Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 42/2005
Lögmaður Bókhald Uppgjör
R höfðaði mál gegn J til endurheimtu á vörslufé sem hann tók við frá R sem J hefði borið að halda aðgreindu frá eigin fé og ráðstafa ekki nema í samráði við sig. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að J hefði borið að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna R, sem um væri að ræða og hann hefði í vörslum sínum. Hefði hann ekki gert það þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir R og dóm Hæstaréttar þar um. Bar J sönnunarbyrði fyrir því hvernig fénu var ráðstafað og að sú ráðstöfun hefði verið með samþykki R. Með hliðsjón af misvísandi skýringum J var talið að hvorki yrði litið svo á að honum hefði tekist sönnun um ráðstöfun fjármunanna né samþykki á slíkri ráðstöfun. Var J því gert að greiða R 3.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. júlí 1992 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi tók stefndi á árinu 1992 við 5.151.830 krónum frá áfrýjanda vegna fasteignaviðskipta þess síðarnefnda. Var ætlun aðila að stefndi myndi aðstoða áfrýjanda vegna fjárhagserfiðleika hans. Er því lýst að stefndi heldur því fram að greiðslur hafi runnið aftur til áfrýjanda á tímabilinu 30. apríl til 10. júlí 1992, samkvæmt uppgjöri sem áfrýjandi kvittaði fyrir án athugasemda. Að loknum árangurslausum tilraunum áfrýjanda til að fá fullnægjandi gögn um greiðslur þessar höfðaði hann mál á hendur stefnda í því skyni fá að nánar tilgreind gögn og upplýsingar. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 1998 var lagt fyrir stefnda að láta áfrýjanda í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu varðandi tilteknar greiðslur. Var sá dómur staðfestur í Hæstarétti 29. apríl 1999, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 1855. Skyldi stefndi meðal annars afhenda áfrýjanda fylgiskjöl úr bókhaldi sínu vegna þeirra greiðslna er mál þetta varða og tilgreindar eru á uppgjörsblaðinu, eða vegna 300.000 króna 4. maí, 1.000.000 króna 12. maí og 2.000.000 króna 29. júní 1992. Áfrýjandi kveðst ekki enn hafa fengið fullnægjandi upplýsingar um greiðslur þessar. Höfðaði hann því málið til endurheimtu á því vörslufé sem stefnda hafi borið að halda aðgreindu frá eigin fé og ráðstafa ekki nema í samráði við sig. Stefndi kveður hins vegar að hér hafi ekki verið um að ræða venjulega umsýslu lögmanns í þágu umbjóðanda síns heldur vinargreiða sem enga þóknun hafi átt að taka fyrir, en áfrýjandi hafi verið í fjárhagslegum hremmingum á þessum tíma. Hafi aðstoð við áfrýjanda ekki verið færð í bækur stefnda öðruvísi en samkvæmt viðskiptaspjaldi þar sem skráð hafi verið ráðstöfun fjárins. Kom fram hjá stefnda við flutning málsins fyrir Hæstarétti að umrætt uppgjörsblað hafi í raun verið viðskiptaspjaldið vélritað upp. Er málavöxtum og málsástæðum nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. II. Stefndi hélt einnig fram framangreindri málsástæðu fyrir Hæstarétti í hinu fyrra máli. Um þetta segir í dóminum að af héraðsdómi, greinargerð í héraði og öðrum gögnum málsins verði ekki ráðið að þessari málsástæðu hafi verið hreyft í héraði. Fyrir liggi að stefndi hafi annast margvíslega aðra umsýslu fyrir áfrýjanda vegna fjárhagsörðugleika hans en í tilteknu bréfi stefnda til áfrýjanda sé rætt um ógreiddar þóknanir fyrir margvísleg störf í hans þágu. Þyki þessi málsástæða stefnda með nokkrum ólíkindum. Verður við úrlausn þessa máls við þetta að miða. Við skýrslugjöf fyrir dómi í framangreindu máli kvaðst stefndi hafa fengið umræddar 5.151.830 krónur frá áfrýjanda og lagt inn á sinn tékkareikning. Ekki hafi verið ákveðið til hvers nota ætti peningana, en áfrýjandi hafi notað þá eftir þörfum og ugglaust í einhverju samráði við sig. Stefndi kvaðst hafa endurgreitt áfrýjanda umrædda fjárhæð af reikningnum, ýmist með peningum eða tékkum. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar er rakið að stefndi, sem er hæstaréttarlögmaður og bókhaldsskyldur samkvæmt lögum nr. 145/1994 um bókhald, sbr. áður lög nr. 51/1968, beri að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna áfrýjanda, sem um er að ræða, þar á meðal greiðslum til hans sjálfs. Var komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki fullnægt nægilega þeirri skyldu sinni með uppgjörsblaðinu 10. júlí 1992, þótt áfrýjandi hafi sjálfur ritað nafn sitt á skjalið. Þá segir í dóminum að gera verði ráð fyrir því að greiðslur samkvæmt því skjali hafi átt sér stað fyrir atbeina banka, að minnsta kosti að meginstefnu til, en stefndi hafi ekki gert sennilega grein fyrir því hvers vegna hann geti ekki framvísað einstökum gögnum er staðfesti sundurliðun greiðslna samkvæmt uppgjörsblaðinu. III. Að gegnum dómi Hæstaréttar óskaði áfrýjandi eftir afhendingu þeirra gagna sem dómurinn tók til. Stefndi svaraði því þá hins vegar svo til að umbeðin gögn væru ekki til staðar. Er því nú haldið fram af hálfu stefnda að umræddar greiðslur hafi ekki verið greiddar áfrýjanda, eins og ráða mátti af framangreindum framburði hans fyrir dómi. Hafi hann ráðstafað þeim í þágu áfrýjanda þannig að 1.300.000 krónur hafi farið til Sverris Hermannssonar, sem rekið hafi Eignaskrifstofuna, vegna aðstoðar Sverris við áfrýjanda. Einnig hafi 2.000.000 króna verið varið til kaupa á kröfu sem notuð hafi verið til skuldajöfnuðar við kröfu á hendur áfrýjanda, án þess að gögn hafi verið sýnd áfrýjanda því til sönnunar þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir hans þar um. Vegna mótmæla áfrýjanda hafnaði héraðsdómur framlagningu gagna frá stefnda til stuðnings fullyrðingum hans um umræddan skuldajöfnuð á þeim grunni að stefndi hefði áður lýst gagnaöflun lokið. Eigi að síður verður héraðsdómur ekki öðruvísi skilinn en svo að hann reisi niðurstöðu sína að hluta til á gögnum þessum. Stefndi vísaði til þess í greinargerð sinni í héraði að hann hefði þegar gefið fullnægjandi skýringar á ráðstöfun fjárins, en hélt því fram við upphaf aðalmeðferðar að hann hefði ekki haft undir höndum gögn um skuldajöfnuðinn fyrr en vitnið Valdimar Steinþórsson, fyrrum meðeigandi áfrýjanda að Hlunnum hf., hafi afhent sé þau. Staðfesti Valdimar fyrir dómi að hann hefði haft gögnin undir höndum. Eins og að framan greinir kveðst stefndi hafa ráðstafað 2.000.000 króna af fé áfrýjanda til kaupa á kröfu sem notuð hafi verið til skuldajöfnuðar við leiguskuld Hlunna hf. sem áfrýjandi hafi verið ábyrgðarmaður að. Til stuðnings fullyrðingu sinni lagði stefndi fram ljósrit af skuldabréfi, útgefnu af Pólaris hf. 6. desember 1988 til Álstoðar hf. upphaflega að fjárhæð 3.000.000 krónur, framseldu til stefnda 9. maí 1991. Þá lagði hann fram yfirlit um stöðu kröfunnar 27. október 1992, að fjárhæð 7.976.147 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, þar sem fram kemur að stefndi sé kröfuhafi samkvæmt bréfinu sem gjaldfellt hafi verið 1. júní 1989. Jafnframt lagði stefndi fram óundirrituð yfirlit frá 29. október 1992 frá tilgreindum lögmanni þar sem fram kemur skuld Hlunna hf. við Pólaris hf. vegna húsaleigu. Annars vegar á 1.216.565 krónum að meðtöldum vöxtum og kostnaði, vegna leigu fyrir mars til maí 1990 en hins vegar samkvæmt dómi 3.266.866 krónur að meðtöldum vöxtum og kostnaði, vegna leigu febrúar til maí 1991. Er áfrýjandi tilgreindur sem meðskuldari síðarnefndu kröfunnar. Á framangreind gögn hefur stefndi ritað að skuldabréfið hafi verið notað til greiðslu á umræddri húsaleiguskuld. Áðurnefndur Valdimar Steinþórsson bar fyrir héraðsdómi að dæmd krafa á hendur Hlunnum hf. vegna húsaleigu hafi verið látin mæta kröfu samkvæmt umræddu skuldabréfi. Ekki kvaðst vitnið þó hafa komið sjálfur að þeim viðskiptum og gat ekkert frekar um þau sagt. Ekki liggja fyrir gögn um við hvaða verði umrædd krafa var keypt. Stefnda bar eins og áður segir að gera skýra grein fyrir meðferð þeirra fjármuna áfrýjanda, sem um er að ræða og hann hafði í vörslum sínum. Það gerði stefndi ekki þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir áfrýjanda og dóm Hæstaréttar þar um. Ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því hvernig fénu var ráðstafað og að sú ráðstöfun hafi verið með samþykki áfrýjanda. Með hliðsjón af misvísandi skýringum stefnda verður hvorki litið svo á að honum hafi með framlagningu framangreindra gagna tekist sönnun um ráðstöfun fjármunanna né samþykki áfrýjanda á slíkri ráðstöfun. Samkvæmt skriflegu samkomulagi áfrýjanda og Sverris Hermannssonar fyrir hönd Eignaskrifstofunnar 27. apríl 1992 skyldi Sverrir taka að sér fyrir áfrýjanda „að greiða úr deilum og flækjum um kaup og sölu Borgartúns 32“ er varðaði áfrýjanda. Segir meðal annars í samkomulaginu: „Fyrir þetta greiðir Ragnar Sverri kr. 300.000,- , ef tilraunir mistakast og Ragnar verði í sömu sporum og hann er í dag. Ragnar greiðir Sverri kr. 1.300.000,- ef árangur næst þar sem viðurkennt verði afsal til Ragnars á Borgartúni 32 með aðgengilegum hætti fyrir Ragnar.“ Hefur stefndi haldið fram að Sverrir hafi fengið að fullu greitt samkvæmt ofangreindu samkomulagi. Í því sambandi vísar stefndi til ódagsettrar yfirlýsingar Sverris þess efnis að áfrýjandi hafi greitt honum vegna Eignaskrifstofunnar 1.300.000 krónur í tvennu lagi í maí 1992, 300.000 krónur og 1.000.000 krónur. Samkvæmt framangreindu samkomulagi féllst áfrýjandi sjálfur án skilyrða á greiðslu 300.000 króna til Sverris, en telja verður upplýst að þeir peningar voru teknir af þeim 5.151.830 krónum sem áfrýjandi afhenti stefnda. Verður stefndi því sýknaður af þeim hluta kröfu áfrýjanda. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram hjá stefnda að Sverrir hefði sérstaklega gefið út hina ódagsettu yfirlýsingu í tilefni þessa máls en Sverrir gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Gegn mótmælum áfrýjanda telst samkvæmt framanrituðu hvorki upplýst að Sverrir hafi innt það verk af hendi sem um ræðir né sannað með þessu skjali einu saman að áfrýjandi hafi tekið við umræddum peningum úr hendi stefnda og afhent Sverri. Þá hefur stefndi borið því við að krafa áfrýjanda á hendur honum sé fyrnd, en að því frágengnu verði að líta svo á að hún sé fallin niður vegna tómlætis áfrýjanda. Krafa áfrýjanda fyrnist á 10 árum samkvæmt 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Miðast upphaf fyrningarfrests við 10. júlí 1992 er áfrýjandi fékk framangreint uppgjörsblað frá stefnda. Fyrning kröfunnar var rofin með stefnu birtri 8. júlí 2002 í máli þar sem gerðar voru sömu kröfur á hendur stefnda og í þessu máli. Það mál var fellt niður 24. febrúar 2003, en áfrýjandi höfðaði nýtt mál innan sex mánaða frá þeim degi með birtingu stefnu 9. maí 2003, sem var innan frests samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Þegar litið er til gagna málsins sést að áfrýjandi hefur margítrekað óskað eftir greiðslum og fullnægjandi upplýsingum og gögnum frá stefnda varðandi uppgjör þeirra, en án árangurs. Verður því ekki talið að hann hafi sýnt af sér tómlæti þannig að áhrif hafi á niðurstöðu málsins. Hins vegar verður ekki talið að 7. gr. laga nr. 14/1905 eigi við um kröfu áfrýjanda og eru því áfallnir vextir fyrir 8. júlí 1998 fyrndir. Samkvæmt öllu framanrituðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 3.000.000 króna með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði frá 8. júlí 1998 til greiðsludags. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Jón Gunnar Zoëga, greiði áfrýjanda, Ragnari Þ. Guðmundssyni, 3.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júlí 1998 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 27. október sl., er höfðað 9. maí 2003 af Ragnari Þ. Guðmundssyni, kt. [...], Skólavörðustíg 12, Reykjavík, á hendur Jóni G. Zoëga, kt. [...], Reynimel 29, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 3.300.000 krónur auk vanskilavaxta samkvæmt 10. gr., sbr. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. júlí 1992 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðslu­dags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar að skaðlausu. Í stefnu kveðst stefnandi höfða málið til vara á hendur stefnda fyrir hönd þrotabús Ragnars Þ. Guðmundssonar. Engar athugasemdir hafa komið fram varðandi aðild stefnanda að málinu. Fram hefur komið að bú stefnanda var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 26. júní 1995 og að skiptum var lokið 6. mars 1996. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar ásamt virðisauka­skatti. Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi 16. október sl. Þingsókn féll niður af stefnda hálfu 29. mars sl. og var málið dæmt samkvæmt 3. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 hinn 6. maí sl. Málið var endur­upptekið að beiðni stefnda 30. júní sl. og verður það nú dæmt samkvæmt XXIII. kafla sömu laga. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Óumdeilt er að stefndi tók við fjármunum stefnanda á árinu 1992 að fjárhæð 5.551.830 krónur, þar á meðal 5.151.830 krónum sem voru vegna fasteignaviðskipta stefnanda. Málsaðilar eru sammála um að stefndi hafi gert þetta í því skyni að veita stefnanda aðstoð í fjármálum hans, en stefnandi átti á þeim tíma í nokkrum erfiðleikum í því sambandi. Stefndi heldur því fram að greiðslur hafi svo runnið aftur til stefnanda á tímabilinu frá 30. apríl til 10. júlí 1992 samkvæmt sundurliðun sem stefnandi hafi kvittað fyrir síðarnefnda daginn. Daginn áður, 9. júlí 1992, hafði stefnandi krafist uppgjörs en hann heldur því fram að stefndi hafi sagt honum að kvitta á uppgjörs­blaðið og það hafi hann gert án þess að hann fengi að sjá gögn um greiðslur sem fram komi á blaðinu. Á framangreindu uppgjörsblaði kemur fram að það sé loka­uppgjör vegna stefnanda en mótteknir peningar frá honum hafi verið vegna frágangs á Þingholtsstræti og Laugavegi að fjárhæð 5.151.830 krónur og greiðsla frá Herluf Clausen 18. júní 1992 að fjárhæð 400.000 krónur. Á móti eru taldar greiðslur til stefnanda, samtals sömu fjárhæðar, þar með talinn mismunur, 250.068 krónur, en óumdeilt er að stefnandi fékk þá fjárhæð hjá stefnda þegar hann fékk uppgjörið. Einnig er óumdeilt að hann fékk allar aðrar greiðslur, sem fram koma á uppgjörsblaðinu, aðrar en þær sem deilt er um í málinu, en þær eru samtals að fjárhæð 3.300.000 krónur. Stefnandi kveðst ítrekað hafa gengið eftir að fá undirgögn og skjöl frá stefnda til að hann gæti staðreynt greiðslurnar, sem talið er á uppgjörsblaðinu að hann hafi fengið, en ekki fengið nein svör. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda 14. júlí 1997 þar sem hann krafðist þess meðal annars að stefndi yrði dæmdur til að láta honum í té tiltekin gögn. Með dómi héraðsdóms 25. mars 1998 voru kröfur stefnanda að hluta til teknar til greina. Stefndi áfrýjaði dóminum en með dómi Hæstaréttar 29. apríl 1999 var stefnda gert að láta stefnanda í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu um eftirtaldar greiðslur samkvæmt lokaupp­gjörinu frá 10. júlí 1992: Greiðslu á 300.000 krónum 4. maí 1992, greiðslu á 1.000.000 króna 12. maí sama ár, greiðslu á 400.000 krónum 18. maí s.á. og greiðslu á 2.000.000 króna 29. (sic.) júní s.á. Stefnandi hefur leitað eftir því að fá umrædd gögn úr bókhaldi stefnda en stefndi kveðst ekki hafa fært umræddar greiðslur í bókhald sitt enda hafi hann tekið að sér að aðstoða stefnanda í vandræðum hans vegna vináttu þeirra en ekki sem lögmaður. Greiðslur komi því aðeins fram á viðskiptaspjaldi en ekki í bókhaldi stefnda. Í máli þessu telur stefnandi að stefndi hafi ekki staðið honum skil á þremur af ofantöldum greiðslum, þ.e. 300.000 krónum 4. maí, 1.000.000 króna 12. maí og 2.000.000 króna 20. júní, samtals 3.300.000 krónum. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi fengið þessar greiðslur og kvittað fyrir þeim. Enn fremur heldur stefndi því fram að krafa stefnanda sé fyrnd en því er mótmælt af hálfu stefnanda. Skriflegri gagnaöflun var lýst lokið í málinu 7. nóvember 2003. Við upphaf aðalmeðferðar 27. október sl. óskaði stefndi eftir því að fá að leggja fram gögn sem hann taldi varða greiðslu til stefnanda 20. júní 1992 að fjárhæð 2.000.000 króna. Stefnandi mótmælti því að gögnin fengju að komast að í málinu þar sem það raskaði grundvelli þess. Dómarinn hafnaði því að stefndi fengi að leggja gögnin fram með vísan til þess að skriflegri gagnaöflun hefði verið lýst lokið og ekki var fallist á að gögnin hefðu þýðingu fyrir úrlausn málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Af stefnanda hálfu er því haldið fram að stefndi hafi tekið að sér ýmis lögmanns­störf fyrir stefnanda og fyrirtæki sem hann hafi tengst, m.a. Hlunna ehf. Stefnandi hafi fengið stefnda fé í hendur á árinu 1992, þar á meðal 5.151.800 krónur 2. apríl og 400.000 krónur 18. júní. Á þeim tíma hafi fjárhagur stefnanda staðið á heljarþröm og hafi átt að nota þessa peninga, sem fengist hafi úr fasteignaviðskiptum, til að semja við lánardrottna um greiðslu hluta krafna og forða stefnanda þannig frá gjaldþroti. Stefnandi hafi verið illa í stakk búinn til að sjá um fjármál sín. Hann hafi því fengið stefnda til að sjá um þau, en hann hafi lítið fylgst með þeim sjálfur enda hafi hann treyst stefnda fullkom­lega. Öðru hvoru hafi hann þó spurt stefnda um gang mála, en hann hafi ekki fengið viðhlítandi svör. Hann hafi krafið stefnda um uppgjör 9. júlí 1992 og hafi þeir hist daginn eftir til að ræða málin. Á fundinum hafi stefndi afhent stefnanda uppgjör á framangreindum fjárhæðum. Stefndi hafi tjáð stefnanda að hann hefði ráðstafað öllum fjármununum í hans þágu, öðrum en 250.068 krónum. Skyldi hann kvitta undir og fara svo fram og sjá öll gögn um það. Stefnandi hafi í barnaskap undirritað uppgjörið og farið síðan fram til að sjá gögnin en þar hafi ekkert verið að sjá. Stefnandi hafi gengið fast eftir þessu við stefnda en engin svör fengið. Stefndi hefði getað sannreynt að uppgjörið væri rétt, þar sem greiðslur stefnanda hefðu verið lagðar inn á tékkareikning stefnda og þar með hefði mátt rekja allar færslurnar út af honum. Slíkra gagna hefði mátt afla hjá banka. Stefndi sé bókhalds­skyldur og hafi ríkari skyldur en ella við að halda utan um fé skjólstæðinga sinna sem lögmaður. Stefnandi hafi beðið um undirgögn og ná­kvæmar skilagreinar, enda eigi hann skýlausan rétt til að sjá þau til að sannreyna uppgjör. Bú stefnanda hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 28. ágúst 1995. Við það hafi stefnandi misst forræði á því og hafi hann verið fjárhagslega illa í stakk búinn að hafa lögmann í vinnu við að ná fram uppgjöri við stefnda. Þar sem stefndi hafi þverneitað að veita upplýsingar og gögn hafi málinu verið vísað til dómstóla með stefnu þingfestri 4. september 1997. Þess hafi verið krafist að stefndi léti í té tilteknar skilagreinar, upplýsingar og gögn. Með dómi héraðs­dóms 25. mars 1998 hafi verið lagt fyrir stefnda að láta stefnanda í té fylgiskjöl úr bók­haldi sínu vegna greiðslna stefnda til stefnanda samkvæmt lokauppgjöri 10. júlí 1992. Stefndi hafi áfrýjað málinu til Hæstaréttar og með dómi réttarins hafi stefnda verið gert að láta stefnanda í té fylgiskjöl úr bókhaldi sínu um eftirfarandi greiðslur til stefnda samkvæmt sama lokauppgjöri: Greiðslu á 300.000 krónum 4. maí 1992, greiðslu á 1.000.000 króna 12. maí s.á., greiðslu á 400.000 krónum 18. maí s.á. og greiðslu á 2.000.000 króna 29. (sic.) júní s.á. Þegar stefndi hafi gefið aðilaskýrslu í héraði í ofangreindu máli 9. febrúar 1998 hafi hann lýst því yfir skýrt og skorinort að hann hefði afhent stefnanda umrædda fjármuni í peningum eða tékkum og aldrei neinum öðrum. Eftirtalin atriði í niðurstöðu Hæstaréttar hafi sönnunargildi í málinu samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Í fyrsta lagi að stefnda sé unnt að veita umkrafðar upplýsingar. Í öðru lagi hafi þeirri málsástæðu verið hafnað að um vinar­greiða hafi verið að ræða, en hún hafi verið talin of seint fram komin og tekið sé fram að hún þyki "með nokkrum ólíkindum." Í þriðja lagi beri stefnda að gera grein fyrir meðferð fjármunanna samkvæmt ákvæðum þágildandi bók­halds­laga, en hann hafi ekki fullnægt þeirri skyldu nægilega. Með dómi Hæstaréttar hafi héraðs­dómurinn verið staðfestur með skírskotun til forsendna að öðru leyti, en í þeim komi fram að auk laga um bókhald verði að líta til 3. mgr. 14. gr. Codex Ethicus fyrir Lögmanna­félag Íslands, en skilagreinin sem gerð var leysi stefnda ekki undan skyldum sínum til að gera skil­merki­lega grein fyrir ráðstöfun fjármunanna. Eftir að dómur Hæstaréttar féll hafi ekki bólað á neinum tilburðum stefnda til að fullnægja ákvæðum hans. Fundir hafi verið haldnir en á þeim tíma hafi stefndi gjörsam­lega snúið við blaðinu og sagt, þvert á það sem hann hafi sagt fyrir dómi, að 1.300.000 krónur hefðu verið greiddar Sverri Hermannssyni og 2.000.000 króna hafi verið notaðar til einhverra kröfukaupa sem hafi verið notaðar til skuldajöfnunar. Engin ummerki eða gögn hafi komið fram um að staðhæfingar þessar væru réttar. Hinar nýju staðhæfingar stefnda og yfirlýsingar hans áður fyrir dómi geti ekki báðar verið sannar. Viðsnúningur þessi styðji enn frekar þá sannfæringu stefnanda að komi sann­leikurinn í ljós verði hann sá að greiðslur þessar hafi aldrei verið inntar af hendi. Stefnandi hafi höfðað málið til að heimta þessa fjármuni úr höndum stefnda, en stefndi haldi fram að hann hafi skilað stefnanda þeim í ávísun eða peningum án þess að gera næga grein fyrir því með viðhlítandi gögnum. Krafa stefnanda sé byggð á því að hann sé vanhaldinn um 3.300.000 krónur sem stefndi hafi ekki staðið honum skil á, en stefndi hafi tekið við greiðslum að fjárhæð 5.551.830 krónur. Stefnandi vísi í því sambandi til uppgjörsins frá 1992. Krafan sé eftirfarandi: 4. maí 1992 300.000 krónur 12. “ “ 1.000.000 “ 20. júní “ 2.000.000 “ Samtals 3.300.000 krónur. Málið hafi verið höfðað þar sem stefndi hafi ekki staðið skil á þessum fjármunum eins og honum hafi borið að gera samkvæmt lögum og réttarsambandi aðilanna. Stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi skilað umræddum fjár­munum í ávísunum eða peningum. Sannað sé að stefndi hafi móttekið peninga stefnanda, að þeir hafi verið lagðir inn á bankareikning stefnda og að stefnda beri samkvæmt bókhaldslögum og Codex Ethicus að sýna með gögnum hver ráðstöfun fjárins hafi verið, en það hafi hann ekki gert þrátt fyrir dóm Hæstaréttar þar um. Hæstiréttur hafi staðhæft að stefndi geti orðið við þessu og að honum sé það skylt sem lögmanni. Stefndi hafi orðið tvísaga um það hvað hafi orðið um fjármunina. Auk þess liggi fyrir að hægt sé að fá útskriftir úr banka og fylgiskjöl á bak við bankafærslur. Framangreint gefi staðhæfingum stefnanda, um að hann sé vanhaldinn um greiðsl­urnar, byr undir báða vængi, enda engin frambærileg skýring önnur á því að stefndi vilji frekar óhlýðnast dómi Hæstaréttar en veita umbeðnar upplýsingar og að hann sé tvísaga um afdrif fjármunanna. Mál þetta sé rekið á þeim grundvelli að stefndi hafi ekki skilað stefnanda umræddum greiðslum í peningum eða tékkum eins og stefndi haldi fram. Ekki sé byggt á því að stefndi hafi greitt þessa fjármuni með öðrum hætti enda haldi stefndi því ekki fram í málinu. Stefnandi telji undirritun sína á umrætt uppgjör létt­væga í ljósi framan­ritaðs, enda taki ákvæði 2. mgr. 50. gr. laga um meðferð einkamála til þess að skýra verði hinar óljósu og þversagnakenndu staðhæfingar stefnda á þann hátt sem stefnanda sé hagfelldast. Þar sem stefndi hafi neitað að hlýða lögum og dómi um að afhenda upplýsingar geri það sjónarmið hans tortryggileg og hljóti sönnunarbyrðin fyrir því að stefndi hafi skilað stefnanda umræddum greiðslum að hvíla á honum. Stefnandi vísi til þess að hér sé um að ræða vörslufé, sem sé undirorpið eigna­rétti, og geti því ekki hafa fyrnst, allt fram til þess dags að uppgjörs var krafist 9. júlí 1992. Innan hæfilegs tíma þaðan í frá hafi krafan gjaldfallið og sé rétt að miða upphaf fyrningarfrests við 10. júlí sama ár þegar stefndi hafi lagt fram uppgjör. Um þetta vísist m.a. til meginreglna vaxtalaga og Hæstaréttardóms 1996:2482. Vextir séu ófyrndir, en samkvæmt 2. mgr. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 fyrnist vextir á fjórum árum. Af 7. gr. laganna leiði hins vegar að vextir af kröfu stefnanda séu ófyrndir, enda hafi stefndi ekki skýrt frá þeim atvikum, sem krafan hafi getað byggst á, þrátt fyrir að hann hafi verið dæmdur til þess. Á sama hátt sé höfuðstóllinn ófyrndur enda hafi stefnda borið að halda vörslufé stefnanda aðgreindu frá eigin fé. Krafa þessi geti því aldrei fyrnst. Fyrningarfrestur teljist frá gjalddaga, sbr. 1. mgr. 5. gr. fyrningarlaga. Samkvæmt framangreindum dómi Hæstaréttar frá 1996 hafi krafan ekki getað byrjað að fyrnast fyrr en 10. júlí 1992 í allra fyrsta lagi. Mál út af þessu sakarefni hafi verið höfðað með birtingu stefnu 8. júlí 2002, eða innan 10 ára frá því að krafan hafi gjaldfallið, en krafan geti ekki fyrnst á skemmri tíma en 10 árum, sbr. 2. mgr. 4. gr. fyrningarlaga. Málið hafi fallið niður vegna útivistar af hálfu stefnanda 24. febrúar sl. og sé nú höfðað innan sex mánaða frá því að það féll niður, sbr. 11. gr. fyrningarlaga. Stefndi haldi því fram að um sé að ræða endurgreiðslukröfu sem fyrnist á fjórum árum samkvæmt 3. gr. fyrningarlaga. Það ákvæði eigi ekki við hér, en það fjalli um endur­greiðslu­kröfur milli ábyrgðarmanna og endurgreiðslu ofgoldins fjár og þess háttar. Stefndi geti ekki neitað að skila fé stefnanda og borið svo fyrir sig fyrningu. Um lagarök sé vísað til reglunnar um skuldbindingargildi loforða, reglna um vernd eignaréttar þar sem um vörslufé sé að ræða og til meginreglna lögmanna­laga og siðareglna lögmanna um að lögmanni beri að standa skjólstæðingum skil á fé þeirra, auk almennra reglna, sem gildi um meðferð vörslufjár, og til réttar eiganda yfir fé sínu. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og þurfi því aðfarar­hæfan dóm fyrir skattinum. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísi til þess að hann hafi aðstoðað stefnanda á árinu 1992 við ýmis verkefni, aðallega við fjármál hans og fyrirtækis hans, Hlunna ehf. Á sama ári hafi farið fram lokauppgjör milli aðila þar sem fullnægjandi skýringar á greiðslum fyrir 5.551.830 krónum hafi verið lagðar fram, sem stefnandi hafi skrifað undir. Hann hafi um leið móttekið greiðslu að fjárhæð 250.068 krónur og hann hafi jafnframt móttekið öll fylgigögn. Engin óuppgerð mál séu á milli aðila, eins og undirritun stefnanda á lokauppgjörinu frá 10. júlí 1992 beri með sér. Stefndi hafi þann dag verið búinn að greiða stefnanda allt sem hann hafi átt hjá honum. Stefnandi hafi tíu árum síðar krafist greiðslu á því sem þegar hefði verið greitt samkvæmt uppgjörinu. Þar sé um algert tómlæti af stefnanda hálfu að ræða en stefndi hafi mátt ætla að fyrir 11 árum hefði málið verið uppgert. Í málinu sé krafið um peningagreiðslu sem stefnandi eigi ekkert tilkall til. Lögmaður stefnanda hafi fengið fullan og ótakmarkaðan aðgang að bókhaldi stefnda. Hann hafi einnig fengið fullnægjandi upplýsingar um það með hvaða hætti stefnandi hafi ráðstafað því fé sem hann hafi tekið við og krefjist nú greiðslu á. Stefndi hafi aðstoðað stefnanda í greiðaskyni og án nokkurrar kröfu um endurgjald. Stefndi mót­mæli því að hann hafi í því tilviki sem hér um ræði unnið fyrir stefnanda sem lög­maður. Þeir hafi unnið að því að greiða úr málum stefnanda í sameiningu og greiðslur, sem hafi runnið til stefnanda af fénu, sem stefndi hafði móttekið, hafi allar verið inntar af hendi í samráði við stefnanda og að hans beiðni. Hann mótmæli því að hann hafi átt að forða stefnanda frá gjaldþroti en ekkert slíkt hafi verið komið upp þá. Stefndi hafi hins vegar hjálpað stefnanda við persónuleg vandamál hans. Aðstoð stefnda við stefnanda hafi ekki verið færð í bækur stefnda öðruvísi en samkvæmt viðskiptaspjaldi, en þar komi fram sömu upplýsingar og á uppgjörsblaðinu sem stefnandi kvittaði á 10. júlí 1992. Stefndi hafi verið dæmdur í Hæstarétti til að afhenda stefnanda nokkrar kvittanir úr bókhaldi sínu, sem honum væri ómögulegt að gera þar sem stefnandi hefði þá þegar fengið þær afhentar, en þær hefðu aldrei í bókhald stefnda farið. Við munnlegan málflutning vísaði stefndi til samkomulags Sverris Hermanns­sonar og stefnanda frá 27. apríl 1992 þar sem fram komi að Sverrir taki að sér að greiða úr deilum og flækjum um kaup og sölu á Borgartúni 32 og uppgjörs við Húsatryggingar Reykjavíkur. Fyrir þetta skyldi stefnandi greiða Sverri 300.000 krónur ef tilraunir mistækjust, en 1.300.000 krónur ef árangur næðist og viðurkennt yrði afsal til stefnanda vegna fasteignarinnar. Stefndi haldi því fram að Sverri hafi verið greitt vegna þessa samkvæmt fyrirmælum stefnanda af fjármunum hans 300.000 krónur 4. maí sama ár og 1.000.000 króna 12. sama mánaðar. Einnig vísaði stefndi til þess að með bréfi lögmanns stefnanda 1. febrúar 1995 hafi verið skorað á hann að leggja fram gögn vegna greiðslu að fjárhæð 2.000.000 króna 20. júní 1992, þar með talið ljósrit af skuldabréfi. Stefnandi hafi hins vegar neitað því í þinghaldinu 27. október 2004 að gögn þessi kæmust að í málinu. Valdimar Steinþórsson hafi skýrt þetta fyrir dóminum og sagt að tveimur milljónum króna hafi verið varið til að kaupa skuldabréf þar sem stefnandi hafi verið í ábyrgð. Að öðru leyti sé stefnda fyrirmunað að tjá sig um málsatvik þar sem grundvöllur málshöfðunar sé óskýr og án nokkurra frekari tilgreininga um einstök atriði sem snerti krafðar greiðslur. Stefndi hafi enga möguleika á að gera sér grein fyrir á hverju mál þetta sé byggt eins og málatilbúnaði stefnanda sé háttað, en í stefnu sé um málavexti og málsástæður aðallega vísað til fyrra dóms í lögskiptum aðila sem varði ekki fjárkröfuna sem hér sé deilt um. Allar kröfur stefnanda, er byggðust á móttöku 5.551.800 króna, séu í öllu falli fyrndar, en endurgreiðslukröfur fyrnist á 4 árum og skaðabótakröfur á 10 árum. Í báðum tilvikum séu kröfur stefnanda fyrndar, en málið sé ekki rekið sem skaðabóta­mál. Vísað sé til 3. gr., sbr. 4. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905. Upphaf fyrningar sé í síðasta lagi við móttöku uppgjörs frá stefnda og dómur í Hæstaréttar­málinu rjúfi ekki fyrn­ingar­­frestinn þar sem hann varði ekki þessa fjárkröfu. Niðurstaða Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að stefndi hafi ekki staðið honum skil á 3.300.000 krónum af 5.551.830 króna greiðslum til stefnanda sem stefndi hafi tekið við. Stefnandi kveðst reka málið á þeim grundvelli að stefndi hafi sjálfur lýst því yfir fyrir dómi í öðru máli milli málsaðila að hann hafi staðið stefnanda skil á fénu, sem hér er deilt um, með því að afhenda stefnanda það í peningum eða tékkum en það hafi stefndi ekki gert. Framburður stefnda fyrir dómi í málinu sem stefnandi vísar þarna til getur ekki talist bindandi málflutningsyfirlýsing af stefnda hálfu í þessu máli varðandi uppgjörið frá 10. júlí 1992. Leyst verður úr málinu eins og endranær á grundvelli málsástæðna sem fram hafa verið færðar af hálfu málsaðila. Málsástæðum stefnda er lýst í greinar­gerð hans og þær voru útskýrðar nánar undir rekstri málsins. Byggt er á því að stefndi hafi þegar staðið stefnanda skil á fjár­munum sem stefnandi krefst úr hans hendi í málinu. Stefndi hafi látið stefnanda í té lokauppgjör 10. júlí 1992 sem stefnandi hafi sjálfur skrifað undir. Stefndi hafi veitt lögmanni stefnanda fullnægjandi upplýsingar um það með hvaða hætti umræddu fé stefnanda hafi verið ráðstafað. Stefndi kveðst hafa reynt að afla gagna um þessar greiðslur og hafi það tekist að svo miklu leyti sem þau séu fyrir hendi, hefðu ekki þegar verið afhent stefnanda eða hefðu fengið að komast að í málinu. Í bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda 25. nóvember 1999 kemur fram að stefndi hafi látið lögmanni stefnanda í té ódagsetta yfirlýsingu Sverris Hermanns­sonar þess efnis að stefnandi hafi greitt Sverri vegna Eignaskrifstofunnar 1.300.000 krónur í tvennu lagi í maí 1992 og að Sverrir hafi gefið stefnanda kvittun fyrir að hafa móttekið þessar greiðslur. Í yfirlýsingunni kemur fram að greiðslurnar hafi verið vegna samkomulags frá apríl 1992. Staðfesting Sverris á að hafa gefið stefnanda slíka kvittun hefur verið lögð fram í málinu svo og umrætt samkomulag, sem er dagsett 27. apríl 1992, undirritað af Sverri og stefnanda. Yfirlýsingunni hefur verið mótmælt sem rangri og óstaðfestri af hálfu stefnanda, en stefndi kvaðst ekki hafa getað fengið Sverri til skýrslugjafar fyrir dóminn þar sem hann búi nú í Bandaríkjunum. Samkomulaginu frá 27. apríl er hins vegar ómótmælt af hálfu stefnda, en í ofangreindu bréfi lögmanns stefnanda 25. nóvember 1999 kemur þó fram að greiðsla til Sverris, að fjárhæð 1.000.000 króna, hafi verið óheimil. Einnig kemur fram í bréfinu að stefndi hafi veitt stefnanda þá skýringu varðandi greiðslu 20. júní 1992 að fjárhæð 2.000.000 króna, að þeir fjármunir hafi verið notaðir til kröfukaupa og að sú krafa hafi verið notuð til að skuldajafna á móti annarri kröfu er beindist að stefnanda. Lögmaðurinn tekur fram í bréfinu að hann hafni þessari skýringu en hún sé engum gögnum studd. Óheimilt hafi verið að ráðstafa fjármunum stefnanda með þessum hætti. Við upphaf aðalmeðferðar málsins 27. október sl. óskaði stefndi eftir því að fá að leggja fram gögn þessu við­komandi, en stefnandi andmælti því að þau kæmust að í málinu og var kröfu stefnda um að leggja þau fram hafnað, eins og áður er fram komið. Staðhæfingar stefnanda um að fjármuni hans, sem stefndi hafði fengið í hendur og hér er deilt um, hafi átt að nota til að semja við lánardrottna um greiðslu hluta krafna og forða stefnanda þannig frá gjaldþroti eru engum gögnum studdar en stefndi hefur mótmælt því að stefnandi hafi falið honum að forða stefnanda frá gjaldþroti. Þegar litið er að öðru leyti til þess sem fram hefur komið í málinu verður að telja óljóst hvað það var nákvæmlega sem stefnandi fól stefnda að gera með því að fela honum vörslur þessara fjármuna. Við það verður þó að miða að samkomulag hafi verið um að stefndi veitti stefnanda aðstoð við að greiða úr vandamálum í sambandi við fjármál stefnanda. Stefndi heldur því fram að allar greiðslur, sem taldar eru á uppgjörs­blaðinu frá 10. júlí 1992, hafi verið inntar af hendi í samráði við stefnanda og að hans beiðni. Skýringar stefnda á umræddum greiðslum hafa verið óljósar og stefnandi virðist hafa haft af því mikla fyrir­höfn að fá þær og viðeigandi gögn í hendur frá stefnda þrátt fyrir ótvíræðar skyldur stefnda í þeim efnum. Þessi málsatvik verða þó ekki túlkuð þannig að stefndi hafi ráðstafað umræddum fjármunum stefnanda á annan hátt en með greiðslum til stefnanda, þar á meðal þannig að greiða kröfur á hendur stefnanda. Hér verður einnig að líta til þess hve langur tími leið frá atvikum, er dómkrafa stefnanda er í megin­atriðum byggð á, þar til hann höfðaði mál á hendur stefnda til innheimtu kröfunnar, en tafirnar verða ekki eingöngu raktar til tafa á því að stefnandi fengi viðhlítandi gögn og skýringar frá stefnda. Stefndi hefur hér fyrir dóminum leitast við að útskýra hvers vegna gögn hafi ekki komið fram. Hann hefur einnig vísað til þess að þegar honum hafi loks tekist að afla viðeigandi gagna hafi stefnandi komið í veg fyrir að þau yrðu lögð fram þar sem það raskaði grundvelli málsins. Þegar virt eru þau atriði sem hér hafa verið rakin verður að leggja sönnunar­byrðina á stefnanda fyrir því að stefndi hafi ekki staðið honum skil á hinum umdeildu greiðslum. Þar sem staðhæfing stefnanda um það þykir ekki studd nægilegum gögnum verður að telja hana ósannaða. Kröfu stefnanda í málinu, sem byggð er á þessu, skortir því lagastoð og ber með vísan til þess að sýkna stefnda af henni. Samkvæmt 3. mgr. 141. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn í einu lagi vegna málsins í heild 300.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Jón G. Zoëga, skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Ragnars Þ. Guðmundssonar, í máli þessu. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í máls­kostnað.
Mál nr. 502/2008
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, svo sem þeim var breytt með 18. gr. laga nr. 86/2008, þar sem ekki þóttu leiddar að því nægjanlegar líkur að X hefði gefið rangar upplýsingar um hver hann væri. Þá þóttu gögn málsins ekki fullnægjandi til að álykta með nægjanlegri vissu að af X stafaði slík hætta að nauðsynlegt væri að grípa til gæsluvarðhalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. september 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. september 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. október 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og til vara að beitt verði vægari úrræðum. Til þrautavara er þess krafist að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að rökstuddur grunur leiki á að varnaraðili hafi gefið rangar upplýsingar um hver hann sé og að hann eigi að hafa sýnt af sér hegðun sem gefi til kynna að af honum geti stafað hætta. Í gögnum málsins er að finna upplýsingar um að varnaraðili hafi gengið undir nafninu X, bæði í Þýskalandi, Svíþjóð og Noregi, en hann kveðst vera frá Vestur-Sahara. Ekki hafa verið leiddar líkur að því að þær upplýsingar séu rangar. Þá eru gögn málsins ekki fullnægjandi til álykta megi með nægilegri vissu að af varnaraðila geti stafað slík hætta að nauðsynlegt sé að grípa til gæsluvarðhalds. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 624/2011
Kynferðisbrot Ítrekun Skaðabætur
B var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa á útisalerni á þjóðhátíð í Vestmannaeyjum með ofbeldi þröngvað A til samræðis og annarra kynferðismaka. Brot B þótti sannað og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að eldri dómur yfir B vegna nauðgunar hafði ítrekunaráhrif og að árás B hefði verið mjög gróf og ruddaleg og beinst að líkama A og kynfrelsi. Afleiðingar brotsins þóttu augljósar. Þá var litið til þess að brotavilji B hefði verið einbeittur, enda gat honum síst dulist að athafnir hans allar og háttsemi gagnvart A voru ekki með samþykki hennar. B var því dæmdur í 5 ára fangelsi og til að greiða A 1.500.000 krónur ásamt vöxtum í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. nóvember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð og fjárhæð kröfunnar lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða, heimfærslu brots hans til refsiákvæða og refsingu. Þá verður jafnframt staðfest niðurstaða dómsins um skaðabótaskyldu ákærða við brotaþola, en fjárhæð bóta henni til handa er hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur og skulu þær bera vexti eins og dæmdir voru í héraði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, Birkir Árnason, greiði A 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 888.540 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 20. október 2011. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 1. september sl. á hendur Birki Árnasyni, [...] [...],[...], nú gæslufanga í fangelsinu Litla-Hrauni, „fyrir nauðgun með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 31. júlí 2011, á útisalerni á Þjóðhátíðarsvæði í Herjólfsdal í Vestmannaeyjum, með ofbeldi þröngvað A, kt.[...], til samræðis og annarra kynferðismaka með því að ýta henni inn á salernið er hún var að koma þaðan út, farið inn fyrir klæðnað hennar og sett fingur í kynfæri hennar og er hún náði að komast út, elt hana skamman spöl, neytt hana með ofbeldi til að fara aftur inn á salernið, rifið niður um hana buxur og nærbuxur og haft við hana samræði. Við atlöguna hlaut A mar, roða og eymsli víðsvegar um líkamann. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð kr. 3.000.000 ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. júlí 2011 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að krafan var kynnt fyrir ákærða og dráttarvaxta eftir þann dag skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þá er gerð krafa um þóknun við réttargæslu úr hendi ákærða samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun.“ Mál þetta var þingfest 1. september sl. og kom ákærði þá fyrir dóm og neitaði sök. Aðalmeðferð málsins var haldin á Selfossi 3. október 2011 og var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, frávísunar á framkominni bótakröfu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda ákærða að mati dómsins, en til vara krefst ákærði þess að komi til sakfellingar verði ákærða dæmd vægasta refsing sem lög leyfa og komi til frelsissviptingar þá komi til frádráttar gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hefur sætt frá 2. ágúst sl, en í því tilfelli krefst ákærði lækkunar á bótakröfu. Af hálfu bótakrefjanda gerir réttargæslumaður hennar, Helga Leifsdóttir, hdl., þær kröfur að bótakrafa nái fram að ganga og henni verði dæmd hæfileg þóknun samkvæmt framlögðum reikningi. Málavextir. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að um kl. 18:10, sunnudaginn 31. júlí 2011, hafi B, hjúkrunarfræðingur á Heilsugæslustöðinni í Vestmannaeyjum, haft samband við lögreglu og sagt stúlku hafa leitað til heilsugæslustöðvarinnar vegna ætlaðrar nauðgunar aðfaranótt sunnudagsins. Hafi stúlkan óskað eftir því við hjúkrunarfræðinginn að lögregla kæmi til að tala við hana. Lögregla fór á Heilsugæslustöðina og hitti þar fyrir brotaþola í málinu, A, [...]. Kvaðst brotaþoli dvelja í heimahúsi í Vestmannaeyjum ásamt fleira fólki henni tengdu, en Þjóðhátíð var haldin í Eyjum þessa helgi. Kvaðst brotaþoli hafa verið ein á ferð á mótssvæðinu milli kl. 04:00 og 05:00 aðfaranótt sunnudagsins. Hafi hún farið á útisalerni á miðju mótssvæðinu, en þegar hún hafi verið á leið út af salerninu hafi maður ráðist að henni og ýtt henni aftur inn á salernið. Þar hafi hann reynt að þvinga hana til kynferðisathafna, en hún hafi náð að komast út af salerninu. Hafi maðurinn þá elt hana skamman spöl og neytt hana með valdi til að fara aftur inn á salernið og hafi hann lokað dyrum salernisins á eftir þeim. Þar hafi maðurinn rifið af henni fatnað og náð að hefja við hana kynmök, gegn hennar vilja og þrátt fyrir að hún hafi barist um til að verjast þessu. Henni hafi síðan tekist að losa sig frá manninum og út af salerninu og farið yfir að veitingatjaldi sem var þar skammt frá. Þar hafi staðið nokkrir gæslumenn og hafi hún beðið þá um aðstoð við að losna við áreiti frá manninum sem hafi elt hana að gæslumönnunum. Gæslumennirnir hafi svo vísað manninum á brott og hún þá komist í hina áttina í burtu. Ekki hafi hún sagt gæslumönnunum hvers kyns hafi verið. Kvaðst brotaþoli ekki þekkja mann þennan en hún myndi líklega geta endurþekkt hann. Taldi brotaþoli manninn vera milli tvítugs og þrítugs og væri hann hávaxinn og ljóshærður en mjög snöggklipptur. Hann hafi verið klæddur í appelsínugular „pollabuxur“ og gráa lopapeysu. Hún hafi sjálf verið klædd í gular „pollabuxur“ og dökka peysu. Voru gerðar ráðstafanir til að brotaþoli kæmist á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota í Fossvogi og var hún fengin til að láta í bréfpoka þau föt sem hún hefði verið í um nóttina, einn poka fyrir hverja flík. Kemur fram í frumskýrslu að brotaþoli hafi, samkvæmt upplýsingum vakthafandi læknis í Vestmannaeyjum, verið með áverka um líkamann, s.s á öxlum og fótum, en að ítarlegri læknisskoðun yrði gerð á Neyðarmóttöku. Kemur fram í frumskýrslu að foreldrar brotaþola og unnusti hennar, C, hafi dvalið í heimahúsi í Vestmannaeyjum á sama tíma. Þau hafi ekki verið vitni að atvikum að öðru leyti en því að brotaþoli hafi skýrt C frá atvikum síðdegis sama dag og hún kom á Heilsugæslustöðina. Brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu 1. ágúst 2011. Þar lýsti hún því að hún hafi verið í Herjólfsdal og verið orðið áliðið nætur aðfaranótt sunnudagsins 31. júlí sl. Ekki hafi brotaþoli verið mikið drukkin, en hún hafi um kvöldið drukkið úr litlum rósavínsbrúsa og á að giska þrjá bjóra. Hún hafi verið með bróður sínum og vinum fyrr um kvöldið eða nóttina en verið orðin ein er þarna var komið sögu. Þá hafi hún ætlað að fara á klósettið og svo heim, en þá hafi klukkan verið á að giska 05:00. Þegar hún hafi verið búin á klósettinu, búin að girða upp um sig og verið á leið út af salerninu, hafi ákærði skyndilega komið og ýtt sér inn aftur og lokað salernisdyrunum. Hafi ákærði snúið baki í dyrnar og þau snúið að hvort öðru. Ákærði hafi haldið sér fastri, stungið hendi ofan í buxur hennar og dregið niður nærbuxur og íþróttabuxur sem hún hafi verið í innan undir regnbuxunum, og stungið fingri inn í leggöng hennar. Henni hafi brugðið mikið við þetta og reiðst og sagt við hann „hvað ertu að gera“ og svo „ekki“ og hafi sér tekist að rífa sig lausa frá honum og hlaupa undir aðra höndina á honum, taka í læsinguna og hlaupa út af salerninu. Hafi hún hlaupið upp á hól sem hafi verið skammt frá, u.þ.b. 6-7 metra, og hysjað upp um sig buxurnar á hlaupunum. Þá hafi ákærði komið á eftir henni, tekið í handlegginn á henni og verið orðinn rosalega reiður og sagt við hana „þetta hefðir þú ekki átt að gera, þú hefðir betur sleppt þessu“. Þá hafi hún verið orðin hrædd við hann. Hafi svo ákærði dregið sig aftur inn á klósettið, náð niður um hana buxum, rétt ofan við hné, og náð að hafa við sig samfarir um leggöng í mjög stutta stund, á að giska 5-10 sekúndur. Hann hafi snúið baki í salernisdyrnar og hún hafi snúið baki í hann og aðeins séð grænan vegginn. Hafi ákærði haldið í hendurnar á sér, en þó finnist henni eins og hún hafi haft vinstri höndina lausa a.m.k. einhvern tíma. Mjög lítil orðaskipti hafi átt sér stað inni á klósettinu. Taldi brotaþoli að ákærða hefði ekki orðið sáðlát og að hann hefði ekki notað verju. Kvaðst brotaþoli hafa barist um og hafi orðið slagsmál inni á klósettinu og hafi hún verið marin á fæti eftir þetta og eldrauð á handleggjum allt niður frá öxlum. Henni hafi svo tekist á einhvern óskiljanlegan hátt að losa sig, sennilega með því að nota vinstri höndina, komist út af salerninu og hlaupið í burtu. Hafi hún hlaupið að veitingatjaldi og þar í gegn og að nokkrum gæslumönnum og hafi ákærði hlaupið á eftir sér. Hafi hún sagt þeim að ákærði væri búinn að vera að elta sig og hún þyrfti að losna undan honum. Gæslumennirnir hafi passað sig og gætt þess að ákærði kæmist ekki að henni og þeir hafi beðið ákærða um að fara og hann hafi gert það. Eftir það hafi hún hlaupið frá gæslumönnunum upp í hvítt tjald sem systir hennar hafi verið með í Herjólfsdal og þar hafi hún sest niður í smástund og hringt í D vin sinn. Hún hafi talað við hann með hléum og brotnað oft niður og átt mjög erfitt með að tala. Hún hafi verið í miklu áfalli en hann hafi hvatt sig til að fara út úr tjaldinu því hún væri ekki örugg þar ein á báti. Hún hafi svo farið úr tjaldinu og verið með D í símanum á meðan og farið svo í „bekkjarbíl“ og komið svo heim. Þá hafi hún, þegar heim var komið, hitt mágkonu sína, E. E hafi verið að fara til vinnu sinnar á sjúkrahúsinu og spurt sig hvað væri að, en hún hafi ekki getað sagt henni það. Svo hafi brotaþoli sest niður og reynt að róa sig og svo hafi hún lagst niður hjá unnusta sínum og hann hafi tekið utan um sig og hún hafi sofnað eftir það. Þau hafi svo vaknað um morguninn, á að giska um ellefu leytið, og þá hafi C séð að hún hefði reynt að hringja í sig um nóttina og spurt sig hvað hefði verið að. Kvaðst brotaþoli hafa sagt unnusta sínum það, en þó ekki hvað hefði gerst inni á klósettinu fyrr en seinna um daginn. Svo hafi brotaþoli talað við móður sína í símann og sagt henni hvað hefði gerst og móðir hennar hafi beðið sig um að fara upp á spítala, en hún hafi ekki haft kjark til þess og ekki séð í því neinn tilgang fyrr en hún hafi verið búin að segja unnusta sínum þetta, en þá hafi hann bara farið með sig beint upp á spítala og sagt að annað kæmi ekki til greina. Brotaþoli gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 15. ágúst 2011, en þar var borinn undir hana framburður ákærða hjá lögreglu og kannaðist hún ekki við lýsingu hans á atvikum, en nánari grein verður gerð fyrir framburði ákærða hjá lögreglu síðar. Kom sérstaklega fram hjá henni að hún hefði aldrei hitt ákærða fyrr en hann hafi skyndilega komið og ýtt sér inn á salernið þegar hún hafi verið á leið út af því, sem og að það sem gerst hefði milli þeirra hefði ekki verið með hennar samþykki eða vilja. Þá kom fram hjá brotaþola að hún væri búin að eiga mjög erfitt. Þar sem fram kom hjá brotaþola að hún hefði leitað ásjár hjá gæslumönnum í Herjólfsdal strax eftir ofanlýst atvik hafði lögregla samband við gæslumenn Þjóðhátíðar til að hafa upp á þeim gæslumönnum sem um væri að ræða. Könnuðust gæslumennirnir F, G og H við atvikið. Kemur fram í upplýsingaskýrslu að þeir hafi sagt lögreglu að brotaþoli hafi komið að þeim milli kl. 04:00 og 05:00 við veitingatjaldið umrædda nótt. Hafi hún sagt við þá að hún væri hrædd við mann, sem hafi komið á eftir henni, og að hún vildi ekki vera með honum. Hún hafi ekki gefið neitt frekar upp og ekki sagt neitt um það hvers vegna hún væri hrædd við hann. Segir í skýrslunni að þeir hafi verið sammála um að brotaþoli hafi virst vera mjög hrædd við manninn og reynt að skýla sér fyrir honum með því að standa fyrir aftan gæslumennina. Maðurinn hafi sagt við brotaþola: „Viltu lim?“ og hann hafi líka sagt að hún skyldi bara segja það ef hún vildi að hann færi og þá myndi hann fara. Maðurinn hafi svo farið inn í veitingatjaldið og horfið sjónum og þá hafi brotaþoli látið sig hverfa á hlaupum. Kemur fram í skýrslunni að maðurinn hafi verið um þrítugt í skærgulum pollabuxum, brúnni lopapeysu og með svartan bakpoka. Hann hafi verið með ljóst mjög stutt hár og skeggbrodda, hýjung sem hafi verið frekar rauðleitur, um 180-185 sentimetrar, ekki feitur en þrekinn á að giska 85-90 kíló. Hafi maðurinn virst vel í glasi en ekki ofurölvi og verið annað hvort með í vörinni eða með skúffu. Samtal lögreglu við gæslumennina leiddi til þess að gæslumennirnir tóku eftir ákærða nóttina eftir, þ.e. aðfaranótt mánudagsins, tóku hann afsíðis og komu honum í hendur lögreglu. Var ákærði handtekinn 1. ágúst 2011 kl. 02:45 og færður í klefa kl. 03:03 sömu nótt. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu mánudagskvöldið 1. ágúst sl. Þar var honum kynnt sakarefnið að hann væri grunaður um að hafa nauðgað A aðfaranótt sunnudagsins 31. ágúst sl. Neitaði ákærði sakargiftum og kvaðst ekki viss um hver „A“ væri. Beðinn um að lýsa ferðum sínum milli kl. 03:00 og 07:00 umrædda nótt kvaðst ákærði hafa verið á Þjóðhátíð. Hann hafi verið í dalnum og hafi verið kominn niður á [...] klukkan sjö, átta eða hálfníu eða eitthvað. Kvaðst ákærði hafa verið með I, J og mörgu öðru fólki. Einhvern tíma hefði hann örugglega orðið viðskila við þá. Kvaðst ákærði hafa komið til Vestmannaeyja aðfaranótt föstudagsins 29. júlí sl. Aðspurður um hvernig hann hefði verið klæddur aðfaranótt sunnudagsins kvaðst ákærði sennilega hafa verið í snjóbrettabuxum, með rauða húfu og bleika hanska, í blárri peysu. Nánar aðspurður um hverja hann hefði hitt á bilinu milli kl. 03:00 og 07:00 umrædda nótt kvaðst ákærði hafa verið að koma frá [...] og þaðan hafi hann farið með I og J, en hann myndi ekki nöfnin. Kona I, sem hann myndi ekki nafn á, hafi verið líka og einhver K. Hann hafi hitt mjög margt fólk. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið í einu sambandi við konu á umræddum tíma, en það hafi verið á kömrunum við hliðina á hvíta matartjaldinu í Herjólfsdal. Það hafi verið einu samskipti sín við konu á Þjóðhátíðinni. Hann myndi ekki 100% þær aðstæður sem hafi myndast en þau hafi verið fyrir utan kamarinn. Þegar þau hafi verið komin inn á kamarinn hafi hann farið að kyssa hana og hún hafi „fílað“ það og farið með hendurnar ofan í brækurnar og tekið hann út og við það mjög skömmu seinna hafi hurðin [sic.] opnast og hann minni eins og tveir minni krakkar hafi verið þar og þá hafi hún orðið mjög svona „paranojuð“ öll og hlaupið út. Hann hafi hysjað upp um sig og farið á eftir henni og þá hafi verið mikið um erfiði og hún hafi labbað hratt í burtu og verið „stygg svona“. Aðeins seinna hafi hún ekki leyft sér að tala við sig. Skömmu síðar í skýrslunni lýsir ákærði því að konan hafi haft við hann munnmök. Hann hafi hysjað upp um sig þegar hann hafi komið út af kamrinum og farið fljótlega upp á [...] þar sem hann hafi gist hjá I. Á leiðinni hafi hann hitt L vin sinn, þ.e. vitnið L, en ekki myndi hann hvort hann hafi hitt aðra. Ekki mundi ákærði tímasetningu en þetta hafi verið mjög seint um kvöldið. Minni sitt um þetta kvöld sé ekki alveg það besta. Aftur gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu að morgni 2. ágúst sl. Þá kvaðst hann ekki vera alveg hundrað prósent viss um í hvaða fötum hann hefði verið umrætt kvöld. Aðspurður um hvers vegna hann hafi neitað því við lögreglu í Vestmannaeyjum að hann hefði þar samastað og farangur kvað ákærði að það hafi bara verið þegar sér hafi allt í einu verið sagt frá kærunni og það hafi bara verið þannig ástand á sér þá og hann hafi bara viljað fá lögfræðing og ráðfæra sig við hann. Aðspurður um samskipti sín við brotaþola kvaðst ákærði hafa hitt hana í Herjólfsdal, mjög nálægt matartjaldinu, aðeins sunnan við „teknótjaldið“ og þau hafi farið að taka eftir hvort öðru í þrengslunum sem þarna hafi verið. Þau hafi svo farið að spjalla saman og einhvern veginn hafi þau endað inni á kamrinum en hann viti ekki vel hvernig það hafi viljað til. Hann hafi hins vegar upplifað samskipti þeirra algjörlega þannig að þau hafi ekki verið að óvilja hennar. Aðspurður kvaðst ákærði ekki geta lýst orðasamskiptum þeirra og ekki geta gert grein fyrir því hvernig þau hafi endað inni á kamrinum. Það hafi ekkert rifrildi verið í gangi heldur hafi þetta spunnist einhvern veginn og dyrnar að kamrinum hafi opnast. Inni á kamrinum hafi hann farið að kyssa hana og fara inn á hana og hún hafi farið inn á sig og hún hafi svo snúið sér við og hann hafi haldið utanum hana og hún hafi svo snúið sér við aftur og tekið í „drjólann“ á honum og sest niður fyrir framan hann og byrjað að hafa við sig munnmök. Þá lýsti ákærði því að hann hafi farið með höndina í klofið á brotaþola innanklæða og reynt að æsa hana upp. Ákærði kvað sér hafa staðið. Eftir skamman tíma hafi hurðin [sic.] opnast, hann hafi litið til hliðar og séð að einhver hafi verið þar, byrjað að hysja upp um sig buxurnar og þá hafi brotaþoli stokkið út. Það hafi bara verið eitthvað andlit og gæti hann ekkert sagt nánar um það. Margt fólk hafi verið fyrir utan. Hann hafi dröslast sjálfur strax út á eftir henni en misst samt sjónar á henni smá stund og séð hana aftur aðeins síðar, en þá hafi hún verið orðin smeyk við sig. Þeirra samneyti hafi ekki verið mikið meira eftir þetta en hann hafi séð hana rétt hjá matartjaldinu og labbað til hennar til að tala við hana og hún hafi labbað frá honum og hann hafi verið þarna nokkra stund áður en hann hafi farið heim á leið og sagt „hæ“ og svona en ekki fengið neitt svar. Ekki kvaðst ákærði geta sagt hvort hún hafi verið með einhverju fólki þarna en það hafi verið mjög mikið af fólki og á sama stað. Nokkru eftir þetta hafi hann hitt L og farið heim á leið. Ákærði taldi að hann hefði ekki verið eins klæddur og þegar hann var handtekinn, en hann hafi sennilega verið í sjóarabuxum og blárri peysu. Buxurnar hafi verið með axlaböndum. Brotaþoli hafi farið með hendurnar ofan í buxur hans, tekið niður um hann buxurnar niður undir rass og hafi buxurnar verið komnar þangað þegar dyrnar hafi verið opnaðar. Ákærði bar að þau hefðu aðeins farið einu sinni inn á salernið og ekki mundi hann eftir þeim samskiptum við gæslumennina sem gæslumennirnir og brotaþoli lýstu. Ekki kannaðist ákærði við að hafa haft samfarir við brotaþola. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og það væri ástæða þess að hann myndi atvikin ekki mjög skýrt, en hann hafi drukkið um 10 stóra bjóra á laugardeginum og aðfaranótt sunnudagsins, en ekki annað nema ef hann hafi fengið sopa hjá öðrum. Á sunnudagskvöldinu hafi hann hins vegar drukkið landa og megnið af honum á lögreglustöð eftir að hann hafi verið færður í klefa. Enn gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu 5. ágúst sl. Aðspurður í þeirri skýrslu gat ákærði ekki skýrt það hvers vegna L myndi ekki eftir því að hafa hitt hann um nóttina áður en hann fór heim eða á leiðinni þangað. Ákærði kvaðst muna það vel að hafa hitt L umrætt sinn, þeir hafi báðir verið mjög drukknir og hlæjandi og hafi báðir legið í jörðinni eftir að hafa verið að slást eða kljást. Aðspurður kvað ákærði að það gæti verið að hann hefði verið í brúnni lopapeysu aðfaranótt sunnudagsins, en hann hafi verið í henni einhvern tíma en hún sé eign I félaga síns. Ekki kvaðst ákærði geta skýrt áverka á brotaþola, en hann hafi ekki verið eitthvað rífandi í hana dragandi hana inn á klósett. Enn gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu 16. ágúst sl. Þar kvað ákærði það rangt hjá brotaþola að hún hafi ekki átt við hann munnmök. Þá neitaði hann því aftur að áverkar á brotaþola væru eftir hann og ítrekaði að ekkert ofbeldi hafi verið milli þeirra. Þá var ákærða kynnt bótakrafa brotaþola. Vitnið I gaf skýrslu hjá lögreglu 2. ágúst 2011. Vitnið býr að [...] í [...]. Vitnið kvaðst vera æskuvinur ákærða. Hafi ákærði komið til Vestmannaeyja aðfaranótt 29. júlí sl. og hafi hann dvalið á heimili vitnisins. Þeir hafi farið saman í Herjólfsdal að kvöldi 30. júlí sl. og hafi þeir fljótlega orðið viðskila og kvaðst hann ekki hafa hitt ákærða aðfaranótt 31. júlí sl. Kvaðst vitnið hafa orðið þess vart þegar ákærði hafi komið heim upp úr hádegi 31. júlí sl. en ekkert rætt við hann fyrr en eftir að hann vaknaði. Ekkert hafi komið til tals milli þeirra að ákærði hafi hitt konu um nóttina. Kvaðst vitnið telja að ákærði hefði verið í lopapeysu og gallabuxum á laugardagskvöldinu, en var ekki viss. Vitnið taldi að ákærði hefði þvegið af sér einhver föt á laugardeginum en engin á sunnudeginum. Vitnið M gaf skýrslu hjá lögreglu 4. ágúst sl. Vitnið er sambýliskona I. Vitnið kannaðist við að ákærði væri æskuvinur sambýlismanns síns og að hann hafi komið til Eyja að morgni föstudagsins 29. júlí sl. um kl. 05:00 með Herjólfi. Kvað vitnið ákærða hafa farið með sér og sambýlismanni sínum í Herjólfsdal að kvöldi 30. júlí sl. en þau hafi orðið viðskila við hann skömmu eftir flugeldasýninguna sem var á miðnætti sama kvöld. Kvaðst vitnið hafa farið heim til sín um kl. 02:00 aðfaranótt sunnudagsins og hafi þá ákærði ekki verið kominn, en hún hafi orðið þess vör að hann hafi komið heim um kl. 14:00 á sunnudeginum. Ekkert hafi hún heyrt ákærða tala um samskipti sín við konu umrædda nótt. Kvað vitnið ákærða hafa verið í svörtum „joggingbuxum“ og svartri peysu, ekki lopapeysu, heldur eins og föðurland er gert úr, nær flísefni. Hafi hún afhent lögreglu þessi föt. Engin föt hafi ákærði þvegið af sér á sunnudeginum, enda sofið allan daginn. Vitnið F gaf skýrslu hjá lögreglu 2. ágúst sl. Kom fram hjá honum að hann hefði sinnt gæslustörfum á Þjóðhátíð umrædda nótt. Kvaðst hann hafa verið staddur, ásamt öðrum gæslumönnum, við veitingatjaldið og svokallað „teknótjald“. Þá hafi stúlka komið til þeirra og hún hafi verið í pollabuxum og bol og hafi sér þótt það skrítið. Hann hafi skynjað að hún væri eitthvað hrædd við mann sem hafi verið þarna. Hún hafi komið og horft á þá og hafi vitnið skynjað að hún væri eitthvað hrædd, en hún hafi ekki sagt hvað væri að. Svo hafi komið þar strákur, mjög ölvaður, og hafi hann haldið um buxur sínar líkt og hann væri að halda um typpið á sér og hafi sagt, að því er vitnið minnti, „viltu lim?“. Hafi vitnið haldið að strákurinn væri bara fullur að reyna við stúlkuna og bulla eitthvað í henni og hún væri bara hrædd við hann og vildi losna við hann. Þá hafi vinur vitnisins verið í samskiptum við strákinn og rekið hann í burtu og svo hafi vinur vitnisins sagt við stúlkuna að strákurinn væri farinn og hún gæti hlaupið í burtu. Vinur vitnisins hafi líka boðið stúlkunni að þeir myndu fylgja henni en svo hafi þeir séð hana hlaupa burtu og hafi þeir fylgst með henni og að strákurinn myndi ekki elta stúlkuna og svo hafi strákurinn horfið sjónum. Kvöldið eftir hafi lögregla komið að spyrja þá um atvikið og þá hafi þetta rifjast upp og þeir hafi farið að leita að stráknum og hafi þeir fundið hann, en hann hafi þá verið klæddur í önnur föt. Í fyrra skiptið hafi maðurinn verið klæddur í gular pollabuxur og brúna peysu og með tösku. Taldi vitnið að maðurinn hafi ekki verið með höfuðfat, en vitnið hafi a.m.k. séð hár mannsins sem hafi verið krúnurakað og ljóst. Maðurinn hafi verið á að giska 180 sentimetrar á hæð, með skeggbrodda 3-4 daga gamla, eins og með skúffu og á að giska um þrítugt. Nánar aðspurður um stúlkuna bar vitnið að hafa skynjað að hún væri hrædd við manninn því hann hafi horft til hennar og þegar hann hafi komið nær þá hafi hún farið meira fyrir aftan þá þannig að maðurinn sæi hana ekki. En hún hafi ekkert sagt og svo hlaupið í burtu þannig að hann hafi ekki áttað sig á aðstæðum. Vitnið G gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins. Kom fram hjá honum að hann hefði verið meðal gæslumanna á Þjóðhátíð umrætt kvöld. Aðfaranótt sunnudagsins hafi hann verið staddur, ásamt F, við matartjaldið í Herjólfsdal og þá hafi komið stelpa til þeirra og verið voðalega mikið að fela sig þarna bak við þá. Ekki hafi hún sagt neitt og hafi vitnið tekið eftir því að einhver strákur hafi verið að reyna að tala við hana og hún hafi verið fyrir aftan þá. Strákurinn hafi sagt eitthvað sem vitnið hafi ekki heyrt og stelpan hafi sagt nei. Strákurinn hafi farið burt og vitnið hafi spurt stúlkuna hvort hún vildi tala við strákinn eða vera eitthvað með honum og hafi hún neitað því og sagst ekki þekkja hann og hún vildi bara fara heim. Vitnið hafi sagt stúlkunni að strákurinn væri farinn og hún hafi sagst bara vilja fara heim. Vitnið hafi spurt stúlkuna hvort hún vildi fá fylgd heim en það hafi hún ekki viljað og hafi hún svo hlaupið í burtu. Daginn eftir hafi lögregla komið að máli við þá og spurst fyrir um atvikið og hafi þeir leitað mannsins á sunnudagskvöldinu, fundið hann og tekið með sér og afhent hann lögreglu. Lýsti vitnið stúlkunni svo að hún hafi verið lítil og ljóshærð með axlasítt hár í skærgulum pollabuxum og stuttermabol. Stráknum lýsti vitnið svo að hann hefði verið ríflega 180 sentimetrar og ljóshærður með lítið hár og skeggbrodda. Þá hafi hann verið að gera eitthvað sem benti til að hann vildi fá stúlkuna til að gera eitthvað við sig. Hafi strákurinn haldið utanum eitthvað í klofinu á sér, hvort það hafi verið peysa eða eitthvað og hann hafi sagt eitthvað og hún hafi sagt nei og þá hafi strákurinn orðið hneykslaður og farið. Var vitnið ekki í vafa um að þetta væri sami maður og þeir hefðu svo fundið á sunnudagskvöldinu og afhent lögreglu. Vitnið D gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins og skýrði frá því að brotaþoli hafi hringt í sig aðfaranótt sunnudagsins 31. júlí sl. og hafi það verið á að giska um 05:30 - 06:00. Hafi hún verið grátandi í símanum og verið öll miður sín og átt erfitt með að tala. Hafi skellst á og hafi verið um að ræða nokkur símtöl. Hann hafi fengið mjög lítið upp úr henni en það hafi verið greinilegt að það hafi eitthvað mikið verið að og hún hafi verið eins og í taugaáfalli. Hún hafi verið ein í hvítu tjaldi og hafi hann fengið hana til að fara þaðan því hún væri ekki örugg þar og hafi hún farið heim. Þau hafi verið í símasamskiptum þennan morgun um eina og hálfa klukkustund og þeim hafi lokið þegar hún hafi verið að koma inn um dyrnar hjá tengdaföður sínum. Ekki hafi brotaþoli getað sagt almennilega frá neinu en hafi bara verið ónýt manneskja þarna. Þau hefðu heyrst í síma fyrr um kvöldið og þá hafi verið ógurlega gaman hjá henni, en svo þarna um morguninn hafi greinilega eitthvað mikið gerst og hann hafi séð það strax að hún þyrfti að komast til einhvers sem hún þekkti. Ekkert hafi brotaþoli rætt við hann um það sem hafi komið fyrir hana, en þau séu mjög góðir vinir. Vitnið E gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins og bar um það að brotaþoli hafi gist heima hjá sér umrædda helgi, en vitnið er systir C þáverandi unnusta brotaþola. Sunnudagsmorguninn 31. júlí sl. hafi vitnið vaknað um kl. 07:00 til að fara til vinnu sinnar á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum og hafi þá brotaþoli legið í sófa í sjónvarpsherbergi og verið grátandi og talað í síma. Hafi vitnið spurt hvort eitthvað væri að og hafi brotaþoli svarað „það má eiginlega segja það“. Hafi vitnið tekið það svo að eitthvað hafi komið upp á milli hennar og C en ekki hafi sig grunað að brotaþoli hafi orðið fyrir kynferðisbroti. Þegar vitnið hafi farið til vinnu um kl. 07:45 hafi brotaþoli verið farin að sofa. Vitnið L gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins og kvaðst þekkja ákærða. Hefði hann hitt hann í Herjólfsdal um Þjóðhátíð á sunnudagskvöldi og þá hafi ákærði verið daufur í dálkinn, en á laugardagskvöldinu hafi hann hitt ákærða um eða upp úr miðnætti, u.þ.b. milli miðnættis og kl. 02:00 og þá hafi ákærði verið voða hress og með hárkollu. Að öðru leyti tengdist hann ekki ákærða neitt og hafi ekkert verið með honum á Þjóðhátíðinni. Vitnið N gaf lögreglu skýrslu við rannsókn málsins. Hann kannaðist við ákærða og að hafa gist í sama húsi og hann á Þjóðhátíð og að hafa vísað lögreglu á farangur ákærða. Kvaðst vitnið hafa hitt ákærða á laugardagskvöldinu og svo aftur á sunnudeginum. Ekkert hafi vitnið verið með ákærða í Herjólfsdal þegar líða tók á aðfaranótt sunnudagsins. Vitnið H kvaðst hafa verið við gæslustörf á Þjóðhátíð umrædda aðfaranótt sunnudagsins 31. júlí sl. Þá hafi þessi stelpa komið upp að sér og ekki sagt neitt heldur bara staðið þar og virst vera niðurlút og eftir skamma stund hafi hún rifið í hönd hans og klipið aftanverðan upphandlegginn og þá hafi hún greinilega verið skelkuð og skíthrædd við manninn. Hafi hún klipið fast og í gegnum úlpu sem vitnið hafi verið í. Hafi þá verið kominn að hlið hennar maður og verið að segja við hana eitthvað á þeim nótum að ef hún vildi að hann færi þá skyldi hún bara segja það. Hafi maðurinn verið þvoglumæltur. Vitnið hafi sagt við manninn að það væri greinilegt að stúlkan vildi ekkert með hann hafa og hvort hann vildi ekki bara koma sér í burtu. Þá hafi maðurinn horft á sig í smástund og svo farið. Þetta hafi verið um sexleytið um morguninn. Maðurinn hafi verið á að giska ríflega 180 sentimetrar á hæð, í gulum pollabuxum, brúnni lopapeysu og með bakpoka. Hafi pollabuxurnar ekki verið með axlaböndin uppi. Hafi maðurinn verið snoðklipptur með skegg ámóta langt hárinu. Vitnið hafi spurt stúlkuna hvort allt væri í lagi og hún hafi hrist höfuðið. Stúlkan hafi verið í gulum buxum og hvítum stuttermabol. Vitnið O, móðir brotaþola, gaf skýrslu hjá lögreglu við rannsókn málsins. Vitnið dvaldi í Vestmannaeyjum yfir Þjóðhátíðina, en gisti hjá annarri dóttur sinni. Hún hafi komið þangað heim um fjögurleytið aðfaranótt sunnudagsins og ekki hafa orðið vitni að því sem hafi komið fyrir brotaþola. Kvaðst hún hafa hringt í dóttur sína, brotaþola í málinu, að morgni sunnudagsins 31. júlí sl. Þá hafi brotaþoli verið öll dofin og skrítin í símann svo að vitnið hafi ákveðið að heyra í brotaþola aftur og þá hafi brotaþoli sagt vitninu að það hafi verið ráðist á sig, en vitnið hafi ekki fengið að heyra meira fyrr en síðar, eða um klukkan milli 11:00 og 13:00 þann sama dag. Hafi brotaþoli átt erfitt með að tala um þetta en vitnið hafi spurt hvort hún vildi ekki fara til læknis og hafi brotaþoli neitað því og það jafnvel þótt systir hennar fylgdi henni. Svo hafi brotaþoli sagt að það þyrfti eiginlega að fara með sig til læknis því hún segði alltaf nei sjálf. Svo hafi kærastinn hennar farið með hana til læknis. Kvað vitnið líðan brotaþola vera upp og ofan en oftast frekar slæma. Vitnið C gaf skýrslu hjá lögreglu við rannsókn málsins. Vitnið var unnusti brotaþola á þeim tíma sem atvik gerðust. Kvaðst vitnið hafa farið í Herjólfsdal ásamt brotaþola milli kl. 20:00 og 21:00 laugardagskvöldið 30. júlí sl. Á að giska milli 24:00 og 01:00 um nóttina hafi þau orðið viðskila. Þá hafi vitnið verið statt í Herjólfsdal og sent brotaþola SMS skilaboð um að hann ætlaði að fara heim. Það hafi verið það síðasta sem vitnið hafi vitað af brotaþola þangað til hún hafi hringt í hann um nóttina grátandi en vitnið hafi þá ekki verið í ástandi til að tala við brotaþola. Svo hafi vitnið vaknað daginn eftir með brotaþola við hliðina á sér, á að giska milli kl. 13:00 og 14:00. Það hafi verið heima hjá föður vitnisins að [...] í [...]