknæma og ólögmæta háttsemi starfsmanna stefnda að ræða. Að mati stefnda sé ekki fullnægt skilyrðum 12.gr., sbr. 13. gr., og 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem stefnandivísar til í þessu sambandi. Er sérstaklega bent á að það sé skilyrðiréttar til bóta samkvæmt 12. og 13. gr. laganna, sem jafnframt komi fram íathugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga, að hinn látni hafi veriðframfærandi bótakrefjanda. Á því er byggt af hálfu stefnda að hinn látni hafiekki verið framfærandi stefnanda. Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi haftgóðar tekjur og átt umtalsverðar eignir. Þá telur stefndi, sem fyrr greinir, aðmeðferð B dagana 1. til 7. október hafi verið viðeigandi og í samræmi við þannsjúkdóm sem vitað var um á þeim tíma, þ.e. staðbundinn blóðsega í garnahengjumjógirnis. Viðbrögð C skurðlæknis við því sem hún sá við aðgerð 1. október hafiverið með réttum hætti, þ.e. að fá ráðleggingar frá blóðmeinalæknum og hagauppvinnslu og meðferð samkvæmt fyrirmælum þeirra. C hafi enga ástæðu haft tilað efast um að B væri á viðeigandi skömmtum af blóðþynningu eftir 3. október. Þegarkom að því að útskrifa hann þann 7. október og hún sá að hann var áóhefðbundnum skömmtum hafi hún aftur mælt fyrir um að fengin skyldi ráðgjöfblóðmeinafræðinga um blóðþynningu og eftir henni hafi verið farið. Stefndi byggir á því að ekki hafi veriðorsakatengsl milli læknismeðferðar á Landspítala eða starfa starfsmannasjúkrahússins og dauða B. Dánarorsök hafi verið rannsökuð á fullnægjandi hátt og er í því sambandi vísaðtil niðurstöðu krufningarskýrslu og álits landlæknis, sem liggja fyrir ímálinu. Þá erþví jafnframt hafnað að skráning í sjúkraskrá hafi verið ófullnægjandi. Stefnditelur sjúkraskrá hafa verið færða í samræmi við lög nr. 55/2007, enda hafi allar viðeigandiupplýsingar verið fyrir hendi. Stefndi hafnar því að óeðlilegt hafi verið að Cfyllti út dánarvottorð B, en það hafi hún gert eftir að hafa rætt við lækna ágjörgæslu og O hjartalækni, sem hafi verið ábyrgur sérfræðingur í síðari legu.Hafi dánarvottorð verið gefið út eftir bestu vitund þeirra sérfræðinga sem komuað meðferð B frá 7. til 13. október 2011. C hafi verið sá sérfræðingur semþekkti sjúklinginn best. Krufningarskýrsla hafi staðfest að dánarorsök varútbreitt hjartadrep og að í heila voru áberandi merki um bráðan súrefnisskort,sem samsvari sögu um hjartastopp. Að mati stefnda hafi ekki verið þörf á aðóska eftir réttarkrufningu. C hafi ekki verið sá læknir sem kallaður var tillíkskoðunar. Sá læknir hefði þegar skoðað líkið og ákvörðun verið tekin umsjúkrahúskrufningu áður en hún bauðst til að fylla út dánarvottorðið. Að matistefnda hafi engin þörf verið á því að gera lögreglu viðvart, sbr. lög nr.61/1998. Dauðsfall B hafi ekki verið að rekja til mistaka, vanrækslu eðaóhappatilviks við læknismeðferð. Stefndi telur að viðmeðferð B á sjúkrahúsinu hafi læknar og annað starfsfólk uppfyllt allar skyldursem á þeim hvíldu samkvæmt læknalögum nr. 53/1988 og hjúkrunarlögum nr. 8/1974.Þótt B hafi ekki verið á fullri blóðþynningu tiltekinn tíma sé ósannað að það hafivaldið eða átt þátt í dauða hans. Hvorki röntgenmynd né niðurstaða krufningarstyðji að dánarorsök hafi verið af völdum blóðsega. Ekki hafi verið hægt aðgreina blóðsega í lungum fjórum klukkustundum eftir komu B á sjúkrahúsið aðkvöldi 7. október. Þá sé ósannað að annað tengt læknismeðferð B hafi átt þátt ídauða hans. Stefndi vísar til1. málsl. 2. mgr. 3. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 og telur B hafahlotið þá heilbrigðisþjónustu sem þar er kveðið á um. Því er hafnað að útskrifthafi verið hraðað til að ná markmiðssetningu sjúkrahússins um sem stystanlegutíma. Í gögnum málsins komi fram að læknar, hjúkrunarfólk og B sjálfur hafitalið að hann væri tilbúinn til að útskrifast af sjúkrahúsinu. Stefndi hafnar því að sú meðferð sem Bhlaut á Landspítalanum hafi verið með þeim hætti að dauða hans hafi veriðvaldið af stórfelldu gáleysi og telur ekki skilyrði til að dæma bætur samkvæmt2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Almenn skilyrði skaðabótaábyrgðarséu ekki til staðar. Stefndi og starfsmenn hans hafi ekki valdið tjóni oggáleysi hafi ekki verið fyrir að fara. Þá hafi engin orsakatengsl verið á millimeints gáleysis og dauða B og dauði hans ekki verið sennileg afleiðing afþeirri háttsemi sem starfsmenn eru sakaðir um að hafa sýnt af sér. Er á þvíbyggt að ekkert orsakasamband hafi verið á milli andláts B og meðferðar ásjúkrahúsinu. Krufning hafi leitt í ljós að andlátið hafi borið að höndum vegnaafleiðinga hjartastopps. Ekki sé hægt að sýna fram á tengsl á milli þess ogblóðsegamyndunar í bláæðum garnahengis. Þá andmælir stefndi einstökum liðum íbótakröfu stefnanda eins og nánar er rakið í greinargerð og telur ekki skilyrðitil að dæma bætur samkvæmt þeim. Vísar stefndi einkum í því sambandi tilgreinargerðar og niðurstöðu landlæknis í eftirlitsmáli vegna aðdraganda og andlátsB, sem að framan er getið.Niðurstaða Stefnandi reisir kröfur sínar umskaða- og miskabætur á því að starfsmenn Landspítala-háskólasjúkrahúss hafi sýntaf sér stórfellt gáleysi við greiningu og meðferð blóðsegasjúkdóms eiginmannshennar, B, sem leitt hafi hann til dauða. Stefndi byggir á því að bótaskyldu séekki til að dreifa og hafnar því að læknismeðferð sem B hlaut á sjúkrahúsinuhafi verið með þeim hætti að dauða hans hafi verið valdið með saknæmum hætti.Þá byggir stefndi á því að ekki hafi verið orsakatengsl á milli læknismeðferðarinnarog andláts B. Aðvirtum gögnum málsins er það álit dómsins, sem skipaður er sérfróðummeðdómsmönnum, að læknismeðferð sem B hlaut á Landspítala-háskólasjúkrahúsihafi ekki verið með öllu aðfinnslulaus. Áður en fjallað verður um atriðimálsins er varða dánarorsök B þykir óhjákvæmilegt að víkja að tveimur þáttummeðferðarinnar. Svosem rakið hefur verið greindu sérfræðilæknar í myndgreiningu ekki blóðsega íbláæðum garnahengis á tölvusneiðmyndum sem teknar voru af B eftir komu hans ásjúkrahúsið 28. og 30. september 2011. Viðbúið er að við þeirri greiningu hefðiverið brugðist með fullri blóðþynningarmeðferð og hugsanlegt að ekki hefðiþurft að koma til skurðaðgerðar ef B hefði verið veitt slík lyfjameðferð á þeimtíma. Frekaritöf varð á því að B hlyti viðeigandi læknismeðferð við sjúkdómi sínum eftir aðgreining lá fyrir. Í aðgerðarlýsingu sem C skurðlæknir ritaði vegnakviðarholsaðgerðar sem hann gekkst undir 1. október kemur fram að vaknað hafigrunur um „localiseraða thrombosu“, eða staðbundinn blóðsega í bláæðum ímjógirni. Ráðgjafarbeiðni deildarlæknis sem send var blóðmeinafræðingi íkjölfar aðgerðarinnar ber ekki með sér að leitað hafi verið ráðgjafar umblóðþynningu eða aðra meðferð vegna sjúkdómsins, heldur einungis um uppvinnslu.Sú lyfjameðferð sem B hlaut eftir að blóðsegi greindist við aðgerðina var ekkií samræmi við hefðbundna meðferð sjúkdómsins, sem hefði falið í sér að honumhefði verið veitt full blóðþynning þegar óhætt var talið vegna blæðingarhættu semstafaði af skurðaðgerðinni. Aðþessum þáttum frátöldum þykja gögn málsins ekki bera annað með sér en að B hafiverið veitt viðeigandi læknismeðferð þann tíma sem hann dvaldist á sjúkrahúsinu,og að meðferðinni hafi verið hagað í samræmi við það sem kunnugt var umsjúkdómsástand hans hverju sinni. Þá þykir ekki annað verða ráðið af sjúkragögnumsem liggja fyrir í málinu en að eðlilega hafi verið staðið að útskrift B afsjúkrahúsinu og vísast í því sambandi til þess sem rakið er í málavaxtalýsingu.Ekki verður fallist á það með stefnanda að skráning sjúkraskrár hafi veriðófullnægjandi. Stefnandibyggir á því að dánarorsök B hafi ekki verið rannsökuð með fullnægjandi hættiog vísar í því sambandi til þess að andlát hans hafi ekki verið tilkynntlögreglu og réttarkrufning ekki farið fram, sbr. 3. og 5. tölul. 