. Þá hafi brotaþoli verið eitthvað hálfsnöktandi og grátandi þegar vitnið var alveg nývaknað og vitnið hafi spurt hvað væri að. Hafi brotaþoli sagt að það hafi verið ráðist á sig inni í dal á klósettunum. Hafi vitnið spurt hvort það væri allt í lagi með brotaþola og hafi hún játað því. Brotaþola hafi greinilega ekki liðið vel. Hafi þau svo legið í rúminu fram eftir degi þar til hún hafi sagt að hún héldi að hún ætti að fara á sjúkrahúsið að láta skoða sig, en þá hafi vitnið spurt hvort henni hafi verið nauðgað. Brotaþoli hafi sagt já við því og þá hafi þau strax farið á spítalann og þá hafi klukkan verið milli 18:00 og 19:00 á sunnudeginum. Ákærði var færður til réttarlæknisfræðilegrar skoðunar sem var framkvæmd á lögreglustöðinni á Selfossi 1. ágúst sl. og var aflað lífsýna af honum til nánari greiningar. Í lófa vinstri handar var skurður nálægt baugfingri og annar skurður á hægri þumli. Skurðir þessir voru ekki taldir alveg nýir en sennilega yngri en tveggja til þriggja daga gamlir. Voru sárin óhrein og var tekið úr þeim strok. Að öðru leyti kom ekkert markvert fram við skoðun. Þá var lagt hald á fatnað ákærða, þ.m.t. nærbuxur. Brotaþoli var flutt á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota þar sem gerð var á henni skoðun aðfaranótt 2. ágúst sl. Með brotaþola kom allur hennar fatnaður í sérstökum bréfpokum. Er þar haft eftir brotaþola að hún hafi verið að skemmta sér á Þjóðhátíð og verið að koma út af klósetti þegar ókunnur maður hafi ýtt henni aftur inn á klósettið. Henni hafi tekist að veita viðnám og opna og komast út. Þá hafi hann hlaupið á eftir henni, verið reiður og dregið hana inn á klósettið aftur. Hafi maðurinn haldið henni um axlir og slengt henni utan í vegg, hún hafi streist mjög á móti, en hann hafi haldið henni fastri, náð niður um hana buxum og nærbuxum og tekist að koma typpinu í leggöng. Telji hún að hann hafi ekki haft sáðlát. Hafi hún svo losnað frá manninum og hafi síðan hlaupið til gæslumanna, en ekki látið þá vita hvers kyns væri. Gerandinn hafi elt hana að gæslumönnunum og verið mjög reiður. Eftir þetta hafi hún farið heim, lagt sig og sagt svo kærastanum frá þessu og farið á sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum. Kemur fram að brotaþoli hafi kvartað um verki í öxlum, baki og síðu vinstra megin. Segir að brotaþoli sé á blæðingum og hafi þær byrjað á sunnudag. Þá er því lýst að brotaþoli hafi verið róleg og setið í hnipri. Frásögn hennar hafi verið skýr en greinilega erfitt að segja frá atburðum. Hún hafi verið stíf og vöðvar spenntir. Er því lýst að ofan og aftantil á öxlum, beggja vegna hafi brotaþoli verið aum við þreifingu og haft mar og vöðvaeymsli. Aftantil á upphandleggjum beggja vegna hafi verið roðasvæði eins og eftir núning eða eitthvað hafi nuddast við húðina. Í síðu vinstra megin hafi brotaþoli haft eymsli yfir rifjum og þar hafi verið mar. Á sköflungi vinstra megin hafi verið blámablettur/húðblæðing og á neðri hluta baks hafi verið eymsli við þreifingu og þar hafi brotaþoli haft vöðvaeymsli/mar. Skoðun ytri kynfæra hafi verið eðlileg, sem og leggangaskoðun, skoðun endaþarms og þreifing innri líffæra. Þá kemur fram að föt hennar hafi verið tekin, skafið undan nöglum, sýni tekin á bómullarpinna og glerplötur frá labia/leggöngum og leghálsi. Segir að áverkar á brotaþola samrýmist lýsingu hennar á atburðum. Við rannsókn tæknideildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu fundust þekjufrumur í sýnum frá brotaþola, en engar sáðfrumur. Í svokölluðum DNA pinnum, merktir „ytri barmar“, „vagina“ og „legháls“ fannst rauðleitt kám sem svaraði jákvætt við blóðprófi, en engin svörun kom fram við sæðisprófi. Í þeim gögnum sem afhent hafi verið hafi ekki fundist nein lífsýni sem nothæf gætu talist til DNA kennslagreiningar. Ekkert markvert fannst við rannsókn á fatnaði brotaþola. Ekkert markvert fannst við skoðun á fatnaði ákærða og sýnum frá honum. Kemur fram að tekin hafi verið strok til lífsýna úr framangreindum skurðum á höndum ákærða, sem og undan forhúð, en ekki hafi fundist lífsýni sem hægt væri að nota til DNA kennslagreiningar, þó ekki væri unnt að útiloka að í stroksýnum á pinnum í lífsýnaöskjunum, sem voru frá skurðum á höndum og undan forhúð, væri að finna slík sýni og þá mögulega nothæf sýni til kennslagreiningar. Slík greining var ekki gerð. Gerð var sakbending við rannsókn málsins þar sem ákærði stóð í röð ásamt 5 öðrum mönnum og valdi ákærði sér stað í röðinni, sem og bendingarnúmer. Var sakbendingin tekin á myndband að viðstöddum verjanda ákærða og réttargæslumanni brotaþola. Við sakbendinguna benti brotaþoli á ákærða sem þann mann sem hafi ráðist á sig umrætt sinn. Kvaðst brotaþoli strax hafa þekkt ákærða á andlitsdráttum og hafa aldrei verið í vafa með það. Í kjölfar komu brotaþola á Neyðarmóttöku var henni vísað í sálfræðilegt mat og áfallahjálp hjá sálfræðiþjónustu Neyðarmóttöku. Liggur fyrir í rannsóknargögnum vottorð P sálfræðings vegna þess. Kemur fram í vottorðinu að brotaþoli hafi komið í 3 viðtöl hjá sálfræðingnum frá 5. ágúst sl. til 19. ágúst sl. Í samantekt kemur fram að brotaþoli hafi sagst vera ólík sjálfri sér, tilfinningalega óstöðug, uppstökk og afar viðkvæm. Hún gráti oft af litlu sem engu tilefni. Hún treysti sér ekki til að vera ein á kvöldin og nóttunni. Áform hennar um að flytja til Reykjavíkur hafi orðið að engu. Þá séu einkenni og viðbrögð sem þessi algeng hjá þolendum kynferðisofbeldis og séu einnig algeng áfallastreitueinkenni. Niðurstöður greiningarmats sýni að brotaþoli þjáist af áfallastreitueinkennum í kjölfar ætlaðrar nauðgunar. Þyki ljóst að atburðurinn hafi haft víðtæk og alvarleg áhrif á hana. Þau sálrænu einkenni sem brotaþoli upplifi í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem séu vel þekkt hjá fólki sem hafi upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun, stórslys eða hamfarir. Þá segir að niðurstöður sjálfsmatskvarða samsvari vel frásögnum hennar í viðtölum. Hún virðist ávallt hreinskilin, trúverðug og sjálfri sér samkvæm. Ákærða var birt skaðabótakrafa kæranda við skýrslutöku hjá lögreglu þann 16. ágúst sl. og hafnaði hann henni. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði bar um það fyrir dómi við aðalmeðferð að hafa komið gangandi í Herjólfsdal umrædda nótt og hafa þar hitt brotaþola á móti „teknótjaldinu“. Ekki hafi þau hist neitt áður. Þau hafi talað saman en ekki mundi ákærði um hvað þau hefðu talað. Þau hafi síðan farið saman inn á kamar, en ekki mundi ákærði hvaða leið þau hefðu farið, beint eða ekki. Þarna hafi verið fullt af fólki. Við skýrslugjöf sína fyrir dóminum gat ákærði ekki upplýst til fulls inn á hvaða kamar þau hefðu farið, en þrír í lengri röð kamra kæmu til greina. Á að giska 20-30 mínútur hafi liðið frá því þau hafi hist fyrst þangað til þau hafi verið komin inn á kamarinn. Ákærði gat ekki upplýst hvernig það hafi viljað til að þau hafi farið inn á kamarinn, hvort annað þeirra hafi þurft að fara á klósett eða hvað. Kamarinn hafi ekki verið læstur innan frá en þó hafi hann verið þannig útbúinn að hægt sé að loka honum innan frá. Þau hafi svo verið að kyssast á kamrinum og brotaþoli hafi tekið axlaböndin af öxlunum á sjálfri sér og hann hafi farið inn á hana og hún hafi farið inn á hann. Ekki mundi ákærði hvort þeirra hefði átt upptökin að kynferðislegum samskiptum þeirra, en minnti að þau hefðu ekki átt nein slík samskipti áður en inn á kamarinn var komið, nema e.t.v. einhverjir kossar sem ákærði mundi þó ekki. Hann hafi ekki girt niður um hana heldur farið með höndina inn fyrir buxurnar. Hún hafi verið byrjuð að „rúnka“ honum og hann hafi verið að nudda á henni kynfærin utan við nærbuxur hennar til að „reyna að gera hana graða“. Hann hafi ekki farið með fingur í kynfæri hennar. Síðan hafi hún snúið sér við og farið með höndina ofan í buxurnar sínar, hugsanlega til að reyna að losa undirbuxurnar. Hún hafi svo snúið sér við aftur og byrjað að „rúnka“ honum aftur. Svo hafi hún sest niður fyrir framan hann og byrjað að hafa við hann munnmök. Það hafi staðið stutt, kannski hálfa mínútu eða svo, en síðan hafi dyrnar opnast á kamrinum og hann hafi snúið sér við og séð einhvern þarna og hysjað upp um sig. Brotaþoli hafi þá stokkið út, en ekki vissi ákærði hvers vegna hún hefði gert það og hún hafi ekki verið búin að gefa neitt til kynna að samskipti þeirra væru á einhvern hátt að hennar óvilja. Enga skýringu hafði ákærði á því hvers vegna brotaþoli hafi ekki viljað meira og hafi hann orðið mjög hissa þegar hún hafi stokkið út af kamrinum. Ekki mundi ákærði til þess að þau hefðu talað neitt inni á kamrinum. Ákærði hafi farið út á eftir henni og talað við einhvern mann þarna fyrir utan. Ákærði hafi ekki verið neitt hlaupandi á eftir brotaþola. Það hafi verið einhver yngri stelpa, kannski 14-15 ára, sem hafi opnað, en hann hafi ekkert talað við hana. Einhver önnur stelpa hafi verið með henni. Ekkert hafi hann vitað erindi hennar. Ákærði hafi séð á eftir brotaþola hvaða leið hún hafi farið og farið á eftir henni og misst aðeins sjónar á henni. Síðan hafi hann aftur séð hana við matartjaldið og verið að reyna að tala við hana en hún hafi ekki leyft honum að tala við sig. Við matartjaldið hafi verið gæslumenn en ekki mundi ákærði eftir neinum samskiptum við þá. Ekki mundi ákærði eftir að þeir hafi rekið sig í burtu. Ekki kannaðist ákærði við að hafa gripið um kynfærin á sér við þetta tækifæri og kannaðist ekki heldur við að hafa viðhaft orðin „viltu lim?“. Ekki neitaði ákærði því að hafa sagt þetta, en hann myndi ekki eftir því en benti á að hann hafi verið ölvaður, enda á Þjóðhátíð. Hann hafi verið að reyna að tala við brotaþola en hún hafi ekki viljað tala við hann og verið orðin hrædd við hann, en ekki hafði ákærði neina hugmynd um af hverju sú hræðsla stafaði. Hann hafi ekki verið búinn að vera að ýta henni neitt. Ákærði hafi verið fyrir utan matartjaldið í smá tíma og farið svo út úr dalnum snögglega eftir það. Þá hafi hann hitt kunningja sinn, L, og farið svo upp á [...] skipt um sokka og síðan hafi hann farið á stað sem heiti Prófasturinn að skemmta sér með öðru fólki. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa neina skýringu á því hvers vegna nefndur L myndi ekki eftir að þeir hafi hist, en líklega myndi hann það ekki eða væri að rugla saman dögum. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið klæddur í sjóbuxur og brúna ullarpeysu. Við handtöku hafi hann verið í öðrum fötum. Ákærði kannaðist við að þegar gæslumenn hafi tekið sig og farið með sig til lögreglu þá hafi þeir spurt sig um föt, farangur og dvalarstað. Hafi hann þá ranglega svarað að hann hafi verið í þeim fötum sem hann hafi þá verið í, ekki með neinn farangur og ekki með neina gistingu. Aðspurður um ástæður þess að skrökva til um þetta kvaðst ákærði hafa verið að reyna að fá út hvað þeir vildu sér. Síðan hafi sér verið birt kæran og hann hafi þá strax óskað eftir lögfræðingi þegar sér hafi verið kynntur sá réttur af lögreglu. Ekki hafi hann fengið að hitta lögfræðing fyrr en daginn eftir á Selfossi þegar hann hafi hitt verjanda sinn fyrsta sinn. Síðan hafi verið farið með sig á lögreglustöð og hann settur í einangrun. Ákærði hafi verið með „landa“ með sér í buxunum og hafi ekki verið gerð á sér leit áður en hann hafi verið settur í klefa og hafi hann því verið með áfengið með sér í klefanum. Daginn eftir hafi uppgötvast að hann hafi verið með áfengi í klefanum og hafi það þá verið tekið. Þar hafi hann verið þangað til daginn eftir en þá hafi verið farið með sig í einangrun á Selfossi. Kannaðist ákærði við að hafa jafnframt ranglega borið um það í skýrslutöku hjá lögreglu 1. ágúst sl., eftir að sakarefnið hafi verið kynnt, í hvaða fötum hann hafi verið þegar hann hafi átt samskipti sín við brotaþola. Hafi hann þá lýst sömu fötum og hann hafi verið í við handtöku. Í þeirri skýrslutöku hafi hann ekki munað vel í hvaða fötum hann hafi verið og því bara ákveðið að halda sig við fyrri framburð um klæðnaðinn. Hafi ákærði verið „ónýtur“ eftir einangrunarvistina og ruglað saman dögum. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa kært sig neitt um að segja lögreglu frá dvalarstað sínum í Vestmannaeyjum í upphafi og því hafi hann sagt rangt til um það. Aðspurður kannaðist ákærði ekki við að hafa haft samfarir við brotaþola og kvaðst ekki skilja hvernig sú frásögn brotaþola væri tilkomin. Um áverka á brotaþola kvaðst ákærði ekkert geta borið og neitaði því að þeir áverkar væru af sínum völdum. Ekkert í þeirra samskiptum hefði getað valdið þeim. Brotaþoli gaf skýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi farið á klósettið í Herjólfsdal og þegar hún hafi verið búin og gengið út þá hafi ákærði komið gangandi á móti sér beint fyrir framan kamarinn þar sem hún hafi verið að ganga út um dyrnar. Aldrei hafi hún séð hann áður. Hann hafi ýtt sér inn á klósettið aftur og lokað og læst dyrunum. Hún hafi í fyrstu ekki áttað sig á því hvað hann væri að gera, en haldið fyrst að þetta ætti að vera eitthvað „djók“. Svo hafi hún áttað sig á hvað var að gerast þegar ákærði hafi byrjað að koma við hana. Hún hafi sjálf farið upp á kamarinn þegar þau voru komin inn. Þar hafi hún verið á hækjum sér. Hann hafi náð innri buxum hennar niður, en farið inn fyrir pollabuxurnar. Hann hafi farið með höndina ofan í pollabuxurnar hennar og náð að stinga fingri inn í leggöng hennar. Þetta hafi tekið skamma stund. Hún hafi náð að teygja sig í læsinguna á hurðinni og opna og náð að ýta honum í dyragættina. Hún hafi svo náð að komast undir höndina á honum og sleppa út. Hún hafi hlaupið í burtu en hann hafi náð sér við hól sem sé 5-6 metra frá kamrinum. Hafi ákærði þá rifið í vinstri upphandlegg sinn og tekið í sig og dregið sig til og svo farið fyrir aftan sig og ýtt sér aftur að klósettunum og sagt „þetta hefðirðu ekki átt að gera“. Hafi ákærði síðan ýtt sér aftur inn á klósett, en það hafi líklega ekki verið sama klósettið. Það hafi verið fólk þarna en enginn hafi gert neitt. Hafi ákærði verið rosalega reiður. Brotaþoli kvaðst hafa verið svo frosin að sér hafi ekki tekist eða dottið til hugar að kalla á hjálp. Ekki vissi vitnið hvort ákærði læsti dyrunum í seinna skiptið, en seinna skiptið muni hún ekki eins vel og fyrra skiptið þar sem hún hafi verið orðin svo hrædd. Hún hafi snúið baki í ákærða í seinna skiptið. Ákærði hafi haldið fast í upphandleggina á sér. Hann hafi tekið axlaböndin á pollabuxunum hennar niður af öxlunum sitt hvorum megin og svo dregið hinar buxurnar og nærbuxurnar niður, u.þ.b. niður að hnjám. Hún hafi snúið baki í hann allan tímann. Hafi ákærði náð að stinga limnum inn í leggöng hennar í smá stund og hún hafi þá staðið hálf upprétt. Hafi ákærði haldið í vinstri handlegg hennar allan tímann. Aðspurð taldi brotaþoli að hún hafi frekar verið með hægri höndina lausa. Ekki kvaðst vitnið gera sér vel grein fyrir hvernig sér hefði tekist að komast undan ákærða. Fannst vitninu eins og sér hafi tekist að rífa í handfang sem hafi verið inni á kamrinum við að komast út. Lítil orðaskipti hafi átt sér stað. Í fyrstu hafi hún spurt hissa hvað hann væri að gera, en svo þegar hann hafi stungið hönd ofan í buxurnar hennar hafi hún sagt „ekki“. Í fyrra skiptið hafi hún lítið viðnám þurft að veita enda hafi ákærði virst vera því óviðbúinn að hún myndi fara. Þá hafi hún rosalega lítið þurft að berjast á móti honum. En í seinna skiptið hafi hún barist mikið um og hafi verið svakaleg átök inni á klósettinu. Hún hafi sparkað og barist um. Hún hafi sennilega ekki náð að sparka í ákærða þar sem hún hafi snúið baki í hann. Ákærði hafi hvorki slegið né sparkað, en fyrst og fremst haldið sér. Brotaþoli gat ekki lýst því hvernig hún hafi komist út, en taldi að hún hlyti sjálf að hafa opnað dyrnar. Hún hafi hysjað upp um sig innri buxur og nærbuxur á meðan hún komst út af klósettinu en verið að hysja upp um sig pollabuxurnar þegar hún hafi komið að gæslumönnunum. Hún hafi hlaupið í áttina að og gegnum veitingatjöldin til að komast nær fólki og svo hafi hún séð gæslumennina og þá hafi hún hlaupið beint til þeirra. Fyrst hafi hún ekki viljað blanda þeim í þetta en svo þegar hún hafi séð ákærða koma á eftir sér þá hafi hún áttað sig á því að það yrði hún samt að gera. Hún hafi beðið einn gæslumannanna að passa sig fyrir ákærða. Svo hafi ákærði komið og tveir gæslumenn hafi tekið á móti honum og milli þeirra hafi orðið orðaskipti og þeir hafi svo sagt honum að fara í burtu. Ekki vissi brotaþoli hvort ákærði hafi verið að reyna að tala við sig þarna, en hún hafi gripið í höndina á einum gæslumannanna og haldið. Ekki vissi brotaþoli hvort ákærði hafi haft uppi einhverja kynferðislega tilburði þegar hún var hjá gæslumönnunum. Svo hafi ákærði farið og gæslumennirnir lofað að fylgjast með ákærða meðan hún myndi hlaupa í burtu. Þá hafi hún hlaupið í hvítt tjald sem systir hennar hafi verið með í dalnum. Þar hafi hún sest niður og hringt í kærasta sinn, tvisvar, þrisvar sinum. Þá hafi kannski verið liðnar 15 mínútur frá því hún hafi komist undan ákærða í seinna skiptið. Fyrst hafi hann ekki svarað en svo hafi hann verið svo þreyttur og hún grátandi og henni hafi fundist hún bara vera að trufla hann, þannig að hún hafi bara sagt honum að gleyma þessu og hafi svo skellt á hann. Svo hafi hún hringt í vin sinn, D. Þau hafi talað saman í einn til einn og hálfan klukkutíma með hléum. Hún hafi bara setið þarna grátandi og í sjokki og vinur hennar hafi verið að reyna að tala við hana en hún hafi, einhverra hluta vegna, skellt á hann aftur og aftur. Hann hafi hringt aftur og aftur og þannig hafi það gengið. Hún hafi ekki þorað út, en D hafi hvatt hana til að fara úr tjaldinu því hún væri ekki örugg inni í tjaldinu. Hún hafi lítið getað sagt honum hvað hafi gerst og verið í algjöru taugaáfalli. Hann hafi náð að draga eitthvað upp úr sér, en hún hafi ekki sagt honum alla söguna. Eftir að hún fór út úr hvíta tjaldinu hafi hún farið í „bekkjarbíl“ og farið með honum beint heim. Í „bekkjarbílnum“ hafi hún hitt gamlan bekkjarbróður, en hún hafi nánast ekkert talað við hann. Þegar hún hafi komið heim þá hafi hún hitt E mágkonu sína. Hún hafi aðeins talað við hana, en ekki um þetta. Hún hafi hugsað um að ræða við hana en ekki fengið sig til þess þar sem E hafi verið að fara í vinnu. Fyrst hafi hún sagt frá þessu þegar hún talaði við móður sína um hádegið á sunnudeginum. Þá hafi hún sagt móður sinni alla söguna. Svo hafi hún sagt kærasta sínum frá þessu, fyrst bara að það hefði strákur ráðist á sig en svo seinna um daginn hafi hún sagt honum meira. Eftir það hafi hún farið á heilsugæslustöðina á að giska milli kl. 17:30 og 18:30, en fyrst hafi hún farið og hitt son sinn sem hafi verið í pössun hjá foreldrum hennar. Brotaþoli lýsti því að fyrstu vikuna á eftir hafi hún verið rosalega dofin og myndi varla eftir sér þá. Síðan hafi hún leyft sér að opna á þetta og líðan hennar hafi verið upp og niður síðan. Hún hafi grátið mikið fyrstu vikurnar. Eftir það hafi hún meira verið reið og pirruð, kvíðin og hrædd. Aðspurð kvað brotaþoli ástæðu þess að í skýrslu um frásögn hennar á Neyðarmóttöku er ekki minnst á að ákærði hafi sett fingur í leggöng, vera þá að henni hafi fundist ekkert af þessu skipta máli þá, enda hafi hún haldið að lögregla myndi spyrja um það, en að það atriði væri ekki eitthvað sem skipti máli hjá Neyðarmóttökunni. Hún hafi haldið að skoðun á Neyðarmóttöku væri aðallega til að kanna hvernig hún væri farin eftir þetta. Vitnið kvað líðan sína í dag vera öðru vísi, voðalega viðkvæm en ekki samt eins og hafi verið. Hún sé hjá sálfræðingi og telji sig þurfa þess áfram, en hún hafi haft mjög gott af sálfræðiviðtölunum. Aðspurð kvaðst brotaþoli hafa drukkið áfengi um kvöldið, en hún hafi síðast drukkið um klukkan eitt um nóttina, en árásin hafi verið nokkrum tímum síðar. Aðspurð sagði brotaþoli að eitthvað hafi verið af fólki þarna í kring a.m.k. í fyrra skiptið sem ákærði hafi ýtt sér inn á klósettið, en í seinna skiptið mundi hún ekki hvort þar hafi verið margt fólk. Ekkert fólk hafi hins vegar skipt sér af þeim. Hún hafi verið ein á ferð þegar hún hafi farið á klósettið. Við skýrslugjöfina benti brotaþoli á mynd á þann kamar sem hún hafi farið inn á í fyrra skiptið, en ekki gat hún lýst hvaða kamar ákærði hefði farið með sig inn á í seinna skiptið. Brotaþoli neitaði framburði ákærða um að hún hefði haft munnmök við ákærða á kamrinum. Kom fram hjá brotaþola að í fyrra skiptið hafi þau verið á að giska 2-5 mínútur inni á kamrinum, en var ekki viss um seinna skiptið, en þó hafi það að líkindum staðið aðeins lengur en hið fyrra. Vitnið C kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hafi verið unnusti brotaþola þegar atvik málsins gerðust og hefðu þau þá verið saman í tæpa 3 mánuði. Kvaðst vitnið hafa verið með brotaþola í Herjólfsdal laugardagskvöldið 30. júlí sl., en vitnið hafi farið heim milli kl. 02:00 og 03:00 vegna ölvunar. Brotaþoli hafi hringt í sig um nóttina og minnti vitnið að brotaþoli hafi þá snökt í símann, en minni hans væri ekki gott þá nóttina vegna mikillar ölvunar. Svo hafi vitnið vaknað við hlið brotaþola á sunnudagsmorgninum eða eftir hádegið, en tímasetning þess var vitninu óljós vegna ölvunar kvöldið áður. Þau hafi aðeins talað saman þá og hún hafi verið grátandi. Vitnið hafi snemma dags á sunnudeginum spurt brotaþola hvað væri að og hún hafi svarað því til að það hefði verið ráðist á sig. Hann hafi ekki verið nógu skýr til að meðtaka það þá, en þegar liðið hafi á daginn þá hafi vitnið séð að brotaþoli hafi bara ekkert hætt að gráta. Hafi hún verið snöktandi við hliðina á honum. Hann hafi þá spurt hvort það hefði skeð eitthvað meira, en hún þá svarað því að sér hefði verið nauðgað. Vitnið hafi þá beðið brotaþola að klæða sig og hafi farið með hana upp á sjúkrahús eða heilsugæslustöð. Ekki hafi brotaþoli lýst fyrir sér hvernig nauðgunin hefði borið til eða verið, en vitnið minnti að brotaþoli hefði sagt að þetta hefði gerst hjá klósettunum. Vitnið skýrði frá því að þau hefðu hætt fyrir nokkrum vikum að vera saman og hefðu þau engin samskipti haft eftir það. Eftir atvikið hafi þau verið saman í 2-3 vikur en þá hafi samband þeirra verið búið. Ekki kvaðst vitnið vita hvort sambandsslit þeirra mætti rekja til þessa atviks. Brotaþoli hafi verið mjög lokuð eftir atvikið þann tíma sem samband þeirra hafi varað og hafi hún ekkert viljað ræða þetta neitt. Vitnið hafi ekki mikið verið að spyrja út í þetta. Hún hafi virst vera alveg miður sín og ólík sjálfri sér. Vitnið O, móðir brotaþola, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hefði heyrt í brotaþola í síma undir hádegi sunnudaginn 31. júlí sl. Hafi vitnið hringt í brotaþola og hún ekki svarað, en brotaþoli hafi svo hringt í sig til baka. Vitnið var að passa barn brotaþola. Brotaþoli hafi verið voða skrítin í símann eins og ekki væri allt í lagi. Hafi brotaþoli sagt að það hefði verið ráðist á sig. Hafi lýsing á atburðinum smá komið. Brotaþoli hafi sagt að hún hefði verið þvinguð inn á klósett og það hafi verið reynt að nauðga sér, en hún hafi náð að spyrna eitthvað á móti því. Hafi brotaþoli verið dofin í símann og gengið erfiðlega að fá upp úr henni hvað hefði gerst. Hafi brotaþoli hljómað eins og hún væri hrædd. Ekki hafi brotaþoli lýst nánar í símann hvað hefði gerst, en eftir að þær hafi verið komnar heim daginn eftir hafi brotaþoli sagt sér nánar frá atvikinu. Greinilegt hafi verið fyrst þegar brotaþoli hafi sagt sér frá þessu að eitthvað skelfilegt hafi gerst. Hafi vitnið ekki áttað sig á því hversu alvarlega hafi verið brotið gegn dóttur hennar fyrr en fljótlega upp úr helginni. Hafi brotaþoli ekki getað verið ein og hafi vitnið sofið hjá henni og haldið utan um hana. Hafi brotaþoli ekki einu sinni þorað að fara ein á klósett. Hafi vitnið aldrei séð brotaþola í þvílíku ástandi. Líðan brotaþola sé ekki jafnslæm, en hún sé uppstökk og eigi í erfiðleikum með sálina sína. Vitnið D, vinur brotaþola, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hafi verið á Akranesi umrædda nótt. Hafi brotaþoli hringt í sig síðla nætur eða snemma morguns umrætt sinn. Hafi hún verið grátandi í símanum. Hafi hún sagst vera inni í hvítu tjaldi. Hún hafi skellt á hann hvað eftir annað og hafi hann hringt jafnharðan til baka. Þannig hafi gengið í um einn til einn og hálfan tíma þangað til hann hafi náð að koma brotaþola út úr hvíta tjaldinu og í „bekkjarbíl“. Brotaþoli hafi verið hágrátandi í símann. Hún hafi ekki sagt hvað hafi gerst en það hafi verið greinilegt að eitthvað mikið hafi komið fyrir. Hann hafi líka reynt að hringja í fólk sem hann hafi vitað að væri í Eyjum til að fá einhvern til að hjálpa brotaþola, en sér hafi svo tekist að fá brotaþola til að koma sér í „bekkjarbíl“. Við lok síðasta símtalsins um morguninn hafi brotaþoli verið komin heim til tengdaforeldra sinna. Ekki hafi vitnið vitað neitt hvað hafi gerst fyrr en á sunnudeginum þegar brotaþoli hafi komið í bæinn. Vitnið kvaðst hafa þekkt brotaþola í 4-5 ár og væru þau góðir vinir. Vitnið kvað brotaþola hafa sagt sér hvað hafi gerst. Brotaþola hafi liðið mjög illa síðan. Hafi vitnið verið að reyna að draga brotaþola út til að reyna að fá hana til að hugsa um eitthvað annað. Hafi hann aldrei vitað til þess að brotaþola liði svona illa eins og eftir þennan atburð. Vitnið F kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hefði verið við gæslustörf í Herjólfsdal umrædda nótt. Hafi þeir verið 3 saman fyrir utan svokallað „teknótjald“ og hafi þá brotaþoli komið til þeirra og reynt að fela sig á bak við þá. Stuttu seinna hafi ákærði komið og vitnið hafi skynjað að brotaþoli væri hrædd við ákærða en hún hafi aldrei sagt hvað væri að. Þegar ákærði hafi nálgast þá hafi brotaþoli fært sig betur aftur fyrir þá gæslumennina. Einn þeirra hafi talað við hana og sagt að þeir myndu reka ákærða burtu og hún gæti þá hlaupið burt á meðan. Þeir hafi fylgst með þegar hún hafi hlaupið burt og gætt þess að ákærði færi ekki á eftir henni. Ákærði hafi haldið í pollabuxur sínar líkt og hann héldi utan um typpið á sér og hafi sagt í áttina að brotaþola „viltu lim?“. Eftir að lögregla hafi rætt við þá daginn eftir hafi þeir ákveðið að hafa augun hjá sér og svipast um eftir ákærða og hafi þeir fundið hann kvöldið eftir en hann hafi þá verið í öðrum fötum. Fyrra kvöldið hafi ákærði verið í lopapeysu og pollabuxum, en kvöldið eftir í blárri peysu og gallabuxum minnti vitnið. Ekki heyrði vitnið ákærða segja neitt annað en orðin „viltu lim“ og ekkert hafi brotaþoli talað við þá. Vitnið endurþekkti ákærða í dómsalnum við skýrslugjöf sína. Vitnið G gaf skýrslu við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hefði verið við gæslustörf í Herjólfsdal umrædda nótt. Hafi hann verið við matartjaldið og þá hafi brotaþoli komið til þeirra og ekki sagt neitt en staðið fyrir aftan þá. Ekki hafi verið margt fólk þar sem þeir hafi staðið. Hafi vitnið þá tekið eftir því að ákærði hafi þá verið utan í henni eða verið að elta hana. Hafi vitnið spurt brotaþola hvort hún væri með þessum strák og hafi hún neitað því en hún hafi þó ekkert talað meira við þá og ekkert sagt hvað væri að. Vitnið hafi þó fundið á henni að hún væri hrædd við ákærða. Síðan hafi ákærði labbað í burtu og hafi þá vitnið sagt brotaþola að hún gæti farið í burtu og ákærði myndi ekki sjá hvert hún færi. Hafi vitnið boðist til að fylgja henni og hafi hún neitað því og hlaupið í burtu og hafi vitnið séð á eftir henni út úr dalnum. Ákærði hafi verið að reyna að tala við brotaþola og komast á milli gæslumannanna sem hafi verið þrír, en brotaþoli hafi verið fyrir aftan þá. Ekki hafi vitnið heyrt hvað ákærði hafi sagt, en hann hafi verið með einhverja svona takta og sveiflað einhverju fyrir framan sig, peysuermi eða einhverju eins og hann væri að halda um typpið á sér. Vitnið þekkti klæðnað brotaþola á mynd í dómsalnum. Vitnið benti á mynd við skýrslugjöf sína og skýrði hvar þeir gæslumennirnir hefðu verið. Vitnið endurþekkti ákærða í dómsalnum. Vitnið H kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hann hefði verið við gæslustörf í Herjólfsdal umrædda nótt. Hann hafi staðið ásamt tveimur öðrum gæslumönnum á milli „Tuborgtjaldsins“ og matartjaldsins og þá hafi brotaþoli komið og rifið í höndina á honum og hann hafi litið á hana og spurt hvort eitthvað væri að og hún hafi ekki svarað og þá hafi komið maður með axlaböndin niðrum sig og hafi haldið smekknum á pollabuxunum fyrir framan sig með hægri hendinni og hafi hann sagt eitthvað sem vitnið hafi ekki heyrt. Brotaþoli hafi ekki svarað manninum. Svo hafi maðurinn sagt að ef hún vildi að hann færi þá skyldi hún bara segja það. Vitnið hafi þá sagt við manninn að það væri nokkuð augljóst að hún vildi að hann færi. Þá hafi maðurinn horft á sig skamma stund og svo gengið á brott. Nokkuð hafi verið af fólki þarna. Maðurinn hafi verið klæddur í gular pollabuxur og brúna ullarpeysu. Brotaþoli hafi virst vera mjög hrædd og hafi verið stjörf og fært sig nær vitninu þegar maðurinn hafi nálgast hana. Þá hafi vitnið áttað sig á því að maðurinn væri eitthvað að angra brotaþola. Maðurinn væri ákærði og endurþekkti vitnið ákærða í dómsalnum. Lögregla hafi svo verið að spyrjast fyrir um þetta atvik daginn eftir eða á sunnudagskvöldinu og hafi vitnið þá skýrt lögreglu frá atvikinu. Hafi lögregla beðið um að vera látin vita ef gæslumennirnir rækjust á manninn aftur. Vitnið Q lögreglumaður gaf símaskýrslu við aðalmeðferð og skýrði svo frá að hann hefði, ásamt öðrum lögreglumanni, hitt brotaþola á sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum undir kvöld sunnudaginn 31. júlí sl. Brotaþoli hafi verið þar með unnusta sínum og hjúkrunarfræðingi. Vitnið hafi fengið frásögn brotaþola um að nóttina áður hafi hún verið í Herjólfsdal, orðið viðskila við félaga sína og farið á útikamar. Í þann mund sem hún hafi verið að koma út af kamrinum hafi ráðist á hana maður og ýtt henni inn til að afklæða hana eða beita hana kynferðislegu ofbeldi. Hún hafi sloppið út en hann hafi náð henni aftur og dregið hana inn á kamarinn aftur. Vitnið hafi þá spurt hversu langt maðurinn hafi gengið og hvað hann hafi gert og þá hafi komið fram hjá henni skýrt að hann hafi „farið alla leið“ eins og hún hafi orðað það. Kynfæri hans hafi farið í kynfæri hennar. Ekki hafi verið um að ræða formlega skýrslutöku þannig að vitnið hafi látið þetta nægja að sinni. Vitninu hafi fundist brotaþoli trúverðug. Eftir að maðurinn hafi náð brotaþola inn á kamarinn aftur og beitt hana kynferðisofbeldi þá hafi hún sloppið frá honum án þess að vitnið hafi fengið nákvæma frásögn um það. Hún hafi svo hlaupið að gæslumönnum sem hafi verið við veitingatjald og skýlt sér á bak við þá, en ekki sagt þeim hvers kyns væri. Hún hafi aðeins sagst vera á flótta undan manni. Maðurinn hafi svo komið skömmu síðar að gæslumönnunum og hafi þá átt sér stað einhver orðaskipti milli hans og gæslumannanna. Síðan hafi maðurinn farið og hún hafi þá eftir það komist burt úr Herjólfsdal. Hafi brotaþoli lýst manninum þannig að hann hafi verið í gúmmípollabuxum, appelsínugulum eða gulum, og brúnni lopapeysu og verið snoðklipptur. Vitnið hafi þá fengið annan lögreglumann til að hafa upp á gæslumönnunum sem höfðu orðaskiptin við manninn sem elti stúlkuna. Vitnið hafi líka gert ráðstafanir til að brotaþoli kæmist upp á land og á Neyðarmóttöku. Að morgni þegar vitnið hafi komið aftur til vinnu hafi verið kominn maður í fangageymslu sem gæslumenn hafi vísað á sem þann mann sem hafi verið að elta stúlkuna og hann hafi verið handtekinn grunaður um að vera sá maður. Vitnið hafi fengið það hlutverk að fara með manninn upp á land og rúmri klukkustund áður en þeir skyldu fara frá Eyjum hafi vitnið talað við manninn í fangaklefanum til að spyrja hvort hann væri ekki með fatnað eða farangur eða tjald eða annað sem þyrfti að huga að. Þá hafi maðurinn sagt með þjósti að hann væri ekki með neinn farangur eða neitt slíkt. Þeir lögreglumennirnir hafi þá kannað á „facebook“ hverjir gætu verið vinir hans í Eyjum og það hafi leitt til þess að farangur mannsins hefði fundist hjá fólki í Vestmannaeyjum og hafi vitnið frétt þetta þegar hann hafi verið kominn um borð í Herjólf. Hafi vitnið þá tekið við þessum fatnaði í svörtum ruslapoka án þess að skýra ákærða sérstaklega frá því að hann væri með fatnaðinn. Þeir hafi svo haldið áfram til Selfoss. Þar hafi aðrir lögreglumenn tekið við ákærða. Vitnið R læknir á Neyðarmóttöku kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hefði gert réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola um verslunarmannahelgina. Hafi brotaþoli verið í miklu áfalli, setið í hnipri og átt erfitt með að tjá sig um atburðinn, en konan hafi verið þessleg að hún væri ekki líkleg til að gera mikið úr hlutunum að ófyrirsynju. Væri eftirminnilegt hversu miklu áfalli brotaþoli hafi verið í, en vitnið hefur starfað á Neyðarmóttöku frá árinu 1999 og enn lengur við fólk sem hefur orðið fyrir áföllum. Frásögn brotaþola hafi verið skýr en hún hafi átt erfitt með að skýra frá. Hafi tekið tíma að fá fram söguna og hafi brotaþola greinilega verið það erfitt að rifja þetta upp. Lýsti vitnið því að áverkar hafi samræmst frásögn brotaþola. Henni hafi verið skellt upp að vegg og hún hafi verið með áverka á öxlum og baki og aftan á báðum upphandleggjum og á síðu og sköflungi. Við kvenskoðun hafi komið í ljós að brotaþoli hafi verið á blæðingum, en annað hafi ekki sést markvert. Hafi komið fram að blæðingar hafi hafist á sunnudeginum. Ekki mundi vitnið til þess að brotaþoli hafi getið þess að gerningsmaðurinn hafi sett fingur í kynfæri. Ekki hafi verið leitað að sæði, enda ekki talið að sáðlát hafi orðið. Myndir hafi verið teknar af áverkum. Vitnið lýsti áverkum á brotaþola, ofan og aftan til á öxlum beggja vegna hafi verið mar og eymsli við þreifingu, á upphandleggjum hafi verið stórt roðasvæði sem geti hafa komið til þannig að eitthvað hafi þrýst og nuddast við handleggina, á síðu vinstra megin hafi verið þreifieymsli líklega vegna mars, og á sköflungi vinstra megin hafi verið komið fram bláleitt svæði, húðblæðing eða mar. Á mjóbaki hafi verið eymsli við þreifingu. Roði hafi fyrst og fremst verið á upphandleggjum, á sköflungi hafi verið mar, en annað hafi verið eymsli við þreifingu. Allt hafi þetta samrýmst frásögn brotaþola og geti samrýmst því að henni hafi verið haldið upp að einhverju, eða haldið í hana, en brotaþoli hafi ekki lýst þessu nákvæmlega. Engir áverkar hafi verið á framanverðum líkama brotaþola að frátöldu mari á sköflungi, sem samrýmist því að annað hvort hafi verið sparkað í brotaþola eða fóturinn hafi rekist í eitthvað. Vitnið P sálfræðingur á Landspítalanum kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og staðfesti sálfræðivottorð sitt sem fyrir liggur í rannsóknargögnum. Kom fram að vitnið hefði hitt brotaþola þrisvar sinnum. Hafi vitnið lagt fyrir brotaþola svokallaða sjálfsmatskvarða. Hafi brotaþoli lýst mikilli vanlíðan og verið döpur og leið og fundist hún vera ólík sjálfri sér. Hafi brotaþoli lýst því að líðan sín og skap sveiflaðist mikið, hún hafi átt mjög erfitt með að sinna þriggja ára gömlu barni sínu. Hafi brotaþoli upplifað mikið öryggisleysi og alls ekki þorað að vera ein. Brotaþoli kvaðst sofa illa og vakna mikið á nóttunni, verið utan við sig og dofin og fengi grátköst af litlu tilefni. Hafi brotaþoli haft áfallaeinkenni s.s. afbrigðilega matarlyst og haft svokallað „endurlit“ eða „flashback“ og hafi þá séð fyrir sér andlit mannsins og endurupplifað slagsmálin síendurtekið. Hugsun hennar hafi virst skýr og rökræn og hafi hún verið einlæg í frásögn og hreinskilin með sína upplifun. Verið algjörlega ýkjulaus. Í þriðja viðtalinu 19. ágúst sl. hafi brotaþoli ekki enn verið farin að geta mætt til vinnu og hafi alls ekki treyst sér til þess. Á sjálfsmatskvörðum hafi heildareinkunn gefið vísbendingu um mjög alvarlega áfallastreituröskun, og hafi brotaþoli sýnt margvísleg einkenni um það og falli meirihluti þeirra einkenna undir það sem kallað sé „ofurárvekni“, það er að vera viðbrigðin og eiga von á einhverri óvæntri ógn. Hafi vitnið lagt fyrir brotaþola þunglyndis- og kvíðakvarða. Hafi þunglyndiskvarðinn gefið vísbendingar um fremur alvarleg þunglyndiseinkenni, og kvíðakvarðinn sýni miðlungs alvarleg einkenni um kvíða. Niðurstöður sjálfsmatskvarða sýni þannig vísbendingar um mjög alvarlega áfallastreituröskun samkvæmt skilgreiningum greiningarviðmiða, miðlungseinkenni kvíða og fremur alvarleg einkenni þunglyndis. Of snemmt sé hins vegar að slá fastri greiningu um áfallastreituröskun, sem ekki verði gert fyrr en lengra sé liðið frá atvikinu, en brotaþoli sýni þó öll merki slíkrar röskunar. Einkenni sem brotaþoli gangist við séu í samræmi við mat vitnisins á ástandi brotaþola eftir viðtölin. Niðurstaða vitnisins sé ekki aðeins byggð á sjálfsmatskvörðum heldur og einnig klínískri vinnu. Ekki verði betur séð en að þau einkenni sem lýst er séu bein afleiðing af ætlaðri nauðgunarárás. Brotaþoli hafi áður lent í andlegum vandræðum vegna fæðingarþunglyndis og eftir kynferðisbrot sem hún hafi orðið fyrir fyrir fjórum árum, en hún hafi verið búin að vinna úr því og hafi verið í góðu andlegu ástandi áður en framanlýstur atburður hafi gerst nú um síðastliðna verslunarmannahelgi. Sú staðreynd að brotaþoli hafi ekki lýst atvikinu fyrir gæslumönnum, ekki fyrir vini sínum í síma skömmu síðar, og ekki í raun fyrr en liðið er fram á dag sé eðlileg að teknu tilliti til þess að brotaþoli sé fremur lokuð „týpa“ sem ekki tíundi hlutina í neinum ýkjum og hafi tilhneigingu til að forðast að lýsa í smáatriðum því slæma sem hafi gerst. Þetta sé algengt hjá fórnarlömbum kynferðisbrota og þá sé brotaþoli lokuð. Ekki sé óeðlilegt að frjósa í slíkum aðstæðum og berjast ekki um og kalla ekki á hjálp. Það séu í raun venjulegri viðbrögð en að berjast um. Vitnið S, hjúkrunarfræðingur á Neyðarmóttöku, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi verið viðstödd framanlýsta réttarlæknisfræðilega skoðun R læknis á brotaþola. Lýsti vitnið ástandi brotaþola svo að við komu hefði henni liðið alveg rosalega illa og hafi hún varla getað talað við vitnið og átt mjög erfitt með að segja frá. Hafi brotaþoli ekki getað horft framan í vitnið þegar hún sagði frá atburðinum og setið hokin. Hafi vitnið þurft að spyrja brotaþola um atvikið þar sem hún hafi átt svo erfitt með að segja frá. Fullt samhengi hafi verið í frásögn brotaþola, en tekið hafi mjög langan tíma að fá fram frásögnina. Brotaþoli hafi virst vera trúverðug. Hafi brotaþoli lýst því hvar hún fyndi til í líkamanum meðan hún var enn í fötum og hafi áverkar við skoðun samrýmst því alveg. Ekki hafi vitnið hitt brotaþola eftir þetta. Vitnið E gaf símaskýrslu við aðalmeðferð. Skýrði vitnið svo frá að brotaþoli hafi verið kærasta bróður vitnisins og gist á heimilinu um verslunarmannahelgina síðastliðna. Hafi vitnið vaknað á sunnudagsmorgni til að fara í vinnu og þá hafi brotaþoli legið í sófa og verið að tala í síma og hafi hún verið grátandi. Svo hafi brotaþoli komið fram og verið eins og hún þyrfti að segja vitninu eitthvað en hún hafi þó ekki sagt sér neitt. Hafi vitnið spurt hvort eitthvað hafi komið fyrir og hafi þá brotaþoli svarað „já heldur betur“, en hún hafi ekki útskýrt það frekar og hafi vitnið haldið að brotaþoli og bróðir vitnisins hafi verið að rífast eða eitthvað komið upp á. Hafi vitninu svo verið sagt frá þessu seinna um daginn þegar brotaþoli hafi komið á sjúkrahúsið. Brotaþoli hafi virst í uppnámi og verið grátandi. Kvaðst vitnið hafa séð að brotaþoli hefði verið að drekka. Hafi vitnið ekki grunað hvers kyns væri. Vitnið L gaf símaskýrslu fyrir dóminum við aðalmeðferð. Skýrði vitnið svo frá það hafi verið á Þjóðhátíð í Eyjum um verslunarmannahelgina síðustu. Kannaðist það við að hafa hitt ákærða á laugardagskvöldinu. Þá hafi vitnið staðið í Brekkunni, beint fyrir framan stóra sviðið og verið að hlusta á einhverja hljómsveit sem hafi verið að spila. Þeir hafi staðið nokkrir vinirnir saman og vitnið hafi séð ákærða og þeir vinirnir hafi heilsað honum. Ekki mundi vitnið hvað klukkan myndi hafa verið þá og geti vel hafa verið liðið fram á nótt og geti vel hafa verið komið fram undir morgun, en samkvæmt dagskrá hafi átt að vera tónleikar alveg fram undir klukkan 06:00 um morguninn. Vitnið kvaðst hafa verið ölvað. Ekki hafi vitnið hitt ákærða í annað sinn það kvöldið eða nóttina. Vitnið hafi staðið í Brekkunni og verið að hlusta á tónlist og sér hafi sýnst ákærði vera að gera eitthvað svipað. Þeir hafi spjallað eitthvað. Vitnið kannaðist við frásögn ákærða af því að þeir hafi hlegið, en ekki að þeir hafi verið að slást eða kljást. Ekki mundi vitnið eftir að hafa þá haft einhverja vitneskju um að lögregla leitaði ákærða. Vitnið hafi líka hitt ákærða á svipuðum stað á sunnudagskvöldinu. Niðurstaða. Ákærði hefur borið um það að hafa hitt brotaþola í fyrsta sinn í Herjólfsdal umrædda aðfaranótt sunnudagsins 31. júlí sl. Hefur hann lýst því að þau hafi talað saman, en ekki gat hann gert neina grein fyrir hvað þau hefðu talað. Innan skamms, á að giska 20-30 mínútna, hafi þau verið komin saman inn á kamar þar í dalnum. Ekki gat þó ákærði gert neina grein fyrir því hvaða leið þau hefðu gengið á kamarinn, hvort þau hefðu farið rakleiðis þangað eftir fyrsta fund eða gengið aðrar leiðir. Ekki gat ákærði heldur lýst því hvernig það hafi borið til eða t.a.m. hvort þeirra hefði átt að því frumkvæði að þau færu saman inn á kamarinn. Hefur ákærði svo lýst því að eftir að þau hafi verið komin inn á kamarinn hafi þau byrjað að kyssast og brotaþoli hafi tekið axlaböndin á buxum hans út af öxlunum sitt hvorum megin. Þau hafi ekkert talað saman inni á kamrinum. Í framhaldinu hafi þau byrjað að snerta hvort annað innanklæða. Ekki gat ákærði hins vegar upplýst hvort þeirra hefði átt upptökin að kynferðislegum samskiptum þeirra á milli. Kvaðst ákærði hafa nuddað kynfæri brotaþola utan nærbuxna hennar, en hún hafi verið byrjuð að fróa honum. Hafi svo brotaþoli snúið sér við og farið með höndina ofan í sínar eigin buxur, en aftur snúið sér við og farið aftur að fróa honum. Hún hafi svo sest á kamarinn og byrjað að hafa við hann munnmök, en þau hafi staðið stutt, kannski svo sem hálfa mínútu. Skyndilega hafi dyrnar á kamrinum opnast og þar hafi verið einhver, en ekki hefur ákærði getað lýst því vel hver það hafi verið og hafa lýsingar hans á því verið reikular, en hann hefur ýmist lýst því sem þar hafi verið tveir minni krakkar eða 14-15 ára stelpa og einhver með henni. Hafi ákærði þá snúið sér við og hysjað upp um sig buxurnar. Skyndilega hafi brotaþoli stokkið út af kamrinum og kvaðst ákærði enga skýringu hafa á því hvers vegna brotaþoli hefði svo skyndilega stokkið út enda hafi hún á engan veg gefið til kynna að samskipti þeirra væru gegn hennar vilja. Hafi hann orðið mjög hissa á þessum viðbrögðum hennar. Ákærði lýsti því að hann hefði farið á eftir brotaþola og hitt hana aftur við svokallað matartjald, en þar hafi jafnframt verið gæslumenn. Ekki mundi ákærði eftir neinum samskiptum sem hann hefði átt við gæslumennina. Hafi hann reynt að tala við brotaþola en hún hafi ekki viljað tala neitt við hann en hún hafi þá verið orðin hrædd eða smeyk við hann. Ákærði kvaðst hins vegar enga hugmynd hafa um það af hverju sú hræðsla stafaði enda hafi hann ekki verið búinn að ýta henni neitt eins og hann komst að orði. Lýsti ákærði því að eftir þetta hafi hann farið mjög fljótlega burt úr Herjólfsdal og á þeirri leið sinni hafi hann hitt L vin sinn og hafi þeir talað og hlegið saman og lent í jörðinni við að slást eða kljást. Brotaþoli lýsti fundum sínum og ákærða á annan veg en ákærði. Kom fram hjá henni að hún hafi verið orðin ein og verið áliðið nætur. Hún hafi farið á klósett og er hún hafi verið á leið aftur út af klósettinu hafi ákærði skyndilega komið og ýtt sér aftur inn á klósettið og lokað dyrum. Aldrei hafi hún áður séð hann eða talað við hann. Hún hafi fyrst ekki áttað sig á hvað væri að gerast, ekki fyrr en ákærði hafi byrjað að koma við hana þegar hún hafi verið á hækjum sér uppi á kamrinum. Lýsti hún því að ákærði hefði farið með hönd sína inn fyrir pollabuxurnar hennar og dregið niður innri buxur og nærbuxur og náð að stinga fingri í leggöng hennar. Lítil orðaskipti hafi átt sér stað, en fyrst hafi hún spurt hissa hvað hann væri að gera og svo þegar hann hafi stungið hönd ofan í buxurnar hennar hafi hún sagt „ekki“. Eftir skamma stund hafi sér tekist að opna dyrnar að klósettinu og komast út. Hún hafi lítið viðnám þurft að veita þar sem ákærði hafi ekki virst vera viðbúinn því að hún færi út af klósettinu. Kvaðst brotaþoli hafa hlaupið burtu en ákærði hafi komið á eftir sér og náð sér 5-6 metrum frá þar sem hún hafi verið komin upp á hól sem þar hafi verið. Ákærði hafi þá rifið í handlegginn á henni, verið „rosalega“ reiður og sagt eitthvað á þá leið að þetta hefði hún ekki átt að gera. Hann hafi svo dregið hana af stað og ýtt henni aftur inn á klósett, en ekki var brotaþoli viss um hvort það hefði verið sama klósettið. Brotaþoli var ekki viss um hvort ákærði hefði læst klósettdyrunum á eftir þeim, en seinna skiptið inni á klósettinu myndi hún verr en það fyrra því þá hefði hún verið orðin svo hrædd. Kvað brotaþoli ákærða hafa staðið fyrir aftan sig og hafi hún snúið í hann baki. Hann hafi haldið fast í upphandleggina á henni, tekist að leysa niður um hana buxur u.þ.b. niður að hnjám og tekist að stinga lim sínum inn í leggöng hennar í skamma stund. Hafi ákærði haldið í vinstri upphandlegg hennar allan tímann, en á einhverjum tíma hafi hún haft aðra höndina lausa. Mikil átök hafi verið inni á klósettinu og hafi hún barist um eins og hún hafi getað, en hún hafi líka reynt að sparka. Hún hafi staðið hálfupprétt. Svo hafi sér tekist einhvern veginn að losna og komast út en brotaþoli gat ekki lýst því að marki hvernig sér hefði tekist að losna og komast út, en taldi að hún hefði sjálf opnað dyrnar. Á leið sinni út af klósettinu hafi hún hysjað upp um sig innri buxur og nærbuxur, en pollabuxurnar hafi hún hysjað upp um sig þegar hún hafi verið á hlaupum. Hún hafi hlaupið til gæslumanna sem hafi verið þar skammt frá. Hún hafi fyrst ekki viljað blanda þeim í þetta en þegar hún hafi séð að ákærði hafi komið á eftir henni hafi hún áttað sig á því að það yrði ekki umflúið. Hafi hún haldið í handlegg eins af gæslumönnunum og beðið hann að passa sig fyrir ákærða, sem hafi svo komið og tveir af gæslumönnunum hafi tekið á móti honum og vísað honum burt. Hafi ákærði svo farið en hún farið burt eftir það. Hafi hún hlaupið í hvítt tjald sem systir hennar hafi verið með í Herjólfsdal. Þar hafi hún reynt að hringja í C kærasta sinn, en hann hafi ekki verið í ástandi til að tala við hana og hún hafi sagt honum að gleyma þessu. Eftir það hafi hún hringt í vin sinn, D, og verið í sambandi við hann lengi, en það hafi þó verið mörg símtöl því hún hafi einhverra hluta vegna skellt á hann aftur og aftur. Hún hafi ekki mikið getað talað og sagt frá en verið grátandi og í sjokki. Hann hafi svo fengið hana til að fara út úr hvíta tjaldinu og fara með „bekkjarbíl“ niður í Vestmannaeyjabæ og hafi hún farið rakleiðis beint heim til E, systur unnusta síns, þar sem þau hafi gist þessa helgi. Þar hafi hún hitt E sem hafi verið að tygja sig til vinnu. Hafi E séð að eitthvað væri að og spurt um það, en hún hafi ekki fengið sig til að segja henni allt af létta. Hún hafi svo fyrst sagt móður sinni frá þessu í síma um hádegisbil á sunnudeginum. Svo hafi hún sagt C unnusta sínum þetta, fyrst bara að það hefði verið ráðist á sig og svo seinna um daginn að sér hefði verið nauðgað en hann hafi við svo búið farið með sig á sjúkrahúsið í Eyjum. Brotaþoli lýsti því hvernig líðan hennar hefði verið eftir þetta og kvaðst hún hafa verið rosalega dofin fyrstu vikuna á eftir og myndi vart eftir sér þá. Hún hafi grátið mikið fyrstu vikurnar en eftir það hafi hún verið meira reið og pirruð. Hún hafi verið í viðtölum hjá sálfræðingi og hafi það gert sér mjög gott. Vitnið C, sem var unnusti brotaþola á umræddum tíma, bar um það að brotaþoli hafi hringt í hann snöktandi umrædda nótt en hann hafi ekki þá verið í ástandi til að tala við hana vegna ölvunar. Á sunnudagsmorgninum eða um hádegisbil hafi hann vaknað heima hjá systur sinni og þá hafi brotaþoli verið við hlið honum og hafi hún verið snöktandi eða grátandi. Hafi hann spurt hana hvað væri að og hún hafi sagt að það hafi verið ráðist á sig. Þegar liðið hafi á daginn hafi brotaþoli haldið áfram að vera snöktandi og ekki hætt að gráta og hafi hann aftur spurt hana og hún þá sagt honum að sér hefði verið nauðgað. Hann hafi þá farið með hana á sjúkrahúsið í Eyjum. Ekki hafi hún lýst þessu neitt fyrir sér en þó minnti vitnið að brotaþoli hafi talað um að þetta hafi gerst hjá klósettunum. Eftir þetta hafi samband þeirra aðeins varað í 2-3 vikur, en þann tíma hafi brotaþoli virst vera alveg miður sín og mjög ólík sjálfri sér. Vitnið O, móðir brotaþola, kvaðst hafa heyrt í brotaþola í síma undir hádegið umræddan sunnudag. Hafi brotaþoli verið voða skrítin í símann eins og ekki væri allt í lagi. Hafi brotaþoli sagt að það hafi verið ráðist á sig og hafi smám saman komið frá henni frásögn um að það hafi verið ráðist á sig og hún þvinguð inn á klósett og þar hafi verið reynt að nauðga sér, en hún hafi náð að spyrna eitthvað á móti þessu. Brotaþoli hafi verið dofin í símann og átt erfitt með að segja frá þessu, eins og hún væri hrædd. Eftir helgina hafi brotaþoli verið mjög miður sín og ekki þorað að vera ein. Það hafi ekki verið fyrr en eftir helgina sem vitnið hafi áttað sig á því hversu alvarlega hefði verið brotið gegn dóttur sinni. Brotaþoli hafi ekki getað verið ein og hafi vitnið verið hjá henni öllum stundum, en brotaþoli hafi ekki einu sinni getað farið ein á klósett. Aldrei hafi vitnið séð brotaþola í þvílíku ástandi, en hún eigi ennþá erfitt og sé uppstökk og eigi í erfiðleikum með sálina sína. Vitnið D, vinur brotaþola, skýrði frá því að brotaþoli hafi hringt í sig seint umrædda nótt, eða undir morgun, og verið grátandi í símann og mjög miður sín. Hafi verið greinilegt að eitthvað mikið hafi komið fyrir, en hún hafi ekki sagt sér hvað væri að. Hafi hún sagst vera inni í hvítu tjaldi og hafi símtölin verið mörg því hún hafi margsinnis skellt á hann og hann þá hringt jafnharðan til baka. Hann hafi fengið hana til að fara út úr hvíta tjaldinu og fara með „bekkjarbíl“ niður í bæ þar sem hún hafi haft gistingu og hafi síðasta símtalinu ekki lokið fyrr en við komu hennar þangað. Vitnið skýrði frá því að brotaþoli hafi svo ekki sagt sér frá hvað hafi komið fyrir hana fyrr en á sunnudeginum þegar brotaþoli hafi komið frá Vestmannaeyjum. Kom fram hjá vitninu að hann hefði þekkt brotaþola í 4-5 ár og væru þau mjög góðir vinir. Kvaðst vitnið aldrei hafa vitað til þess að brotaþola hafi liðið jafn illa og henni hafi liðið eftir þennan atburð. Hafi hann verið að reyna að fá hana til að hugsa um eitthvað annað með því að fá hana til að koma með sér eitthvað út. Vitnið F bar um það að hafa verið ásamt fleiri gæslumönnum í Herjólfsdal umrædda nótt og þá hafi brotaþoli komið til þeirra og reynt að fela sig bak við þá. Ákærði hafi svo komið þar að og hafi þá brotaþoli fært sig betur aftur fyrir gæslumennina og hafi vitnið skynjað að brotaþoli væri hrædd við ákærða, en ekkert hafi hún sagt hvað væri að. Ákærði hafi haldið í pollabuxurnar sínar, líkt og hann héldi um liminn á sér, og sagt í áttina að brotaþola „viltu lim?“. Þeir hafi svo rekið ákærða burt og brotaþoli hafi svo farið burt eftir að ákærði hafi verið úr augsýn. Vitnið hafi svo fundið ákærða aftur kvöldið áður og þá endurþekkti vitnið ákærða í dómsalnum. Vitnið G sem einnig var við gæslustörf á Þjóðhátíð umrædda nótt skýrði frá því að hann hefði verið í Herjólfsdal ásamt fleiri gæslumönnum og hafi brotaþoli komið til þeirra og staðið fyrir aftan þá en ekkert sagt. Ákærði hafi verið utan í henni og hafi hún sagt aðspurð að hún væri ekki með honum. Vitnið hafi fundið á henni að hún væri hrædd við ákærða en ekkert hafi hún þó sagt hvað væri að. Ákærði hafi verið að reyna að komast á milli þeirra gæslumannanna og tala við brotaþola en hún hafi verið fyrir aftan þá. Ekki hafi vitnið heyrt hvað ákærði hafi sagt, en hann hafi verið með einhverja takta og haldið í eða sveiflað einhverju fyrir framan sig líkt og hann héldi um liminn á sér. Ákærði hafi svo farið eftir þetta og hafi brotaþoli farið eftir það. Hún hafi ekki þegið það að hann myndi fylgja henni. Vitnið endurþekkti myndir af klæðnaði brotaþola í dómsalnum sem og ákærða sjálfan. Vitnið H sem einnig var við gæslustörf í Herjólfsdal umrædda nótt skýrði frá því að hann hafi verið ásamt öðrum gæslumönnum og þá hafi brotaþoli komið til hans og rifið í höndina á honum en ekkert sagt. Þá hafi ákærði komið og með axlaböndin á pollabuxunum sínum hangandi niður. Hafi hann haldið smekknum á pollabuxunum fyrir framan með annarri hendi. Hafi ákærði sagt eitthvað sem vitnið hafi ekki heyrt en brotaþoli hafi verið alveg stjörf og greinilega verið hrædd við ákærða. Hafi vitnið áttað sig á því að ákærði væri eitthvað að angra brotaþola. Hafi brotaþoli fært sig nær vitninu þegar ákærði hafi nálgast. Ákærði hafi sagt að ef brotaþoli vildi að hann færi þá skyldi hún bara segja það og hann myndi þá fara. Hafi vitnið sagt að það væri nokkuð ljóst að hún vildi það. Í kjölfarið hafi ákærði haft sig á brott. Vitnið endurþekkti ákærða í dómsalnum. Vitnið Q lögreglumaður bar um það að hann hafi komið á sjúkrahúsið í Vestmannaeyjum undir kvöld sunnudaginn 31. júlí sl. ásamt öðrum lögreglumanni og hitt brotaþola þar. Hafi hún sagt að hún hafi nóttina áður verið í Herjólfsdal og verið að fara út af útikamri þegar ákærði hafi ráðist á sig og ýtt sér inn á kamarinn aftur til að afklæða hana eða beita hana kynferðislegu ofbeldi. Hún hafi sloppið út en hann hafi náð henni aftur og ýtt henni aftur inn á kamarinn. Hafi brotaþoli aðspurð lýst því fyrir sér að ákærði hafi farið alla leið og hafi kynfæri hans farið inn í kynfæri hennar. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið formlega skýrslu en látið þessar upplýsingar nægja, en tók fram að honum hafi fundist brotaþoli trúverðug í frásögn sinni. Hafi brotaþoli lýst því fyrir sér að hún hafi svo sloppið og leitað skjóls hjá gæslumönnum í Herjólfsdal. Hafi ákærði komið þangað skömmu síðar og einhver orðaskipti hafi orðið milli hans og gæslumannanna en síðan hafi ákærði farið og hún þá komist burt. Vitnið lýsti því að eftir að ákærði hafði verið handtekinn og skömmu áður en hann yrði fluttur upp á land til frekari rannsóknar á málinu hafi vitnið spurt ákærða hvort hann væri ekki með fatnað eða farangur sem þyrfti að flytja líka upp á land. Hafi ákærði neitað því og sagst ekki vera með neitt nema fötin sem hann væri í, en eftir öðrum leiðum hafi lögreglumennirnir komist að því að það væri rangt og hafi þeir nálgast farangur hans á þeim stað sem ákærði hafi dvalið á í Eyjum. Vitnið R læknir á Neyðarmóttöku bar um það að hún hefði gert réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola um verslunarmannahelgina sl. Staðfesti vitnið vottorð sitt um þá skoðun. Kvað vitnið eftirminnilegt hversu miklu áfalli brotaþoli hafi verið í, en vitnið hefur margra ára starfsreynslu á Neyðarmóttöku og vegna starfa sinna við fólk sem hefur orðið fyrir ýmsum áföllum. Brotaþoli hafi setið í hnipri og hafi greinilega verið í miklu áfalli og hafi átt erfitt með að tjá sig um atburðinn, en vitnið tók fram að brotaþoli hafi ekki verið þessleg að gera meira úr atvikinu en efni hafi staðið til. Áverkar á brotaþola hafi samrýmst frásögn hennar og lýsti vitnið áverkum á brotaþola og var lýsing vitnisins í samræmi við rannsóknargögn málsins. Engir áverkar hafi verið á kynfærum brotaþola og hafi ekkert markvert komið fram við kvenskoðun, en brotaþoli hafi haft blæðingar sem hafi hafist á sunnudeginum. Vitnið P sálfræðingur staðfesti sálfræðilegt vottorð sitt um brotaþola. Bar vitnið að hún hefði hitt brotaþola þrisvar sinnum áður en hún ritaði vottorðið. Vitnið bar að brotaþoli hafi lýst mikilli vanlíðan og verið döpur og leið og ólík sjálfri sér. Hún hafi upplifað mikið öryggisleysi og alls ekki þorað að vera ein. Vitnið kvaðst hafa lagt fyrir brotaþola svo kallaða sjálfsmatskvarða og hafi niðurstöður sýnt vísbendingar um mjög alvarlega áfallastreituröskun, miðlungseinkenni kvíða og fremur alvarleg einkenni þunglyndis. Hugsun brotaþola hafi virst vera skýr og rökræn og hún hafi verið einlæg í frásögn og hreinskilin. Ekki sé enn unnt að slá fastri greiningu um áfallastreituröskun þar sem of snemmt sé liðið frá atvikinu. Niðurstaða vitnisins byggi bæði á klínískri vinnu og sjálfsmatskvörðum. Ekkert bendi til annars en að þau einkenni sem brotaþoli beri séu bein afleiðing ætlaðrar nauðgunar. Brotaþoli hafi áður lent í andlegum áföllum en hafi unnið sig út úr þeim og hafi andlegt ástand hennar verið gott fyrir atburðinn. Vitnið S, hjúkrunarfræðingur á Neyðarmóttöku, var viðstödd réttarlæknisfræðilega skoðun sem R læknir á Neyðarmóttöku gerði á brotaþola. Lýsti vitnið ástandi brotaþola þannig að henni hefði liðið rosalega illa og hafi átt mjög erfitt með að segja frá. Hafi brotaþoli vart getað talað við sig og ekki getað horft framan í sig þegar hún hafi lýst atburðinum. Fullt samhengi hafi verið í frásögn brotaþola en tekið hafi langan tíma að fá fram frásögn hennar. Fannst vitninu brotaþoli vera trúverðug. Vitnið E, systir þáverandi unnusta brotaþola, lýsti því að hún hafi verið að tygja sig til vinnu sinnar sunnudagsmorguninn 31. júlí sl. og þá hafi brotaþoli legið í sófa og verið grátandi og verið að tala í síma. Hafi brotaþoli verið eins og hún þyrfti að segja vitninu eitthvað en ekki hafi hún þó gert það. Vitnið hafi spurt brotaþola hvort eitthvað væri að og hafi brotaþoli svarað „já heldur betur“ en vitninu hafi dottið í hug að brotaþoli og bróðir hennar hafi verið að rífast kvöldið áður eða eitthvað komið upp á. Seinna um daginn hafi vitninu verið sagt hvað gerst hefði eftir að brotaþoli hafi komið á sjúkrahúsið. Kvað vitnið brotaþola hafa verið grátandi og hafi hún virst vera í uppnámi. Vitnið L bar fyrir dómi um að hann kannaðist við ákærða og væri það rétt að þeir hefðu hist á Þjóðhátíð. Fyrst hafi fundum þeirra borið saman á laugardagskvöldinu eða aðfaranótt sunnudagsins og hafi það verið í brekkunni beint fyrir framan stóra sviðið. Hafi þeir spjallað og hlegið, en ekki kannaðist vitnið við að þeir hefðu lent í jörðinni við að slást eða kljást eins og ákærði hefur borið. Ekki kannaðist vitnið við að hafa hitt ákærða öðru sinni umrætt kvöld eða nótt. Bar vitnið jafnframt um að hafa hitt ákærða á svipuðum slóðum kvöldið eftir. Framburður ákærða um atvik milli hans og brotaþola er mjög á annan veg en framburður brotaþola. Framburður ákærða fær ekki stoð í gögnum málsins eða framburði annarra að því marki sem hann og brotaþola greinir á. Framburður ákærða um það hvernig fundum þeirra bar saman er ekki trúverðugur að mati dómsins. Hann hefur borið að þau hafi gengið saman um mótssvæðið í 20-30 mínútur áður en þau enduðu inni á margnefndum kamri, en ekkert hefur hann þó getað borið um það hvað þau töluðu eða spjölluðu um. Ekki hefur ákærði getað sagt neitt til um það hvaða leið þau hafi gengið eftir að fundum þeirra bar fyrst saman og ekki heldur hvort þau gengu beint að kamrinum eða fóru aðrar leiðir. Þá hefur ákærði ekki getað skýrt frá því á neinn hátt hvernig það bar til að þau fóru inn á kamarinn saman eins og hann hefur þó borið um. Hefur ekkert komið fram hjá honum hver hafi verið tildrög þess að þau hafi farið þangað saman inn, hvort þau hafi farið þangað inn til að láta vel hvort að öðru eða hvort annað þeirra eða bæði hafi þurft að fara á klósett. Það er mat dómsins að framburður ákærða um það hvernig fundum hans og brotaþola hafi borið saman og um aðdraganda þess að þau voru saman inni á kamrinum sé ótrúverðugur og rangur. Verður miðað við að framburður brotaþola um þetta atriði sé réttur, en þess ber að geta að brotaþoli hefur að mati dómsins verið trúverðug í framburði sínum, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, en ekki hefur gætt hjá henni ónákvæmni eða tvísögli. Um það sem gerðist inni á kamrinum gegnir sama máli. Framburður ákærða um það sem þar gerðist inni þykir ekki trúverðugur, en hann hefur borið að afar skömmu eftir að þau hafi komið þangað inn hafi brotaþoli verið byrjuð að fróa honum og hafa við hann munnmök, án þess að hafa nokkru sinni hitt hann áður fyrr en um 20-30 mínútum áður. Þá hefur ákærði ekki verið fyllilega nákvæmur eða sjálfum sér samkvæmur um það af hvers völdum þau hafi verið trufluð við þau atlot sem hann hefur borið um. Hefur hann ýmist talað um unglinga eða minni krakka. Þá hefur ákærði ekki getað skýrt þau viðbrögð brotaþola að hlaupa út af kamrinum eins og fætur toguðu strax og þau voru trufluð. Framburður brotaþola um þennan hluta samskipta þeirra þykir hins vegar trúverðugur að mati dómsins og hefur brotaþoli verið sjálfri sér samkvæm um hann og einlæg í frásögn sinni. Þykir engu breyta í þessu að brotaþoli hafi ekki skýrt frá því á Neyðarmóttöku að ákærði hafi stungið fingri í leggöng hennar umrætt sinn, en fyrir því hefur hún gefið eðlilegar skýringar að mati dómsins. Mikið ber á milli í framburði ákærða og brotaþola um það hvað gerðist eftir að brotaþoli hljóp út af kamrinum í hið fyrra sinni. Ákærði hefur borið að hann hafi farið í humátt á eftir henni og hitt hana nálægt gæslumönnum og ætlað að tala við hana, en það hafi ekki gengið því hún hafi verið orðin hrædd við hann, en enga skýringu hefur hann þó getað gefið á því hvers vegna hún hefði átt að vera hrædd við hann. Brotaþoli hefur hins vegar borið að ákærði hafi elt hana og náð henni, tekið í hana mjög reiður og dregið hana og ýtt henni aftur inn á kamar og þar með ofbeldi náð niður um hana buxum og þröngvað lim sínum inn í leggöng hennar skamma stund. Henni hafi svo tekist að komast út og undan honum á hlaupum þar til hún hafi komist til gæslumannanna. Framburður brotaþola um þetta er að mati dómsins trúverðugur en framburður ákærða ekki. Ber þá að líta til þeirra áverka sem lýst hefur verið á brotaþola og borið hefur verið um í málinu. Hefur komið fram að áverkar á brotaþola eru í fullu samræmi við atburðarásina eins og brotaþoli hefur lýst henni, en þess er hér að geta að atvik á klósettinu hið fyrra sinni voru mun síður til þess fallin að valda umræddum áverkum. Hefur ákærði hins vegar engar skýringar getað gefið á þeim áverkum sem upplýst er að brotaþoli bar eftir þessa nótt. Hefur hann aðeins sagt að þeir séu ekki af hans völdum, en ekkert hefur komið fram í málinu að brotaþoli hafi getað fengið áverkana við eitthvað annað og eru engar vísbendingar um það í neinum gögnum eða framburði í málinu. Þá er óhjákvæmilegt við mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola að líta til annarra gagna og framburðar sem aðrir hafa gefið. Um það ber öllum saman sem ýmist hittu brotaþola eftir atvikin eða töluðu við hana í síma, að hún hafi verið hrædd, miður sín, grátið, verið stjörf og að greinilegt hafi verið að eitthvað mikið hafi komið fyrir hana. Gildir þetta um framburð þeirra D, gæslumannanna allra þriggja, O, C, E, sem og læknis og hjúkrunarfræðings á Neyðarmóttöku, sem og sálfræðingsins. Hefur ekkert komið fram í málinu sem geti skýrt augljóst og mikið niðurbrot brotaþola annað en sú árás sem hún hefur borið um að hafa orðið fyrir af hálfu ákærða. Þá ber við mat á trúverðugleika ákærða að líta til þess að upplýst er í málinu að hann skrökvaði að lögreglu strax á fyrstu stigum rannsóknarinnar þegar hann skýrði ranglega frá því að hann hefði engan dvalarstað í Eyjum og hefði engin föt meðferðis önnur en þau sem hann var þá klæddur í en það voru önnur föt en hann hafði verið í þegar ætlað brot hans var framið. Verður ekki annað séð en að ákærði hafi reynt með þessu að afvegaleiða lögreglu við rannsókn málsins. Er það svo að framburður ákærða er á skjön við framburð allra annarra í málinu sem mynda saman eina heild sem er í innbyrðis samræmi og í samræmi við gögn málsins öll. Framburður ákærða um að honum hafi lánast að hafa með sér áfengi í fangaklefa í Vestmannaeyjum getur ekki breytt þessu. Niðurstaða málsins ræðst ekki af neinu sem gerðist þá á lögreglustöð í Vestmannaeyjum, en auk þess hefur ákærði borið að áfengið hafi seinna verið tekið af honum og getur hann því vart hafa orðið drukkinn af því sama áfengi. Þá getur það ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins að ekki hafi verið freistað að finna DNA erfðaefni og gera kennslagreiningu á stroki í pinna í sýni sem tekið var undan forhúð ákærða við réttarlæknisfræðilega skoðun sem gerð var á honum. Kemur þar tvennt til. Annars vegar að í rannsóknarskýrslu tæknideildar lögreglu kemur berlega fram að niðurstaðan af könnun á þeim sýnum, sem tekin voru af ákærða, væri sú að engin lífsýni hafi fundist sem nothæf væru til DNA kennslagreiningar, þó að ekki væri hægt að útiloka að í stroksýnum fyndust slík sýni, sem mögulega væri þá hægt að nota til kennslagreiningar. Þykir hafa verið langsótt að tefja rannsókn málsins, að teknu tilliti til málshraðareglu og þess að ákærði sætti gæsluvarðhaldi meðan á rannsókn stóð, til þess eins að freista þess að gera slíka rannsókn sem ólíklegt var að myndi nokkru skila. Í annan stað var þegar stroksýnið var tekið liðinn all nokkur tími frá því atvik gerðust. Þá ber að geta þess að þó að brotaþoli hafi verið á blæðingum þegar hún var skoðuð á Neyðarmóttöku aðfaranótt mánudagsins, þá kemur ekkert fram um að hún hafi verið á blæðingum þegar brotið var framið tæpum sólarhring áður, en í gögnum kemur aðeins fram að blæðingar hafi hafist á sunnudeginum. Það er mat dómsins samkvæmt framansögðu að sannað sé og hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæru og er þar rétt færð til refsiákvæðis. Hefur hann unnið sér til refsingar. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði þrívegis áður sætt refsingu. Við ákvörðun refsingar hans nú skiptir máli að þann 7.desember 2006 var ákærði dæmdur í Hæstarétti til að sæta fangelsi í 18 mánuði fyrir brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga en samkvæmt vottorðinu fékk ákærði reynslulausn af 180 daga eftirstöðvum refsingar innar skilorðsbundið í tvö ár, þann 19. janúar 2008. Skilorðstími reynslulausnarinnar var liðinn þegar ákærði framdi það brot sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir. Í 205 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem lögtekin var með 12. gr. laga nr. 61/2007 um breyting á almennum hegningarlögum, sem tók gildi við birtingu í A deild Stjórnartíðinda 3. apríl 2007, segir að „Nú hefur sá sem sæta skal refsingu fyrir eitthvert þeirra kynferðisbrota sem að framan greinir áður verið dæmdur sekur um slíkt brot og má þá hækka refsingu svo að bætt sé við hana allt að helmingi hennar“. Í 3. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að „Ítrekunaráhrif falla niður, ef liðið hafa 5 ár frá því að sökunautur hefur tekið út fyrri refsinguna, eða frá því að hún hefur fallið niður eða verið gefin upp, þangað til hann fremur síðara brotið. Hafi fyrri refsingin verið sektir, telst fresturinn þó frá þeim degi, er fullnaðardómur var upp kveðinn eða gengist var undir sektargreiðslu.“. Ljóst er að nefndur 5 ára frestur byrjaði að líða 19. janúar 2008 þegar ákærði fékk reynslulausn af refsingu hins fyrri dóms. Þá hafði ítrekunarheimild 205. gr. almennra hegningarlaga öðlast lagagildi, en það hafði hún hins vegar ekki gert við uppsögu hins fyrri dóms. Það sem hér ræður þó mestu, að mati dómsins, er það að þá er ákærði framdi brot sitt nú var ítrekunarheimild 205 gr. almennra hegningarlaga gild að lögum. Hefur því ákærði gerst sekur um ítrekað brot í skilningi greindra ákvæða og ber að ákveða honum refsingu í samræmi við það. Ákærði þykir ekki eiga sér neinar málsbætur, en hann hefur gerst sekur um mjög grófa og ruddalega árás á brotaþola, líkama hennar og kynfrelsi. Eru afleiðingar brots ákærða augljósar. Er jafnframt óhjákvæmilegt að líta til hins einbeitta brotavilja ákærða sem birtist í þeirri háttsemi hans að draga brotaþola aftur með ofbeldi inn á kamarinn til að koma fram vilja sínum, eftir að hún hafði sloppið frá honum í hið fyrra sinni, en ákærða gat síst dulist það að athafnir hans allar og háttsemi gagnvart brotaþola voru ekki með hennar samþykki. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Ber að draga frá refsingunni með fullri dagatölu það gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt frá 2. ágúst 2011, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brotaþoli rökstyður bótakröfu sína þannig að ákærði hafi nauðgað henni með hrottafengnum hætti með augljósum og alvarlegum afleiðingum fyrir brotaþola. Ákærði hefur gerst sekur um alvarlega meingerð gagnvart kæranda og á hún rétt á miskabótum af þeim sökum úr hendi hans með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með hliðsjón af því hvernig ákærði hagaði atlögu sinni að brotaþola og réðist að henni í tvígang, en jafnframt með hliðsjón af augljósum og þungbærum afleiðingum árásarinnar fyrir brotaþola þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þykja málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., hæfilega ákveðin 502.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helgu Leifsdóttur hdl. þykir hæfilega ákveðin 557.680 krónur að meðtöldum akstri og virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði annan sakarkostnað samkvæmt yfirliti, alls 652.412 krónur, en kostnaður vegna uppritunar á lögregluyfirheyrslum telst ekki til sakarkostnaðar sem dómfelldum manni ber að greiða. Hulda Elsa Björgvinsdóttir, settur saksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum Hirti O. Aðalsteinssyni dómstjóra og Kolbrúnu Sævarsdóttur settum héraðsdómara. DÓMSORÐ: Ákærði, Birkir Árnason, sæti fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst með fullri dagatölu gæsluvarðhald ákærða samfleytt frá 2. ágúst 2011. Ákærði greiði A, [...] 1.200.000 krónur í miskabætur auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. júlí 2011 til 16. september 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar, hrl., 502.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 557.680 krónur að meðtöldum akstri og virðisaukaskatti í þóknun til Helgu Leifsdóttur hdl., skipaðs réttargæslumanns brotaþola auk annars sakarkostnaðar, 652.412 krónur.
Mál nr. 89/2015
Kærumál Fjárslit milli hjóna Opinber skipti Séreign
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem deilt var um að hvaða leyti nánar tilgreindar fasteignir ættu að koma til skipta milli M og K við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Í kaupmála M og K var m.a. mælt fyrir um að íbúð E væri séreign M. Það sama ætti að gilda um arð af séreign og einnig það sem kæmi í stað séreignar. Í hinum kærða úrskurði, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að fasteignin A hefði komið í stað íbúðarinnar að E og ætti hún því að falla utan skipta. Við kaup fasteignar B hefði lántaka aðila hins vegar aukist mikið og var svo áfram hvað varðaði aðrar fasteignir sem keyptar hefðu verið á árunum 2007-2011, þ.e. fasteignirnar C og D og sumarbústaðinn Þ. Taldi dómurinn að við kaup fasteignarinnar að B hefði orðið slík samblöndun séreignar og hjúskapareignar að ekki væri unnt að sérgreina þann hluta eigna sem talist gæti séreign M og að séreignafyrirkomulagi eigna hefði því lokið á þeim tíma þannig að réttur M til séreignar hefði fallið niður. Var talið að þau lán sem tekin höfðu verið til kaupa á áðurnefndum fasteignum hefðu verið greidd með eignum búsins og hefði þá verið svo komið að aðilar hefðu staðið sameiginlega að verðmætasköpun eigna þess. Var það því niðurstaða dómsins að fasteignirnar B, C og D og sumarbústaðurinn Þ væru hjúskapareignir og kæmu til skipta í samræmi við helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2015, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningi aðilanna í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði frumvarp skiptastjóra til úthlutunar úr búinu. Þá krefst hann þess að varnaraðila verði gert að greiða allan kostnað skiptastjóra vegna opinberra skipta til fjárslita milli aðila. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 9. febrúar 2015. Hún krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en séreignarrétt sóknaraðila að fasteigninni A í Reykjavík, fastanúmer [...]. Krefst hún þess aðallega að 72% þeirrar fasteignar komi til skipta við fjárslitin samkvæmt helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993. Til vara krefst hún viðurkenningar á því að hún eigi endurgjaldskröfu úr hendi sóknaraðila að því marki sem talið verður að hann „hafi ekki nýtt séreign sína til kaupanna framreiknað til verðlags í janúar 2015 kr. 8.594.306 að teknu tilliti til helmingaskiptareglu hjúskaparlaga, með dráttarvöxtum frá uppsögu dóms.“ Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að gagnkæru verði vísað frá Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um frávísun gagnkæru er reist á því að gagnkæran hafi borist að liðnum kærufresti. Kæra sóknaraðila barst héraðsdómi 26. janúar 2015, sem var síðasti dagur kærufrests, sbr. 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 og 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæran barst Hæstarétti 2. febrúar sama ár og því rann út frestur til að skila greinargerð til Hæstaréttar 9. þess mánaðar, sbr. 1. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991. Gagnkæra varnaraðila barst samkvæmt gögnum málsins þann dag. Kom hún því tímanlega fram, sbr. 4. mgr. 150. gr. og 3. mgr. 153. gr. sömu laga og verður kröfu sóknaraðila um frávísun gagnkærunnar því hafnað. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 572/2009
Kærumál Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 30. júní, er höfðað með stefnu, birtri 9. maí 2008, af A, kt. [...], [...], á hendur B, kt. [...], [...]. Til réttargæslu er stefnt þeim C, kt. [...], [...], Akureyri og D, kt. [...], [...], Blönduósi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. október sama ár. Kærður er sá þáttur úrskurðar Héraðsdóms Norðurlands vestra 25. ágúst 2009, að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila um að rift verði kaupsamningi og afsali, dagsettu 23. maí 2006, sem innfært var í þinglýsingarbók 9. júní 2006, þar sem E afsalaði til varnaraðila jörðinni X, ásamt fasteignum, hlunnindum og réttindum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði hluti úrskurðarins verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. C og D var stefnt til réttargæslu í héraði en hafa ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 441/2017
Kærumál Lögheimili Forsjá Sáttameðferð Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli K á hendur M, um forsjá og lögheimili yngsta sonar aðila var vísað frá dómi. Taldi héraðsdómur ljóst að hvorki aðkoma, né vottorð tilgreinds fjölskyldu- og félagsráðgjafa, sem aðilar höfðu upphaflega leitað til vegna ágreinings um val á grunnskóla sonar síns, hefðu uppfyllt þau skilyrði sem fram kæmu 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Hefði þar af leiðandi ekki verið fullnægt því skilyrði ákvæðisins að aðilarnir hefðu leitað sátta um ágreiningsefni málsins áður en það var höfðað. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð og tók fram að vottorð sálfræðings, sem gefið hafði verið út tveimur mánuðum eftir höfðun málsins og K hafði lagt fram fyrir Hæstarétti, gæti engu breytt um niðurstöðuna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru6. júlí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. júní 2017 þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilavar vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefstsóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt nýgögn. Samkvæmt þeim tók sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu fyrir 28. júní 2017beiðni sóknaraðila um breytta skipan lögheimilis drengsins A. Er um það bókað ígerðarbók að málinu hafi „verið vísað til sáttameðferðar samkvæmt 33. gr. abarnalaga nr. 76/2003 og munu foreldrar fá boðun til viðtals hjá sáttamanni.“ Þáliggur fyrir vottorð B sálfræðings 5. júlí 2017 „um sáttameðferð samkvæmt 33.gr. a barnalaga“ þar sem meðal annars segir að varnaraðili hafi hafnað að mætaí sáttameðferð og að afstaða barns hafi ekki verið könnuð. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er þaðgert að skilyrði í 1. mgr. 33. gr. a barnalaga, áður en mál er höfðað um forsjábarns, lögheimili þess eða umgengni, að foreldrar hafi leitað sátta samkvæmtgreininni. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal sýslumaður bjóða aðilum slíkasáttameðferð, en þeir geti einnig leitað til annarra sem hafa sérfræðiþekkinguí sáttameðferð og málefnum barna. Þá kemur fram í 3. mgr. 33. gr. a laganna aðmarkmið slíkrar sáttameðferðar sé að hjálpa foreldrum að gera samning um þálausn máls sem sé barni fyrir bestu. Skuli foreldrar mæta sjálfir á þá fundi semsáttamaður boðar til og þá skuli veita barni, sem náð hefur nægilegum þroska,kost á að tjá sig við sáttameðferðina nema telja megi að slíkt geti haftskaðleg áhrif á barnið eða sé þýðingarlaust fyrir úrslit málsins. Náist ekkislíkt samkomulag gefi sáttamaður út vottorð um meðferðina en í því skuli geragrein fyrir hvernig hún fór fram, helstu ágreiningsatriðum, afstöðu aðila ogsjónarmiðum barns nema það sé talið ganga gegn hagsmunum þess, sbr. 5. og 6.mgr. 33. gr. a barnalaga. Er nánar fjallað um tilhögun sáttameðferðar, markmiðhennar og framkvæmd í reglum sem Innanríkisráðherra hefur sett samkvæmt 9. mgr.33. gr. a laganna. Fallast verður á með héraðsdómi að aðkoma C,fjölskyldu- og félagsráðgjafa, sem aðilar leituðu upphaflega til vegnaágreinings um val á skóla fyrir yngsta son sinn, og það vottorð sem hún gaf út,hafi ekki fullnægt áðurgreindum skilyrðum 33. gr. a barnalaga og því hafi heldurekki verið fullnægt áskilnaði 1. mgr. greinarinnar um að aðilar hafi leitaðsátta um forsjá og lögheimili barns áður en málið var höfðað. Getur áðurgreintvottorð B sálfræðings, sem gefið var út 5. júlí 2017, eða tveimur mánuðum eftirað mál þetta var höfðað, engu breytt um þá niðurstöðu. Að þessu gættu en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M,350.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, föstudaginn 23. júní 2017Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar20. júní sl., er höfðað með birtingu stefnu 5. maí 2017.Stefnandi er K, kt. [...],[...],[...].Stefndi er M, kt. [...],[...],[...].Stefndi krefst þess að öllum kröfumstefnanda verði vísað frá dómi. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendistefnanda að mati dómsins og að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfustefnda verði hafnað og að málið verði tekið til efnismeðferðar. Þá krefststefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda vegna þessa þáttar málsins, að teknutillit til virðisaukaskatts.I.Málsaðilar eiga saman þrjú börn, þ.e. D,fæddan [...], E, fædda [...], og A, fæddan [...]. Málsaðilar bjuggu í [...] frá[...] til [...]. Þau skildu lögskilnaði 2014 og fluttu það ár heim til Íslandsog settust að í sama skólahverfi í [...], þar sem stutt var á milli heimilaaðila. Við lögskilnað var ákveðið að aðilar færu með sameiginlega forsjá, en aðstúlka E ætti lögheimili hjá stefnanda og bræður hennar hjá stefnda. Eldribörnin tvö stunda nám í [...], en yngri drengurinn hefur verið á leikskólanum [...],en hann mun hefja nám í grunnskóla í haust. Umgengni er með þeim hætti aðbörnin eru viku í senn hjá hvoru foreldri um sig. Stefnandi hefur verið í sambúð með Ffrá því um mitt ár 2015 og giftu þau sig á síðasta ári. Stefndi hefur nýlegahafið sambúð með konu, G, og hefur flutt búferlum í [...].Ágreiningur málsaðila lýtur að því aðstefndi hefur ákveðið að yngsti drengurinn, A, muni hefja skólagöngu sína í [...]í haust, þ.e. í [...], en við það er stefnandi ósátt. Kveðst hún hafa gengið útfrá því að hann myndi hefja nám í sama grunnskóla og eldri systkini hans ogvinir úr hverfinu.Stefndi kveðst hinn 20. mars sl. hafaásamt sambýliskonu sinni leitað til C, fjölskyldu- og félagsráðgjafa, með þaðað markmiði að kanna hvort það myndi skaða hagsmuni drengsins að hefjaskólagöngu í [...] þar sem stefndi búi, í stað þess að fara í grunnskóla í [...]þar sem eldri systkini hans gangi í skóla. Það hafi verið hugmynd C að fástefnanda og eiginmann hennar einnig í ráðgjöf til hennar vegna þessa málefnis,en það hafi ekki staðið til í upphafi. C hafi hitt stefnanda og eiginmannhennar 27. mars sl. og síðan málsaðila eina daginn eftir.Hinn 29. mars sl. hafi C sent báðumaðilum tölvupóst og lýst sig reiðubúna til að hitta þá aftur og fara betur yfirmálið. Hinn 3. apríl sl. hafi stefnandi óskað eftir því við C að hún tæki samanráðleggingar þær sem komið hafi fram á fundinum. C hafi tekið vel í það, enjafnframt tekið fram að það væri gott ef foreldrar myndu ræða þetta aftur áfundi. Hinn 6. apríl hafi C sent aðilum punkta sem ræddir hafi verið áfundinum.Stefnandi hafi síðan óskað eftir þvívið C að hún gæfi út einhvers konar sáttavottorð. Í svarpósti C frá 19. aprílsl. kemur fram að hún hafi oft gefið út sáttavottorð með undirritun, en þá hafibáðir foreldrar einnig ritað undir sáttaniðurstöðuna, en það sé gert til aðflýta fyrir afgreiðslu skilnaðar hjá sýslumanni. Síðan segi orðrétt ítölvupósti C: „Nú er þetta öðruvísi þarsem (sic) ekki liggur fyrir sátt, en égget auðvitað staðfest að samtölin sem slík hafi átt sér stað.“ Síðar segir ípóstinum: „Það sem ég get gert er að staðfesta að viðtölin þrjú hafi átt sérstað.“Í málinu hefur verið lagt fram vottorðáðurgreindrar C um sáttaumleitan, dagsett 21. apríl 2017. Í vottorðinu er rakiðað málsaðilar hafi skilið að lögum á árinu 2014 og samið um sameiginlega forsjáþriggja barna sinna, sem og um lögheimili þeirra og umgengni við þau. Ívottorðinu segir síðan:„Eftir að þau hafa bæði eignast nýjamaka og búa ekki lengur í sama skólahverfi hefur nú komið upp ágreiningur umval á skóla yngsta drengsins sem mun hefja skólagöngu sína n.k. haust.Í mars sl. leituðu þau M ogsambýliskona hans G til mín til að fá sérfræðiaðstoð við að skoða málið og nániðurstöðu um hvernig mætti halda sem best á málum útfrá (sic.) velferð A. Aðþví loknu mælti ég með viðtali við móðurina, K og F sambýlismann hennar, til aðupplýsa heildarmyndina betur. Í framhaldi af því komu foreldrarnir í eittviðtal til að vinna sameiginlega úr þeirri greiningu á aðstæðum og mati áþörfum og velferð A sem mótast hafði í viðtölunum, og ná sátt um ákvörðun áþeim grunni.Það staðfestist hér með að foreldrarnir,K og M ásamt mökum, hafa samtals sótt þrjú sáttaviðtöl hjá undirritaðri þ. 20. mars,27. mars og 28. mars 2017.“II.Stefndi kveðst byggja frávísunarkröfusína á því að málshöfðunarskilyrði 1. mgr. 33. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 séekki uppfyllt í málinu. Samkvæmt ákvæðinu sé foreldrum skylt að leita sáttaáður en mál er höfðað um forsjá barns, lögheimili þess o.fl. Stefndi telji að sáttameðferðog framlagt vottorð C uppfylli ekki skilyrði áðurgreinds ákvæðis barnalaga.Af 2. mgr. 33. gr. a. megi leiða aðforsenda þess að sáttameðferð samkvæmt ákvæðinu fari fram sé sú að áður hafiverið gerð krafa vegna málsins hjá sýslumanni, svo sem um breytingu álögheimili, eins og í tilviki aðila. Sýslumanni beri að bjóða aðilumsáttameðferð, en aðilar geti einnig leitað til annarra sem hafi sérþekkingu ísáttameðferð og málefnum barna. Í athugasemdum með 12. gr. laga nr. 61/2012, enmeð þeim hafi ákvæði 33. gr. a. verið lögfest, segi að rétt þyki að geraforeldrum almennt að leita sátta í hvert sinn sem krafist er úrskurðar eðahöfðað er mál, enda megi ganga út frá því að æskilegt sé að skoða sérstaklega íhverju ágreiningur foreldra er fólginn í hvert sinn. Þessar athugasemdir beriþess merki að liggja þurfi fyrir krafa um breytingu á forsjá, lögheimili eðaumgengni áður en sáttameðferð getur yfir höfuð hafist. Hið sama megi ráða af 5.gr. reglna um ráðgjöf og sáttameðferð, sem fjalli um upplýsingafund meðforeldrum áður en þeim er boðið upp á sérfræðiráðgjöf eða sáttameðferð.Stefndi kveður mikilvægt að aðilar vitií hvaða skyni þeir séu að ræða saman. Stefndi kveðst ekki hafa átt von á aðþeir fundir sem hann hafi átt með C gætu haft réttaráhrif á deilu aðila umlögheimili barnsins. Þá sé það forsenda sáttameðferðar að aðilar máls leiti ísameiningu til sáttamanns með það fyrir augum að fram fari sáttameðferð og þá meðþeirri lögfylgju, að takist sáttameðferð ekki, verði gefið út vottorð umárangurslausa sáttameðferð, sem aftur veiti rétt til höfðunar dómsmáls.Þá bendir stefndi á ákvæði 3. mgr. 12.gr. reglna um ráðgjöf og sáttameðferð, sem settar hafi verið með heimild í 9.mgr. 33. gr. a. barnalaga, en stefndi kveðst telja að sáttaumleitan C uppfylliekki þau skilyrði sem þar komi fram. Þá komi ekki fram í vottorðinu að rætthafi verið við barnið, sbr. 13. gr. reglnanna, og þá sé efni vottorðsins ekki ísamræmi við 15. gr. reglnanna. Einnig bendir stefndi á ákvæði 20. gr. reglnannaþar sem fram komi að báðir aðilar verði að samþykkja að sáttamaður utansýslumannsembættanna sinni sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a. barnalaga.Jafnframt kveður stefndi ekki ljóst hvort C uppfylli 11. gr., sbr. 1. mgr. 20.gr., reglnanna, en ekkert komi fram í gögnum málsins um hæfi C.Loks bendir stefndi á að í framlögðuvottorði komi ekki fram að sáttameðferð hafi verið árangurslaus. Það hafi veriðákvörðun stefnanda að hætta í ráðgjöf hjá C, en ekki ákvörðun sáttamanns einsog gert sé ráð fyrir í bæði 33. gr. a. barnalaga og framangreindum reglum umráðgjöf og sáttameðferð. Vottorðið og framlögð tölvupóstsamskipti C við aðilabendi einnig til þess að C hafi ekki talið sig vera að gefa út sáttavottorð umárangurslausa sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a. barnalaga.Af hálfu stefnanda er kröfu stefnda umfrávísun málsins mótmælt og þess krafist að henni verði hafnað. Telur stefnandiað í málinu hafi verið fullnægt því skilyrði 33. gr. a. barnalaga að foreldrar leitisátta áður en mál er höfðað. Í barnalögunum sé ekki sett að skilyrði að aðilarhafi leitað til sýslumanns áður en sáttameðferð samkvæmt 33. gr. a. hefst. Fulltsamráð hafi verið með aðilum um að leita ráðgjafar C og í gögnum málsins komiskýrt fram um hvað hafi verið rætt í sáttameðferðinni. Stefnda hafi því veriðkunnugt um í hvaða tilgangi aðilar leituðu til C. Þá bendir stefnandi á aðreglur um ráðgjöf og sáttameðferð, sem settar hafi verið með heimild í 3. mgr.33. gr. a. barnalaga, geti ekki sett þrengri skorður fyrir höfðun máls en framkomi í lögunum sjálfum. Þá bendir stefnandi á að það sé stjórnarskrárvarinnréttur hvers manns að geta leitað úrlausnar dómstóla. III.Hvorki verður ráðið af 2. mgr.33. gr. a. barnalaga né lögskýringargögnum að það sé sett að skilyrði að foreldrarhafi leitað til sýslumanns og sett þar fram kröfur sínar áður en þeir leita sáttameðferðarhjá sérfræðingum í sáttameðferð og málefnum barna, utan sýslumannsembættanna.Eins og áður greinir er þaðskilyrði sett í 1. mgr. 33. gr. a. barnalaga að áður en mál er höfðað um forsjábarns, lögheimili, umgengni, dagsektir eða aðför sé foreldrum skylt að leitasátta samkvæmt greininni. Í 3. mgr. ákvæðisins segir að markmiðið meðsáttameðferð sé að hjálpa foreldrum að gera samning um þá lausn máls, sem barnier fyrir bestu, þ.e. um forsjá, lögheimili, umgengni, dagsektir eða aðför.Í málinu krefst stefnandi þessað dæmt verði að lögheimili barnsins A verði hjá sér, en að aðilar fari áframmeð sameignlega forsjá hans. Er ágreiningur aðila sprottinn af því að stefndihefur ákveðið að drengurinn, sem á lögheimili hjá honum, hefji skólagöngu í [...] þar sem stefndi býr,en ekki í [...] þar sem stefnandi býr og eldri systkini barnsins ganga í skóla. Framkemur í vottorði C, fjölskyldu- og félagsráðgjafa, að stefndi og sambýliskonahans leituðu upphaflega til hennar vegna ágreinings „um val á skóla yngstadrengsins sem mun hefja skólagöngu sína n.k. haust.“ Einnig kemur fram að þauhafi óskað eftir „sérfræðiaðstoð við að skoða málið og ná niðurstöðu um hvernigmætti halda sem best á málum útfrá (sic.) velferð A.“Þá kemur fram í vottorðinu ogöðrum gögnum málsins að C mælti með viðtali við móður drengsins og eiginmannhennar og í framhaldi af því hafi foreldrar komið í eitt viðtal til að vinnasameiginlega úr því sem komið hefði fram í viðtölunum og til að ná sátt umákvörðun á þeim grunni.Ljóst er af framangreindu ogöðrum gögnum málsins að aðilar leituðu ekki til C vegna ágreinings um forsjá oglögheimili yngsta sonar þeirra, heldur vegna ágreinings um val á grunnskólahans. Þá þykir ljóst að ráðgjöf C og umfjöllunarefni viðtala hennar við aðilaog maka þeirra laut að vali á grunnskóla drengsins með hliðsjón af þörfum hansog velferð, en ekki ágreiningi um lögheimili hans. Samkvæmt framangreindu gatmarkmið ráðgjafar og sáttaumleitunar C ekki lotið að því að hjálpa aðilum aðgera samning um ágreiningsatriði máls þessa, þ.e. um forsjá barnsins og hvarlögheimili þess skyldi vera.Samkvæmt framangreindu gatstefndi heldur ekki vænst þess að viðtöl C við aðila og maka þeirra, sem einsog áður greinir fjölluðu um ágreining um val á skóla barnsins, gætu leitt tilþess að gefið yrði út vottorð um sáttameðferð samkvæmt 5. mgr. 33. gr. a.barnalaga með þeim réttaráhrifum að unnt væri að höfða mál um forsjá barnsinsog lögheimili.Þá er ljóst að efni framlagðsvottorðs C um sáttaumleitan er ekki í samræmi við 6. mgr. 33. gr. a. barnalaga,en þar segir að í vottorði um sáttameðferð skuli greina frá því hvernigsáttameðferð fór fram, helstu ágreiningsatriðum, afstöðu aðila og sjónarmiðumbarns nema það sé talið ganga gegn hagsmunum barnsins.Í vottorði C kemur ekkert framum að ágreiningur málsaðila hafi staðið um forsjá barnsins og lögheimili þessog þá er ekki getið um afstöðu aðila. Þá kemur ekkert fram um það aðsáttameðferð hafi verið árangurslaus, en eingöngu er getið um að aðilar ásamtmökum hafi sótt þrjú sáttaviðtöl hjá C. Af öðrum gögnum málsins þykir og ljóstað C taldi málið ekki fullrætt þegar stefnandi óskaði eftir að hún gæfi útvottorð það sem lagt hefur verið fram í málinu.Með hliðsjón af öllu framangreinduverður ekki talið að fullnægt hafi verið því skilyrði fyrir höfðun málsins að foreldrarhafi leitað sátta um ágreiningsefni þess, þ.e. um forsjá barnsins og lögheimilibarnsins, sbr. 33. gr. a. barnalaga. Verður því ekki hjá því komist að vísamálinu frá dómi.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 er stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Stefnandi, K, greiði stefnda, M,250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 352/2005
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
Ó höfðaði mál á hendur T, þar sem hann krafðist þess að felldur yrði úr gildi nánar tilgreindur úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga. Ó var ekki talinn hafa gert fullnægjandi grein fyrir því að hann hefði lögvarða hagsmuni af því að fá umræddan úrskurð felldan úr gildi. Var málið því vanreifað að þessu leyti og vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. ágúst sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Óskar Geir Pétursson, greiði varnaraðila, Tryggingastofnun ríkisins, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2005. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 28. júní sl., var höfðað 17. nóvember 2004 af Óskari Geir Péturssyni, kt. 010952-4099, Bakkagötu 3, Öxnarfjarðarhreppi, Kópa­skeri, á hendur Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 114, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður Úrskurðarnefndar almanna­trygginga í málinu nr. 207/2002 frá 15. janúar 2003: Óskar Geir Pétursson gegn Trygg­inga­stofnun ríkisins og krafist er málskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsókn 25. janúar sl. Af stefnda hálfu er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá dómi en til vara að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu. Úrskurðurinn er kveðinn upp til úrlausnar á frávísunarkröfunni en stefnandi krefst þess að krafa hans í málinu verði tekin til efnislegrar meðferðar. Báðir máls­aðilar krefjast málskostnaðar í þessum þætti málsins samkvæmt málskostnaðar­yfir­litum. I. Stefnandi slasaðist 7. janúar 2000 um borð í Hrísey EA-410 er hann vann þar sem 2. stýrimaður. Stefnandi lýsir atvikum þannig að hann hafi verið að losa stórt grjót úr trollinu sem hafi komið upp með því. Þegar hífa hafi átt grjótið hafi það tekist á loft vegna þess að mikil alda hafi komið undir skipið. Grjótið hafi runnið á stefnanda en hann hafi orðið á milli með hægri fótlegg og hlotið slæm meiðsl á hné. Stefnandi hafi orðið óvinnufær það sem eftir var af veiðiferðinni og eftir slysið hafi hann nær ekkert getað unnið á sjó. Hann finni sífellt fyrir þreytu í hnénu og honum hafi ekki gengið vel að fá vinnu í landi. Hann hafi því orðið fyrir umtalsverðu tjóni vegna slyssins. Slysið hafi einnig valdið honum miklum erfiðleikum í daglegu lífi. Hann hafi fyrir slysið verið veikur fyrir áfengi og leitað sér lækninga vegna þess. Áverk­arnir sem hann hafi hlotið í slysinu hafi gert honum erfiðara að standa sig gagnvart þessu vandamáli. Stefnandi hafi fengið greitt úr slysatryggingu sjómanna, launþegatryggingu, frá Tryggingamiðstöðinni hf., en varanleg læknisfræðileg örorka hans hafi verið metin 5% og hafi hann fengið greitt samkvæmt því. Þar sem um vinnuslys hafi verið að ræða hafi stefnandi krafist þess að áverkarnir yrðu metnir af stefnda samkvæmt almannatryggingalögum og 4. október 2002 hafi Sigurjón Sigurðsson læknir metið slysaörorku stefnanda 5%. Stefnandi hafi ekki unað þeirri niðurstöðu og kært matið til Úrskurðarnefndar almannatrygginga 25. sama mánaðar. Hann hafi krafist þess að örorka hans yrði metin á grundvelli 2. mgr. 12. gr. laga um almannatryggingar nr. 117/1993 samkvæmt staðli sem saminn hafi verið á grundvelli reglugerðar nr. 379/1999. Með úrskurði nefndarinnar 15. janúar 2003 var framan­greint mat læknisins stað­fest. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda þar sem þess var krafist að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og að stefndi yrði dæmdur til að meta ákverka sem stefnandi hlaut í slysinu til örorku á sama grundvelli og hann krafðist að gert yrði fyrir örorku­nefndinni. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2003 sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3. desember 2003 í máli nr. 438/2003. Stefnandi telur að hann eigi sjálfstæða kröfu á hendu stefnda þótt hann hafi fengið uppgjör á skaðabótakröfunni úr launþegatryggingunni, en hann hafi verið tryggður samkvæmt 9. gr. laga nr. 117/1993, sbr. 24. gr. laganna. II. Krafa stefnanda um ógildingu úrskurðar Úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 15. janúar 2003 er byggð á því að stefnandi uppfylli almenn skilyrði 1. mgr. 22. gr. laga um almannatryggingar og eigi rétt á að örorka hans og heilsuskerðing (færnisskerðing) vegna slyssins verði metin í samræmi við meginreglur framan­greindra laga og samkvæmt 29. gr. þeirra, sbr. 2. mgr. 12. gr. laganna, eftir staðli reglugerðar nr. 379/1999 þar sem fram komi á skýran og gagnsæjan hátt þær forsendur eða forskriftir sem ráði hæð örorku samkvæmt lögunum. Þeim bótaþegum sem hljóti færnisskerðingu af völdum vinnuslysa beri sami réttur og öðrum bótaþegum þegar örorka þeirra sé metin. Stefndi hafi metið örorku stefnanda samkvæmt örorkutöflum örorkunefndar sem hvergi fái staðist og hafi enga stoð í almannatryggingarétti eða gildandi lögum um almannatryggingar. Staðall 3. mgr. 12. gr. laganna taki mið af afleiðingum áverkans og því beri að meta hverja færnisskerðingu áverkinn hafi haft í för með sér fyrir viðkomandi einstakling. Þessi grunnregla hafi verið þverbrotin þegar örorka stefnanda vegna vinnu­­slyssins hafi verið metin af stefnda. Afleiðingar sem slysið hafi haft á líkamlega færni stefnanda hafi ekki verið metnar. Þegar bætur vegna áverka af sjúkdómum eða fötlun séu ákveðnar samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga um almannatryggingar, sbr. staðal reglugerðar nr. 179/1999, en örorka vegna slysaáverka samkvæmt örorkutöflum eftir vali læknis brjóti það gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Með því njóti þeir sem hafi orðið fyrir vinnu­slysum ekki sömu örorkubóta fyrir samskonar færnisskerðingu og þeir sem verði fyrir sjúkdómum eða fötlun þrátt fyrir að færnisskerðing vegna sjúkdóma sé í lögunum lögð að jöfnu við færnisskerðingu vegna slysa svo sem skýrlega komi fram, t.d. í 4. mgr. 22. gr. laganna. Einnig brjóti það gegn réttmætis- og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins að ákveða örorku vegna afleiðinga vinnuslysa á grundvelli matsreglna sem beitt sé vegna bóta úr launþegatryggingu. Í úrskurðinum, sem krafist sé ógildingar á, sé ekki byggt á sjónarmiðum laga um almanna­­tryggingar heldur óljósum forsendum eins og fram komi í honum. Aðferðir sem notaðar séu við ákvörðun á miska og örorku samkvæmt skaðabótalögum séu óljósar og sé alger markleysa að nota þær reglur við ákvörðun á örorku samkvæmt almannatryggingalögum. Örorka stefnanda vegna vinnuslyssins hafi ekki verið ákveðin samkvæmt skýrum ákvæðum í settum lögum heldur mælikvarða sem fáir viti deili á. Þetta brjóti gegn lögmætisreglu stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar. Í úrskurðinum komi fram að eingöngu sé um að ræða hlutlægt mat sem ekki sé byggt á öðru en miskatöflum. Röksemdir stefnanda fyrir því að hann hafi lögvarða hagsmuni af efnislegri úrlausn málsins eru þær að þótt stefnandi hafi fengið tjón sitt bætt samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga eigi hann einnig rétt á bótaákvörðun samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga um almannatryggingar, þ.e. að áverkar hans verði metnir samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999. Bætur sem stefnandi fengi samkvæmt staðlinum yrðu ákveðnar á allt annan hátt en bætur sem stefnandi hafi þegar fengið samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Hann geti jafnvel átt rétt á hærri bótum en hann hafi þegar fengið greiddar úr launþegatryggingunni. Færnisskerðing stefnanda samkvæmt staðl­inum myndi leiða til mun hærri örorku en 10%. Samkvæmt honum þurfi ekki að skora nema 15 stig til að verða metinn 75% öryrki. Ekki sé loku fyrir það skotið að stefnandi verði metinn til að minnsta kosti 50% örorku samkvæmt lögum um almanna­tryggingar sem veitti stefnanda ákveðinn rétt, sbr. 29. gr. laganna. Með kröfu stefnanda sé krafist úrlausnar um réttindi stefnanda samkvæmt lögum um almannatryggingar og sáttmálum sem íslenska ríkið hafi undirgengist um slík réttindi. Stefnandi eigi rétt á því að bera úrskurð Úrskurðarnefndar almannatrygginga undir dómstóla. Hann þurfi að fá úr því skorið hver örorka hans sé samkvæmt lögum um almannatryggingar og hafi lögvarða hagsmuni af því. Stefnandi mótmæli því að í málatilbúnaði hans felist skriflegur málflutningur. Málið sé flókið og hafi verið tekið mið af því þegar stefnan var samin. III. Frávísunarkrafa stefnda er byggð á því að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn um kröfuna í málinu auk þess sem málatilbúnaður hans sé í andstöðu við meginreglur einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Stefnandi hafi sótt um slysabætur til stefnda vegna slyss sem hann hafi orðið fyrir 7. janúar 2000. Umsóknin hafi verið rökstudd með því að um vinnuslys hafi verið að ræða sem væri bótaskylt samkvæmt III. kafla almannatryggingalaga nr. 117/1993. Slysið hafi einnig verið bótaskylt úr slysatryggingu launþega hjá Trygginga-miðstöðinni hf. og hafi stefnanda verið greiddar bætur samkvæmt því sem hafi verið ákveðnar eftir skaðabótalögum. Við uppgjör á þeim bótum hafi verið gert ráð fyrir að bætur tilstefnanda frá stefnda drægjust frá greiddum bótum úr slysatryggingu launþega, eins og gera eigi samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, en þar segi að frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns dragist greiðslur sem tjónþoli fái frá almanna­tryggingum. Þegar í ljós hafi komið að stefnandi ætti ekki rétt á bótum frá stefnda vegna slyssins hafi hann fengið eftirstöðvar bótakröfu sinnar greiddar frá Trygg­inga­miðstöðinni hf. eins og fram komi í gögnum málsins. Þar með hafi stefnandi fengið allt tjón bætt sem hann geti átt rétt á vegna slyssins. Tilraun stefnanda til að fá niður­stöðu stefnda hnekkt sé í raun tilraun til að sækja bætur úr hendi stefnda sem hann hafi þegar fengið greiddar annars staðar frá. Stefnandi hafi engan fjárhagslegan ávinning af því að fá úrskurðinum hnekkt. Af slíkum málatilbúnaði hafi stefnandi ekki lögvarða hagsmuni og beri því að vísa málinu frá dómi, sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hafi þegar verið metinn til örorku eftir þeim staðli og á þann hátt sem hann krefjist í málinu. Frá 1. mars 1999 hafi stefnandi verið metinn til fullrar örorku hjá stefnda samkvæmt þeim sjónarmiðum sem gildi um örorkulífeyri, sbr. II. kafla laga um almannatryggingar. Hann fái örorkulífeyri greiddan samkvæmt því og hafi fengið frá því fyrir slysið. Síðasta mat hafi farið fram 9. desember 2004. Allur málatilbúnaður stefnanda miði að því að örorka hans verði metin á þann hátt sem þegar hafi verið gert. Stefnandi geti ekki samkvæmt 2. mgr. 43. gr. laganna samtímis notið örorkubóta samkvæmt III. kafla þeirra og örorkulífeyris samkvæmt II. kafla. Hann geti ekki verið metinn til hærri örorku samkvæmt lögum um almannatryggingar en hann hafi þegar verið metinn. Úrlausn málsins breyti því engu um réttarstöðu stefnanda að lögum. Því beri að vísa málinu frá dómi. Málatilbúnaður stefnanda sé auk þessa óljós og í raun skriflegur málflutningur. Þetta sé í brýnni andstöðu við meginreglur einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. e og f liðir 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála. Stefnandi segist byggja lögsóknina á 2. mgr. 25. gr. laganna. Krafa hans sé þó ekki krafa um að viðurkennd verði nokkur réttindi stefnanda. Því sé um einhvers konar misræmi að ræða í málatilbúnaði stefnanda sem erfitt sé að henda reiður á. IV. Krafa stefnanda um ógildingu úrskurðar Úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 15. janúar 2003 er byggð á því að með úrskurðinum hafi örorka hans ekki verið metin samkvæmt fyrirmælum í lögum eða að lög hafi verið brotin í því sambandi. Úrskurðurinn sé því ólögmætur og því beri að fella hann úr gildi. Í þessu felst krafa um að ólögmæti úrskurðarins verði viðurkennt af dóminum. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála er skilyrði fyrir því að krafan fái efnislega meðferð dómsins að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausninni. Skýringar stefnanda á því á hvern hátt það geti skipt hann máli að lögum að fá framan­greindan úrskurð felldan úr gildi eru óljósar. Stefnandi virðist telja að hann geti átt rétt á örorkubótum eða örorkulífeyri samkvæmt lögum um almannatryggingar sem hann hafi ekki fengið þar sem ólögmætum aðferðum hafi verið beitt í úrskurðinum við mat á örorku hans en þetta kemur þó ekki nægilega skýrt fram í stefnu. Þar kemur hins vegar fram að stefnandi hafi krafist þess að áverkar hans yrðu metnir af stefnda samkvæmt almannatryggingalögum og útskýrt er í stefnunni hvers vegna stefnandi telur að það hafi ekki verið gert. Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins fær stefnandi greiddan fullan ör­orku­lífeyri frá stefnda, óháð slysinu sem hann varð fyrir 7. janúar 2000, samkvæmt mati sem gildir til 30. júní 2006. Í stefnu er ekki fjallað um þetta atriði eða hvort það hafi áhrif á réttarstöðu stefnanda og hagsmuni hans af ógildingu úr­skurðar­ins. Að öllu þessu virtu þykir á skorta að stefnandi hafi í málatilbúnaði sínum gert nægilega grein fyrir mikilvægum atriðum og samhengi þeirra sem hljóta að skipta máli við mat á því hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn felldan úr gildi. Stefnandi hefur samkvæmt þessu ekki gert nægilega skýra grein fyrir því hvort eða hvernig það hefði áhrif á réttarstöðu hans gagnvart stefnda verði krafa hans í málinu um ógildingu úrskurðarins tekin til greina. Þar með hefur hann ekki gert fullnægjandi grein fyrir því að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn felldan úr gildi sem er skilyrði fyrir því að hann geti fengið efnislega úrlausn um kröfuna samkvæmt framangreindu og 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála. Málið verður að telja vanreifað að þessu leyti og mála­­tilbúnaði stefn­anda af þeim sökum áfátt, en hann er ekki í samræmi við fyrirmæli e liðar 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála um skýra og glögga lýsingu á sakar­efninu í stefnu. Með vísan til þessa ber að vísa málinu frá dómi. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur, þar með talinn virðisaukaskattur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 256.190 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 250.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 6.190 krónur. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Óskar Geir Pétursson, greiði stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, 250.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 256.190 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hrl., 250.000 krónur.
Mál nr. 178/1999
Kærumál Aðilaskýrsla
Hlutafélagið D, sem höfðað hafði mál til endurgreiðslu sérstaks jöfnunargjalds, krafðist þess að fyrirsvarsmaður íslenska ríkisins, ráðherrann G, gæfi aðilaskýrslu fyrir dómi. Sýnt þótti að G, sem ekki hafði gegnt starfi ráðherra þegar atvik málsins áttu sér stað, gæti engu svarað um þau. Þá þótti ekki verða ætlast til þess að fyrirsvarsmaður kæmi fyrir dóm til þess að svara spurningum um hvers vegna hann kysi að bera tilteknar málsástæður fyrir sig. Samkvæmt þessu þótti skýrsla G fyrir dómi þarflaus og var kröfu D því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 1999, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fjármálaráðherra, Geir H. Haarde, yrði kvaddur fyrir dóm til að gefa aðilaskýrslu í málinu. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að kveðja Geir H. Haarde fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt héraðsdómsstefnu höfðaði varnaraðili málið til að krefja sóknaraðila um endurgreiðslu sérstaks jöfnunargjalds, sem varnaraðili kveður sér hafa verið gert að greiða á tímabilinu frá júní 1988 til ágúst 1995 við innflutning á kartöflum og vörum unnum úr þeim. Varnaraðili telur þessa gjaldtöku, sem sóknaraðili hafi reist á ákvæðum reglugerðar nr. 223/1987 með síðari breytingum, svo og reglugerð nr. 468/1993, hafa verið ólögmæta og vísar því til stuðnings einkum til dóms Hæstaréttar í dómasafni 1996, bls. 4260. Þá telur varnaraðili kröfu sína að engu leyti fyrnda, en í því sambandi vísar hann meðal annars til 7. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Einnig vísar varnaraðili til þess að með bréfi, sem var ritað í fjármálaráðuneytinu 11. júlí 1997 vegna samsvarandi kröfu Ekrunnar hf. á hendur sóknaraðila, hafi því verið lýst yfir að við hugsanlega málsókn þess félags myndi hann ekki bera fyrir sig fyrningu þess hluta kröfunnar, sem gæti hafa fyrnst eftir 9. apríl 1997. Á grundvelli jafnræðisreglu hljóti það sama að gilda um kröfu varnaraðila. Í greinargerð til Hæstaréttar færir varnaraðili þau rök fyrir kröfu sinni um að Geir H. Haarde verði kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar að þótt hann hafi ekki verið fjármálaráðherra á þeim tíma, sem varnaraðili greiddi fyrrnefnd gjöld, þá hafi hann gegnt því starfi þegar málið var höfðað og tekið ákvarðanir, sem ráði miklu um réttarstöðu varnaraðila. Í því sambandi vísar varnaraðili sérstaklega til bréfs síns til fjármálaráðherra 28. apríl 1998, þar sem hann hafi óskað eftir að fá að njóta sömu stöðu og Ekran hf. varðandi fyrningu kröfu sinnar. Þar sem ráðherrann hafi ekki svarað þessari ósk varnaraðila hafi hann í reynd tekið ákvörðun um að neita þeim síðarnefnda um að fá að njóta sömu stöðu og forveri ráðherrans í starfi hafi veitt Ekrunni hf. Varnaraðili kveðst telja stjórnvöldum ekki vera stætt á að víkjast undan að gefa skýrslu um svo mikilvæga ákvörðun sem þessa, sem snerti réttindi borgaranna og atvik mála þeirra gegn stjórnvöldum. Geir H. Haarde hafi tekið umrædda ákvörðun, sem varði grundvöll máls varnaraðila á hendur sóknaraðila, og sé ekki unnt að slá föstu fyrirfram að svör hans fyrir dómi skipti engu fyrir málið þegar fram í sæki. II. Samkvæmt auglýsingu nr. 21/1998 um staðfestingu forsetaúrskurðar um breytingu á forsetaúrskurði nr. 75 23. apríl 1995, um skipting starfa ráðherra tók Geir Hilmar Haarde við starfi fjármálaráðherra 16. apríl 1998. Hann gegndi því ekki starfinu þegar varnaraðili greiddi gjöldin, sem málið snýst um, eða ákvarðanir voru teknar um að leggja þau á. Er þannig sýnt að hann geti engu svarað um atriði, sem varða þessi atvik málsins. Af málatilbúnaði sóknaraðila er ljóst að fjármálaráðherra hefur ákveðið að hafna ósk varnaraðila, sem kom fram í áðurnefndu bréfi 28. apríl 1998, um að sóknaraðili bæri ekki fyrir sig fyrningu til varnar gegn kröfum varnaraðila. Eðli málsins samkvæmt verður ekki ætlast til að fyrirsvarsmaður sóknaraðila komi fyrir dóm til að svara spurningum um ástæður þess að hann kjósi að bera þessa málsástæðu fyrir sig, enda er á færi málflytjanda að skýra það eftir þörfum við munnlegan flutning málsins. Hafi fjármálaráðherra brotið með þessari ákvörðun gegn jafnræðisreglu, svo sem varnaraðili heldur fram, getur huglæg afstaða þess fyrrnefnda til réttmætis ákvörðunarinnar engu breytt. Varnaraðili hefur ekki í málatilbúnaði sínum getið annarra spurninga, sem hann hefði hug á að leggja fyrir fjármálaráðherra við skýrslugjöf í málinu. Verður því að fallast á með sóknaraðila að skýrsla ráðherrans fyrir dómi sé þarflaus, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því og með vísan til 2. mgr. og 4. mgr. sömu greinar verður að hafna kröfu varnaraðila um að Geir H. Haarde komi fyrir dóm til skýrslugjafar í málinu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Dreifingar ehf., um að Geir H. Haarde fjármálaráðherra verði kvaddur fyrir dóm til að gefa aðilaskýrslu í málinu. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 78/2004
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem „ákvörðun“ sýslumanns „um að taka ekki afstöðu til mótmæla“ F ehf. við frumvarp að úthlutunargerð vegna nauðungarsölu tiltekinnar fasteignar var felld úr gildi. Niðurstaða héraðsdóms var byggð á því að ekki hefði verið sýnt fram á að F ehf. hafi borist boðun til fundar, þrátt fyrir að boðunarbréf hafi verið sent í ábyrgðarpósti á lögheimili þess, auk þess sem sýslumaður hefði ekki tekið formlega afstöðu til mótmæla félagsins. Í Hæstarétti var talið að ákvörðun sýslumanns hafi lotið að því að hafna efnislega mótmælum F ehf. og hafi kröfugerð F ehf. í málinu því ekki verið í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hafi því ekki verið skilyrði að lögum til að leita úrlausnar héraðsdómara með þeim hætti sem gert var og hafi honum borið að vísa kröfunni frá dómi, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem móttekin var af Héraðsdómi Reykjaness 4. febrúar 2004. Kærumálsgögn bárust Hæstarétti 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. janúar 2004, þar sem „ákvörðun“ sýslumanns „um að taka ekki afstöðu til mótmæla“ varnaraðila við frumvarp að úthlutunargerð vegna nauðungarsölu fasteignarinnar Reykjavíkurvegar 74, Hafnarfirði, var felld úr gildi. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að framangreindum úrskurði verði breytt og „sú ákvörðun“ sem kærð var til héraðsdóms verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér kærumálskostnað. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði var haldinn fundur 12. mars 2003 til að taka til úrlausnar skrifleg mótmæli varnaraðila við frumvarpi sýslumanns 10. janúar 2003 að úthlutunargerð söluandvirðis vegna nauðungarsölu á fasteigninni Reykjavíkurvegur 74, Hafnarfirði. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið sýnt fram á að varnaraðila hafi borist boðun til fundarins, þrátt fyrir að boðunarbréf hafi verið sent í ábyrgðarpósti á lögheimili varnaraðila. Þá hafi sýslumaður á hinum umrædda fundi 12. mars 2003 ekki tekið formlega afstöðu til mótmæla varnaraðila, sem honum hafi allt að einu borið að gera. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði bókaði fulltrúi sýslumanns í gerðarbók á umræddum fundi, að vegna þess að ekki væri mætt til fundarins af hálfu varnaraðila og að teknu tilliti til gagna málsins, væri ekki ástæða til að taka afstöðu til mótmælanna. Hins vegar er þess ekki getið í úrskurði héraðsdóms að sýslumaður bókaði jafnframt í beinu framhaldi sérstaka niðurstöðu undir fyrirsögninni „ákvörðun“ um að hann tæki ekki til greina mótmæli varnaraðila. Þrátt fyrir misvísandi bókanir sýslumanns telst hann með þessu hafa fullnægt nægilega þeirri skyldu sinni að taka afstöðu til framkominna skriflegra mótmæla. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila krefst hann ógildingar á þeirri „ákvörðun“, sem hann telur sýslumann hafa tekið þess efnis að taka ekki afstöðu til framkominna mótmæla sinna við frumvarp að úthlutunargerð. Af framanröktu sést hins vegar að sú eina ákvörðun, sem tekin var á umræddum fundi, laut þvert á móti að því að hafna efnislega mótmælum varnaraðila. Kröfugerð varnaraðila í málinu lýtur því ekki að þeim atriðum sem tilgreind eru í 1. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991, um staðfestingu, breytingu eða ómerkingu á ákvörðun sýslumanns. Voru því ekki skilyrði að lögum til að leita úrlausnar héraðsdómara með þeim hætti sem gert var. Þegar af þessari ástæðu bar héraðsdómara að vísa kröfunni frá dómi, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991. Reynir þá ekki sérstaklega á önnur atriði, svo sem aðild sýslumanns að málinu. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var þingfest 30. júní sl. og tekið til úrskurðar 5. desember sl. Sóknaraðili er Fataefni ehf., kt. 700269-5669, Stórhöfða 15, Reykjavík en varnaraðili sýslumaðurinn í Hafnarfirði, kt. 490169-5559, Bæjarhrauni 18, Hafnarfirði. Kröfur sóknaraðila eru þær að ógilt verði sú ákvörðun sýslumannsins í Hafnarfirði frá 21. mars 2003 um að taka ekki afstöðu til mótmæla sóknaraðila við frumvarpi að úthlutunargerð í tengslum við nauðungarsölu fasteignarinnar Reykjavíkurvegur 74 í Hafnarfirði. Þá er þess krafist að mótmæli kæranda við frumvarpi að úthlutunargerð verði tekin til greina. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að embætti sýslumannsins í Hafnarfirði verði alfarið sýknað af öllum kröfum sóknaraðila. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili gerði einnig þá kröfu að málinu yrði frávísað. Með úrskurði 30. október 2003 var þeirri kröfu hrundið. I. Fasteignin Reykjavíkurvegur 74, Hafnarfirði, var seld nauðungarsölu á framhaldsuppboði þann 10. janúar 2003. Hæstbjóðandi á ofangreindu uppboði var Jónas Guðmundsson fyrir hönd sóknaraðila með boð upp á 62.000.000 króna. Samþykkisfrestur var upphaflega veittur til 24. janúar 2003 sem síðan var framlengdur tvívegis, fyrst til 31. janúar og svo til 5. febrúar. Við lok samþykkisfrests þann 5. febrúar 2003 kom í ljós að Fataefni ehf. gat ekki staðið við boð sitt og eignin gekk því til næsthæstbjóðanda Nýsirs hf. sem Stefán Þórarinsson hafði boðið fyrir með boð upp á 61.000.000 króna. Frumvarp að úthlutunargerð nauðungarsöluandvirðisins var gefið út þann 6. febrúar 2003. Frumvarpsfrestur var veittur til 20. febrúar 2003. Sóknaraðili mótmælti úthlutunargerð frumvarpsins með bréfi dagsettu 19. febrúar 2003 sem barst sýslumanni á faxi þann 20. febrúar 2003. Boðunarbréf voru póstlögð í ábyrgðarpósti þann 21. febrúar 2003 um að mæta á fund til úrlausnar um mótmælin. Boðunarbréfin eru dagsett 20. febrúar 2003. Fundurinn var síðan haldinn þann 12. mars 2003 kl. 14:00. Boðunarbréfið sem stílað var á sóknaraðila var sent með ábyrgðarpósti á lögheimili félagsins að Stórhöfða 15 í Reykjavík samkvæmt þjóðskrá og samkvæmt uppgefnu heimilisfangi frá Jónasi Guðmundssyni fyrirsvarsmanni sóknaraðila á kröfulýsingu þeirra. Deginum fyrir áætlaðan mótmælafund var boðunarbréfið endursent með árituninni að viðtakandi væri óþekktur. Ekki var mætt á fundinn af hálfu sóknaraðila og leit sýslumaður þá þannig á málið að fallið hefði verið frá mótmælunum og ekki væri ástæða til að taka frekari afstöðu til þeirra. Er málið var tekið fyrir hjá sýslumanni þann 12. mars 2003 var bókað: “Fyrir hönd Íslandsbanka hf. mætir Árni Einarsson hdl. Fyrir hönd Nýsirs hf. mætir Stefán Þórarinsson. Fyrir hönd Hafnarfjarðarbæjar mætir Bjarni Lárusson hdl. Ekki er mætt af hálfu Jónasar Guðmundssonar f.h. Fataefnis ehf. sem mótmælti frumvarpinu. Fulltrúi sýslumanns ákveður með tilliti til þess að ekki sé mætt af hálfu Fataefnis ehf. og þeirra gagna sem frammi liggja í málinu að ekki sé ástæða til að taka afstöðu til mótmælanna.” Afsal var gefið út fyrir eigninni þann 13. mars 2003. Það var síðan með bréfi dags. 24. mars 2003 að sóknaraðili tilkynnti sýslumanni að kæra ætti málið til héraðsdóms. Í bréfinu kom fram að sóknaraðila hafi fyrst orðið kunnugt um ákvörðunina þann 21. mars 2003. Jónas Guðmundsson kom fyrir dóm. Hjá honum kom fram að lögheimili félagsins sé nú að Stórhöfða 15 í Reykjavík. Póstur til félagsins hafi borist honum þannig að hann hafi verið settur í póstkassa félagsins. Félagið hafi áður verið með starfssemi í Skeifunni í Reykjavík en hafi flutt lögheimili félagsins í maí 2002 að Stórhöfða 15 í Reykjavík. II. Varnaraðili byggir á því að hvergi í kærunni hafi verið vísað til þeirra lagagreina sem kæran byggir á. Þar sem lagagreinarnar hafi ekki komið fram í kærunni sjálfri verður að ætla að samkvæmt bréfi dags. 26. mars 2003 frá lögmanni sóknaraðila sem barst sýslumanni á faxi sama dag, að málið sé kært á grundvelli 73. gr. laga um nauðungarsölu. Sú grein eigi hinsvegar ekki við í þessu máli enda eigi hún aðeins við um ágreining sem snýr að því hvort að nauðungarsalan fari fram. Í því máli sem hér um ræðir hafi salan hinsvegar þegar farið fram og málinu síðan lokið með útgáfu afsals þann 13. mars 2003. Með vísan til 74. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 hafi dómari átt að vísa málinu frá ex officio án þess að kveða aðila til. Þá byggir varnaraðili á því að málið verði ekki tekið upp aftur og nýr mótmælafundur haldinn enda sé búið að afsala eigninni og greiða út uppboðsandvirðið og kæra sóknaraðila hafi ekki komið fram fyrr en að þeim tíma liðnum. Varnaraðili bendir á að jafnvel þó málið verði tekið upp aftur og boðaður verði annar mótmælafundur eða ef tekin hefði verið afstaða til mótmælanna á fundinum, þrátt fyrir að ekki hafi verið mætt af hálfu sóknaraðila og öll mótmæli hans tekin til greina, þá sé ekki að sjá að sóknaraðili hefði fengið neitt upp í sína kröfu enda bæði fjárnám frá varnaraðila og 6.000.000 króna skuldabréf frá Spron á undan þeim veðrétti en á uppboðsdegi hljóðaði krafa Spron upp á tæpar 7.000.000 króna. Mótmælt sé dagsetningunni 21. mars 2003 sem vísað sé til í kærunni. Sóknaraðili krefst þess að ógild verði sú ákvörðun sem varnaraðili á að hafa tekið þann 21. mars 2003. Varnaraðili tók hinsvegar enga ákvörðun í málinu þann 21. mars 2003 enda hafi afsal fyrir eigninni verið gefið út þann 13. mars 2003 og því hafi ekki verið á valdsviði embættisins að taka ákvarðanir í loknum málum. Augljóst sé að ekki sé hægt að ógilda einhverja ákvörðun frá ofangreindri dagsetningu þar sem engin slík dagsetning sé til staðar. Þá bendir varnaraðili einnig á að fyrsti liðurinn í mótmælum sóknaraðila eigi ekki við rök að styðjast. Þar hafi fyrirsvarsmaður sóknaraðila m.a. mótmælt innheimtulaunum lögmanns Hafnarfjarðarbæjar og krefst þess að þau verði lækkuð. Augljóst sé að ekki sé um eðlileg mótmæli að ræða heldur sé einungis verið að mótmæla til að mótmæla einhverju. Varðandi mótmælin vegna kröfu Íslandsbanka sé ómögulegt fyrir varnaraðila að taka afstöðu til samnings sem uppboðskaupandinn Nýsir hf. á að hafa svikið enda engin gögn um að slíkur samningur hafi verið til staðar. III. Fundur var haldinn þann 12. mars 2003 til þess að taka til úrlausnar mótmæli sóknaraðila gegn frumvarpi að úthlutunargerð. Ekki var mætt á fundinn af hálfu sóknaraðila. Boðunarbréf dags. 20. febrúar 2003 sem stílað var á sóknaraðila var sent með ábyrgðarpósti á lögheimili félagsins. Deginum fyrir áætlaðan mótmælafund var boðunarbréfið endursent með árituninni að viðtakandi væri óþekktur. Aðrar tilkynningar og bréf, frumvarp og afsal voru hinsvegar send á þetta sama heimilisfang og virðast hafa skilað sér til viðtakanda. Fyrst ekki var mætt á fundinn af hálfu sóknaraðila leit sýslumaður þannig á málið að fallið hefði verið frá mótmælunum og ekki væri ástæða til að taka frekari afstöðu til þeirra. Mótmæli sóknaraðila við frumvarpi að úthlutunargerð voru því ekki tekin til greina. Afsal var síðan gefið út fyrir eigninni þann 13. mars 2003 og var sóknaraðila tilkynnt um það með bréfi dags. sama dag. Sóknaraðili gerir kröfu um að ógilt verði sú ákvörðun sýslumannsins í Hafnarfirði um að taka ekki afstöðu til mótmæla sóknaraðila við frumvarpi að úthlutunargerð í tengslum við nauðungarsölu fasteignarinnar Reykjavíkurvegur 74 í Hafnarfirði. Þá gerir sóknaraðili kröfu um að mótmæli kæranda við frumvarpi að úthlutunargerð verði tekin til greina. Sóknaraðili byggir á því að fundurinn sem boðaður var þann 12. mars 2003 þar sem taka átti fyrir mótmæli sóknaraðila hafi verið ólögmætur. Ástæðan sé sú að ekki hafi tekist að boða sóknaraðila til fundarins. Boðunarbréf dags. 20. febrúar 2003 sem stílað hafi verið á sóknaraðila hafi verið merkt Skeifunni 8 í Reykjavík í stað Stórhöfða 15 í Reykjavík sem á þeim tíma hafi verið lögheimili sóknaraðila. Þá byggir sóknaraðili á því að sú ákvörðun sýslumanns að taka ekki afstöðu til mótmæla sóknaraðila vegna þess að ekki hafi verið mætt á fundinn af hálfu sóknaraðila hafi verið ólögmæt. Í 52. gr. laga um nauðungarsölu segir að ef fram komi mótmæli gegn frumvarpi skuli sýslumaður boða þá sem mótmælin varða á sinn fund. Þá segir að þegar hlutaðeigendum hafi gefist kostur á að tjá sig um mótmælin bókar sýslumaður ákvörðun í gerðabók um hvort hann taki þau til greina og breyti frumvarpi því til samræmis. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að sýslumaður hafi boðað til fundarins með því að senda boðunarbréf í ábyrgðarpósti til sóknaraðila að Stórhöfða 15 í Reykjavík sem á þeim tíma hafi verið lögheimili sóknaraðila. Boðunarbréfið til sóknaraðila vegna fundarins 12. mars 2003 er stílað á nafn sóknaraðila með heimilisfang að Stórhöfða 15, Reykjavík. Hins vegar er umslagið sem bréfið var sent í stílað á Stórhöfða 15, Reykjavík, heldur er eina heimilisfang sem þar kemur fram Skeifan 8, 108 Reykjavík, sem hefur verið handskrifað á umslagið og kemur fram í tilkynningarmiða póstsins, sem límt var á umslagið að þar þekkist sóknaraðili ekki sbr. dskj. nr. 128. Fram kom í skýrslu sóknaraðila að þetta sé eldra lögheimili hans en hann hafi verið fluttur þó nokkru áður með starfssaðstöðu sína að Stórhöfða 15, Reykjavík. Í málinu hefur ekki verið sýnt fram á með öruggum hætti, að bréfið hafi verið sent á rétt heimilisfang sóknaraðila og fyrir liggur að ekki hafði tekist að afhenda honum það og það var varnaraðila ljóst, er fundurinn vegna mótmæla sóknaraðila var haldinn. Þegar þett er virt, verður að telja að varnaraðili hafi ekki haft ástæðu til að ætla, að það að sóknaraðili sótti ekki fundinn væri til merkis um að hann væri fallin frá mótmælum sínum. Tilgangurinn með að senda boðunarbréf og tilkynningar í ábyrgðarbréfi er að tryggja að þau berist hlutaðeigandi eða hann hafi haft öruggan aðgang að því eftir tilkynningu sem birt er honum. Það er mat réttarins að við þessar aðstæður hafi ekki verið skilyrði til að halda fundinn, heldur hafi varnaraðili átt að fresta fundinum og boða til annars fundar með tryggilegum hætti. Alla vega hafi ekki mátt túlka fjarveru sóknaraðila svo, að hann væri fallinn frá mótmælum sínum og hafi varnaraðila a.m.k. borið að taka afstöðu til þeirra, en þá ákvörðun hefði þá sóknaraðili getað kært, ef hann sætti sig ekki við hana. Í málinu er því fallist á kröfu sóknaraðila um að ákvörðun sýslumanns um að taka ekki afstöðu til mótmæla sóknaraðila við frumvarpið um úthlutunargerð vegna nauðungarsölu fasteignarinnar Reykjavíkurvegur 74, Hafnarfirði verði felldur úr gildi. Eftir þessum úrslitum ber að dæma varnaraðila til að greiða sóknaraðila 120.000 krónur í málskostnað. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Ákvörðun varnaraðila sýslumannsins í Hafnarfirði um að taka ekki afstöðu til mótmæla sóknaraðila, Fataefnis ehf., við frumvarp um úthlutunargerð vegna nauðungarsölu fasteignarinnar Reykjavíkurvegur 74, Hafnarfirði er felld úr gildi. Varnaraðili greiði sóknaraðila 120.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 825/2015
Kærumál Innsetningargerð Einkahlutafélag
K, stjórnarformaður og G, meðstjórnandi í félaginu 101 A ehf., kröfðust þess að þeim yrði veittur aðgangur að leiguhúsnæði félagsins með beinni aðfarargerð. Beindu þeir kröfu sinni að félaginu og tveimur öðrum stjórnarmönnum. Talið var að einstakir stjórnarmenn í einkahlutafélagi væru ekki bærir til að gripa til ráðstafana fyrir hönd stjórnar félagsins nema á grundvelli ákvarðana sem teknar hefðu verið á stjórnarfundi, sbr. 1. og 2. mgr. 47. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. K og G höfðu ekki sýnt fram á að stjórn 101 A ehf. hefði veitt þeim heimild til aðgangs að húsnæðinu, eða að slík heimild yrði studd við samþykktir eða ályktanir hluthafafundar félagsins. Var kröfu K og G því hafnað, sbr. 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeim yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð aðgang að húsnæðinu að Austurstræti 7 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins er stjórn varnaraðilans 101 Austurstrætis ehf. skipuð fjórum mönnum. Sóknaraðilinn Kamran Keivanlou er formaður stjórnarinnar, en aðrir stjórnarmenn eru sóknaraðilinn Gholamhossein Mohammad Shirazi og varnaraðilarnir Ásgeir Kolbeinsson og Kolbeinn Pétursson. Í IX. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er meðal annars fjallað um stjórn slíkra félaga. Samkvæmt upphafsmálslið 1. mgr. 47. gr. laganna er fjölskipuð félagsstjórn ákvörðunarbær þegar meiri hluti stjórnarmanna sækir fund svo framarlega sem ekki eru gerðar strangari kröfur í samþykktum félags. Eftir 2. mgr. sömu lagagreinar ræður einfaldur meiri hluti atkvæða úrslitum á stjórnarfundum nema samþykktir kveði á um annað. Af þessum lagaákvæðum verður dregin sú ályktun að sé stjórn einkahlutafélags skipuð tveimur mönnum eða fleiri verði ákvarðanir um málefni félagsins, sem undir stjórnina heyra, einungis teknar á formlegum fundum hennar. Af þeim sökum eru einstakir stjórnarmenn ekki bærir til þess að grípa til ráðstafana fyrir hönd stjórnarinnar nema á grundvelli ákvarðana sem teknar hafa verið á stjórnarfundi. Sóknaraðilar hafa ekki sýnt fram á að stjórn varnaraðilans 101 Austurstrætis ehf. hafi samkvæmt framansögðu veitt þeim sem stjórnarmönnum heimild til aðgangs að framangreindu húsnæði, sem félagið hefur haft á leigu, eða að slík heimild styðjist við samþykktir eða ályktanir hluthafafundar félagsins. Að þessu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar kemur fram í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Kamran Keivanlou og Gholamhossein Mohammad Shirazi, um að þeim verði gert kleift að komast inn í húsnæði að Austurstræti 7, Reykjavík, fastanúmer 200-2606, merking 010101, landnúmer 100830, kjallara, jarðhæð, 1. og 2. hæð. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðilum, 101 Austurstræti ehf., Ásgeiri Kolbeinssyni og Kolbeini Péturssyni, hverjum um sig, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 179/2005
Kærumál Lögræði
Sýnt þótti að heilsu og högum X væri svo háttað að hún væri ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum og fé sjálf. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var svipt lögræði með vísan til a. liðar 4. gr. lögræðislaga..