3. gr. og 6.gr. laga nr. 61/1998. Með hliðsjón af atvikum málsins verður ekki fallist á að lagaskyldasamkvæmt þeim ákvæðum hafi verið fyrir hendi. Þá liggur fyrir staðfest skýrsla Jmeinafræðings um læknisfræðilega krufningu, svo sem rakið hefur verið. Ívitnisburði J við aðalmeðferð málsins kom fram að krufningu hafi verið háttað meðsvipuðum hætti og ef um réttarkrufningu hefði verið að ræða og taldi hann þettaatriði ekki hafa haft áhrif á niðurstöður sínar. Engu skiptir um niðurstöðukrufningar hvort andlátið var tilkynnt til lögreglu eða ekki. Þá sætti máliðlögreglurannsókn á síðari stigum. Samkvæmt framangreindu verður ekki fallist áþað með stefnanda að rannsókn á dánarorsök hafi verið ófullnægjandi og hefurekki áhrif á þá niðurstöðu hvernig staðið var að útgáfu dánarvottorðs. Þvíþykja atvik málsins ekki vera með þeim hætti að beitt verði sérstökum reglum umsönnun orsakatengsla við mat á bótaskyldu stefnda. Niðurstaða krufningar varsú að endanleg dánarorsök B hafi verið útbreitt drep í vinstri hjartaslegli. Ívitnisburði M, [...] sérfræðings í blóðmeinafræði, við aðalmeðferð málsins komfram að hann hefði komið að málinu eftir að heiladauði var staðfestur. Hefðihann þá tilgátu að líklegast væri að B hefði verið með alvarlega sýkingu í blóði,kviðarholi eða annars staðar, sem líklega tengdist skurðaðgerðinni sem hanngekkst undir, og hafi sú sýking leitt til hjartastopps sem leiddi B til dauða.Vísaði vitnið meðal annars til þess að rannsókn á blóðsýnum, sem tekin hafiverið úr B 4. október, hefði leitt í ljós að einni undirgerð hvítra blóðkornahefði fækkað, og hefði gildi þeirra enn lækkað við rannsókn blóðsýnis sem tekiðvar við endurkomu B á sjúkrahúsið í kjölfar hjartastopps 7. október. Í skýrslu Jmeinafræðings fyrir dóminum kom hins vegar fram að ekki hefðu verið merki umsýkingu við krufningu. Í krufningarskýrslu er tekið fram að sjúklingur hafihaft langa sögu um háþrýsting, auk þess sem krufning hefði leitt í ljóshjartastækkun. Kvaðst vitnið telja að hjartastopp hafi getað tengstháþrýstingi. Niðurstaða krufningar styður því ekki framangreinda tilgátu um aðhjartastopp hafi verið afleiðing sýkingar og verður ekki á henni byggt.Samkvæmt framangreindu verður ekki talið að dánarorsök B verði rakin tillæknismeðferðar vegna blóðsegasjúkdóms, sem hann hlaut áLandspítala-háskólasjúkrahúsi í umrætt sinn. Er fallist á það með stefnda aðskilyrði bótareglna um orsakatengsl séu ekki fyrir hendi. Verður stefndi þvísýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir réttað hvor aðili beri sinn kostnað af málinu.Ragnheiður Harðardóttirhéraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Nicholas J. Cariglia,sérfræðingi í lyf- og meltingarlækningum, og Þórði Ægi Bjarnasyni, sérfræðingií skurðlækningum. Dómsorð: Stefndi,íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 405/2010
Líkamstjón Skaðabætur Örorka
S krafðist skaðabóta úr hendi V hf. vegna tjóns sem hann varð fyrir í umferðarslysi 14. mars 2007. Deila aðila laut eingöngu að því hvernig ákveða skyldi árslaun S samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning á skaðabótum fyrir varanlega örorku hans. S er menntaður hársnyrtir og rak einkafirma í iðngrein sinni frá árinu 2001, en á árinu 2007 stofnaði hann einkahlutafélag um reksturinn. S reisti kröfu sína aðallega á því að árslaun skyldi miða við meðaltal reiknaðra launa hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysið auk hagnaðar af atvinnurekstri hans sömu ár, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, en til vara að meta bæri árslaun hans sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og að rétt væri að miða við meðaltekjur iðnaðarmanna síðasta almanaksárið fyrir slysið. Hæstiréttur tók varakröfu S til greina með vísan til þess að aðstæður hans væru óvenjulegar, í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, þar sem vinnutekjur hans væru annars vegar reiknuð laun og hins vegar hagnaður, sem hann hefði þó ekki myndað einn, heldur ásamt starfsfólki sínu. Yrði fallist á að reiknuð laun hans, án tillits til hagnaðar af atvinnurekstrinum eða hlutdeildar í honum, væru ekki réttur mælikvarði á framtíðartekjur hans og að meðaltekjur iðnaðarmanna væru réttari mælikvarði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2010. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 17. ágúst 2010. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 4.626.030 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 14. ágúst 2007 til 23. október 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málsaðilar deila hvorki um afleiðingar líkamstjóns þess, er gagnáfrýjandi hlaut í umferðarslysinu 14. mars 2007, né um greiðsluskyldu aðaláfrýjanda á skaðabótum. Ágreiningur þeirra lýtur eingöngu að því hvernig ákveða skuli árslaun gagnáfrýjanda samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning á skaðabótum fyrir varanlega örorku hans. Aðalkrafa gagnáfrýjanda miðar við að árslaun hans séu meðaltal reiknaðra launa hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysið, auk hagnaðar af atvinnurekstri hans sömu ár, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til svonefndra batahvarfa, sem aðilar eru sammála um að hafi verið 14. ágúst 2007. Fyrir liggur að gagnáfrýjandi, sem er menntaður hársnyrtimeistari, hóf rekstur einkafirma í iðngrein sinni á árinu 2001. Reksturinn var í óbreyttu horfi til ársins 2007 þegar gagnáfrýjandi stofnaði einkahlutafélag um hann. Gagnáfrýjandi mun upphaflega hafa verið eini starfsmaðurinn, en samkvæmt gögnum málsins og skýrslu gagnáfrýjanda fyrir dómi fékk hann iðnnema í starfsnám á árinu 2004 og síðar iðnsvein. Síðustu þrjú árin fyrir slysið voru starfsmenn, auk gagnáfrýjanda, einn til þrír. Gagnáfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að hagnaður af rekstri einkafirmans á árunum 2004, 2005 og 2006 sé eingöngu til kominn vegna vinnuframlags hans sjálfs. Verður þvert á móti að líta svo á að framlag starfsmanna hans og vörusala hafi átt sinn þátt í hagnaðinum. Því verður ekki fallist á aðalkröfu hans í málinu. Varakrafa gagnáfrýjanda miðar við að aðstæður hans hafi verið óvenjulegar og beri því samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga að meta árslaun hans sérstaklega. Séu meðaltekjur iðnaðarmanna síðasta almanaksárið fyrir slysið réttari mælikvarði á framtíðartekjur hans heldur en hin reiknuðu laun ein og sér. Gerir hann því kröfu um að árslaunin miðist við meðaltekjur iðnaðarmanna, eins og Hagstofan hafi birt þau fyrir árið 2006, síðasta almanaksárið fyrir slys, auk mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Fallist er á með gagnáfrýjanda að aðstæður hans séu óvenjulegar þegar ákveðin eru árslaun hans samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga, þar sem vinnutekjur hans eru annars vegar reiknuð laun og hins vegar hagnaður, sem hann hefur þó ekki myndað einn, heldur ásamt með starfsfólki sínu. Verður fallist á að reiknuð laun hans, án tillits til hagnaðar af atvinnurekstrinum eða hlutdeildar í honum, séu ekki réttur mælikvarði á framtíðartekjur hans og að meðaltekjur iðnaðarmanna séu réttari mælikvarði. Hefur gagnáfrýjandi einnig stutt þá niðurstöðu með útreikningi á skiptingu hagnaðar af atvinnurekstri sínum miðað við eigið vinnuframlag annars vegar og starfsmanna sinna hins vegar. Gagnáfrýjandi sendi aðaláfrýjanda kröfubréf 5. febrúar 2009 og verður upphafsdagur dráttarvaxta 5. mars sama ár, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu, en að öðru leyti með vísan til forsendna, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem fram kemur í dómsorði. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Vörður tryggingar hf., greiði gagnáfrýjanda, Stefáni Rósari Esjarssyni, 3.296.716 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 14. ágúst 2007 til 5. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2010. Mál þetta, sem höfðað var 14. september 2009, var dómtekið 16. apríl sl. Stefnandi er Stefán Rósar Esjarsson, kt. 220676-4049, Úlfarsbraut 26, Reykjavík. Stefndi er Vörður tryggingar hf., kt. 441099-3399, Borgartúni 25, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 4.626.030.- að viðbættum 4,50% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 14. ágúst 2007 til 23. október 2008 og dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 3.296.716.- að viðbættum 4,50% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 14. ágúst 2007 til 5. mars 2009 og dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaðar í samræmi við hagsmuni málsins og framlagðan málskostnaðarreikning. Einnig er krafist virðisauka­­skatts á málskostnað þar sem stefnandi er ekki virðisauka­skatt­ss­­­kyldur aðili. Dómkröfur stefnda eru að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá er krafist dóms á hendur stefnanda til greiðslu málskostnaðar. I Þann 14. mars 2007 lenti stefnandi í umferðarslysi. Sá sem bar ábyrgð á árekstrinum ók bifreið sem tryggð var hjá stefnda. Með matsgerð Atla Þórs Ólasonar, dr. med. og Sigurðar B. Halldórssonar hrl., dags. 29. ágúst 2008, var stefnandi metinn til eftirfarandi skaða vegna slyssins með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: Engin deila hefur verið með aðilum um mat á afleiðingum slyssins. Þann 9. október 2008 var tjón stefnanda gert upp af stefnda með greiðslu kr. 5.895.136.-. Þar af voru bætur vegna varanlegrar örorku kr. 4.275.923.-, auk vaxta af þeim lið kr. 218.308.-. Bæturnar sundurliðuðust þannig: Af hálfu stefnanda var gerður fyrirvari við útreikning á bótum en við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku vildi stefnandi að miðað yrði við heildaratvinnutekjur sínar þrjú síðustu almanaksár fyrir tjónsdag en stefndi vildi eingöngu miða við reiknað endurgjald stefnanda á sama tímabili. Á árunum 2005-2006 lagðist svo 7% mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð. II Aðalkrafa stefnanda byggir í fyrsta lagi á 5. - 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og fyrrnefndri matsgerð. Einkum er byggt á þeirri meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að árslaun til ákvörðunar bóta skv. 6. gr. laganna teljist vera meðalvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Stefnandi byggi á því að framtíðartjón hans sé ekki mælt með eðlilegu móti ef byggt sé einungis á mánaðarlegu reiknuðu endurgjaldi hans heldur verði einnig að taka tillit til hagnaðar af atvinnustarfsemi hans sem stefnandi greiddi sér í lok hvers árs í samræmi við afkomu fyrirtækisins. Þau rök stefnda að stefnandi hafi verið með starfsmenn í vinnu á umræddu tímabili, og því sé hagnaðurinn ekki eingöngu vegna vinnuframlags stefnanda sjálfs, eigi ekki við rök að styðjast. Þeir starfsmenn sem stefnandi hafði hjá sér á tímabilinu hafi verið hárgreiðslunemar í starfsþjálfun og það að hafa hárgreiðslunema í vinnu sé kostnaðarsamt og ekki til þess fallið að auka hagnað af rekstrinum. Stefnandi telji þvert á móti að hagnaður hans hefði að öllum líkindum verið meiri, hefði hann ekki haft hárgreiðslunema í þjálfun hjá sér. Að minnsta kosti sé alveg ljóst að sá hagnaður sem þó hafi orðið af rekstrinum á umræddu tímabili sé eingöngu kominn til vegna vinnuframlags hans sjálfs. Alkunna sé að sjálfstæðir atvinnurekendur reikni sér annars vegar endurgjald og greiði sér hins vegar tekjur þegar starfsárið sé gert upp. Oft séu sveiflur í tekjum og gjöldum og því óljóst fyrr en í lok árs, hvaða tekjur sé hægt að greiða til viðbótar við hið reiknaða endurgjald. Í báðum tilfellum sé um að ræða tekjur í skilningi laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og hafi stefnandi greitt fullan tekjuskatt af öllum tekjum sínum. Þar að auki telji stefnandi að taka beri tillit til þess að fyrirtæki hans sé ungt og í uppbyggingu og því fyrirsjáanlegt að tjón hans í framtíðinni verði enn meira en tekjur í upphafi rekstrarins gefi til kynna. Á grundvelli alls framangreinds telji stefnandi ljóst að sá mælikvarði stefnda að miða einungis við reiknað endurgjald stefnanda við mat á framtíðartekjum hans sé rangur og ekki til þess fallinn að bæta honum tjón sitt að fullu, og því beri að taka kröfu hans til greina. Þannig sé aðalkrafa stefnanda byggð á því að miða eigi við heildar-meðallaun hans árin 2004, 2005 og 2006. Samkvæmt skattframtölum stefnanda hafi meðallaun hans þessi þrjú ár verið kr. 3.716.989.- Þegar tekið sé tillit til verðbreytinga og 6% mótframlags í lífeyrissjóð hafi meðallaun hans verið kr. 4.724.276.-. Aðalkrafa stefnanda sundurliðist því þannig: Þann 9. október 2008 greiddi stefndi stefnanda kr. 4.275.923.- í bætur vegna varanlegrar örorku. Óbætt tjón vegna varanlegrar örorku sé því kr. 4.626.030.- skv. aðalkröfu stefnanda. Fallist dómurinn ekki á að 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eigi við um aðalkröfu stefnanda byggi stefnandi kröfuna á 2. mgr. sömu greinar þar sem segi að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Ljóst sé að ákvæði greinarinnar beri að beita ef ekki er unnt að ákveða árslaun á grundvelli tekna á þremur síðustu almanaksárunum fyrir tjónsdag. Við matið verði að líta til þess hvort líklegt sé að stefnandi hefði haft hærri tekjur í framtíðinni ef slysið hefði ekki komið til. Í tilfelli stefnanda sé ljóst að tjón hans geti ekki talist bætt að fullu ef miðað sé eingöngu við reiknað endurgjald hans þrjú síðustu ár fyrir slysdag og geri hann því kröfu um að miðað er við heildartekjur hans á tímabilinu enda telji hann þann mælikvarða réttari á líklegar framtíðartekjur sínar. Krafan um dráttarvexti byggist á 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur þar sem segi að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til þess að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Ljóst sé að þann 23. september 2008 lágu fyrir allar upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. bótakröfu stefnanda. Dráttarvaxta sé því krafist frá 23. október 2008. Verði ekki fallist á að miða eigi við meðallaun stefnanda þrjú síðustu árin fyrir tjónsdag, byggist varakrafa hans á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verði því ekki fallist á að miða við heildartekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksárin fyrir tjónsdag telji stefnandi eðlilegast að bætur vegna varanlegrar örorku miðist við meðallaun í þeirri starfsstétt sem tjónþoli starfi, á almanaksárinu áður en tjón varð. Í tilfelli stefnanda yrðu bætur vegna varanlegrar örorku því miðaðar við meðallaun iðnaðar­manna, enda stefnandi menntaður hárgreiðslu­meistari og starfi sem slíkur. Meðallaun iðnaðar­manna séu því líklegar framtíðartekjur stefnanda, enda sé það í samræmi við almennar meðaltekjur launþega hérlendis og verði að teljast sanngjarn og eðlilegur mælikvarði á framtíðartekjur stefnanda. Varakrafa stefnanda miðist þannig við kr. 288.000.