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2005, þar sem sóknaraðili var svipt lögræði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um að hún verði svipt lögræði verði hafnað. Þá er þess krafist að kærumálskostnaður, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hennar vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, verði greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þóknun talsmanns þeirra greidd úr ríkissjóði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, og talsmanns varnaraðila, Garðars Briem hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 605/2016
Skaðabótamál Líkamstjón Vinnuslys Ábyrgðartrygging Vinnuveitendaábyrgð
A krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda T ehf. og S hf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysi hjá T ehf. er hann festi söðul á færibandi fiskflökunarvélar í fatnaði sínum með þeim afleiðingum að hægri hönd hans dróst með færibandinu inn í hnífa vélarinnar. Missti A tvo fingur hægri handar ásamt ölnarhluta hennar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að orsök slyssins mætti rekja til þess að hlífðarfatnaður A á slysdegi hefði ekki veitt fullnægjandi vörn gegn þeirri vá sem stafað hefði af vélinni. Vísað var til þess að engu hefði breytt hvort ermahlífar hefðu verið bornar undir hönskum eða yfir þeim eins og fyrirmæli T ehf. samkvæmt gæðahandbók félagsins hefði kveðið á um. Var því talið að T ehf. bæri ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð á tjóni A vegna þeirrar saknæmu vanrækslu að A hefði ekki klæðst viðeigandi persónuhlífum. Var krafa A því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 30. ágúst 2016. Þeir krefjast sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar semhonum hefur verið veitt.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómislasaðist stefndi alvarlega við vinnu sína hjá áfrýjanda Toppfiski ehf. 2.október 2012 er hann festi svokallaðan söðul á færibandi fiskflökunarvélar í fatnaðisínum með þeim afleiðingum að hægri hönd hans dróst með færibandinu inn í hnífavélarinnar. Missti stefndi tvo fingur hægri handar ásamt ölnarhluta hennar. Íumsögn Vinnueftirlitsins 21. maí 2013 kom fram að eftirlitsmaður hafi farið ávinnustað stefnda strax í kjölfar tilkynningar Neyðarlínunnar um slysið. Íniðurstöðukafla um rannsókn slyssins sagði að mat Vinnueftirlitsins væri að orsökslyssins mætti rekja til þess að klæðnaður stefnda festist í færslubúnaðivélarinnar, það að stefndi hafi ekki náð að virkja stöðvunarbúnað vélarinnar ítæka tíð og að mögulega hafi stöðvunarbúnaður hennar ekki virkað rétt þegarslysið varð. Í gæðahandbók áfrýjanda Toppfisks ehf.frá júní 2011, sem gilti frá 16. janúar 2012, er kveðið á um hlífðarfatnaðstarfsmanna. Kemur þar meðal annars fram að hlífðarfatnaður sé nauðsynlegur ímatvælavinnslu til þess að verja matvæli fyrir mengun af ýmsu tagi. Segireinnig í handbókinni að starfsmenn eigi að fara eftir þeim reglum semfyrirtækið setji um hlífðarfatnað og aðeins hlífðarfatnaður sem fyrirtækiðútvegi sé leyfður. Um hlífðarfatnað í vinnslusal segir meðal annars aðermahlífar skuli vera einnota, hvítar að lit, sem settar skuli utan yfirhanskana. Þá skuli hanskar vera einnota þar sem því verði við komið. Af öðrumfyrirmælum gæðahandbókarinnar um fatnað starfsmanna verður glögglega ráðið að þeimer fyrst og fremst ætlað að stuðla að því að starfsmenn gæti fyllsta hreinlætisvið vinnu sína, enda starfar áfrýjandi, Toppfiskur ehf., í matvælaiðnaði. Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 46/1980um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir að vinnu skuli haga ogframkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta.Reglur nr. 497/1994 um notkun persónuhlífa eru settar með stoð í 38. gr.laganna. Í II. kafla reglnanna er fjallað um skyldur atvinnurekenda og segir ía. lið 1. mgr. 4. gr. að persónuhlífar verði að henta til varnar þeirri áhættusem um er að ræða án þess að þær leiði sjálfar til aukinnar áhættu og í b. liðgreinarinnar segir að þær verði að hæfa ríkjandi aðstæðum á vinnustað. Í 7.mgr. 4. gr. reglnanna segir að atvinnurekandi skuli upplýsa starfsmannfyrirfram um þá hættu sem persónuhlífunum sé ætlað að vernda hann gegn ogskyldu hans til að nota slíkar hlífar. Þá segir í 10. mgr. 4. gr. aðatvinnurekandi skuli með hliðsjón af þeirri vinnu sem fram fari og eftir þvísem nauðsyn krefji setja upp eitt eða fleiri skilti sem gefi til kynna hvaðagerðir af persónuhlífum beri að nota á viðkomandi vinnustað. Eins og rakið hefur verið bar slysstefnda að með þeim hætti að fatnaður hans flæktist í söðli færibandsfiskflökunarvélarinnar sem hann vann við. Stefndi klæddist á slysdegi margnotahönskum og undir þeim bar hann örþunnar, einnota ermahlífar. Hann bar fyrirdómi að ermahlífarnar hafi einvörðungu verið til að vernda föt fyrir bleytu. Þákvaðst hann hafa vitað að setja átti hlífarnar yfir hanskana. Spurður um hvaðahluti handar eða handleggs hans hafi fest í færibandinu kvað hann söðulinn eðakrókinn hafa krækst í olnboga sinn. Þegar framangreint er virt verður orsökslyssins rakin til þess að hlífðarfatnaður stefnda á slysdegi veitti ekkifullnægjandi vörn gegn þeirri vá sem stafaði af vélinni og hefðu ermahlífar úrsterku efni þurft að ná upp fyrir olnboga til þess að vernda stefnda gegnþeirri hættu að fatnaður flæktist í söðli færibandsins. Breytir því engu hvortermahlífarnar voru bornar undir hönskunum eða yfir þeim, eins og fyrirmæli áfrýjandaToppfisks ehf. samkvæmt gæðahandbók kváðu á um. Áfrýjandi, Toppfiskur ehf., barsamkvæmt lögum nr. 46/1980 og áðurgreindum ákvæðum reglna nr. 497/1994 ábyrgð áþví að stefndi klæddist viðeigandi persónuhlífum. Þar sem misbrestur varð á þvíber áfrýjandi Toppfiskur ehf. ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar umvinnuveitandaábyrgð á tjóni stefnda vegna þeirrar saknæmu vanrækslu. Samkvæmtþessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Áfrýjendum verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað oggjafsóknarkostnað stefnda fer eftir því sem segir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjendur,Toppfiskur ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 800.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2016. Mál þetta, sem var dómtekið 11. maí sl., var höfðaðaf A, […] með stefnu birtri 13. nóvember 2016, á hendur Toppfiski ehf.,Fiskislóð 65, 101 Reykjavík og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, 103Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi aðstefndi, Toppfiskur ehf., beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegnalíkamstjóns sem hann hlaut 2. október 2012 í vinnuslysi sem starfsmaðurstefnda. Jafnframt krefst stefnandi viðurkenningar bótaréttar úr hendi stefnda,Sjóvá-Almennum tryggingum hf., úr ábyrgðartryggingu stefnda, vegna sama tjóns.Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu eins og málið væri eigigjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. Til varakrefjast stefndu þess að verða einungis dæmdir skaðabótaskyldir að hluta vegnatjóns stefnanda sem hlaust af slysi 2. október 2012 og að aðeins verðiviðurkenndur að hluta réttur stefnanda til bóta úr hendi stefnda Sjóvá-Almennratrygginga hf. og að málskostnaður verði felldur niður.I. Þann 2. október 2012 slasaðist stefnandi við störfsín hjá stefnda, Toppfiski ehf. Stefnandi var að vinna við fiskflökunarvélásamt samstarfsmanni sínum B. Verklag var með þeim hætti að stefnandi og B unnutil skiptis við fiskflökunarvél og roðflettivél. Fiskflökunarvélin færirfiskinn að hnífum vélarinnar, sem sker hann í flök, sem halda svo áfram áfæribandi út úr fiskflökunarvélinni og í roðflettivélina. Á færibandinu semliggur að fiskflökunarvélinni er þar til gerður járnsleði með teinum eðagöfflum, sem halda fiskinum í réttri stöðu og færa hann að hnífnum sem er innií vélinni og flakar fiskinn. Starfsmenn við fiskflökunarvél gæta þess aðfiskurinn sé rétt skorðaður á teinunum. Við flökunarvélina er trappa eða pallursem staðið er á þegar unnið er við vélina. Hægt er að hækka og lækka tröppunaþannig að sá sem vinnur við vélina standi í réttri hæð miðað við hæðfæribandsins og járnsleðans. Stefnandi var að vinna við fiskflökunarvélina þegarslysið varð. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 12. apríl 2013 segir hann svo frátildrögum slyssins: „Ég var við vinnu á flökunarvél en fiskurinn sem var ívélinni snerist við en hann á að fara með tilteknum hætti í vélina. Ég ætlaðiað laga fiskinn í rennunni og gaffallinn fór í fötin mín með þeim afleiðingumað höndin á mér festist í gafflinum og ég náði ekki að losa mig. Þetta gerðistá örfáum sekúndum, þetta er oft að gerast að fiskurinn snúist við í vélinni ogvið þurfum að laga hann. Ég var klæddur í hanska, bæði gúmmívettlinga og þunna gúmmívettlingaundir.“ Þá segir stefnandi að hann hafi reynt að stöðva vélina með því að togaí neyðarhnappinn en hann hafi ekki virkað í þessu tilfelli. Hægri höndstefnanda skarst mikið í slysinu og missti hann tvo fingur og hluta lófa hægrihandar. Á myndbandi öryggismyndavélar sem var í vinnslusalnumþar sem slysið varð sést illa hvað gerist enda skyggir sjálf fiskvinnsluvélin ásjónarhorn öryggismyndavélarinnar. Í þann mund sem stefnandi festist í vélinnifer hann í hvarf á bak við vélina og vélin stöðvast skömmu eftir það. Ámyndbandinu sést samstarfsfélagi hans, B, aðstoða stefnanda, en ekki sést hvorþeirra það var sem virkjaði neyðarstöðvunarbúnaðinn. Lögregla og starfsmenn Vinnueftirlitsins komu ávettvang skömmu eftir slysið. Í frumskýrslu lögreglu, sem er dagsett 8. október2012, kemur fram að lögreglan hafi prófað neyðarstöðvunarbúnaðfiskflökunarvélarinnar samdægurs. Segir í skýrslunni að neyðarrofinn hafivirkað vel, þ.e. vélin hafi stöðvast nær samstundis þegar þrýst var á hann.Neyðarrofinn er stöng sem staðsett er lóðrétt vinstra megin við opið þar semfiskurinn færist inn í vélina. Neðarlega á stönginni er þríhyrningslaga járnsem gert er ráð fyrir að þrýst sé beint á til að stöðva vélina. Lögreglan tókframangreinda prófun á neyðarstöðvunarbúnaði upp á myndband. Á myndbandinu sésthvernig fiskvinnsluvélin stöðvast um leið og þrýst er á neyðarrofann. Þá er ískýrslunni haft eftir vitninu B að hann hafi verið að vinna með stefnanda þegarslysið átti sér stað en stefnandi hafi verið að vinna við flökunarvélina.Stefnandi hafi ætlað að snúa fiski sem hafi lent öfugur á teininum. Við þaðhafi ermin á vinnusloppi hans fest í teininum sem síðan togaði hann inn aðhnífnum. Vitnið sagði að stefnandi hefði sjálfur ýtt á neyðarrofann og þá hefðivélin stöðvast. Í skriflegri yfirlýsingu sem vitnið undirritaði 18. mars 2014kemur fram að ranglega hafi verið haft eftir honum í frumskýrslu lögreglu hverhafi ýtt á neyðarrofann og hvernig hann hafi virkað. Hið rétta sé að stefnandihafi ýtt á neyðarrofann en hann hafi ekki virkað. Hann sjálfur hafi svo komiðstefnanda til hjálpar, ýtt á neyðarrofann, og þá hafi vélin stöðvast. Um ástandneyðarrofans segir í yfirlýsingunni að rofinn hafi verið mjög laus en nokkrumdögum eftir slysið hafi vélin verið tekin til viðgerðar og rofinn stilltur ogbætt við hann einhverju stykki. Í yfirlýsingunni kemur enn fremur fram að hannhafi verið í miklu uppnámi þegar lögreglan ræddi við hann á slysdegi auk þesssem samtal hans og lögreglu hafi farið fram í gegnum túlk sem túlkaði frásögnhans á pólsku yfir á ensku og C hafi síðan komið upplýsingunum til lögreglu áíslensku. Átt er við C, framleiðslustjóra hjá stefnda, sem í skýrslu fyrir dómimundi ekki til þess að hafa túlkað umrætt samtal vitnisins við lögregluna. Ímálinu liggja fyrir tvær umsagnir frá Vinnueftirlitinu. Í þeirri fyrri, sem erfrá 3. október 2012, segir um tildrög slyssins að stefnandi hafi slasast þegarermi hans flæktist í færslubúnaði vélarinnar þegar hann reyndi að lagfæra fiská færslubúnaðinum. Hann hafi ýtt á neyðarrofa en búnaðurinn ekki stöðvastnægilega fljótt til að koma í veg fyrir slys. Vélin sem sé af gerðinni F-189,vél nr. 189-S-08 framleidd af Fiskvélum ehf., hafi ekki verið CE-merkt. Þásegir í umsögninni að við skoðun á vélinni hafi stöðvunartími við neyðarstöðvunvélarinnar virst vera of langur til að tryggja að neyðarstöðvunarrofinn komi aðfullu gagni. Einnig virðist kröfur um varnir gegn snertingu við hættulegahreyfanlega hluti ekki vera uppfylltar. Segir að tæknideild Vinnueftirlitsinsmuni rannsaka hvort vélin uppfylli lágmarkskröfur um öryggi véla í samræmi viðreglugerð nr. 1005/2009 um vélar og tæknilegan búnað. Í kafla um niðurstöðurannsóknar vinnueftirlitsins segir að mat Vinnueftirlitsins sé að rekja megiorsök slyssins til eftirfarandi atriða;·að klæðnaður stefnanda hafi fest í færslubúnaði vélarinnar, ·að ekki hafi verið gerðar nægilegar ráðstafanir, t.d. meðhlífum, til að varna því að unnt væri að komast að hættulegum, hreyfanlegumhlutum og ·að stöðvunartími vélar, eftir virkjun neyðarrofa, virðistvera of langur. Í lok umsagnarinnar gefur vinnueftirlitið út þaufyrirmæli til úrbóta að endurskoða skuli áhættumat fyrir vinnu við vélina ogsetja verklagsreglur um fatnað starfsmanna sem vinna við hana. Í síðari umsögn vinnueftirlitsins, dags. 21. maí2013, er gerð grein fyrir niðurstöðu tæknideildar eftirlitsins. Segir aðrannsókn þessi hafi verið gerð þar sem vélin hafi ekki verið CE-merkt. Umniðurstöðu rannsóknar tæknideildar segir eftirfarandi: „Skoðuð var flökunarvél frá framleiðandanum Fiskvélar með nr. F-189-S-023sem er af sömu gerð og kom við sögu í slysinu í Toppfiski. Tækið er endurbyggðútgáfa af flökunarvélinni Baader 189. Við endurbyggingu tækisins var bætt viðtölvustýringum og ýmsu í vélbúnaði. Það er því skýrt að breytingarnar eru þaðmiklar að tækið þarf að fara í gegnum nýtt samræmismat. Það skal CE-merkja tækiog gera þarf nýja samræmisyfirlýsingu, enda tækið merkt Fiskvélum sem„rebuilt“.“ Segir í umsögninni að þar sem tækið sé ekki CE-merkt og engin samræmisyfirlýsingtil staðar, uppfylli það ekki ákvæði reglugerðar nr. 176/2000, um vélar ogtæknilegan búnað, hvað þetta atriði varðar. Þá segir að tækið sem skoðað varuppfylli ákvæði framangreindrar reglugerðar hvað varðar stöðvun ogneyðarstöðvun. Stöðvunartími sé mjög stuttur. Tækið uppfylli hins vegar hvorkiákvæði framangreindrar reglugerðar né reglugerðar nr. 367/2006, um notkuntækja, hvað varðar hlífar og varnir þar sem auðvelt sé að komast að skerandibúnaði á vélinni. Loks er gerð athugasemd við það að leiðbeiningar á íslenskuhafi ekki verið til staðar. Í framangreindri umsögn er getiðum myndbandsem Vinnueftirlitinu hafi borist frá lögmanni stefnanda þar sem sést hvernigneyðarstöðvunarbúnaður sambærilegrar vélar, virðist ekki virka á réttan hátt.Niðurstaða vinnueftirlitsins, með hliðsjón af ofangreindu, er sú að slysið megirekja til eftirfarandi þátta: ·Klæðnaður stefnanda festist í færslubúnaði vélarinnar, ·stefnandi náði ekki að virkja neyðarstöðvunarbúnað í tækatíð,·mögulega hafi stöðvunarbúnaður vélarinnar ekki virkað réttþegar slysið varð. Myndbandið sem vitnað er til í framangreindri umsögnvinnueftirlitsins er tekið af D, syni stefnanda. Kveðst hann hafa tekiðmyndbandið upp daginn eftir slysið. Á myndbandinu sést hvernig vél stöðvast ífyrstu þegar ýtt er á neyðarstöðvunarbúnaðinn en við frekari tilraunir virðiststöngin ekki virka, jafnvel þótt ítrekað sé ýtt og togað í hann. Á myndbandinusést hvernig hægt er að færa stöngina til beggja hliða en áður er getið um þaðað gert er ráð fyrir að þrýst sé beint á stöngina til að stöðva vélina. Stefnandi hefur fengið bætur úr slysatryggingulaunþega en samkvæmt matsgerð var tímabundið atvinnutjón hans og tímabilþjáningabóta eitt ár, þar af þrír dagar rúmliggjandi. Þá var varanlegur miskimetinn til 40 stiga og varanleg örorka 100%. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingarhf., höfnuðu hins vegar bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefndaToppfisks ehf. og var sú afstaða kynnt stefnanda 3. febrúar 2014 og ítrekuð 29.apríl 2014, eftir að stefnandi óskaði endurskoðunar á ákvörðuntryggingafélagsins. Ágreiningur málsins snýst um bótarétt stefnanda úr frjálsuábyrgðartryggingunni. Aðalmeðferð málsins, sem fram fór 19. febrúar sl.,hófst með því að gengið var á vettvang. Viðstaddir vettvangsgöngu voru, aukdómara, lögmenn aðila, stefnandi, túlkur og E. Fyrir dómi gaf stefnandi skýrsluásamt eftirfarandi vitnum: B, samstarfsmanni stefnanda, D, syni stefnanda, F,fyrrverandi vinnslustjóra hjá stefnda, G, lögreglumanni hjá ríkislögreglustjóranr. […], E, fyrrverandi starfsmanni hjá Fiskvélum, C, framleiðslustjóra hjástefnda, auk H, fyrrverandi tæknistjóra hjá stefnda, sem gaf símaskýrslu. Þann20. apríl sl. ákvað dómari, með vísan til 104. gr. laga nr. 91/1991, að takamálið upp á ný og beindi því til lögmanna aðila að afla nánar tilgreindra gagnavarðandi ástand vélarinnar sem stefnandi slasaðist við. Málið var síðanendurflutt þann 11. maí sl. og dómtekið að nýju að því búnu. II. Stefnandi krefst viðurkenningar á því að stefndi,Toppfiskur ehf., beri skaðabótaábyrgð á tjóninu sem hann varð fyrir ívinnuslysi þann 2. október 2012 og viðurkenningar á rétti til bóta úrábyrgðartryggingu hans hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefnandi byggir kröfu sínar í fyrsta lagi á því aðneyðarstöðvunarbúnaður fiskflökunarvélarinnar hafi verið bilaður þegar slysiðátti sér stað og sú bilun hafi valdið því að fiskflökunarvélin stöðvaðist ofseint með þeim afleiðingum að hönd stefnanda fór í hnífinn og af hlaust mikiðlíkamstjón. Til stuðnings framangreindri staðhæfingu um bilun neyðarrofansvísar stefnandi til umsagnar Vinnueftirlitsins frá 3. október 2012 þar sem framkomi m.a. að stöðvunartími vélarinnar eftir að neyðarstöðvunarrofi vélarinnarvar virkjaður, sé of langur og að ekki hafi verið gerðar nægilegar ráðstafanir,t.d. með hlífum, til að varna aðgengi að hættulegum, hreyfanlegum hlutumvélarinnar. Í síðari umsögn Vinnueftirlitsins 21. maí 2013 sé tiltekið semorsök slyssins að neyðarstöðvunarbúnaðurinn hafi hugsanlega ekki virkað semskyldi er slysið varð. Þá sýni myndbandið, sem sonur stefnanda tók daginneftir slysið, að ólag hafi verið á neyðarrofa vélarinnar. Stefnandi hafi bæðisent Vinnueftirlitinu og stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum umrætt myndskeið.Prófanir lögreglu á neyðarrofanum þann 8. október 2012 hafi ekki gefið réttamynd af virkni vélarinnar þar sem vélin hafi þá verið stillt á lágmarkshraðavið mötun á stórum fiskum. Þegar slysið hafi átt sér stað hafifiskflökunarvélin hins vegar verið á hámarkshraða. Í vottfestri yfirlýsingu vitnisins B frá 18. mars2014 sé staðfest að neyðarrofinn hafi ekki virkað þegar stefnandi reyndi aðstöðva vélina með því að ýta á hann og það hafi verið hann sjálfur sem tekisthafi að stöðva vélina skömmu síðar. Því hafi þurft að þrýsta á neyðarrofanntvívegis áður en vélin stöðvaðist. Í sömu yfirlýsingu gefi vitnið skýringar áþví hvers vegna annað hafi ranglega verið haft eftir honum í frumskýrslulögreglu. Stefnandi byggir í öðru lagi á því aðfiskflökunarvélin hafi hvorki uppfyllt skilyrði um hlífar og varnir skv.reglugerð nr. 367/2006, um notkun tækja, né uppfyllt áskilnað um CE-merkingulíkt og skylt sé skv. reglum nr. 761/2001, um vélar og tæknilegan búnað. Íumsögn Vinnueftirlitsins komi fram að vélin sé endurbyggð útgáfa af flökunarvélinniBaader 189 og að við endurbyggingutækisins hafi verið bætt við tölvustýringum og ýmsum vélbúnaði. Breytingar hafiverið svo miklar að tækið hafi þurft að fara í gegnum nýtt samræmismat,CE-merkja hefði þurft tækið og gera nýja samræmisyfirlýsingu, enda tækið merktsem endurbyggt (e. rebuilt). VöntunCE-merkingar og samræmisskýringar sé ekki í samræmi við áskilnað reglna nr.761/2001, um vélar og tæknilegan búnað. Í þriðja lagi mótmælir stefnandi því að hann hafisýnt af sér gáleysi þegar slysið varð. Hann hafi staðið á þar til gerðumupphækkuðum palli við flökunarvélina og að öðru leyti borið sig rétt að viðstörf sín. Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi gætiþað ekki talist hafa verið stórfellt gáleysi og hafi því ekki áhrif á bótarétthans sbr. 1. mgr. 23. gr. a. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sérstaklega sé þvímótmælt að ermahlífar hefðu mögulega getað komið í veg fyrir slysið. Hlífarnar,sem séu gerðar úr þunnu plastefni, séu svo efnisrýrar að þær geti ekki þjónað neinuöryggishlutverki enda einungis ætlað að hlífa ermum við bleytu. Þá hafi þjálfun stefnanda verið ábótavant, hann hafieinungis hlotið óformlegar leiðbeiningar frá samstarfsmanni um verklag ogfyrirliggjandi gæðahandbók og þjálfunarskrá breyti engu í því efni. Síðari umbætur á öryggisbúnaði vélarinnar bendi tilþess að eitthvað hafi verið að búnaðinum fyrir umbæturnar. Um lagarök vísar stefnandi m.a. til almennuskaðabótareglunnar, sérstaklega til reglna um ábyrgð atvinnurekanda á saknæmumathöfnum eða athafnaleysi starfsmanna sinna, þ.e. reglna um húsbóndaábyrgð,hertra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð vegna vanbúnaðar tækja og áhalda ogvegna vinnu við hættuleg störf. Enn fremur vísar stefnandi til skaðabótalaganr. 50/1993, laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, reglugerðar nr. 1005/2009, um vélar og tæknilegan búnað, og reglnanr. 367/2006, um notkun tækja. Viðurkenningarkröfu sína byggir stefnandi á 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. III. Stefndu byggja aðalkröfu sína um sýknu á því aðósannað sé að slys stefanda megi rekja til gáleysis, vanbúnaðar, vanrækslu eðaófullnægjandi vinnuaðstæðna. Orsök slyssins verði því ekki rakin til saknæmrarháttsemi stefnda Toppfisks eða starfsmanna hans og af því leiði að skilyrðibótaskyldu stefndu séu ekki fyrir hendi. Stefndu mótmæla því að neyðarstöðvunarrofi áfiskflökunarvélinni hafi ekki virkað sem skyldi þegar slysið varð og jafnframtað umsögn Vinnueftirlitsins frá 3. október 2012 hafi þýðingu við sönnun um þaðatriði enda hafi sú umsögn ekki byggst á fullnægjandi rannsókn. Niðurstaðaeftirlitsins hafi orðið önnur í síðari umsögn þess að undangenginni rannsókntæknideildar á vélinni. Í umsögninni frá 21. maí 2013 komi fram að tækið hafiuppfyllt reglur nr. 761/2001 hvað varðar stöðvun og neyðarstöðvun og aðstöðvunartími vélarinnar hafi verið mjög stuttur. Vinnueftirlitið falli þar fráfyrri niðurstöðu um orsakatengsl milli slyss og skorts á hlífum, enda hafiábending tæknideildar snúist um skort á hlíf á hinum enda vélarinnar. Samkvæmtsíðari umsögn Vinnueftirlitsins megi rekja orsakir slyssins til þess aðklæðnaður stefnanda hafi fest í færslubúnaði vélarinnar og stefnandi hafi ekkináð að virkja neyðarstöðvunarbúnað í tæka tíð. Þá komi fram í umsögninni aðmögulegt sé að stöðvunarbúnaður hafi ekki virkað rétt þegar slysið varð.Stefndu telja þá niðurstöðu byggja á myndbandi sonar stefnanda sem sérstaklegasé minnst á í umsögninni. Það myndband geti ekki haft sönnunargildi í málinu ogsömuleiðis geti niðurstaða Vinnueftirlitsins sem byggi á því ekki haft neinaþýðingu. Vinnueftirlitið hafi ekki gert sjálfstæða rannsókn á virknineyðarstöðvunarbúnaðar vélarinnar með sama hætti og lögreglan gerði. Stefndu mótmæla sönnunargildi framangreindsmyndskeiðs frá syni stefnanda. Ekki komi fram hvar myndbandið hafi nákvæmlegaverið tekið, hver hafi tekið það eða hvenær en það hafi fyrst verið sentVinnueftirlitinu 28. nóvember 2012. Stefndu telja að átt hafi verið viðtækjabúnaðinn eða tengingar áður en myndskeiðið var tekið enda sé ekki eðlilegtað sveifla neyðarstöðvunarrofanum (stönginni) til hliðar líkt og sjáist gert ímyndbandi. Þá sé virkni neyðarstöðvunarrofans í myndbandinu í engu samræmi viðvirkni hans í dag og á slysdegi. Prófanir lögreglu á neyðarrofanum, sem gerðarvoru nokkrum mínútum eftir slysið, sýni að neyðarrofinn hafi virkað mjög vel.Fyrir liggi myndband lögreglu sem staðfesti þetta. Því sé ljóst að ástandneyðarstöðvunarrofans hafi ekki verið eins og sýnt er á framangreindu myndbandiá slysdegi. Stefndu mótmæla því að viðbótarneyðarrofi áflökunarvélina, sem komið hafi verið fyrir eftir slysið, sýni fram á aðöryggisbúnaði hafi verið áfátt fyrir breytingar. Þvert á móti telja stefndutæpast hægt að telja stefnda, Toppfiski ehf., það til lasta að hafa betrumbættöryggisbúnað umfram skyldu. Stefndu mótmæla því að tækið uppfylli ekki ákvæðireglna um hlífar og varnir þar sem auðvelt sé að komast að skerandi búnaðivélarinnar. Fiskflökunarvélin sé þannig búin að hún geti tekið á móti fiski,stundum stórum fiski. Til þess að koma fiski inn í vélina sé notaðurfærslubúnaður, tenntir tindar sem fiskurinn sé settur á og beri fiskinn inn ívélina. Þegar fiskurinn komi, áfastur á tindunum, að vélinni, opnist járnhliðog þannig komist fiskurinn af hnífnum. Ómögulegt sé að koma fyrir hlífum semkomi í veg fyrir að hönd komist að hnífnum enda séu fiskarnir iðulega stærri enmannshönd. Færslubúnaðurinn sem slíkur sé til þess að takmarka slysahættu ogbáðum megin við tindana sé málmur í hæð við þá sem ætlað er að koma í veg fyrirað menn reki sig í þá. Hvað varðar niðurstöðu rannsóknar tæknideildarVinnueftirlitsins, þar sem sagt er að tækið uppfylli ekki ákvæði um hlífar ogvarnir þar sem auðvelt sé að komast að skerandi búnaði í vélinni, telur stefndiað Vinnueftirlitið hafi verið að vísa til þess að engin hlíf hafi verið viðbakhlið vélarinnar, þ.e. þar sem flökin koma út, og því skorti orsakasambandmilli meints skorts á hlíf og slyssins. Hafi nú verið ráðin bót á vöntun hlífaaftan á vélinni. Stefndu mótmæla því sem röngu að fiskflökunarvélinhafi ekki verið CE-merkt, líkt og haldið sé fram í stefnu og í umsögnVinnueftirlitsins, þótt merkingu hafi vantað á vélina. Þá séu enginorsakatengsl á milli slyssins og þess hvort vélin hafi verið CE-merkt enda liggifyrir niðurstaða tæknideildar Vinnueftirlitsins um að tækið hafi uppfylltreglur nr. 761/2001 hvað varðar stöðvun og neyðarstöðvun og að stöðvunartímivélarinnar hafi verið mjög stuttur. Af hálfu stefndu er á því byggt aðstefnandi hafi ekki farið eftir reglum stefnda hvað varðar ermahlífar utan yfirhanska. Í gæðahandbók stefnda, Toppfisks ehf., sé talað um einnota ermahlífar,en einnig hafi verið til hjá stefnda, Toppfiski ehf., margnota ermahlífar semvoru þykkari. Það hafi tíðkast að nota margnota ermahlífar en einnotaermahlífar voru þó heimilar. Skýrt hafi verið kveðið á um í reglum stefnda aðnota bæri ermahlífar utan yfir hanska en ekki undir enda þjóni ermahlífarnarekki tilgangi sínum nema þær séu hafðar utan yfir. Umræddar reglur um notkunermahlífa séu bæði á íslensku og ensku. Þá séu hanskarnir úr þykku gúmmíi ogþannig hannaðir að þeir séu nokkuð víðir um framhandlegginn. Því sé sérstaklegamikilvægt þegar unnið sé í hönskum af þessari gerð, að bera ermahlífar yfirhönskunum til að varna því að hanskarnir blotni að innan og ekki síður til aðtakmarka slysahættu. Óumdeilt sé að stefnandi hafi klæðst ermahlífum innanundir hönskunum og því ekki útbúið sig í samræmi við gildandi reglur. Auk þessahafi stefnandi ekki borið sig rétt að verkinu þegar slysið átti sér stað. Afupptöku úr öryggismyndavél megi sjá að stefnandi hafi staðið mun lægra viðvélina heldur en samstarfsmaður hans gerði skömmu fyrir slysið. Því hafi hannannað hvort ekki staðið á þar til gerðum palli við vélina eða ekki stillt hanní rétta hæð. Staða stefnanda jók því hættu á að fatnaður gæti flækst ífærslubúnaði vélarinnar. Orsök slyssins sé því aðgæsluleysi stefnanda sjálfs,vinnustaða hans og röng notkun hanska og ermahlífa. Stefnandi sé vanurstarfsmaður og hafði hlotið þjálfun í góðum framleiðsluháttum, þrifum og ívinnu við fiskflökunarvél. Stefndu byggja varakröfu sína um bótaskyldu að hlutaá því að ljóst sé að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hannfylgdi ekki reglum stefnda, Toppfisks ehf., um hlífðarfatnað og vinnulag og þvíeigi hann að bera stóran hluta tjóns síns sjálfur. Vísast í þessu tilliti tilframangreindrar umfjöllunar stefnda um notkun ermahlífa og stillinguvinnuaðstöðu. Að öðru leyti vísa stefndu til sömu málsástæðna fyrir varakröfuog gerðar eru varðandi aðalkröfu. Stefndu vísa til meginreglna skaðabótaréttar umsönnunarbyrði, orsakatengsl, stórkostlegt gáleysi og skerðingu bótaréttar.Vísað er til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, og skaðabótalaga nr.50/1993. Hvað varðar málskostnað vísa stefndu til XXI. kafla laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991.IV. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefndi,Toppfiskur, beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem hann varð fyrir viðstörf sín hjá fyrirtækinu og þá jafnframt hvort stefnandi eigi kröfu til bótaúr ábyrgðartryggingu þess hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum. Við úrlausn málsins reynir á almennu sakarregluskaðabótaréttar og regluna um vinnuveitandaábyrgð. Í því felst að stefndi,Toppfiskur, ber þá aðeins bótaábyrgð á tjóni stefnanda að það megi rekja tilsaknæmrar háttsemi starfsmanna þess fyrirtækis. Við mat á saknæmi verðurjafnframt að taka mið af þeim reglum sem gilda um aðbúnað á vinnustöðum ogreglna sem gerðar eru um öryggi við notkun hættulegra véla og notkunpersónuhlífa. Svo sem rakið er í atvikalýsingu dómsins varstefnandi að vinna við fiskflökunarvél þegar slysið varð en hann festi flík eðavinnuvettling á tenntum sleða sem flytur fisk að hnífum vélarinnar og skarstvið það illa á hendi. Við slysið missti stefandi tvo fingur og hluta af lófahægri handar. Samkvæmt matsgerð er varanlegur miski stefnanda 40 stig ogvaranleg örorka 100%. Meðal þess sem deilt er um í málinu er hvortfiskflökunarvélin hafi fengið viðeigandi CE-vottun. Svo sem fram kemur í umsögnvinnueftirlitsins frá 21. maí 2013, og raunar er óumdeilt, var vélin semstefnandi slasaðist í ekki með CE-merkingu. Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 46/1980,sbr. 13. gr. laga nr. 68/2003, segir m.a. að óheimilt sé að setja á markað eðataka í notkun tegund vélar sem uppyllir ekki reglur um öryggi og formskilyrði,svo sem um merkingar. Vél skal einkennd með CE-merkinu með greinilegum,læsilegum og óafmáanlegum hætti, sbr. 13. gr. reglugerðar nr. 1005/2009.Merking vélarinnar var ekki í samræmi við framangreindar kröfur. Í kjölfarslyssins rannsakaði tæknideild Vinnueftirlitsins vél sömu gerðar og stefnandivar að vinna við. Í niðurstöðu tæknideildar kemur fram að um sé að ræða breyttaútgáfu af vélinni Baader 189. Breytingarnar sem gerðar hafi verið séu svomiklar að skylt hafi verið að fara í gegnum nýtt samræmismat og gera nýjasamræmisyfirlýsingu. Í málinu hefur verið lögð fram samræmisyfirlýsing fráframleiðanda vélarinnar (EC – Declaration of conformity), frá nóvember 2006.Ekki hefur verið í ljós leitt hvort sú yfirlýsing er gefin út fyrir eða eftirþær breytingar á vélinni sem Vinnueftirlitið lýsir í umsögn sinni. Gegnstaðhæfingum stefnda verður því að telja ósannað að vélin, í því ástandi semhún var á slysdegi, uppfylli reglur 761/2001 hvað varðar samræmisyfirlýsingar. Með reglugerð 1005/2009 voru reglur nr. 761/2001felld úr gildi. Í 1. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar segir að vél sem merkt er meðréttum hætti og með fylgir CE-samræmisyfirlýsing, í samræmi við fyrirmæli í II.viðauka reglugerðarinnar, skuli álitin fullnægja öllum ákvæðum hennar. Þá segirí 2. mgr. sömu greinar að sé vél framleidd í samræmi við staðal, sem hefurverið birtur í Stjórnartíðindum Evrópusambandsins, og slíkur staðall fjallar umeina eða fleiri af grunnkröfu um heilsuvernd og öryggi, skuli ganga út frá þvíað vélin uppfylli viðeigandi kröfur. Efnislega eru sams konar ákvæði í 5. gr.eldri reglna. Af því sem að framan er rakið um CE-merkingu vélarinnar sem kemurvið sögu er ljóst að þessum sönnunarreglum verður ekki beitt í málinu. Þau atriði varðandi öryggiskröfur vélarinnar sem umer deilt lúta annars vegar að neyðarstöðvunarbúnaðinum og hins vegar að vörnumvið því að komast að skerandi hlutum vélarinnar. Í síðari umsögnVinnueftirlitsins, frá 21. maí 2015, er fjallað um hvort tveggja en umsögninbyggist á skoðun á sams konar vél og stefnandi slasaðist við. Niðurstaðaeftirlitsins er sú að vélin uppfylli reglur nr. 761/2001, um vélar ogtæknilegan búnað, varðandi stöðvun og neyðarstöðvun en hins vegar sé hlífum og vörnumábótavant, þar sem auðvelt sé að komast að skerandi búnaði vélarinnar. Ískriflegu svari Vinnueftirlitsins, dags. 11. maí 2016, er útskýrt nánar hvaðátt er við með síðar greinda atriðinu. Segir að vísað sé til aðgengis að hnífumaftan á vélinni, þ.e. ekki þeim megin sem fiskurinn er mataður í vélina. Viðvettvangsskoðun mátti sjá að búið var að bæta úr skorti á hlífum á þeirri hliðvélarinnar. Óumdeilt er að skortur á hlífum aftan á vélinni tengist ekki slysistefnanda. Með hliðsjón af framangreindu eru ekki vísbendingar um að vélin hafiekki uppfyllt öryggiskröfur samkvæmt reglum nr. 761/2001, varðandi þau atriðisem máli skipta við úrlausn þessa máls, þrátt fyrir skort á viðeigandimerkingum og samræmisyfirlýsingu. Stefnandi byggir á því að jafnvel þótt vélin hafiveri hönnuð í samræmi við framangreindar kröfur þá hafineyðarstöðvunarbúnaðurinn verið bilaður þegar slysið varð og það hafi m.a.orsakað slysið. Í atvikalýsingu er nánar rakinn framburður stefnandaum neyðarstöðvunarbúnaðinn í skýrslutöku hjá lögreglu og efni skriflegraryfirlýsingar vitnisins B um sama efni. Báðir komu fyrir dóm og báru á sama veg.Í fyrri umsögn Vinnueftirlitsins, sem gerð var degi eftir slysið, segir að viðskoðun á vélinni hafi komið fram að stöðvunartími við neyðarstöðvun virðist oflangur til þess að tryggja að neyðarstöðvunarrofi komi að fullu gagni. Þá erþess getið í síðari umsögninni að orsök slyssins megi mögulega rekja til þessað stöðvunarbúnaður vélarinnar hafi ekki virkað rétt þegar slysið varð. Er íþeirri umsögn vísað til myndbands sem lögmaður stefnanda hafði sentVinnueftirlitinu. Er þar átt við myndbandið sem D, sonur stefnanda, tók upp.Hann kom fyrir dóm og bar að myndbandið hefði verið tekið upp snemma morgunsdaginn eftir slysið. Af framangreindum umsögnum Vinnueftirlitsins verður ekkiráðið hvernig staðið var að skoðun vélarinnar sem getið er um í fyrriumsögninni. Þá liggur fyrir að Vinnueftirlitið rannsakaði vélina sem stefnandilenti í ekki frekar og engar nánari skýringar er að finna á óljósu orðalagibeggja umsagna hvað varðar virkni neyðarstöðvunarbúnaðarins. Í tölvuskeyti fráVinnueftirlitinu til lögmanns stefndu, frá 29. apríl 2016, segir það eitt aðeftirlitið afturkalli fyrri umsögn sína og yngri umsögn þess gildi. Meðhliðsjón af því sem nú hefur verið rakið um umsagnir Vinnueftirlitsins verður ágrundvelli þeirra engu slegið föstu um ástand neyðarstöðvunarbúnaðarins áslysdegi. Fullnægjandi rannsókn á því hvort neyðarstöðvunarbúnaðurinn hafiverið í ólagi, fór hvorki fram af hálfu Vinnueftirlitsins né annarra aðila.Hins vegar eru vísbendingar um að búnaðurinn hafi ekki virkað eins og til erætlast í framangreindum umsögnum eftirlitsins og jafnframt í myndbandsupptökusonar stefnanda og skýrslu samstarfsmanns stefnanda, sem varð vitni að slysinu.Að mati dómsins verður, eins og atvikum er háttað, að leggja sönnunarbyrðina umþetta atriði á stefndu. Verður að telja að þeim hafi ekki tekist að sanna aðbúnaðurinn hafi verið í fullkomnu lagi og breytir það ekki þeirri niðurstöðuþótt fyrir liggi myndband frá lögreglu, sem tekið var á slysdegi, þar semneyðarstöðvunarbúnaðurinn virðist vera í lagi. Hvað sem líður óvissunni um það hvernigneyðarstöðvunarbúnaðurinn virkaði í raun á slysdegi þá liggur fyrir að vélinsem stefnandi starfaði við er afar hættuleg og er áhættustig vinnu við hanametið hátt í áhættumati stefnda, Toppfisks, frá 4. október 2012. Óumdeilt er aðunnt er að komast með höndina að flökunarhnífnum, svo sem gerðist í tilvikistefnanda. Þá liggur fyrir að járnsleðinn, sem flytur fiskinn að hnífnum, ermeð beittum teinum/göfflum sem auðvelt er að krækja fatnaði í. Þegar vélin erstillt á mesta hraða tekur u.þ.b. 2 sekúndur að færa fiskinn frá vinnslusvæðivélarinnar að hnífnum en hraði vélarinnar er breytilegur eftir stærð fisksinssem verið er að vinna að. Festi einhver sig í teinum sleðans hefur hann þvíeinungis örskamma stund til að bregðast við og stöðva vélina. Jafnvel þóttneyðarstöðvunarbúnaðurinn virki eins og til er ætlast, er ljóst aðviðbragðsflýtir manna er minni en svo að örugglega sé hægt að koma í veg fyrirslys með því að virkja stöðvunarbúnað eftir að flík festist í vélinni. Ámyndskeiði úr öryggismyndavél sést að þegar stefnandi slasaðist liðu u.þ.b. 2–4sekúndur frá því hann festist í vélinni og þar til vélin stöðvaðist. Af þessuleiðir að eina raunhæfa slysavörnin felst í því að tryggja að starfsmenn notipersónuhlífar sem komi í veg fyrir að fatnaður flækist í vélinni. Í reglugerð nr. 497/1994 er mælt fyrir um notkunpersónuhlífa þegar ekki er hægt að komast hjá eða takmarka áhættu meðtæknilegum ráðum eða með ráðstöfunum, aðferðum eða annarri tilhögun viðskipulagningu vinnunnar, sbr. 3. gr. reglugerðarinnar. Í a-lið 1. mgr. 4. gr.segir að persónuhlífarnar skuli henta til varnar þeirri áhættu sem um er að ræðaán þess að þær leiði sjálfar til aukinnar áhættu. Þá segir í 3. mgr. að ákvarðaskuli við hvaða skilyrði beri að nota persónuhlífar á grundvelli þess hve mikiláhættan er. Þá er atvinnurekanda skylt að upplýsa starfsmann fyrir fram um þáhættu sem persónuhlífunum er ætlað að vernda hann gegn, sbr. 7. mgr. 4. gr. Í5. gr. reglugerðarinnar er ákvæði um að atvinnurekandi skuli, áður enpersónuhlífar eru valdar, kanna hvort þær uppfylli framangreindar kröfur ogm.a. mælt fyrir um að meta skuli hvaða eiginleika persónuhlífar þurfi að hafasvo þær komi að tilætluðu gagni, sbr. b-lið 1. mgr. 5. gr. Reglugerð nr.497/1994 er sett á grundvelli laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum, og mælir nánar fyrir um skyldur atvinnurekanda samkvæmt1. mgr. 13. gr. laga nr. 46/1980, um að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis ávinnustað. Samkvæmt reglum um hlífðarfatnað, sem voru í gildihjá stefnda, Toppfiski, á slysdegi, átti stefnandi að vera í sloppi, með háagúmmíhanska og einnota ermahlífar utan yfir gúmmíhanskana. Umræddar ermahlífareru úr þunnu plasti sem rifnar auðveldlega við lítið átak. Með hliðsjón af þvíog því hve mikil hætta getur skapast á alvarlegu tjóni er fallist á það meðstefnanda að þessar ermahlífar hafi ekki þá eiginleika sem persónuhlífar þurfaað hafa til að koma að gagni sem vörn gegn þeirri hættu sem þeim var ætlað aðvernda stefnanda gegn svo sem áskilið er í tilvitnuðum ákvæðum reglugerðar nr.497/1994. Þá veita reglur stefnda, Toppfisks, engar vísbendingar um að notkun þessaraermahlífa hafi verið sérstaklega ætlaðar til að stuðla að öryggi og aðstarfsmönnum hafi verið gerð grein fyrir að þær þjónuðu því hlutverki. Ískýrslu fyrir dómi bar stefnandi að hlífarnar hefðu fyrst og fremst veriðnotaðar til að koma í veg fyrir að bleyta kæmist inn í hanskana. Loks liggurekkert fyrir um að mat á öryggisvernd ermahlífanna hafi farið fram, sbr.tilvitnuð ákvæði 5. gr. reglugerðarinnar. Svo sem áður er getið gafVinnueftirlitið fyrirmæli eftir slysið, um að settar skyldu reglur um fatnaðstarfmanna sem vinna við vélina. Í áðurnefndu áhættumati stefnda, Toppfisks, erreglum um fatnað starfsmanna við vélina breytt á þann veg að mælt er fyrir umnotkun ermahlífa úr gúmmíi, sem ná frá hanska og upp fyrir olnboga og eiga aðkoma í veg fyrir að fatnaður eða hanskar geti flækst í sleðanum. Breytingarþessar eru gerðar 4. október 2012, tveimur dögum eftir slysið. Af því sem núhefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að reglur um notkun hlífðarfatnaðarhafi verið ófullnægjandi á slysdegi, þær einnota ermahlífar sem stefnanda vorulagðar til hafi verið ófullnægjandi vörn gegn augljósri og mikill slysahættu.Jafnframt er það niðurstaða dómsins að ósannað sé að rétt notkun þeirra þunnuermahlífa sem starfsmönnum voru lagðar til hefðu nokkru breytt um slysstefnanda. Af þeirri ástæðu er ekki tilefni til að meta stefnanda það til eiginsakar að hafa ekki borið þær með réttum hætti. Þá er sú staðhæfing stefnduósönnuð, að stefnandi hafi ekki stillt pallinn við vélina í rétta hæð, endanýtur ekki við annarra gagna um það atriði en myndskeið úr vinnslusalnum þegarslysið varð, þar sem engin leið er að sjá hvernig pallurinn var stilltur. Með vísan til framangreinds verður að telja að orsökslyss stefnanda sé að rekja til ófullnægjandi persónuhlífa. Auk þess sem aðframan er rakið styðst sú niðurstaða við niðurstöðu Vinnueftirlitsins þar semsegir að orsök slyssins megi rekja til þess að fatnaður stefnanda hafi flækst ívélinni og gefin eru fyrirmæli um að setja skuli verklagsreglur um fatnað starfsmannasem vinna við vélina með tilliti til slyssins. Svo sem rakið hefur verið berstefndi, Toppfiskur, ábyrgð á því að fyrirmæli um notkun persónuhlífa voruófullnægjandi. Þá verður engu slegið föstu um það hvort neyðarstöðvunarbúnaðurvélarinnar hafi virkað eins og til er ætlast þegar slysið varð. Eins og rakiðhefur verið að framan verða stefndu að bera hallann af skorti á sönnun um þaðatriði. Með vísan til þessara atriða er það niðurstaða dómsins að stefndiToppfiskur ehf. beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Verðurviðurkenningarkrafa stefnanda því tekin til greina eins og nánar greinir ídómsorði en ekki er ágreiningur um að stefnandi eigi bótarétt úrábyrgðartryggingu fyrirtækisins hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,séu skilyrði skaðabótaábyrgðar á hendur Toppfiski fyrir hendi. Stefnandi hefur lagtfram gjafsóknarleyfi vegna reksturs þessa máls fyrir héraðsdómi, útgefið 23.febrúar 2015. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði. Þar með ertalin þóknun lögmanns hans, sem telst, miðað við umfang málsins og reksturþess, hæfilega ákveðin 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verðastefndu dæmdir til að greiða sameiginlega 1.200.000 krónur í málskostnað errenni í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga nr. 91/1991. Karl Ó. Karlssonhæstaréttarlögmaður flutti mál þetta fyrir hönd stefnanda og Dagmar Arnardóttirhéraðsdómslögmaður fyrir hönd stefndu. Ingibjörg Þorsteinsdóttir kvaðupp dóminn.Dómsorð: Viðurkennt er að stefndi, Toppfiskur ehf., beriskaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda, A, vegna líkamstjóns sem hann hlaut ívinnuslysi þann 2. október 2012. Jafnframt er viðurkennt að stefnandi nýturbótaréttar úr hendi stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., úr ábyrgðartryggingumeðstefnda, vegna sama tjóns. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði,þar með talin þóknun lögmanns hans, Karls Ó. Karlssonar hæstaréttarlögmanns,1.200.000 krónur. Stefndu greiði óskipt 1.200.000 krónur í málskostnað semrennur í ríkissjóð.
Mál nr. 639/2006
Kærumál Aðför Útburðargerð Málsástæða
Í krafðist þess að B yrði borinn út af lóð á Akureyrarflugvelli með beinni aðfargerð, en á lóðinni stóð hús, sem B var eigandi að. Hann taldi sig hafa unnið hefð á lóðinni með athugasemdalausri nýtingu hennar í fullan hefðartíma og því bæri að hafna kröfu Í. Var á það fallist í úrskurði héraðsdóms. Fyrir Hæstarétti voru lögð fram gögn sem Í taldi sýna að fyrrverandi eigandi hússins hefði viðurkennt eignarrétt þess á lóðinni. Þessi málsástæða var talin of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og því bæri að fella dóm á málið án tillits til þessara gagna. Ekki fallist á að Í hefði tekist að sýna fram á réttmæti kröfunnar og var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að heimilað yrði með beinni aðfarargerð að fá varnaraðila borinn út af lóð á Akureyrarflugvelli ásamt öllu því, sem honum tilheyrir þar. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að honum verði heimiluð aðfarargerðin og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Varnaraðili hefur frá árinu 1992 verið eigandi að húsi, sem stendur á Akureyrarflugvelli. Er óumdeilt að Svifflugfélag Akureyrar hafi reist það 1958 á landi, sem sóknaraðili eignaðist 1952 vegna flugvallargerðar, en Flugmálastjórn Íslands hefur frá upphafi haft umsýslu með því landi, sem sóknaraðili eignaðist í umrætt sinn. Ekki nýtur gagna í málinu um samskipti húsbyggjandans og sóknaraðila frá þeim tíma, sem húsið var reist á flugvallarsvæðinu. Lýtur ágreiningur málsaðila að rétti sóknaraðila til að fá húsið fjarlægt af lóðinni með beinni aðfarargerð. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í úrskurði héraðsdóms. II. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt bréf Akureyrarbæjar til Flugmálastjórnar 7. október 1981, en samrit þess var sent Svifflugfélagi Akureyrar. Kemur þar fram að félagið hafi sótt um leyfi til að færa hús í eigu þess á Akureyrarflugvelli á annan tilgreindan stað innan flugvallarsvæðisins og að af hálfu bygginganefndar bæjarins sé leyfið veitt til bráðabirgða. Engin gögn eru færð fram um samskipti húseigandans og sóknaraðila af þessu tilefni, en í greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar kemur fram að húsið muni hafa verið flutt á nýjan stað árið 1981. Þá hefur sóknaraðili lagt fram nokkur bréf frá árunum 1990 og 1991, sem varða umsókn Svifflugfélags Akureyrar um að reisa viðbyggingu við hús sitt. Í kæru sóknaraðila er haldið fram að beiðni Svifflugfélags Akureyrar um flutning hússins 1981 og síðar umsókn 1991 um leyfi til að stækka það feli í sér viðurkenningu á eignarrétti sóknaraðila á lóðinni undir og umhverfis hús varnaraðila og girði fyrir að hann geti hafa eignast lóðina á grundvelli laga nr. 46/1905 um hefð. Af hálfu varnaraðila er mótmælt þeim málatilbúnaði sóknaraðila, sem að framan er rakinn. Vísar hann meðal annars til þess að þegar sótt var um leyfi til að flytja húsið innan flugvallarsvæðisins hafi ekki legið fyrir neitt heildarskipulag þar, en það skýri hvers vegna bygginganefnd Akureyrarbæjar hafi einungis veitt samþykki til bráðabirgða. Gögn frá árunum 1990 og 1991 telur hann málinu óviðkomandi, en þau lúti ekki að þeirri lóð, sem húsið standi á, auk þess sem umrædd viðbygging hafi ekki verið reist. III. Fyrir héraðsdómi hreyfði sóknaraðili ekki þeirri málsástæðu að Svifflugfélag Akureyrar hafi beint eða óbeint á árunum 1981 og 1991 viðurkennt eignarrétt sóknaraðila að lóðinni, sem umrætt hús stendur á. Er hún of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 150 gr. sömu laga og 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Verður því að fella dóm á málið án tillits til þessara nýju gagna. Með vísan til þess, sem fram er komið í málinu verður ekki talið að sóknaraðila hafi tekist að sýna fram á réttmæti kröfu sinnar. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, Benedikt Ólafssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi mótteknu í Héraðsdómi Reykjavíkur 13. september sl. krafðist sóknar­aðili, íslenska ríkið, [kt.], Sölvhólsgötu 7, Reykjavík, dómsúrskurðar um að varnaraðili, Benedikt Ólafsson, [kt.], Laugalæk 62, Reykjavík, verði með beinni aðfarargerð borinn út af lóð sóknaraðila, landnr. 147548, á Akur­eyrar­flug­velli ásamt öllu því sem honum tilheyrir og sóknaraðila fengin umráð lóðarinnar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila og að fjárnám verði heimilað fyrir honum og kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðili gerir þær dómkröfur að kröfum sóknaraðila verði hafnað, að synjað verði um hina umbeðnu gerð, og að varnaraðila verði úrskurðaður málskostnaður úr hendi sóknaraðila. I Í aðfararbeiðni kemur fram að sóknaraðili sé skráður eigandi framangreindrar lóðar en Flugmálastjórn Íslands hafi umsýslu með henni fyrir hönd sóknaraðila eins og fram komi í Landskrá fasteigna hjá Fasteignamati ríkisins og afsali Akureyrarbæjar til Flug­ráðs f.h. sóknaraðila, dags. 18. janúar 1952. Um árabil hafi flugskýli, sem oftast hafi verið nefnt flugskýli Svifflugfélagsins, staðið á lóðinni án þess að lóðar­leigu­samn­ingur hafi verið gerður. Varnaraðili sé eigandi flugskýlisins en það sé auðkennt í FMR 214-5789 08 0101, skráð 46,4 fermetrar og nefnt vörugeymsla. Með bréfi dagsettu 28. nóvember 2005 hafi varnaraðila verið sagt upp lóðar­rétt­indum og þess farið á leit að hann flytti flugskýli sitt af lóð sóknaraðila eigi síðar en 1. maí 2006. Með bréfi birtu 20. júní 2006 hafi gerðarþoli verið áminntur um efni upp­sagn­arbréfsins og skorað á hann að rýma lóðina þegar í stað. Ella myndi sóknaraðili, lög­mætur eigandi lóðarinnar, leita atbeina dómstóla til að fá lögmæt umráð og afnot yfir eign sinni. Varnaraðili hafi ekki orðið við beiðni sóknaraðila um að fjarlægja flugskýlið og öll ummerki þess af lóðinni og sé sóknaraðila því nauðsynlegt að krefjast útburðar á grund­velli 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. II Varnaraðili kveður fasteign þá sem mál þetta snýst um vera timburhús reist árið 1958. Húsið hafi upphaflega verið reist til að hýsa flugafgreiðslu en síðar verið breytt í flug­skýli fyrir Svifflugfélag Akureyrar. Varnaraðili hafi eignast húsið 1992 en þá hafi hann selt Svifflugfélagi Akureyrar hlut sinn í öðru flugskýli á Akureyrarflugvelli og fengið hið umdeilda hús afsalað sér sem hluta kaupverðs. Varnaraðili hafi fyrst og fremst nýtt húsið sem geymsluhúsnæði. Hann hafi engin samskipti átt við sóknaraðila vegna þess og aldrei verið krafinn um leigugjald vegna lóðarinnar. Enda hafi honum þegar hann eignaðist húsið engin grein verið gerð fyrir því að húsið stæði ekki á lóð sem það mætti nýta um ótakmarkaða framtíð. Þvert á móti hafi varnaraðili ekki aðeins eignast húsið sjálft á sínum tíma heldur hafi honum einnig verið seldur réttur til við­bygg­ingar við húsið sem þá hafði verið undirbúin með gerð undirstaða við hlið þess. Þann rétt hafi varnaraðili hins vegar ekki nýtt sér ennþá þar sem hann hefur ekki haft þörf fyrir það. Varnaraðili hafi fyrst frétt af athugasemdum sóknaraðila um heimild hans til að láta hús sitt standa á hinni umdeildu lóð með bréfi dags. 28. nóvember 2005. Varnaraðili hafi haft samband við bréfritara símleiðis og mótmælt heimild sóknar­aðila til þeirra ráðstafana sem bréfið ráðgeri en ekkert aðhafst frekar á því stigi þar sem hann hafi setið við dánarbeð eiginkonu sinnar. Þegar sóknaraðili hafi fyrst haft samband við varnaraðila vegna málsins með bréf­inu dags. 28. nóvember 2005 hafi hús varnaraðila verið búið að standa á hinni um­deildu lóð í full 47 ár eða meir en tvöfaldan hefðartíma. Varnaraðili hafi aldrei skuld­bundið sig til að virða eignarrétt annarra að lóðinni og heldur ekki þeir sem hann leiði rétt sinn frá. Varnaraðili hafi aldrei haft neina ástæðu til að ætla að umráð hans yfir lóðinni væru takmörkuð eða að sóknaraðili gæti að geðþótta vísað honum burt af henni og ónýtt þannig bótalaust verðmæti sem varnaraðili hafi eignast með lögmætum hætti og fyrir talsvert fé. En ekki verði séð að unnt sé að verða við beiðni sóknaraðila öðru­vísi en með því að sýslumaður rífi húsið og eyðileggi þar með eign varnaraðila. Varnaraðili byggir á að hann hafi með athugasemdalausri nýtingu hinnar um­deildu lóðar sem hann og fyrirrennarar hans hafa haft í hefðarhaldi í 48 ár unnið hefð á lóð­inni. Varnaraðili sé lögmætur eigandi flugskýlis sem staðið hafi athugasemdalaust í næstum hálfa öld á Akureyrarflugvelli. Varnaraðili hafi greitt fasteignagjöld af eign­inni og nýtt sér hana í fullum rétti. Varnaraðili hafi engum lofað að hann sæti tak­mörk­unum á heimildum sínum til nýtingar hússins eða þess hversu lengi það megi standa. Aldrei hafi verið gerður neinn samningur svo kunnugt sé um afnot lóðarinnar sem húsið stendur á eða takmarkanir á heimildum eiganda þess til að láta það standa verið umsamdar. Sá sem telji að hann geti með einfaldri tilkynningu gert fast­eign­ar­eiganda að rífa hús sitt verði að byggja heimildir sínar til þess á einhverju öðru en eigin fullyrðingum um rétt til þess. Húsið sé reist á hinu umdeilda landi sex árum eftir að sóknaraðila var afsalað landinu. Húsið hafi ekki verið reist eða staðið með neinni leynd. Fráleitt sé að halda því fram að húsið hafi verið reist í óþökk sóknaraðila eða óleyfi og ekkert liggi fyrir um að umráð varnaraðila yfir landinu hafi verið tímabundin eða á annan hátt takmörkuð. Varnaraðili byggir á hefðarlögum nr. 46/1905. III Í máli þess krefst sóknaraðili þess að varnaraðili verði með beinni aðfarargerð borinn út af lóð sóknaraðila á Akureyrarflugvelli. Fyrir liggur að varnaraðili á hús á um­ræddri lóð. Byggir varnaraðili á að hefð hafi unnist á lóðinni þar sem hann og for­verar hans haft athugasemdalaus umráð hennar í 47 ár eða meir en tvöfaldan hefðar­tíma. Fyrir liggur að umrætt hús var reist árið 1958 eða sex árum eftir að gerð­ar­beið­andi eignaðist umrædda lóð. Ekkert liggur fyrir um að sóknaraðili hafi gert at­huga­semdir við að húsið stæði á lóðinni fyrr en með bréfinu til sóknaraðila þann 28. nóvember 2005. Sóknaraðili hefur ekki leitt að því líkur að fyrri eigandi hússins eða varn­araðili hafi skuldbundið sig til að virða eignarrétt sóknaraðila að lóðinni eða að þeir hafi mátt vænta þess að umráð þeirra yfir lóðinni væru aðeins tímabundin. Af þessum sökum stendur 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð ekki því í vegi að hefð geti hafa unnist. Þótt formlega eignarheimild hafi skort og eigendum hússins mátt vera það ljóst, getur 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 heldur ekki staðið hefð í vegi. Þar sem varnar­aðili og þeir sem hann leiðir rétt sinn frá, hafa haft umráð lóðarinnar í fullan hefðar­tíma samkvæmt 1. mgr. 2. gr. nefndra laga verður að líta svo á að þeir hafi unnið hefð á henni. Verður því ekki hjá því komist að hafna kröfu sóknaraðila. Með hliðsjón af niðurstöðu máls þykir rétt að sóknaraðili greiða varnaraðila 150.000 krónur í málskostnað. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, íslenska ríkisins, um að varnaraðili, Benedikt Ólafs­son, verði með beinni aðfarargerð borinn út af lóð sóknaraðila á Akureyrarflugvelli ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 357/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
G kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hennar gegn A hf. var vísað frá dómi. Í málinu krafði G A hf. um skaðabætur í tengslum við vörslur A verðbréfavörslu hf. á skuldabréfum í eigu G. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að lýsing á málsástæðum væri takmörkuð og óljós í stefnu. Ekki væri útskýrt með nægjanlega skýrum hætti á hvaða forsendum G teldi að A hf. ætti að bera skaðabótaábyrgð á ætlaðri vangeymslu A verðbréfavörslu hf., dótturfélags A hf., en því félagi væri ekki stefnt. Þá væri rökstuðningi fyrir fjárhæð bótakröfunnar ábótavant. Taldi héraðsdómur að þegar á heildina væri litið væri samhengi málsatvika, málsástæðna og lagaröksemda í stefnunni óskýrt auk þess sem á það skorti að viðhlítandi rök hefðu verið færð fyrir kröfugerð G og hvers vegna henni væri beint að A hf. Stangaðist málatilbúnaður G á við fyrirmæli e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Staðfesti Hæstaréttur úrskurð héraðsdóms með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en við ákvörðun hans er litið til þess að samhliða þessu máli eru rekin fjögur önnur samkynja kærumál, sem beinast að varnaraðila. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðrún Sæmundsdóttir, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 705/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem Ú hafði lýst við slit V hf. Byggði Ú á því að V hf. hefði með ólögmætum og saknæmum hætti farið út fyrir umboð sitt samkvæmt eignastýringarsamningi aðila með kaupum á veðskuldabréfum á árunum 2006 til 2009. Miðuðu kröfur Ú að því að gera hann eins settan við slit V ehf. og ef fjármunum hans í eignastýringu V hf. hefði aldrei verið ráðstafað til kaupa á skuldabréfunum. Var talið að Ú hefði ekki fært fram haldbærar skýringar á því hvers vegna hann teldi tjón vegna þessarar háttsemi hafa numið kröfufjárhæðinni og þá einkum hvort og hvernig hann hefði endurheimt sömu fjárhæð ef V hf. hefði fjárfest í þeim hlutabréfum og skuldabréfum sem honum var heimilt samkvæmt eignastýringarsamningi aðila. Yrði í því sambandi að horfa til þeirra áhrifa sem atburðir á íslenskum fjármálamarkaði síðari hluta árs 2008 hefðu haft á virði hlutabréfa og skuldabréfa. Var því ekki talið að Ú hefði sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna háttsemi V hf.
DómurHæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12.október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila sem hann lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað krafa sín að fjárhæð 65.922.209 krónur verði viðurkennd og henni skipað íréttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en til vara 113. gr. sömu laga.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hinskærða úrskurðar, en til vara að krafa sóknaraðila verði lækkuð og henni skipaðí réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar hefursóknaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætrar ogsaknæmrar háttsemi varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. maí 2016í máli nr. 264/2016. Af þeim sökum verður úrskurðurinn staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Úlfur Sigurmundsson, greiðivarnaraðila, VBS eignasafni hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2106.I.Máli þessu, sem erágreiningsmál um slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins 23. desember2013 með bréfi slitastjórnar varnaraðila með vísan til 2. mgr. 120. gr., sbr.171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Málið var tekið til úrskurðar1. september 2016. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans aðfjárhæð 65.922.209 krónur verði viðurkennd við slitameðferðvarnaraðila,og að henni verði skipað í réttindaröð sem forgangskröfu samkvæmt 7. tölul.112. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila.Til vara krefst sóknaraðili þess að kröfuað fjárhæð 65.922.209 krónur verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu viðslitameðferð varnaraðilasamkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðarað skaðlausu úr hendi varnaraðila, að teknu tilliti til þess að sóknaraðilihefur ekki með höndum virðisaukaskattsskylda starfsemi.Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfumsóknaraðila verði hafnað. Til vara krefst varnaraðili þess að fjárkrafasóknaraðila verði lækkuð og að því marki sem hún sé viðurkennd skuli krafannjóta rétthæðar samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst varnaraðili þessí öllum tilvikum að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila að matidómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi sem taki mið afþví að varnaraðili er ekki virðisaukaskattsskyldur.II. Málsatvik Sóknaraðili og varnaraðili, sem þá var oghét VBS fjárfestingarbanki hf., gerðu 3. október 2007 með sér samning umeignastýringu þar sem varnaraðili tók að sér að stýra eignum sóknaraðila. Fólsú eignastýring nánar tiltekið í sér tilfærslu milli mismunandi verðbréfa eftirþví sem tækifæri buðust á markaði, sbr. 1. gr. samningsins. Heimild varnaraðilatil eignastýringar var afmörkuð innan ákveðins ramma sem var skilgreindur í 13.gr. samningsins.Samkvæmt 2. gr.samningsins skuldbatt varnaraðili sig til þess að varðveita fjármunisóknaraðila á sérgreindum bankareikningi sem stofnaður var og sérstaklegamerktur sóknaraðila þannig að engin hætta væri á að fjármunir á reikningnumblönduðust fjármunum varnaraðila eða annarra viðskiptavina varnaraðila.Skuldbatt varnaraðili sig til að leggja inn á reikning allt reiðufé sóknaraðilasem væri í vörslu varnaraðila á hverjum tíma.Í 3. gr.eignastýringarsamningsins sagði að verðbréf í eigu sóknaraðila skyldu ávalltvarðveitt með þeim hætti að eignarréttur sóknaraðila á slíkum verðbréfum værinægilega tryggur og þeim haldið skýrt aðgreindum frá eignum varnaraðila eðaannarra viðskiptavina varnaraðila. Þá sagði í 4. gr. að varnaraðili skyldiákveða hvaða verðbréf skyldu keypt og hvernig fjármunum kröfuhafa skyldi áannan hátt varið innan þeirra marka sem fjárfestingarstefna samningsinssamkvæmt 13. gr. mælti fyrir um. Fjármunir sóknaraðila skyldu varðveittir ávörslureikningi sérstaklega merktum sóknaraðila og fjármunum hans haldiðaðgreindum frá fjármunum VBS. Ífjárfestingarstefnu sem er að finna í eignastýringarsamningnum gaf sóknaraðiliþau fyrirmæli til VBS að fjármunum hans skyldi varið til kaupa á skuldabréfumog hlutabréfum, en um það var fjallað nánar í samningnum. Ekki er ágreiningurum það í málinu að á tímabilinu 2006-2009 keypti eignastýringarsviðvarnaraðila, án samráðs við sóknaraðila, veðskuldabréf inn í eignasafnsóknaraðila sem ekki rúmuðust innan umboðs eða fjárfestingarstefnueignastýringarsamningsins. Veðskuldabréfin eru gefin út af aðilum sem allirvoru viðskiptavinir Framkvæmdafjármögnunar VBS, eins af sviðum bankans, enupphaflegur kröfuhafi bréfanna var VBS fjárfestingarbanki. FramkvæmdafjármögnunVBS veitti fjármálaþjónustu sem mun hafa falist í skipulagningu og umsjón meðfjármögnun á byggingaverkefnum. Gerði framkvæmdafjármögnun samninga viðbyggingaverktaka og framkvæmdaaðila er stóðu í byggingaframkvæmdum og leituðutil bankans um að fjármagna framkvæmdir. Framkvæmdafjármögnun VBS skoðaði oglagði mat á forsendur, áhættu og arðsemi og lagði síðan niðurstöður fyrirlánanefnd VBS. Væri viðkomandi verkefni samþykkt af lánanefnd VBS var gerðursérstakur fjármögnunarsamningur milli byggingaraðilans og VBS. Sú fjármögnunfólst í fjárframlagi af hálfu byggingaraðila annars vegar og hins vegar meðútgáfu veðskuldabréfa sem VBS hafði umsjón með. Veðskuldabréfin voru oftast á1. veðrétti viðkomandi eignar sem fjármagna átti byggingaframkvæmdir fyrir ogskyldi heildarvirði skuldabréfanna vera sem næmi 60% af áætluðu söluvirðieignarinnar á fasteignamarkaði. Í einhverjum tilfellum mun þó hafa veriðfjármagnað með veðskuldabréfum upp að 80%. Færi heildarvirði yfir 60% var það,sem umfram var þinglýst á 2. veðrétt viðkomandi eignar en ekki á 1. veðréttsamkvæmt reglum VBS. Veðsetning var með þeim hætti að veðsett voru samhliða á1. veðrétti mörg skuldabréf sem samtals skyldu nema framangreindriheildarmatsfjárhæð. Í greinargerðsóknaraðila eru nefnd í dæmaskyni veðskuldabréf á Mjölnisholti 12-14, sem séeitt þeirra fasteignaverkefni sem VBS hafi staðið að, en þar hvíli samhliða á1. veðrétti 52 samhljóða skuldabréf, hvert að nafnvirði 5.000.000 krónur semútgefin voru 9.8.2006 samtals 260.000.000 krónur og samhliða þeim hvíli á 1.veðrétti önnur 227 samhljóða, hvert 5.000.000 krónur samtals kr. 1.135.000.000.Samtals hvíli því á 1. veðrétti 280 veðskuldabréf, samtals að fjárhæð1.400.000.000 krónur. Framkvæmdaaðili semgert hafði fjármögnunarsamning við VBS gaf því næst út veðskuldabréf semþinglýst var á viðkomandi lóð eða fasteign sem var í byggingu eða til stóð aðráðast í byggingu á.Þegar tilteknumverkáfanga samkvæmt samningi um fjármögnun byggingarinnar var náð, keyptu VBSeða aðrir hluta þessara útgefnu skuldabréfa. Væri t.d. keypt lóð fyrir hinarfyrirhuguðu byggingaframkvæmdir og verð hennar væri 20% af áætluðu söluvirðieignarinnar, voru keypt skuldabréf af byggingaraðila fyrir um 60% af kaupverðilóðar og kaupin þannig fjármögnuð. Þegar byggingu var lokið og fasteignin seld,notaði útgefandi skuldabréfanna söluandvirði fasteignarinnar til að greiða uppskuldabréfin. FramkvæmdafjármögnunVBS útbjó söluyfirlit yfir framangreind skuldabréf. Þar var viðkomandi fjármögnunarverkefnilýst og skilmálar veðskuldabréfanna tilgreindir. Framkvæmdafjármögnun VBS settiframangreind skuldabréf á sölulista skuldabréfa innan VBS um leið og VBS hafðikeypt þau eða þau boðin öðrum til kaups miðað við framgang verksins. FjárstýringVBS stýrði eignum bankans og ákvað hvort skuldabréfin yrðu seld þar sem að þeirvoru sá aðili innan bankans sem voru með forræði á eignum bankans.FramkvæmdafjármögnunVBS hafði umsjón með útgáfu veðskuldabréfanna. Af gögnum málsins verður ráðiðað alls hafi þarna verið um 1200-1500 veðskuldabréf að ræða í um 39skuldabréfaútgáfum. Bréfin tengjast um 20 fasteignaverkefnum á ýmsumbyggingarstigum, allt frá óskipulögðu landi, tilbúnum lóðum, hálfbyggðum húsumog atvinnuhúsnæði í byggingu. FramkvæmdafjármögnunVBS leitaði með beinum hætti til eignastýringarsviðs VBS þar sem framangreindveðskuldabréf voru boðin til kaups inn í eignasöfn viðskiptavina sem voru íeignastýringu hjá VBS. Í tölvupóstsamskiptum frá forstöðumanni eignastýringarVBS var óskað eftir því að útvegað yrði fjármagn í þau fasteignaverkefni semVBS hafði skipulagt og gert fjármögnunarsamninga um, allt fram í febrúar tilmars 2009, þegar leitað var eftir fjármagni vegna framkvæmda við að klárafasteignina Ferjuvað 13 í fokheldi. EignastýringarsviðVBS keypti í nafni kröfuhafa veðskuldabréf þau sem mál þetta lýtur að. Bréfinvoru tryggð með 1. veðrétti í tilgreindum eignum sem vörðuðu þaufasteignaverkefni sem VBS hafði með fjármögnunarsamningi tekið að sér aðfjármagna með framkvæmdaraðila.Fyrir liggur að ísumum tilfellum var útgefandi og greiðandi veðskuldabréfanna dótturfélag eðahlutdeildarfélag VBS. Útgefandi skuldabréfa vegna spildna úr landi Laugardælaer Fjárfestingafélagið Ferjuholt ehf., kt. 410207-0520, en dótturfélag VBS,Fremd ehf., kt. 631205-1510, mun vera eigandi 28% hlutafjár í félaginu. Munstarfsmaður VBS hafa um tíma verið stjórnarformaður fyrrnefnda félagsins ogannar starfsmaður stjórnarmaður þess síðarnefnda. Þá sat starfsmaður VBS ístjórn Laugardæla ehf., útgefanda skuldabréfa vegna Laugardæla, í gegnum Fremdehf.Af gögnum málsinsverður ráðið að um áramótin 2007-2008 hafi farið að halla undan fæti í mörgumþeim fasteignaverkefnum sem VBS stóð að og tekin hafi verið ákvörðun um að látaviðskiptavini í eignastýringu bankanna kaupa veðskuldabréf í. Samdráttur var áfasteignamarkaði, vandkvæði í byggingu og framkvæmdum ásamt erfiðleikum írekstri byggingaraðila sem að framkvæmdum stóðu. Þá þegar var orðið ljóst aðútgefendur skuldabréfanna gátu ekki greitt þau á gjalddaga. Brugðust VBS ogútgefandi við með því að breyta skilmálum í mörgum af þessum skuldabréfum ogsemja um nýjan gjalddaga. Sú skilmálabreyting fór ýmist fram eftir að bréfinhöfðu verði keypt inn í eignasafn kröfuhafa eða rétt áður en VBS tók ákvörðunum að kaupa veðskuldabréfin inn í eignasafn kröfuhafa, en sóknaraðili vísar íþví sambandi til veðskuldabréfs vegna Ferjuvaðs 13-15 í dæmaskyni. Skuldabréfin semVBS hafði keypt inn í eignasafn kröfuhafa voru ekki greidd á gjalddaga. Þegarljóst varð að bréfin fengjust ekki greidd tók VBS til við að stofna svokölluðkröfuhafafélög. Þessi kröfuhafafélög vorueinkahlutafélög þar sem þeir aðilar sem áttu veðskuldabréf með veð í tilteknumfasteignum eða lóðum voru hluthafar. Var félögunum ætlað það verkefni að sláskjaldborg utan um veðrétt aðila í viðkomandi fasteign og gera veðhöfum kleiftað starfa í sameiningu sem einn aðili við uppboð eða sölu á viðkomandifasteign.Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur þann 9. apríl 2010 var VBS fjárfestingarbanki hf. tekinntil slitameðferðar og var bankanum skipuð slitastjórn en í byrjun ágúst 2009 láfyrir að bankinn uppfyllti ekki kröfur samkvæmt X. kafla laga nr. 161/2002 umeiginfjárkröfur og lausafjárkröfur fjármálafyrirtækja.Í kjölfar þess aðslitameðferð bankans hófst fékk sóknaraðili upplýsingar um með hvaða hættiframangreind veðskuldabréf höfðu verið keypt inn í eignasafn kröfuhafa ásamtþví að hafa þá fyrst fengið upplýsingar um framangreint skipulag, tilhögun ogframkvæmd á fasteignaverkefnum. Í greinargerð sóknaraðili til dómsins segir aðsóknaraðila hafi þá fyrst orðið ljóst umfang þess tjóns sem hann hafði orðiðfyrir vegna saknæmrar og ólögmætrar hegðunar stjórnenda og starfsmanna VBS.Með bréfi, dags. 3.nóvember 2010, lýsti sóknaraðili eftirfarandi kröfum við slitastjórn VBSfjárfestingarbanka hf. Lýstar kröfur vegna veðskuldabréfaKröfur vegna veðskuldabréfa, nr. 45635, 45636, 45637 (Ásatún 48), keypt þann 08.10.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK7.588.650 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK 1.054.063Samtals krafa í íslenskum krónumISK8.642.713Kröfur vegna veðskuldabréfs nr. 20951 (Dalaþing 15-17), keypt þann 14.11.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK3.868.928 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK493.134 Samtals krafa í íslenskum krónumISK4.362.062Kröfur vegna veðskuldabréfs nr. 12310 (Dalvegur 30), keypt þann 14.11.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK4.998.617 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK637.124 Samtals krafa í íslenskum krónumISK5.635.741Kröfur vegna veðskuldabréfs nr. 45514 (Kjarnagata 25-31), keypt þann 09.10.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK2.699.491 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK374.959 Samtals krafa í íslenskum krónumISK3.074.450 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 44547, 44549 (Laugardælir), keypt þann 14.11.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK9.875.152 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK 1.256.119 Samtals krafa í íslenskum krónumISK1.131.271 Kröfur vegna veðskuldabréfs nr. 43878(Laugardælir), keypt þann 18.11.2008 :Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK4.947.129 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK 596.624 Samtals krafa í íslenskum krónumISK5.543.753 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 44951(Tjarnarvellir 3), keypt þann 24.10.2008:Höfuðstóll, upphaflega EUR 50.000, skilmálabreytt í íslenskar krónur, ISK 6.200.000.-ISK6.121.264 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK819.025 Samtals krafa í íslenskum krónumISK6.940.289 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 41828, 41829, 41830, 41831 og 41832 (Tjarnarvellir 3), keypt þann 07.02.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK7.579.225 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK3.855.124 Samtals krafa í íslenskum krónumISK21.434.349 .Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 44969 og 44970 (Vallarkór 3), keypt þann 14.11.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK5.585.466 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK710.471 Samtals krafa í íslenskum krónumISK6.295.937 Kröfur vegna veðskuldabréfs nr. 45183 (Vallarkór 3), keypt þann 22.12.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK2.840.530 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK324.389 Samtals krafa í íslenskum krónumISK3.164.919 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 48815, 488164, 48810 og 48811 (Oddeyrartangi 1-15), keypt þann 30.11.2009:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK9.263.304 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK400.677 Samtals krafa í íslenskum krónumISK9.663.981 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 48854, 48855, 48858 og 48859 (Kaldbaksgata 6-8), keypt þann 30.11.2009:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK.375.956 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK28.675 Samtals krafa í íslenskum krónumISK.404.631 Kröfur vegna veðskuldabréfa nr. 44735 og 42732 (Sómatún 1 og 3), keypt þann 09.10.2008:Höfuðstóll samtals fyrir bréfISK2.841.959 Krafa um vexti skv. 8. gr. l. 38/2001frá kaupdegi veðskuldabréfs til 09.04.2010ISK 394.748 Samtals krafa í íslenskum krónumISK3.236.707 Í kröfulýsingunnivar jafnframt gerð krafa um afhendingu eftirtalinna eigna á grundvelli 109. gr.laga nr. 21/1991, sem annað hvort væru í vörslum VBS Fjáfestingarbanka hf. eðaLehman Brothers í Bankaríkjunum í nafni kröfuhafa eða í nafni VBS (custodyaccount):Nafn bréfa/fjármunaGjaldmiðillNafnverði.TELE2 BSEK3002.Modern Times Group BSEK003.METRO SDB ASEK704.METRO SDB BSEK405.Sænskar krónur á innlánsreikning í eigu kröfuhafaSEK.318 6.Fjárvörslureikningur ISKISK.272.406 KostnaðurKröfulýsingISK50.000Útlagður kostnaður vegna kröfulýsingarISK3.500Samtals kröfur vegna kostnaðarISK53.500Með birtingukröfuskrár 2. desember 2010 frestaði slitastjórnin því að taka afstöðu tilkröfunnar. Með bréfi til varnaraðila, dags. 9. desember 2010, mótmæltisóknaraðili þessari afstöðu. Með bréfi, dags.10. ágúst 2011, tilkynnti slitastjórn að hún teldi ekki hjá því komist að hafnakröfunni sökum vanreifunar. Í bréfinu var þess getið að þrátt fyrir ítarlegakröfulýsingu væri krafan sett fram með þeim hætti að örðugt væri að tengjasaman ákveðna ólögmæta hegðun starfsmanna VBS og endanlegt tjón kröfuhafa. Sóknaraðilimótmælti þessari afstöðu með bréfi til slitastjórnar, dags. 23. ágúst 2011, þarsem hann krafðist þess að krafa hans yrði samþykkt eins og henni var lýst íbúið, bæði að fjárhæð og réttindastöðu. Í bréfinu voru jafnframt gerðarathugasemdir við að í bréfi slitastjórnar væri engin afstaða tekin kröfu semlýst væri á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991, um afhendingu á á tilteknumverðbréfum utan skuldaraðar sem tilgreind væru í kröfulýsingu. Á ágreiningsfundivegna slitameðferðar VBS eignasafns hf., sem haldinn var 11. nóvember 2011,vegna kröfunnar, ítrekaði slitastjórn VBS þá afstöðu sína að hafna lýstri kröfufrá 3. nóvember 2010, með kröfunúmerið 175 í kröfuskrá. Þá mótmælti sóknaraðilienn frekar afstöðu slitastjórnar og ítrekaði fyrri kröfur í samræmi viðkröfulýsingu. Ítrekaði sóknaraðili sérstaklega að rökstuðning skorti fyrirhöfnun á kröfu hans um afhendingu verðbréfa utan skuldaraðar samkvæmt 109. gr.laga nr. 21/1991 og ítrekaði sóknaraðili kröfu sína þar um. Á fundinum varupplýst að samkvæmt beiðni Fjármálaeftirlitsins hefði VBS falið Ernst &Young að vinna skýrslu um starfsemi VBS en sú skýrsla væri væntanleg innanskamms. Sammæltust aðilar í kjölfarið um að fresta málinu og umfjöllun umágreining sinn þar til skýrslan lægi fyrir. Eftir að fyrrgreindskýrsla hafði borist og slitastjórn hafði farið yfir efni skýrslunnar,tilkynnti hún sóknaraðila um það með bréfi, dags. 11. apríl 2013. Í bréfislitastjórnar kom fram að eftir að hafa farið yfir kröfurnar á ný teldi hún aðallar líkur væru á því að brotið hefði verið gegn lögum og reglum umfjármálafyrirtæki, eins og málum var háttað hvað varðar fjárfestingu í hinumumdeildu veðskuldabréfum f.h. viðskiptavina eignastýringar VBS. Auk þess hefðieignastýring varnaraðila ekki virt að fullu settar verklagsreglur eignastýringarog fjárfestingarstefnu sóknaraðila. Með vísan til þessara atriða féllstslitastjórn á að um skaðabótaskylda háttsemi eignastýringar varnaraðila hefðiverið að ræða og því væri um að ræða skaðabótakröfu samkvæmt 113. gr. laga nr.21/1991. Í bréfinu segir hins vegar enn fremur: Íkröfulýsingunum frá nóvember 2010 vegna ofangreindra krafna, er ekki tekiðtillit til þess hversu háar fjárhæðir höfðu fengist greiddar upp í hluta hinnaumdeildu veðskuldabréfa. Né var ljóst á þeim tímapunkti er kröfunum var lýsthversu háar fjárhæðir myndu fást greiddar upp í hluta þeirra veðskuldabréfa erkröfurnar byggja á. Í einhverjum tilfellum liggur ekki enn fyrir hversu háarfjárhæðir fást greiddar upp í umrædd veðskuldabréf. Að auki ber að athuga það að kröfuhafar hafa íeinhverjum tilvikum gerst hluthafar í kröfuhafafélögum er halda utan um þarviðeigandi eign er veðsett var skv. umræddum veðskuldabréfum og eignin leystinn í kröfuhafafélag á uppboði á grundvelli veðskuldabréfanna. Óljóst er þvíhverjar endanlegar endurheimtur kröfuhafanna eru vegna fjárfestingar í hinumumdeildu veðskuldabréfum.Líkt og fyrr greinir fellst slitastjórn VBS á í ljósialls framangreinds að skaðabótaskyld háttsemi sé til staðar. Hins vegar, einsog atvikum er háttað þá er ekki hægt að afmarka hvert endanlegt tjón umbjóðendaþinna er. Af þeim upplýsingum sem liggja fyrir er því óljóst hvert tjónkröfuhafanna er. Forsenda þess að hægt sé að samþykkja kröfurnar er súað fullnægjandi upplýsingar liggi fyrir um hvert endanlegt tjón umbjóðendannaer. Afstaða slitastjórnar VBS til krafnanna er að kröfunumer hafnað að svo stöddu.Ekki verður séð afbréfinu að þar sé fjallað sérstaklega um kröfur sóknaraðila sem settar vorufram með vísan til 109. gr. laga nr. 21/1991. Með bréfi, dags. 18. apríl 2013,áréttaði sóknaraðili þær kröfur sem gerðar voru í kröfulýsingu og krafðist þessað þær yrðu samþykktar eins og þeim var lýst. Í bréfinu er fjallað umbótakröfur sóknaraðila í tilefni af háttsemi starfsmanna varnaraðila en ekki erþar vikið sérstaklega að fyrrnefndum kröfum hans samkvæmt 109. gr. laga nr.21/1991. Jöfnunarfundur varhaldinn á ný 17. september 2013. Í fundargerð kemur fram að sóknaraðili hafi áþessum fundi lagt fram yfirlit til nánari afmörkunar á tjóni kröfuhafa. Í bréfivarnaraðila frá 23. desember 2013, þar sem máli þessu er vísað til úrlausnarhéraðsdóms, með vísan til 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991, kemureinnig fram að sóknaraðili hafi síðar sent ítarlegri gögn yfirliti sínu tilstuðnings. Slitastjórn hafi hins vegar ítrekað fyrri afstöðu sína um að hafnabæri kröfunni og sóknaraðili að sama skapi ítrekað kröfu sína um að lýstarkröfur hans yrðu samþykktar. Við aðalmeðferðmálsins kom fyrir dóminn Brynja Hjálmtýsdóttir, starfsmaður í eignastýringu hjáVirðingu hf., áður Auði Capital hf., sem tók yfir eignastýringu VBS hf. ágrundvelli samnings við slitastjórn VBS með samþykki Fjármálaeftirlitsins. Munvitnið hafa komið að málinu sem fjárfestingarstjóri og stjórnarformaður í hinumsvokölluðu kröfuhafafélögum sem áður eru nefnd og stofnuð voru í því skyni aðslá skjaldborg utan um veðrétt aðila í viðkomandi fasteign og gera veðhöfumkleift að starfa í sameiningu sem einn aðili við uppboð eða sölu á viðkomandifasteign. Samkvæmt framburði vitnisinsvar eignastýring sóknaraðila meðal þeirra verkefna sem Auður Capital hf.yfirtók með samningi sínum við slitastjórn VBS, en í því fólst að félagið tókyfir umsýslu þeirra fasteignaveðskuldabréfa sem liggja til grundvallar kröfusóknaraðila í þessu máli. Þessi verkefni fluttust yfir með þeim hætti að AuðurCapital fékk yfirlit frá VBS yfir allar þær eignir sem sóknaraðili ætti að eigahjá VBS. Í framhaldinu hafi starfsmenn Auðar Capital farið yfir til VBS, taliðöll bréf sem hver viðskiptavina eignastýringar VBS ætti og fært þau inn í sittkerfi. Í framburði sínum staðfesti vitnið að VBS hefði keypt þau veðskuldabréfsem liggja til grundvallar kröfu sóknaraðila í þessu máli fyrir hans hönd ásínum tíma, en bréfin hefðu áður verið eign VBS. Í framburði sínumstaðfesti vitnið enn fremur að veðsetning þeirra eigna sem veðskuldabréfin semkrafa sóknaraðila byggist á hafi við yfirtöku Auðar Capital á eignastýringunniverið með þeim hætti sem greinir í veðbandayfirlitum frá 15. apríl 2010 ogsóknaraðili lagði fram við meðferð málsins. Þá kom fram í máli vitnisins aðfélögin hefðu aldrei selt eignir nema með samþykki meirihluta hluthafa. Vitniðstaðfesti enn fremur í framburði sínum að sóknaraðili hefði átt tiltekinneignarhlut í hverju kröfuhafafélagi í samræmi við það sem fram kemur í gögnummálsins. Í framburði vitnisins kom enn fremur fram að umræddur eignarhluturbyggi á eign veðskuldabréfa í hverri fasteign. Í máli vitnisins kom enn fremurfram að varnaraðili hefði einnig átt aðild að umræddum félögum vegna eignarsinnar á skuldabréfum og að starfsmenn hans hafi mætt á fundi þar sem teknarvoru ákvarðanir um ráðstöfun eigna og verið kunnugt um starfshætti félaganna.Þá hafi aðalskuldarar veðskuldabréfanna jafnframt verið viðskiptavinir VBS. Í framburðivitnisins kom jafnframt fram að starfsmenn Auðar Capital, og síðar Virðingarhf., hafi ekki haft miklar upplýsingar um getu aðalskuldara til að greiðaskuldir samkvæmt fyrrgreindum veðskuldabréfum ef andvirði hinna veðsettufasteigna hrykki ekki til þess. Þær upplýsingar sem fyrir hendi voru hafi veriðsóttar í kerfi Creditinfo hf. og lotið að því hvort gjaldþrotabeiðnir væru tilstaðar eða gerð hefðu verið árangurslaus fjárnám. VBS hafi hins vegar þegarhaldið á einhverjum eignarhlutum aðalskuldara í kröfuhafafélögum þegar AuðurCapital hf. tók við eignastýringu sóknaraðila þar sem aðalskuldararnir,fyrrverandi viðskiptavinir VBS, voru ógjaldfærir. Í framburði sínumstaðfesti vitnið enn fremur að fjárhæð þeirrar kröfu sem lýst er í greinargerðsóknaraðila hafi lækkað frá upphaflegri kröfulýsingu til samræmis við þærendurheimtur sem fengist hafi á kröfum hans samkvæmt veðskuldabréfunum í gegnumkröfuhafafélögin.III.Málsástæður aðilaMálsástæður sóknaraðilaRökstuðningurfyrir að krafa njóti stöðu samkvæmt 7. tölul. 112. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili telurekki ágreining í málinu um að fyrir liggi skaðabótaskyld háttsemi VBSFjárfestingarbanka hf. og að hún hafi valdið honum tjóni. Sóknaraðili teluraðila vera sammála um að ágreiningur þeirra snúi að því hvort krafa sóknaraðilanjóti stöðu samkvæmt 7. tölul. 112. gr. laga nr. 21/1991, sem krafa til eðavegna meðferðar fjár sem þrotamaðurhefur haft í vörslum sínum sem opinber sýslunarmaður með sjálfstæða fégæslu,eða hvort hún njóti stöðu sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga.Sóknaraðili byggirá því að VBS Fjárfestingarbanki hf. hafði með skipulagi, athöfnum ogathafnaleysi valdið sóknaraðila tjóni með saknæmum hætti sem orsakaðist og sésennileg afleiðing af háttsemi starfsmanna bankans. Telur sóknaraðili aðvarnaraðili beri ábyrgð á þessu tjóni, sbr. 8. gr. í eignastýringarsamningiaðila, dags. 3. október 2007, en þar segi að varnaraðili ábyrgist tjón semrekja megi til saknæmrar háttsemi starfsmanna varnaraðila.Sóknaraðili kveðurtjón sitt felast í því að fjármunir sem voru í vörslum og undir stjórnvarnaraðila á grundvelli eignastýringarsamnings, hafi tapast vegna bótaskyldraathafna varnaraðila. Varnaraðili hafi þegar viðurkennt að krafa sóknaraðilanjóti stöðu sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr.102. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Sóknaraðili byggi hins vegará því að krafa hans njóti stöðu sem forgangskrafa samkvæmt 7. tölul. 112. sömulaga. Sóknaraðili vísar íþessu sambandi til þess að ef horft er til eðlis kröfu hans og tilurðar sé húnannars eðlis en almenn kröfuréttindi og almennar skaðabótakröfur í búþrotamanns. Sóknaraðili bendir á að innistæður sem um margt hafa svipaða stöðuog fjármunir á vörslureikningum fjármálafyrirtækis njóti rétthæðar samkvæmt 1.og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002,en með síðastnefndu ákvæði hafi löggjafinn tekið af skarið um að réttur tilinnstæðufjár sé í reynd kröfuréttur, ekki eignarréttur. Sóknaraðili telurað forgangskröfur samkvæmt 112. laga nr. 21/1991 feli í sér frávik frámeginreglu laganna um jafnræði kröfuhafa og jafna rétthæð krafna í þrotabú.Þessar kröfur eigi það hins vegar sammerkt að þær hafi ýmist einkennipersónulegra kröfuréttinda eða eignarréttinda. Þannig byggist þær kröfur sem taldareru upp í 1.-6. tölulið 112. gr. á vinnuréttarsambandi launþega en þessumkröfum og réttindum sé það sameiginlegt að það sé þrotamaður sem haldi utan umeða hafi umráð yfir þeim á síðustu 18 mánuðum fyrir frestdag.Krafa á grundvelli7. tölul. 112. laganna stofnist aftur á móti vegna meðferðar fjár semþrotamaðurinn hafi haft í vörslum sínum sem opinber sýslunarmaður meðsjálfstæða fégæslu. Að mati sóknaraðila felst í orðalagi ákvæðisins krafa áhendur þrotabúinu sem grundvallast á kröfuréttindum sem aðili eignast á hendurþví. Með orðunum „meðferð fjár“ sé ýmist vísað til saknæmrar eða refsiverðrarháttsemi þrotamanns sem leiði til að fjármunir í eigu kröfuhafa eru ekki lengurtil staðar í búinu. Sóknaraðili bendir á að hefði fjármunum hans verið ráðstafaðmeð lögmætum hætti af VBS, þ.e. keypt verðbréf í samræmi viðfjárfestingarstefnu eignastýringarsamningsins, ætti sóknaraðili rétt til þessað fá verðbréfin afhent utan skuldaraðar, sbr. 109 gr. laga nr. 21/1991, ágrundvelli eignarréttar, sbr. 3. gr. eignastýringarsamnings aðila. Sóknaraðili bendirenn fremur á að varnaraðili hafi skuldbundið sig, samkvæmt 2. gr.eignastýringarsamnings aðila, til að varðveita fjármuni sóknaraðila ásérgreindum bankareikningi sem stofnaður var og sérstaklega merktur sóknaraðilaþannig að engin hætta væri á að fjármunir hans blönduðust fjármunum varnaraðilaeða annarra viðskiptavina varnaraðila. Sóknaraðili telur að þar sem fjármunirsóknaraðila hafi tapast vegna saknæmrar háttsemi varnaraðila verði sóknaraðiliað sætta sig við að eignarréttindi hans umbreytist í kröfuréttindi samkvæmt112. gr. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að kröfur sem njóta stöðusamkvæmt 7. tölul. 112. gr. eigi það sameiginlegt að vera sprottnar afsérstakri vörslu þrotamanns á fjármunum eða hagsmunagæslu hans fyrir hönd þesssem sett hefur fjármuni eða aðra hagsmuni í hendur þrotamanni í afmörkuðumtilgangi. Sóknaraðili byggirá að ekki sé skilyrði að þrotamaður sé berum orðum nefndur „opinbersýslunarmaður“ í öðrum lögum til þess að krafa á hendur þrotamanni falli undir7. tölul. 112. gr. Hugtakið opinber sýslunarmaður sé hvergi skýrt eðaskilgreint og hafi enga fastákveðna merkingu í settum lögum. Orðasambandið vísitil einstaklings eða lögaðila sem hafi tiltekna stöðu að lögum, hafi með höndumsérstök verkefni og beri ríkari skyldur og ábyrgð en almennt gerist, einkumvegna þess að slíkum aðilum sé falið sérstakt trúnaðarhlutverk, s.s. fjárhaldfyrir umbjóðendur eða hagsmunagæsla. Sóknaraðili byggir á að meta verði hverjusinni hvort þrotamaður teljist í raun hafa haft með höndum störf sem fela í séropinbera umsýslu. Sóknaraðili telurþað einkenna þá sem teljast til opinberra sýslunarmanna að þeir hafi með höndumstarfsemi í skjóli opinbers leyfis. Þeir sinni verkefnum fyrir umbjóðendur, semoft eru skilgreind í lögum eða fyrirmæli eru um að þau skuli skilgreind ísamningi eða umboði. Þeir starfi á kostnað umbjóðenda/skjólstæðinga sinna. Hafiþeir fjármuni umbjóðenda í vörslum sínum bera þeir lagaskyldu til að halda þeimfjármunum aðgreindum frá eigin fé. Sem dæmi þar um megi nefna lögmenn,endurskoðendur, lögráðamenn, fjármálafyrirtæki og verðbréfafyrirtæki, sbr. 11.gr. laga nr. 108/2007, og ákvæði 10. gr. laga nr. 33/2003. Þá beri þeir ríkaþagnarskyldu gagnvart umbjóðendum sínum. Einnig séu opinberir sýslunarmennskyldugir til að upplýsa umbjóðendur sína um mögulega hagsmunaárekstra semkunna að vera milli þeirra og umbjóðenda þeirra. Ekki sé skilyrði að opinbersýslunarmaður sé einstaklingur en hann getur einnig verið lögaðili. Þá beraslíkir aðilar ríkari skaðabótaábyrgð á störfum sínum gagnvart skjólstæðingumsínum en almennt gerist.Sóknaraðili byggirá að varnaraðili hafi haft öll einkenni opinbers sýslunarmanns meðan hann varVBS fjárfestingarbanki hf. Varnaraðili hafi starfað samkvæmt opinberu leyfi ágrundvelli laga nr. 161/200 og borið að haga starfsemi sinni og skipulagi m.a.í samræmi við framangreind lög. Þá hafi varnaraðili haft leyfi tileignastýringar og heimild til að taka fjármuni í eignastýringu í samræmi viðákvæði laga nr. 33/2003 og síðar ákvæði laga nr. 108/2007. Einnig hafivarnaraðili gert samning við sóknaraðila um eignastýringu þar sem heimildirvarnaraðila til fjárfestinga fyrir hönd sóknaraðila hafi verið afmarkaðar.Sóknaraðili vísarenn fremur til þess að varnaraðili hafi verið skyldugur til þess að lögum aðhalda fjármunum viðskiptavina tryggilega aðgreindum frá eignumfjármálafyrirtækisins. Þannig leiddi það af 2. mgr. 11. gr. laga nr. 108/2007og 10. gr. laga nr. 33/2003, að varnaraðila bar að varðveita fjármunisóknaraðila á sérstökum nafnskráðum reikningi, en þessi skylda var einnigsérstaklega tilgreind í 2. gr. í eignastýringarsamningi aðila. Sóknaraðili telureinnig að varnaraðila hafi verið skylt að upplýsa hann um þá hagsmunaárekstrasem mögulega gátu skaðað sóknaraðila. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 108/2007 ogákvæði 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hafi varnaraðila boriðskylda til að gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir aðhagsmunaárekstrar sköðuðu hagsmuni sóknaraðila. Varnaraðili hafi hins vegartekið ákvörðun án umboðs eða heimildar um að láta framkvæmdafjármögnun bankansselja og eignastýringarsvið bankans kaupa veðskuldabréf í eigu bankans inn íeignasafn sóknaraðila. Að mati sóknaraðila gátu hagsmunir sóknaraðila ogvarnaraðila ekki farið saman við þessar aðstæður og því hafi varnaraðili brotiðlagaskyldu sína gagnvart sóknaraðila, sbr. 5. og 18 gr. laga nr. 108/2007.Sóknaraðili bendir auk þess á að varnaraðili hafi tekið þóknun fyrir störf sínfyrir sóknaraðila, sbr. 10. gr. eignastýringarsamnings. Með vísan til þesssem að framan er rakið byggir sóknaraðili á því að í verkefnum, ábyrgð og stöðuvarnaraðila gagnvart sóknaraðila hafi falist verkefni opinbers sýslunarmanns oghann sé þá opinber sýslunarmaður í skilningi 7. tölul. 112. gr. laga nr.21/1991. Varnaraðili hafi haft með höndum fé og hafði það í vörslum sínum meðsjálfstæða fégæslu sem fellur undir 7. tölul. 112. gr. gþl. Ekki skipti málihvort þrotamaður sé kallaður berum orðum „opinber sýslunarmaður“ í lögum,heldur það hvort hann hafi í reynd haft með höndum starf og stöðu sem jafna mátil opinberrar sýslu sem hafi framangreind einkenni. Verði ekki fallistá framangreint telur sóknaraðili að fella eigi kröfu varnaraðila undir 7.tölul. 112. gr. gþl. með lögjöfnun með sömu rökum og tilgreind eru hér aðframan. Rökstuðningurfyrir að krafa njóti stöðu samkvæmt 113. gr. gþl.Til vara erkröfunni lýst sem almennri kröfu í þrotabúið skv. 113. gr. laga nr. 21/1991, enauk þess er krafist áfallandi dráttarvaxta og kostnaðar er síðar kunni að fallaá aðal- og varakröfur frá úrskurðardegi. Er þeim kröfum, bæði á aðalkröfu ogvarakröfu, lýst sem eftirstæðum kröfum samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Til stuðningsvarakröfu sinni byggir sóknaraðili á viðurkenningu varnaraðila á að krafasóknaraðila sé skaðabótakrafa og að hún njóti stöðu sem almenn krafa samkvæmtákvæði 113. gr. laga nr. 21/1991 en framangreint kemur fram í bréfi varnaraðilaþann 11. apríl 2013. Þá byggirsóknaraðili á þeim atvikum, málsástæðum og lagarökum sem lýst er í kröfulýsingu3. nóvember 2010 til frekari rökstuðnings fyrir kröfu sinni undir þessum lið.Sóknaraðili telur að varnaraðili hafi með háttsemi sinni sem að framan er lýstbrotið gegn lagaskyldum og samningsskyldum sínum gagnvart sóknaraðila og aðhann og starfsmenn á hans vegum hafi valdið sóknaraðila verulegu fjárhagslegutjóni.Rökstuðningurfyrir kröfufjárhæðUm fjárhæð lýstrarkröfu vísar sóknaraðili til kröfulýsingar í málsgögnum. Höfuðstóll hversskuldabréfs miðast við kaupverð skuldabréfsins en varnaraðili keypti hvertveðskuldabréf með afföllum sem fram koma m.a. á kaupnótum fyrir hvert og eittveðskuldabréf. Hvert skuldabréf beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi er eignastýring VBSfjárfestingarbanka hf. keypti viðkomandi veðskuldabréf inn í eignasafnsóknaraðila til úrskurðar, dags 9. apríl 2010, þegar VBS fjárfestingarbanki vartekinn til slitameðferðar. Skaðabótavextir eru reiknaðir samkvæmt ákvörðunSeðlabanka Íslands og birtum vöxtum, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001.Sóknaraðili lýstiupphaflega kröfum að fjárhæð 100.530.803 krónur vegna veðskuldabréfa. Þessiveðskuldabréf hafi síðan verið færð inn í svonefnd kröfuhafafélög en þau félöghafi síðan leyst til sín þau veð sem veðskuldabréfin voru tryggð með veði í oghafa félögin unnið að því að auka verðmæti veðanna með það að markmiði að seljaþau og greiða veðhöfum og eigendum skuldabréfanna.Sóknaraðili kveður flestum kröfuhafafélögunumnú hafa verið slitið eftir að tókst að selja eignir þeirra og deilasöluandvirði þeirra til kröfuhafa veðskuldabréfanna. Í töflu sem lögð var framí þinghaldi 19. júní 2015 sé að finna yfirlit yfir greiðslur sem sóknaraðilihafi fengið upp í þau veðskuldabréf sem hann lýsti kröfu í við slitameðferðvarnaraðila, sbr. kröfulýsingu 3. nóvember 2010. Þær greiðslur komi tillækkunar upphaflegri kröfu sóknaraðila samkvæmt kröfulýsingu. Tekur kröfugerðsóknaraðila mið af því að nánast öllum kröfuhafafélögum sem sóknaraðili áttihlut í hafi verið slitið og endanlegt uppgjör þeirra liggi fyrir. Að teknu tillititil innborgana inn á skuldabréf frá viðkomandi kröfuhafafélögum gerirsóknaraðili kröfu að fjárhæð 65.922.209 krónur. Sóknaraðili vísar einnig tilframlagðs yfirlits yfir greiðslur frá 1. janúar 2009 til 10. júní 2015 sem hannhafi fengið frá Virðingu hf. sem hafi haft umsjón með kröfuhafafélögunum og séðum greiðslu þeirra til sóknaraðila.Krafa sóknaraðilaum málskostnað er reist á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr.178. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Um lagarök vísarsóknaraðili til laga nr. 21/1991, ákvæða laga um verðbréfaviðskipti nr.108/2007, laga nr. 33/2003, svo og annarra reglna og venja á sviði markaðs- ogverðbréfaviðskipta, ákvæða laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og almennrareglna kröfuréttar og kauparéttar og ákvæða samningalaga nr. 7/1936.Málsástæður varnaraðilaKrafasóknaraðila er vanreifuð og umfang tjóns ósannað.Varnaraðili byggirvarnir sínar á því að krafa sóknaraðila sé vanreifuð. Vísar varnaraðili m.a.til meginreglna réttarfars um skýran og ljósan málatilbúnað sem og 80. gr. lagaum meðferð einkamála, nr. 91/1991.Varnaraðili telurþað liggja fyrir í málinu að keypt voru veðskuldabréf inn á eignasafnsóknaraðila fyrir ákveðna fjárhæð tryggða með veði í fasteign. Að mativarnaraðila liggi ekki fyrir með nægjanlega skýrum hætti í málinu hverjar eruendurheimtur sóknaraðila vegna hvers einstaks bréfs og umfang tjóns sóknaraðilaþví ósannað. Því hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á með skýrum hætti hvertumfang tjóns hans hafi verið vegna viðskipta sinna við varnaraðila. Varnaraðili vísartil þess að í yfirlitum sóknaraðila er afar óljóst hverjar eru endurheimturþeirra bréfa sem hann byggir kröfu sína á. Varðandi endurheimtur þá er vísað ímálatilbúnaði sóknaraðila til hreyfingaryfirlits án þess að nokkur gögn séulögð fram því yfirliti til stuðnings eða sönnunar.Kröfufjárhæðsóknaraðila byggir á yfirliti á öðru dómsskjali en varnaraðili telur jafnframtað það yfirlit sé ekki nægilega skýrt til grundvallar kröfufjárhæð hans. Þar sétil dæmis vísað til endurheimtuhlutfalls án nokkurra skýringa. Auk heldur þarsem fjárhæð til lækkunar á kröfu sóknaraðila vegna endurheimta hans ertilgreind án nokkurra skýringa eða gagna og því ósannað hvað hefur greiðst uppí kröfur sóknaraðila. Þá verði að telja að umkrafinn kostnaður sé vanreifaðurmeð öllu og órökstuddur. Hið sama megi segja um umkrafða vexti.Varnaraðili villsérstaklega taka það fram vegna umfjöllunar í lið merktum 25 á bls. 6 ígreinargerð sóknaraðila að sóknaraðili fékk umrædd bréf, sem fjárfest var í afhálfu VBS, afhent. Sóknaraðili hafi jafnframt fullnustað bréfin og fengið fyrirþau fjármuni. Fjármunir sóknaraðila hafi því ekki blandast fjármunum annarraaðila heldur var fjárfest fyrir þá eins og áður hefur komið fram. Varnaraðili bendirá að eftir að greiðslur höfðu komið upp í veðkröfu sóknaraðila samkvæmt þeimbréfum sem mál þetta lýtur að við nauðungarsölu veðandlagsins öðlaðistsóknaraðili, eðli málsins samkvæmt, almenna/ótryggða kröfu á hendur skuldarabréfsins. Ekki liggi hins vegar fyrir í málinu nein gögn eða skýringar af hálfusóknaraðila hvort greiðst hafi upp í hina nú ótryggðu kröfu sóknaraðila áhendur skuldara veðskuldabréfanna sem deilt er um í málinu. Með vísan tilframangreinds telur varnaraðili því málatilbúnaði sóknaraðila svo verulegaáfátt að slíkt leiði til frávísunar og því verði ekki hjá því komist að hafnakröfum hans. Er í þessu sambandi vísað til 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991,sbr. 2. mgr. 178. gr. gþl., sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa:Varnaraðili byggirá því til vara að ef ekki er fallist á aðalkröfu hans, þá beri að lækkafjárkröfu sóknaraðila og að því marki sem hún sé viðurkennd skuli krafan njótarétthæðar skv. 113. gr. gþl.Varnaraðili telur ífyrsta lagi að hafna beri því að krafa sóknaraðila skuli viðurkennd semforgangskrafa skv. 7. tölul. 112. gr. gþl. Varnaraðili telur alveg skýrt aðhann gat ekki verið opinber sýslunarmaður í skilningi ákvæðisins og er lögskýringumsóknaraðila sérstaklega mótmælt að þessu leyti. Samkvæmt skýru orðalagiákvæðisins geti það eingöngu átt við fjármuni sem þrotamaður hefur haft ívörslum sínum sem opinber sýslunarmaður með sjálfstæða fégæslu. Ljóst er því aðákvæðið geti ekki tekið til varnaraðila. Varnaraðili hafi starfað semfjármálafyrirtæki á grundvelli laga nr. 161/2002 en slíkt fyrirtæki geti ekkitalist opinberir sýslunarmenn í nokkrum skilningi. Auk heldur hafi þeirfjármunir sem hér um ræðir ekki verið í vörslum varnaraðila á þann hátt semáskilið sé í ákvæðinu. Í þeim efnum er sérstaklega bent á að varnaraðili fórekki með sjálfstæða fégæslu í skilningi ákvæðisins heldur hafði hann fengiðumboð til þess að fjárfesta fyrir hönd sóknaraðila í verðbréfum eðaskuldabréfum. Hlutverk eignastýringar varnaraðila hafi því verið að stýraverðbréfasafni sóknaraðila, sbr. eignastýringarsamning aðila.Varnaraðili vísarenn fremur til þess að ljóst sé að ákvæði 112. gr. laga nr. 21/1991 feli í sérundantekningu frá þeirri meginreglu laganna að eignum bús skuli skipta jafnt ámilli kröfuhafa búsins. Því beri að beita þröngri lögskýringu við mat á þvíhvort viðurkenna eigi að réttindi falli undir 112. gr. laganna. Almennorðskýring ákvæðisins leiði einnig þá túlkun af sér að ákvæðið taki eingöngutil einstaklinga er fara með ákveðna hagsmuni og geti það því ekki fallið undirlögaðila. Af þeim sökum m.a. sé ekki hægt að fallast á það með sóknaraðila aðvarnaraðili hafi verið opinber sýslunarmaður í skilningi laganna. Jafnframtmótmælir varnaraðili tilvísun sóknaraðila til lögjöfnunar með sömu rökum ogtilgreind eru hér að framar, enda séu skilyrði til beitingar lögjöfnunar ekkitil staðar.Varnaraðili teluróumdeilt í málinu að um er að ræða skaðabótakröfu líkt og fram kemur ímálatilbúnaði sóknaraðila og slíkar almennar skaðabótakröfur njóta rétthæðarsem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Krafa verðilækkuðAf hálfuvarnaraðila er fjárhæð kröfu sóknaraðila almennt mótmælt í heild sinni.Varnaraðili ítrekar að upplýsingar um endanlegar endurheimtur veðskuldabréfannaliggi ekki fyrir í málinu. Gögn málsins beri það með sér að sóknaraðili hafiekki innheimt að fullu eftirstandandi kröfu þeirra veðskuldabréfa sem ekkifengust greidd að fullu eftir sölu veðandlags þeirra. Að svo greindu sé ljóstað sóknaraðili hafi ekki takmarkað tjón sitt með þeim hætti sem honum er skylt.Af þeim sökum beri því að lækka kröfu sóknaraðila sem nemi meintu tjóni þeirrabréfa er framangreint á við.Kröfu sóknaraðilaum kostnað er sérstaklega mótmælt og telur varnaraðili að ekki standilagaheimild til að samþykkja slíka kröfu. Varnaraðili telur einnig að krafan séjafnframt vanreifuð og óútskýrð með öllu, líkt og áður hafi komið fram.Einnig ervaxtakröfu sóknaraðila sérstaklega mótmælt. Að mati varnaraðila er útreikningurvaxta óljós með öllu og í raun vanreifaður. Ekki liggi fyrir í málinu reiknaðirvextir af höfuðstól fjárhæðar hins meinta tjóns sóknaraðila. Af þeim sökum séekki unnt að fallast á umkrafða vexti sóknaraðila.Varnaraðili telurað lækka beri kröfu sóknaraðila sem nemur frekari endurheimtum hans upp í hinhér umþrættu veðskuldabréf. Sökum vanreifunar á kröfu sóknaraðila séuendurheimtur bréfanna óljósar og er því ekki hjá því komist af hálfuvarnaraðila að mótmæla því að um endanlega fjárhæð endurheimtu bréfanna sé aðræða. Varnaraðili telur að hún sé hærri en hefur takmarkaðan aðgang að slíkumupplýsingum.Af hálfuvarnaraðila er vísað til laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, vísað er tillaga um gjaldþrotaskipti, nr. 21/1991, og þá sérstaklega 112., 113., 117. gr.og 2. mgr. 178. gr. laganna. Einnig er vísað til 80. gr. laga nr. 91/1991. Aukþess sem vísað er til almennu skaðabótareglunnar.IV.Niðurstaða Varnaraðili hefur ígreinargerð sinni fyrir dómi byggt á að hafna eigi kröfu sóknaraðila þar semhún sé vanreifuð og að umfang tjóns sé ósannað. Mál þetta, sem er rekið eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr.21/1991, snýr að því einu að fá leyst úr ágreiningi um hvort, og þá eftiratvikum hvernig, viðurkenna eigi kröfuna, sem sóknaraðili lýsti samkvæmtframansögðu við slit varnaraðila. Fyrir dómi verða því ekki hafðar uppi auknarkröfur frá þeim, sem gerðar voru í kröfulýsingu, sbr. einnig 118. gr. laga nr.21/1991, en úr kröfum geta aðilarnir á hinn bóginn dregið fyrir dómi og bætt úrannmörkum á þeim á sama hátt og gera mætti undir rekstri einkamáls eftiralmennum reglum.Um málatilbúnaðaðila í málum af því tagi sem hér er til meðferðar gilda að öðru leyti ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, þegar sérreglum síðarnefndulaganna sleppir. Í þessum ákvæðum felst m.a. að kröfugerð í greinargerð skalvera skýr sem og röksemdir fyrir henni. Af þeim leiðir jafnframt að málsástæðurber að hafa uppi í kröfulýsingu og til fullnaðar í greinargerð sem málsaðila ergefið færi á að skila undir rekstri máls. Verði misbrestur á því aðmálatilbúnaður sé reifaður með fullnægjandi hætti verður ekki úr bætt viðmunnlegan flutning málsins án samþykkis gagnaðila. Eins og áður segir hljóðarkröfugerð sóknaraðila á þann veg að viðurkennd verði krafa hans að fjárhæð65.922.209 krónur við slitameðferð varnaraðila og að henni verði skipað íréttindaröð sem forgangskröfu samkvæmt 7. tölul. 112. gr. laga nr. 21/1991. Ígreinargerð sóknaraðila er ekki gerð krafa um afhendingu verðbréfa utanskuldaraðar samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 eins og gert í kröfulýsingu hansfrá 3. nóvember 2010. Þegar af þessari ástæðu kemur sú krafa ekki til frekariefnislegrar umfjöllunar í máli þessu. Um fjárhæð lýstrar kröfu vísarsóknaraðili í greinargerð sinni til dómsins til kröfulýsingar í málsgögnum.Ljóst er þó að þessi krafa er umtalsvert breytt og lækkuð frá þeirri kröfu semsóknaraðili setti fram í upphaflegri kröfulýsingu sinni frá 3. nóvember 2010. Af gögnum málsins verður ráðið aðsóknaraðili hafi á jöfnunarfundi sem haldinn var 17. september 2013, og áður enmáli þessu var vísað til dómsins, lagt fram „yfirlit og frekari gögn tilafmörkunar og til stuðnings þess tjóns sem kröfuhafar telji sig hafa orðiðfyrir í viðskiptum sínum“ við varnaraðila, sbr. fundargerð dags. sama dag. Ísömu fundargerð kemur fram að slitastjórn varnaraðila hyggist fara yfir gögnintil nánari skýringar á umfangi tjóns kröfuhafa. Hins vegar verður ekki séð aðþau gögn sem þarna er vísað til hafi verið lögð fyrir dóminn. Í greinargerð sóknaraðila er jafnframt rakið aðveðskuldabréfin sem sóknaraðili hafi lýst kröfu vegna hafi verið færð inn ísvonefnd kröfuhafafélög. Þá segir í greinargerðinni að flest kröfuhafafélöginhafi leyst til sín þau veð sem veðskuldabréfin voru tryggð með og unnið að þvíað auka verðmæti veðanna með það að markmiði að selja þau og greiða veðhöfum ogeigendum skuldabréfanna. Flestum kröfuhafafélögunum hafi hins vegar þegar veriðslitið eftir að tókst að selja eignir þeirra og deila söluandvirði þeirra tilkröfuhafa veðskuldabréfanna. Í greinargerðinni er í þessu sambandi vísað tiltöflu sem lögð var fram samhliða greinargerðinni en þar sé að finna yfirlityfir greiðslur sem sóknaraðili hafi fengið upp í þau veðskuldabréf sem hann lýstikröfum vegna við slitameðferð varnaraðila. Þær greiðslur komi til lækkunarupphaflegri kröfu sóknaraðila samkvæmt kröfulýsingu. Sóknaraðilivísar til þess að kröfugerð hans taki mið af því að öllum kröfuhafafélögum semhann átti hlut í hafi verið slitið og að endanlegt uppgjör þeirra liggi fyrir.Að teknu tilliti til innborgana á skuldabréf frá viðkomandi félögum gerisóknaraðili kröfu að fjárhæð 65.922.209 krónur.Ljóst er að sú breyting sem sóknaraðili gerði á kröfugerðsinni að þessu leyti kom í kjölfar þess að slitastjórn varnaraðila hafnaði aðsvo stöddu þeim kröfum sóknaraðila sem lýst var í kröfulýsingu 3. nóvember2010, sbr. bréf 11. apríl 2013, á þeim forsendum að ekki hefði verið tekiðtillit til þess í kröfulýsingunni hversu háar fjárhæðir hefðu fengist greiddarupp í hluta hinna umdeildu veðskuldabréfa og að óljóst væri um endurheimturkröfuhafa vegna fjárfestingar í skuldabréfunum. Afgögnum málsins verður ráðið að þau veðskuldabréf sem sóknaraðili hefur lýstkröfu vegna séu alls 28 talsins. Varnaraðili hefur í greinargerð sinni vísaðtil þess að ekki liggi fyrir með nægjanlega skýrum hætti í málinu hverjar séuendurheimtur sóknaraðila vegna hvers einstaks bréfs og umfang tjóns hans sé þvíósannað. Þá telur varnaraðili jafnframt að það yfirlit sem sóknaraðili lagðifram samhliða greinargerð sinni og vísað er þar til sé ekki til nægilegrarskýringar á kröfufjárhæð hans. Þannig sé þar vísað til endurheimtuhlutfalls ánnokkurra skýringa, auk þess sem fjárhæð til lækkunar á kröfu sóknaraðila vegnaendurheimta hans sé tilgreind án skýringa og gagna. Ljóst erað í greinargerð sóknaraðila fyrir dómi er hvorki vikið með sjálfstæðum hættiað skuldabréfunum sem kröfur sóknaraðila lúta að né fjallað um hvaða fjárhæðirhafi fengist greiddar vegna þeirra. Sóknaraðili hefur hins vegar, í andsvörumsínum við málsástæðum varnaraðila um vanreifun, vísað til þess að hann hafisamhliða greinargerð sinni lagt fram töflu yfir þær greiðslur sem hann hafifengið upp í þau veðskuldabréf sem hann lýsti við slitameðferð varnaraðila. Íþví yfirliti séu settar fram upplýsingar um kaupdag bréfs, höfuðstól, kaupverðog endurheimtuhlutfall og að hvaða leyti krafa vegna hvers bréfs erendurreiknuð. Þá hafi sóknaraðili samtímis lagt fram hreyfingarlista ogsjóðsbók sína hjá Virðingu þar sem sé að finna yfirlit yfir allar greiðslur semhann hafi fengið upp í hvert og eitt veðskuldabréf sem lýst var samkvæmtkröfulýsingu í nóvember 2010. Á því skjali komi einnig fram dagsetningargreiðslna sem sóknaraðili hafi fengið upp í kröfu samkvæmt veðskuldabréfum ímáli þessu. Við mat á því hvortmálatilbúnaður sóknaraðila fullnægi áskilnaði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991,sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, verður að mati dómsins að horfa tilatvika málsins og eðlis þess ágreinings sem hefur verið vísað til dóms ágrundvelli 2. mgr. 120. gr. síðastnefndu laganna. Í máli þessu horfirsvo við að sóknaraðili hefur krafist skaðabóta vegna meðferðar varnaraðila áfjármunum við eignastýringu á árunum 2006-2009, sem nánar tiltekið lýsir sér íkaupum á skuldabréfum sem óumdeilt er í málinu að sóknaraðili beið tjón af.Eins og áður er rakið eru þessi skuldabréf alls 28 talsins en í kröfulýsingunnifrá 3. nóvember 2010 krafðist sóknaraðili þess að honum yrði greidd öll fjárhæðskuldabréfanna.Í kröfulýsingunnivar hins vegar ekkert fjallað um hvaða endurheimtur sóknaraðili hefði haftvegna skuldabréfanna, eins og nú er byggt á í málatilbúnaði hans fyrir dómi.Auk þess var þar í engu vikið að málsástæðum eða birt gögn sem vörpuðu ljósi áhvert endanlegt tjón hans hafi orðið að þessu leyti. Í þessu sambandi verður aðhafa í huga að samkvæmt 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sem gildir samkvæmt 4. mgr. 102. gr.laga nr. 161/2002 við slit varnaraðila, skal í kröfulýsingu tekið fram í hversþágu hún sé gerð, svo ekki verði um villst, og skulu kröfur tilteknar einsskýrt og verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum. Af ákvæðinu leiðir enn fremur að í kröfulýsingu skal einnig greina þær málsástæður semkröfuhafi byggir rétt sinn á hendur þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þarfað greina samhengis vegna. Í 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 er ennfremur kveðið á um að þau gögn skuli fylgjakröfulýsingu sem kröfur eru studdar við.Sóknaraðilihefur í málatilbúnaði sínum fyrir dóminum vísað til þeirra málsástæðna sem framkoma í kröfulýsingu hans frá 3. nóvember 2010. Af þeirri lýsingu málsástæðnasem þar kemur fram verður ráðið að kröfugerð hann miðast við að hann verði einssettur og ef aldrei hefði orðið af kaupum hans á framangreindum veðskuldabréfumþegar fjármunum sem hann átti í eignastýringu og fjárvörslu hjá VBS varráðstafað til að kaupa veðskuldabréfin. Í greinargerð lýsir sóknaraðili þeimsjónarmiðum að ef fjármunum hans hefði verið ráðstafað með lögmætum hætti afVBS, þ.e. keypt verðbréf í samræmi við fjárfestingarstefnueignastýringarsamningsins, þá ætti hann rétt til þess að fá verðbréfin afhentutan skuldaraðar, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991, á grundvelli eignarréttar,sbr. 3. gr. eignastýringarsamnings aðila.Að mati dómsins er sárökstuðningur sem sóknaraðili hefur fært fram fyrir fjárhæð kröfu sinnar ígreinargerð sinni til dómsins takmarkaður. Þar kemur til dæmis fram aðveðskuldabréf sem sóknaraðili lýsti kröfu vegna hafi verið færð inn í svonefndkröfuhafafélög. Í greinargerðinni er þó ekkert vikið að hlutdeild sóknaraðila íþeim félögum né með hvaða hætti fjármunum var skipt milli þeirra sem aðild áttuað félögunum. Sóknaraðili hefurað nokkru leyti bætt úr þessum annmörkum við meðferð málsins, m.a. meðframlagningu upplýsinga um hreyfingar á reikningi sóknaraðila hjá Auði Capitalog Virðingu hf. og upplýsinga um eignarhlut sóknaraðila í fyrrnefndumkröfuhafafélögum. Við úrlausn málsinsverður þó ekki litið fram hjá því að bæði aðal- og varakrafa sóknaraðila eru íeðli sínu kröfur um skaðabætur vegna saknæmrar háttsemi starfsmanna varnaraðilasem miða að því að gera hann eins settan við slit varnaraðila og ef fjármunumhans í eignastýringu varnaraðila hefði aldrei verið ráðstafað til kaupa á framangreindumveðskuldabréfum. Sóknaraðili hefur ekki fært fram neinar skýringar á því hversvegna hann telji tjón vegna þessarar háttsemi hafa numið alls 65.922.209 krónum, og þá einkum hvort og hvernig hann hefðiendurheimt sömu fjárhæð ef varnaraðili hefði fjárfest í þeim hlutabréfum ogskuldabréfum sem honum var heimilt að fjárfesta í samkvæmteignastýringarsamningi aðila frá 3. október 2007. Verður í því sambandi aðhorfa til þeirra áhrifa sem atburðir á íslenskum fjármálamarkaði í september ogoktóber 2008 höfðu á virði hlutabréfa og skuldabréfa. Samkvæmtframangreindu skortir á að sóknaraðili hafi afmarkað með nægilega skýrum hættiþað tjón sem málsástæður hans taka til þannig að dómurinn geti lagt á þærefnislegan dóm. Þar að auki er sá annmarki á kröfugerð í greinargerð sóknaraðila að vextir eruekki tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna áðurnefndrafyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, en af yfirlitum þeim semsóknaraðili hefur lagt fram til stuðnings kröfu sinni verður ótvírætt ráðið aðvextir eru reiknaðir inn í þá fjárhæð sem sóknaraðili gerir kröfu um í þessumáli. Af þessum sökum erfallist á með varnaraðila að forsendur kröfugerðar sóknaraðila séu vanreifaðarog málið sé því ekki tækt til efnismeðferðar. Verður kröfum sóknaraðila þvíhafnað þegar af þeirri ástæðu.Meðhliðsjón af þessum úrslitum málsins verður sóknaraðili úrskurðaður til aðgreiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 650.000 krónur. Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r or ð:Kröfumsóknaraðila í máli þessu er hafnað. Sóknaraðili greiðivarnaraðila 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 293/1998
Verksamningur Galli Riftun Afsláttur Matsgerð
Félagið U tók að sér að prenta rit, sem í var fjöldi mynda, fyrir J og H. Áður hafði félagið P skannað myndirnar í tölvutækt form og þurfti það að vinna verkið að nýju vegna lélegra gæða. Þegar að lokinni prentun lýstu J og H óánægju með verk U og nokkru síðar lýstu þeir riftun á samningi sínum við U. Þá hafði J innt af hendi greiðslu upp í verklaunin og U hafði afhent J og H 900 af 1000 eintökum af bókinni. Krafði U J og H um greiðslu eftirstöðva verklaunanna, en J og H töldu sig eiga kröfu um vangildisbætur á hendur U. Dómkvaddir matsmenn töldu ástæður fyrir lélegum gæðum mynda í bókinni mega rekja til þess að þær hefðu hvorki verið nógu vel skannaðar né prentaðar. J og H höfðu ekki eftirlit með því hvort P leysti verk sitt af hendi með fullnægjandi hætti og því var talið að þeir hefðu ekki gætt þeirrar varúðar, sem almennt má ætlast til af verkkaupa, um að fylgjast með efndum af hálfu verktaka sinna. Þá var talið að U hefði borið að stöðva verkið og gera J og H viðvart þegar ljóst var hvernig tekist hefði til við að skanna myndirnar í síðara skiptið. Þá var jafnframt lögð til grundvallar niðurstaða dómkvaddra matsmanna um að verk U hefði verið gallað. Talið var að J og H hefði verið óheimilt að rifta verksamningi við U, en talið var að þeir gætu krafist afsláttar af verklaunum og var hæfilegur afsláttur talinn 25%. Var J og H því gert að greiða U eftirstöðvar verklaunanna með afslætti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér samtals 601.580 krónur, þannig að gagnáfrýjandi Jón Hjaltason greiði 258.290 krónur og gagnáfrýjandi Halldór Þór Wium Kristinsson greiði 343.290 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1994 til greiðsludags. Þá krefst hann þess að gagnáfrýjendur greiði óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi 27. nóvember 1998. Þeir krefjast aðallega sýknu, en til vara að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar frá því, sem dæmt var í héraðsdómi. Þeir krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málið var dómtekið í héraði við lok aðalmeðferðar 4. mars 1998, en dómur kveðinn upp 22. apríl sama árs. Fyrir liggur að áður en héraðsdómur gekk hafi lögmenn aðila lýst yfir að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný, sbr. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi á ágreiningur málsaðila rætur að rekja til þess að aðaláfrýjandi tók að sér samkvæmt tilboði í lok mars 1994 að prenta fyrir gagnáfrýjendur ritið Árbók Akureyrar 1993 - bók um fólk fyrir fólk. Höfðu hinir síðarnefndu þá lokið við að rita bókina og safnað í hana miklum fjölda mynda. Sömdu þeir jafnframt við félagið Petit ehf. um að skanna myndirnar í tölvutækt form, sem aðaláfrýjandi tók við og notaði við endanlega vinnslu og prentun ritsins. Lýstu gagnáfrýjendur mikilli óánægju með verk aðaláfrýjanda þegar eftir að prentun lauk um mánaðamót maí og júní 1994. Töldu þeir illa hafa tekist til vegna þess að margar myndir í ritinu hafi fyrir mistök aðaláfrýjanda orðið of dökkar. Eftir ítrekaðar tilraunir til að ná samkomulagi um afslátt af verði lýstu þeir yfir riftun á samningi sínum við aðaláfrýjanda í ágúst 1994. Hafði gagnáfrýjandinn Jón hinn 3. júní sama árs greitt aðaláfrýjanda 85.000 krónur upp í verklaunin. Afhenti aðaláfrýjandi gagnáfrýjendum 900 eintök bókarinnar, en samið hafði verið um að prentuð yrðu 1000 eintök. Gagnáfrýjendur styðja sýknukröfu sína þeim rökum að verk aðaláfrýjanda hafi reynst verulega gallað. Hafi þeir því átt rétt á að rifta samningnum. Eru sjónarmið þeirra, sem að þessu lúta, rakin í héraðsdómi. Telja þeir sig jafnframt eiga skaðabótakröfu á aðaláfrýjanda, sem sé mun hærri en krafa hans um verklaun. Eigi þeir rétt til að skuldajafna gagnkröfu sinni við verklaunakröfuna, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki á það fallist eigi þeir hvað sem öðru líður kröfu á verulegum afslætti, sem aðaláfrýjandi hafi neitað þeim um allt til þess að matsgerðar, sem getið er í héraðsdómi, hafi verið aflað. Aðaláfrýjandi vefengir ekki að sumar myndanna í áðurnefndu riti hafi ekki orðið svo góðar sem skyldi. Flestar þeirra séu þó í lagi og galli á verkinu í heild sé óverulegur. Ekki sé við aðaláfrýjanda að sakast um það, sem miður tókst til, heldur Petit ehf., sem skannað hafi allar myndirnar fyrir gagnáfrýjendur. Það verk hafi alls ekki verið nógu vel unnið. Á því beri aðaláfrýjandi enga ábyrgð, enda hafi nefnt félag ekki unnið sinn verkþátt sem undirverktaki fyrir aðaláfrýjanda, heldur samkvæmt samningi við gagnáfrýjendur. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því jafnframt hreyft að sumar frummyndirnar hafi ekki verið skýrar, sem gagnáfrýjendur mótmæltu. II. Í héraðsdómi er greint frá mati dómkvaddra manna, sem meðal annars voru spurðir álits á því, hverjar telja megi ástæður þess að sumar myndir í umræddri bók urðu of dökkar. Töldu matsmennirnir ástæðurnar felast í því að myndirnar væru hvorki nógu vel skannaðar né prentaðar. Gáfu þeir skýrslur fyrir dómi, þar sem þessi niðurstaða var nánar skýrð. Í héraðsdómi er einnig greint frá álitsgerð þriggja manna, sem sitja í svokallaðri sveinsprófsnefnd í prentsmíð, og Offsetþjónustunnar ehf. um sama atriði. Er í áliti hins síðastnefnda talið að rekja megi gallann að öllu leyti til þess að myndir hafi ekki verið skannaðar nægilega vel. Varðandi þetta atriði er þess að gæta, að þessum álitsgerðum verður ekki jafnað við matsgerð dómkvadds manns að sönnunargildi um þau atriði, sem um ræðir í 61. gr. laga nr. 91/1991. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Af þessum sökum er ekki unnt gegn mótmælum gagnáfrýjenda að reisa niðurstöðu um ástæður gallans á öðru en því, sem fram kemur í mati hinna dómkvöddu manna. III. Petit ehf. vann tvívegis verk sitt við að skanna myndirnar í ritið, svo sem rakið er í héraðsdómi. Hið fyrra sinn varð aðaláfrýjandi var við að verki nefnds félags var áfátt og gerði fulltrúa þess og gagnáfrýjendum viðvart. Varð niðurstaðan sú að verkið teldist ófullnægjandi svo að óhjákvæmilegt væri að Petit ehf. ynni það að nýju. Eftir að hafa í annað sinn fengið skannaðar myndir frá Petit ehf. vann aðaláfrýjandi sitt verk og lauk því án þess að gera gagnáfrýjendum áður viðvart um að verk Petit ehf. væri enn ófullnægjandi eða gefa þeim kost á að ákveða, hvort verkinu skyldi fram haldið í ljósi þess hvernig hinn verktakinn hafði staðið að málum. Ráða má að gagnáfrýjendur hafi ekki haft eftirlit með því, hvort Petit ehf. leysti sitt verk af hendi með fullnægjandi hætti. Gættu þeir að því leyti ekki þeirrar varúðar, sem almennt má ætlast til af verkkaupa, um að fylgjast með efndum af hálfu verktaka sinna. Fyrri vanefnd Petit ehf. gaf auk þess málsaðilum enn ríkara tilefni til að hafa vara á og fylgjast með efndum félagsins hið síðara sinn. Fallist verður á með gagnáfrýjendum að aðaláfrýjanda hefði verið rétt að stöðva verkið og gera hinum fyrrnefndu viðvart þegar er ljóst varð hvernig til hafði tekist við að skanna myndirnar í síðara skiptið. Það gerði aðaláfrýjandi hins vegar ekki og lauk verkinu. Þá verður jafnframt lögð til grundvallar sú niðurstaða dómkvaddra manna að verk aðaláfrýjanda hafi verið gallað þar eð „farvagjöf í prentun hafi verið gróflega misjöfn og víða farið offari.“ Í matsgerðinni er einnig lýst þeirri skoðun að unnt hefði verið að prenta bókina eftir sömu filmum og tempra „farvagjöf“ og fá þannig eintök, sem teldust í lagi. Besti kosturinn hefði þó verið að skanna myndirnar aftur og vinna síðan allt verkið að nýju. IV. Málsaðila greinir á um, hvort galli á verki aðaláfrýjanda teljist verulegur. Til stuðnings því að hann sé einungis óverulegur bendir aðaláfrýjandi meðal annars á, að allar myndir séu í lagi í mörgum hinna prentuðu eintaka bókarinnar. Í gölluðum eintökum séu flestar myndir í lagi og einungis fáar séu það ekki. Gagnáfrýjendur telja hins vegar mun fleiri myndir vera of dökkar og alls ófullnægjandi en aðaláfrýjandi gerir. Þeir leggja einnig áherslu á að ritið sé að verulegu leyti byggt á myndefni, sem fylgi frásögn af atburðum. Frágangur bókar sem þessarar sé annað hvort boðlegur eða ekki. Það hafi hann ekki verið í þessu tilviki og hafi þeim í raun verið ókleift að taka við verkinu og selja bækurnar. Með því hefðu þeir skaðað orðstír sinn og þar með sölu á verkum sínum í framtíðinni. Hefði þetta leitt til tjóns þegar til lengdar væri litið. Við mat á því hvort skilyrði til riftunar hafi verið fyrir hendi verður auk þess, sem að framan greinir, að líta til þess er gerðist í skiptum málsaðila í kjölfar verklokanna. Svo sem áður er getið kvörtuðu gagnáfrýjendur þá þegar, en lýstu þó ekki yfir riftun á samningnum fyrr en 17. ágúst 1994. Af bréfi gagnáfrýjandans Jóns til aðaláfrýjanda þann dag verður ráðið, að um sumarið hafi aðilarnir reynt að skýra ástæður gallans og leitað leiða án árangurs til að jafna ágreininginn með afslætti af verklaununum. Í bréfinu segir einnig, að gagnáfrýjendum hafi fundist verjandi að selja bókina ódýrt, enda kæmi ekki til greina að greiða fullt verið fyrir prentun hennar. Sú afstaða aðaláfrýjanda að neita að veita afslátt hafi fyrst orðið ljós í ágúst þetta ár. Þá segir í bréfinu, að deilan við aðaláfrýjanda hafi orðið til þess að bókin var ekki sett á markað, eins og til stóð. Hún hafi þó verið seld í Hagkaupi hf., þar sem gagnáfrýjandi Halldór starfaði. Er fram komið í málinu, að seld hafi verið 80 til 90 eintök. Gagnáfrýjendur hafa ekki gefið neina haldbæra skýringu á því, hvers vegna bókin var ekki sett á markað nema á einum stað, úr því að þeim þótti verjandi að selja hana ódýrt. Ekki er heldur upplýst á hvaða verði hún var seld og hafa gagnáfrýjendur ekki látið í ljós að þeim beri að greiða fyrir prentun þeirra eintaka sem seldust og nýttust þeim því sannanlega. Aðaláfrýjandi hafði lokið verki sínu að fullu þegar yfirlýsingu um riftun var beint að honum, en telja verður samkvæmt framansögðu að verkið hefði getað nýst gagnáfrýjendum mun betur en raun varð á. Á því verða þeir sjálfir að bera ábyrgð, eins og mál eru hér vaxin. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður lagt til grundvallar dómi að gagnáfrýjendum hafi verið óheimilt að rifta verksamningi aðilanna í ágúst 1994. Verður því ekki fallist á kröfu gagnáfrýjenda um sýknu, sem á þessari ástæðu er reist. Kemur gagnkrafa þeirra um skuldajöfnuð með kröfu um vangildisbætur þá ekki frekar til álita. V. Skilyrði eru uppfyllt í málinu til að gagnáfrýjendur geti krafist afsláttar af verklaunum. Er hæfilegur afsláttur vegna gallans talinn vera 10 til 15% í matsgerð dómkvaddra manna. Verður lagt til grundvallar dómi að gagnáfrýjendur eigi af þessum sökum kröfu á 15% afslætti af umsömdum verklaunum. Þá er óumdeilt að aðaláfrýjandi afhenti ekki 100 af þeim 1000 eintökum bókarinnar, sem um var samið. Er ósannað að hann hafi boðið fram efndir að því leyti. Að þessu virtu verður afsláttur gagnáfrýjenda ákveðinn samtals 25% af umsömdum verklaunum, sem voru 255.225 krónur að því er varðar hvorn þeirra um sig. Ummæli annars hinna dómkvöddu manna í skýrslugjöf fyrir dómi um að veita ætti enn hærri afslátt vegna gallans geta ekki haggað niðurstöðu um hæfilegan afslátt í matsgerð, en hinn matsmaðurinn tjáði sig sammála niðurstöðu matsgerðarinnar um það efni. Auk verklauna samkvæmt tilboði krefur aðaláfrýjandi hvorn gagnáfrýjenda um 88.065 krónur vegna aukaverks, sem unnið hafi verið. Skýrir hann það svo, að lokið hafi verið við að flytja skannaðar myndir frá Petit ehf. á filmur, þegar galli á upphaflegu verki félagsins kom í ljós. Af þessu hafi leitt kostnað fyrir aðaláfrýjanda, sem gagnáfrýjendum beri að greiða. Hinir síðarnefndu halda fram á móti, að alls ekki hafi þurft að stofna til þessa kostnaðar, þar eð aðaláfrýjandi hefði strax við fyrstu athugun mátt sjá gallann á verkinu. Í matsgerð dómkvaddra manna segir um þetta að myndir, sem skannaðar voru í fyrra sinnið, hafi engan veginn verið nothæfar til prentvinnslu. Hefði filmusetning verið stöðvuð strax hefði kostnaður orðið mjög óverulegur. Að þessu virtu verður fallist á að aðaláfrýjandi verði sjálfur að bera mestan hluta kostnaðar, sem af þessu leiddi. Er krafa hans um greiðslu fyrir aukaverk tekin til greina með 10.000 krónum frá hvorum gagnáfrýjenda. Aðaláfrýjandi krefst dráttarvaxta frá 1. október 1994, en reikningar hans á hendur gagnáfrýjendum eru dagsettir í ágúst og september það ár. Ekki er annað fram komið en að greiðsla fyrir verkið hafi orðið kræf þegar við verklok, en þá greiddi annar gagnáfrýjenda upp í skuldina. Verður krafa aðaláfrýjanda um dráttarvexti tekin til greina eins og hún er fram sett. Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda Jóni tekin til greina með 116.419 krónum og gagnáfrýjanda Halldóri með 201.419 krónum, auk dráttarvaxta. Verður þeim jafnframt gert að greiða aðaláfrýjanda óskipt málskostnað, sem verður ákveðinn í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Eru ekki efni til að fallast á mótmæli þeirra gegn því að þeim verði gert að greiða málskostnað óskipt, sbr. meginreglu 1. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Jón Hjaltason, greiði aðaláfrýjanda, Upphafi ehf., 116.419 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1994 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi, Halldór Þór Wium Kristinsson, greiði aðaláfrýjanda 201.419 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1994 til greiðsludags. Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjanda sameiginlega 300.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. apríl 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 22. apríl, var dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett á Akureyri og haldið af Ásgeiri Pétri Ásgeirssyni, héraðsdómara, ásamt meðdómsmönnunum, Guðjóni Sigurðssyni, prentsmíðameistara og Halli Jónasi Stefánssyni, offesetprentara. Fyrir var tekið: Mál nr. E-259/1996: Upphaf hf. gegn Jóni Hjaltasyni og Halldóri Þór Wium Kristinssyni. Var nú í málinu upp kveðinn svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 4. f.m., hefur Árni Pálsson, hrl., höfðað með stefnu útgefinni á Akureyri 22. júlí 1996, birtri 2. ágúst s.á., og þingfestri 5. september s.á. fyrir hönd Upphafs hf., kt. 460670-1529, Tryggvabraut 18-20, Akureyri, á hendur Jóni Hjaltasyni, kt. 240159-3419, Hjallalundi 18 I, Akureyri, og Halldóri Þór Wium Kristinssyni, kt. 220659-3059, Álfalandi 2, Reykjavík, til greiðslu skulda. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða kr. 601.580,- ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 1994 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndu krefjast þess að riftun á samningi aðilja verði staðfest með dómi og þeir sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Ef ekki verður fallist á aðalkröfu stefndu þá er þess krafist að stefndu verði ekki dæmdir óskipt þ.e.a.s. in solidum til greiðslu heldur verði helmingaskipt skuldaábyrgð þ.e.a.s. pro rata, og dómkröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast stefndu að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að mati dómsins. Stefnandi rekur málavexti svo, að hinn 21. mars 1994 hafi hann gert stefndu tilboð í filmugerð, plötusetningu, prentun og bókband Árbókar Akureyrar 1993, sem stefndu hugðust gefa út. Hafi stefndu tekið tilboðinu, sem nam kr. 410.000,- auk virðisaukaskatts. Stefndu höfðu fengið annan verktaka, Prentsmiðjuna Petit hf., til að vinna hluta verksins, þ.e. að skanna inn myndir og brjóta um texta. Hafi verkið átt að koma þannig til stefnanda að það væri tilbúið til útkeyrslu á filmu. Prentsmiðjan Petit hf. hafi komið með verkið 11. apríl til stefnanda. Þegar búið var að keyra verkið út á filmu og filmuskeyting vel á veg komin hafi menn orðið varir við að myndir virtust ekki vera í lagi. Hafi stefnandi þá haft samband við stefnda Jón, og Trausta Haraldsson hjá Prentsmiðjunni Petit hf. Hafi þeir komið á staðinn og verið sammála um að myndirnar væru ófullnægjandi. Við skoðun á stærð bókarinnar í „megabitum“ hafi komið í ljós að hún var 120 „megabit“ í staðinn fyrir 6-700 „megabit“. Hafi Trausti Haraldsson viljað reyna að bjarga þessu án þess að skanna myndirnar inn að nýju, en eftir nokkrar tilraunir af hans hálfu hafi niðurstaðan orðið sú að skönnun yrði unnin aftur frá grunni. Hafi stefnda, Jóni, verið gerð grein fyrir að vegna þessa þá væri ekki hægt að ljúka verkinu fyrr en 25. maí. Þann 5. maí var skönnun lokið að nýju og verkið fært á milli tölva og prentað. Til að kanna myndgæði hafi tvær opnur verið keyrðar út á pappír og hafi þær reynst í lagi. Hafi hluti bókanna verið afhentur 24. maí, en verkinu lokið 3. júní. Þann dag hafi stefndi, Jón, greitt inn á verkið kr. 85.000,-. Hafi hann ekki verið ánægður með myndir í bókinni og hafi fundir verið haldnir þar sem saman komu fulltrúar stefnanda, stefndu og fulltrúar frá Prentsmiðjunni Petit hf. Ekki hafi náðst samkomulag á þessum fundum og hafi stefndu neitað að greiða fyrir verkið, en hafi þess í stað krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 4.433.000,-. Hinn 21. nóvember 1994 hafi verið dómkvaddir matsmenn að beiðni stefndu til að meta m.a. hvort myndir í bókinni væru gallaðar og þá hverjar væru orsakir gallans. Niðurstöður matsmanna virðast vera þær að gæði prentvinnslu bókarinnar sé ekki fullnægjandi. Orsakir eru taldar vera að skönnun og prentun hafi ekki verið fullnægjandi og virðist sem annar matsmaður telji að afsláttur vegna gallans sé hæfilegur 10-15%. Hafi stefnandi boðið stefndu að ljúka málinu með því að þeir greiddu kröfuna með 15% afslætti, þó svo hann telji sig ekki eiga neina sök á hugsanlegum göllum í bókinni, en á þetta hafi stefndu ekki viljað fallast og sé því málsókn nauðsynleg. Stefnandi getur þess að nafni Ako-plast og Pob hf. hafi verið breytt í Upphaf hf.þann 1. júlí 1995. Málsástæður og lagarök stefnanda eru að hann hafi unnið verk sitt í samræmi við samkomulag við stefndu, en þeir hafi ekki fengist til að greiða fyrir verkið vegna þess að þeir telja það gallað. Í máli þessu sé lagt fram álit fagmanna á þessu sviði auk matsgerðar. Allir þessir aðiljar séu sammála um að orsök þess að myndirnar séu ekki í lagi liggi í skönnun verksins. Síðan virðist menn leggja þá skyldu á stefnanda að hann bæti úr þeim göllum sem voru á verkinu þegar það kom frá Prentsmiðjunni Petit hf. Stefnandi hafi ekki ráðið Prentsmiðjuna Petit hf. til þess að vinna verkið, það hafi stefndu gert til að vinna hluta verksins án nokkurs samráðs við stefnanda. Ljóst megi því vera að stefnandi geti aldrei orðið ábyrgur fyrir göllum á verki verktaka sem stefndu fengu til að vinna hluta verksins. Sérstaklega er á það bent að starfsmenn Prentsmiðjunnar Petit hf. séu fagmenn og átti því stefnandi að geta treyst því að skönnun væri í lagi eftir að búið var að vinna verkið upp aftur. Þá virðist gæta misskilnings hjá matsmönnum að sú skylda hvíli á stefnanda að hafa eftirlit með og bæta úr göllum á verki verktakans Prentsmiðjunnar Petit hf. Hafi stefndu borið að sjá um og hafa eftirlit með að verktakinn, er þeir réðu til verksins skilaði ógölluðu verki. Áhættan og ábyrgð á verki Prentsmiðjunnar Petit hf. hvíli á stefndu, en ekki stefnanda. Í bréfi stefndu 17. ágúst 1994 og síðar lýsi þeir yfir riftun á samningi aðilja. Ljóst megi vera á matsgerð að gallar á verkinu séu óverulegir og því þegar af þeirri ástæðu verði samningi aðilja ekki rift, enda hafi stefnandi mótmælt riftun þegar í stað. Sé það meginregla varðandi verksamninga að þeim verði ekki rift eftir að verki er lokið. Í þessu tilviki séu engin skilyrði til riftunar þar sem stefnandi eigi enga sök á göllum bókarinnar. Stefnufjárhæðin er byggð á reikningum á dskj. nr. 3 og 4, annars er um að ræða reikning vegna tilboðs verks samkvæmt tveimur reikningum dagsettum 30.08.1994 að fjárhæð kr. 205.000,- auk virðisaukaskatts kr. 50.225,- eða kr. 255.225,- stílaðir á báða stefndu og hins vegar reikningar dagsettir 05.09.1994 vegna filmuútkeyrslu, setningar, filmugerð og prentunar, samtals að fjárhæð kr. 88.065,-, sem stílaðir eru á báða stefndu, að frádregnum kr. 85.000,-, er stefndi, Jón, greiddi 03.06.1994 eða kr. 343.290,- á stefnda Halldór og kr. 258.290,- á stefnda Jón. Stefndu lýsa málsatvikum svo að allt árið 1993 hafi þeir unnið árbók Akureyrar 1993. Snemma vors 1994 hafi stefndu fengið tilboð frá stefnanda í filmugerð, plötusetningu, prentun og bókband bókarinnar upp á kr. 410.000,-. Fallist hafi verið á tilboð þetta, þó þannig að kostnaði yrði skipt milli stefnda, Jóns, og stefnda, Halldórs, þannig að hvor bæri ábyrgð á sínum hluta, þ.e. að ábyrgð væri skipt, sbr. bréf lögmanns stefnanda á dskj. nr. 8 og 9. Umbrot og skönnun mynda í bókina hafi verið í höndum Prentsmiðjunnar Petit hf. Hafi verkinu átt að vera lokið í apríllok 1994 og upplagið átt að vera 1000 eintök. Um miðjan apríl hafi Prentsmiðjan Petit hf. skilað verki sínu til stefnanda. Hálfum mánuði síðar hafði stefnandi samband við stefndu og sagði að verkið, þ.e.a.s. skönnun mynda, væri ekki nógu góð. Hafi orðið úr að Prentsmiðjan Petit skannaði allar myndir inn aftur og hafi því verki verið lokið 4. maí 1994. Fyrir það verk, þ.e.a.s. útkeyrslu filmanna og fleira hafi stefnandi krafið stefndu um kr. 176.130,-, en stefnandi hafi sagt að filmuvinnu hefði verið lokið er þeir sáu að verkið var ónýtt. Ekki hafi stefndu heyrt af verkinu fyrr en fyrstu eintökin bárust þeim í hendur þann 24. maí 1994. Hafi stefndu þá séð að verkið var gallað, frágangur mynda hafi mistekist, sumar myndir voru nánast skuggamyndir, kvartað hafi verið yfir göllunum, en forsvarsmenn stefnanda hétu því að gefa verulegan afslátt, enda hafi allir verið sammála um að verkið væri gallað. Hafi því verið ákveðið að gera eins gott úr þessu og hægt var og selja bókina ódýrt. Fundur hafi verið haldinn 8. júní 1994 þar sem mættu af hálfu stefnanda, Daníel Árnason og Eyþór Jósepsson, þeir Arnald Reykdal og Trausti Haraldsson, f.h. Prentsmiðjunnar Petit hf. og stefndu. Hafi allir verið sammála um að bókin væri gölluð, hins vegar hafi fulltrúar stefnanda og Prentsmiðjunnar Petit hf. ekki verið sammála um það hverju gallarnir væru að kenna og hafi þeir ákveðið að leita til sérfræðinga um álit á því. Hafi Prentsmiðjan Petit hf. látið Ásprent hf. á Akureyri keyra út á filmu bls. 22 og 23 í bókinni. Þann 24. júní hafi stefndu fengið að sjá þessa filmu, hafi filman verið nægjanlega góð og miklu betri en þær sem bókin hafi verið gerð eftir og hafi allt því bent til þess að um innanhússvandamál væri að ræða hjá stefnanda. Hafi þessi filmuútprentun verið lögð fram með beiðni um dómkvaðningu matsmanna, sbr. dskj. nr. 12. Þegar á átti að herða hafi stefnandi ekki viljað gefa neinn afslátt á verkinu né prenta það upp á nýtt og hafi stefndu þá ekki séð annað fært en að skila inn upplaginu og rifta samningum sínum við stefnanda. Að beiðni stefndu hafi verið dómkvaddir matsmenn til að meta galla á bókinni og tap þeirra af missi sölu hennar. Sé matsgerðin á dskj. nr. 14. Málsástæður stefndu, aðalkrafa: Stefndu krefjast aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndu hafi verið rétt að krefjast riftunar því verkið sem þeir tóku við hafi verið óboðlegt. Eigi stefndu rétt á vangildisbótum til viðbótar og áskilja sér rétt til að höfða sérstakt mál til heimtu þeirra bóta. A. Gallar: Stefndu styðja mál sitt fyrst og fremst við dskj. nr. 21 þ.e.a.s. Árbókina sjálfa og dskj. nr. 22-27 þ.e.a.s. frummyndir nokkurra þeirra mynda sem í bókinni eru. Við skoðun mynda í Árbókinni á dskj. nr. 21. sjáist greinilega að myndirnar séu gallaðar, komi þetta enn betur í ljós þegar skoðaðar séu nokkrar frummyndanna til samanburðar, sbr. dskj. nr. 22-27, sem séu frummyndir mynda á bls. 7, 22, 23 og 194 í bókinni. Gríðarlegur munur sé á þessum myndir og slíka galla sé ekki hægt að sætta sig við í bók sem byggi mikið á myndum. Sérfræðingar séu enn fremur samdóma um að verkið sé gallað, benda stefndu fyrst á matsgerð dómkvaddra matsmanna á dskj. nr. 14, þar sem að segi m.a.: „Prentvinnsla Árbókar Akureyrar er alls ekki fullnægjandi, kemur það sérstaklega fram í óvenju miklum mun á milli eintaka. ... Í dekkri eintökum eru myndirnar alls engan veginn boðlegar.“ Í öðru lagi benda stefndu á dskj. nr. 18, sem er álit þeirra þriggja manna sem sitja í sveinsprófsnefnd í prentsmíði, þ.e.a.s. fulltrúar Félags bókagerðarmanna, Samtaka iðnaðarins og Menntamálaráðuneytisins. Segi þeir í áliti sínu m.a.: „Prentun bókarinnar er mjög misjöfn (misdökkar síður). Það er mat okkar að þegar séð var hversu dökkar sumar myndir bókarinnar voru, hefði hiklaust átt að stöðva prentun og hafa samband við verkkaupa og gefa honum kost á að gera athugasemdir (t.d. með samanburði við frummyndir). Fráleitt hafi verið að halda áfram að prenta myndir sem auðsjáanlega voru ónothæfar.“ Ennfremur benda þeir á dskj. nr. 17 þar sem segi m.a.: „Myndir eru of dökkar og teikningu í skuggum ábótavant, öllum ber saman um það.“ Stefndu telja að verkið sé augljóslega gallað og þurfi enga sérfræðinga til þess að kveða upp úr með það, það sjái hver maður af gögnum málsins. Í bréfi lögmanns stefnanda sé því hafnað að um galla sé að ræða á bókinni, sbr. dskj. nr. 11. Stefnandi hafi hins vegar viðurkennt galla á fundum með stefndu. Megindeiluefnið hafi þó ekki verið hvort gallar séu á bókinni, heldur hvort um galla sé að ræða sem stefnandi beri ábyrgð á, sem stefndu telja ótvírætt. B. Ábyrgð stefnanda á göllum: Orsök gallanna virðist vera tvíþætt að mati matsmanna o.fl. Í matsbeiðni sé spurt um orsakir gallanna og sé því svarað í matsgerðinni á dskj. nr. 14 svo að orsakir liggi í tveimur atriðum þ.e.a.s. skönnun og prentun. Matsmaður láti gera prufur á útprentun sem sé nánar lýst í matsgerðinni, en útprentanirnar séu lagðar fram á dskj. nr. 28. Að þessu athuguðu sé niðurstaða matsmanns sú að af þessari prentun megi sjá að hvorki skönnun mynda né prentun var eins og best varð á kosið. Matsmaðurinn segi síðan að stefnandi hafi verið búinn að farga öllum prentplötum þegar matið hafi farið fram og því hafi ekki verið hægt að dæma um þá verkhlið málsins, en síðan segi matsmaðurinn að því sjálfgefnu að plötutaka hafi verið eðlileg væri ekki annað að sjá en farvagjöf í prentun hafi verið gróflega misjöfn og víða farið offari. Stefndu geri athugasemd við þá aðgerð stefnanda að farga prentplötum og hljóti það að vekja grunsemdir um að ekki hafi verið allt með felldu með plöturnar vegna þess að stefnandi vissi mætavel að gerðar höfðu verið athugasemdir við verkið og hafi honum borið að halda til haga gögnum vegna þess svo að hann gæti sannað fullyrðingar sínar um að plötutaka hafi verið með eðlilegum hætti. Matsmaður gefi sér að plötutaka hafi verið í lagi og bendir síðan á galla í prentverki. Hins vegar hljóti stefnandi að bera hallann af vafa um að plötutaka hafi verið með eðlilegum hætti þar sem hann fargar þeim sönnunargögnum sem honum bar að halda til haga. Orsakir gallanna virðast vera samofnir þ.e.a.s. bæði galli í skönnun og galli í prentun og erfitt að greina þar á milli og segja til um í hve miklum mæli gallarnir séu vegna mistaka í prentun og að hve miklu leyti vegna galla í skönnun. Hins vegar telji stefndu að það skipti ekki máli hvort skönnun hafi verið góð eða slæm, gallarnir séu alltaf stefnanda að kenna, vegna þess að hann hafi átt að fylgjast með gæðum verksins. Stefnandi hljóti að hafa séð að gallar voru á verkinu og í stað þess að halda áfram og binda bækur átti hann að gefa stefndu kost á að sjá prentaða örk og láta stefndu ákveða hvað ætti að gera í stöðunni. Þess í stað hafi stefnandi lokið við verkið þó hann vissi að það væri ekki boðlegt. Þannig hagi góður og gegn fagmaður ekki vinnu sinni jafnvel þó gallar væru mögulega að einhverju leyti vegna verkþátta sem hann sjái ekki um. Þessu til hliðsjónar bendir hann á gr. 21.2. í ÍST 30, sbr. dskj. nr. 29, sem hljóði svo: „Verktaki ber enga ábyrgð á gæðum eða nothæfi efnis sem verkkaupi leggur til, nema honum hafi mátt vera ljóst að slíkt efni væri ekki fullnægjandi og hann hafi vanrækt að vekja athygli verkkaupa á því.“ Stefndu hafi því verið rétt að grípa til vanefndaúrræða gagnvart stefnanda vegna þessa. Verkefni stefnanda hafi verið að prenta bókina og koma henni í band í boðlegu ástandi, þetta hafi hann ekki gert. Þó svo að mögulegt sé að einhverju leyti að kenna verkliðum er hann annaðist ekki, þ.e.a.s. skönnun mynda, þá hafi hann séð um að færa myndir af tölvudiski á filmur og þaðan á plötur og á pappír. Í þessu ferli hafi stefnandi átt að vera búinn að taka eftir því að gallar voru á verkinu hvort sem það var vegna skönnunar eða annars og grípa inn í. Gæðaeftirliti hans hafi verið ábótavant í þessu tilfelli og á því beri hann ábyrgð. Prentsmiðjan Petit hf. hafi séð um skönnun og umbrot og stefnandi um annað í vinnslu bókarinnar. Starfsmenn Prentsmiðjunnar Petit hf. komu með tölvugögn sín beint til stefnanda er hann átti að vinna úr. Samskipti voru því með beinum hætti milli þessara aðija og hafi stefndu ekki farið þar inn á milli. Stefnandi hafi vitað að stefndu höfðu ekki skoðað verk Prentsmiðjunnar Petit hf. né lagt blessun sína yfir það, enda hafi það verið stefnandi sem í fyrstu atrennu hafi fundið galla í verki Prentsmiðjunnar Petit hf. Hafi stefnandi þá kallað aðilja á sinn fund og verkið þá verið unnið upp á nýtt. Hafi þetta verið rétt aðferð og eðlilegt gæðaeftirlit hjá stefnanda, sem síðan hafi brugðist og prentunin hjá stefnanda og verkið orðið gallað. Í matsbeiðni sé að því spurt hvort hægt sé að bæta úr göllum eins og þeir liggi fyrir nú og matsmaður svari þessu í matsgerð sinni þannig: „Spurning er um hvaða kröfur eru gerðar til mynda í bókinni. Unnt væri að prenta bókina eftir sömu filmu, tempra farvagjöf og fá með því „boðleg eintök” besti kosturinn væri að skanna inn myndir aftur og keyra út nýjar filmur.“ Matsmaðurinn telji sem sé að ef mistök hefðu ekki orðið við prentun bókarinnar hefðu eintök orðið boðleg. Á þessu beri stefnandi fulla ábyrgð þ.e.a.s. hann ber ábyrgð á því að bókin var ekki boðleg. C. Úrræði stefndu vegna galla, riftun og vangildisbætur: Vegna galla á verkinu varða að rifta samningi við stefnanda og skila verkinu. Stefnandi hafi hvorki boðið afslátt né að vinna verkið upp á nýtt. Það hafi ekki verið fyrr en í mars 1995 þegar matsgerðin á dskj. nr. 14 lá fyrir að stefnandi bauð afslátt og þá ekki nema 10-15% sem sé alltof lítill miðað við umfang gallanna. Stefndu hafi orðið fyrir miklu tjóni, vinna þeirra varð að engu við verkið, bæði sú sem hafði verið lögð í Árbók Akureyrar 1993 og í áframhaldandi ritröð í því verki. Vísað er til matsgerðarinnar þar sem fram komi að hefðu allar bækurnar selst hefðu kr. 1.222.000,- runnið til útgefenda. Gallarnir á verkinu séu verulegir þegar um svo persónulegt verk sem bókverk sé að ræða, þ.e. verk sem að menn leggja nafn sitt við og byggja framtíð sína á frekari útgáfu, þá verði slíkt verk að vera í lagi. Ekki sé þolandi að á slíku verki séu gallar sem rýri orðstír höfunda og þar með möguleika þeirra til að selja framtíðarverk sín. Hafandi þetta í huga þá verði að gera strangar kröfur til gæða í prentverki sem þessu. Með nútíma tækni sé auðveldlega hægt að skila prentverki af sér með sóma. Gæðaeftirlit stefnanda hafi brugðist og verkið hafi verið prentað og bundið þrátt fyrir að augljóst væri að bókin fullnægði ekki nútíma kröfum um gæði. Alls ekki sé hægt að krefjast þess að stefndu hefðu átt að taka við verkinu og selja með þeim rökum að með því hefðu þeir verið að takmarka tjón sitt. Stefndu hefðu ekki takmarkað tjón sitt heldur þvert á móti. Fjártjón þeirra hefði einungis komið seinna og orðið meira. Þeir hefðu skemmt orðstír sinn og nafn sem höfunda og þar með framtíðarsölu á verkefnum sínum. Frágangur bóka sem þessarar sé annað hvort í lagi eða ekki. Ef frágangur sé ekki í lagi þá eigi að prenta verkið að nýju. Í matsgerðinni segi að prentvinnsla Árbókarinnar sé ekki fullnægjandi, en í dekkri eintökum séu myndir alls engan veginn boðlegar. Matsmaður komist sem sé að þeirri niðurstöðu að verkið sé ekki boðlegt. Þar sem stefnandi hafi ekki fengist til að prenta verkið að nýju þá hafi riftun verið eini kostur stefndu í stöðunni. Stefndu hafi gefið stefnanda kost á að semja um afslátt, þann kost hafi stefnandi ekki nýtt sér, heldur dregið málið á langinn á allan máta. Hafi hann vitað að stefndu lá á að byrja sölu bókarinnar vegna takmarkaðs sölutíma hennar, en hann hafi verið helstur sem næst viðfangsefninu þ.e.a.s. atburðum ársins 1993. Hafi stefnandi eflaust talið að stefndu myndu gefast upp á kvörtunum sínum ef málið drægist. Þegar staða stefnanda var ljós hafi stefndu ekki séð sér annað fært en að rifta samningum, en með riftuninni falli niður kröfur stefnanda um endurgjald fyrir prentverkið og eigi því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda um endurgjald fyrir prentverkið og réttarstaða stefndu eigi að vera líkust því sem að samningurinn hafi aldrei verið gerður. Stefndu hafa orðið fyrir margvíslegu tjóni og eigi kröfu á vanildisbótum og endurgreiðslu þess sem greitt var inn á verkið og tíundað hefur verið á dskj. nr. 5. Ef ekki verði fallist á að reikningur vegna aukaverks á dskj. nr. 3 og 4 falli niður með staðfestingu á riftun aðalsamnings, er þess krafist að gagnkröfur vegna vangildisbóta sem tíundaðar eru á dskj. nr. 5 og síðar um lækkun á reikningi vegna skaðabótakröfu, afsláttar o.fl. verði notaður til skuldajafnaðar að fullu á móti reikningum vegna aukaverks. E. Stefnandi uppfyllti aldrei samninginn um fjölda eintaka: Stefnandi skilaði aldrei öllu upplaginu, sem var 1.000 eintök, heldur skilaði hann eingöngu 900 eintökum eða 90% af verkinu. Teljist þetta galli sbr. 50. gr. laga nr. 39/1922. Lagaákvæðið gildi vitanlega ekki beint um verksamninga, en hafa megi það til hliðsjónar og jafnvel til lögjöfnunar. Annars liggi það í eðli máls að um galla er að ræða þegar ekki sé skilað fullum eintakafjölda. Þetta styðji enn frekar réttmæti riftunar stefndu og sé þetta tíundað ásamt með öðru á dskj. nr. 5, en stefnandi í engu svarað eða fallist á tillögu um úrbætur annað en að bjóða 10-15% afslátt. Með þessu hafi stefnandi í raun samþykkt riftun þar sem hann bætti ekki úr þessum galla á verkinu. Varakrafan. A. Skipt ábyrgð: Í upphafi hafi verið samið við stefnanda um að skipta reikningnum þannig að hvor stefndu bæri ábyrgð á greiðslu helmings verksins. Þessu til sönnunar sé vísað til dskj. nr. 3 og 4 þar sem reikningarnir eru stílaðir á sinn hvorn stefndu. Enn fremur er vísað til dskj. nr. 8, sem er bréf lögmanns stefnanda til stefnda Jóns þar sem segi: „Samkvæmt samkomulagi sem þú gerðir við umbjóðanda minn var kostnaði skipt milli þín og Halldórs Wiums.“ Sama segi á dskj. nr. 9 sem sé bréf lögmanns stefnanda til stefnda Halldórs, sem sé efnislega samhljóða. Með þessu hljóti að teljast sannað að umsamið hafi verið í upphafi verks að hvor stefndu bæri helming af kostnaði við verkið. Ábyrgð þeirra væri skipt, en ekki væri hægt að sækja annan hvorn um greiðslu alls verksins eins og stefnandi geri í máli þessu. B. Upplagið ekki allt prentað. Svo sem áður er rakið hafi stefnandi ekki skilað öllu verkinu. Hafi hann einungis lokið við 90% af því. Sé þetta galli og sé krafist lækkunar á dómkröfunni vegna þessa. Tekjur af heildarsölu hefðu verið kr. 1.222.000,-, sbr. matsgerðina á dskj. nr. 14. Fjártjón vegna þessa galla hefði því verið kr. 122.200,- og er gerð krafa um lækkun á stefnukröfu um þá fjárhæð vegna galla. C. Kröfur vegna aukaverks. Samið hafi verið við stefnanda um að vinna verkið fyrir kr. 410.000,- auk vsk. kr. 50.225,-, þ.e. alls kr. 255.225,- á hvorn stefnda, eða alls kr. 510.450,-. Nú sé stefnandi hins vegar að krefja hvorn stefnda um kr. 88.065,- til viðbótar vegna aukavinnu við filmugerð, sbr. dskj. 3 og 4. Þessum kostnaðarlið er sérstaklega mótmælt sem allt of háum og ósönnuðum. Stefnandi haldi því fram að hann hafi verið búinn að keyra alla bókina út á filmu, vinna við setningu og filmugerð og prenta hluta bókarinnar þegar gallinn var uppgötvaður. Stefndu benda hins vegar á að stefnandi sá ekki um neina setningu fyrir þá og að gallinn hafi verið svo augljós að hann hefði strax átt að koma í ljós áður en allir þessir verkþættir voru unnir. Stefndu var sýnd ein filma sem gerð hafði verið og hafi verið augljóst fyrir þá sem leikmenn að sjá að filman var stórgölluð og ónothæf. Vafalaust hafi aldrei verið keyrt meira út en þessi eina filma sem stefndu var sýnd. Fullyrðingar stefnanda séu hins vegar með ólíkindum um að allir þeir verkþættir, sem tilgreindir séu í reikningi hafi verið unnir áður en gallinn uppgötvaðist. Stefnandi sé með þessu að halda því fram að öll bókin hafi verið keyrð út á filmur og filmurnar skeyttar saman án þess að nokkur hafi skoðað þær í þessu ferli. Þessi fullyrðing sé mjög ólíkleg og verði að færa sönnur fyrir henni. Verði stefnandi að leggja fram gögn fyrir þessu, þ.e.a.s. filmur af allri bókinni og það sem prentað var og gefa skýringu á verkliðum. Telji stefndu að þessi gögn séu ekki til vegna þess að þau hafi aldrei verið gerð. Stefnandi hafi ekki fengist til að afhenda þessi gögn, sem hann verði að gera ef hann ætli að halda til streitu að innheimta fyrir þetta verk. Hafi það staðið stefnanda næst að halda til haga sönnunargögnum um verkið og verði hann að bera hallann af sönnunarskorti. Matsmaður hafi verið sérstaklega spurður út í þessa verkþætti í spurningum 8 og 9 í matsbeiðni á dskj. 12. Svar matsmanns sé það að strax: „við að sjá stærð skjalanna hefði fagmanni átt að vera ljóst að eitthvað var óeðlilegt við myndirnar auk þess sem við útkeyrslu á fyrstu síðum kemur það strax í ljós. Ef útkeyrsla á filmu hefði verið stöðvuð strax hefði kostnaður orðið mjög óverulegur. Ef bókin hefði öll verið keyrð út á filmu hefði kostnaður orðið u.þ.b. 100.000,- kr.” Á þessu sjáist að langlíklegast sé að stefnandi hafi strax tekið eftir göllunum, jafnvel án þess að keyra nokkuð út á filmur af tölvudiskinum. Kostnaður af þessu hefði verið mjög óverulegur, sbr. matsgerð, varla meiri en kr. 10.000,-. Hins vegar sé reikningurinn í öllu falli of hár þar sem matsmaður komist að því að kostnaður við að keyra bókina alla út á filmu hafi verið u.þ.b. kr. 100.000,-. D. Skaðabótakrafa til skuldajafnaðar. Verði ekki fallist á aðalkröfu um riftun þá er farið fram á að dæmdar verði skaðabætur og þeim skuldajafnað við stefnukröfur. Að framan hafi verið rökstudd skaðabótaábyrgð stefnanda. Hafi hann vitað eða mátt vita af því að verkið var gallað, en hann hafi engu að síður lokið við bókina og ekki fengist til að lagfæra gallana. Þannig hagi vandaður fagmaður sér ekki og stefnandi hafi því með athæfi sínu valdið stefndu tjóni og sé ábyrgur skv. almennu skaðabótareglunni. Stefndu eigi skaðabótakröfu sem sé mun hærri en stefnukrafan. Tjón stefndu felist í því að ekki var hægt að selja bækurnar í því ástandi sem þær voru. Stefnandi hafi ekki fengist til að endurprenta þær og stefndu orðið fyrir tekjutapi. Tekjutapið af þessum völdum sé kr. 1.222.000,- sbr. matsgerð. Hefði samningurinn verið efndur hefðu stefndu fengið þessa fjárhæð í tekjur af bókinni. Stefndu hafi uppi þessa gagnkröfu og krefjast skuldajafnaðar við stefnukröfu og sýknu af þeim sökum. Hafi verið nauðsynlegt að prenta verkið upp á nýtt vegna gallanna og kostnaður af því a.m.k. jafnhár stefnukröfu málsins. Þó að verkið væri prentað upp á nýtt þá myndi það ekki nýtast nú, sölutíminn hafi verið frá vori 1994 og eitthvað fram eftir því ári. E. Afsláttur til skuldajafnaðar. Verði ekki fallist á skaðabótakröfu stefndu, þá er gerð krafa um lækkun stefnukröfu vegna afsláttar. Svar matsmanns í matsgerð um afslátt er að honum þyki hann hæfilegur á bilinu 10-15% en afslátturinn geti þó verið frá 5% upp í endurvinnslu verksins. Nokkuð mikið svigrúm sé hér hjá matsmanni, þ.e. frá 5% upp í endurvinnslu og telja stefndu að stefnandi hafi átt að endurvinna verkið. Hafi hann ekki boðist til þess og eigi hann því ekki rétt til að krefja um endurgjald fyrir verk sem sé svo meingallað að hann hefði átt að endurvinna það. Því eigi að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Til lagaákvæða vísa stefndu til vaxtalaga varðandi dráttarvexti og um málskostnað til einkamálalaga. Að því er varðar dómkröfur stefndu telur stefnandi þær ekki samrýmast 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ekki sé gagnstefnt, sbr. 101. gr. sömu laga. Stefndu mótmæla þessu og segja aðalkröfu sína vera sýknu, en það sé málsástæða að riftun hafi farið fram. Verða nú raktir framburðir aðila, vitna svo og önnur gögn málsins eftir því sem þurfa þykir. Eyþór Ragnar Jósepsson, stjórnarformaður stefnanda, Háuhlíð 2, Akureyri, bar að stefnandi hafi gert tilboð til stefnda Jóns um að prenta bókina. Forvinnsla hennar hafi verið unnin hjá Prentsmiðjunni Petit, þ.e. innskönnun mynda og umbrot bókarinnar. Hlutverk stefnanda hafi verið filmuútkeyrsla, framköllun, plötutaka, prentun og bókband. Þegar átti að fara að skeyta myndirnar frá Prentsmiðjunni Petit hf. upphaflega þá hafi skönnun ekki verið í lagi og niðurstaðan orðið sú að skanna allar myndirnar aftur inn. Hafi stefnandi ekkert haft með val Prentsmiðjunnar Petit hf.að gera, en hafi bent á að þeir væru nýbyrjaðir að skanna. Verkið hafi svo komið aftur frá Prentsmiðjunni Petit hf.og verið unnið. Á þessum tíma hafi hann verið prentsmiðjustjóri ásamt Bjarna heitnum Sigurðssyni. Þegar verkið kom í síðara skiptið þá hafi það ekki verið skoðað þar sem það átti að vera klárt og það keyrt út á filmu. Það tíðkist að keyra svona verk út þegar forvinnslan sé í annarra höndum. Hafi stefnandi talið að stefndu hafi fylgst með verkinu hjá Prentsmiðjunni Petit hf.Um hafi verið að ræða ný vinnubrögð í sambandi við tölvuvinnslu í sambandi við prentun. Verkið sé afhent eftir prentun 24. maí og 3. júní greiði stefndi Jón sinn hlut í innborgun og tali um að hann sé ekki nógu ánægður með verkið. Síðan hafi verið fundað á skrifstofu stefnda Jóns og málin rædd, en upplagið hafi allt verið prentað. Algengt sé að upplagið sé ekki tekið allt í einu eða bundið heldur sé það gert eftir hendinni, en alltaf sé prentað eitthvað umfram. Sem prentsmiðjustjóri hafi hann aðallega séð um samband við viðskiptavinina, en hann sé ekki prentlærður og ekki unnið í prentsmiðjunni sem fagmaður, heldur hafi hann gripið í verk, kunnað handtök, reynt að læra vinnsluferilinn. Ekki minntist hann þess að hann hefði unnið sjálfur við Árbókina og taldi það ólíklegt, en man ekki hver lýsti filmurnar á plötur. Seinni skönnunin hafi verið gölluð, það vanti punkta í myndirnar og hafi hann séð þetta þegar stefndi Jón kvartaði yfir bókinni þann 3. júní og sjái á filmum eftir á að skönnunin hafi verið gölluð. Allur gangur sé á gæðaeftirliti eftir tölvutæknina þegar forvinnslan sé unnin annars staðar. Mjög fjölbreytt sé hvernig gögnum sé skilað inn í prentsmiðju og menn ráði útliti. Stefndi Jón hafi haft alla möguleika á að skoða myndirnar hjá Prentsmiðjunni Petit hf.og taldi reyndar að hann hafi gert það. Stefnandi hafi eingöngu tekið að sér seinni hluta verksins og fyrri hlutinn hafi átt að koma klár. Stefnda Jóni hafi verið afhentar rúmlega 900 bækur af þessum 1.000 sem um var samið. Aðspurður um prentplötur kvað hann ekki vanalegt að geymdar væru þær sem ekki væru notaðar aftur. Ekki borgi sig að geyma prentplötur því þær hafi þurft sérstaka meðferð við geymslu. Prentplöturnar fyrir Árbókina hafi farið í endurvinnslu og þær hafi ekki verið til staðar þegar farið var að kvarta yfir bókinni. Nánar aðspurður um tilboðið þá hafi það verið munnlegt kr. 410.000,- án virðisaukaskatts og skyldi verkið koma tilbúið til útkeyrslu á filmu. Varðandi fyrri filmuútkeyrsluna sem gölluð var, þ.e. skönnunin þá hafi þetta verið aukaverk vegna galla hjá Prentsmiðjunni Petit hf., sem stefndu beri að greiða. Varðandi þær viðræður er áttu sér stað þá hafi verið rætt um það hvernig hægt væri að ljúka þessu máli, en aldrei rætt um fjárhæð afsláttar þar sem stefnandi hafi ekki viðurkennt að gallinn á verkinu væri þeim að kenna heldur væri um að kenna innskönnun myndanna. Stefndi, Jón Hjaltason, sagnfræðingur og útgefandi, Byggðavegi 101 B, Akureyri, bar að hann og stefndi, Halldór Wium, hafi unnið að árbókinni árið 1993 og fram á 1994 og hafi farið í þetta 5-6 mánaða vinna. Samið hafi verið við Prentsmiðjuna Petit hf.og stefnanda, þá POB, þar sem sá fyrrnefndi átti að vinna umbrot og skönnun og stefnandi það sem eftir var. Kostnaður - greiðslur - hafi skipst til helminga milli þeirra stefndu. Hann kvaðst hafa lítið tæknilegt vit, en hafi sagt ráðamönnum stefnanda og Prentsmiðjunnar Petit hf.að þeir þyrftu að hafa þetta í lagi. Fyrst hafi verið hóað í þá af stefnanda, hafi augljóslega verið gölluð vinna hjá Prentsmiðjunni Petit hf.þar sem á ljósaborði hafi verið stallar á útlínum myndanna. Hafi Trausti Haraldsson hjá Prentsmiðjunni Petit hf.tekið tölvudiskinn aftur og skannað inn allar myndirnar. Næst hafi hann heyrt af verkinu að það væri tilbúið og hafi verkið farið í plöstun. Hafi hann tekið plast utan af bók og séð að verkið var gallað. Hafi þetta verið í byrjun júní og hann strax kvartað. Hafi hann rætt við Daníel Árnason og fundist forsvarsmenn stefnanda samvinnufúsir, ræddu um að gefa afslátt, en samningar gengið hægt en menn hafi verið jákvæðir. Hafi forsvarsmenn stefnanda viljað athuga málið betur og ekki hafi verð talað um neinar upphæðir. Taldi hann að þeir stefndu hafi verið dregnir á asnaeyrunum allt sumarið, en þeir hafi ætlað sér að koma bókinni í sölu eftir að var búið að ganga frá afsláttarmálum. Bókin hafi farið í sölu í Hagkaup og þeir ætlað að setja hana í húsasölu og hafi haft sölumann til þess. Af bókinni hafi verið seld á bilinu 80-90 eintök. Allar viðræður hafi farið í háaloft í ágúst og hafi þeir þá ákveðið að rifta kaupunum. Áður en þetta kom til hafi hann unnið að útgáfu þriggja eða fjögurra bóka og Prentsmiðjan Petit hf.hafi verið valin þar sem hann hafi talið þá hæfa menn. Hafi hann ekkert fylgst með vinnsluferli bókarinnar eftir fyrri skönnunina í prentsmiðjunni. Hafi hann ekkert fylgst með seinni skönnuninni. Hafi hann eingöngu viljað fá viðunandi prentgrip. Ekki hafi hann fengið afslátt hjá Prentsmiðjunni Petit hf., það hafi ekki komið til tals. Hafi Prentsmiðjan Petit hf.látið prenta út filmu hjá Dagsprenti og hafi þær myndir verið í lagi og hjá Ásprenti einnig þannig að þeir hafi talið alla sökina vera hjá stefnanda þess vegna. Aðspurður um filmurnar sem keyrðar voru út í Dagsprenti og Ásprenti taldi hann að matsmaður hefði ekki skilað þeim. Annar hinna dómkvöddu matsmanna, Hjörtur Kristinsson, prentsmiður, Bleakstreet 82, Christchurch, Nýja Sjálandi bar að afsláttur gæti verið 5-15% upp í að prenta verkið upp á nýtt, sem hann taldi ekki ósanngjarna kröfu í þessu tilfelli að væri gert. Væri um að ræða ritröð þannig að máli skipti að vinnsla væri góð í upphafi varðandi framhald. Taldi hann mismuninn milli eintaka eingöngu stafa af því að prentunin væri ekki nógu góð. Varðandi spurningu nr. 3 í matsbeiðni væri prentun í lagi þá væri hægt að fá boðleg eintök út. Taldi hann verkkaupa eiga prentplöturnar og væri þeim haldið eftir þar til í ljós kæmi hvort til endurprentunar kæmi. Í þessu tilfelli hafði prentplötum verið fargað. Í matinu hefðu prentplötur verið veigamiklar, hann hafi orðið að framleiða plötur sjálfur eftir filmum sem til voru. Gæðaeftirlit í prentsmiðjunni hefði ekki verið til staðar, en það væri mikilvægur þáttur í starfi prentsmiðju. Eðlileg vinnubrögð hefðu verið að keyra út 1-2 filmur og athuga áður en lengra yrði haldið. Aðspurður hvort bókin væri gölluð þá svaraði hann því játandi, hann hefði séð svona verkum hafnað af útgefendum. Allt of mikill munur væri á eintökum. Skönnunin væri ekki í lagi þannig að báðir ættu sök. Skönnunin gæti verið betri. Spurningu nr. 5 varðandi 10-15% afslátt þá væri afsláttur alltaf samkomulagsatriði. Stæði hann við matið að hæfilegur afsláttur væri 10-15%. Sitt mat jafnvel 30% afsláttur og þætti ekki mikið. Vitnið Jón Ólafur Sigfússon, prentsmiður, Grundargerði 2 b, Akureyri, verkstjóri í setninga- og filmudeild, bar að hann hafi tekið á móti gögnum og séð um að koma þeim út á filmu. Hafi hann ekki opnað myndirnar. Í fyrra skiptið hafi hann keyrt verkið í heild út á filmu og sé það alla jafna gert að keyra svona verk út í einu, þ.e.a.s. svona stór verk, þ.e.a.s. heilar bækur. Hafi þetta verið unnið á venjulegan máta. Verkið komi í annað sinn frá Prentsmiðjunni Petit hf.á diski og það spilað inn í tölvuna. Ekki mundi vitnið hver lýsti filmurnar á prentplöturnar, en myndirnar hafi ekki verið opnaðar í Photoshop kerfinu í seinna skiptið. Filmurnar hafi verið skoðaðar og þá hafi verið horfinn kanturinn sem sést hafi á myndunum við fyrri skönnunina. Myndirnar hafi verið misjafnar að gæðum í seinna skiptið, verið flatar, illa kontrastaðar, en venjulegt sé að fá myndir misjafnar að gæðum. Ekki hafi komið til álita að kalla á verkkaupa vegna seinni filmanna þó að myndirnar væru misjafnar. Skilaboðin sem fylgdu verkinu að þetta væri komið í lag. Þetta hafi verið verk sem kom utan úr bæ og hann hafi ekki velt galla fyrir sér, menn geti haft mismunandi forsendur í myndgerð. Hafi hann séð að myndirnar voru ekki góðar, en það væri ekkert nýtt. Vitnið Þór Sigurðsson, prentsmiður, Helgamagrastræti 43, Akureyri, bar að þegar verkið kom fyrst inn þá hafi hann rekið sig á galla við útkeyrslu. Haft hafi verið samband við Trausta Haraldsson hjá Prentsmiðjunni Petit hf.Hafi hann farið með diskinn og föndrað eitthvað við hann. Hafi hann talað við Trausta er hann kom í annað skipti. Hafi hann látið keyra út prufu og sé verkið enn gallað og verkið komi svo í þriðja skiptið. Hafi hann ekkert komið að þessu meir. Þegar kvörtun kom um verkið hafi hann borið saman punktinn á filmum og plötum og það hafði ekkert breyst. Hann sagði að prentplötur væru geymdar af verkum sem væru prentuð aftur og aftur, einnig af bókum ef líkur væru á endurprentun. Ekki vissi vitnið hvernig farið var með prentplöturnar, en þessar plötur hefðu ekki verið geymdar að öllu eðlilegu vegna þess að þetta var árbók. Taldi hann að biðja hefði þurft um að geyma þær. Hann taldi verkkaupa eiga plöturnar, ekki mundi hann hver vann prentplötuvinnsluna, sennilega hafi það verið unnið um helgi. Ekki taldi hann skönnunina gallaða í síðasta skiptið, heldur léleg vinnubrögð hjá Prentsmiðjunni Petit hf. Hafi hann séð þetta á filmunum að þetta hafi verið léleg vinnubrögð, vantað hafi punkta í myndirnar. Hver mynd væri ekki skoðuð, þetta væri ekki augljóst og gífurlega tímafrekt. Hafi hann séð þennan galla þegar búið var að kvarta og þá hafi hann skoðað filmurnar. Væri það huglægt mat hvenær mynd væri svo léleg að hún væri ekki prentuð. Gengið sé út frá því að undirverktakar skili boðlegu verki, mat misjafnt hvað einum finnist gott og öðrum ekki. Hann upplýsti að hann kynni ekki á tölvu, en þessi galli með punkta í myndunum væri skönnunargalli í upphafi. Alltaf væri eitthvað að koma upp í prentsmiðjum, þetta ferli væri svo tímafrekt í tölvum og væri þetta oft keyrt út á nóttunum. Það komi fyrir að vinna þurfi verk upp á nýtt, ef núverandi vinnutilhögun væri ekki viðhöfð væri ekki hægt að vinna mörg verk í prentsmiðjum. Vitnið Haukur Sigfússon, ofsettprentari, Vestursíðu 6 B, Akureyri, bar að hann hafi prentað verkið. Ekki mundi hann eftir neinu sérstöku í sambandi við það, en að því hafi verið staðið eðlilega. Varðandi gæði þessarar bókar megi alltaf um það deila. Í svarthvítri prentun væru litlir möguleikar að laga myndir með farvagjöf, helst þyrfti að hafa frummynd við hendina því að um leið og myndir væru lýstar að þá gránaði textinn, en þetta væri alltaf matsatriði. Hann taldi sig eitthvað hafa verið að eltast við myndirnar með því að létta á litnum, hafi hann verið einn við prentunina og hafi hann ekki látið vita um þetta sérstaklega. Letur, texti og mynd, allt spili þetta saman. Vitnið Trausti Axels Haraldsson, ofsettprentari, Rimasíðu 25 D, Akureyri, bar að hann hafi skannað ljósmyndirnar í bókina í Prentsmiðjunni Petit hf., sem gert hafi tilboð í skönnun og umbrot. Ekki hafi verið búið að ákveða hvar bókin yrði prentuð. Fyrsta skönnun hafi verið ónýt og skannað aftur og því lokið 4.