- á mánuði, eða árslaun upp á kr. 3.456.000.-, sbr. upplýsingar frá Hagstofu um meðallaun iðnaðarmanna árið 2006. Þegar tekið hafi verið tillit til verðbreytinga og 6% mótframlags vinnuveitanda í lífeyris­sjóð séu viðmiðunarlaun stefnanda því kr. 4.018.807.- á ári. Varakrafa stefnanda sundurliðist því þannig: Þann 9. október 2008 greiddi stefndi stefnanda kr. 4.275.923.- í bætur vegna varanlegrar örorku. Óbætt tjón vegna varanlegrar örorku sé því kr. 3.296.716.- skv. varakröfu stefnanda. Um dráttarvaxtakröfu vísist til rökstuðnings með aðalkröfu en ljóst sé að þann 5. febrúar 2009 lágu fyrir allar upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að meta tjónsatvik og fjárhæða bóta, sbr. bréf lögmanns stefnanda til stefnda frá 5. febrúar 2009. Dráttarvaxta sé því krafist frá 5. mars 2009. Stefnandi vísi til meginreglna skaðabótaréttarins og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 5. – 7. og 16. gr. laganna. Varðandi kröfu um dráttarvexti vísist til laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur, einkum III. kafla. Þá miðist málskostnaðarkrafan við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III Stefndi byggir á því að ekki sé tækt að hafa með réttu uppi frekari kröfur á hendur stefnda. Stefndi hafi greitt stefnanda alla þá fjármuni sem honum réttilega beri. Því eigi stefnandi ekki heimtingu á frekari greiðslum. Að mati stefnda orki ekki tvímælis að árslaun til ákvörðunar bóta séu það sem þau segist vera; laun. Á því sé byggt að þess sjáist hvergi stað að leggja beri ávinning af atvinnurekstri til grundvallar í þessum efnum, ávinning sem eigi rót að rekja til vinnuframlags stefnanda, annarra starfsmanna hans og vörusölu. Slíkar rekstrartekjur falli ekki að hugtaksskilyrðum skaðabótalaganna, þær séu ekki „meðalatvinnutekjur tjónþola“ svo notað sé orðalag úr lögskýringargögnum. Í skattframtölum stefnanda þrjú síðustu árin fyrir slys komi fram að stofn til útreiknings tekjuskatts sé samsettur öll árin, nokkur fjárhæð vegna greiðslna fæðingarorlofssjóðs tekjuárin 2005 og 2006, en fyrst og fremst vegna reiknaðs endurgjalds og hreinna tekna af eigin atvinnurekstri en stefnandi hafi rekið hárgreiðslustofu sem einkafirma. Á því sé byggt af hálfu stefnda að arður af rekstri fyrirtækis falli ekki að hugtaksskilyrðum 5. gr. laga nr. 50/1993 og gildi í því sambandi einu hvort hluta af arðinum megi rekja til eigin vinnuframlags. Að auki sé óhjákvæmilegt að vekja athygli á því að ekkert liggi fyrir af hálfu stefnanda um það hve stóran hluta af arði fyrirtækis hans megi rekja til vinnuframlags hans en um það beri stefnandi sönnunarbyrðina. Bótum fyrir varanlega örorku sé ætlað að bæta upp þau raunverulegu áhrif sem líkamstjón hafi á getu til að afla tekna. Hreinar rekstrartekjur falli ekki heldur að hugtakinu árslaun sem leggja beri til grundvallar í þessum efnum og skilgreint sé í lögskýringargögnum. Rétt sé líka að vekja athygli á að málatilbúnaður stefnanda sé mótsagnakenndur í þeim skilningi að í kröfugerð um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón lagði hann til grundvallar að reiknað endurgjald endurspeglaði það tjón. Að mati stefnda sé engum blöðum um það að fletta að sama skilning beri að leggja í þessu sambandi til grundvallar tekjuviðmiði við útreikning tímabundins tjóns og varanlegrar örorku. Sýnist stefnandi þannig hafa ráðstafað þessu sakarefni fyrir margt löngu áður en efnt var til þessarar málssóknar. Að mati stefnda eigi það ekki við nein rök að styðjast að arður af fyrirtæki falli að hugtaksskilyrðum þess að teljast vera launatekjur í skilningi 7. gr. laga nr. 50/1993. Eins og áður hafi verið getið eigi arður af atvinnustarfsemi stefnanda sér aðrar rætur en eigið vinnuframlag hans. Þessi staðreynd liggi fyrir í gögnum málsins og sé raunar ómótmælt af hálfu stefnanda. Þetta sjáist enda glöggt í rekstrarreikningum áranna 2003 – 2006 sem liggi fyrir. Rekstrartekjur allra áranna séu skilgreindar vegna seldrar vöru og þjónustu. Öll árin sé skilgreindur kostnaður sem vörunotkun og öll árin sé skilgreindur launakostnaður sem sé langt umfram þau laun sem stefnandi greiddi sér. Nægi í því sambandi að nefna rekstrarárið 2006 en það ár hafi laun og launatengd gjöld fyrirtækisins numið 5.175.248 kr. Á skattframtali ársins skilgreini stefnandi 2.480.000 kr. sem reiknað endurgjald eða rétt liðlega 47% af heildarlaunakostnaði ársins. Sýnist því blasa við að rekstrartekjur fyrirtækis hans hafi átt sér umtalsvert annan uppruna heldur en eigið vinnuframlag hans. Þar hafi fleiri hendur komið að verki. Í þessum efnum beri einnig að líta til þess að stefnandi hefur lýst því ljóslega yfir hvert viðhorf hans er í þessum efnum. Hann hafi einungis greitt eigið 4% framlag til lífeyrissjóðs út frá reiknuðu endurgjaldi en lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs skuli reiknað af heildarfjárhæð launa og endurgjalds fyrir hvers konar vinnu, starf og þjónustu samkvæmt 3. gr. laga nr. 129/1997. Sýnist viðhorf stefnanda blasa við, reiknaða endurgjaldið endurspegli heildarfjárhæð greiddra launa hans. Hvað varakröfu stefnanda áhræri sé byggt á því að varakrafa, sem feli í sér að miða eigi við meðallaun iðnaðarmanna, eigi ekki við nein rök að styðjast. Ekkert óvænt eða sérstakt hafi drifið á daga stefnanda síðustu árin fyrir slys og því engar forsendur til að beita 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Engar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi í máli þessu. IV Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi, sem er sjálfstætt starfandi hársnyrtimeistari, varð fyrir tjóni í bílslysi og að hann á rétt á bótum úr hendi stefnda vegna varanlegrar örorku. Ekki er deilt um niðurstöðu örorkumats heldur hvaða viðmiðunartekjur skuli leggja til grundvallar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku. Hefur stefndi gert upp tjón stefnanda miðað við reiknað endurgjald af eigin atvinnurekstri stefnanda. Stefnandi byggir hins vegar á því að við tjónsuppgjörið verði einnig að taka tillit til hagnaðar af atvinnustarfsemi hans og því hefur hann höfðað mál þetta. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eru m.a. árslaun tjónþola skv. 7. gr. lögð til grundvallar við mat á bótum fyrir varanlega örorku. Hugtakið árslaun er skilgreint í 7. gr. laganna. Þar segir í 1. mgr.: Árslaun til ákvörðunar bóta skv. 6. gr. teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi er með eigin atvinnurekstur og reiknar sér eigin laun, en fær svo hærri laun þegar upp er staðið í formi hagnaðar af atvinnustarfsemi sinni, sem hann greiðir sér í lok hvers árs. Liggur þannig ljóst fyrir að atvinnutekjur stefnanda eru aðrar og hærri en reiknað endurgjald eitt og sér gefur til kynna. Verður því ekki talið að sá mælikvarði stefnda að miða eingöngu við reiknað endurgjald stefnanda við mat á framtíðartekjum hans sé til þess fallinn að bæta honum tjón sitt að fullu. Kemur þá til skoðunar hvort unnt sé að fallast á að leggja beri heildaratvinnutekjur stefnanda til grundvallar við ákvörðun bóta. En ósannaðar eru, og engum gögnum studdar, fullyrðingar stefnanda um að fyrirsjáanlegt tjón hans í framtíðinni verði enn meira en tekjur í upphafi rekstrarins gefi til kynna. Fullyrðingar stefnanda um að hagnaður af atvinnustarfsemi hans sé eingöngu tilkominn vegna eigin vinnuframlags hans eru ósannaðar. Samkvæmt því, og með hliðsjón af gögnum málsins, þykir verða að leggja til grundvallar að hagnaður af atvinnustarfsemi stefnanda sé ekki eingöngu tilkominn vegna hans eigin vinnu heldur einnig vegna vinnu starfsmanna hans o.fl. Með hliðsjón af framangreindu þykir ekki unnt að leggja heildartekjur stefnanda til grundvallar við útreikning bóta til hans. Hins vegar þykja, eins og hér stendur á, vera fyrir hendi skilyrði til að ákvarða stefnanda bætur á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og taka til greina varakröfu stefnanda um að bætur honum til handa verði miðaðar við meðallaun iðnaðarmanna. Samkvæmt því, og þar sem tölulegur ágreiningur er ekki uppi í málinu, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 3.296.716 krónur eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 753.000 krónur í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Vörður tryggingar hf., greiði stefnanda, Stefáni Rósari Esjarssyni, 3.296.716 krónur að viðbættum 4,50% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 14. ágúst 2007 til 5. mars 2009 og dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 753.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 240/2007
Örorkulífeyrir Dráttarvextir Fyrning
Með héraðsdómi 18. mars 2004 var fallist á kröfu B um að viðurkennt yrði að réttindi hans í lífeyrissjóðnum A væru með tilteknum hætti. Í samræmi við þessa niðurstöðu greiddi sjóðurinn 1. júní 2004 honum vangreiddan örorkulífeyri frá maí 1998 til og með maí 2004 með verðbótum en dró frá fjárhæðinni staðgreiðslu opinberra gjalda. Ágreiningur reis milli aðila hvort B ætti rétt á að fá greidda dráttarvexti af ógreiddum mánaðarlegum lífeyrisgreiðslum frá einstökum gjalddögum hans. Þá deildu aðilar um hvort rétt hefði verið að draga staðgreiðslu opinberra gjalda frá greiðslunni. Í dómi Hæstaréttar var talið að lífeyrissjóðurinn hafi staðið rétt að frádrætti staðgreiðslunnar. Þá þóttu atvik vera með þeim hætti að sjóðurinn hefði sjálfur borið ábyrgð á að full greiðsla hafði ekki verið innt af hendi til B. Hefði honum því borið skylda til að greiða dráttarvexti af því sem ógreitt hafði verið við hvern gjalddaga. Lífeyrissjóðurinn bar einnig fyrir sig að dráttarvextirnir væru fyrndir að minnsta kosti að hluta. Talið var að lögsókn B í desember 2001 og júní 2003 á hendur sjóðnum, þar sem í báðum tilvikum var krafist viðurkenningar á tilteknum réttindum í sjóðnum, hefði ekki nægt til að rjúfa fyrningu vaxtakröfu B. Var því einungis fallist á kröfu B um greiðslu dráttarvaxta sem höfðu fallið til á fjórum árum næst á undan stefnubirtingardegi 11. nóvember 2005. Aðilar voru sammála um að ekki bæri að greiða hvort tveggja verðbætur og dráttarvexti á sömu lífeyrisgreiðslur. Verðbætur sem voru greiddar vegna tímabilsins frá 11. nóvember 2001 til 1. júní 2004 komu því til frádráttar kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Upplýst var við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að Lífeyrissjóður Norðurlands og Lífeyrissjóður Austurlands hafi sameinast undir nafninu Stapi lífeyrissjóður sem tekur við aðild málsins sóknarmegin. I Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hafði stefndi þegið örorkulífeyri frá áfrýjanda frá því í maí 1998. Til deilna kom milli málsaðila um fjárhæð lífeyris sem stefnda bæri samkvæmt samþykktum áfrýjanda. Stefndi höfðaði viðurkenningarmál á hendur áfrýjanda 20. desember 2001 sem vísað var frá dómi 23. maí 2003. Hann höfðaði mál á ný 12. júní 2003 og gekk dómur 18. mars 2004 þar sem viðurkennt var „að við framreikning á réttindum“ stefnda hjá áfrýjanda skyldi „fara eftir grein 19.3 í samþykktum sjóðsins.“ Með bréfi 29. maí 2004 tilkynnti áfrýjandi að hann myndi ekki áfrýja dóminum. Hinn 1. júní 2004 greiddi hann stefnda 2.172.027 krónur samkvæmt yfirliti sem hann hafði gert um breyttan útreikning lífeyris fyrir tímabilið maí 1998 til og með maí 2004. Greiðslan sundurliðaðist þannig að 3.041.566 krónur voru vangreiddar örorkubætur frá maí 1998 til og með maí 2004, verðbætur vegna mánaðarlegra greiðslna sama tímabil voru 494.785 krónur og frá var dregin staðgreiðsla opinberra gjalda 1.364.324 krónur. Telur áfrýjandi að með greiðslunni hafi hann að fullu staðið í skilum við stefnda í samræmi við nefndan dóm. Stefndi telur hins vegar að ekki hafi verið um fullnægjandi greiðslu að ræða þar sem honum hafi borið dráttarvextir af ógreiddum mánaðarlegum lífeyri frá einstökum gjalddögum hans auk þess sem hann mótmælir frádrætti vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Byggir hann kröfu sína á nefndu yfirliti frá áfrýjanda og hagar kröfunni þannig að hann reiknar dráttarvexti af mismun þess sem greitt var á hverjum gjalddaga og þess sem greiða hefði átt samkvæmt yfirlitinu, þó þannig að hann reiknar dráttarvexti á lífeyrisfjárhæðir án verðbóta. Þannig reiknar hann dráttarvexti frá maí 1998 til 1. júní 2004 samtals 2.353.683 krónur sem auk vangreidds örorkulífeyris 3.041.566 krónur nema 5.395.249 krónum. Frá þessari fjárhæð dregur stefndi svo 2.172.027 krónur sem er greiðsla áfrýjanda 1. júní 2004 og fær þannig höfuðstól dómkröfu sinnar 3.223.222 krónur. Sú fjárhæð var tekin til greina í hinum áfrýjaða dómi og dæmd með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2004 til greiðsludags. II Í máli þessu er í fyrsta lagi deilt um hvort áfrýjanda hafi við greiðsluna 1. júní 2004 verið rétt að draga frá 1.364.324 krónur vegna staðgreiðslu opinberra gjalda líkt og hann gerði. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 5. gr., 15. gr. og 20. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda stóð áfrýjandi rétt að málum hvað þetta varðar. Verður því ekki fallist á með stefnda að hann eigi rétt á að fá þessa fjárhæð í hendur. III Í öðru lagi er deilt um hvort áfrýjandi skuli greiða dráttarvexti allt frá maí 1998 af þeim örorkulífeyri sem hann greiddi stefnda 1. júní 2004, en í hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu stefnda með þeim rökum að með birtingu stefnu 20. desember 2001 í hinu fyrra vefengingarmáli hafi hann rofið fyrningu dráttarvaxtakröfu. Gjalddagar örorkulífeyris eru ákveðnir mánaðarlega eftirá. Sé gjalddagi fyrir fram ákveðinn er mælt svo fyrir í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 að kröfuhafa sé heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Niðurstaða áðurnefnds héraðsdóms 18. mars 2004 var byggð á því að sjúkdómurinn sem lá til grundvallar lífeyriskröfu stefnda væri ekki sá sami og hann hefði haft áður en hann tók að greiða iðgjöld til áfrýjanda. Nægilega væri sannað að örorka stefnda yrði rakinn til veikinda hans eftir að hann gerðist sjóðsfélagi hjá áfrýjanda. Stefndi hafði frá upphafi byggt kröfu sína um lífeyri á því að hann ætti rétt til óskerts lífeyris. Við þessar aðstæður verður að telja að hvílt hafi á áfrýjanda skylda til að sanna að stefndi ætti ekki rétt á fullum örorkulífeyri frá honum á þeim grunni að um sama sjúkdóm væri að ræða. Getur hann því ekki