-5. maí. Gallinn við fyrri skönnunina hafi verið sá að ekki hafi nægjanleg upplausn í myndum. Í seinna skiptið vissi hann ekki betur en að myndirnar væru í lagi. Hafi hann talið skönnunina í lagi og ekki hafi hann verið látinn vita að svo væri ekki. Eftir að prentun lauk hafi verið fundað með öllum þeim sem komu að verkinu og allir sammála um að bókin væri gölluð. Stefnandi hafi sagt að skönnunin væri ekki í lagi, en þeir hjá Prentsmiðjunni Petit hf. hafi talið hana í lagi og um þetta hafi verið deilt. Þeir Petitmenn hafi sent suður disksíðu úr bókinni og ljósmynd og filmu í Ásprent og Dagsprent, útkoman hjá Ásprent hafi verið í lagi, en ekki fullkomin í Dagsprenti. Áður hafði hann skannað myndir, þarna hafi verið um nýja tækni að ræða og prentsmiðjan verið búin að vera með skanna í tvo mánuði. Hafi hann fengið tilsögn í skönnun hjá Andrési Magnússyni. Í fyrra skiptið hafi verið mannleg mistök við verkið sem hann hafi viðurkennt, í seinna skiptið taldi hann sig hafa skilað fullboðlegu verki. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við verkið fyrr en búið var að prenta verkið. Á þessum tíma hafi prenttæknin verið að fara út í tölvuvinnslu. Mismun á því sem kom út úr prentvinnunni hjá Ásprenti og Dagsprenti taldi hann liggja í mismunandi prenttækjum. Þeir Petitmenn hafi leitað svara og hafi talið allt í lagi hjá sér. Stefndi Jón hafi litið á hvernig verkið gengi, en ekki fylgst með skönnuninni, en til þess hafi hann ekki haft kunnáttu. Hann taldi að í bókinni væru ónýtar myndir, en stefnandi hafi talið allt í lagi með sinn verkþátt og þetta lent í hringli og rugli. Matsmaðurinn Bragi Þórðarson, bókaútgefandi, og prentsetjari, Dalbraut 17, Akranesi, staðfesti matsgjörðina frá 9. mars 1995. Hafi hann ekki unnið að matinu með Hirti, þ.e. verklega þáttinn. Hafi Hjörtur farið hingað til Akureyrar og vitnið skoðaði í Borgarprenti í Reykjavík það efni sem Hjörtur kom með. Svo sem áður er greint fór fram dómkvaðning matsmanna að beiðni stefndu með beiðni dags. 15.11.1994 þar sem þeir Bragi Þórðarson og Hjörtur Kristinsson voru dómkvaddir 21. s.m. til að skoða og meta eftirfarandi, eins og greinir í matsbeiðni á dskj. nr. 12: „1. Eru myndir í Árbók Akureyrar 1993 gallaðar þ.e. of dökkar miðað við frummyndir? 2. Hverjar eru orsakar gallanna? 3. Á hvaða stigi verksins hefði matsþola átt að vera gallarnir ljósir? Hvernig hefði þá verið hægt að bæta úr göllunum eins og þeir liggja fyrir núna og ef svo er þá hvernig og hve mikið kostar það? 4. Er hægt að bæta úr göllunum eins og þeir liggja fyrir núna og ef svo er þá hvernig og hve mikið kostar það? 5. Hver hefði verið hæfilegur afsláttur af prentkostnaði miðað við gallana? 6. Hvað má ætla að mörg eintök hefðu selst af Árbók Akureyrar 1993 út úr búð á kr. 1.990,00 og hve mörg eintök í áskrift og hjá síma- og húsasölufólki á kr. 1.490,00? 7. Hverjum var það að kenna að filmur voru gallaðar í fyrra sinnið eins og lýst er í atvikalýsingu hér að framan? 8. Hefði matsþoli átt að sjá að filmurnar voru gallaðar áður en hann var búinn að ljúka filmuvinnu á allri bókinni? Á hvaða stigi hefði það þá verið og hver hefði verið kostnaðurinn af því verki. 9. Hvað er sanngjarnt að ætla að filmuvinnan hafi verið stór hluti af tilboðsverði Akoplast og POB hf? Það sem sanna skal. Matsbeiðendur hyggjast sanna eftirfarandi: 1. Að myndirnar séu gallaðar í Árbók Akureyrar 1993. 2. Að matsþoli beri ábyrgð á göllunum á bókinni. Í fyrsta lagi með því að vinnsla matsþola hefur ekki verið nógu góð á myndunum og í öðru lagi með því að hafa ekki haft nægilegt eftirlit með eigin framleiðslu svo að gallinn uppgötvaðist ekki fyrr en vinnslu var lokið á bókinni og þar með var orðið bæði erfitt og dýrt að bæta úr honum. 3. Hve mikið kostar að bæta úr göllunum. 4. Hve mikilum afslætti matsbeiðendur hefðu átt rétt á. 5. Hve mörg eintök hefðu að líkindum selst af Árbókinni 1993. 6. Að matsþola var um að kenna að filmurnar voru gallaðar í fyrra sinnið. 7. Að matsþoli hefði átt að sjá að fyrstu filmurnar voru gallaðar og því hefði hann getað hætt framleiðslu og takmarkað tjónið þannig að tjónið sem hann metur á kr. 176.130,00 hefði ekki verið neitt nálægt því svo mikið.“ Þess skal getið að stefnandi er nefndur matsþoli. Matsmaðurinn Bragi Þórðarson skilaði svofelldri álitsgerð, dags. á Akranesi 9. mars 1995, sbr. dskj. nr. 14: „Álitsgerð. Samkvæmt beiðni hef ég skoðað Árbók Akureyrar 1993. Einnig sýnishorn prentuð samkvæmt meðfylgjandi matsgerð Hjartar Kristinssonar í Borgarprenti. Ég er samþykkur því mati. Varðandi 6. lið í spurningum matsbeiðenda um markaðs- og bóksölumál Árbókarinnar á Akureyri: Ég tel mig ekki hafa stöðu til að meta þann þátt, en bendi á að útsöluverð bókarinnar var kr. 1.990,-. Nettóverð hennar (að frádregnum v.s.k. og sölulaunum) er kr. 1.222,-. Upplag hennar er 1000. Ef allt hefði selst væru verðmæti bókarinnar kr. 1.222.000. Hafa ber jafnframt í huga, að varla er reiknað með að selja allt upplag bókar. Hins vegnar er það skoðun mín að eðlilegt hefði verið að málsaðilar semdu um afslátt af verkinu, eins og lýst er í greininni MÁLSATVIK, en þar segir m.a.: „Kvartað var yfir göllunum en forsvarsmenn AKOPLAST og POB hf.hétu því að gefa afslátt af verklaunum, enda var ekki deila um það verkið væri gallað. Var því ákveðið að gera gott úr þessu selja bókina ódýrt.“ Þessi niðurstaða hefði verið eðlileg að mínu áliti og réttlætanlegt að setja bókina í sölu samkvæmt því með tilliti til þess hve afmarkaðan sölutíma hún hafði.“ Matsmaðurinn Hjörtur Kristinsson skilaði eftirgreindu ódagsettu mati, sbr. dskj. nr. 14: „1. Prentvinnsla Árbókar Akureyrar er alls ekki fullnægjandi, kemur það sérstaklega fram í óvenju miklum mun á milli eintaka ef eintök eru tekin af handahófi úr bókastaflanum hjá POB. Í góðum eintökum eru myndir flestar það sem kallast boðlegar í prentverki í dag. En í dekkri eintökum eru myndir alls engan veginn boðlegar. Sjá einnig meðfylgjandi eintök. 2. Orsakir liggja í tveimur atriðum þ.e. skönnun og prentun. Í skönnuninni vantar víða smáatriði í háljósum og skuggum, og jafnframt eru ýmsar myndir full dökkar. Varðandi prentun og plötuupptöku, er um það að segja að þar sem eigendur POB voru búnir að farga öllum prentplötum þegar matið fór fram var ekki hægt að dæma um þá verkhlið málsins. Að því sjálfgefnu að plötutaka hafi verið eðlileg er ekki annað að sjá en að farvagjöf í prentun hafi verið gróflega misjöfn og víða farið offari. Eina færa leiðin til þess að fá raunhæft mat á þessum hlutum var að skanna inn myndirnar aftur og prenta síðan eintök eftir bæði gömlum og nýjum filmum þar sem plötutaka og farvagjöf er eins og hún á að vera. a. Prentað eftir sömu filmum og bókin sjálf var prentuð eftir. b. Prentað eftir filmum keyrðum út hjá POB í janúar 95. c. Prentað eftir filmum keyrðum úr hjá Borgarprent skv. tölvugögnum frá POB. d. Prentað eftir filmum keyrðum út hjá Borgarprent myndir skannaðar inn aftur. Af þessari prentun má sjá að hvorki skönnun mynda né prentun var eins og best var á kosið. 3. Við útkeyrslu verksins á filmu hefði strax mátt sjá að ýmsar myndir voru full dökkar. Auk þess hefði við prentun mátt taka tillit til þess og tempra aðeins farvagjöf og með því móti koma í veg fyrir að myndir yrðu of dökkar. Í þeim tilfellum þar sem myndir þörfnuðust lagfæringa hefði mátt lagfæra þær, keyra út nýjar filmur og taka nýjar plötur. Kostnaður hefði verið u.þ.b. 5.500,- pr. 8 síður 2-4 tilfelli í bókinni. 4. spurning er um hvaða kröfur eru gerðar til mynda í bókinni. Unnt væri að prenta bókina eftir sömu filmum tempra farvagjöfina og fá með því „boðleg eintök” besti kosturinn væri að skanna inn myndirnar aftur og keyra útnýjar filmur. 5. 10-15% afsláttur teldist mér hæfilegur í þessu tilfelli. (Afsláttur er í öllum tilfellum samkomulagsatriði og getur varað frá 5% og allt upp í endurvinnslu verksins). 6. Þar sem undirritaður hefur ekki sérþekkingu á sviði markaðsmála og eða bókasölu treysti ég mér ekki til þess að skila mati á þennan lið. 7. Myndir sem skannaðar voru inn í fyrra sinnið voru í alltof lágri upplausn og engan veginn nothæfar til prentvinnslu. 8. Strax við að sjá stærð skjalanna hefði fagmanni átt að vera ljóst að eitthvað var óeðlilegt við myndirnar auk þess að við útkeyrslu á fyrstu síðu kemur það strax í ljós. Ef útkeyrsla á filmu hefði verið stöðvuð strax hefði kostnaður orðið mjög óverulegur. Ef bókin hefði verð öll keyrð út á filmu hefði kostnaður orðið u.þ.b. 100.000 kr. 9. Filmuvinnsla á Árbók Akureyrar miðað við að gögn komi tilbúin á tölvutæku formi og verkinu verði skilað tilbúnu til plötutöku myndi kosta u.þ.b. 135.000,- + vsk.“ Á dskj. nr. 17 er álitsgerð Offsetþjónustunnar, Faxafeni 10, Reykjavík, stíluð á Eyþór Jósefsson, dags. 14. september, líklega 1995. Segir í álitsgerðinni að hafa beri í huga að sá er álitið gefur hefur ekki sömu gögn í höndum og matsmenn. Síðan segir: „1. Myndirnar eru of dökkar og teikningu í skuggum ábótavant, öllum ber saman um það. Ég vil ekki tala um galla vegna þess að það er alltaf smekksatriði hvernig myndir eiga að vera. 2. Orsakir eru að mínu mati innskönnun myndanna. Ekki er hægt að sjá að fagmaður hafi unnið verkið eða að notuð hafi verið hágæða tæki. Mjög auðvelt er að sjá þetta með því að fá myndirnar skannaðar inn á hágæðatæki á viðurkenndum stað. 3. Þegar verk kemur til vinnslu og sagt er að það sé tilbúið þá er verkið prentað út á filmur án þess að myndir séu opnaðar hver fyrir sig. það er þess vegna ómögulegt að matsþoli sjái gallana fyrr en verkið kemur á filmur. Að mínu mati er ekki hægt að ætlast til þess að matsþoli geri athugasemdir í tvígang vegna lélegra gæða á myndum. Matsþoli er eingöngu að vinna sitt verk þ.e.a.s. filmuútkeyrslu, prentformagerð, plötugerð, prentun og bókband. Eftirlit með gæðum mynda hlýtur að vera í höndum verkkaupa þar sem hann velur sér vinnsluaðila - verkkaupi hefði getað fengið pappírskópíur af myndum sem gerðar eru eftir prentfilmum ef hann vantreysti þeim sem skönnuðu myndirnar í þriðja sinn. Um kostnað er erfitt að segja en alla vega hefði þurft að skanna allar myndirnar aftur til að fá sambærileg gæði á allar myndirnar og prenta út filmurnar. Verð á svona vinnu er mismunandi eftir stöðum og gæðum. - Það er mitt mat að ekki sé hægt að redda myndunum með mismunandi farvagjöf þar sem að það kæmi niður á textanum. 4. Ekki er hægt að bæta úr svona verki nema að gera allt frá grunni. - Ég held að erfitt sé að greina á milli boðlegra og óboðlegra eintaka. 5. Þar sem að matsþoli ber ekki ábyrgð á innskönnun myndanna þá er að mínu mati ekki hægt að tala um afslátt vegna mynda. 6. 7. Eins og áður hefur komið fram er það sá sem ber ábyrgð á skönnun myndanna. 8. Matsþola bar engin skylda til að sjá galla í myndum þar sem að verkið kom tilbúið frá öðrum aðila sem að mati verkkaupa var hæfur til að skanna inn myndir.“ Á dskj. nr. 18 er bréf þeirra Halldórs Gunnars Halldórssonar, Péturs Ágústssonar og Rafns Árnasonar, dags. í Reykjavík 7. nóvember 1995, til stefnda Jóns Hjaltasonar þar sem þeir fjalla um prentvinnslu Árbókar Akureyrar 1993 og geta þess neðanmáls að þeir sem framkvæmi mat þetta skipi sveinsprófsnefnd í prentsmíði, þ.e. séu fulltrúar Félags bókagerðarmanna, Samtaka iðnaðarins og Menntamálaráðuneytisins í prófnefndinni, svohljóðandi: „Hér með fylgir umsögn okkar undirritaðra um prentvinnslu Árbókar Akureyrar 1993, útgefandi Bókaútgáfan Hólar, 1994: Eftir ítarlega skoðun þeirra gagna sem fyrir okkur voru lögð er niðurstaða okkar þessi: 1. Skönnun margra mynda er ekki eins og best verður á kosið. Æskilegt hefði verið að taka pappírskópíu af myndum, eftir skönnun, til að bera saman við frummyndir. 2. Prentun bókarinnar er mjög misjöfn (misdökkar síður). Það er mat okkar að þegar séð var hversu dökkar sumar myndir bókarinnar voru, hefði hiklaust átt að stöðva prentun og hafa samband við verkkaupa og gefa honum kost á að gera athugasemdir (t.d. með samanburði við frummyndir). Fráleitt hafi verið að halda áfram að prenta myndir sem auðsjáanlega voru ónothæfar. Meðfylgjandi gögn við ofangreint mat: a. ca 4-10 eintök bókarinnar eftir lokavinnslu eins og þau eintök voru afhent verkkaupa. b. Greinargerð dómkvadds matsmanns ásamt meðfylgjandi gögnum (þ.e. myndaprentörk unnin eftir mismunandi gögnum - skönnuðum myndum).“ Álit dómsins: Dómurinn fellst á þá niðurstöðu matsmanna að prentvinnsla Árbókar Akureyrar hafi alls ekki verið fullnægjandi, sem komi fram í óvenju miklum mun á milli eintaka og orsakanna sé að leita í tveimur atriðum, þ.e.a.s. skönnun og prentun. Stefnandi hefði átt að stöðva prentun og kalla stefndu til og gefa þeim kost á að gera athugasemdir og taka ákvörðun um framhald þegar séð var hversu dökkar sumar myndir bókarinnar voru. Vegna þessa telur dómurinn hæfilegt að veita stefndu 30% afslátt af tilboðsverðinu kr. 410.000,-, en ekki er fallist á riftunarkröfu stefndu. Það er álit dómsins að við fyrstu útkeyrslu á bókinni hefði stefnandi átt að sjá við eðlilega aðgæslu að eitthvað hafi verið óeðlilegt við myndirnar og því ekki átt að leggja í þann kostnað að keyra alla bókina út á filmu og eru því stefndu sýknaðir af þeirri kröfu stefnanda, þ.e.a.s. samkvæmt reikningum dagsettum 05.09.1994 að fjárhæð kr. 88.065,-. Samkvæmt gögnum málsins eru reikningar stefnanda stílaðir á sitt hvorn stefnda svo og innheimtubréf lögmanns hans og er því krafa þeirra um pro rata ábyrgð tekin til greina, sem dómurinn skilur þannig að þar sem stefndu gera í varakröfu sinni kröfu um helmingaskipti skuldaábyrgðar, þ.e. pro rata, að þeir verði dæmdir hvor um sig. Þá er dráttarvaxtakrafa stefnanda tekin til greina frá stefnubirtingardegi 2. ágúst 1996, en frá 1. október 1994 til þess dags greiði stefndu almenna innlánsvexti. Samkvæmt þessu ber hvorum stefnda að greiða stefnanda kr. 143.500,- auk virðisaukaskatts kr. 31.158,- eða alls kr. 178.658,- auk vaxta eins og í dómsorð greinir og að frádregnum kr. 85.000,- er stefndi Jón greiddi þann 3. júní 1994. Rétt þykir eftir atvikum að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kváðu upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum Guðjóni Sigurðssyni, prentsmíðameistara, og Halli Jónasi Stefánssyni, offsetprentara. Dómsorð: Stefndi, Jón Hjaltason, greiði stefnanda, Upphafi hf., kr. 178.658,- ásamt almennum innlánsvöxtum frá 1. október 1994 til 2. ágúst 1996, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum kr. 85.000,- er hann greiddi 3. júní 1994. Stefndi, Halldór Þór Wium Kristinsson, greiði stefnanda, Upphafi hf., kr. 178.658,- ásamt almennum innlánsvöxtum frá 1. október 1994 til 2. ágúst 1996, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 321/2017
Lausafjárkaup Samkeppni Skaðabætur Beint tjón Óbeint tjón
Í ehf. og DL ehf., síðar D ehf., gerðu með sér samning um kaup þess fyrrnefnda á öllum rekstri þess síðarnefnda, en félagið annaðist einkum innflutning á fiskilínum og krókum til sölu til útgerða á Íslandi. Í 12. grein kaupsamningsins var að finna ákvæði um samkeppnishömlur þar sem DL ehf. og fyrirsvarsmaður þess, A, skuldbundu sig í þrjú ár frá afhendingu að stunda ekki starfsemi sem teldist geta verið í samkeppni við þann rekstur sem yfirtekinn var samkvæmt samningnum. Í ehf. taldi að A hefði brotið gegn 12. grein samningsins og höfðaði mál gegn A og D ehf., en bú þess félags var síðar tekið til gjaldþrotaskipta, þar sem krafist var skaðabóta óskipt úr hendi þeirra vegna þess tjóns sem það taldi sig hafa orðið fyrir, m.a. vegna tapaðrar viðskiptavildar. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að A hefði brotið gegn þeirri skuldbindingu sem hann gekkst undir samkvæmt 12. grein kaupsamningsins með atbeina sínu að innflutningi á tveimur gámum með fiskilínu og fleiri vörum sem og vegna samskipta hans í óþökk Í ehf. við framleiðanda fiskilínunnar í Suður-Kóreu. Þá taldi Hæstiréttur að A hefði ljáð atbeina sinn, í gegnum einkahlutafélag sem hann hefði að minnsta kosti óbein tengsl við, til þess að Í ehf. hefði ekki átt þess kost að flytja inn og selja í heildsölu króka frá tiltekinni verksmiðju í Indlandi, en þá hafði DL ehf. áður selt. Hefði hann þannig vanrækt þær skyldur sem hann undirgekkst með samningnum og komið í veg fyrir að Í fengi afhent það sem félagið hafði keypt. Hefði A með háttsemi sinni rýrt af ásettu ráði verðmæti hins selda og valdið Í tjóni. Bæri hann á því skaðabótaábyrgð og þar sem háttsemin hefði verið saknæm tæki ábyrgðin bæði til beins og óbeins tjóns Í. Var A gert að greiða Í 25.000.000 krónur í skaðabætur sem ákveðnar voru að álitum. Þrotabú D ehf. var á hinn bóginn sýknað með vísan til þess að hvorki hefði verið sýnt fram á að félagið hefði átt þátt í innflutningi á umræddum tveimur gámum með fiskilínu né að það hefði á annan hátt brotið gegn 12. grein kaupsamningsins, en félagið yrði ekki talið samábyrgt vegna vanefnda A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og BenediktBogason og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandinn Arnór Stefánsson skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2017. Hannkrefst aðallega sýknu af kröfu áfrýjandans Ísfells ehf., en til vara að krafanverði verulega lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Ísfell ehf. áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 29. júní 2017. Krefstfélagið þess að stefnda verði gert greiða sér, óskipt með áfrýjandanum ArnóriStefánssyni, 40.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2017 til greiðsludags. Þákrefst félagið málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnvart áfrýjandanum Arnóri Stefánssyni krefst áfrýjandinn Ísfell ehf.staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IÁgreiningur málsaðila á rót sína aðrekja til sölu Dímon línu ehf., sem síðar fékk nafnið Dofri ehf., á öllumrekstri félagsins, tólum og tækjum og heilum og seljanlegum vörubirgðum þesstil áfrýjandans Ísfells ehf. Nánar tiltekið var það sem talið var felast íöllum rekstri tilgreint sem yfirtaka á daglegum rekstri, nafni, vörumerki, viðskiptavildog öllum viðskiptasamböndum seljanda hér á landi og erlendis, hvort sem um varað ræða birgja eða aðra viðskiptavini. Kaupsamningurinn var gerður 5. mars 2013sem einnig var afhendingardagur. Í 12. grein kaupsamningsins var ákvæði umsamkeppnishömlur, sem tekið er í heild upp í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt þvískuldbundu seljandi og fyrirsvarsmaður félagsins, áfrýjandinn Arnór, sig tilþess í þrjú ár frá afhendingu að stunda ekki með nokkrum hætti, hvorki beint néóbeint, starfsemi er teldist geta verið í samkeppni við þann rekstur semyfirtekinn var samkvæmt samningnum. Einnig skuldbundu þeir sig til þess aðhefja ekki starfsemi sem seldi sömu vörur og seljandi gerði á þeim tíma semsalan fór fram, að eiga ekki beint eða óbeint í slíku félagi eða eiga fulltrúaí stjórn þess, eða sækjast eftir viðskiptasamböndum, umboðum og vörumerkjum semtilheyrðu seljanda við undirritun kaupsamningsins. Undanskilið var þó, samkvæmtgrein 12.4 í kaupsamningi, ,,eignarhald seljanda og Arnórs á krókaverksmiðjuerlendis.“ Kaupverð hins selda varsamtals 220.945.199 krónur, sem skiptist þannig að 90.945.199 krónur vorugreiddar fyrir vörubirgðirnar, 12.569.000 krónur fyrir það sem nefnt var tól ogtæki og 117.431.000 krónur fyrir daglegan rekstur, nafn, vörumerki, viðskiptavildog öll viðskiptasambönd.IIStaðfest verður sú niðurstaðahéraðsdóms að áfrýjandinn Arnór hafi brotið gegn þeirri skuldbindingu sem hanngekkst undir samkvæmt 12. grein kaupsamningsins með atbeina sínum aðinnflutningi á þeim tveimur gámum með fiskilínu og fleiri vörum, sem gerð ergrein fyrir í dóminum. Hið sama á við um önnur samskipti hans í óþökk kaupanda viðframleiðanda fiskilínunnar í Suður-Kóreu, sem verið hafði í viðskiptasambandivið Dímon línu ehf. og selt því félagi vörur sínar en áfrýjandinn Ísfell ehf.hafði yfirtekið viðskipti við þennan framleiðanda með kaupsamningnum. Þegar kaupsamningurinn var gerðurseldi Dímon lína ehf. línukróka, er framleiddir voru í verksmiðju á Indlandisem mun hafa borið heitið Beko-Dimon fishing co. Með samningnum seldi Dímonlína ehf. allan sinn rekstur og viðskiptasambönd til Ísfells ehf. og skuldbattfélagið og fyrirsvarsmaður þess sig til að stunda ekki í þrjú ár rekstur sem meðnokkrum hætti gæti talist í samkeppni við þann rekstur sem seldur var. Samkvæmtgögnum málsins tók einkahlutafélagið Puffin, sem var í eigu áfrýjandans Arnórs,þegar eftir söluna til við að selja línukróka framleidda í verksmiðjunni áIndlandi sem Dímon lína ehf. hafði áður selt. Þá liggur fyrir tölvupóstur 19.janúar 2015 frá fulltrúa Beko-Dimon fishing co. til áfrýjandans Ísfells ehf.þar sem tilkynnt var að í samráði við áfrýjandann Arnór hefði verið ákveðið aðselja einungis króka framleidda í verksmiðju félagsins til einkahlutafélagsinsIcepuffin fishing gear á Íslandi. Það félag var stofnað í apríl 2014 af bróðuráfrýjandans Arnórs og Ársæli Inga Ingasyni fyrrum starfsmanni Dímon línu ehf.,en áfrýjandinn Ísfell ehf. hafði yfirtekið ráðningarsamning hans. Ársæll Ingi sleitsvo þeim ráðningarsamningi með uppsögn 20. mars 2014. Jafnframt hefur veriðlagður fram í málinu samningur áfrýjandans Arnórs og Icepuffin fishing gearehf. 2. janúar 2017 um lán hins fyrrnefnda til félagsins að fjárhæð 19.251.000krónur. Samkvæmt framansögðu er sannað að áfrýjandinn Arnór hefur að minnstakosti óbein tengsl við Icepuffin fishing gear ehf. og hefur ljáð atbeina sinntil þess að áfrýjandinn Ísfell ehf. átti þess ekki kost að flytja inn og selja íheildsölu króka frá verksmiðjuBeko-Dimon fishing co. á Indlandi. Áfrýjandinn Arnór, sem ábyrgðist réttarefndir kaupsamningsins að því er viðskiptasambönd og viðskiptavildina varðaði,hefur með þessu einnig vanefnt þær skyldur sem hann gekkst undir samkvæmt 12.grein kaupsamningsins og þannig komið í veg fyrir að áfrýjandinn Ísfell ehf.fengi afhent það sem félagið keypti með samningnum. Verður ekki talið aðfélagið hafi fyrirgert rétti sínum til þess að krefjast skaðabóta vegnavanefnda á kaupsamningi þótt það hafi keypt línukróka í tvígang af Puffin ehf.og leitast við með samningsdrögum að tryggja frekar þann rétt sem félagið taldisig eiga samkvæmt kaupsamningnum. Með framangreindri háttsemi sinnirýrði áfrýjandinn Arnór af ásettu ráði verðmæti hins selda og olli með þvíáfrýjandanum Ísfelli ehf. tjóni. Á því ber hann skaðabótaábyrgð og þar semháttsemi hans var saknæm tekur ábyrgðin bæði til beins og óbeins tjónsáfrýjandans Ísfells ehf., sbr. 3. mgr. 40. gr. laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup.IIIVið mat á tjóni áfrýjandans Ísfellsehf. verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hluti af tjóni vegna tapaðrarviðskiptavildar sé ætlað tjón vegna innflutnings Puffin ehf. á þeim tveimurgámum, sem greinir í dóminum. Áfrýjandinn Ísfell ehf. hefur sönnunarbyrði fyrirþví hvert tjón félagsins var vegna háttsemi áfrýjandans Arnórs. Félagið hefuraflað mats dómkvadds manns um hvert tjón þess hafi orðið vegna missis hagnaðarvið það að Puffin ehf. flutti inn til sölu á markaði gám með fiskilínu ogfleiri vörum. Niðurstaða matsmannsins var sú að tjón áfrýjandans Ísfells ehf.vegna þessa hafi numið 6.896.443 krónum en eins og fram er komið voru fluttir tillandsins tveir gámar með slíkum vörum. Félagið hefur ekki freistað þess að aflamats um tjón sitt að öðru leyti, en gerir kröfu um að skaðabætur verði ákveðnarað álitum, ef ekki verður fallist á útreikning þess sjálfs, sem gerð er greinfyrir í hinum áfrýjaða dómi. Í dóminum, sem skipaður var sérfróðummeðdómsmönnum, kemur fram sú afstaða að það sé erfiðleikum bundið að leggjafram nákvæma útreikninga um rýrnun viðskiptavildar og að ekki sé unnt að ætlasttil að áfrýjandinn Ísfell ehf. geti lagt fram nákvæm gögn um fjárhæð tjónsins.Til þess að skaðabætur verði dæmdar að álitum þarf að sýna fram á, aukskaðabótaábyrgðar, að tjón hafi orðið. Svo sem fram er komið hefur áfrýjandinnÍsfell ehf. sannað að félagið hafi orðið fyrir tjóni vegna háttsemi áfrýjandansArnórs. Með vísan til niðurstöðu héraðsdóms verður fallist á að ekki sé líklegtað öflun matsgerðar dómkvadds manns sé, eins og atvikum málsins og eðliskaðabótakröfunnar í málinu er háttað, líkleg til þess að færa mætti málið aðþessu leyti í þann búning að komist yrði hjá að ákveða bætur að álitum. Verðurþví staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að skilyrði séu til þess. Við mat áfjárhæð skaðabóta verður fyrst og fremst litið til þess að samkvæmtkaupsamningi voru greiddar 117.431.000 krónur fyrir viðskiptavild og önnuróefnisleg verðmæti og að ekki sé ágreiningur í málinu um að veigamesti þátturþess hafi verið viðskiptasambandið við framleiðanda fiskilínu í Suður-Kóreu,sem áður hafði selt vörur sínar til Dímon línu ehf. Þá hefur sala á línukrókumeinnig nokkra þýðingu. Samkeppnishömlur þær sem mælt var fyrir um íkaupsamningi áttu að standa í þrjú ár. Á hinn bóginn liggur fyrir aðáfrýjandinn Ísfell ehf. hefur haldið þeim viðskiptum við línuframleiðandann,sem áður er nefndur. Samkvæmt gögnum málsins nam andvirði innflutnings Dímonlínu ehf. frá þessum viðskiptavini 704.630 bandaríkjadölum á árinu 2012.Fullyrðingum áfrýjandans Arnórs um að andvirði innflutnings áfrýjandans Ísfellsehf. á vörum frá sama framleiðanda hafi á árunum 2013 til 2016 numið rúmlega600.000 bandaríkjadölum á ári, hefur ekki verið andmælt. Lækkun frá árinu 2012er því tæplega 100.000 bandaríkjadalir eða 300.000 bandaríkjadalir á þvíþriggja ára tímabili, sem samkeppnishömlur skyldu standa. Þá er ekki unnt aðútiloka að frekari samkeppni hafi komið til frá öðrum innflytjendum. Að öðruleyti en varðar þessa tvo vöruflokka er ekki annað upplýst í málinu en aðáfrýjandinn Ísfell ehf. hafi haldið að mestu þeim viðskiptum sem félagiðyfirtók með kaupsamningnum. Við ákvörðun skaðabóta að álitumverður að gæta hófs enda á ekki að geta falist ávinningur í því að ekki liggifyrir sannanir um fjárhæð tjóns. Þá er þess að gæta að samningsaðilar þar semsettar eru samkeppnishömlur á annan aðilann geta ákveðið með samningi févítieða annars konar skaðabætur og fjárhæð þeirra ef samningsaðili, eða annar sásem skuldbindur sig samkvæmt samningum, efnir ekki skyldur sínar. Með vísan tilalls framangreinds verður áfrýjandinn Arnór dæmdur til að greiða áfrýjandanumÍsfelli ehf. skaðabætur að fjárhæð 25.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins oggreinir í dómsorði.Staðfest verður með vísan til forsendnaniðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda.Áfrýjandinn Arnór greiði áfrýjandanumÍsfelli ehf. málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einulagi eins og í dómsorði greinir.Áfrýjandinn Ísfell ehf. greiði stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Áfrýjandinn, Arnór Stefánsson, greiðiáfrýjandanum, Ísfelli ehf., 25.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2017 tilgreiðsludags og 4.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Ákvæði héraðsdóms um sýknu stefnda,þrotabús Dofra ehf., skal vera óraskað. Áfrýjandinn, Ísfell ehf., greiðistefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, en ákvæði héraðsdóms ummálskostnað þeirra í milli þar fyrir dómi skal vera óraskað. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars20107.Málþetta, sem dómtekið var 2. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur meðstefnu þingfestri þann 26. febrúar 2015 af Ísfelli ehf., Óseyrarbraut 28, 220Hafnarfirði, á hendur Arnóri Stefánssyni og Dofra ehf., báðum til heimilis aðÞverási 47, Reykjavík.I.Stefnandikrefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda sameiginlega (insolidum) 52.884.760 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. mars 2015 til greiðsludags.Þákrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega (in solidum) aðmati réttarins.Stefndukrefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda.Tilvara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega.Íbáðum tilvikum krefjast stefndu þess að stefnanda verði gert að greiða stefndumálskostnað. II.Málsatvik Um árabil annaðist stefndi Dofriehf. innflutning á krókum og línum frá aðila í Suður-Kóreu til sölu á markaðiinnanlands undir nafninu Dímon lína ehf. Eigandi Dofra ehf. og fyrirsvarsmaðurer stefndi Arnór Stefánsson. Upplýsingar um framleiðanda línunnar var mjög velgeymt viðskiptaleyndarmál hjá stefndu. Eftir að rekstur félagsins var seldurstefnanda var skipt um nafn á félaginu og heitir það nú Dofri ehf.Viðskiptavinir Dímon línu ehf. voru nær eingöngu útgerðir sem veiða á línu.Dímon lína ehf. seldi jafnframt línukróka frá indversku félagi, sem m.a. er íeigu stefnda Arnórs, Beko-Dimon. Stefnandi gerði kaupsamning við stefndaDímon línu ehf., dags. 5. mars 2013. Í samningnum var svokallaðsamkeppnisákvæði sem ætlað var að takmarka samkeppni stefndu við stefnanda íkjölfar kaupanna. Með kaupsamningi þessum keypti stefnandi rekstur og vörubirgðirDímon línu ehf. Kaupverð var samtals 220.945.199 kr., annars vegar 90.945.199kr. greiðsla fyrir vörubirgðir og hins vegar 130.000.000 kr. greiðsla fyrir „yfirtökuá daglegum rekstri, nafni, vörumerki, viðskiptavild og öllum viðskiptasamböndumDímon línu ehf. erlendis og hér á landi, hvort sem um er að ræða birgja eðaviðskiptavini“. Jafnframtfylgdi með í kaupunum símanúmer, internettengingar, auglýsingar- ogkynningarefni auk tóla og tækja sem fylgja og fylgja ber skv. fylgiskjali viðkaupsamninginn. Í kjölfar samþykkis á kauptilboði var samruninn tilkynnturSamkeppniseftirlitinu og með ákvörðun frá 18. febrúar 2013 taldiSamkeppniseftirlitið ekki ástæðu til að aðhafast frekar vegna hans. Þegar fyrirlá að Samkeppniseftirlitið gerði ekki athugasemdir við yfirtöku stefnanda árekstri stefnda Dofra ehf. var gengið frá kaupsamningi og afhendingu þann 5.mars 2013. Í 12. gr. kaupsamnings segir aðseljandi og fyrirsvarsmaður hans, Arnór Stefánsson, skuldbindi sig til þess aðstunda ekki með nokkrum hætti hvorki beint eða óbeint, að hluta til né að öðruleyti, starfsemi sem teljist í samkeppni við þann rekstur, sem yfirtekinn varsamkvæmt samningnum, í þrjú ár frá afhendingardegi en í 12. gr. kaupsamningssegir að það felist í því að:“12.1Að vinna ekki fyrir beina samkeppnisaðila félagsins eins og starfsemin er ídag.2.2Að hefja ekki starfsemi sem selur sömu vörur og félagið geri nú, eiga ekkibeint eða óbeint í slíku félagi eða eiga fulltrúa í stjórn þess. Sama gildir umstofnun, eignaraðild og stjórnarsetu í slíkum félögum (hlutafélögum,sameignarfélögum).2.3Að sækjast ekki eftir viðskiptasamböndum, umboðum og vörumerkjum, sem tilheyrafélaginu við undirritun kaupsamnings þessa.2.4.Undanskilið ákvæði þessu er eignarhald seljanda og Arnórs á krókaverksmiðjuerlendis.” Hinn 20. nóvember 2013 tilkynntistefndi Arnór fyrirtækjaskrá um nýtt nafn, heimilisfang og tilgang félagsinsGeirsá ehf., sem hefur upp frá því heitið Puffin ehf. Tilgangur félagsinssamkvæmt skráningu er tilgreindur alhliða rekstur í sjávarútvegi og eignarhaldum hluti í félögum í sjávarútvegi, lánastarfsemi, innflutningur, útflutningurog skyld starfsemi. Samkvæmt ÍSAT-flokkun fyrirtækjaskrár lýtur starfsemifélagsins þó að heildverslun með skipsbúnað, veiðarfæri og fiskvinnsluvélar.Lögheimili félagsins var að Þverási 47, 110 Reykjavík, en var fært aðKöllunarklettsvegi 4, 104 Reykjavík, með tilkynningu til fyrirtækjaskrár hinn18. mars 2014. Hinn 20. mars 2014 hætti Ársæll IngiIngason, fyrrverandi sölumaður hjá stefnda, hjá stefnanda, en stefnandi hafðiyfirtekið starfssamning hans. Tveimur dögum áður var tilkynnt tilfyrirtækjaskrár að Ársæll Ingi gerðist stjórnarformaður félagsins Puffin ehf.en stefndi Arnór meðstjórnandi og framkvæmdastjóri og bróðir Arnórs, RagnarStefánsson, gerðist meðstjórnandi. Hinn 8. apríl 2014 sendu Ársæll Ingiog Ragnar tilkynningu til fyrirtækjaskrár um stofnun einkahlutafélagsinsIcepuffin Fishing Gear ehf. og að tilgangur félagsins væri innflutningur, salaog útflutningur á vörum tengdum sjávarútvegi og önnur skyld starfsemi. Um mitt ár 2014 lagði stefnandi til aðgerður yrði einkakaupasamningur um kaup stefnanda á krókum af stefnda ogsamkvæmt samningsdrögum var gert ráð fyrir því að stefndi myndi selja stefnandaalla króka í gegnum félagið Geirsá ehf. (nú Puffin ehf.). Gert var ráð fyrirdagsektum að fjárhæð 20.000 krónur yrði brotið gegn rétti stefnanda tileinkasölu. Þá óskaði stefnandi eftir því að gera viðauka við kaupsamning aðilasem gerði ráð fyrir að hert væri á samkeppnisákvæðum kaupsamningsins frá 5.mars 2013. Skyldi stefndi Arnór skrifa undir samninginn persónulega og varhonum ætlaður mun lengri gildistími en þau samkeppnisákvæði sem gilda samkvæmtkaupsamningnum en stefndu féllust ekki á að undirgangast þá skilmála. Um miðjan ágúst 2014 höfðu starfsmennSamskipa hf. samband við stefnanda þar sem starfsmennirnir höfðu undir höndumfarmbréf vegna innflutnings á línum og sigurnöglum/stoppurum frá Suður-Kóreu,en móttakandi sendingarinnar var sagður vera Samskip hf. á Íslandi. Töldustarfsmenn Samskipa hf. stefnanda líklegan viðtakanda gámsins þar sem áfarmbréfinu kom fram að gámurinn innihéldi línuveiðarfæri frá Suður-Kóreu.Farmbréfið var gefið út hinn 4. júlí 2014 og samkvæmt því var um að ræðasendingu sem innihélt línur ásamt stoppurum. Stefnandi hafði ekki pantað þessarvörur. Í kjölfarið af vitneskju stefnanda umfyrrnefndan innflutning fóru fyrirsvarsmenn og starfsmenn stefnanda út tilframleiðandans í Suður-Kóreu, nánar tiltekið í september 2014, og lögðu m.a.fram þýðingu á kaupsamningi aðila þannig að framleiðandanum mætti verafullljóst um hvað stefndu hefðu samið við stefnanda. Í kjölfar heimsóknarinnaráttu aðilar með sér tölvupóstsamskipti, m.a. um viðskipti stefnda Arnórs viðframleiðandann. Í tölvupósti hinn 13. október 2014 frá fyrirsvarsmannilínuframleiðandans kom fram að hann hafði þegar sent tvo gáma af línu tilBeko-Dimon að beiðni stefnda Arnórs í tveimur aðskildum sendingum og var önnursendingin sú sem stefnandi fékk fyrirspurn um frá Samskipum. Einnig upplýstiframleiðandinn að Arnór væri búinn að leggja fram pöntun fyrir þriðja gámnum enhann hafði ekki verið sendur af stað. Línuframleiðandinn gaf stefnanda loksloforð um að eiga eingöngu viðskipti við stefnanda hér á landi og samþykkti aðstefnandi tæki yfir þriðja gáminn sem hafði ekki verið sendur af stað. Mál þetta var síðan höfðað með stefnusem var þingfest þann 26. febrúar 2015. Í þinghaldi þann 30. október 2015 lagðistefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að meta hver framlegðmatsbeiðanda hefði orðið vegna sölu á línum sem fluttar voru inn um mitt ár2014. Í þinghaldi þann 23. nóvember 2015lögðu stefndu fram mótmæli við framkominni matsbeiðni og kröfðust þess að henniyrði hafnað og fór málflutningur fram um kröfuna þann 1. desember 2015. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. desember 2015 var fallist á kröfustefnanda um dómkvaðningu matsmanns til að framkvæma hið umbeðna mat. Íþinghaldi þann 12. janúar 2016 var Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi hjáGrant Thornton, dómkvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat. Matsspurning í matsbeiðni hljóðaði svo: „Hver hefði hagnaður matsbeiðanda orðiðaf sölu á þeim línum sem fluttar voru inn með gámi sem kom til landsins í ágúst2014 og eru nánar tilgreindar á dómskjali nr. 19. Með hagnaði er átt viðsöluandvirði að frádregnum beinum kostnaði af öflun vörunnar og sölu hennar.Ekki skal tekið tillit til kostnaðar sem tengist almennum rekstri matsbeiðanda,afskriftum eða skattgreiðslum nema matsmaður telji að slíkur kostnaður hefðiaukist sérstaklega við innflutning og sölu á matsandlaginu.“ Óskað var eftir því að útreikningaryrðu sundurliðaðir. Stefndi Dofri ehf. var úrskurðaðurgjaldþrota 24. febrúar 2016 og Guðjón Ármannsson var skipaður skiptastjóri. Niðurstaða matsgerðar, dags. 14. mars2016, var á þá leið að matsmaður taldi beinan kostnað við öflun og sölu varannanema 16.237.950 kr. og er fjárhæðin sundurliðuð í matsgerð. Vænt söluverð mathann 23.134.394 kr. Hagnaður matsbeiðanda væri þannig 6.896.443 krónur. Þann 16. mars 2016 lagði stefnandi frambeiðni um að embætti Tollstjóra yrði skyldað með úrskurði til að afhenda fyrirdómi aðflutningsskýrslu vegna innflutnings á farmbréfi á dskj. nr. 19, aukgagna sem upplýstu fjölda tollafgreiddra gáma til viðeigandi innflutningsaðilameð sams konar innihaldi tímabilið frá 1. janúar 2014 til 15 október 2014.Tollstjóri hafnaði með rökstuðningi að afhenda umbeðin gögn. Stefnandi lagði aðnýju fram beiðni þann 23. maí 2016 um að embætti Tollstjóra yrði skyldað til aðafhenda upplýsingar úr tollkerfi innflutningsaðila á innihaldi gáms á umræddufarmbréfi auk upplýsinga um fjölda tollafgreiddra gáma til samainnflutningsaðila tímabilið 1. janúar til 15. október 2014. Málflutningur umkröfuna fór fram 27. júní 2016 og með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 19.júlí 20916 var kröfu stefnanda hafnað. Niðurstaða héraðsdóms var kærð tilHæstaréttar Íslands og með dómi hans nr.558/2016 þann 18. október 2016 var fallist á kröfu stefnanda um að Tollstjórayrði gert að afhenda Ísfelli ehf. skjal sem geymir upplýsingar úr tollkerfi uminnflutningsaðila á innihaldi gáms á frambréfi, sem gefið var út 4. júlí 2014,og skjal úr tollkerfi sem geymir upplýsingar um fjölda afgreiddra gáma til samainnflutningsaðila með sams konar innihaldi á tímabilinu 1. janúar til 15.október 2014. Í upplýsingum frá Tollstjóra, dags. 25.október 2016, komu fram upplýsingar um innihald gámsins á dómskjali nr. 19 ogupplýsingar um fjölda afgreiddra gáma með sams konar innihaldi til samainnflutningsaðila á tímabilinu 1. janúar til 15. október 2014. Um tvö tilvikværi að ræða og innflytjandi í bæði skiptin Puffin ehf., Hamarshöfða 1 íReykjavík.III.Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafikeypt bæði rekstur og vörubirgðir Dímon línu ehf. af félaginu (nú stefndi Dofriehf.) með kaupsamningi, dags. 5. mars 2013, og stefndi Arnór hafi verið einieigandi félagsins. Samkvæmt grein 1 a kaupsamningsins yfirtók stefnandi viðkaupin daglegan rekstur, nafn, vörumerki, viðskiptavild og öll viðskiptasamböndstefnda Dofra erlendis og hér á landi, hvort sem um var að ræða við birgja eðaviðskiptavini, auk símanúmers, internettengingar og annarra auðkenna, svo ogalls auglýsinga- og kynningarefnis og tóla og tækja sem fylgja og fylgja ber.Til vörubirgða töldust allar heilar og seljanlegar vörubirgðir, sbr. gr. 1 bkaupsamningsins. Með 12. gr. kaupsamningsins hafistefndu undirgengist sameiginlega skuldbindingar sem ætlað var að tryggjayfirtöku stefnanda á hinu keypta, en þar segi:„Seljandiog fyrirsvarsmaður hans Arnór Stefánsson skuldbinda sig til þess að stunda ekkimeð nokkrum hætti, hvorki beint né óbeint, að hluta til né að öðru leyti,starfsemi sem teljist getur í samkeppni við þann rekstur sem yfirtekinn ersamkvæmt þessum samningi, í 3 ár frá afhendingardegi, (sjá 10. gr.) en í þvífelst m.a.:12.1 Að vinna ekki fyrir beinasamkeppnisaðila félagsins, eins og starfsemi félagsins er í dag.12.2 Að hefja ekki starfsemisem selur sömu vörur og félagið gerir nú, eiga ekki beint eða óbeint í slíkufélagi eða eiga fulltrúa í stjórn þess. Sama gildir um stofnun, eignaraðild ogstjórnarsetu í slíkum félögum (hlutafélögum, sameignarfélögum).12.3 Að sækjast ekki eftirviðskiptasamböndum, umboðum og vörumerkjum sem tilheyra félaginu við undirritunkaupsamnings þessa.2.4 Undanskiliðákvæði þessu er eignarhald Seljanda og Arnórs á krókaverksmiðjum erlendis.“ Stefnandi byggir á því að stefndiArnór hafi með athöfnum sínum brotið gegn ákvæðum kaupsamningsins í kjölfarkaupa stefnanda á rekstri og vörubirgðum félagsins. Stefndi Arnór hafi veriðeini eigandi og framkvæmdastjóri seljanda og komið einn fram fyrir það félag.Stefnandi lýsi því háttsemi stefnda Arnórs í kjölfar kaupsamningsins semháttsemi stefndu óskipt, enda hafi stefnda Arnóri sem fyrirsvarsmanni seljandaborið að tryggja réttar efndir samningsins. Stefnandi telur ljóst af málsatvikum ogþeim gögnum sem liggi fyrir í málinu að stefndi Arnór hafi staðið að baki þvíað fluttar voru inn línur frá framleiðandanum í Suður-Kóreu til sölu hér álandi í félagi, sem hann hefur augljós tengsl við. Með því hafi verið brotiðgegn framangreindu ákvæði, sem bæði leggi bann við því að hefja starfsemi semselur sömu vörur og Dímon lína ehf. gerði á þeim tíma sem kaupsamningurinn varundirritaður og bann við að sækjast eftir viðskiptasamböndum, umboðum ogvörumerkjum, sem tilheyrðu félaginu við undirritun kaupsamningsins. Stefnandi telur jafnframt ljóst aðstefndi Arnór hafi beint eða óbeint boðið línurnar, sem hann flutti inn, tilsölu í trássi við 12. gr. kaupsamningsins og grein 12.1 og 12.2. Þá telurstefnandi ljóst að sala línanna hafi farið fram undir formerkjum Dímons línu,eða með tilvísun til þess að um væri að ræða sömu vörur. Þannig hafi um leiðverið brotið gegn banni í 5. gr. kaupsamningsins að nota tilvísun til nafnsDímons línu ehf. Enn fremur telur stefnandi ljóst, að auk línanna frá suður-kóreskabirgjanum, hafi stefndi Arnór staðið fyrir því að flytja inn og selja, beinteða óbeint, króka og tauma (ábót). Slíkt hafi verið óheimilt samkvæmt ákvæðumkaupsamningsins. Þó svo að samkvæmt undirgrein 12.4 sé eignarhald stefnda ákrókaverksmiðjum erlendis undanskilið samkeppnisákvæðinu, hafi stefndu samt semáður verið óheimilt að selja slíka króka hér á landi í smásölu, beint eðaóbeint, og stunda þannig samkeppnisrekstur við stefnanda. Stefnandi telur aðmeð framangreindri háttsemi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti verið brotiðgegn skýrum samningsákvæðum í kaupsamningi aðila. Í því sambandi skipti ekkimáli hvort innflutningur og sala varanna hafi verið í nafni stefndu, félagsinsPuffins ehf. eða Icepuffin Fishing Gear ehf., enda telur stefnandi ljóst affyrirliggjandi gögnum að stefndu standi að baki innflutningi og sölu þessarafélaga á línu og krókum. Stefnandi byggir á því að stefndu berií sameiningu óskipta ábyrgð á þessum athöfnum stefnda Arnórs enda hafi stefnduskuldbundið sig í sameiningu til þess að stunda ekki samkeppnisrekstur viðstefnanda, hvorki beint né óbeint. Auk þess hafi stefndi Arnór verið einieigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri stefnda Dofra ehf. og tengsl þeirraþví verið svo náin að ótækt sé að greina hvaða athafnir voru framkvæmdar afstefnda Arnóri persónulega eða í störfum hans sem framkvæmdastjóra ogstjórnarmanns félagsins. Stefnandi telur ljóst að hann hafiorðið fyrir töluverðu tjóni af framangreindum athöfnum, sem stefndu beri ábyrgðá. Tjón stefnanda felist annars vegar í því að verðmæti þeirrarviðskiptavildar, sem hann keypti, hafi verið stórlega skaðað og hún ekki afhentað fullu, en hins vegar í beinu tjóni og útgjöldum þar sem stefnandi varð afviðskiptum með innfluttu línurnar og vegna kostnaðar hans af því að verjaviðskiptasamband sitt við hinn suður-kóreska framleiðanda. Stefnandisundurliðar kröfur sínar bætur vegna verðminni viðskiptavildar, tapaðrarframlegðar og aukins kostnaðar. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því aðeigi hann rétt á bótum úr hendi stefndu vegna þess að háttsemi stefndu hafaleitt til þess að verðmæti hinnar keyptu viðskiptavildar hafi skaðast og hannekki fengið hana afhenta að fullu eða með réttum hætti, en kaup á viðskiptavildhafi verið stærsti hluti kaupverðsins. Hin keypta viðskiptavild sé endurgjaldfyrir yfirtöku á viðskiptum Dímons línu ehf., hvort tveggja við birgjafélagsins og viðskiptamenn. Til þess að tryggja að stefnandi fengi tækifæri tilað taka þessi viðskiptasambönd yfir og festa í sessi hafi stefndu lofað að takaekki upp starfsemi sem væri í samkeppni við stefnanda eða leita eftir því aðkomast yfir þau viðskiptasambönd eða umboð, sem stefnandi var að greiða fyrirað taka yfir. Viðskiptasambönd séu ekki afhent eins og lausafé, heldur með þvíað seljandi kynnir kaupanda fyrir viðskiptamanni og veitir síðan kaupandanumfrið og aðstoð til að koma í hans stað í viðskiptunum. Yfirtaka og afhending áviðskiptasamböndum taki því ávallt nokkurn tíma og í samningi aðila sé við þaðmiðað að þrjú ár taki að ná þeim árangri að kaupandi hafi tekið yfirviðskiptasambönd og hafi öðlast traust viðskiptamanna. Yfirfærslaviðskiptasambanda sé viðkvæmt ferli og framkoma seljanda viðskiptavildar ráðimestu um það hvort kaupanda er mögulegt að ná að festa viðskiptasambönd ísessi. Til að verja hina keyptu viðskiptavild og tryggja flutning hennar tilkaupanda sé undantekningarlaust samið um að seljandi lofi í tiltekinn tíma aðleita ekki eftir að ná sömu viðskiptasamböndum til baka til sín eftir að salahefur átt sér stað. Þrátt fyrir að það tíðkist að hafa slíka tímabundnatakmörkun á heimildum seljanda, eru viðskiptavildin og viðskiptasamböndin eftirsem áður seld varanlega og verðlagning taki mið af því. Stefnandi telur sannað að ári eftir aðstefndu seldu stefnanda viðskiptavild sína vegna Dímon-línunnar og annarra varahafi stefndu ákveðið að nýta sér hina sömu viðskiptavild til tekjuöflunar fyrirsig og samstarfsaðila sína á kostnað stefnanda. Stefndu hafi með þeim hættistöðvað afhendingu eða flutning viðskiptavildarinnar til stefnanda og farið aðvinna í því að endurheimta að nýju hina seldu viðskiptavild. Með því hafistefndu brotið gróflega samning aðila. Þar sem viðskiptavild sé óefnislegverðmæti, en verðmæti hennar taki mið af ætluðum hagnaði til framtíðar afviðskiptasamböndum, verði tjón stefnanda vegna brota stefnda ávallt matskennt.Þá sé ljóst að innkoma stefndu á markaðinn að nýju með undirboðum hafavaranlega skaðað möguleika stefnanda til álagningar á línuna en hafa verði íhuga að endurgjaldið fyrir viðskiptavildina taki almennt mið af væntum hagnaðiaf viðskiptunum. Stefnandi telur að taka megi mið afforsendum í kauptilboði hans í rekstur Dímons línu ehf. við mat á tjóninu.Samkvæmt forsendum tilboðsins voru árlegar tekjur árið 2012 Dímons línu ehf.326.400.000 kr. Tekið var mið af því að væntanlegar tekjur stefnanda afkaupunum myndu nema 80% af þessari fjárhæð. Stefnandi hafði áætlað að 20% aftekjunum hafi verið vegna beitu- og netasölu en litið var til áranna 2010-2012við þá áætlun. Stefnandi mat það sem svo að félagið myndi ekki auka tekjursínar vegna þeirra vara við kaupin á rekstri stefndu. Verðmæti hinnar keyptuviðskiptavildar hafi þannig falist í metnum ávinningi af yfirtöku á viðskiptummeð Dímon-línuna og króka, sem var áætlaður 80% af sölu félagsins fyrir kaupstefnanda. Söluspá, sem stefnandi lagði til grundvallar, var að árleg sala yrði261.120.000 kr. (326.400.000 kr. x 80%). Til að finna út áætlaðan árleganhagnað komi kostnaðarliðir til frádráttar. Kostnaðarverð seldra vara var áætlað71,5% af þessari fjárhæð, nánar tiltekið 186.700.800 kr. Laun og launatengdurkostnaður var áætlaður 24 m.kr. árlega. Fastakostnaður var metinn 20.889.600kr. Árlegur hagnaður var því metinn 29.529.600 kr. og var gert ráð fyrir 5%hækkun allra liða árlega næstu 10 árin. Út frá þessum forsendum hafi stefnandigert tilboð sitt í rekstur, þ.e. 130 m.kr. en jafnframt hafi verið tekið tillittil tækjabúnaðar, sem var metinn á um 12.569 þús. kr. Greiðsla stefnanda fyriryfirtöku á viðskiptasamböndum stefndu hér á landi og erlendis vegna sölu á línuog krókum hafi því verið 117.431 þús. kr. Með því að stefndu hófu sjálfirviðskipti við línuframleiðandann og buðu sömu vöru og stefnandi til sölu hér álandi, þ.e. línu og króka og tauma (ábót), verði að líta svo á að súviðskiptavild, sem stefnandi greiddi stefndu fyrir, hafi ekki verið með réttumhætti eða að fullu afhent. Stefnandi telur réttmætt að líta svo á að stefnduhafi stöðvað eða hætt afhendingu á viðskiptavild er þeir hófu að vinna í að náviðskiptasamböndunum til baka til sín. Hin keypta viðskiptavild hafi því ekkiverið að fullu afhent í samræmi við samning aðila. Afhending áviðskiptavildinni hafi falist í því að stefndi fengi að njóta friðar í 3 ár tilað byggja upp viðskiptasambönd við fyrrum viðskiptamenn stefndu hér á landi ogerlendis. Með því að hefja sölu á sömu línu ogstefnandi á lægra verði en hann hafi stefndu einnig varanlega skaðað möguleikatil álagningar við sölu á línunni og dregið úr sölu stefnanda. Hvort tveggjaskaði verðmæti viðskiptavildar. Tjón vegna þessa eigi eftir að koma fram álöngum tíma en hafi þegar komið fram að hluta sem töpuð sala stefnanda.Sjálfstæð bótakrafa sé gerð vegna þess tjóns. Stefnandi byggi á því að hanneigi rétt á bótum vegna skerðingarinnar á hinni keyptu viðskiptavild sem nemur39.143.667 kr. og sú fjárhæð sé varlega áætluð og áskilur stefnandi sér rétttil að hækka hana ef kemur til þess að lagt verði mat á hana af matsmönnum.Fjárhæðin sé þannig metin að um helmingi af verðmæti viðskiptavildarinnar,117.431.000 kr., er deilt niður á þau 3 ár, sem stefnandi átti að njóta til aðyfirtaka viðskiptavild stefndu, eða 19.571.833 kr. á ári (39.143.667 vegnatveggja ára). Þá sé við það miðað að stefnandi hafi aðeins notið eins árs afþeim þremur, sem samningurinn gerði ráð fyrir að hann hefði til yfirtöku áviðskiptasamböndum stefndu og friðar frá mögulegri samkeppni við þá. Með því aðdraga helming af verðmæti viðskiptavildar frá kröfum sínum á hendur stefndu séstefnandi að gæta sanngirnis í kröfum sínum og horfa til þess að stefndu komuhonum í samband við viðskiptamenn hans, m.a. hinn suður-kóreska framleiðanda.Það mat byggist á því að stefnanda tókst með eigin vinnu og kostnaði að halda íviðskiptasamband við framleiðanda línunnar í Suður-Kóreu, a.m.k. í bili enóvíst sé hvað framtíðin ber í skauti sér, enda liggi fyrir að stefndi Arnór séleynt og ljóst að vinna í því að ná aftur til sín umræddu viðskiptasambandi.Stefnandi krefjist hins vegar bóta fyrir útlagðan kostnað við að halda í umrættviðskiptasamband. Stefnandi byggir þannig á því að stefndu haldi stærstum hlutasöluverðs viðskiptavildarinnar eða rúmum 78 m.kr., þrátt fyrir alvarleg brotþeirra gagnvart stefnanda. Fallist dómurinn ekki á forsendurstefnanda fyrir bótum vegna brota gegn samningnum og skerðingar á viðskiptavilder krafist skaðabóta að álitum dómsins, enda eigi hér við sambærileg sjónarmiðog er ákveða þarf bætur fyrir missi hagnaðar, og greiðsla fyrir viðskiptavildsé greiðsla fyrir að njóta framtíðarhagnaðar. Stefnandi krefst í öðru lagi bóta vegnatapaðrar framlegðar vegna sölu á línum hér á landi, vegna innflutnings á árinu2014, í trássi við framangreint ákvæði 12. gr. kaupsamningsins. Stefnandi telurljóst að stefndi Arnór hafi staðið að baki innflutningi gámanna tveggja ogkomið þeim í sölu, sbr. staðfestingu framleiðandans í Suður-Kóreu og núupplýsingar frá Tollstjóra, dskj. 47. Stefnandi hafi í lok mars haft spurnir afþví að stefndu og Ársæll Ingi væru að kynna viðskiptavinum það að þeir mynduhefja sölu línu fljótlega en flutningur gáms hingað til lands frá Suður-Kóreutekur um 2 mánuði. Síðari gámurinn hafi farið af stað frá Seoul 4. júlí 2014,sbr. farmbréf þess efnis og komið hingað til lands um tveimur mánuðum síðar. Þar sem stefnandi sé eini aðilinnutan stefnda, sem hafi selt þessar línur hér á landi, telur stefnandi ljóst aðsú framlegð sem reikna má af vörunum, sem voru fluttar inn og seldar, sélágmarkstjón stefnanda af hinum óheimila innflutningi stefndu. TímabilInnkaupsverð (USD)Töpuð sala/útsöluverð (USD)Þar af töpuð framlegð (USD)Töpuð framlegð (ISK)júní/júlí 201410.00061.76551.7656.058.058ágúst 201410.00061.76551.7656.058.058Samtals220.000323.53003.5302.116.116„Útreikningurinnbyggir á því að stefndu hafi flutt inn og selt „Dímon-línur“ úr tveimur gámum.Áætla má að í hverjum gámi hafi verið á bilinu 800-1000 línur ogmeðalinnkaupsverð miðað við 900 línur sé um 110.000 bandaríkjadölum [svo] (USD). Áætlað útsöluverð miðað [svo] við þá álagningu sem stefndu ogstefnandi hafa notast við á þessa línu. Töpuð framlegð af hvorum gámi fyrir signemur mismuninum á áætluðu innkaupsverði og útsöluverði, þ.e. 51.765bandaríkjadalir vegna hvors gáms um sig eða samtals 103.530 bandaríkjadalir.Þar sem ekki er vitað nákvæmlega hvenær ársins sala á línunum fór fram tekurstefnandi mið af meðaltals sölugengi bandaríkjadals árið 2014 skv. SeðlabankaÍslands, þ.e. 117,03. Krónutalan er fundin með margfeldi af 103.530 og 117,03,samtals 12.116.116 kr. Sjá einnig á dskj. nr. 25. Að sjálfsögðu er um að ræðaáætlun stefnanda.“ Stefnandi krefst í þriðja lagi bótavegna þess kostnaðar sem hann þurfti að ráðast í til að takmarka tjón sitt ogfara ítrekað á fund með framleiðanda línanna í Suður-Kóreu til að reyna aðhalda í viðskiptasamband það, sem stefndu seldu honum. Stefnandi krefst beinskostnaðar hans af síðari tveimur ferðum fyrirsvarsmanna stefnanda tilsuður-kóreska birgisins í maí og september 2014 í kjölfarið af upplýsingum ummeint brot stefndu. Stefnandi metur það sem svo að fyrsta heimsóknin tilbirgisins 2013 hafi verið eðlilegtframhald af kaupum stefnanda á viðskiptasamböndum við birginn en telur ljóst aðsíðari ferðirnar tvær hafi verið bein afleiðing brota stefndu ásamkeppnisákvæði kaupsamnings aðila. Beinn kostnaður af ferðunum tveimur hafinumið 1.624.978 kr., sem sundurliðast með eftirfarandi hætti: Ferðmaí.14sep.14Ferðakostnaður470.326573.317Gistikostnaður95.45949.872Dagpeningar erlendis201.67034.334Samtals767.455857.523Krafastefnanda um skaðabætur byggir á sjónarmiðum um skaðabætur innan samninga enstefnandi telur að stefndu beri hvor um sig fulla ábyrgð á því að brotið hafiverið gegn skilmálum kaupsamningsins um samkeppnisbann. Stefnandi byggir á þvíað ekki sé hægt að greina háttsemi stefndu í sundur og því beri þeir óskiptaábyrgð á öllu tjóni stefnanda vegna brota gegn kaupsamningi aðila. Verði ekki fallist að fullu áframangreint byggir stefnandi sjálfstætt á því gagnvart stefnda Dofra ehf. aðhann eigi kröfu um afslátt af kaupverði viðskiptavildarinnar þar sem ekki hafiverið staðið við að hann fengi 3 ár til að yfirtaka hana gagnvartviðskiptamönnum stefndu sem svari til þess að sú viðskiptavild, sem hann keypti,hafi ekki verið að fullu afhent. Stefnandi byggir á því að í óskiptrikröfu hans á hendur stefndu felist jafnframt sá möguleiki að þeir beri skiptaábyrgð eða aðeins óskipta ábyrgð að hluta. Þannig byggir stefnandi á því að fáihann ekki fullar bætur úr hendi stefndu sameiginlega eigi hann rétt á því að fáafslátt af kaupverði sem þessu nemur. Samtals nemur krafa stefnanda á hendurstefndu 12.116.116 kr.+ 1.624.978 kr. + 39.143.666 kr. =52.884.760 kr. Fallist dómurinn ekki á kröfu stefnanda er krafist bóta aðálitum dómsins. Stefnandi byggir á því að hann eigi rétt á dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá því að mánuður erliðinn frá þingfestingu stefnu til greiðsludags, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganna.Kröfur stefnanda eru byggðar á meginreglum kröfu- og samningaréttarinsum efndir og skuldbindingargildi samninga og um bætur innan samninga. Um aðildvísar stefnandi til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málskostnaðarkröfur styðjast við 1. mgr.129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 32.gr., 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV.Málsástæðurog lagarök stefnduStefndu byggja áþví að þeir hafi í engu brotið gegn ákvæðum samnings síns við stefnanda og aðþeir beri enga skaðabótaábyrgð á tjóni, sem stefnandi kann að hafa orðið fyrir.Þá hafna stefndu því enn fremur að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Þá erútreikningum stefnanda á meintu tjóni mótmælt. Stefnandi krefjist bóta fráDofra ehf. og Arnóri óskipt vegna brota á samkeppnisákvæði kaupsamnings ogvegna viðskiptavildar, sem ekki hafi verið afhent stefnanda að fullu. Engin rökséu færð fyrir því að Dofri ehf. og Arnór eigi að bera sameiginlega og óskiptaábyrgð á meintu tjóni stefnanda. Ekki verði talið að Arnór geti borið ábyrgð áþví að Dofri ehf. hafi ekki afhent hið selda líkt og haldið sé fram í stefnu enstefnandi vísi um þann þátt málsins til reglna um skaðabætur innan samninga. Þáhafi Dofri ehf. ekki haft neina starfsemi með höndum og því vandséð hvernigfélagið geti borið ábyrgð á brotum gegn samkeppnisákvæði kaupsamnings. Afþessum sökum sé kröfugerð stefnanda ótæk í því formi sem hún er. Stefndi Dofri ehf. hafi hvorki tekiðþátt í viðskiptum með króka né línur á Íslandi. Því sé ekki haldið fram ístefnu að svo hafi verið og engin gögn verið lögð fram því til stuðnings. Þvísé ljóst að stefndi Dofri ehf. hafi ekki brotið gegn ákvæðum kaupsamningsinsfrá 5. mars 2013 með þeim hætti sem tilgreindur er í stefnu. Í 5. gr. kaupsamnings aðila segi aðseljandi lofi því að „viðskiptasambönd rekstrarins og viðskiptavild hafi ekkibeðið hnekki og muni ekki bíða hnekki fram að afhendingu“. Ákvæðið verði ekkiskilið á annan veg en þann að áhættan af verðmæti viðskiptavildarinnar séalfarið kaupanda eftir afhendingu. Samkvæmt 9. gr. samningsins afhendist allareignir stefnda Dofra í einu lagi þann 5. mars 2013. Samningurinn verði ekkiskilinn á annan veg en þann að í kjölfar afhendingarinnar beri stefnandi allaáhættu af rekstrinum. Stefndu geti því ekki borið ábyrgð á því ef til verrivegar horfi í rekstri stefnanda eftir afhendingu hins selda. Þá segi beinlínis íákvæði 14.3 í kaupsamningi aðila að það sé á ábyrgð kaupanda að ávinna sér þáviðskiptavild sem tilheyrir hinum keypta rekstri. Annað verði ekki ráðið afþessari yfirlýsingu kaupanda en að seljandi beri enga ábyrgð á því hvernig tiltakist með rekstur stefnanda eftir að hið selda hefur verið afhent. Stefnandibyggi kröfur sínar um bótaábyrgð á reglum um bótaábyrgð innan samninga. Stefnduhafna því að þær reglur leiði til þess að stefnandi eigi nokkurn bótarétt áhendur stefndu. Hvorugur stefndu hafi tekist á hendur skuldbindingar varðandibreytingar á verðmæti hins selda eftir afhendingu. Rétt sé að taka það framvarðandi samkeppnisákvæði kaupsamnings aðila að ákvæði samningalaga eiga við umstefnda Arnór en samkvæmt 37. gr. þeirra verði loforð sem takmarkaratvinnufrelsi ekki skuldbindandi takmarki það atvinnufrelsi viðkomandi meðósanngjörnum hætti og atvinnufrelsi sé verndað af stjórnarskrá íslenskalýðveldisins. Túlka verði hömlur á atvinnufrelsi þröngt með hliðsjón af því. Aðþví leyti sem vafi sé uppi um túlkun ákvæðisins verði að túlka hann Arnóri íhag. Stefndu telja að hagsmunir stefnanda afsamkeppnisákvæðinu séu takmarkaðir. Svo sem fram komi í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins sé töluverð samkeppni fyrir á markaðnum og hafi þvíverið haldið fram í samrunaskrá stefnanda til Samkeppniseftirlitsins og sé þvíekki umdeilt. Stefnandi hafi því alltaf mátt búast við samkeppni á markaðnumsem kynni að hafa neikvæð áhrif á sölu hans. Meint óheimil samkeppni frástefndu hefði varla ráðið úrslitum um velgengni stefnanda í sölu á krókum oglínum og enda hafi ekki verið sýnt fram á að svo sé. Í samkeppnisákvæði kaupsamnings aðilasé sérstaklega tilgreint að stefndi skuli ekki vinna fyrir „samkeppnisaðilafélagsins, eins og starfsemi félagsins er skilgreind í dag“ skv. 1. tölulið 12.gr. samningsins. Ekki sé ljóst til hvers orðið félagið vísar í tilvitnuðuákvæði kaupsamningsins. Félagið Puffin ehf. geti ekki talist keppinautur hinsselda rekstrar þar sem félagið hafi aðeins milligöngu um sölu króka semundanskildir eru samkeppnisákvæði kaupsamnings aðila. Þá sé stefndi Arnór ekkiaðili að kaupsamningnum, dags. 5. mars 2013, heldur aðeins stefndi Dofri.Stefndi Arnór riti ekki undir samninginn fyrir eigin hönd heldur aðeins fyrirhönd stefnda Dofra ehf. svo sem skýrlega er tilgreint í samningnum. Stefnduhafna því að tölvupóstsamskipti á dómskjölum nr. 20-22 sýni fram á að stefnduhafi brotið gegn ákvæðum samnings aðila. Efni tölvupóstanna sé óljóst og enginleið að staðreyna eða hrekja þær fullyrðingar sem settar eru fram í þeim sökumþess hversu ónákvæmar og óskýrar þær eru. Hvergi komi skýrlega fram í þessumgögnum að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum kaupsamningsins. Í tölvupóstum ámilli Arnórs og hinna suður-kóresku framleiðenda komi skýrlega fram að Arnórhafi heimsótt þá til þess að tryggja yfirfærslu viðskiptasambandsins við þá tilstefnanda og hann því fullnægt skyldum sínum gagnvart stefnanda samkvæmtkaupsamningi aðilanna. Þá sé áskilið í kaupsamningi aðila að leitast skuli viðað jafna ágreining á milli þeirra áður en mál er höfðað. Það hafi ekki veriðgert og stefnandi með því brotið gegn kaupsamningi aðila. Stefndu telja ekkert hafa komið framsem bendi til þess að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndu geta boriðábyrgð á. Stefndu geti ekki borið ábyrgð á því ef viðskipti stefnanda reynastekki jafn ábatasöm og hann hefði viljað og tóku ekki á sig neina ábyrgð á þvíað hinn seldi rekstur yrði áfram jafn arðbær. Alkunna sé að viðskipti gangamisvel. Stefnandi hafi ekki lagt fram nema mjög takmarkaðar upplýsingar úrrekstri sínum sem benda til þess að hann sé síður arðsamur en áður eða aðarðsemi hins keypta rekstrar sé minni en áður. Þar sem engum fullnægjandigögnum sé til að dreifa um það að dregið hafi úr arðseminni sé eðlilegast aðlíta svo á að ekkert tjón hafi orðið. Rétt sé að taka fram að félagið VOOTBEITA ehf. hóf að selja fiskilínur í samkeppni við stefnanda í kjölfar þess aðstefnandi keypti rekstur stefndu. Á dómskjali 24, sem stefnandi hefur lagtfram, komi í ljós að tekjur hans af sölu fiskilínu hafi dregist saman um rúmarþrjátíu milljónir. Það gerðist á sama tíma og VOOT BEITA ehf. hóf að seljafiskilínur. Félagið sé staðsett í Grindavík og var stofnað af útgerðarfélaginuVísi hf., sem sé stærsti útgerðaraðili línubáta á landinu. Þeir séu á meðalhelstu kaupenda veiðarfæra og beitu. Kostnaður við línu sé að jafnaði tæpar tíumilljónir á bát en Vísir gerir út nokkra línubáta. Nærtækt sé að ætla aðsamdrátt í sölu stefnanda megi rekja til þessara breytinga, sem eru óháðarstefndu. Mikið hafi borið á VOOT BEITU ehf. á innlendum markaði að undanförnuog félagið virðist í mikilli sókn. Engin fordæmi séu fyrir jafn háum bótum ogstefnandi geri kröfu um í málum sem varði brot gegn samkeppnisákvæðum,sambærilegum því sem hér er um að ræða. Það væri mjög ósanngjarnt og íþyngjandifyrir stefndu ef þeim yrði gert að greiða svo háar bætur sem gerð er krafa um.Þá sé ekki enn liðinn sá tími sem samkeppnistakmarkanir skulu gilda en dómurgeti ekki skírskotað til atvika sem síðar kunna að koma fram skv. 114. gr. lagaum meðferð einkamála. Það tjón sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir geti ekkilegið fyrir nú þegar. Ekki sé útilokað að hagnaður stefnanda af hinum keyptarekstri verði umtalsverður á yfirstandandi ári. Það hlyti að leiða til lækkunará kröfum stefnanda en slíkt væri ómögulegt hefði dómur þegar gengið. Stefnandi reikni tapaða viðskiptavildút frá skjali nr. 3 á skjalalista stefnanda, sem er nefnt „Tilboð Ísfells írekstur Dímon línu ehf.“. Þar sé hins vegar ekki um eiginlegt tilboð að ræðaheldur útreikning stefnanda á verðmæti hins keypta rekstrar. Þessi útreikningurhafi aldrei verið afhentur stefndu og er því mótmælt að hann hafi nokkraþýðingu fyrir mál þetta. Þá verði því engan veginn haldið fram að núvirtframtíðarvirði hins keypta rekstrar, byggt á forsendum stefnanda, geti orðiðgrundvöllur mats á tjóni. Stefnandi geti augljóslega gefið sér hvaða forsendursem er við slíka útreikninga. Þá verði ekki annað ráðið en að útreikningurinnnái til allrar framtíðar en ekki aðeins þeirra ára, sem liðin eru frá gerðkaupsamningsins og stefnandi vísar sérstaklega til. Þá sé ljóst að stefnandihafi enn umráð yfir hinum selda rekstri og verði því meint heildarvirði hansekki lagt til grundvallar mati á hugsanlegu tjóni stefnanda. Stefndu mótmælaþví að viðskiptavild hafi ekki verið afhent að fullu og er útreikningi áviðskiptavild mótmælt. Skýrlega komi fram í stefnu að stefndi hafi kynntstefnanda fyrir erlendum birgjum Dímons línu ehf. og að viðskiptasamband stefnandaog erlendra birgja hafi hafist í kjölfarið. Stefnandi flytji nú inn vörur fráþessum birgjum eftir því sem fram komi í stefnu. Stefndu hafi því fullnægtskuldbindingum sínum að þessu leyti. Stefndu taka fram að viðskiptavild, aðþví leyti sem hún er skilgreind í lögum, feli í sér mismun á hreinni eignkeypts félags og kaupverði þess. Viðskiptavildin endurspegli þannig áætlaðaframtíðartekjumöguleika keypts félags eða rekstrar. Gert sé ráð fyrir því ílögum að viðskiptavild geti verið hvort heldur sem er jákvæð eða neikvæð.Viðskiptavild sé ýmist endurmetin með virðisrýrnunarprófi eða afskrifuð íbókhaldi. Því megi ætla að hún sé á meðal eignaliða í efnahagsreikningistefnanda en hann sé ekki lagður fram í máli þessu. Viðskiptavild sé ekki eitthvertfyrirbæri sem verði afhent í eiginlegum skilningi enda sé fyrst og fremst um aðræða getu keypts rekstrar til þess að skila hagnaði. Það sé ávallt kaupandansað gera sitt besta til þess að raungera þá viðskiptavild sem hann hafi keypt.Viðurkennt sé að keypt viðskiptavild skili sér mögulega ekki nema á mjög löngumtíma, samanber heimilan afskriftartíma viðskiptavildar og útreikninga stefnandasjálfs. Því verði ekki haldið fram að viðskiptavild eigi að skila sér áeinhverjum tilteknum tíma og útreikningar stefnanda á dómskjali nr. 3 sýni það.Ekki verði dregin sú ályktun af kaupsamningi aðila að lofað hafi veriðeinhverri tiltekinni viðskiptavild. Kaupandi hafi haft sjálfdæmi um það viðtilboðsgerð sína hversu hátt tilboð hann gerði og þar með hversu hárriviðskiptavild hann reiknaði með. Þegar félög eða rekstur ganga kaupum og sölumkomist aðilar jafnan að niðurstöðu um verðbyggt á afstöðu þeirra til verðmætis þeirra eigna og þess rekstrar semfyrir hendi er. Niðurstaða þeirra um verðmætið ráðist óhjákvæmilega að nokkruleyti af þeim hugmyndum sem þeir gera sér um þróun og horfur á þeim mörkuðumsem um ræðir. Mismunurinn á verðmæti eigna og kaupverði, sem færður er semviðskiptavild, ráðist þannig af huglægri afstöðu stefnanda og bókfærðu virðieigna. Sá útreikningur verði ekki notaður sem grundvöllur að bótum vegnatapaðrar viðskiptavildar. Verðmæti hins keypta rekstrar geti breyst af ýmsumsökum og þar með viðskiptavildin. Stefnandi geti ekki hafa haft réttmætarvæntingar til þess að enginn myndi hefja innflutning á sams konar vörum og umvar að ræða og hefja samkeppni við hann. Í innflutningsviðskiptum tíðkist ekkiað gera einkakaupasamninga enda kynni það að vera ólögmætt vegna ákvæðasamkeppnislaga. Engin loforð hafi verið gefin um það að erlendir birgjarstefnda Dofra ehf. myndu ekki selja öðrum félögum á Íslandi enda væri það ekkiá forræði stefndu að lofa slíku. Stefnandi krefjist viðskiptavildar fyrir tvöár þrátt fyrir að ekkert liggi fyrir um það hvernig viðskipti stefnanda muniganga það sem eftir lifir tímabilið sem um ræðir. Því er mótmælt að krefjastmegi bóta vegna óorðinna atburða. Stefnandi krefst einnig bóta vegnatapaðrar framlegðar. Stefnandi telji ljóst að hann hefði selt þær línur semfluttar voru inn í tveimur gámum hefðu gámarnir ekki verið fluttir inn afeinhverjum öðrum. Útreikningur stefnanda hvað þennan lið varðar byggir á mjögveikum grunni en ekki hefur verið sýnt fram á það að umræddar línur hafi veriðseldar, hvað þá að þær hafi verið ætlaðar stefndu. Framlögð farmbréf beri ennfremur ekki með sér að um hafi verið að ræða nema einn gám. Stefndi hafnar þvíöllum forsendum þessa útreiknings. Þá verði að ætla að hér sé tvítalið meinttjón í kröfugerð þar sem lögð er saman töpuð framlegð og töpuð viðskiptavild enenginn munur ætti að vera á minni viðskiptum vegna viðskiptavildar semraungerist ekki og tapaðrar framlegðar. Af þeirri ástæðu beri einnig að hafnaþessum lið kröfunnar. Loks er mikil samkeppni á þeimmarkaði sem um ræðir líkt og stefnandi hélt fram í samrunaskrá sinni tilSamkeppniseftirlitsins. Því sé útilokað að ætla að stefnandi hefði selt alltþað magn af vörum sem var í gámunum hefði ekki komið til innflutnings þeirra,en áætluð markaðshlutdeild stefnanda eftir kaupin á rekstri stefndu var 41,1%samkvæmt samrunaskrá, sem stefnandi sendi Samkeppniseftirlitinu. Þá verðiekkert ráðið um framlegð stefnanda út frá þeim upplýsingum sem hann leggurfram. Sá útreikningur framlegðartaps, sem lagður hefur verið fram, sé án allraskýringa. Á skjalinu komi fram að framlegðarhlutfall vegna sölu á línum hafiverið rúm 30% á árunum 2013 og 2014 en ekkert segi um það hvaða kostnaðarliðirhafi þá verið dregnir frá. Einfaldasta leiðin við að reikna út framlegð sé aðdraga innkaupsverð frá söluverðmæti. Þá sé hins vegar eftir að taka tillit tilótal kostnaðarliða sem til falla svo sem launakostnaðar, fjármagnskostnaðar,hlutdeildar í stjórnunarkostnaði og dreifingarkostnaðar. Því er mótmælt aðtilvitnað framlegðarhlutfall verði lagt til grundvallar. Lína, eins og sú sem varí gámunum, sé aukinheldur ekki tilbúin söluvara þar sem setja þarf á hana krókaog tauma áður en hún er seld. Ekki sé tekið tillit til slíks kostnaðar íkröfugerð stefnanda en ætla má að hann sé um 15% af söluverðmæti línunnar. Stefnandi geri kröfu um bætur vegnakostnaðar við að verja viðskiptasamband. Ekki verði séð að um sé að ræða tjón,sem stefnandi geti borið ábyrgð á. Viðskiptasamband stefnanda við umrætt félagsé enn fyrir hendi. Stefndu hafi ekki gert neina tilraun til þess að skaða þettaviðskiptasamband en þvert á móti gert sér sérstaka ferð til viðkomandi birgjatil þess að tala máli stefnanda og það hafi verið staðfest af Se-Hyun Jang.Samkeppnisákvæði kaupsamnings stefnda og stefnanda sé enn fremur takmarkað viðsamkeppni á Íslandi. Stefndu væri því fullkomlega heimilt að eiga viðskipti viðbirginn vegna annarra umsvifa sinna. Þar fyrir utan sé ekki óalgengt aðfyrirtæki í innflutningi hitti erlenda birgja sína einu sinni til tvisvar áári. Í kröfugerð sinni krefjist stefnandiaðeins tilgreindra bóta en geri ekki kröfu um bætur vegna tjóns að álitum. Þaðsé allt að einu gert síðar í stefnunni sem hluti af málsástæðum stefnanda. Þarsem ekki sé um að ræða hluta af kröfugerð stefnanda er því mótmælt að krafa umbætur að álitum komist að í málinu. Í stefnu geri stefnandi áskilnað um aðkröfugerð kunni að vera hækkuð umfram stefnufjárhæð. Því er sérstaklega mótmæltað kröfugerð verði hækkuð með þeim hætti. Loks geri stefnandi kröfu um afsláttí stefnu þrátt fyrir að það sé ekki á meðal dómkrafna hans. Því er enn fremurmótmælt að sú krafa komist að í málinu enda ekki hluti af kröfugerð stefnanda. Kröfu um sýknu byggja stefndu ámeginreglum kröfu- og samningaréttar og reglum um efndir og skuldbindingargildisamninga og um bætur innan samninga. Þá er byggt á ákvæði 37. gr. laga umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936 og 75. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Vísað er til laga um meðferð einkamála nr.91/1991 varðandi réttarfarsatriði. Krafa stefndu um málskostnað grundvallast á129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V.Niðurstaða Við aðalmeðferð gaf skýrslu GunnarSkúlason, framkvæmdastjóri stefnanda, og vitnið Jón Sturla Jónsson, löggilturendurskoðandi, sem staðfesti matsgerð sína, dags. 14. mars 2016. Eins og rakið hefur verið koma fram íupplýsingum frá Tollstjóra, dags. 25. október 2016, upplýsingar um innihaldgámsins á dómskjali nr. 19 og upplýsingar um fjölda afgreiddra gáma með samskonar innihaldi til sama innflutningsaðila á tímabilinu 1. janúar til 15.október 2014. Um tvö tilvik var að ræða og innflytjandi í bæði skiptin Puffinehf., Hamarshöfða 1 í Reykjavík. Samkvæmt gögnum málsins liggur fyrir aðstefndi Arnór var á umræddum tíma bæði framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurPuffins ehf. Stefndi Arnór hafði átt einkahlutafélagið Geirsá ásamt því að eigaDofra ehf. og var hann eini eigandi og stjórnarmaður félagsins. Þann 20.nóvember hafði Arnór tilkynnt nýtt nafn og tilgang félagsins, nýja nafnið varPuffin ehf. og tilgangur þess alhliða rekstur í sjávarútvegi og eignarhaldhluta í félögum í sjávarútvegi, inn- og útflutningur. Lögheimili, sem veriðhafði að Þverási 47 í Reykjavík var með tilkynningu til fyrirtækjaskrár 18. mars 2014 fært að Köllunarklettsvegi 4 íReykjavík og að Ársæll Ingi Ingason, sem var starfsmaður stefnanda, enstefnandi hafði yfirtekið samning hans við kaupin á rekstri Dímons línu, hefðitekið sæti sem stjórnarformaður og stefndi Arnór yrði meðstjórnandi og framkvæmdastjóri.Ársæll Ingi sagði upp starfi sínu hjá stefnanda 20. mars sama ár. Í 12. gr. kaupsamnings aðila var kveðiðá um að seljandi og fyrirsvarsmaður hans, Arnór Stefánsson, skuldbindi sig tilþess að stunda ekki með nokkrum hætti hvorki beint eða óbeint, að hluta til néað öðru leyti, starfsemi sem teljist í samkeppni við þann rekstur, semyfirtekinn var samkvæmt samningnum, í þrjú ár frá afhendingardegi, og nánargerð grein fyrir því hvað í því fælist í liðum 12.1 til 12.4. Telja verður aðmeð innflutningi á þeim tveimur gámum, sem tilgreindir eru í upplýsingum fráTollstjóra, dags. 25. október 2016, en þar komu fram upplýsingar um innihaldgámsins á dómskjali nr. 19 og upplýsingar um fjölda afgreiddra gáma meðsamskonar innihaldi til sama innflutningsaðila á tímabilinu 1. janúar til 15.október 2014, hafi stefndi Arnór brotið gegn ákvæðum 12. gr. kaupsamningsaðila. Í því sambandi verður ekki talið skipta máli þó hann riti einungis undirkaupsamninginn fyrir hönd Dímons línu ehf., en tekið er fram í 12. gr.samningsins að bæði seljandi og fyrirsvarsmaður hans, Arnór Stefánssonskuldbindi sig samkvæmt samningnum. Stefndi Arnór neitaði í upphafi að hafaflutt inn umræddan gám, sbr. dómskjal nr. 19 og reyndi að leyna aðild sinni.Ekki liggur fyrir að stefndi þb. Dofra ehf. hafi komið að þessum innflutningi. Í tl. 12.4 í kaupsamningi segir aðundanskilið ákvæði 12. gr. sé eignarhald seljanda og Arnórs á krókaverksmiðjuerlendis. Varðandi túlkun á þessu ákvæði verður að líta til þess stefndi Arnórstundaði innflutning á krókum frá krókaverksmiðju sinni í gegnum félagið Geirsáehf., nú Puffin ehf., þegar kaupsamningurinn var gerður og seldi m.a. stefnandakróka í heildsölu. Um mitt ár 2014 lagði stefnandi til að gerður yrðieinkakaupasamningur um kaup stefnanda á krókum af stefndu og samkvæmtsamningsdrögum var gert ráð fyrir því að stefndi myndi selja stefnanda allakróka í gegnum Geirsá ehf. Gert var ráð fyrir dagsektum yrði brotið gegn réttistefnanda til einkasölu. Þá óskaði stefnandi eftir því að gera viðauka viðkaupsamning aðila sem gerði ráð fyrir að hert væri á samkeppnisákvæðumkaupsamningsins frá 5. mars 2013 og skyldi stefndi Arnór skrifa undirsamninginn persónulega. Stefndu féllust ekki á að undirgangast þá skilmálaþannig að ekki virðist hafa verið litið svo á að grein 12.4 í kaupsamningi tækiá þessu. Telja verður að innflutningurog heildsala á krókum sé eðlilegur hluti af því að eiga krókaverksmiðju og ekkier sannað að stefndi Arnór hafi komið að smásölu á krókum og hefur hann þvíekki brotið gegn 12. gr. samningsins hvað varðar sölu á krókum. Heildargreiðsla stefnanda fyrir hinnkeypta rekstur og eignir honum tengdum nam kr.220.945.199 sem skiptist í kr. 90.945.199 fyrir vörubirgðir og kr.130.000.000 fyrir aðrar eignir. Ýmis tækjabúnaður sem fylgdi með í kaupunum varmetinn að verðmæti kr. 12.569.000 og því nam greiðsla stefnanda umfram verðmætiefnislegra eigna kr. 117.431.000. Sú fjárhæð endurspeglar mat samningsaðila áverðmæti viðskiptavildar rekstrarins. Viðskiptavildin byggir einkum áviðskiptatengslum, annars vegar við birgja og hins vegar við kaupendur.Verðmæti viðskiptavildarinnar var því háð þeirri skuldbindingu stefndu, semfram kemur í 12. gr. kaupsamningsins, að stunda ekki starfsemi í samkeppni við hinnselda rekstur. Án þessara skuldbindinga stefndu hefði mat stefnanda á verðmætiviðskiptavildarinnar verið minna. Með athöfnum sínum rýrði stefndi Arnór þvíverðmæti hins keypta reksturs og olli stefnanda með því tjóni sem nemurverðmætarýrnuninni. Það er því niðurstaða dómsins aðbótagrundvöllur sé fyrir hendi og stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Þrátt fyrirað stefnandi hafi aflað matsgerðar til þess meta tapaða framlegð vegna söluætlaðrar sölu stefnda Arnórs vegna innflutnings á árinu 2014 á vegum Puffinehf. er um það deilt hvort vörur í umræddum gámum hafi verið seldar.Erfiðleikum er bundið að leggja fram nákvæm gögn eða útreikninga um rýrnunviðskiptavildarinnar og verður ekki ætlast til að stefnandi geti lagt framnákvæm gögn varðandi fjárhæð tjónsins. Þó er ljóst að stefnandi nýtur ekki tilfulls, vegna aðgerða stefnda Arnórs, þeirra verðmæta sem hann keypti og fólustí umræddri viðskiptavild. Að mati stefnanda nemur tjón hans vegnarýrnunar á verðmæti viðskiptavildar 39.143.666 kr. sem er þriðjungur afheildargreiðslu hans fyrir viðskiptavildina. Mat stefnanda byggir á því aðhelmingur af verðmæti viðskiptavildarinnar hafi verið fólgið ísamkeppnisákvæðinu, sem var til þriggja ára, og að stefnandi hafi einungisnotið þess ákvæðis í eitt ár af þremur og því nemi tjón hans tveimur þriðju afhelmingi verðmætis viðskiptavildarinnar. Verðmætarýrnun rekstrarins kemur fram ílægri tekjum og þar með minni hagnaði af rekstrinum. Því verður að fallast áþað með stefndu að tjón stefnanda sé tvítalið í kröfugerð þar sem meint tjón íkröfugerð er samanlögð tapaður hagnaður og viðskiptavild. Með ferðum sínum á fund framleiðandalínunnar í Suður-Kóreu tókst stefnanda að koma í veg fyrir frekari innflutningstefnda Arnórs á línum frá framleiðandanum og þar með takmarka tjón sitt.Stefnandi hefur lagt fram reikninga vegna ferðakostnaðar og kveður kostnað sinnvið ferðirnar nema 1.624.978 kr. sem sé kostnaður sinn við takmarka frekaratjón af aðgerðum stefnda Arnórs. Það er þó vandkvæðum bundið að tilgreina hvaðakostnaður stefnanda vegna funda við suður-kóreska framleiðandann er beinafleiðingum af vanefndum stefnda Arnórs. Stefndu byggja á því að bætur verðiekki dæmdar að álitum þar sem ekki var gerð krafa um það í stefnu. Á þessamálsástæðu er ekki fallist. Í stefnu er gerð sú krafa að fallist dómurinn ekkiá forsendur stefnanda fyrir bótum vegna brota gegn samningnum og skerðingar áviðskiptavild sé krafist skaðabóta að álitum dómsins. Samkvæmt framangreinduverða stefnanda dæmdar bætur úr hendi stefnda Arnórs að álitum vegna tjóns semleitt hefur af vanefndum hans og þykja þær hæfilega ákveðnar 40.000.000 kr. meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingufrá dómsuppkvaðningu. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda Arnórtil að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn eins og nánarer kveðið á um í dómsorði. Ekki hefur verið sýnt fram á það aðstefndi þb. Dofra ehf. hafi komið að umræddum innflutningi árið 2014 eða hannhafi brotið með öðrum hætti gegn samkeppnisákvæði 12. gr. kaupsamningsaðila. Þáverður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að hann verði talinn samábyrgurvegna vanefnda stefnda Arnórs. Ber því að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda.Undir rekstri málsins var því ítrekað lýst yfir af hálfu stefndu að þeir hefðuekki flutt umræddan gám hingað til lands og málaferlin verða rakin til vanefndastefnda Arnórs fyrirsvarsmanns og eina eiganda stefnda Dofra ehf. Með vísan tilþessa þykir rétt að málskostnaður milli stefnanda og þb. stefnda Dofra ehf.falli niður. Dóminn kveður upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari ásamt sérfróðu meðdómendum Gylfa Magnússyni dósent ogHersi Sigurgeirssyni dósent.Dómsorð: Stefndi, Arnór Stefánsson, greiðistefnanda, Ísfelli ehf., 40.000.000 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá dómsuppkvaðningu. Stefndi Arnór Stefánsson greiðistefnanda 4.000.000 kr. í málskostnað Stefndi, þb. Dofra ehf., er sýkn afkröfum stefnanda . Málskostnaður milli þb. Dofra ehf. ogstefnanda fellur niður.
Mál nr. 421/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. október 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. desember 2003. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 8. júlí 2003 var varnaraðila gert að sæta fangelsi í sex ár fyrir fíkniefnalagabrot, en frá refsivistinni skyldi dragast gæsluvarðhald hans frá 20. júní til 6. júlí 1998, frá 22. desember 1998 til 26. janúar 1999 og frá 14. febrúar 2002 til dómsuppsögu. Ákærði óskaði áfrýjunar dómsins með yfirlýsingu 23. júlí 2003 og var áfrýjunarstefna gefin út 14. ágúst sama árs. Verður málflutningur fyrir Hæstarétti 10. nóvember nk. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili þýskur ríkisborgari. Fram er komið að hann fór af landi brott til Þýskalands áður en tókst að birta honum ákæru vegna hluta þeirra sakargifta, sem komu til úrlausnar í fyrrnefndum dómi. Reyndist fyrst unnt að fá hann framseldan hingað til lands eftir að hann hafði verið handtekinn í Hollandi á síðasta ári. Með vísan til þessa er fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 til áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir varnaraðila, sbr. einnig dóm Hæstaréttar frá 14. júlí 2003 í máli nr. 270/2003. Þegar af þessum sökum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚRSKURÐARORÐ: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til dómsmeðferðar í Hæstarétti, þó ekki lengur en til kl. 16:00 föstudaginn 12. desember 2003.
Mál nr. 306/1998
Skaðabætur Umferðarlög Torfærutæki Skráningarskylda Vátrygging
K slasaðist þegar vélsleði sem hann ók, lenti á snjóruðningi. Þegar slysið varð hafði K, sem átti vélsleðann, hvorki keypt ábyrgðartryggingu vegna hans né slysatryggingu ökumanns og hafði sleðinn aldrei verið skráður sem ökutæki. Taldi K að B, seljandi sleðans, bæri ábyrgð á að slysatrygging var ekki fyrir hendi og hann því ekki fengið þær vátryggingarbætur, sem honum hefði borið. Krafði hann B um skaðabætur vegna tjóns síns. Talið var að ákvæði umferðarlaga og reglugerðar um skráningu ökutækja bæri að skýra svo, að skylda til að láta skrá vélknúið ökutæki hvíldi á raunverulegum eiganda þess. Var ekki talið að B hefði sem innflytjanda verið skylt að færa ökutæki K til skráningar eða kaupa lögmæltar vátryggingar vegna þess fyrir hönd K. Sönnunarbyrði um að K hefði falið öðrum að gera vátryggingarsamning um slysatryggingu ökumanns var talin hvíla á K, og var hann hvorki talinn hafa sýnt fram á að hann hefði beðið B um að annast kaup vátrygginganna né að B hefði mátt ætla að K hefði viljað að B sæi um það. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu B af kröfum K staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson og Þorgeir Örlygsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 1998. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða 8.330.360 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 26. mars 1989 til 2. október 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Bú áfrýjanda var tekið til gjaldþrotaskipta 30. janúar 1998 og hefur skiptastjóri í þrotabúinu samþykkt að áfrýjandi reki sjálfur mál þetta á eigin kostnað. I. Áfrýjandi hefur skýrt svo frá að hann hafi slasast 26. mars 1989 á skíðasvæði Knattspyrnufélags Reykjavíkur í Skálafelli við Mosfellsdal, er vélsleði hans lenti á snjóruðningi með þeim afleiðingum að hann féll af sleðanum. Samkvæmt vottorði Rögnvaldar Þorleifssonar læknis kom áfrýjandi á slysa- og bæklunardeild Borgarspítalans klukkan 21.23 þennan dag. Í læknisvottorðinu er eftirfarandi frásögn skráð eftir áfrýjanda: „Hann skýrði svo frá að um kl. 18 þann dag hefði hann ekið snjósleða sínum í Skálafelli. Hann kvaðst hafa ekið allgreitt og þá ekið sleðanum inn í snjóvegg. Hann kvað sleðann hafa kastast áfram við höggið og kvaðst síðan sjálfur hafa fallið af sleðanum. Hann kvaðst þó fyrst hafa rekið bakið í sæti sleðans en loks lent á bakinu á harðri fönn. Hann kvaðst strax hafa fundið mikinn sársauka í mjóbakinu ...“. Með áfrýjanda var félagi hans, sem einnig var á vélsleða. Hefur hann fyrir dómi skýrt frá atvikum að slysinu í aðalatriðum á sömu lund og áfrýjandi. Þykir mega telja, svo sem gert var í héraðsdómi, nægilega sannað að slysið hafi orðið á þann hátt, sem áfrýjandi hefur lýst. II. Þegar slysið varð hafði áfrýjandi hvorki keypt lögmælta ábyrgðartryggingu vegna sleðans né slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Reisir hann kröfur sínar á því, að stefndi beri ábyrgð á að slysatrygging var ekki fyrir hendi, en það hafi leitt til þess að hann hafi ekki fengið þær vátryggingarbætur, sem honum hefði borið, ef slysatrygging hefði verið keypt. Vélsleðar eru torfærutæki í skilningi 2. gr. umferðarlaga. Áfrýjandi keypti tæki sitt nýtt hjá stefnda 9. febrúar 1989 og greiddi kaupverðið með peningum og skuldabréfi. Tók áfrýjandi við vélsleðanum og flutti hann frá verslun stefnda með bifreið. Á reikningi stefnda dagsettum sama dag kemur fram að fast númer sleðans var ÞA 829, en samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 523/1988 um skráningu ökutækja skulu ökutæki skráð „samkvæmt fastnúmerakerfi“. Vélsleðinn mun hins vegar aldrei hafa verið skráður sem ökutæki eða borið skráningarmerki, þrátt fyrir ákvæði um skráningarskyldu í 1. mgr. 63. gr. umferðarlaga og 1. mgr. 5. gr. nefndrar reglugerðar, en 1. málsliður 1. mgr. 5. gr. hennar hljóðar svo: „Áður en ökutæki er tekið í notkun skal það hafa verið skráð á eiganda, skráningarskírteini gefið út og skráningarmerki fest á það.“ III. Stefndi heldur því fram að flestir, sem keyptu vélsleða hjá honum á þeim tíma, er hér um ræðir, hafi hvorki óskað eftir að kaupa ábyrgðartryggingu eða slysatryggingu ökumanns né að láta skrá þá strax og kaupin gerðust. Hafi kaupendur ekki viljað gera það fyrr en þeir tækju sleða sinn í notkun. Sé þessu þveröfugt farið með kaupendur nýrra bifreiða, sem ekki megi aka óskráðum frá seljanda. Vélsleðinn, sem mál þetta er risið af, var húftryggður hjá vátryggingafélagi frá 9. febrúar 1989 til 30. apríl sama árs. Eftir gögnum málsins verður að miða við að áfrýjandi hafi beðið stefnda um að hafa milligöngu um að kaupa þá vátryggingu. Fyrir dómi svaraði áfrýjandi þannig spurningu um hvort skráning og skyldutrygging hafi komið til tals við kaup sleðans: „Ég gerði bara einhvern veginn ráð fyrir því að þeir myndu sjá um það, þar sem þeir voru umboðsmenn sleðans.“ Ítrekað aðspurður um hvort hann hafi beðið stefnda um að sjá um lögmæltar vátryggingar svaraði hann: „Ég þori ekki að fara með það, hvort ég hafi beðið um það, en ég gerði bara ráð fyrir því að þeir myndu gera það ...“. Einnig tók hann fram, að skráningarmerki hafi hvorki verið á sleðanum né hafi hann fengið slíkt merki. Þá var áfrýjandi inntur eftir því hvort honum hafi ekki fundist undarlegt að fá ekki skráningarmerki. Svaraði hann því neitandi, þar sem hann hafi alveg eins getað búist við að það yrði sent heim til sín. IV. Í 2. gr. reglugerðar nr. 523/1988 kemur fram, að eigandi ökutækis eða sá, sem á vegum hans hafi umráð þess, t.d. innflytjandi eða framleiðandi, beri ábyrgð á að tækið sé skráð. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 4. gr. sömu reglugerðar skal innflytjandi skráningarskylds ökutækis afhenda til ökutækjaskrár gögn, sem þarf til þess að færa megi ökutækið í forskrá. Um skráningu í skilningi 63. gr. umferðarlaga er hins vegar kveðið á í 1. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar eins og fyrr greinir. Ekki skal skrá ökutæki fyrr en eigandi þess eða sá, sem á vegum eigandans hefur umráð þess, leggur fram gögn um að lögmælt vátrygging hafi verið keypt vegna tækisins, sbr. 3. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar. Ákvæði umferðarlaga og reglugerðar nr. 523/1988 ber að skýra svo, að skylda til að láta skrá vélknúið ökutæki hvíli á raunverulegum eiganda þess, ef um hann er vitað. Eftir skýlausu ákvæði 93. gr. umferðarlaga hvílir skylda til að hafa lögmæltar vátryggingar vegna ökutækis ekki á öðrum en eiganda þess eða þeim, sem hefur varanlega umráð þess, sbr. 91. og 92. gr. sömu laga. Verður ekki talið, að stefnda hafi sem innflytjanda verið skylt að færa ökutæki áfrýjanda til skráningar eða kaupa lögmæltar vátryggingar vegna þess fyrir hans hönd. V. Eins og fram er komið var áfrýjanda skylt að lögum að sjá um að keyptar væru lögmæltar vátryggingar vegna vélsleða síns. Sönnunarbyrði um að áfrýjandi hafi falið öðrum að gera vátryggingarsamning um slysatryggingu ökumanns hvílir á áfrýjanda. Hann hefur hvorki sýnt fram á að hann hafi beðið stefnda um að annast kaup á lögmæltum vátryggingum vegna sleðans, né að stefndi hafi mátt ætla að áfrýjandi hafi viljað að stefndi sæi um það. Það haggar ekki þessari niðurstöðu, að stefndi mun hafa haft heimild frá einu eða fleiri vátryggingafélögum til að bjóða viðskiptamönnum vátryggingar vegna nýrra ökutækja, sem hann hafði til sölu. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að stefnda hafi borið að kynna honum reglur um skráningu ökutækja og benda honum á að gæta lagaskyldu til að færa vélsleðann til skráningar og kaupa vátryggingar þær, sem kveðið er á um í 91. gr. og 92. gr. umferðarlaga. Getur áfrýjandi ekki borið fyrir sig vanþekkingu á þeim skyldum, sem honum mátti vera augljóst að hvíldu á sér sem eiganda skráningarskylds ökutækis. Þá hefur áfrýjandi ekki stutt viðhlítandi rökum þá fullyrðingu sína, að ekki hafi farið á milli mála að ætlun hans hafi verið að taka vélsleðann í notkun strax eftir að hann var afhentur. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest um annað en málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda í einu lagi málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Kári Elíasson, greiði stefnda, Bifreiðum og landbúnaðarvélum hf., samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 16. apríl s.l. var höfðað með stefnu útgefinni 1. október s.l. og birtri 2. október s.l. Stefnandi er Kári Elíasson, kt. 250561-3189, Vesturbergi 8, Reykjavík. Stefndi er Bifreiðar og landbúnaðarvélar hf., kt. 440169-7089, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaða­bætur að fjárhæð kr. 8.330.360 með 13% ársvöxtum frá 26. mars 1989 til 11. apríl 1989, en með 15% ársvöxtum frá þ.d. til 11. 06.89, en með 17% ársvöxtum frá þ.d. til 22.07.89, en með 12 % ársvöxtum frá þ.d til 01.08.89, en með 13,4% árs­vöxtum frá þ.d. til 01.09.89, en með 10,2% ársvöxtum frá þ.d. til 01.10.89, en með 8,1% ársvöxtum frá þ.d. til 01.11.89, en með 9,6% ársvöxtum frá þ.d. til 01.12.89, en með 11,2% ársvöxtum frá þ.d. til 01.02.90, en með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 01.03.90, en með 5,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.04.90, en með 4,1% ársvöxtum frá þ.d. til 01.05.90, en með 3% ársvöxtum frá þ.d. til 01.11.90, en með 2,3% ársvöxtum frá þ.d. til 01.12.90, en með 2,6% ársvöxtum frá þ.d. til 01.01.91, en með 2,8% ársvöxtum frá þ.d. til 01.02.91, en með 4% ársvöxtum frá þ.d. til 01.03.91, en með 4,7% ársvöxtum frá þ.d. til 01.07.91, en með 5,8% ársvöxtum frá þ.d. til 01.09.91, en með 6,3% ársvöxtum frá þ.d. til 01.11.91, en með 3,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.12.91, en með 3,4% ársvöxtum frá þ.d. til 01.01.92, en með 2,6% ársvöxtum frá þ.d. til 01.03.92, en með 1,6% ársvöxtum frá þ.d. til 01.04.92, en með 1,1% ársvöxtum frá þ.d. til 01.06.92, en með 1% ársvöxtum frá þ.d. til 01.09.92, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.02.93, en með 1,1% ársvöxtum frá þ.d. til 01.03.93, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.05.93, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 01.09.93, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.12.93, en með 0,5% ársvöxtum frá þ.d. til 01.06.95, en með 0,6% ársvöxtum frá þ.d. til 01.03.96, en með 0,9% ársvöxtum frá þ.d. til 01.05.96, en með 0,8% ársvöxtum frá þ.d. til 01.06.96, en með 0,75 ársvöxtum frá þ.d. til stefnubirtingardags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara gerir stefndi þá kröfu að kröfur á hendur honum verði stórlega lækkaðar. Í aðalkröfu er krafist málskostnaðar að skaðlausu, en í varakröfu er þess krafist að málskostnaður falli niður. Við þingfestingu málsins gerði stefndi kröfu um málskostnaðartryggingu og með úrskurði uppkveðnum 31. október s.l. var stefnda gert að setja 400.000 króna tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar. Með dómi Hæstaréttar 21. nóvember s.l. var tryggingin ákveðin 200.000 kr. Málavextir. Stefnandi keypti nýjan snjósleða af stefnda 9. febrúar 1989 af gerðinni ARCTIC CAT, EL TIGRE 530 D/T með fastanúmerinu ÞA-829. Stefndi seldi stefnanda einnig í umboðssölu fyrir Sjóvá-Almennar tryggingar hf. sérstaka húftryggingu vegna sleðans. Stefnandi stóð í þeirri trú að stefndi hefði fullnægt lagaskilyrðum varðandi skráningu sleðans í ökutækjaskrá. Stefnandi fór í vélsleðaferð í Skálafell ásamt félaga sínum, Sveini Jónatanssyni 26. mars 1989. Að sögn stefnanda lenti hann síðdegis í einhvers konar snjóruðningi og kastaðist hann af sleðanum og lenti á bakinu í harðfenni. Stefnandi fann í fyrstu til mikils sársauka í mjóbaki sem leiddi niður í báða fætur og var hann í fyrstu algerlega máttlaus í báðum gagnlimum. Hélt hann í fyrstu að hann væri lamaður en smám saman fékk hann tilfinningu í fæturna og gat hann ekið sleðanum til tengdaforeldra sinna í Mosfellsbæ. Stefnandi leið miklar kvalir um kvöldið og leitaði til slysadeildar Borgarspítalans þar sem Rögnvaldur Þorleifsson læknir skoðaði hann. Leiddi sú skoðun í ljós eymsli aftan í tveimur neðstu lendarliðunum og niður í spjaldhrygginn. Einnig voru eymsli í hægri rasskinn. Var stefnanda ráðlagt að forðast álag og vinnu næstu daga. Um sumarið 1991 versnaði ástand stefnanda og komu fram miklir leiðsluverkir niður í hægri ganglim. Var hann þá lagður inn á Landakotsspítala þar sem hann gekkst undir frekari rannsóknir. Sýndu röntgenmyndir breytingu á afturhluta liðbolar IV. lendhryggjarliðarins þar sem vaxtarkjarni hafði ekki gróið fastur við liðbolinn. Orsakaði þetta allmikla útbungun frá afturkanti liðbolsins út í mænugang sem þrengdi að mænuganginum. Við skoðun 26.11.1991 hjá Ragnari Jónssyni lækni kom fram að stefnandi var haltur á hægri ganglim, stirður í mjóbaki. Þá hafi verið viss eymsli milli hryggtinda IV. og V. hryggjarliðar. Greinileg rýrnun hafi orðið á lærvöðva framan á hægra fæti og sinaviðbrögð bæði á hæl og hné greinilega veikluð. Var ákveðið að gera aðgerð sem fólst í því að víkka mænugang og var það gert 7. janúar 1992. Atli Þór Ólason læknir mat örorku stefnanda vegna afleiðinga slyssins og er álitsgerð hans dagsett 28. október 1994. Kemur þar fram að stefnandi hafi verið heilsuhraustur alla ævi og hafi aldrei kennt sér meins, hvorki í baki, hálsi né fótum. Er niðurstaða hans að stefnandi muni ætíð hafa veruleg áreynslubundin óþægindi í baki, hvort sem gerð verði spengingaraðgerð eða ekki, sem dragi úr getu hans til mikilla líkamlegra átaka og þar með starfa. Mat hann varanlega læknisfræðilega örorku stefnanda þannig að tímabundin örorka í 6 mánuði frá slysdegi var 100%, eftir það 50% í 3 mánuði og síðan varanleg örorka 20%. Læknirinn tók fram að örorkan stafaði að hluta af meðfæddu ástandi, þ.e. þrengingu á mænugangi vegna vaxtartruflana í baki og taldi eðlilegt að skipta sök til helminga milli þessara þátta eins og hann komst að orði, en benti á að mat um það væri fremur lögfræðilegt en læknisfræðilegt. Jón Erlingur Þorláksson, tryggingafræðingur, reiknaði út örorkutjón stefnanda miðað við skattframtöl stefnanda fyrir árin 1986 til 1988. Er þar gengið út frá þeirri forsendu að stefnandi hefði haldið þeim tekjum sem fram koma í skattframtölum hans fyrir árin 1986-1988 í 20 ár frá slysdegi, en þær munu að mestu vera vegna sjómennsku. Eftir það er miðað við meðaltekjur iðnaðarmanna samkvæmt skýrslum kjararannsóknarnefndar. Stefnandi hefur fallið frá kröfu um bætur vegna tímabundinnar örorku en gerir kröfu um bætur vegna varanlegrar örorku, kr. 8.523.700, er sæti 20% frádrætti vegna skatta- og eingreiðsluhagræðis eða kr. 1.704.740. Þá gerir stefnandi kröfu um bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda, kr. 511.400 og kr. 1.000.000 í miskabætur. Eftir slysið mun hafa komið í ljós að ekki hafði verið gengið frá skráningu sleðans í ökutækjaskrá. Þá hafði ekki verið keypt lögmælt ábyrgðar- og ökumannstrygging vegna hans og hefur stefnandi því ekki átt kost á vátryggingabótum vegna slyssins. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi óskað eftir því að annast sjálfur skráningu og ábyrgðartryggingu sleðans. Málsástæður og lagarök. Stefnandi reisir kröfur sínar á 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem mælt er fyrir um skyldu eiganda ökutækis til að kaupa ökumannstryggingu. Skal vátryggingin tryggja bætur vegna slyss sem ökumaður kann að verða fyrir við starfa sinn. Áður er ökutæki er tekið í notkun skal það skráð, sbr. 63. gr. sömu laga. Vélsleði sé skráningarskylt ökutæki, nánar tiltekið „torfærutæki”, sbr. skilgreiningu 2. gr. laganna. Kröfur stefnanda eru reistar á því að stefndi hafi sem innflytjandi snjósleðans borið ábyrgð á því að hann yrði skráður er kaupin fóru fram, sbr. 2. gr. rgl. nr. 523/1988 um skráningu ökutækja, sem á stoð í 64. gr. umferðarlaga. Til þess að slík skráning hefði getað farið fram hefði stefndi þurft að færa sönnur á að í gildi væri vátrygging í samræmi við ákvæði umferðarlaga, sbr. 12. gr. rgl. um ábyrgðartryggingu ökutækja o.fl. nr. 307/1988 og 3. mgr. 4. gr. rgl. nr. 523/1988. Stefnandi byggir á því að þessar reglur um skyldu innflytjenda þjóni þeim tilgangi að koma í veg fyrir að ný ökutæki komist í umferð án skráningar, en í skráningu felist eftirlit með því að skyldutryggingar hafi verið keyptar. Hafi stefnandi mátt treysta því að stefndi, sem einnig er umboðsmaður vátryggingafélags, hefði gengið frá skráningu snjósleðans með lögmæltum hætti og lögskyldar tryggingar væru í gildi. Verði ekki á þetta fallist telur stefnandi engu að síður að stefndi beri bótaábyrgð á tjóninu þar sem starfsmenn hans hafi vanrækt skyldur sínar varðandi skráningu og að gera stefnanda grein fyrir þeim reglum sem um skráningu ökutækja gilda, en ekki var minnst á þessi atriði við kaupin. Leiddi þessi vanræksla til þess að stefnandi hefur ekki átt kost á þeim vátryggingabótum sem hann hefði átt rétt á úr ökumannstryggingu, ef gengið hefði verið frá skráningu með lögmæltum hætti. Stefnandi byggir kröfu um bætur vegna fjárhagslegs tjóns á læknisfræðilegu mati Atla Þórs Ólasonar læknis og útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings, sem er í samræmi við hefðbundnar uppgjörsaðferðir miðað við þær réttarreglur er í gildi voru er slysið varð og er miðað við 4,5% framtíðarafvöxtun á ári. Miskabótakrafa er reist á 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga vegna þeirra óþæginda sem stefnandi hefur mátt þola vegna meiðsla sinna, þ.á.m. skurðaðgerð og óvissu um nauðsyn frekari aðgerða. Þá er ljóst að slysið mun há stefnanda í framtíðinni og mun stefnandi ekki geta sinnt mörgum af þeim áhugamálum sem honum eru hugleikin. Dráttarvaxtakrafa er byggð á III. kafla vaxtalaga og krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því í fyrsta lagi að ósannað sé að stefnandi hafi slasast á vélsleðanum ÞA-829. Hafi hann yfirhöfuð slasast geti það hafa verið á öðrum sleða. Samkvæmt skrám Sjóvá-Almennra trygginga hf. hafi aldrei verið greitt kaskótjón vegna sleðans og slysið hefur ekki verið staðreynt með lögregluskýrslu. Í öðru lagi byggir stefndi á því að takist ofangreind sönnun liggi ljóst fyrir að stefndi eigi enga sök á vanrækslu skráningar og tryggingar, því stefnandi hafi sjálfur ætlað að sjá um þá hluti áður en hann tæki sleðann í notkun. Stefnandi eigi að vita að við skráningu ökutækis séu sett númeraspjöld á það eða þau afhent eiganda. Honum hafi verið fullkunnugt um að sleðinn var óskráður því ekki voru númersplötur á honum og ekki fékk hann slíkar plötur afhentar. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi aldrei ætlað sér að skrá og tryggja sleðann. Í þriðja lagi byggir sýknukrafan á því að stefndi beri enga ábyrgð á vanrækslu á skráningu og tryggingu vélsleðans þar sem sú skylda hvíli á raunverulegum eiganda ökutækis ef um hann er vitað, en hann er jafnan skráningarskyldur. Enginn vafi leiki á því að stefnandi var eigandi og umráðamaður sleðans þegar slysið varð og ber hann því einn ábyrgð á því að vélsleðinn var hvorki skráður né tryggður. Stefndi bendir á 91. og 92. gr. umferðarlaga þar sem mælt er fyrir um vátryggingarskyldu, en samkvæmt 93. gr. hvílir hún á eiganda ökutækis eða þeim sem hefur varanlega umráð þess. Í umferðarlögum sé ekki kveðið á um á hverjum skráningarskyldan hvíli en í 2. gr. reglugerðar nr. 523/1988 um skráningu ökutækja segi hins vegar að eigandi ökutækis eða sá, sem á vegum eigandans hefur umráð þess, t.d. innflytjandi eða framleiðandi, beri ábyrgð á því að ökutæki sé skráð. Samkvæmt 63. gr. umferðarlaga skuli skrá torfærutæki og setja á það skráningarmerki áður en það er tekið í notkun. Það sé ekki innflytjandinn sem tekur torfærutæki í notkun, heldur kaupandinn eða eigandinn. Það sama eigi því við um skráningarskylduna sem tryggingarskylduna; hún hvílir á eiganda. Stefndi byggir á því að vegna meðfæddrar þrengingar á mænugangi eigi með vísan til örorkumats Atla Þórs Ólasonar læknis að meta örorku stefnanda einungis 10% vegna slyssins og eigi bótafjárhæðir að lækka sem því nemur. Þá telur stefndi að vegna hagræðis af eingreiðslu og skattfrelsi bóta megi beita 35% frádrætti og miskabætur ættu ekki að vera hærri en kr. 70.000. Stefndi vísar til 63. gr., 88. gr., 89. gr., 90. gr., 91. gr., 92. gr. og 93. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá vísar hann til reglugerða nr. 523/1988 og 307/1988. Krafa um málskostnað styðst við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi og skýrði frá því að hann hafi gert ráð fyrir að stefndi sæi um skráningu og ábyrgðartryggingu vélsleðans. Stefnandi þorði ekki að fullyrða að hann hafi rætt um trygginguna við sölumann, en kvaðst hafa gert ráð fyrir að stefndi sæi um þau mál. Stefnandi kvað skráningarmerki ekki hafa verið á sleðanum og hann kvaðst ekki hafa fengið þau afhent. Stefnandi kvaðst hafa átt tvo vélsleða áður og var hvorugur þeirra með ábyrgðartryggingu. Stefnandi kvaðst hafa keypt kaskótryggingu, enda hafi hann viljað hafa þau mál í lagi. Vitnið Sveinn Jónatansson, kt. 130663-2309, lögmaður, staðfesti fyrir dómi að umrædd vélsleðaferð hefði verið farin og að stefnandi hefði slasast á sleða þeim er mál þetta snýst um. Forsendur og niðurstaða. Í máli þessu er ágreiningur með aðilum um það hvort stefnandi hafi í raun slasast á vélsleða þeim er mál þetta snýst um. Þegar litið er til framburðar vitnisins Sveins Jónatanssonar og læknisvottorða, þar sem fram kemur sú frásögn stefnanda að hann hafi ekið snjósleða sínum í snjóvegg og kastast af honum, þykir nægilega sannað að stefn­andi hafi slasast með þeim hætti er hann heldur fram. Samkvæmt 2. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 telst vélsleði vera torfærutæki og samkvæmt 63. gr. sömu laga skal skrá torfærutæki og setja á það skráningarmerki áður en það er tekið í notkun, sbr. einnig c-lið 1. gr., 1. mgr. 5. gr. og 11. gr. reglugerðar nr. 523/1988 um skráningu ökutækja. Umferðarlögin greina ekki frá því á hverjum skráningarskyldan hvílir en í 2. gr. sömu reglugerðar segir að eigandi ökutækis eða sá sem á vegum eigandans hefur umráð þess, t.d. innflytjandi eða framleiðandi, beri ábyrgð á því að ökutæki sé skráð. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skal innflytjandi afhenda ökutækjaskrá gögn svo færa megi ökutækið í forskrá. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. skal ökutæki áður en það verður skráð hafa fengið viðurkenningu Bifreiðaskoðunar og auk þess skal eigandi ökutækisins eða sá, sem á vegum eigandans hefur umráð þess, leggja fram gögn um að ökutækið hafi verið tollafgreitt og tryggt lögmæltri vátryggingu. Samkvæmt 93. gr. umferðarlaga hvílir vátryggingarskylda skv. 91. og 92. gr. sömu laga á eiganda ökutækisins eða þeim sem hefur varanlega umráð þess. Í máli þessu er ekki ágreiningur um að stefnandi keypti umræddan vélsleða af stefnda og leikur því ekki vafi á því að stefnandi var eigandi sleðans. Samkvæmt framangreindum laga- og reglugerðarákvæðum hvílir meginábyrgð og skyldur við skráningu og vátryggingu sleðans á eiganda hans, stefnanda í máli þessu. Upplýst er í málinu að stefnandi tók sleðann í notkun án þess gæta lagafyrirmæla um að festa skráningarmerki á hann. Rennir sú staðreynd stoðum undir þá fullyrðingu stefnda að stefnandi hafi sjálfur ætlað að annast skráningu og vátryggingu sleðans. Þar sem stefnanda hefur ekki gegn andmælum stefnda tekist að færa sönnur á að stefndi hafi tekið að sér skyldur eiganda í þessum efnum, ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Dómsorð: Stefndi, Bifreiðar og landbúnaðarvélar hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Kára Elíassonar í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 255/1998
Biðlaun Sératkvæði
T starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og naut réttinda og bar skyldur samkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með lögum nr. 89/1994 var ríkisfyrirtækið lagt niður og rekstur þess falinn hlutafélagi. Í lögunum var ákvæði þess efnis að starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skyldi boðið sambærilegt starf hjá hlutafélaginu og þeir gegndu áður hjá ríkisfyrirtækinu. T tók við starfi hjá hlutafélaginu en stefndi ríkinu til greiðslu biðlauna á þeim grundvelli, að staða hans hjá ríkinu hefði verið lögð niður. Talið var, að skýr dómafordæmi leiddu til þeirrar niðurstöðu að nýja staðan yrði ekki talin sambærileg hinni fyrri, þar sem T hefði ekki notið hinna sérstöku réttinda starfsmanna ríkisins í hinu nýja starfi sínu, svo sem biðlaunaréttar. Ekki var fallist á að lengdur uppsagnarfrestur hjá hlutafélaginu gæti komið í stað biðlaunaréttarins. Þar sem ósannað var, að T hefði með samningum við hlutafélagið fallið frá biðlaunarétti sínum á hendur ríkinu var ríkið dæmt til að greiða T fjárhæð biðlauna í sex mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 1998. Hann krefst aðallega sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar stefnukröfunnar. Málinu var gagnáfrýjað 19. nóvember 1998. Af hálfu gagnáfrýjanda er þess aðallega krafist, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum biðlaun að fjárhæð 1.605.149 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, eins og greinir í héraðsdómi, frá 15. júlí 1994 til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu dráttarvöxtum. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi kemur fram, að staða gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðju ríkisins var lögð niður á árinu 1994, þegar stofnað var hlutafélag um rekstur fyrirtækisins, sbr. lög nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Tók gagnáfrýjandi boði um starf hjá hlutafélaginu, Áburðarverksmiðjunni hf., frá og með 1. júlí 1994. Hæstiréttur hefur um það dæmt allt frá árinu 1964, að 14. gr. þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins yrði túlkuð svo, að biðlaunaréttur væri fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi, sem stöðunni fylgdi, yrði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins, sbr. H.1964.936. Í dómum réttarins 24. október og 7. nóvember 1996, sbr. H.1996.3169 og 3417, og fimm samhljóða dómum 5. nóvember 1998 kemur og fram, að ný staða verði ekki talin sambærileg hinni fyrri, ef henni fylgja ekki hin sérstöku réttindi, sem starfsmaður naut áður samkvæmt lögum nr. 38/1954. Óumdeilt er, að gagnáfrýjandi naut í stöðu sinni hjá Áburðarverksmiðju ríkisins réttinda ríkisstarfsmanns samkvæmt ofangreindum lögum, þar á meðal biðlaunaréttar. Sá réttur fylgdi ekki starfi því, er hann tók við hjá Áburðarverksmiðjunni hf. Uppsagnarfrestur af hálfu vinnuveitanda var hins vegar lengdur úr þremur mánuðum í sex mánuði, þegar gagnáfrýjandi hóf störf hjá hlutafélaginu. Ósannað er, að með samningi gagnáfrýjanda við félagið um uppsagnarfrest hafi hann gagnvart aðaláfrýjanda afsalað sér biðlaunarétti samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Verður heldur ekki á það fallist, að hinn lengdi uppsagnarfrestur geti komið í stað biðlaunaréttarins, enda er í eðli sínu ólíku saman að jafna, þegar litið er til stöðu ríkisins annars vegar og hlutafélags hins vegar. Starf gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðjunni hf. telst því ekki sambærilegt hinni niðurlögðu stöðu og skiptir frekari samanburður á kjörum gagnáfrýjanda hjá þessum tveimur vinnuveitendum hér ekki máli. Samkvæmt framansögðu verður krafa gagnáfrýjanda um sex mánaða biðlaun tekin til greina, en í málinu er ekki tölulegur ágreiningur. Gagnáfrýjandi krefst dráttarvaxta frá gjalddögum launanna samkvæmt 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga og skýrir drátt á kröfugerð á hendur aðaláfrýjanda með því, að beðið hafi verið dóms í sambærilegu máli starfsmanns Síldarverksmiðja ríkisins gegn íslenska ríkinu, en hann var kveðinn upp 7. nóvember 1996. Með hliðsjón af 6. gr. laga nr. 89/1994 og þeim ágreiningi, sem uppi var um túlkun samsvarandi ákvæðis í 7. gr. laga nr. 20/1993 um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðjur ríkisins, verður þó að telja, að gagnáfrýjanda hafi borið að kynna aðaláfrýjanda fyrirhugaða kröfugerð sína í beinu framhaldi þess, að fyrri staða hans var lögð niður og hann tók við nýju starfi hjá hlutafélaginu. Verða dráttarvextir því reiknaðir frá 27. mars 1997, er mánuður var liðinn frá kröfubréfi gagnáfrýjanda til fjármálaráðuneytisins 27. febrúar 1997. Niðurstaða héraðsdóms verður þá staðfest. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Teiti Gunnarssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði hæstaréttardómaranna Garðars Gíslasonar og Hrafns Bragasonar í hæstaréttarmálinu nr. 255/1998: Íslenska ríkið gegn Teiti Gunnarssyni og gagnsök Í héraðsdómi kemur fram, að staða gagnáfrýjanda hjá Áburðarverksmiðju ríkisins var lögð niður með lögum nr. 89/1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins. Öll hlutabréfin áttu við stofnun félagsins að vera áfram í eigu ríkisins. Í 6. gr. laganna var mælt fyrir um að starfsmönnum fyrirtækisins skyldi boðið sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir gegndu áður. Síðan sagði í ákvæðinu: „Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins á því ekki við um þá starfsmenn“. Gagnáfrýjandi starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins og naut réttinda samkvæmt lögum nr. 38/1954. Honum var boðið starf hjá hlutafélaginu og tók því. Í máli því sem hér er til meðferðar telur hann að með því að staða hans var lögð niður hafi stofnast til handa honum réttur til biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Ágreiningslaust er að gagnáfrýjandi átti rétt til þessara biðlauna frá aðaláfrýjanda ef hann hefði ekki þegið hið nýja starf. Ágreiningurinn í málinu lýtur hins vegar að því hvort hann eigi rétt á biðlaunum þótt hann hafi tekið við nýja starfinu. Gagnáfrýjandi gerir kröfu til fastra launa í 6 mánuði, en til þeirra telur hann dagvinnulaun, laun fyrir fasta yfirvinnu svo og svokallaða desemberuppbót. Bendir hann á að Hæstiréttur hafi í svipuðum tilvikum viðurkennt að biðlaunaréttur væri fyrir hendi, ef hin nýja staða væri ekki sambærileg, það er að henni fylgdu ekki hin sérstöku réttindi sem starfsmaður naut áður samkvæmt lögum nr. 38/1954. Byggir gagnáfrýjandi á því að ráðningarkjör hans hjá hlutafélaginu hafi ekki orðið sambærileg. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti benti hann sérstaklega á ákvæði ráðningarsamnings síns hjá hlutafélaginu um samkeppnishömlur og um lífeyrissjóði svo og að samkvæmt honum nyti hann ekki biðlauna. Af hálfu aðaláfrýjanda er þessu mótmælt og því haldið fram að ráðningarkjör hans hafi í alla staði verið sambærileg, að minnsta kosti ekki lakari. Hefur aðaláfrýjandi lagt fram útreikning á lífeyrisréttindum gagnáfrýjanda. Kemur þar fram að réttindin séu sambærileg eftir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag við það sem áður var. Gagnáfrýjandi hélt áfram að vera í Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna og voru iðgjöld áfram greidd af dagvinnulaunum hans til sjóðsins. Auk þess skyldi eftir breytinguna greiða iðgjöld af öðrum launum til frjáls lífeyrissjóðs. Að því er varðar ákvæði ráðningarsamningsins um samkeppnishömlur og um lífeyrissjóð er þar að mestu leyti mælt fyrir um sömu atriði og gilda um öll fyrirtæki samkvæmt 2. mgr. 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 eða giltu um ríkisfyrirtæki almennt, sbr. 2. og 3. mgr. 34. gr. laga nr. 38/1954. Gagnáfrýjandi hafði fyrir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag 3 mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Eftir breytinguna var uppsagnarfrestur hans sá sami og fyrr, en fyrirtækið varð hins vegar að segja honum upp með 6 mánaða uppsagnarfresti. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 átti hann fyrir breytinguna rétt á launum í 6 mánuði yrði staða hans lögð niður. Samkvæmt greinargerð er fylgdi frumvarpi með þeim lögum voru launin við það miðuð að maður ætti rétt á biðlaunum sem svöruðu til ríflegs uppsagnarfrests. Er ekki annað fram komið en hann njóti uppsagnarfrests sem jafna má til biðlauna. Af því er að framan hefur verið rakið verður ekki annað ráðið en að ráðningarkjör gagnáfrýjanda eftir breytingu fyrirtækisins í hlutafélag metin í heild, hafi verið svo sambærileg við það er hann áður hafði, að hann eigi ekki, sbr. 6. gr. laga nr. 89/1994, rétt á biðlaunum. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af öllum kröfum gagnáfrýjanda í máli þessu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. maí 1998. Ár 1998, föstudaginn 29. maí er Héraðsdómur Reykjavíkur settur í Dómhúsinu við Lækjartorg og haldinn af Skúla J. Pálmasyni héraðsdómara. Fyrir er tekið héraðsdómsmálið nr. E-5894/1997: Teitur Gunnarsson gegn ríkissjóði Íslands, og kveðinn upp svohljóðandi dómur: Mál þetta er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu af ríkislögmanni 15. desember 1997, sem þingfest var í Héraðsdómi Reykjavíkur 16. sama mánaðar. Það var dómtekið að afloknum munnlegum málflutningi, sem fram fór 12. maí sl. Stefnandi málsins er Teitur Gunnarsson, kt. 300354-4679, Dalhúsum 81, Reykjavík, en stefndi er ríkissjóður Íslands, kt. 550169-2829, Arnarhváli, Reykjavík. Dómkröfur. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum biðlaun að fjárhæð kr. 1.605.149 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 246.946 frá 15. júlí 1994 til 15. ágúst s.á., en af kr. 493.892 frá þeim degi til 15. september s.á., en af kr. 740.838 frá þeim degi til 15. október s.á., en af kr. 987.784 frá þeim degi til 15. nóvember s.á., en af kr. 1.234.730 frá þeim degi til 15. desember s.á., en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er krafist skaðabóta sömu fjárhæðar og með sömu dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum máls­kostnaðarreikningi. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, en til vara, krefst stefndi verulegrar lækkunar á stefnukröfunni og að málskostnaður verði felldur niður í því tilviki. Málavextir, málsástæður og lagarök. Málavextir, málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi lýsir málavöxtum svo, að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá Áburðarverksmiðju ríkisins ótímabundið 1. september 1981 og starfað þar óslitið í fullu starfi, þar til Áburðarverksmiðjan hf. tók við rekstri verksmiðjunnar þann 1. júlí 1994. Hafi hann starfað við framleiðslueftirlit, fyrst sem undirmaður framleiðslustjóra en sem framleiðslustjóri frá og með 1. janúar 1988. Ekki hafi verið gerður við hann formlegur ráðningarsamningur, er hann hóf störf, en samið við hann sérstaklega með skriflegum hætti um laun og um starfslýsingu og hafi hann átt aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Stefnandi hafi verið einn þeirra fastráðnu starfsmanna Áburðarverksmiðju ríkisins, sem boðið var starf í samræmi við 6 gr. laga nr. 89/1994. Hafi hann því verið ríkisstarfsmaður í skilningi þágildandi laga nr. 38/1954, meðan hann starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Með lögum nr. 89/1994 hafi ríkisstjórninni verið falið að beita sér fyrir stofnun hlutafélagsins Áburðarverksmiðjunnar hf., sem taka átti við rekstri Áburðarverksmiðju ríkisins. Á grundvelli laganna hafi hlutafélag verið stofnað, sem tekið hafi við rekstri Áburðar­verksmiðju ríkisins 1. júlí 1994. Stefnanda hafi verið boðið starf í samræmi við ákvæði 6. gr. laga nr. 89/1994, sem hann hafi þegið. Honum hafi þó ekki verið greidd biðlaun samkvæmt lögum nr. 38/1954, sem hann telur sig eiga tilkall til. Verði litið svo á að réttindamissir biðlauna felist í 6. gr. laga nr. 89/1994. telur stefnandi sig eiga rétt á bótum vegna sviptingar áunninna réttinda, sem ákvæðið hefði í för með sér. Stefnandi hafi ritað stefnda kröfubréf, dags. 27. febrúar 1997 og krafðist biðlauna samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Hafi þar sérstaklega verið vísað til dóms Hæstaréttar, sem kveðinn var upp þann 7. nóvember 1996 í máli nr. 90/1996, íslenska ríkisins gegn Guðnýju Árnadóttur, í algerlega hliðstæðu máli. Stefndi hafi ekki viljað fallast á ofangreinda afstöðu stefnanda, eins og fram kemur í svarbréfi hans. Þar sé einkum vísað til þess, að tilgangur hins tilvitnaða lagaákvæðis hafi verið að koma í veg fyrir, að starfsmenn, sem tækju boði um sama eða sambærilegt starf hjá hlutafélaginu með eigi lakari kjörum, en þeir höfðu áður haft, ættu jafnframt rétt til biðlauna skv. 14. gr. laga nr. 38/1954. Því til stuðnings sé bent á, að framkvæmdastjóri Áburðarverksmiðju ríkisins hafi átt þátt í samningu frumvarps um stofnun Áburðarverksmiðjunnar hf. Þá hafi stefnandi ásamt öðrum starfsmönnum haft tækifæri til að fylgjast með lagasetningunni, aðdraganda að stofnun hlutafélagsins og breyttu rekstrarumhverfi og að framkvæmdastjóra þess hafi verið falið að gera ráðningarsamninga m.a. við stefnanda með sambærilegum kjörum og hann hafði haft. Neitun stefnda á greiðslu biðlaunanna sé ástæða málsóknar þessarar. Stefnandi byggir málsókn sína á því, að hann hafi verið ríkisstarfsmaður á þeim tíma, sem hann starfaði hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Lög nr. 38/1954 hafi gilt um starfskjör hans og réttindi, er Áburðarverksmiðjan hf. yfirtók rekstur Áburðarverksmiðju ríkisins. Aðalkrafa stefnanda sé reist á 14. gr. laganna, sem tryggi honum rétt til biðlauna í sex mánuði frá því að starf hans var lagt niður. Enginn vafi leiki á því, að starf stefnanda sem ríkisstarfsmanns hafi verið lagt niður, þegar Áburðarverksmiðjan hf. yfirtók rekstur Áburðarverksmiðju ríkisins, sbr. áður til­vitnaðrar 6. gr. laga nr. 89/1994 og umfjöllunar í greinargerð þar um. Þá vísist til fjölda dómafordæma Hæstaréttar í hliðstæðum málum. Réttur hans til biðlauna hans hafi orðið virkur við niðurlagningu stöðunnar, enda hafi honum ekki verið boðin sambærileg staða með samsvarandi réttindum og hann hafði notið samkvæmt lögum nr. 38/1954, þar á meðal biðlaunaréttindum. Fjölda dómafordæma megi tilgreina þessu til stuðnings, nú síðast dóm Hæstaréttar frá 7. nóvember 1996 í máli íslenska ríkisins gegn Guðnýju Árnadóttur. Ákvæði 6. gr. laga nr. 89/1994 breyti þar engu um. Stefnandi telur mega ráða af texta 6. gr. laga nr. 89/1994 og greinargerð með frumvarpi að lögunum, að forsenda ákvæðisins hafi verið, sú að stefnanda og öðrum fastráðnum starfsmönnum yrðu tryggð sambærileg störf hjá Áburðarverksmiðjunni hf. og þeir höfðu hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Fyrir því sé hins vegar ómöguleiki, þar sem starf hjá hlutafélagi geti aldrei orðið sambærilegt starfi hjá ríkisfyrirtæki með þeirri vernd sem lög nr. 38/1954 veiti. Hlutafélag geti ekki veitt stefnanda þá vernd, sem hann njóti sem ríkisstarfsmaður, en þeir njóti t.d. réttar til aðildar að Lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna, sérstakra réttinda í veikinda- og slysatilvikum, sérstakra réttinda í fæðingarorlofi, meira starfsöryggis en almennt gerist vegna varanleika ríkisins og skráðra sem óskráðra reglna um uppsögn ríkisstarfsmanna, og það sem einna mikilvægast sé, njóti þeir réttar til biðlauna, sé staða þeirra lögð niður. Stefnandi telur að 6. gr. laga nr. 89/1994 sé byggð á röngum forsendum og geti ekki svipt hann þeim rétti, sem 14. gr. laga nr. 38/1954 veiti honum. Þá byggir stefnandi á því, að ráðningarkjör hans hjá hlutafélaginu séu ekki sam­bærileg við þau sem hann áður hafði, sbr. framlagaðan ráðningarsamnings hans. Þar sé ekkert biðlaunaákvæði að finna, auk þess sem þar sé verulega íþyngjandi samkeppnishömluákvæði, sem hafi ekki verið hluti af fyrri kjörum hans. Enda þótt hann eigi áframhaldandi rétt til að greiða iðgjöld í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, munu réttindi hans verða „fryst“, þ.e. hann muni ekki öðlast þau réttindi í framtíðinni, sem hann annars mundi hafa áunnið sér með auknum starfsaldri, auk þess sem hann eigi þess ekki kost að velja sér deild í sjóðnum, eins og ríkisstarfsmenn almennt hafi getað. Stefnandi bendir jafnframt á, að verði hann sviptur biðlaunarétti á grundvelli áðurnefndrar 6. gr. opni það leið til þess að fara í kringum biðlaunaréttinn, með því að stofna hlutafélag um starfsemi sem leggja eigi niður, áður en til niðurlagningarinnar kemur. Margrómað starfsöryggi ríkisstarfsmanna færi þá fyrir lítið, en fyrir það hafi ríkisstarfsmenn, að mati stefnanda, í gegnum tíðina greitt fyrir með lægri launum en almennt tíðkist um sambærileg störf á hinum almenna vinnumarkaði. Stefnandi telur, að ákvæði 2. ml. 6. gr. laga nr. 89/1994 brjóti í bága við þá jafnræðisreglu, sem víða sé byggt á í Stjórnarskrá Íslands, og nú hafi verið lögfest í 65. gr. hennar, sbr. l. nr. 97/1995, og alþjóðasáttmálum sem Ísland hefur gerst aðili að, ef talið verði, að réttindaskerðing felist í tilgreindu lagaákvæði. Stefnandi vísar sérstaklega til 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og 1. mgr. 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi í þessu sambandi. Samkvæmt framangreindu hafi stefnandi átt rétt til biðlauna við niðurlagningu stöðu hans, þó svo að honum hefði verið boðin staða hjá Áburðarverksmiðjunni hf., sem hann hafi þegið. Stefnandi byggir á því, að ekki fái staðist gagnvart stjórnarskránni og tilvitnuðum alþjóðasáttmálum, að þröngur afmarkaður hópur fastráðinna starfsmanna hjá Áburðarverksmiðju ríkisins, þar á meðal stefnandi, sé tekinn úr hópi ríkisstarfsmanna, sem njóti verndar 14. gr. l. nr. 38/1954, og afnuminn sé biðlaunaréttur þeirra þá er hann varð virkur. Stefnandi hafnar þeirri skoðun stefnda, að það eigi að hafa áhrif á rétt hans til biðlauna, að framkvæmdastjóri Áburðarverksmiðju ríkisins og síðar Áburðarverk­smiðjunnar hf. hafi tekið þátt í samningu laga nr. 89/1994. Þá sé haldlítil sú mótbára stefnda, að stefnandi eigi að missa lögbundinn biðlaunarétt sinn við það eitt að hann og aðrir fyrrverandi starfsmenn Áburðarverksmiðju ríkisins hafi átt þess kost, að fylgjast með lagasetningunni, án þess að gera nokkurn fyrirvara þar að lútandi. Þessar staðhæfingar stefnda séu rangar og þótt réttar reyndust, verði ekki séð, að það geti leitt til þess, að stefnandi missi lögbundin og áunnin réttindi. Lagasetningarvaldið sé hjá Alþingi og fráleitt sé, að meintar skoðanir stefnanda á rétti sínum til biðlauna eða afstaða einhverra þriðju aðila geti talist fela í sér afsal áunninna réttinda. Í þessu sambandi megi geta þess, að álit stéttarfélags stefnanda, Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, hafi legið fyrir Alþingi, þess efnis, að tíðrædd 6. gr. gæti ekki útrýmt biðlaunaréttindum starfsmanna verksmiðjunnar. Varakrafa stefnanda byggist á því, að ótvírætt sé, að staða sú, sem hann gegndi hjá Áburðarverksmiðju ríkisins, hafi verið lögð niður og að þar með hafi stofnast réttur stefnanda og samsvarandi skylda stefnda til greiðslu biðlauna skv. 14. gr. l. nr. 38/1954. Svipting biðlaunaréttar stefnanda með sérlagaákvæði eins og 6. gr. l. nr. 89/1994 var sérstök aðgerð en ekki almenn. Hún fái ekki staðist gagnvart 72. gr. stjórnarskrárinnar (áður 67. gr.) nema fullar bætur komi fyrir. Biðlaunaréttinn telur stefnandi tvímælalaust njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar að skylda til greiðslu hans hafi stofnast, er starf hans var lagt niður, þ.e. með sömu lögum og biðlaunarétturinn var afnuminn. Stefnandi telur fullar bætur vera sömu fjárhæðar og biðlaun hefðu orðið og byggir varakröfu sína sömu sjónarmiðum, sem fram komi í rökstuðningi fyrir aðalkröfu, þ.e.a.s að um brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og alþjóðasáttmála sem Ísland eigi aðild að sé að ræða. Stefnandi byggir aðal- og varakröfu sína á launum sínum síðustu 12 mánuði fyrir niðurlagningu stöðu hans, sbr. framlagða launaseðla fyrir þetta tímabil. Til fastra launa í skilningi 14. gr. l. nr. 38/1954 teljist föst dagvinnulaun, föst yfirvinna og desemberuppbót. Biðlaunin gjaldfalli á sama hátt og ef hann hefði haldið starfi sínu óbreyttu. Því sé gerð krafa um hver mánaðarlaun frá þeim tíma er þau hefðu átt að koma til útborgunar og dráttarvaxta krafist af þeim frá sama tíma. Málsástæður og lagrök stefnda. Stefndi lýsir tilurð laganna nr. 89 frá 24. maí 1994 um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins með þeim hætti, að nauðsynlegt hafi þótt að skjóta styrkari stoðum undir rekstur hennar með hliðsjón af því, að einkaréttur hennar til sölu á tilbúnum áburði hafi átt að falla niður 1. janúar 1995, sbr. bókun 8 um ríkiseinkarétt í EES-samningi. Við flutning frumvarps til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins á árinu 1993 hafi veruleg óvissa ríkt um framtíð fyrirtækisins með óbreyttu rekstrarformi, eins og fram komi í greinargerð með frumvarpinu, svo og vegna væntanlegra reglna á vettvangi GATT, sem kynnu að leiða til samdráttar í framleiðslu búvöru hér á landi og þar með draga úr notkun tilbúins áburðar og því samsvarandi sam­dráttar í framleiðslu verksmiðjunnar. Með óbreyttu rekstrarformi hafi þótt sýnt, að ókleift myndi reynast að ná viðunandi rekstrarhagkvæmni miðað við áætlað framleiðslu­magn. Hlutafélagaformið hafi þótt best henta til að skapa verksmiðjunni nauðsynlegan sveigjanleika, aðlögunarhæfni og viðbragðsflýti í því skyni að tryggja framtíðarrekstur hennar. Þetta sé allt rakið í athugasemdum með frumvarpi til laga um stofnun hlutafélags um Áburðarverksmiðju ríkisins, svo og í framsöguræðum landbúnaðarráðherra um frumvarpið. Landbúnaðarráðherra hafi á árinu 1992 falið Ólafi Ísleifssyni, hagfræðingi og Hákoni Björnssyni, þáverandi forstjóra Áburðarverksmiðju ríkisins, að undirbúa nauð­synlegar breytingar á lögum um Áburðarverksmiðju ríkisins í samræmi við ráðgerð markmið. Þeir hafi með bréfi til landbúnaðarráðherra, dagsettu 4. september 1992 skilað drögum að lagafrumvarpi ásamt ítarlegri greinargerð. Í bréfinu sé tekið fram, að við samningu frumvarpsins hafi verið leitað til lögmanns Áburðarverksmiðju ríkisins um ráðgjöf um lagaleg efni. Greinargerð þeirra Ólafs og Hákons, bæði við lagafrumvarpið og einstakar greinar þess, hafi einnig fylgt orðrétt sem athugasemdir með lagafrumvarpinu, þegar það var lagt fram á Alþingi. Það hafi síðan verið lögfest óbreytt með lögum nr. 89/1994 með þeirri einu breytingu, að bætt var við ákvæði um stjórn hlutafélagsins. Í athugasemdum frumvarpshöfunda um 6. gr. segi m.a., að þar sem ákvæðinu sé ætlað að tryggja fastráðnum starfsmönnum Áburðarverksmiðju rétt til sömu starfa hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir áður hafi gegnt, þyki ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954 ekki eiga við. Stefnandi hafi verið starfsmaður Áburðarverksmiðju ríkisins frá árinu 1981 og hafi hann verið ráðinn til hins nýja hlutafélags frá 1. júlí 1994 í sama starf og hann áður hafi gegnt og engar athugasemdir gert. Það hafi ekki gerst fyrr en með bréfi lögmanns hans frá 27. febrúar 1997. Þá hafi komið fram sú skoðun, að starf það, sem stefnandi gegni nú, sé ekki sambærilegt fyrra starfi hans hjá ríkisfyrirtækinu. Hin breytta starfs- og samkeppnisaðstaða verksmiðjunnar hafi verið skýrð á fundi 30 júní 1994 og jafnframt hafi þar komið fram, að tilgangur lagabreytingarinnar hafi verið sá, að tryggja áframhaldandi starfsöryggi starfsmanna verksmiðjunnar. Þennan fund hafi Hákon Björnsson, forstjóri verksmiðjunnar, sótt, allir framkvæmda­stjórar og fyrirsvarsmenn einstakra rekstrarþátta, þar á meðal stefnandi, auk Sveins Snorrasonar, hrl. og Geirs Gunnarssonar, fyrrv. alþm., sem báðir hafi síðan tekið sæti í stjórn hlutafélagsins. Enginn viðstaddra hafi borið því við, að þau störf, sem stóðu þeim til boða hjá hlutafélaginu, væru ekki hin sömu eða sambærileg þeim, sem viðkomandi hafði gegnt hjá ríkisfyrirtækinu og enginn þeirra gerði fyrirvara um það, þegar skriflegur ráðningarsamningur var gerður. Enginn viðstaddra hafi kosið að hætta og þiggja biðlaun, að undanskildum verksmiðjustjóranum, sem áður hafði tekið ákvörðun um að láta af störfum, enda skammt til eftirlaunaaldurs hans. Í öllum ferli undirbúningsins að hlutafélagsstofnuninni, hafi enginn þeirra starfs­manna, sem nú geri kröfu um biðlaun, gert nokkrar athugasemdir eða fyrirvara af nokkru tagi. Þessum starfsmönnum hafi þó öllum verið ljóst, að gengið hafi verið út frá því við ráðningu þeirra hjá hlutafélaginu, að verið væri að mati viðsemjenda að bjóða þeim sambærilegt starf. Þeim hafi þá átt að vera í lófa lagið að hafa uppi andmæli eða tjá sig með öðrum hætti, ef þeir kysu fara fram á biðlaun. Stefndi byggir á því og kveðst leggja ríka áherslu á það, að 6. gr. laga nr. 89/1994 veiti starfsmönnum ekki hvoru tveggja rétt til forgangs til starfs og rétt til biðlauna. Stefndi hafnar þeim sjónarmiðum stefnanda, að 6. gr. laga nr. 89/1994 brjóti í bága við almenna jafnræðisreglu, þar sem um sé að ræða skerðingu á lögbundnum réttindum, sem einungis hafi beinst að þröngum hópi manna. Þvert á móti sé á því byggt, að 6. gr. laga nr. 89/1994 skerði ekki biðlaunarétt, samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Tilgangur lagareglunnar hafi verið sá að veita starfsmönnum Áburðar­verksmiðju ríkisins forgangsrétt til starfa hjá hlutafélaginu við stofnun þess. Starfsmenn hafi átt val um það, hvort þeir nýttu sér þann forgang og hafi því hlotið að hafa litið svo á, að starfið hjá félaginu væri sambærilegt því starfi, sem þeir áður gegndu hjá Áburðarverksmiðju ríkisins, eða ella hafna boðinu um starfann og fara á biðlaun. Þegar af þeirri ástæðu fái sú málsástæða stefnanda ekki staðist, að jafnræðisreglan hafi verið brotin á starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins. Staða stefnanda hefði orðið önnur og verri hefði hann valið þann kostinn að hafna starfi og fara á biðlaun. Framtíðarstarf hans hafi verið í húfi og hafi hann því valið betri kostinn og haldið áfram starfi sínu hjá hlutafélaginu á síst lakari kjörum, ef ekki betri en hann áður hafði. Stefnandi hafi kosið að greiða áfram í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, en nú sé munurinn sá, að sé greitt til sjóðsins af föstum launum en af öðrum launum hans sé greitt til frjáls lífeyrissjóðs, hvort tveggja að ósk stefnanda. Áður hafi eingöngu verið greitt af föstum launum stefnanda. Þá hafi verið leitast við að gera launakjör stefnanda og önnur starfskjör hans sem líkust því, sem hann hafi áður notið. Fjárhæð fastra mánaðarlauna og fjöldi fastra yfirvinnutíma á mánuði hafi verið óbreytt frá því sem verið hafði. Sama gildi um greiðsludag launa. Stefnandi hafi notið sömu hlunninda, svo sem greiðslu fyrir afnot af eigin bifreið og óbreyttra orlofsréttinda. Veikindaréttur hans taki mið af veikindarétti opinberra starfsmanna hverju sinni. Auk þess njóti hann nú lengri uppsagnarfrests en gildir um ríkisstarfsmenn, þ.e. 6 mánaða fyrirvara, en sjálfur geti hann sagt upp með 3ja mánaða uppsagnarfresti. Andist stefnandi í starfi fær ekkja hans eða börn 3ja mánaða sérstaka eftirlaunagreiðslu, sem sé rýmri regla en gilt hafi samkvæmt starfsmannalögum nr. 38/1954. Loks sé í ráðingarsamningi stefnanda við hlutafélagið ákvæði um gerðardóm, sem ekki tíðkist hjá ríkisstarfsmönnum. Mótmælt sé þeirri fullyrðingu stefnanda, að íþyngjandi samkeppnishömluákvæði sé í ráðningarsamningi hans við hlutafélagið, sem ekki sé í samræmi við fyrri starfskjör hans að þessu leyti. Samsvarandi ákvæði sé í 32. og 34. gr. laga nr. 38/1954. Skýra beri 32.gr. starfsmannalaganna á þann hátt, að stefnanda hefði verið óheimilt sem ríkisstarfsmanni að ráða sig til starfa hjá samkeppnisaðila við Áburðarverksmiðju ríkisins við starfslok þar. Því sé í reynd ekki um marktækan mun að ræða, en ákvæði ráðningarsamningsins setji þó tímamörk. Verði hins vegar talið, að umrætt ákvæði sé íþyngjandi fyrir stefnanda, beri að líta til þess, að á móti komi lenging uppsagnarfrests af hálfu vinnuveitanda og þar með biðlaunatími, svo og það starfsöryggi, sem starf hans hjá hlutafélaginu veitti honum umfram fyrra starfi hans hjá ríkisverksmiðjunni að óbreyttu rekstrarformi. Stefndi hafnar ennfremur sem rangri og ósannaðri þeirri staðhæfingu stefnanda, að hann hafi fengið lægri laun en tíðkast hafi um sambærileg störf meðan hann var ríkisstarfsmaður. Stefndi heldur því fram með hliðsjón af framanrituðu, að öll skilyrði, er felist í 6. gr. laga nr. 89/1994, hefi verið uppfyllt, þannig að biðlaunaréttur 14. gr. laga nr. 38/1954 geti ekki átt við gagnvart stefnanda. Varakröfu sína kveður stefndi setta fram, fallist dómurinn ekki á aðalkröfu hans. Stefndi styður varakröfuna þeim rökum að líta verði til þess, að atvinnuöryggi stefnanda hafi verið tryggt með 6. gr. laga nr. 89/1994 og honum hafi þannig verið að mestu bættir þeir fjárhagslegu hagsmunir, er felist í 14. gr. laga nr. 38/1954. Einnig verði í þessu tilliti að hafa hliðsjón af hinum langa uppsagnarfresti stefnanda hjá hlutafélaginu. Beita verði tilvitnaðri 14. gr. í þessu sambandi á sama hátt og væri um að ræða verr launað starf á vegum ríkisins á biðlaunatíma, eins og lagagreinin mæli fyrir um. Þegar allt sé virt, virðist raunar erfitt að rökstyðja, að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur málsaðila felst í því álitaefni, hvort biðlaunaréttur stefnanda hafi fallið niður við ráðningu hans til hlutafélagsins Áburðarverksmiðjunnar hf. hinn 1. júlí 1994 með vísan til ákvæðis 6. gr. laga nr. 89/1994. Óumdeilt er, að stefnandi naut í starfi sínu hjá Áburðarverksmiðju ríkisins réttar­stöðu opinberra starfsmanna samkvæmt lögum nr. 38/1954. Þau lagaákvæði, sem hér reynir einkum á, er annars vegar áðurnefnd 6. gr. laga nr. 89/1994 og hins vegar 14. gr. nr. 38/1954. Tilvitnuð 6. gr. hljóðar svo: „Fastráðnum starfsmönnum Áburðarverksmiðju ríkisins skal boðið sambærilegt starf hjá hinu nýja hlutafélagi og þeir gegndu áður hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, á því ekki við um þá starfsmenn“. Lagaákvæði þetta á sér hliðstæðu í ýmsum lögum, þar sem ríkisfyrirtækjum hefur verið breytt í hlutafélag, s.s. í 3. gr. laga nr. 45/1989 um stofnun hlutafélags um ríkisprentsmiðjunar Gutenberg, 4. gr. laga nr. 28/1993 um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins, 7. gr. laga nr. 20/1993 um stofnun hlutafélags um Síldarverksmiðju ríkisins, 3. gr. laga nr. 75/1994 um stofnun hlutafélags um Lyfjaverslun ríkisins. Ákvæði 1. mgr. 14. gr. gr. starfsmannalaga nr. 38/1954, sem hér kemur til álita, er svohljóðandi: „Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði, eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins.“ Við breytingu á rekstrarformi Áburðarverksmiðju ríkisins í hlutafélag hinn 1. júlí 1994 á grundvelli laga nr. 89/1994 var staða stefnanda lögð niður í skilningi 14. gr. starfsmannalaganna. Við ráðningu til hlutafélagsins naut stefnandi því ekki lengur þeirra réttinda, sem starfsmannalögin veittu, né heldur bar hann skyldur samkvæmt þeim. Því verður að taka afstöðu til þess, hvort 6. gr. laga nr. 89/1994 sé þess valdandi, að biðlaunaréttur stefnanda falli niður, eins og stefndi byggir á. Þegar frumvarp til laga nr. 89/1994 var til meðferðar í landbúnaðarnefnd Alþingis, sendi stjórn starfsmannafélags Áburðarverksmiðju ríkisins (S.F.Á.) nefndinni bréf. Í bréfinu segir m.a. svo varðandi 6. gr. frumvarpsins: „Stjórnin leggur áherslu á að tryggt sé að með ákvæði 6. greinar frumvarpsins sé ekki verið að brjóta á lögbundnum og áunnum réttindum starfsmanna. ............Stjórn S.F.Á. fær ekki annað séð en að önnur málsgrein 6. greinar frumvarpsins skerði áunnin réttindi ákveðins hóps starfsmanna og því beri að fella hana niður.“ Fyrir liggur að stefnandi var kvaddur á fund landbúnaðarnefndar Alþingis sem fulltrúi starfsmanna verksmiðjunnar, ásamt Hákoni Björnssyni og fleirum til umræðu um umrædda 6. gr. Í framburði sínum hér fyrir dómi kváðu þeir, að nefndarmönnum hafi verið gert það ljóst að verið væri að reyna að afnema biðlaunaréttindi ákveðins hóps starfsmanna og þeirri skoðun komið á framfæri við nefndarmenn, að hæpið væri að mati ýmissa lögfræðinga, sem leitað hafi verið til, að 6. gr. frumvarpsins fengi staðist. Hákon gegndi áður forstjórastöðu hjá ríkisverksmiðjunni, en réðst til starfa hjá hlutafélaginu í hliðstætt starf. Hann hefur einnig höfðað mál á hendur stefnda til greiðslu biðlauna. Stefnandi bar það fyrir dómi, að á fundi 30. júní 1994, þegar breytingarnar á rekstrarformi verksmiðjunnar voru kynntar, hafi komið fram fyrirspurn til Sveins Snorrasonar stjórnarformanns hlutafélagsins um biðlaunaréttinn og hafi hann gefið þau svör, að þar væri við fyrri rekstraraðila að eiga, en ekki hlutafélagið sjálft. Framburður þeirra Hákonar Björnssonar og Páls A. Höskuldssonar, sem einnig sækir mál á hendur stefnda til greiðslu biðlauna, var samhljóða framburði stefnanda að þessu leyti. Sveinn Snorrason minntist þess ekki í skýrslu sinni fyrir dóminum, að þetta atriði hafi borið að með þessum hætti, heldur taldi hann sig hafa verið að svara fyrirspurn um það, hvaða úrræði þeir ættu, sem veldu þann kostinn að ráða sig ekki til hlutafélagsins. Þeir myndu verða að sækja rétt sinn til ríkisins. Stefnandi greindi réttinum frá því, að biðlaunaréttur hans hafi ekki komið til umræðu, þegar hann gerði ráðningarsamning sinn við hlutafélagið og því síður að því hafi verið hreyft, að lenging uppsagnarfrests úr 3 mánuðum í fyrri starfskjörum hans í 6 mánuði í ráðningarsamningnum tengdist á nokkurn hátt brottfalli biðlaunaréttar. Hann kvaðst engan fyrirvara hafa gert í sambandi við meintan biðlaunarétt sinn við gerð ráðningarsamningsins. Hákon Björnsson forstjóri, hlutafélagsins, sem annaðist gerð ráðningarsamningsins við stefnanda, staðfesti fyrir dóminum, að þessi tilgreinda breyting á ráðningarkjörum stefnanda hafi að hans mati ekki staðið í neinu sambandi við brottfall biðlaunaréttar. Stefnandi bar það ennfremur, að hvergi hafi komið fram, að hann ætti val um það að taka við nýja starfinu eða fara á biðlaun ella, hvorki í lögunum um hlutafélagið, öðrum gögnum eða í viðræðum við stjórnarformann hlutafélagsins. Hann kvað starfskjör sín hafa versnað við ráðningu hans til hlutafélagsins, að því leyti að í ráðningarsamningi hans sé ákvæði um samkeppnishömlur, sem ekki hafi verið áður. Ákvæðið sé svo víðtækt, að hann geti ekki ráðið sig til starfa hjá öðrum í Evrópu á þessu sviði, þann tíma sem tiltekið sé í ráðningarsamningnum. Einnig hafi orlofsréttur hans skerts við ráðningu hans til hlutafélagsins. Sé litið til launakjara stefnanda hjá hlutafélaginu með hliðsjón af ákvæði umræddrar 6. gr. laga nr. 89/1994 er óumdeilt, að hann naut sömu launa hjá hluta­félaginu og hann áður fékk sem starfsmaður Áburðarverksmiðju ríkisins og flest önnur starfskjör hans voru sambærileg í hinni nýju stöðu og jafnvel betri í ýmsu tilliti. Eitt er það kjaraatriði í ráðningarsamningi hans við hlutafélagið, sem telja verður að feli í sér verulega skerðingu. Um er að ræða ákvæði í 9. gr. ráðningarsamningsins sem varðar samkeppnishömlur. Ákvæðið er svohljóðandi: „Eins lengi og forstöðumaður rannsóknastofu er í starfi hjá félaginu og allt að tveimur árum eftir að hann hefur hætt starfi hjá félaginu gilda eftirfarandi samkeppnishömlur. a) Forstöðumanni rannsóknastofu er óheimilt, án skriflegs samþykkis frá stjórn félagsins, að hafa beint eða óbeint fjárhagslega hagsmuni í nokkru félagi eða fyrirtæki sem að einhverju leyti er í samkeppni við fyrirtækið eins og það er rekið á þeim tíma. b) Einnig er forstöðumanni rannsóknastofu óheimilt að ráða sig hjá eða að vinna fyrir slíkt félag, sem stjórnarmaður, starfsmaður eða ráðgjafi.“ Stefndi byggir á því, að þetta samningsákvæði hafi í raun ekki falið í sér breytingu á kjörum stefnanda frá fyrra réttarsambandi með vísan til 32. og 34. gr. laga nr. 38/1954 Hann hafi verið bundinn þagnarskyldu samkvæmt 32. gr. laga nr. 38/1954 og sú skylda sé óbreytt, þótt starfsmaður láti af starfi, sbr. niðurlagsákvæði tilvitnaðrar lagagreinar. Ennfremur bendir stefndi á 34. gr. sömu laga, sem feli í sér samsvarandi takmörkun á athafnafrelsi ríkisstarfmanna í atvinnulegu tilliti og mælt sé fyrir um í 9. gr. ráðningarsamningsins. Ljóst þykir, að umrætt ákvæði sé mun víðtækara og feli í sér mun meiri skerðingu fyrir stefnanda, en sú lagaskylda, sem 32. gr. og 34. gr. starfsmannalaga mæla fyrir um, og setji atvinnumöguleikum hans hérlendis þröngar skorður, kjósi hann að hverfa til annarra starfa. Þá byggir stefndi á því, að stefnanda hafi verið bætt að fullu brottfall biðlaunaréttar með því að uppsagnarfrestur hans hafi verið lengdur til samræmis við þann biðlaunarétt sem hann naut í fyrra starfi. Að mati dómsins er biðlaunaréttur annars eðlis en uppsagnarréttur og því sé ekki hægt að leggja þessi tvö kjaraatriði að jöfnu. Komi þetta skýrast fram í því, að hluta­félag geti orðið gjaldþrota og þá sé lengdur uppsagnarfrestur harla lítils virði, sbr. 5. gr. laga nr. 53/1993. Íslenska ríkið og fyrirtæki eða stofnanir á þess vegum sé varanlegri og traustari vinnuveitandi og vandséð er að þar geti komið til gjaldþrota. Þegar allt það er virt sem að framan er rakið, þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á það með óyggjandi hætti, að starf stefnanda hjá Áburðarverksmiðjunni hf. sé sambærilegt fyrra starf hans og stefnandi njóti jafngóðra starfskjara og annarra réttinda sem í fyrra starfi hans hjá Áburðarverksmiðju ríkisins. Þvert á móti virðast starfskjör stefnanda hafa skerts í mörgu tilliti. Því verður að telja að 6. gr. laga nr. 89/1994 verði ekki beitt gagnvart stefnanda. Ekki verður heldur litið svo á, að stefnandi hafi svipt sig rétti til biðlauna með því að láta hjá líða að gera fyrirvara um biðlaun sín, þegar hann réði sig til starfa hjá hlutafélaginu og undirritaði ráðningarsamning sinn, eins og stefndi heldur fram. Mál af þessu tagi hafa komið til kasta dómstóla og hefur Hæstiréttur felld dóm um álitaefnið, sbr. Hæstaréttardóm 1996, bls. 3417 og einnig til hliðsjónar Hæstaréttardóm 1996 bls. 3169. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var deilt um gildi 7. gr. laga nr. 20/1993 en þau varða breytingu Síldarverksmiðju ríkisins í hlutafélag. Í niðurlagsorðum Hæstaréttar segir m.a. svo: „Dómstólar hafa túlkað 14. gr. laga nr. 38/1954 svo, að biðlaunaréttur sé fyrir hendi við niðurlagningu stöðu, þótt sá starfi sem stöðunni fylgdi, verði áfram ræktur á vegum annars aðila en ríkisins, sbr til dæmis H.1964.936 og H 1990.452. Þótt laun og viðfangsefni í hinni nýju stöðu séu þau sömu og í hinni eldri, verður nýja staðan ekki talin sambærileg hinn fyrri, ef hin sérstöku réttindi samkvæmt lögum nr. 38/1954 eru ekki fyrir hendi í nýju stöðunni.“ Þau sérstöku réttindi, sem vísað er til í dómi Hæstaréttar eru m.a. biðlaunaréttindi þau, sem deilt er um í máli þessu og 14. gr. laga nr. 38/1954 fjallar um. Stefnandi hefur ekki fallið frá þessum rétti með beinum eða óbeinum hætti né heldur verður talið, að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum að þessu leyti með því að láta hjá líða að gera fyrirvara um biðlaunarétt sinn við gerð ráðningarsamnings síns. Ekki verður önnur ályktun dregin af dómafordæmum Hæstaréttar, en að sú stefna hafi þar verið mörkuð, að fastir starfsmenn ríkisins verði ekki sviptir áunnum réttindum sínum með sérlögum, sem beinast að þröngum hópi ríkisstarfsmanna. Verður ekki annað séð, en jafnréttissjónarmið hafi þar verið ráðandi og einnig sé á því byggt, að viðkomandi starfsmenn hafi öðlast stjórnarskrárvarinn rétt samkvæmt 72. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33/1944 með síðari breytingum, til þeirra starfskjara, sem þeir nutu sem ríkisstarfsmenn. Í lögum þeim, sem Alþingi hefur sett á undanförnum árum og fjalla um breytingu ríkisstofnunar í hlutafélag, hefur komið skýrt fram sá vilji löggjafans, að ríkisstarfsmenn skuli sviptir rétti til biðlauna, ráði þeir sig til sambærilegra starfa hjá viðkomandi hlutafélagi. Þessum viðhorfum hefur Hæstiréttur hafnað, samanber niðurlagsorð réttarins í dómi 1996, bls. 3417, sem áður er vísað til. Niðurstaða dómsins er því sú, að fallist er á kröfur stefnanda á hendur stefnda, enda hefur stefndi ekki mótmælt kröfu stefnanda tölulega. Ákvörðun dómsins um dráttarvaxtakröfu stefnanda er eftirfarandi. Stefnandi tók við starfi hjá Áburðarverksmiðjunni hf. hinn 1. júlí 1994, án þess að gera fyrirvara um rétt sinn til biðlauna eða gera stefnda á annan hátt viðvart um það, að hann hygðist halda þeim biðlaunarétti sínum til laga. Stefndi hafði því réttmæta ástæðu til að ætla með hliðsjón af 6. gr. laga nr. 89/1994, að stefnandi hefði fallið frá rétti sínum til biðlauna. Með bréfi til fjármálaráðuneytisins, dags. 27. febrúar 1997, krefur Gunnar Jónsson hrl. stefnda um biðlaun fyrir hönd stefnanda og fleiri starfsmanna Áburðarverksmiðju ríkisins, sem eins var háttað um. Með hliðsjón af þessu aðgerðarleysi stefnanda og með vísan til 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, þykir rétt, að dráttarvextir reiknist af tildæmdri fjárhæð frá 27. mars 1997 til greiðsludags. Samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst kr. 350.000, þar með talinn virðisaukaskattur. Skúli J. Pálmason kvað upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, ríkissjóður Íslands, greiði stefnanda, Teiti Gunnarssyni, kr. 1.605.149, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. mars 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 350.000 í málskostnað.