reist synjun á að greiða dráttarvexti á því að skort hafi upplýsingar frá stefnda. Ber áfrýjandi sjálfur ábyrgð á því að full greiðsla fór ekki fram. Verður af þeim sökum fallist á með stefnda að áfrýjanda hafi borið skylda til að greiða dráttarvexti af því sem ógreitt var við hvern gjalddaga. Áfrýjandi hefur teflt fram þeirri málsástæðu að hvað sem öðru líði séu dráttarvextir sem kunni að hafa fallið á kröfu stefnda fyrndir að minnsta kosti að hluta. Auk þess telur hann að líta beri til þess að hann hafi 1. júní 2004 greitt stefnda umfram skyldu. Telur hann, hvað sem öðru líður, að ekki geti falist í slíkri greiðslu viðurkenning til skyldu á greiðslu dráttarvaxta af þeim lífeyri sem hann hafi þannig greitt umfram skyldu. Stefndi hefur hins vegar haldið því fram að fyrning dráttarvaxtakröfu hans hafi verið rofin með birtingu stefnu í hinu fyrsta máli milli aðila. Auk þess hafi áfrýjandi viðurkennt greiðsluskyldu sína á dráttarvöxtum með framangreindri greiðslu 1. júní 2004. Samkvæmt 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda fyrnast gjaldkræfir vextir á fjórum árum frá gjalddaga óháð stofnkröfu. Í hvorugu fyrri mála, sem að framan eru nefnd, gerði stefndi fjárkröfur á hendur áfrýjanda. Í fyrsta málinu þótti málatilbúnaður og dómkrafa stefnda svo óljós að kröfu hans var vísað frá dómi, en í öðru málinu var krafa stefnda tekin til greina á þann veg „að við framreikning á réttindum“ stefnda í áfrýjanda skyldi „fara eftir grein 19.3 í samþykktum sjóðsins.“ Lögsókn af þessu tagi nægir ekki til að rjúfa fyrningu vaxtakröfu stefnda. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi einungis dæmdur til greiðslu dráttarvaxta fjögur ár aftur í tímann frá því að mál þetta var höfðað í héraði, eða þeirra dráttarvaxta sem féllu til eftir 11. nóvember 2001 en stefna í málinu var birt 11. nóvember 2005. Þá verður ekki fallist á með stefnda að tilgreind greiðsla áfrýjanda 1. júní 2004 á höfuðstól örorkulífeyris ásamt vísitölu hafi falið í sér viðurkenningu áfrýjanda á greiðsluskyldu dráttarvaxta sem rofið hafi fyrningu þeirra samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905. Þegar afstaða er tekin til kröfu stefnda um dráttarvexti eftir 1. júní 2004 verður að líta svo á að greiðsla áfrýjanda þann dag hafi gengið fyrst inn á áfallna ófyrnda dráttarvexti og verður við úrlausn málsins að leggja til grundvallar að eftir hafi þá staðið hluti stofnkröfunnar sem beri dráttarvexti frá þessum tíma. Samkvæmt yfirlitinu sem fyrr getur námu verðbætur á þær lífeyrisgreiðslur sem gjaldféllu eftir 11. nóvember 2001 samtals 65.455 krónum. Þessar verðbætur voru innifaldar í greiðslunni 1. júní 2004. Eins og aðilar hafa hagað málflutningi sínum eru þeir sammála um að ekki beri að greiða hvort tveggja verðbætur og dráttarvexti á sömu lífeyrisgreiðslur. Kemur þessi verðbótagreiðsla til frádráttar kröfu stefnda miðað við greiðsludaginn 1. júní 2004. Samkvæmt þessu verður krafa stefnda tekin til greina með þeim hætti að áfrýjandi verður dæmdur til að greiða honum dráttarvexti af samanlagðri fjárhæð lífeyris sem gjaldfallinn var en ógreiddur 11. nóvember 2001 og síðan bætast við höfuðstólinn, sem dráttarvextir reiknast af, mánaðarlegar lífeyrisgreiðslur til 1. júní 2004. Framangreind verðbótagreiðsla dregst frá miðað við þann dag en sú skuld sem þá stendur eftir verður látin bera dráttarvexti frá þessum degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda í málskostnað fyrir Hæstarétti þá fjárhæð sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Stapi lífeyrissjóður, greiði stefnda, Brynjari Aðalsteini Sigurðssyni, dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.654.114 krónum frá 11. nóvember 2001 til 1. desember 2001, af 1.697.431 krónu frá þeim degi til 1. janúar 2002, af 1.740.907 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2002, af 1.784.581 krónu frá þeim degi til 1. mars 2002, af 1.828.653 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2002, af 1.872.606 krónum frá þeim degi til 1. maí 2002, af 1.916.738 krónum frá þeim degi til 1. júní 2002, af 1.960.890 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2002, af 2.005.022 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2002, af 2.049.353 krónum frá þeim degi til 1. september 2002, af 2.093.724 krónum frá þeim degi til 1. október 2002, af 2.137.856 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2002, af 2.182.207 krónum frá þeim degi til 1. desember 2002, af 2.226.797 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2003, af 2.271.307 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2003, af 2.315.857 krónum frá þeim degi til 1. mars 2003, af 2.360.566 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2003, af 2.405.196 krónum frá þeim degi til 1. maí 2003, af 2.450.302 krónum frá þeim degi til 1. júní 2003, af 2.495.469 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2003, af 2.540.556 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2003, af 2.585.682 krónum frá þeim degi til 1. september 2003, af 2.630.750 krónum frá þeim degi til 1. október 2003, af 2.675.778 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2003, af 2.721.123 krónum frá þeim degi til 1. desember 2003, af 2.766.687 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2004, af 2.812.311 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2004, af 2.858.074 krónum frá þeim degi til 1. mars 2004, af 2.903.857 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2004, af 2.949.501 krónu frá þeim degi til 1. maí 2004, af 2.995.404 krónum frá þeim degi til 1. júní 2004, en af 3.041.566 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 65.455 krónum sem greiddar voru 1. júní 2004. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. þ.m. hefur Brynjar Aðalsteinn Sigurðsson, kt. 021269-5499, Múlasíðu 3B, Akureyri, höfðað með stefnu birtri 11. nóvember 2005, á hendur Lífeyrissjóði Norðurlands, kt. 601092-2559, Strandgötu 3, Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi greiði stefnanda kr. 3.223.222,- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt framlögðum reikningi eða mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málið var upphaflega flutt 25. október sl., en dómuppsögu var ekki á komið innan lögmæts frests vegna veikindafjarveru dómara. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem er öryrki, hefur þegið örorkulífeyri frá stefnda frá því í maí 1998. Við ákvörðun um fjárhæð lífeyris stefnanda taldi stefndi að við ætti ákvæði í samþykktum stefnda sem leiddi til skerðingar á þeirri fjárhæð. Því vildi stefnandi ekki una og höfðaði hann mál á hendur stefnda, með stefnu birtri 20. desember 2001, þar sem stefnandi krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að stefnda væri skylt að framreikna stefnanda að fullu frá 1. maí 1998 örorkulífeyri samkvæmt áunnum réttindum hans og óheimilt væri að beita skerðingarákvæðum skv. gr. 19.4.5. í samþykktum sjóðsins. Var máli þessu vísað frá dómi með úrskurði uppkveðnum 23. maí 2003. Stefnandi höfðaði að nýju mál á hendur stefnda með stefnu birtri 12. júní 2003. Krafðist hann þess að stefndi yrði dæmdur til að greiða honum að fullu útreiknaðan, samkvæmt grein 19.3. í samþykktum stefnda, örorkulífeyri frá 1. maí 1998 að telja og eftirleiðis meðan réttur til slíks héldist. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra, upp kveðnum 18. mars 2004, var viðurkennt að við framreikning á réttindum stefnanda á hendur stefnda skyldi farið eftir grein 19.3 í samþykktum sjóðsins. Með bréfi dags. 29. maí 2004 tilkynnti stjórn stefnda að hún hygðist ekki áfrýja dóminum og fylgdi með bréfinu yfirlit stefnda um breyttan framreikning á greiðslum til stefnanda fyrir tímabilið maí 1998 til og með maí 2004 í samræmi við niðurstöðu dómsins. Var tilkynnt að 1. júní 2004 yrðu stefnanda greiddar kr. 2.172.027,- og fjárhæðin sundurliðuð þannig: Ógreiddar örorkubætur frá maí 1998 til maí 2004 kr. 3.041.566,- Verðbætur á mánaðarlegar greiðslur til 1. júní 2004 kr. 494.785,- Afdregin staðgreiðsla kr. (1.364.324,-) kr. 2.172.027,- Lagði stefndi ofangreinda fjárhæð inn á reikning stefnanda þann 1. júní 2004. Í máli þessu deila aðiljar um réttmæti þess uppgjörs sem fram fór í kjölfar áðurgreinds dóms Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 18. mars 2004. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að í stað þess að reikna verðbætur á vangoldnar greiðslur hefði átt að reikna dráttarvexti. Hann hafi þegar sett þá kröfu fram við stefnda en verið synjað. Kveður stefnandi kröfu sína grundvallaða á sundurliðuðum útreikningi stefnda sjálfs á þeim mánaðarlegu greiðslum sem stefndi hafi vanefnt að greiða stefnanda fyrir tímabilið frá maí 1998 til maí 2004, samtals kr. 3.041.566,-. Reiknaðir séu dráttarvextir á vangoldnar greiðslur frá gjalddaga hverrar vangoldinnar greiðslu til 1. júní 2004. Þann dag hafi áfallnir dráttarvextir numið kr. 2.353.683,- og stefnda hafi því borið að greiða stefnanda kr. 5.395.249,- þann dag. Hann hafi hins vegar aðeins greitt kr. 2.172.027,- og ógreiddar eftirstöðvar þann 1. júní 2004 hafi því numið kr. 3.223.222,- sem sé stefnufjárhæðin í máli þessu. Stefnandi byggir á því að hann hafi þegar í upphafi mótmælt þeirri skerðingu sem hann var látinn sæta á lífeyrisgreiðslum sínum samkvæmt ákvörðun stefnda. Hann hafi sótt rétt sinn fyrir dómi og fengið þar viðurkenningu á kröfum sínum. Kveðst stefnandi byggja á því að stefndi hafi viðurkennt greiðsluskyldu sína, stefndi hafi sjálfur reiknað vangoldnar greiðslur til stefnanda og viðurkennt að greiða bæri verðbætur á hinar vangoldnu greiðslur. Stefnandi byggir á því að ógreiddar lífeyrisgreiðslur til hans hafi gjaldfallið á þeim dögum sem tilgreindir séu í yfirliti stefnda frá 29. maí 2004 og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur beri að greiða dráttarvexti af ógreiddri peningakröfu frá gjalddaga hennar til greiðsludags. Hliðstætt ákvæði hafi verið í 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 sem gilt hafi til 1. júlí 2001. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna íslensks kröfuréttar og til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi kveðst byggja á því að kröfugerð stefnanda standist ekki og tilgreinir hann nokkur atriði sem hann telur valda því. Stefndi byggir á að taka hefði átt tillit til staðgreiðslu af örorkulífeyri, kr. 1.364.324,- miðað við stefnufjárhæð. Örorkulífeyrir sé skattskyldur og óumdeilanlega hluti af þeirri fjárhæð sem stefnanda var greidd á grundvelli dómsins. Sé tekið til innborgunar að fullu ætti stefnufjárhæðin að vera kr. 1.858.898,-. Í stefnu komi einnig fram að greiddar hafi verið verðbætur á greiðslur til stefnanda. Miðað við kröfugerð hans verði að ganga út frá því að hann krefjist dráttarvaxta auk verðtryggingar, en það fái vart staðist. Í 16. gr. laga nr. 25/1987 hafi verið ákvæði um að verðbætur falli niður ef greiða beri dráttarvexti af kröfu. Í lögum nr. 38/2001 sé ekki samhljóða ákvæði en ekki verði séð af III. og IV. kafla þeirra laga að ætlunin hafi verið að breyta þessu. Stefndi telur því kröfugerð stefnanda að þessu leyti ekki samræmast framangreindum lögum um vexti. Stefndi vísar til þess að í stefnu sé engar skýringar að finna við útreikning stefnanda á dráttarvöxtum fram til 1. júní 2004. Þó virðist skýrt að dráttarvextir séu reiknaðir ofan á verðtryggingu. Stefnufjárhæðin sé aðeins byggð á dráttarvöxtum og svo sé gerð krafa um að fá dæmda dráttarvexti á stefnufjárhæðina frá 1. júní 2004. Krafan sé því ekki í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Hafa verði í huga að krafa um dráttarvexti hafi ekki verið fram komin af hálfu stefnda þegar greitt var 1. júní 2004. Þá kveðst stefndi jafnframt byggja á því að nokkur hluta vaxtanna sé fyrndur. Stefna málsins hafi verið birt 11. nóvember 2005 svo að vextir, eldri en frá 11. nóvember 2001, séu fyrndir, sbr. 2. töl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Það hafi veruleg áhrif á útreikning stefnufjárhæðar og því útilokað, miðað við framsetningu kröfunnar, að átta sig á réttmæti hennar. Þá gerir stefndi einnig athugasemdir við upphafsdag dráttarvaxta. Í ljósi framangreinds verði að telja málatilbúnað stefnanda þannig að ekki sé unnt að leggja dóm á málið eins og það liggi fyrir. Stefndi kveður stefnanda ekki geta átt rétt til dráttarvaxta vegna ranglega reiknaðs örorkulífeyris fyrr en eftir að dómur var upp kveðinn í málinu E-393/2003. Aðilar hafi deilt um það hvernig framreikna bæri réttindi stefnanda hjá stefnda og úr þeim ágreiningi hafi verið skorið með fyrrnefndum dómi. Til grundvallar þeim útreikningi sem stefndi hafi byggt framreikninginn á hafi verið læknisvottorð framlögð af stefnanda, álit trúnaðarlæknis stefnda og tryggingafræðings. Á þeim grunni hafi verið talið rétt að framreikna samkvæmt grein 19.4.5. í samþykktum stefnda. Stefndi hafi verið bundinn af samþykktum sínum og því óheimilt að fenginni faglegri umsögn að haga útreikningi lífeyris með öðrum hætti en gert var. Stefnandi hafi fyrst höfðað mál vegna ágreinings aðila þann 20. desember 2001. Hann hafi byggt þá málssókn á því að grein 19.4.5. væri andstæð lögum nr. 129/1997 og útreikningurinn andstæður stjórnarskrá. Undir rekstri þess máls hafi verið aflað matsgerðar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið um að ræða sama sjúkdóm fyrir og eftir að stefnandi hóf töku örorkulífeyri hjá stefnda. Málinu hafi verið vísað frá dómi en í nýju máli hafi eingöngu verið byggt á matsgerðinni og grundvöllur þess því allt annar en í hinu fyrsta máli. Bæði málin hafi verið viðurkenningarmál þar sem stefnandi hafi ekki gert fjárkröfur á hendur stefnda. Samkvæmt framansögðu telji stefndi að hann hafi ekki verið í vanskilum með greiðslu örorkulífeyris á þeim tíma sem krafa stefnanda tekur til og því beri honum ekki að greiða dráttarvexti. Eins og áður greini sé stefndi bundinn af samþykktum sínum og beri að fara í einu og öllu eftir þeim, sbr. 27. gr. laga nr. 129/1997. Sú framkvæmd sem stefndi hafi fylgt hafi verið í samræmi við áralanga túlkun á samþykktum lífeyrissjóða í landinu. Dráttarvextir séu lögbundnar skaðabætur ef vanskil verði á greiðslu kröfu um peninga, því telji stefndi að um vanskil þurfi að vera að ræða svo unnt sé að krefjast dráttarvaxta. Þetta komi m.a. fram í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, þar sem fram komi að hafi gjalddagi verið ákveðinn fyrirfram geti kröfuhafi krafist dráttarvaxta ef ekki sé greitt á gjalddaga. Í stefnu sé á því byggt að ógreiddur lífeyrir hafi gjaldfallið á fyrirfram ákveðnum gjalddögum og því beri að greiða dráttarvexti samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi telji þetta sjónarmið ekki eiga við því stefnanda hafi verið greitt í samræmi við viðurkennda túlkun á samþykktum stefnda og því ekki um vanskil að ræða. Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi farið í viðurkenningarmál en ekki sett fram kröfu um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Dómurinn hafi því ekki falið í sér greiðsluskyldu fyrir stefnda. Eftir að stefndi hafi tekið ákvörðun um að una dóminum hafi verið greitt eins fljótt og kostur var. Í ljósi þess geti stefnandi ekki byggt á því að um vanskil hafi verið að ræða af hálfu stefnda. Stefndi hafi greitt umfram skyldu samkvæmt dóminum því greiddar hafi verið verðbætur á örorkulífeyrinn auk þess sem stefndi hafi ekki borið fyrir sig fyrningu. Stefnandi byggi á því að honum beri dráttarvextir vegna þess að hann hafi mótmælt því hvernig staðið var að framreikningi en stefndi geti ekki fallist á að mótmæli stefnanda við útreikningnum valdi því að stefnda beri að greiða dráttarvexti. Þá byggi stefnandi á því að stefndi hafi viðurkennt greiðsluskyldu sína en langsótt sé að halda því fram að slík viðurkenning felist í því að una dómi. Varðandi varakröfu stefnda bendir stefndi á að verulegur hluti af kröfum stefnanda sé fyrndur, sbr. 2. töl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Krafa stefnanda fyrnist á fjórum árum og ekki verði séð að fyrning hafi verið rofin fyrr en með birtingu stefnu í máli þessu. Stefndi telji að ekki geti komið til álita að reikna dráttarvexti á þann hluta kröfu stefnanda sem var fyrndur þegar greitt var 1. júní 2004. Það eitt að stefndi hafi kosið að greiða fyrndan hluta kröfunnar feli ekki í sér viðurkenningu á lögmæti hennar. Þá verði að hafa í huga að krafan sé í raun um dráttarvexti frá 1. maí 1998, sem hafi verið reiknaðir út og myndi þannig höfuðstól. Við blasi að sá hluti höfuðstóls kröfunnar sem sé eldri en frá 11. nóvember 2001 sé fyrndur. Stefndi vísar til umfjöllunar sinnar um kröfugerð stefnanda þar sem bent var á að staðgreiðsla skatta sem haldið var eftir af greiðslunni til stefnanda sé ekki dregin frá stefnufjárhæðinni. Byggir stefndi á að lækka beri stefnukröfur sem því nemi. Þá ítrekar stefndi þær athugasemdir sem áður greinir varðandi útreikning á kröfunni. Reiknaðir séu dráttarvextir á verðtryggðar greiðslur en það eigi ekki stoð í lögum. Þá mótmælir stefndi upphafstíma dráttarvaxta og vísar aftur til þess að stefnufjárhæðin sé eingöngu byggð á dráttarvöxtum frá 1. maí 1998 til 1. júní 2004. Dráttarvextir séu reiknaðir af fyrndum hluta kröfunnar og það hljóti að leiða til lækkunar hennar. Stefndi vísar einnig til þess að í fyrsta máli stefnanda á hendur stefnda hafi ekki verið byggt á þeirra málsástæðu sem dómur í máli nr. E-393/2003 var byggður á. Málsástæðan hafi verið að um hefði verið að ræða tvo aðskilda sjúkdóma sem urðu þess valdandi að stefnandi var metinn öryrki. Þessar upplýsingar hafi fyrst komið fram í matsgerð, dagsettri 3. apríl 2002, og upphafstími dráttarvaxta hljóti því í fyrsta lagi að geta verið mánuði að matsgerðin kom fram. Varðandi varakröfu stefnda ítrekar hann loks fyrirvara sína við útreikning kröfu stefnanda. Niðurstaða. Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi hóf töku örorkulífeyris frá stefnda í maí 1998. Greindi aðilja á um eftir hvaða reglum bæri að reikna lífeyrinn og höfðaði stefnandi mál vegna þess ágreinings með stefnu birtri 20. desember 2001. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði upp kveðnum 23. maí 2003 og höfðaði stefnandi mál að nýju með stefnu birtri 12. júní 2003. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra, uppkveðnum 18. mars 2004, var viðurkennt að við framreikning á réttindum stefnanda í stefnda skyldi farið eftir tilteknum reglum í samþykktum stefnda. Í kjölfarið var af hálfu stefnda reiknaður út mismunur þess sem stefnandi hafði fengið greitt og því sem hann hefði átt að fá greitt samkvæmt þeirri reglu sem dómurinn mælti um að leggja bæri til grundvallar. Var mismunurinn kr. 3.041.566,-. Við þá upphæð lagði stefndi verðbætur að fjárhæð kr. 494.785,- en dró frá staðgreiðslu kr. 1.364.324,-. Samkvæmt því voru stefnanda greiddar kr. 2.172.027,- þann 1. júní 2004. Í máli þessu byggir stefnandi hins vegar á því að í stað verðbóta hafi stefnda borið að greiða dráttarvexti af vangoldnum greiðslum. Liggur fyrir útreikningur stefnanda á dráttarvöxtum á vangoldna greiðslu hvers mánaðar frá maí 1998 til maí 2004 en samkvæmt þeim útreikningum hefði stefnda borið að greiða stefnanda kr. 5.395.249,- þann 1. júní 2004. Hins vegar hafi hann aðeins greitt kr. 2.172.027.- og séu ógreiddar kr. 3.223.222,- sem sé stefnufjárhæðin. Útreikningur stefnanda á dráttarvöxtum byggir á útreikningum stefnda sjálfs á mismun þess lífeyris sem stefnandi hafði fengið greiddan og þess sem honum bar í hverjum mánuði samkvæmt niðurstöðu áðurgreinds dóms. Ekki er gerð krafa um dráttarvexti til viðbótar við verðbætur eins og haldið er fram af hálfu stefnda. Samkvæmt áðurgreindum dómi frá 18. mars 2004 bar að reikna lífeyri stefnanda eftir tilteknum reglum. Hafði stefndi reiknað stefnanda lægri lífeyri en hann átti rétt á allt frá 1. maí 1998 til 1. júní 2004 og vanefndi þannig hluta greiðsluskyldu sinnar um hver mánaðarmót. Verður ekki fallist á að máli skipti að stefndi hafi byggt ákvörðun sína um fjárhæð lífeyrisins á samþykktum stefnda, í samræmi við áralanga túlkun, eða það að mótmæli stefnanda við fjárhæðinni hafi í upphafi byggst á öðrum grunni en síðar varð. Með vísan til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 er því fallist á með stefnanda að hann eigi rétt til greiðslu dráttarvaxta vegna vanefnda stefnda. Varðandi þá málsástæðu stefnda að ekki sé í kröfugerð stefnanda tekið tillit til staðgreiðslu opinberra gjalda þá er það svo að stefnandi á rétt til tiltekins lífeyris óháð því hvort honum ber að standa skil á sköttum og opinberum gjöldum af lífeyrinum til hins opinbera. Hefur sú skylda því ekki áhrif á þann stofn sem lagður verður til grundvallar við útreikning dráttarvaxta. Með vísan til þess sem að framan er rakið um málsatvik verður að telja, að frá því að með birtingu stefnu þann 20. desember 2001, hafi stefnandi rofið fyrningu þó svo að málið hafi í upphafi verið höfðað sem viðurkenningarmál. Hefur hann frá því að það mál var höfðað staðið í málaferlum á hendur stefnda í því skyni að ná fram rétti sínum til greiðslu örorkulífeyris úr hendi stefnda á tímabili sem hófst þann 1. maí 1998. Þó svo að í upphafi hafi ekki verið sett fram afmörkuð fjárkrafa auk kröfu um dráttarvaxta gerði stefnandi kröfu um að stefndi greiddi þann lífeyri sem vangreiddur var og verður talið að greiðsla dráttarvaxta sé liður í réttum efndum þeirrar kröfu. Er því ekki fallist á að krafa stefnanda sé fyrnd. Samkvæmt framangreindu er krafa stefnanda tekin til greina að fullu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður lögmanns stefnanda, Benedikts Ólafssonar hrl. skv. málskostnaðarreikningi alls kr. 1.350.107,- sem sundurliðast þannig: tímagjald kr. 1.055.920,- útlagður kostnaður kr. 28.503,- virðisaukaskattur kr. 265.684,- greiðist úr ríkissjóði. Dóminn kveður upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Lífeyrissjóður Norðurlands, greiði stefnanda, Brynjari Aðalsteini Sigurðssyni, kr. 3.223.222,- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. júní 2004 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda alls kr. 1.350.107,- greiðist úr ríkissjóði.