Mál nr. 75/2013
Lögmaður Umboð Uppgjör Skaðabótamál
Þ krafði lögmanninn J um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem Þ taldi sig hafa orðið fyrir er J gerði upp slysabætur fyrir hann, án fyrirvara um rétt Þ til að hafa uppi frekari kröfu um bætur. Talið var að Þ hefði hvorki gefið J skrifleg né munnleg fyrirmæli um að ganga frá bótauppgjöri með fyrirvara og yrði bótakrafa Þ því ekki reist á því að J hefði farið út fyrir umboð sitt með því að sinna ekki fyrirmælum Þ og þannig valdið honum tjóni. Þá var jafnframt talið að ekkert í málinu hefði gefið J tilefni til að gera fyrirvara við bótauppgjörið af eigin frumkvæði, né afla skriflegs samþykkis Þ fyrir fullnaðaruppgjöri. Þar sem Þ hafði ekki sýnt fram á að J hefði sýnt af sér saknæma og ólögmæta vanrækslu við þá hagsmunagæslu sem hann tók að sér í þágu Þ, var J sýknaður af kröfu Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2013. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 23.582.638 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. febrúar 2008 til 7. nóvember 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir vinnuslysi á Halamiðum 11. nóvember 2002 um borð í skipinu Víði EA-910 sem gert var út af Samherja hf. Í málinu krefur hann stefnda um skaðabætur vegna ætlaðra mistaka í lögmannsstarfi í slysamáli sem áfrýjandi rak á hendur réttargæslustefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Telur áfrýjandi mistök stefnda felast í því að hafa 7. desember 2004 við móttöku bóta úr lögbundinni slysatryggingu skipverja hjá tryggingafélaginu gengið frá fyrirvaralausu uppgjöri fyrir sína hönd. Í skaðabótakvittun, sem stefndi undirritaði 7. desember 2004 þegar hann veitti viðtöku bótum frá réttargæslustefnda vegna tjóns áfrýjanda, sagði meðal annars: „Tryggingamiðstöðin hf. hefur greitt undirrituðum skaðabætur vegna ofangreinds tjóns samkvæmt eftirfarandi sundurliðun. Móttakandi staðfestir að neðangreind fjárhæð er lokagreiðsla vegna þessa tjóns og allar kröfur vegna málsins eru að fullu greiddar ... Samtals upphæð 15.543.206.“ Skilagrein stefnda til áfrýjanda er dagsett degi síðar og kemur þar fram að þann dag lagði stefndi inn á reikning áfrýjanda 14.473.420 krónur. Áfrýjandi telur að með hinu fyrirvaralausa uppgjöri hafi stefndi gengið gegn skýrum fyrirmælum sínum um hið gagnstæða og þannig farið út fyrir umboð sitt, en áfrýjandi kveður vilja sinn í þeim efnum hafa komið fram í munnlegum samskiptum sínum við stefnda sem og bréflega. Í annan stað er bótakrafa áfrýjanda á því reist að stefnda hafi að teknu tilliti til aðstæðna í málinu borið að gera bæturnar upp með fyrirvara eða afla skriflegs samþykkis fyrir fullnaðaruppgjöri. Vísar áfrýjandi í því sambandi einkum til bréfaskipta stefnda við læknana Atla Þór Ólason og Leif N. Dungal vegna óánægju áfrýjanda með niðurstöðu matsgerðar þeirra 15. september 2004, en þau samskipti eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Þar er og gerð grein fyrir dómsmáli því sem áfrýjandi höfðaði, upphaflega á hendur stefnda og réttargæslustefnda, en því lauk með dómi Hæstaréttar á hendur réttargæslustefnda 2. febrúar 2012 í máli nr. 423/2011. II Með umboði 1. september 2003 fól áfrýjandi stefnda að krefjast fyrir sína hönd þeirra slysalauna og skaðabóta sem áfrýjanda bæri að lögum. Í umboðinu segir: „Umboðsmanni mínum er heimilt að höfða mál, svara til sakar fyrir mína hönd, óska eftir örorkumötum, semja um bætur, gefa út kvittanir, taka á móti greiðslum slysa- og skaðabóta, afla allra persónulegra upplýsinga sem þörf er á vegna þessa máls hjá læknum, lögregluembættum eða skattayfirvöldum eða öðrum þeim aðilum, sem veitt geta upplýsingar um mál þetta. Jafnframt að veita öðrum upplýsingar varðandi þetta mál, þegar þörf krefur svo sem læknisvottorð og skattaskýrslur o.þ.l. Allt sem umboðsmaður gerir á grundvelli umboðs þessa er jafngilt sem hefði það stafað frá undirrituðum. Sama gildir um allar gerðir hans til þessa í tengslum við ofangreint mál.“ Samkvæmt þessu fól umboðið ekki í sér fyrirmæli áfrýjanda til stefnda um að taka við greiðslu slysa- og skaðabóta með fyrirvara um rétt áfrýjanda til að hafa uppi frekari kröfur og öðrum skriflegum gögnum í þá veru er ekki til að dreifa í málinu. Er því ósannað að áfrýjandi hafi gefið stefnda skrifleg fyrirmæli um að ganga frá bótauppgjöri við réttargæslustefnda með fyrirvara um rétt áfrýjanda til frekari bóta. Verður bótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda því ekki á því reist að stefndi hafi farið út fyrir umboð sitt og með því valdið áfrýjanda tjóni. III Þegar matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal lá fyrir 15. september 2004 lýsti áfrýjandi í bréfi til stefnda 4. október það ár óánægju með niðurstöðu hennar og taldi varanlega örorku sína þar verulega vanmetna. Óskaði áfrýjandi jafnframt eftir því að stefndi kæmi athugasemdum sínum á framfæri við læknana með kröfu um að þeir endurskoðuðu afstöðu sína. Stefndi kom athugasemdum áfrýjanda á framfæri við læknana með bréfi 11. október 2004. Í svarbréfi þeirra 18. október sama ár kom fram að þær gæfu ekki tilefni til að niðurstöðu matsgerðarinnar yrði breytt. Jafnframt bentu matsmenn á að áfrýjandi gæti óskað eftir áliti örorkunefndar samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sætti hann sig ekki við niðurstöðu matsgerðarinnar. Ekki er um það deilt að stefndi gerði áfrýjanda í framhaldi þessa munnlega grein fyrir því að við svo búið væri þrennt í stöðunni, að una fyrirliggjandi mati, óska eftir mati dómkvaddra manna eða bera álit læknanna undir örorkunefnd samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga. Hins vegar greinir aðila mjög á um samskipti þeirra í framhaldinu. Stefndi kvaðst fyrir dómi ekki hafa tekið afstöðu til þess hvað gera skyldi vegna athugasemda áfrýjanda við fyrrgreinda matsgerð heldur beðið hann sjálfan að íhuga málið. Eftir einhverja umhugsun hafi áfrýjandi tjáð sér að hann vildi ganga til uppgjörs á grundvelli matsgerðarinnar. Sagði stefndi þessa afstöðu áfrýjanda hafa komið sér á óvart í ljósi þeirra athugasemda sem hann hefði áður sett fram. Í framhaldinu hafi stefndi reiknað út kröfu áfrýjanda á grundvelli matsgerðarinnar og sent lögmanni tryggingafélagsins, Valgeiri Pálssyni hæstaréttarlögmanni, með bréfi 4. nóvember 2004 og hafi svar hans borist með símbréfi 3. desember sama ár. Kvaðst stefndi hafa kynnt áfrýjanda efni þess en engin viðbrögð fengið þannig „að ég gekk frá matinu án fyrirvara, hann bað aldrei um neinn fyrirvara og ég fór aldrei fram á það við Valgeir Pálsson að yrði settur fyrirvari ... Það lá fyrir fyrst hann mat þessar athugasemdir sínar einhvers virði að fara í örorkunefndina. Hann vildi það ekki og ég var ekki að hvetja hann til þess eða mæla gegn því ... Þannig [var] gengið frá þessu. Það [var] aldrei talað á milli okkar og ég mótmæli því sem uppspuna að ég ætti að setja fyrirvara og ég hefði lofað að halda málinu opnu ... Það sem gerist næst, nákvæmlega 28. febrúar [2005] þá hefur [áfrýjandi] samband við mig og er þá með reikninga fyrir lyfjakostnaði og einhverjum læknisvottorðum sem höfðu orðið útundan ... Síðan er hann aðallega að tala um kostnað við akstur upp á Reykjalund. Ég tala við Valgeir Pálsson, hann fellst á að borga ... bifreiðakostnaðinn. Ég sendi honum og þetta voru 211 þúsund krónur rúmar og hann þakkar mér fyrir og gaf mér upp bankareikning sinn.“ Áfrýjandi skýrði á hinn bóginn svo frá að hann hafi verið mjög óánægður með niðurstöðu matsgerðar Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal, þar sem skerðing hans hefði þar verið allt of lágt metin. Því hafi hann ekki viljað ganga til uppgjörs á grundvelli hennar nema gerður væri skýr fyrirvari um rétt sinn til að krefja um frekari bætur. Kvaðst hann hafa farið til fundar við stefnda þar sem þessi afstaða sín hefði komið skýrlega fram og hafi stefndi brugðist vel við því erindi og tekið fram að algengt væri að bætur væru gerðar upp með fyrirvara. Áfrýjandi kvaðst aldrei hafa samþykkt að ganga ætti frá fullnaðaruppgjöri, þar sem fyrra mat hefði verið rangt. Hann hafi einungis samþykkt að uppgjör færi fram á grundvelli matsgerðarinnar en með þeim fyrirvara að endurmat á örorkunni færi hugsanlega fram seinna. Aðspurður af lögmanni sínum af hverju áfrýjandi hefði ekki strax farið í endurmat fyrst hann var ósáttur við fyrra matið í stað þess að flytja til Spánar, svaraði hann því til að „ég var kominn með svo mikið nóg af þessu öllu saman. Þetta var rosalega erfitt að standa í þessu, að missa svona heilsuna. Á þessum tíma var ég líka í öðrum ... mikilvægari málum.“ Eftir heimkomuna frá Spáni árið 2007 kvaðst áfrýjandi hafa farið að huga að endurmati á örorku sinni og þá haft aftur samband við stefnda sem hefði brugðist vel við þeirri málaleitan. „Svo fer ég aftur og hitti hann svolitlu síðar og þá er allt annað upp á teningnum heldur en á fyrri fundinum ... Þá fer hann að segja að hann hafi ekki fengið að setja fyrirvara við þetta mál eins og ég var búinn að biðja hann að gera. Ég stóð í þeirri trú allan tímann að hann [hefði] gert [það].“ Valgeir Pálsson hæstaréttarlögmaður bar fyrir dómi að hann hefði fyrir hönd réttargæslustefnda séð um uppgjör á bótum til handa áfrýjanda og verið í samskiptum við stefnda um það. Hann kvaðst ekki minnast þess að rætt hafi verið um að gera bæturnar upp með fyrirvara. Þegar framangreint er virt og það haft í huga, að áfrýjandi hreyfði ekki andmælum við stefnda vegna bótauppgjörsins í desember 2004 fyrr en tæpum fjórum árum síðar, hefur áfrýjandi ekki leitt að því sönnur að hann hafi gefið stefnda skýr munnleg fyrirmæli um að ganga einungis til uppgjörs við réttargæslustefnda með fyrirvara.Verður bótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda samkvæmt þessu heldur ekki á því reist að stefndi hafi farið út fyrir umboð sitt með því að sinna ekki munnlegum fyrirmælum áfrýjanda og valdið honum með því tjóni. Þá verður í ljósi þess sem fram er komið í málinu um samskipti málsaðila í aðdraganda bótauppgjörsins hvorki talið að athugasemdir áfrýjanda við matsgerðina 15. september 2004 né atvik málsins að öðru leyti hafi gefið stefnda tilefni til að gera að eigin frumkvæði fyrirvara við bótauppgjörið eða sérstaka ástæðu til að afla skriflegs samþykkis áfrýjanda fyrir fullnaðaruppgjöri. Var stefnda því rétt að ganga til uppgjörs við réttargæslustefnda á þann hátt sem hann gerði og hann mátti samkvæmt framansögðu ganga út frá að væri í samræmi við vilja áfrýjanda. Hefur áfrýjandi samkvæmt þessu ekki sýnt fram á að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta vanrækslu við þá hagsmunagæslu sem hann tók að sér í þágu áfrýjanda. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda í málinu. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 30. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þresti Sigmundssyni, kt. [...], Seljadal 5, Reykjanesbæ, með stefnu, birtri 16. febrúar 2012, á hendur Jónasi Haraldssyni, kt. [...], Reynimel 28, Reykjavík. Tryggingamiðstöðinni hf., kt. [...], Síðumúla 24, Reykjavík, er stefnt til réttargæzlu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda, Jónasi Haraldssyni, verði gert að greiða stefnanda kr. 23.582.638 með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, frá 16. febrúar 2008 til 7. nóvember 2009, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda, Jónasar Haraldssonar, eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda gert að greiða málskostnað að skaðlausu, en til vara er krafizt lækkunar og niðurfellingar málskostnaðar. Af hálfu réttargæzlustefnda eru ekki gerðar kröfur. II Málavextir Stefnandi var fyrsti vélstjóri á skipinu Víði EA-910, sem gert var út af Samherja hf., þegar hann varð fyrir slysi þann 11. nóvember 2002. Slysið vildi þannig til að stefnandi var á leið niður fjögurra metra háan, brattan stiga í vélarrúmi, þegar brotsjór kom á skipið með þeim afleiðingum, að það hallaði um 40°. Við þetta missti stefnandi hand- og fótfestu og datt í lausu lofti niður stigann. Í fallinu náði hann að grípa með hægri hendi í rör og lenti á fótunum. Fékk hann um leið mikið högg á bakið og kveðst hann hafa fundið fyrir miklum verk í hægri öxl, framan til í brjóstkassa og í baki á milli herðablaða og upp í háls. Þegar stefnandi vaknaði næsta morgun kveður hann sér hafa liðið, eins og hann hefði lamazt, en hann hafi enga tilfinningu haft í líkamanum. Þegar í ljós kom að hann gat ekkert hreyft sig, hafi verið ákveðið að hringja í lækni. Næstu daga kveðst stefnandi hafa legið að mestu fyrir í koju og hafi að lokum verið fluttur með varðskipi í land. Var stefnandi þá fluttur á spítalann á Ísafirði, en þar var hann lagður inn í um sólarhring. Á Ísafirði voru röntgenmyndir teknar af stefnanda en þær leiddu ekki í ljós brot á háls- eða brjósthrygg. Var stefnanda ráðlagt að fara í nánari skoðun til Reykjavíkur sem hann og gerði. Leitaði hann þá til Ragnars Jónssonar, sérfræðings í bæklunarlækningum, sem lýsti áverkum stefnanda svo í áverkavottorði, dags. 2. mars 2004: Við komu 22.11.2002 kvartaði hann um verki á milli herðablaða. Hann vaknar við dofa í báðum höndum. Hann hafði fundið fyrir kippum aftanvert í vinstra læri. Engin sérstök einkenni frá hægðum eða þvagi nema hægðartregða líklega vegna verkjalyfja. Ekkert magnleysi í höndum. Hann lýsti miklum verkjum og átti erfitt með hreyfingar. Við skoðun var hann með stirðlegar hálshreyfingar, engin ákveðin eymsli í hálsi en mestu eymslin voru yfir u.þ.b. fimmta brjósthryggjarlið. Hann var með aðeins daufari sinaviðbrögð á þríhöfða hægra megin en annars ekkert ákveðið athugavert við taugaskoðun efri útlima. Það var erfitt að prófa krafta í hægri handlegg vegna verkja. Hann var mjög stirðlegur við hreyfingar vegna verkja í brjósthrygg. Taugaskoðun ganglima var eðlileg.“ Eftir þetta fór stefnandi í sjúkraþjálfun, sem hann kveður hafa skilað takmörkuðum árangri. Kveðst stefnandi hafa verið frá vinnu í u.þ.b. sex mánuði, og á þeim tíma hafi hann fundið fyrir miklum verkjum á milli herðablaða sem leiddi upp í höfuð og niður í bak. Jafnframt fann hann fyrir doða í höndum. Sökum þessa og áfallastreituröskunar hafi hann átt mjög erfitt með svefn á þessu tímabili. Þann 23. maí 2003 fór stefnandi í endurhæfingu á Reykjalundi og var þar til 5. ágúst 2003. Á þessum tíma kveður hann sér hafa tekizt að styrkja sig eilítið og líðan hans hafi batnað að einhverju marki. Á Reykjalundi hlaut stefnandi verkjameðferð hjá Magnúsi Ólafssyni lækni. Vegna verulegra svefntruflana, kvíða og jafnvel einhverrar depurðar kveðst stefnandi hafa leitað til Ingólfs S. Sveinssonar geðlæknis, og segir m.a. svo um ástand stefnanda í vottorði hans, dags. 10. júní 2004: Á Reykjarlundi tókst að snúa þróun mála við hægt og hægt og útskrifaðist hann þaðan bjartsýnn. Meðferðin hafði hins vegar ekki skilað neinni verkfærni. Hann þurfti áframhaldandi meðferð. Í framhaldinu kom bakslag og varð hann mjög hrakinn og vonlaus í nóvemberbyrjun 2003. Var þá meðferðin endurskoðuð. Hæg framför í gangi síðan og hefur sjúklingur stundað meðferð mjög vel og gerir enn. Ástand hans í júní 2004 er þannig að hann hefur ekki úthald til þriggja klukkustunda léttrar vinnu. Hann hefur endurheimt minni og einbeitingu og andlegt ástand er mun betra. Notar verulegt magn lyfja til að hafa svefn sæmilegan, þarf þunglyndislyf og nokkurt magn verkja- og gigtarlyfja. Verkir koma í brjósthrygg og axlir við álag, þreytu og vissar svefnstellingar. Hann er alls ófær til að starfa á sjó og vart líkur á að hann geti nokkurn tímann unnið svo erfiða vinnu. Einnig ófær til annarra starfa en Þröstur er marksækinn maður og væntanlega mun hann halda áfram að bæta færni sína sem hann getur. Árangurinn kemur hægt. Spádómar um vinnufærni eiga ekki við enn sem komið er. Sumarið 2005 flutti stefnandi til Spánar, og kveðst hann hafa náð töluverðum heilsufarslegum bata, meðan hann dvaldi þar. Tveimur árum síðar ákvað stefnandi á hinn bóginn að flytja aftur til Íslands. Eftir að hafa dvalið á Íslandi í skamman tíma kveður stefnandi að sér hafi versnað aftur og hafi hann fundið fyrir miklum verkjum og stirðleika. Aðilar komu sér saman um matsmenn, læknana Atla Þór Ólason og Leif N. Dungal, sem mátu afleiðingar slyssins. Er matsgerð þeirra dags. 15. september 2004 og er niðurstaða matsins eftirfarandi: · Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skbl.: o 100% frá 11. nóvember 2002 til 5. ágúst 2003. · Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl.: o Rúmliggjandi: 26. maí 2003 til 5. ágúst 2003 o Batnandi án þess að vera rúmliggjandi: 11. nóvember 2002 til 5. ágúst 2003. · Stöðugleikatímapunktur: o 5. ágúst 2003. · Varanlegur miski skv. 4. gr. skbl.: o 20% · Varanleg örorka skv. 5. -7. gr. skbl.: o 20% · Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: o 20% Stefnandi var verulega ósáttur við framangreinda matsgerð og taldi að matsmenn hefðu vanmetið afleiðingar slyssins verulega. Kom hann óánægju sinni á framfæri við þáverandi lögmann sinn, stefnda Jónas Haraldsson hrl., með bréfi, dags. 4. október 2004, þar sem gerðar eru ítarlegar athugasemdir við matsgerðina. Í kjölfarið fór stefndi Jónas þess á leit við matsmenn, með bréfi dags. 11. október 2004, að örorkumatið yrði endurskoðað og tillit tekið til athugasemda stefnanda sem fylgdu bréfinu. Matsmenn svöruðu með bréfi, dags. 18. október 2004, þar sem þeir segjast hafa farið ítarlega yfir framlögð gögn og athugasemdir, en þær breyti ekki niðurstöðu matsgerðarinnar. Þá benda matsmenn á í bréfinu, að komi upp ágreiningur um niðurstöðu matsgerðarinnar geti annar hvor málsaðila óskað eftir áliti Örorkunefndar samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga. Í stefnu segir, að þegar stefndi upplýsti stefnanda um viðbrögð matsmanna hafi stefnandi verið mjög ásáttur (sic í stefnu) við þessar málalyktir og hafi verið ákveðið, í samráði við stefnda, að taka við bótum með fyrirvara um varanlegar afleiðingar slyssins. Stefnandi kveður lögmanninn, stefnda Jónas, ekki hafa staðið við það loforð sitt, að málinu ,,yrði ekki lokað“ gagnvart tryggingafélaginu, heldur hafi mál stefnanda verið gert upp án nokkurs fyrirvara af hálfu stefnda og fullnaðarkvittun gefin út þann 7. desember 2004 án vitundar stefnanda, og þrátt fyrir það, að stefnandi hefði komið óánægju sinni um fyrirliggjandi mat á framfæri við stefnda var mál stefnanda Stefnandi kveðst fyrst hafa fengið upplýsingar um, að lögmaðurinn hefði gengið frá fullnaðaruppgjöri, þegar hann leitaði aftur til stefnda í þeim tilgangi að halda málinu áfram. Með matsbeiðni, dags. 8. janúar 2008, fór stefnandi þess á leit við örorkunefnd, skv. heimild í 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, að nefndin léti í ljós álit sitt á varanlegum afleiðingum slyss stefnanda þann 11. nóvember 2002. Eru niðurstöður nefndarinnar þessar: Stöðugleikatímapunktur: 5. ágúst 2003 o Tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. skbl.: 100% frá 11. nóvember 2002 til 5. ágúst 2003 o Þjáningabætur, sbr. 3. gr. skbl: Veikur frá 11. nóvember 2002 til 5. ágúst 2003 o Rúmliggjandi: 11. nóvember 2002 til 17. nóvember 2002 og frá 26. maí 2003 til 5. ágúst 2003. o Varanlegur miski, sbr. 4. gr. skbl: 20% o Varanleg örorka, sbr. 5.-7. gr. skbl: 70% Stefndi kveður stefnanda hafa fengið eintak af tjónskvittuninni, þar sem skýrt komi fram í prentuðum texta hennar, að um lokagreiðslu vegna tjónsins væri að ræða og jafnframt beri hún með sér, að enginn fyrirvari hafi verið gerður af hálfu stefnda. Hafi stefnandi ekki gert athugasemdir við það og hafi stefndi og réttargæzlustefndi talið málinu lokið. Þann 19.09. 2008 hafi stefnda borizt tölvuskeyti framkvæmdastjóra Félags vélstjóra og málmtæknimanna, þar sem framsend var kvörtun stefnanda vegna þess, að ekki hefði verið settur fyrirvari við uppgjörið í desember 2004. Með bréfi dags. 07.10. 2009 hafi lögmaður stefnanda, Ólafur Örn Svansson hrl. krafið réttargæslustefnda TM hf. um greiðslu á kr. 38.692.830 vegna 50% viðbótarörorku samkvæmt áliti Örorkunefndar, miðað við niðurstöðu matsmanna, sem lögð var til grundvallar uppgjöri 07.12. 2004. Í bréfi lögmannsins komi fram, að hann telji bótagrundvöllinn annars vegar byggjast á því að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga til endurupptöku málsins séu fyrir hendi vegna hækkunar varanlegrar örorku úr 20% í mati matsmanna í 70% í álitsgerð Örorkunefndar vegna slysatryggingarinnar, sem upphaflegar bætur voru greiddar úr. Hins vegar sé kröfunni beint að starfsábyrgðartryggingu fyrrum lögmanns hans, stefnda Jónasar Haraldssonar, hrl., þar sem hann telji lögmanninn hafa sýnt af sér saknæmt gáleysi, þegar hann gekk til hins upphaflega uppgjörs, án þess að gera þar fyrirvara um varanlegar afleiðingar slyssins. Stefndi hafnaði kröfunni og var ágreiningur aðila borinn undir Héraðsdóm Reykjavíkur og málið þingfest 17.12. 2009. Undir rekstri þess máls féll stefnandi frá málssókn sinni á hendur stefnda, Jónasi Haraldssyni hrl., vegna greiðslna úr starfsábyrgðartryggingunni, og eftir það snerist það mál eingöngu um meinta greiðsluskyldu úr slysatryggingunni, með vísan til endurupptökuheimildar í 11.gr. skaðabótalaganna. Með dómi uppkveðnum 15.04. 2011 komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu, að heimild til endurupptöku væri ekki fyrir hendi, m.a. með þeim rökum, að ekki hefði verið óskað eftir því við Örorkunefnd, að því yrði svarað, hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu stefnanda eftir uppgjörið í desember 2004, og með dómi sínum 02.02. 2012 í máli nr. 423/2011 staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því, að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni, þegar stefndi, Jónas Haraldsson hrl., fyrrum lögmaður hans, hafi gert upp slysabæturnar vegna vinnuslyssins þann 11. nóvember 2002 gagnvart réttargæzlustefnda, án nokkurs fyrirvara. Nemi tjón hans mismun niðurstöðu Örorkunefndar annars vegar og matsgerðar Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal hins vegar á varanlegri örorku stefnanda. Tjónið megi rekja til vanrækslu stefnda í starfi sínu sem lögmaður stefnanda og því sé um bótaskylda háttsemi að ræða. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 77/1998, um lögmenn, beri lögmönnum í hvívetna að rækja af alúð þau störf, sem þeim sé trúað fyrir, og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna. Þá sé jafnframt kveðið á um í 1. mgr. 8. gr. siðareglna lögmanna (Codex ethicus), að lögmaður skuli leggja sig fram um að gæta hagsmuna skjólstæðinga sinna. Stefndi hafi þverbrotið þessar starfsskyldur sínar, þegar hann ritaði undir fullnaðarkvittun gagnvart réttargæzlustefnda þann 7. desember 2004, enda hafi honum verið fullkunnugt um, að stefnandi væri í verulegum atriðum óánægður með mat Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal á varanlegri örorku. Í þessu sambandi vísist til bréfs stefnanda til stefnda, dags. 4. október 2004, en þar rökstyðji stefnandi viðhorf sitt. Bréf stefnanda hafi borizt stefnda, enda hafi hann farið þess á leit við matsmenn með bréfi, dags. 11. október 2004, að þeir endurskoðuðu örorkumatið með vísan til bréfs stefnanda. Þegar afstaða matsmanna til athugasemda stefnanda lá fyrir, sbr. bréf þeirra, dags. 18. október 2004, hafi stefndi engu að síður lofað stefnanda „að halda málinu opnu“. Með því að gera upp málið með fullnaðaruppgjöri þann 7. desember 2004 hafi stefndi farið gegn vilja stefnanda og loforði um að gera málið upp með fyrirvara. Sá vilji stefnanda komi skýrt fram í munnlegum samskiptum stefnanda og stefnda, sem og bréflega. Stefnda hafi borið skylda til þess, þegar honum var ljós afstaða stefnanda til matsins, að gera fyrirvara við uppgjör bóta. Þá hafi stefndi farið út fyrir umboð sitt með því að gera bæturnar upp án fyrirvara, eftir að honum hafi verið ljós afstaða stefnanda til matsins, sbr. m.a. athugasemdir stefnanda við mat Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal. Megi augljóst vera, að honum hafi borið að afla samþykkis stefnanda fyrir fyrirvaralausu uppgjöri og/eða gera upp bætur til handa stefnanda með fyrirvara, en svo virðist sem engin tilraun hafi verið gerð til þess, þrátt fyrir afstöðu stefnanda, fyrirvara í matsgerð um afleiðingar slyssins og þá staðreynd, að læknisfræðileg gögn hefðu átt að vekja upp sterkar grunsemdir um, að afleiðingarnar væru meiri, eða mikil óvissa væru um þróun mála. Á því sé byggt, að fyrir hafi legið læknisfræðileg gögn, er hafi gefið stefnda fullt tilefni til þess að ætla, að matið væri rangt og/eða að mikil óvissa væri um starfsgetu stefnanda til framtíðar. Þannig hafi verið fullt tilefni til að gera málið upp með fyrirvara. Vísist í því samhengi m.a. til vottorðs Ingólfs S. Sveinssonar geðlæknis, dags. 10. júní 2004, þar sem m.a. komi fram, að ástand stefnanda hafi verið þannig í júní 2004, að hann hafi ekki haft úthald til þriggja klukkustunda léttrar vinnu, verið ófær um að starfa á sjó sem og til annarra starfa. Vottorðið staðfesti, að slíkur vafi hafi verið um framtíðarhorfur um vinnufærni, þegar uppgjör bóta fór fram, að augljóst megi vera, að ástæða hafi verið til að gera fyrirvara við uppgjör. Jafnframt telji stefnandi, að stefnda hafi mátt vera ljóst, að örorka stefnanda væri vanmetin í matsgerð Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal að teknu tilliti til þessara upplýsinga, en þeir lýsa vinnugetu stefnanda svo, að þeir telji miklar líkur á því, að stefnandi muni, er fram líði stundir, finna sér starf, sem henti honum, en óþægindi, tengd slysinu, muni hindra vinnugetu hans til átakastarfa og lengri vinnutíma. Matsfundur matsmanna hafi farið fram í ágúst 2004, eða tveimur mánuðum eftir að Ingólfur S. Sveinsson ritaði fyrrgreint vottorð. Stefnandi telji ekki vera samhljóm milli vottorðsins og matsgerðarinnar. Telji stefnandi það hafa verið gálaust af hálfu stefnda að hafa gert upp bætur vegna varanlegrar örorku á grundvelli mats um 20% örorku, þegar læknisfræðileg gögn, þ.m.t. örorkumatsgerðin, beri það með sér, að stefnandi hafi enga eða takmarkaða vinnugetu haft. Áætlanir um vinnugetu í framtíðinni hafi þannig alfarið byggst á óljósri spá matsmanna um framvindu mála, enda þótt fyrirliggjandi vottorð meðferðarlæknis hafi kveðið á um, að spádómar um vinnufærni ættu ekki við, enn sem komið væri. Með hliðsjón af viljaafstöðu stefnanda og læknisfræðilegum gögnum sé það í raun með ólíkindum, að stefndi hafi engu að síður ákveðið að ganga frá fullnaðaruppgjöri við stefnda. Afstaða stefnanda skipti hér í raun ekki máli, að teknu tilliti til sérfræðikunnáttu stefnda. Hljóti það að gefa auga leið, að lögmanni, sem á annað borð tekur að sér hagsmunagæzlu í slysamáli, beri að gera allt sem í hans valdi standi til að gæta hagsmuna og réttinda umbjóðanda síns gagnvart bótaskyldum aðilum, þ.m.t. að haga uppgjöri til samræmi við fyrirliggjandi gögn og upplýsingar. Þar að auki beri lögmanni að haga störfum sínum í samræmi við þau fyrirmæli, sem umbjóðandi hans hafi veitt honum. Fari lögmaðurinn út fyrir umboð sitt og/eða heimild sína, líkt og stefndi hafi gert með undirritun fullnaðaruppgjörs, sé slík háttsemi í öllum tilvikum bótaskyld af hálfu þess lögmanns, enda hafi hann með háttsemi sinni valdið umbjóðanda sínum tjóni. Hér beri auk þess að hafa sérstaklega í huga, að fullnaðaruppgjör bóta, þar sem vafi sé m.a. um skerðingu starfsorku, þrengi möguleika á því að fá málið endurupptekið á grundvelli 11. gr. skbl., sbr. m.a. Hrd. í máli nr. 90/1984. Ráðist það m.a. af skilyrði ákvæðisins um ófyrirsjáanleika breytinga. Komi fram í læknisfræðilegum gögnum eða örorkumati ábendingar um, að mögulegt sé að afleiðingar tjóns verði meiri en þær eru metnar, teljist ekki lagaskilyrði til endurupptöku máls, hafi uppgjörið farið fram án fyrirvara. Hið fyrirvaralausa uppgjör hafi þannig einnig haft áhrif á möguleika stefnanda til þess að bera fyrir sig 11. gr. skbl., enda fyrirsjáanlegt af læknisfræðilegum gögnum og örorkumati, að afleiðingarnar kynnu að verða meiri. Stefnandi telji, að fortölur stefnda um, að ekki hafi verið hægt að gera málið upp með fyrirvara, séu að engu hafandi, enda beinlínis rangar og ósannar, enda sé vátryggingafélögum óheimilt að neita tjónþolum um uppgjör með fyrirvara, sbr. m.a. leiðbeinandi tilmæli Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2002 frá 25. janúar 2002. Hafi stefnda ekki verið kunnugt um þessi tilmæli og þessa skyldu vátryggingafélaga til að ganga til uppgjörs við tjónþola, sé um að ræða vanrækslu í starfi, enda ber honum, sem lögmanni og sérfræðingi á því sviði, að vera kunnugt um öll laga- og stjórnsýslufyrirmæli, sem á sviðinu gildi. Stefnandi reisi kröfur sínar á hendur stefnda á grundvelli sérfræðiábyrgðar, enda hafi löngum verið talið, að lögmenn heyri undir það sérsvið skaðabótaréttarins. Sé sakarreglunni því beitt með strangari hætti en almennt tíðkist. Sé því ekki hægt að leggja til grundvallar hina hefðbundnu notkun sakarreglunnar við mat á saknæmi stefnda. Þegar sérfræðingur á borð við stefnda veiti þjónustu innan síns fagsviðs, sé almennt hægt að gera ríkari kröfur til hans en ella um að viðhafa vönduð vinnubrögð og sýna fyllstu aðgæzlu. Á þessari skyldu sé hnykkt í fyrrnefndri 18. gr. laga nr. 77/1998 og 1. mgr. 8. gr. siðareglna lögmanna (Codexethicus). Stefnandi leggi ríka áherzlu á, að stefndi þurfi að bera hallann af öllum sönnunarskorti, þ.ám. hvort stefndi hafi hafnað því að gera málið upp með fyrirvara. Í þessu samhengi vísi stefnandi til Hrd. 2001, bls. 244 en þar segi m.a.: Þykja nægar líkur hafa verið leiddar að því að [tjónþoli] hafi orðið fyrir tjóni sökum athafnaleysis [lögmannanna] og verða þau að bera halla af sönnunarskorti um að svo hafi ekki verið. Af tilvitnuðum forsendum Hæstaréttar verði ekki annað séð en að lögmaður verði að bera hallann af sönnunarskorti vegna vanrækslu í starfi, m.ö.o. verði lögmaður að geta sýnt fram á, að þrátt fyrir staðhæfingar tjónþola, hafi hann í raun fullnægt skyldum sínum sem lögmaður. Í svarbréfi réttargæzlu- og varastefnda, dags. 4. nóvember 2009, segir eftirfarandi um þetta atriði: Hefur þetta [þ.e. breyting á sönnunarkröfum innan sérfræðiábyrgðar] átt við í tilvikum þar sem sérfræðingur hefur ekki haldið til haga gögnum sem hann á að halda til haga og því ekki tryggt sér sjálfur þá sönnun sem gera má kröfu til af honum. Stefnandi taki undir þessa fullyrðingu réttargæzlustefnda, enda liggi fyrir, að stefndi hafi ekki lagt fram nein gögn, er hugsanlega gætu afsakað eða réttlætt, að málið hafi ekki verið gert upp með fyrirvara. Stefnandi telji sig hafa leitt að því nægjanlegar líkur, m.a. með vísan til bréfs hans, dags. 4. október 2004, að slík óánægja hafi verið með fyrrgreint örorkumat, að stefnda hafi borið ótvíræð skylda, sem lögmanni sem gerir sig út fyrir að vera sérfræðingur á sviði skaðabótaréttar, að gera málið upp með fyrirvara. Þar sem engin gögn liggi fyrir um afstöðubreytingu stefnanda frá því að bréfið var ritað þann 4. október 2004, beri stefndi tvímælalaust sönnunarbyrðina fyrir því, að slík ætluð sinnaskipti hafi átti sér stað, en ella beri hann hallann af þeim sönnunarskorti. Þá sé á því byggt, að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að stefnandi hafi, þrátt fyrir athugasemdir sínar við matsgerðina, samþykkt fyrirvaralaust uppgjör bóta. Beri stefndi, eðli málsins samkvæmt, sönnunarbyrði fyrir þessari staðhæfingu sinni, sem fái ekki stuðning í athugasemdum stefnanda til stefnda um matsgerðina, en stefnda hafi borið að afla sérstaks samþykkis stefnanda fyrir slíku uppgjöri, í ljósi afstöðu hans. Með hliðsjón af framansögðu telji stefnandi það yfir allan vafa hafið, að stefndi beri skaðabótaábyrgð á öllu tjóni hans, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 77/1998, en það nemi mismun metinnar varanlegrar örorku samkvæmt áliti Örorkunefndar annars vegar og matsgerðar Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal hins vegar, þ.e. kr. 38.692.830 (50% x 6.131.500 x 12,621). Til frádráttar komi uppreiknað eingreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum, að fjárhæð kr. 15.110.192, skv. matsgerð Ragnars Þ. Ragnarssonar frá 18. nóvember 2010. Höfuðstóll kröfunnar nemi því kr. 23.582.638. Stefnandi geti með engu móti fallizt á þá niðurstöðu réttargæzlustefnda að hafna bótaskyldu úr starfsábyrgðartryggingu stefnda, enda telji hann bótaskyldu framangreindra aðila vera ótvíræða, sbr. 25. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Krafist sé vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 16. febrúar 2008 til 7. nóvember 2009, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Tryggingamiðstöðinni hf., sé stefnt til réttargæzlu þar sem stefndi, Jónas Haraldsson, hafi verið með í gildi starfsábyrgðartryggingu sem lögmaður, þegar hið bótaskylda tjón hafi átt sér stað, þ.e. við undirritun fullnaðarkvittunar þann 7. desember 2004. Kröfur stefnanda styðjist við skaðabótalög nr. 50/1993 með síðari breytingum og almennar ólögfestar reglur íslenzks réttar um skaðabætur, þ. á m. sakarregluna. Einnig vísi stefnandi kröfum sínum til stuðnings til laga nr. 77/1998 um lögmenn og siðareglna lögmanna (Codex ethicus). Krafa um vexti á hendur stefnda byggist á 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og krafa um dráttarvexti á III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, einkum 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laganna. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili skv. lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda Af hálfu stefnda er því hafnað að þær ávirðingar, sem stefnandi byggi mál sitt á, eigi við rök að styðjast og þeim mótmælt. Í fyrsta lagi leggi stefndi áherzlu á, að forsenda þess, að hugsanleg skaðabótakrafa stefnanda úr starfsábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæzlustefnda geti orðið virk, sé sú, að fullreynt sé, að frekari bótaréttur úr slysatryggingu ms. Víðis EA 910 sé ekki fyrir hendi. Með dómi í máli nr. 423/2011 þann 02.02. 2012 hafi Hæstiréttur komizt að þeirri niðurstöðu, að sú væri raunin. Stefndi telji þó, að þessi niðurstaða nægi ekki ein og sér til þess, að nú geti stefnandi snúið sé að starfsábyrgðartryggingunni. Forsendur niðurstöðu Hæstaréttar hljóti að skipta hér máli, en útilokað sé að túlka dóminn á annan veg en þann, að þar vegi þyngst, að ekki hafi verið sýnt fram á, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda eftir uppgjörið í desember 2004. Skýring þess, að þessi staða sé uppi í málinu, sé sú, að stefnandi hafi ekki beint þeirri spurningu til Örorkunefndar og þar af leiðandi hafi henni ekki verið svarað. Gagnaöflun stefnanda í hinu fyrra máli hafi að þessu leyti verið áfátt, og á því beri enginn ábyrgð nema stefnandi sjálfur. Þegar af þeirri ástæðu sé útilokað að fallast á, að stefnandi, sem óumdeilanlega hafi gert mistök við gagnaöflunina, geti eins og ekkert hafi í skorizt litið fram hjá því og nú beint kröfum sínum að starfsábyrgðartryggingu stefnda. Kjarni málsins að þessu leyti sé sá, að því hafi ekki verið svarað á óyggjandi hátt, hvort hugsanlega hefði verið um að ræða frekari greiðsluskyldu úr slysatryggingunni og vegna fyrrnefndrar brotalamar í gagnaöflun stefnanda verði þeirri spurningu ekki svarað af dómstólum héðan af og ekki verði séð, að lagaskilyrði standi til þess, að stefndi verði látinn bera ábyrgð á því. Lögð sé á það áherzla í þessu sambandi, að vissulega hafi stefnandi haft fullt tilefni til þess að leitast við að fá svar við þessari þýðingarmiklu spurning í hinu fyrra máli. Í bréfi réttargæzlustefnda, dags. 04.11. 2009, dskj. nr. 27, sé að finna eftirfarandi setningar. Af samanburði á niðurstöðum beggja matsgerða um varanlegan miska verður ekki séð að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og fær þetta mat félagsins stuðning í þeirri staðreynd að ástand tjónþola er metið stöðugt þann 05.08. 2003 í báðum matsgerðum. Félagið getur því ekki fallist á þá staðhæfingu tjónþola að verulegar ófyrirséðar breytingar hafi orðið á heilsu hans frá því hið fyrra mat lá fyrir. Ljóst er að mat á varanlegri örorku breytist verulega milli matsgerða en engu að síður verður ekki fallist á að sú hækkun á mati sem verður í álitsgerð Örorkunefndar megi rekja til ófyrirséðra breytinga á heilsufari. Þá segi í niðurstöðu héraðsdóms í málinu nr. E 14127/2009, dskj. nr. 34. Eins og sést af þessari upptalningu var þess ekki óskað að því yrði svarað hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu stefnanda. Álitsgerð Örorkunefndar og niðurstaða matsmanna um batahvörf og varanlegan miska stefnanda eru samhljóða, en þau atriði lúta að heilsufari hans og þykja ekki gefa vísbendingu um að breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því sem sjá mátti fyrir er aðilar gerðu upp tjón hans hinn 07.12. 2004. Skírara geti þetta tæpast verið og því full ástæða til þess fyrir stefnanda að afla frekari gagna um þetta álitaefni í hinu fyrra máli, en það hafi hann ekki gert og beri einn ábyrgð á því. Þess utan telji stefndi, að hann hafi neytt allra lögmætra úrræða til að gæta hagsmuna stefnanda, hann hafi aflað hefðbundinna gagna, eins og tíðkist í málum af því tagi, sem hér séu til skoðunar, og fylgt þeim eftir eins og ætlast hafi mátt til af honum. Matsgerðar hafi verið aflað hjá sérfræðingum, læknunum Atla Þór Ólasyni og Leifi N Dungal, og hafi þeir komizt að þeirri niðurstöðu, að varanlegur miski og varanleg örorka vegna slyssins 11.11. 2002 teldist 20% og stöðugleikapunktur 05.08. 2003. Stefndi sé ekki er kunnáttumaður í læknisfræði og hafi því í sjálfu sér engar forsendur haft til þess að vefengja niðurstöður sérfræðinganna, sem hann hafi kynnt fyrir stefnanda. Vissulega hafi stefnandi, í bréfi til stefnda, dags. 04.10. 2004, dskj. nr. 15, gert ýmsar athugasemdir við niðurstöðurnar, og hafi stefndi komið þeim á framfæri við matsmennina, sem að athuguðu máli hafi ekki séð ástæðu til þess að breyta niðurstöðunum, en bent á, í bréfi sínu, dags. 18.10. 2004, dskj. nr. 17, sem stefnandi hafi fengið afhent, að unnt væri að vísa málinu til Örorkunefndar, og hafi stefnandi og stefndi rætt þann möguleika. Stefnandi hafi hins vegar hafnað þeirri leið, eftir að honum höfðu verið kynntar þær fjárhæðir, sem í boði voru, miðað við fyrirliggjandi matsgerð, og hafi hann lýst þeim vilja sínum að ljúka málinu. Hafi það verið gert með uppgjörinu 07.12. 2004. Stefnandi hafi ekki farið fram á, að sérstakur fyrirvari yrði gerður við uppgjörið og sé fullyrðingum í málatilbúnaði hans þar að lútandi mótmælt. Það sé því rangt, sem stefnandi haldi fram, að stefndi hafi, í uppgjörinu, farið gegn vilja hans, eða lofað einhverju slíku. Það hafi einfaldlega aldrei verið rætt. Stefndi hafi, á þessum tíma, enga hugmynd haft um það, hvernig heilsufar stefnanda myndi þróast og hafi engar forsendur haft til að vefengja það mat matsmanna, að tímabært væri að meta örorku stefnanda vegna slyssins 11.11. 2002. Í því sambandi sé sérstök athygli vakin á þeirri staðreynd, að stöðugleikapunkturinn sé sá sami í báðum tilvikum, þ.e. 05.08. 2003, eða með öðrum orðum frá þeim tíma hafa, að mati sérfræðinganna, ekki orðið breytingar á heilsufari stefnanda og vandséð, hvernig stefndi hefði átt að gera ráð fyrir einhverju öðru, hvað það varði. Að gefnu tilefni sé minnt á það, að matsmenn hafi haft undir höndum við matið vottorð Ingólfs Sveinssonar geðlæknis, dags 10.06. 2004 (dskj. nr. 12), þannig að fullt tillit hafi verið tekið til þess við niðurstöðuna. Þá sé það staðreynd, að á þeim tíma, sem hér um ræði, hafi ekki tíðkazt að gera einhverja fyrirvara í uppgjörum slysamála, nema þá í algjörum undantekningartilfellum, sem ekki hafi átt við hér, að mati stefnda, og breyti „tilmæli Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2002“ (dskj. nr. 3) engu um það, en staðfesti hins vegar, hvaða venjur hafi gilt í þessum efnum. Þá sé hér um tilmæli að ræða, en ekki fyrirmæli, og því ekki um það að ræða, að stefndi hafi hér brotið fyrirmæli opinberra aðila í uppgjörinu í desember 2004. Hér verði og að hafa í huga þá staðreynd, að með 11. gr. skaðabótalaga hafi löggjafinn sett þær leikreglur, sem hann telji að eigi að gilda varðandi endurupptökur í líkamstjónamálum. Að setja fyrirvara í slíkum málum hljóti því almennt að hafa takmarkaða þýðingu, nema sérstakt tilefni sé til að gera það, sem ekki hafi verið raunin hér, að mati stefnda. Stefndi hafni þeirri skoðun stefnanda, að hér séu efni til þess að beita sakarreglunni með strangari hætti en almennt gildi, á grundvelli sérfræðiábyrgðar stefnda. Almennt hljóti að verða að fara varlega við beitingu slíkrar undantekningarreglu og stefndi hafni því alfarið, að dómur Hæstaréttar í máli nr. 262/2000 hafi fordæmisgildi hér, enda málsatvik gjörólík. Þá gildi sú meginregla einnig á sviði sérfræðiábyrgðar, að tjónþoli hafi sönnunarbyrðina um, að atvik hafi verið með þeim hætti, að bótaskylda sé fyrir hendi og að tjón hafi orðið. Frávik frá þessari reglu í íslenzkum rétti megi yfirleitt finna þar sem sérfræðingurinn hafi haft skyldu að lögum til þess að skrá hjá sér tilteknar upplýsingar, en hafi t.d. ekki gert læknaskýrslur, aðgerðalýsingar o.þ.h. Engin slík skylda hafi hvílt á stefnda í máli þessu og því mótmælt, að strangari beiting sakarreglunnar varðandi sönnunaraðstöðuna sé heimil hér, eins og mál þetta sé vaxið. Þá sé niðurstöðum álitsgerðar Örorkunefndar mótmælt, en stefnandi vísi um heilsufarlegar breytingar sínar til álitsgerðarinnar (dskj. nr. 25). Bent sé á, að í álitsgerð Örorkunefndar virðist ekki vera tekið tillit til alvarlegs slyss, sem stefnandi hafi lent í árið 1993 og hafi þá verið metinn til 30% varanlegrar örorku og m.a. greindur með persónuleikabreytingar vegna framheilaskaða vegna þess, sbr. það sem fram komi í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis, dags. 01.05. 1996 (dskj. nr. 33) . Nauðsynlegt hefði verið að sundurgreina með skýrum hætti, hvaða heilsufarslegar afleiðingar, sem stefnandi búi við í dag, séu afleiðingar bílslyssins 25.06. 1993, og hvað rekja megi til vinnuslyssins 11.11. 2002. Meðan það liggi ekki fyrir, telji stefndi, að álitsgerðin geti ekki orðið grundvöllur kröfugerðar í málinu. Ekkert komi fram í álitsgerðinni, sem bent geti til þess, að hinir upphaflegu matslæknar hafi vanmetið fram komnar og fyrirsjáanlegar afleiðingar slyssins 11.11. 2002. Forsendur Örorkunefndarinnar fyrir niðurstöðu sinni virðist fyrst og fremst vera þær, að stefnandi hafi lítið sem ekkert unnið frá slysinu 11.11. 2002 og ekki sé líklegt, að hann komi til með að snúa aftur til launaðra starfa. Það sé því, að mati stefnda, ósannað, að varanleg og fyrirsjáanleg starfsorkuskerðing stefnanda hafi á þeim tíma, sem hið upphaflega mat var framkvæmt, verið einhver önnur og meiri en metið var þá og að fullu bætt með uppgjörinu í desember 2004. Dráttarvaxtakröfu sé mótmælt, enda fyrst við þingfestingu máls, sem endanleg kröfugerð gagnvart stefnda hafi legið fyrir. IV Forsendur og niðurstaða Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi sem og Valgeir Pálsson hrl. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að með því að ganga til fyrirvaralauss bótauppgjörs á grundvelli matsgerðar læknanna, Atla Þórs Ólasonar og Leifs Dungal, hafi stefndi Jónas komið í veg fyrir, að stefnandi gæti sótt auknar bætur á hendur hinum bótaskylda aðila á grundvelli matsgerðar Örorkunefndar, þar sem varanleg örorka hans er metin 50 prósentustigum hærri en í eldra mati. Beri stefndi Jónas á því skaðabótaábyrgð. Það liggur fyrir, að stefnandi lýsti því yfir í bréfi til þáverandi lögmanns síns, stefnda Jónasar, að hann væri ósáttur við framangreinda matsgerð, auk þess sem hann færði fram ýmis rök fyrir því, að niðurstöður matsgerðarinnar væru rangar og óskaði eftir því, að hún yrði endurskoðuð. Stefndi Jónas sendi athugasemdirnar til matsmanna og óskaði endurskoðunar. Matsmenn svöruðu erindinu á þá leið, að þeir teldu athugasemdir stefnanda ekki breyta niðurstöðu matsgerðarinnar. Í niðurlagi bréfsins benda þeir á, að komi upp ágreiningur um niðurstöðu matsgerðarinnar geti annar hvor málsaðila óskað eftir áliti Örorkunefndar samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga. Liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi séð þetta bréf og verið um þennan möguleika kunnugt. Þrátt fyrir framangreindar leiðbeiningar til handa stefnanda kaus hann ekki, á þeim tíma, að óska eftir áliti Örorkunefndar eða freista þess að hnekkja mati matsmannanna á annan hátt, svo sem með því að óska eftir mati dómkvaddra matsmanna. Fyrir dómi gaf hann þær skýringar, að fyrir því væru persónulegar ástæður, sem leiddu til þess, að hann hefði flutt til Spánar sumarið 2005, þar sem hann bjó í um tvö ár. Svo sem fram hefur komið, tók stefndi Jónas við bótum fyrir hönd stefnanda, skömmu eftir að lokasvar matsmanna barst, og afhenti þær stefnanda. Liggur fyrir að stefnandi samþykkti, að bætur skyldu gerðar upp á þessum tíma á grundvelli fyrirliggjandi matsgerðar. Í skaðabótakvittun kemur skýrt fram, að fjárhæðin sé lokagreiðsla vegna tjónsins og allar kröfur vegna málsins að fullu greiddar. Stefnandi byggir á því, að hann hafi ekki vitað af því að tjónið hefði verið gert upp án fyrirvara, fyrr en hann ákvað að halda málinu áfram í ársbyrjun 2009. Stefnandi leitaði eftir áliti Örorkunefndar í upphafi árs 2009. Var nefndinni falið að meta varanlega örorku og varanlega miska stefnanda vegna afleiðinga slyssins, tímabil þjáningarbóta, tímabundið atvinnutjón og stöðuleikapunkt. Er álitsgerð nefndarinnar dagsett 28. júlí 2009. Er niðurstaða nefndarinnar sú, að varanleg örorka stefnanda er talin vera 70% en varanlegur miski og stöðuleikapunktur sá sami og í eldri matsgerð. Hvergi í gögnum málsins liggur fyrir sönnun fyrir því, að stefnandi hafi krafizt þess af þáverandi lögmanni sínum, stefnda Jónasi, að bæturnar yrðu gerðar upp með fyrirvara. Þegar það er virt og jafnframt horft til þess, að næstu fjögur árin gerði stefnandi aldrei athugasemdir við það, hvernig að matinu var staðið eða taldi ástæðu til þess að fá niðurstöðu matsgerðarinnar hnekkt, þrátt fyrir að hafa verið bent sérstaklega á það í bréfi Örorkunefndar, svo sem fyrr er rakið, þykir það styðja þá staðhæfingu stefnda Jónasar, að stefnandi hafi aldrei gert þær kröfur til hans fyrir bótauppgjörið, að bætur yrðu mótteknar með fyrirvara. Auk framangreinds ber að líta til þess, að margnefnd álitsgerð Örorkunefndar var grundvöllur málshöfðunar stefnanda á hendur Tryggingamiðstöðinni hf. um frekari bætur. Sýknudómi héraðsdóms var skotið til Hæstaréttar, sem staðfesti dóminn, sem byggði á því, að ósannað væri, að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku væru fyrir hendi. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. svo: „Ef áðurnefnd álitsgerð örorkunefndar 28. júlí 2009 er borin saman við matsgerðina 15. september 2004 verður ekki talið, að teknu tilliti til forsendna hins áfrýjaða dóms, að áfrýjandi hafi fært sönnur á, að sú niðurstaða nefndarinnar að ákvarða örorkustig hans 70% vegna framangreinds slyss, verði rakin til versnandi heilsu hans sem hafi verið ófyrirsjáanleg þegar lagt var mat á örorkuna fimm árum síðar.“ Að sama skapi svarar matsgerðin því heldur ekki, hvort varanleg örorka hafi verið óbreytt frá fyrra mati. Með bréfi Tort ehf., dags. 4. maí 2011, var óskað eftir frekari umfjöllun Örorkunefndar um álitsgerð nefndarinnar frá 28. júlí 2009. Segir m.a. svo í svarbréfi nefndarinnar, dags. 26. maí 2011: „Örorkunefnd er þeirrar skoðunar að hún geti ekki sagt fyrir um, hvort ófyrirsjáanleg breyting hafi orðið á heilsu tjónþola frá fyrra mati til hins síðara í þeim tilvikum, þar sem nefndin hafi ekki staðið að fyrra mati.“ Samkvæmt framansögðu er ósannað með öllu í máli þessu, hver orsök þess er, að örorkustig stefnanda er metið svo miklu hærra í mati Örorkunefndar en í mati læknanna, Atla Þórs Ólasonar og Leifs Dungal. Með vísan til alls framangreinds ber að sýkna stefnda Jónas af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Jónas Haraldsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Þrastar Sigmundssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 471/2017
Verksamningur Aðild
SS ehf. krafði B ehf. um greiðslu verklauna vegna vinnu S við uppsetningu og starfrækslu vindmyllna í eigu B ehf. Deildu aðilar annars vegar um hvort SS ehf. væri réttur aðili að málinu og hins vegar hvort S hefði samþykkt að taka við greiðslu fyrir vinnuna með viðtöku hlutabréfa í B ehf. Í málinu lá fyrir framsal S á kröfunni til SS ehf. og var því talið að SS ehf. væri réttur aðili að málinu. Var talið að af gögnum málsins yrði ráðið að upphaflega hefði staðið til að S fengi greitt fyrir vinnuna með afhendingu hlutabréfa í B ehf. Hins vegar bæru gögnin skýrlega með sér að samningur um greiðslu með þeim hætti hefði ekki tekist. Þá hefði B ehf. aldrei boðið fram greiðslu til samræmis við tillögur þess efnis sem lágu fyrir í málinu og B ehf. vísaði til. Hefði B ehf. því ekki fært nægar sönnur á að S hefði fallið frá kröfu um greiðslu verklauna í peningum með samningi við B ehf. eða eiganda félagsins. Var B ehf. því gert að greiða SS ehf. umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslason settur hæstaréttardómari ogÁsa Ólafsdóttir dósent. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. júlí 2017. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndikrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Stefndihefur engin haldbær rök fært fyrir framangreindri aðalkröfu sinni sem verðurþannig hafnað.Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi,Biokraft ehf., greiði stefnda, SS-Raf ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2017.Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 22. september2015 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 17. mars sl. Stefnandi er SS Raf ehf.,Drekavöllum 33, Hafnarfirði. Stefndi er Biokraft ehf., Borg, Hellu. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 22.177.611 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af 89.429 krónum frá 10. júní 2016 til 1. júlí 2016, en frá þeimdegi af stefnufjárhæð til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar. Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, áður en dómur varkveðinn upp.Yfirlitmálsatvika og helstu ágreiningsefniKrafa stefnanda í máli þessu ersamkvæmt tveimur reikningum, öðrum útgefnum 7. júní 2016 að fjárhæð 89.429krónur, en hinum útgefnum 14. sama mánaðar að fjárhæð 22.088.182 krónur, báðirvegna vinnu Snorra Sturlusonar. Í báðum tilvikum er um að ræða vinnu viðuppsetningu og starfrækslu vindmylla sem stefndi rekur við Þykkvabæ. Reikningurinn7. júní 2016 byggist á vinnu Snorra við viðgerð í byrjun júní 2016, en síðarireikningurinn byggist á vinnu frá júní 2012 til febrúar 2016 þegar Snorri hættireglulegum störfum fyrir stefnda. Meginágreiningur aðila snýst annars vegar umhvort stefnandi sé réttur aðili málsins til sóknar en hins vegar hvort téðurSnorri hafi samþykkt gagnvart Steingrími Bjarna Erlingssyni, eiganda stefnda,að taka við greiðslu fyrir vinnu sína með viðtöku hlutabréfa í stefnda.Steingrímur Bjarni Erlingssonstofnaði stefnda árið 2012 með 500.000 króna hlutafjárframlagi, en einnigveitti hann félaginu 37 milljón króna lán. Við stofnun var Steingrímur Bjarnikosinn aðalmaður í stjórn og varamaður áðurnefndur Snorri Sturluson. Vartilgangur félagsins að festa kaup á vindmyllum erlendis og setja þær upp áÍslandi. Voru myllurnar síðar keyptar í Þýskalandi, yfirfarnar í Danmörku, ogsettar upp við Þykkvabæ á Suðurlandi.Árið 2012 var tap á rekstristefnda. Eigið fé stefnda var neikvætt um 863.458 krónur. Tap var einnig árekstri stefnda árið 2013, og neikvæð staða eigin fjár jókst í 4.212.846krónur. Stefndi hafði þá, auk fjárfestingar í vindmyllunum þremur, lagt grunnað vindmyllugarðinum í Þykkvabæ og varið 107,3 milljónum króna í uppbyggingurekstrarins. Tap var á starfsemi stefnda árið 2014. Stefndi hafði hins vegar þáhafið sölu á raforku. Á hluthafafundi 15. júlí 2015 var ákveðið að auka hlutaféstefnda um 95.959.486 krónur með því að breyta stærstum hluta hluthafalánsSteingríms, sem þá nam 105.959.486 krónum, í hlutafé. Snorri Sturluson, sem er eigandistefnanda og rafvirki að mennt, hóf að vinna við uppbyggingu á vindmyllum fyrirstefnda þegar samhliða stofnun hans. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekkiástæða til að gera sérstaka grein fyrir störfum Snorra fyrir stefnda en þauvoru margvísleg. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu lagði SteingrímurErlingsson, eigandi stefnda, til við Snorra fljótlega eftir að hann tók að sérstörf fyrir félagið að hann fengi greitt með hlutum. Af hálfu stefnda er á þvíbyggt að viðræðum Snorra og Steingríms hafi lyktað með samkomulagi um að sáfyrrnefndi fengi greitt með afhendingu 10% af heildarhlutafé stefnda og er íþví sambandi einkum vísað til óundirritaðrar viljayfirlýsingar 11. mars 2016 ogtölvuskeytis 14. apríl 2016, en í báðum skjölum koma fram tillögur umafhendingu 10% hlutar til Snorra. Af hálfu stefnanda er því hins vegar mótmæltað komist hafi á endanlegur samningur um uppgjör við Snorra vegna verklauna.Umræddur Snorri hætti reglulegumstörfum fyrir stefnda í febrúar 2016. Er óumdeilt að ástæða þess vartrúnaðarbrestur milli hans og téðs Steingríms og hafa aðilar týnt ýmislegt tilí því sambandi. Af hálfu stefnda er vísað til þess að umræddir tveir menn hafiátt saman einkahlutafélagið SCO sem stofnað var 1. september 2010 ogsérstaklega nefnt að arður félagsins fyrir árið 2014 hafi verið greiddur Snorraeinum auk þess sem hann hafi ranglega gjaldfært ýmsan kostnað á félagið. Þáhafi hann verið í fullu starfi fyrir SCO ehf. á sama tíma og hann hafi starfaðfyrir stefnda. Af hálfu stefnanda er hins vegar vísað til þess að fyrrgreindurSteingrímur hafi ekki greitt skuldir við Snorra vegna ýmissa verka sem hannvann fyrir hann og félög á hans vegum. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekkiástæða til að rekja frekar samskipti umræddra tveggja manna vegna téðseinkahlutafélags eða nánari tildrög þess að umræddir tveir menn slitusamstarfi. Samkvæmtstefnu tók stefnandi yfir kröfur Snorra Sturlusonar og liggur fyrir í málinuskrifleg staðfesting þess efnis dagsett 5. janúar 2017. Viðaðalmeðferð málsins gaf Snorri Sturluson aðilaskýrslu sem fyrirsvarsmaðurstefnanda. Þá gáfu skýrslu sem vitni Alda Þorsteinsdóttir, Davíð B. Scheving ogElísabet Björney Lárusdóttir sem öll störfuðu fyrir stefnda með einum eða öðrumhætti sem verktakar.Helstumálsástæður og lagarök aðilaStefnandi byggir kröfur sínar átveimur áðurlýstum reikningum. Vegna síðari reikningsins er sérstaklega vísaðtil þess að fyrirsvarsmaður stefnda hafi staðfest að greitt yrði fyrir vinnuna.Einnig er vísað til þess að reikningunum hafi ekki verið mótmælt. Þá byggirstefnandi á því að hann hafi fengið kröfu sína framselda frá Snorra Sturlusynien auk þess hafi stefndi ekki hagsmuni af því hvort krafa téðs Snorra sé settfram af honum sjálfum eða einkahlutafélagi í hans eigu. Hvað sem öðru líði beristefnda að greiða fyrir vinnuframlag fyrirsvarsmanns stefnanda samkvæmtmeginreglum kröfu-, samninga- og verktakaréttar. Dráttarvaxta sé krafist frágjalddaga reikninganna.Stefndi mótmælir því aðáðurnefndur Snorri hafi átt að fá greitt fyrir vinnu sína samkvæmtgjaldskráverði útseldrar vinnu. Það hafi aldrei verið samþykkt af hálfustefnda. Eina sem hafi legið ljóst fyrir hafi verið að Snorri Sturluson gætieignast hlut í stefnda vegna vinnu í hans þágu. Ekki hafi verið gengið frá þvíhve stór hlutur Snorra yrði og á hvaða gengi hann mundi eignast hlutinn. Þaðsem liggi fyrir sé að Snorri Sturluson hafi aldrei verið til umræðu um aðeignast hlutafé í stefnda meðan verið var að leggja grunn að rekstri hans ogóvissa um framtíð stefnda meiri en nú kunni að vera. Hugmyndin hafi ávalltverið sú að Snorri yrði persónulega hluthafi í stefnda, enda varði það hluthafaí tveggja manna einkahlutafélagi miklu vegna forkaupsréttar að hlutir séuskráðir á nafn einstaklinga en ekki félag með takmarkaða ábyrgð. Þá er á það bent að stefnandihafi aldrei átt nein viðskipti við stefnda. Stefndi bendir á að annarreikningur stefnanda taki til vinnu við vindmyllur stefnda á árunum 2012 til2016, en á þeim tíma hafi Snorri Sturluson ekkert átt í stefnanda. Einnig ervísað til þess að téður Snorri hafi verið í fullu starfi fyrir SCO ehf. á samatíma og hann kveðist hafa unnið fyrir stefnda.Stefndi vísar til þess að súhugmynd að Snorri Sturluson gæti átt hlut sinn í stefnda í félagi hafi fyrstverið viðruð á árinu 2016 þegar aðilar voru að reyna að ná sátt um frágang málaí SCO ehf. Hafi meðal annars verið reynt að halda hluthafafund í félaginu áfyrri hluta árs 2016. Í viðræðum við Snorra Sturluson hafi hins vegar komið ádaginn að hann virtist ekki gera sér grein fyrir því að allt hlutafé, sem hanneignaðist í stefnda, myndi leiða til skattskyldu með einum eða öðrum hætti,nema hann greiddi fyrir það með reiðufé. Þannig myndi bein afhending SteingrímsBjarna á hluta hlutafjár hans í stefnda leiða til tekjuskattsskyldu hjá Snorra.Af þessum sökum hafi í viðræðum við Snorra Sturluson verið velt upp þeimspurningum hvort best kynni að vera að stefndi fengi reikning meðvirðisaukaskatti frá SCO ehf. eftir að Snorri hefði eignast alla hluti í félaginu.SCO ehf. myndi jafnframt við uppgjörið greiða skuld sína við Steingrím Bjarna.Aldrei hafi náðst að klára þá umræðu hvert nafnverð hluta Snorra í stefnda ættiað vera. Ekki hafi heldur tekist að ljúka hluthafaágreiningi í SCO ehf. semsíðar hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta vegna atvika sem Snorri Sturlusonberi ábyrgð á. Af hálfu stefnda er lögð á það áhersla að um hafi verið að ræðapersónulegan samning milli Steingríms Bjarna Erlingssonar og SnorraSturlusonar.Með vísan til framangreinds telurstefndi ljóst að hann skuldi stefnanda ekki fyrir vinnu við vindmyllur hans áárunum 2012 til 2016. Beri því að sýkna stefnda af kröfu samkvæmt reikningumþessum vegna aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Teljist Snorri Sturluson sig hafa getað framselt til þriðja mannskröfu sína og réttindi til óljósrar hlutaeignar í stefnda, er á því byggt, aðstefnandi verði að sæta öllum sömu mótbárum og Snorri. Eina krafan og réttindisem stefnandi kunni að eiga á hendur stefnda sé krafa um afhendingu óvissfjölda hluta í stefnda. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda einnig afþessari ástæðu. Að því er varðar reikning vegna vinnu í júníbyrjun 2016 ereinnig á því byggt að stefndi hafi aldrei óskað eftir þjónustu stefnanda viðvindmyllur í Þykkvabæ. Hið rétta sé að Snorri, sem einn hafði yfir að ráðagögnum um stýrikerfi vindmyllanna í Þykkvabæ, hafi verið beðinn um að faraaustur í Þykkvabæ til að endurræsa þær í júní 2016. Fyrir það hafi Snorriáskilið sér þóknun sem Steingrímur samþykkti. Aldrei hafi verið um það rætt aðreikningur kæmi frá öðrum aðila.Niðurstaða Í málinu er ágreiningslaust aðSnorri Sturluson sinnti ýmsum verkefnum fyrir stefnda frá og með stofnun hansárið 2012 þar til hann hætti reglulegum störfum í febrúar 2016. Samkvæmtmálatilbúnaði stefnanda, svo og aðilaskýrslu Snorra fyrir dómi, sinnti hannþessum störfum sem verktaki og hefur þeirri fullyrðingu ekki verið sérstaklegamótmælt af hálfu stefnda. Einnig liggja fyrir tímaskýrslur Snorra sem engin rökstuddmótmæli hafa komið fram við. Þá hefur því ekki verið haldið fram af hálfustefnda að það tímagjald sem miðað er við í reikningum stefnanda sé í ósamræmivið gangverð eða með öðrum hætti ósanngjarnt. Verður því að leggja tilgrundvallar úrlausn málsins tímafjölda og tímagjald samkvæmt reikningumstefnanda, sbr. meginreglu 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þá telurdómurinn ósannað að téður Snorri hafi beint eða óbeint fengið greitt fyrirstörf sín fyrir stefnda frá SCO ehf. svo sem hreyft hefur verið af stefnda. Af gögnum málsins verður ráðiðað upphaflega hafi staðið til að áðurnefndur Snorri fengi greitt fyrir vinnusína með afhendingu hlutabréfa í stefnda. Að mati dómsins bera gögn málsinshins vegar skýrlega með sér að samningur um greiðslu með þessum hætti hafi ekkitekist. Er þá meðal annars horft til þess að af hálfu stefnda, eða aðaleigandahans, var aldrei boðin fram greiðsla til samræmis við þær tillögur sem fyrirliggja í málinu og stefndi vísar til. Eins og málið liggur fyrir verður stefndiað bera hallann af skorti um sönnun fyrir því að komist hafi á samningurákveðins efnis um greiðslu verklauna áðurnefnds Snorra og geta nánari ástæðurþess að samningaviðræður umræddra manna fóru út um þúfur ekki skipt máli í þvísambandi. Verður því ekki á það fallist að færðar hafi verið nægilegar sönnurfyrir því að téður Snorri hafi fallið frá kröfu um verklaun til samræmis viðalmennar reglur með samningi við stefnda eða eiganda hans, Steingrím BjarnaErlingsson. Samkvæmt greinargerð stefndahafa eigendur málsaðila, Steingrímur Erlingsson og Snorri Sturluson, átt í ýmsuöðru samstarfi og viðskiptum, meðal annars með sameiginlegu eignarhaldi á SCOehf. sem síðar mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Hefur komið fram aðtéður Steingrímur telji sig eiga kröfur gegn Snorra vegna þessara viðskipta, ensá síðarnefndi hafi meðal annars greitt sér arð úr félaginu eins og hann værieinn eigandi þess. Af hálfu stefnda hefur hins vegar engin ákveðin gagnkrafaverið sett fram til skuldajöfnunar á þessum grundvelli. Þegar af þessari ástæðugeta þessi atvik því ekki haft þýðingu um úrlausn málsins. Af sömu ástæðum eruþýðingarlaus þau gögn sem stefndi lagði fram við upphaf aðalmeðferðar og lútaað skiptum fyrrnefnds Snorra við umrætt einkahlutafélag. Þarf því ekki að takasérstaka afstöðu til þess hvort umrædd gögn teljast of seint fram komin þannigað á þeim verði ekki byggt gegn mótmælum stefnanda. Í málinu liggur fyrir framsaláðurnefnds Snorra á kröfu sinni til stefnanda. Verður því að leggja til grundvallarað stefnandi sé réttur aðili til sóknar í málinu. Af hálfu stefnda hefurupphafsdegi dráttarvaxta ekki verið sérstaklega mótmælt. Samkvæmt ölluframangreindu verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett ognánar greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til málskostnaðar.Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Svansson hrl.Af hálfu stefnda flutti málið Sigurður G. Guðjónsson hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, Biokraft ehf., greiði stefnanda, SS Rafehf., 22.177.611 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 89.429 krónum frá 10. júní2016 til 1. júlí 2016, en frá þeim degi af 22.177.611 krónum til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 419/2016
Fiskveiðibrot Refsiheimild
S, sem var skipstjóri á bátnum Suðurey og Í, útgerð skipsins, voru ákærð fyrir að stunda togveiðar með ólögmætum veiðarfærum. Í málinu báru S og Í fyrir sig að búið væri að fella úr gildi reglugerð þá sem bannaði veiðarnar og því bæri samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að sýkna þá. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að ekki hefði verið hróflað við refsinæmi þess brots sem S og Í hefðu verið gefið að sök og hefði falist í því að stunda fiskveiðar með ólögmætum veiðarfærum. Í því tilliti gilti einu þótt reglugerð, sem mælt hefði fyrir um veiðarfærin hefði verið felld úr gildi í tilefni af könnun á fiskigengd á svæðinu sem fram hefði farið eftir umrædda veiðiferð. Yrði að dæma eftir þeim reglum sem í gildi hefðu verið á þeim tíma sem skipið hefði verið að veiðum. Voru S og Í því sakfelld fyrir brotið og dæmd til greiðslu sektar í Landhelgissjóð Íslands.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 18. maí 2016. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðákærðu verði sakfelldir samkvæmt ákæru og dæmdir til refsingar.Ákærðu krefjast aðallegastaðfestingar héraðsdóms, en til vara að þeir verði dæmdir til vægusturefsingar sem lög leyfa.Ákærðu er gefið að sökfiskveiðilagabrot með því að ákærði Sigurður hafi aðfaranótt laugardagsins 31.október 2015, sem skipstjóri á fiskiskipinu Suðurey ÞH-009, er ákærða ÍsfélagVestmannaeyja hf. gerir út, stundað togveiðar með 135 mm poka í botnvörpu innansvæðis þar sem einungis var heimilt að nota smáfiskaskilju eða 155 mm poka íbotnvörpu. Er þetta talið varða við 1. gr., sbr. 2. gr. reglugerðar nr.749/2006 um bann við veiðum með fiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum nema notuð sésmáfiskaskilja eða 155 mm poki í botnvörpu, svo sem henni var breytt meðreglugerð nr. 534/2013, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 79/1997 um veiðarí fiskveiðilandhelgi Íslands og 1. mgr. 18. gr. laganna vegna ákærða ÍsfélagsVestmannaeyja hf. Ákærðu hafa gengist við því að háttseminni sé réttilega lýstí ákæru.Eftir að höfð voruafskipti af veiðum skipsins umrætt sinn fór fram könnun 8. til 10. nóvember2015 á fiskigengd á því svæði sem fyrrgreind reglugerð tók til. Niðurstaðahennar leiddi í ljós að hlutfall þorsks undir 55 cm að lengd hefði að meðaltaliverið 7,2%, en viðmiðunarmörk til lokunar svæða voru 25% undir þeirri lengd. Afþessu tilefni lagði Hafrannsóknarstofnun til með bréfi 12. sama mánaðar, aðhöfðu samráði við Fiskistofu, að reglugerðin yrði felld úr gildi og var þaðgert með reglugerð nr. 1034/2015.Í 1. mgr. 2. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 segir að hafi refsilöggjöf breyst frá því aðverknaður var framinn til þess er dómur gengur skuli dæma eftir nýrri lögum,bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Þar segir einnig að hafi refsiákvæðilaga fallið úr gildi af ástæðum, sem ekki bera vitni um breytt mat löggjafans árefsinæmi verknaðar, skuli dæma eftir lögum þeim, sem í gildi voru þegar brotvar framið. Krafa ákærðu um sýknu er reist á þessu lagaákvæði.Ekki hefur verið hróflaðvið refsinæmi þess brots sem ákærðu er gefið að sök og fólst í því að stundafiskveiðar með ólögmætum veiðarfærum, en slík brot varða við 9. gr., sbr. 1.mgr. 15. gr. og 1. mgr. 18. gr. laga nr. 79/1997. Í því tilliti gildir einu þóttreglugerð, sem mælti fyrir um veiðarfærin og átti sér viðhlítandi stoð ílögunum, hafi verið felld úr gildi í tilefni af könnun, sem fram fór eftir umræddaveiðiferð, á fiskigengd á hafsvæðinu, sem reglugerðin tók til. Er þess þá aðgæta að reglur af þessu tagi taka breytingum frá einum tíma til annars eftirástandi fiskistofna hverju sinni og hafa ekkert að gera með mat á refsinæmiverknaðar. Verður því að dæma eftir þeim reglum sem voru í gildi á þeim tímasem skipið var að veiðum. Samkvæmt þessu verða ákærðu sakfelld fyrir brotið semréttilega er fært til refsiákvæða í ákæru.Við ákvörðun refsingarákærðu ber að líta til þess að brotið var ekki stórfellt. Á hinn bóginn hefurákærða Ísfélag Vestmannaeyja hf. haft ávinning af því, en andvirði aflans ranntil útgerðarinnar. Að þessu virtu verður refsing félagsins ákveðin 1.100.000króna sekt og refsing ákærða Sigurðar 400.000 króna sekt. Skulu sektir renna íLandhelgissjóð Íslands, sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 79/1997.Við meðferð málsinsfyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu um upptöku afla og veiðafæra.Verður ákærðu því ekki gert að greiða kostnað af öflun matsgerða vegna þeirrarkröfu. Ákærðu verður hins vegar gert að greiða óskipt allan annan sakarkostnaðí héraði og áfrýjunarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns meðvirðisaukaskatti og útlagðan kostnað hans í héraði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Steinar Konráðsson, greiði 400.000 króna sekt íLandhelgissjóð Íslands innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sætiella fangelsi í 24 daga.Ákærða, Ísfélag Vestmannaeyja hf., greiði 1.100.000 króna sekt íLandhelgissjóð Íslands.Ákærðu greiði óskipt 1.375.265 krónur í sakarkostnað, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns í héraði, Finns Magnússonar hæstaréttarlögmanns,800.000 krónur, og 62.932 krónur í útlagðan kostnað hans, svo og málsvarnarlaunverjandans fyrir Hæstarétti, 496.000 krónur. DómurHéraðsdóms Vestfjarða 20. apríl 2016.IMál þetta, sem dómtekið var aðlokinni aðalmeðferð 6. apríl sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum meðákæru 2. desember 2015 á hendur ákærðu; „Sigurði Steinari Konráðssyni, kt.310373-5679, Foldahrauni 42, Vestmannaeyjum, og Ísfélagi Vestmannaeyja hf., kt.660169-1219, Strandvegi 28, Vestmannaeyjum (fyrirsvarsmaðurStefán Baldvin Friðriksson, kt. 311063-5029) fyrir fiskveiðilagabrot, meðþví að hafa aðfaranótt laugardagsins 31. október 2015, ákærði Sigurður Steinarsem skipstjóri á fiskiskipinu Suðurey ÞH-009, sknr. 2020, og ÍsfélagVestmannaeyja hf. sem útgerðaraðili skipsins, stundað togveiðar með 135 mm pokaí botnvörpu innan svæðis þar sem einungis er heimilt að nota smáfiskaskilju eða155 mm poka í botnv[ö]rpu, en veiðarfærum var kastað á stað 67°05,259N –023°45,518V.Telst ofangreind háttsemi ákærðuvarða við 1., sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 749/2006, sbr. 1. gr. reglugerðar nr.534/2013, um bann við veiðum með fiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum nema notuð sésmáfiskaskilja eða 155 mm poki í botnvörpu, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 15. gr.,16. gr. og 17. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og18. gr. sömu laga vegna Ís[]félags Vestmannaeyja hf. Er þess krafist að ákærðu verðidæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Er þess jafnframt krafist aðákærða Ísfélagi Vestmannaeyja hf. verði gert skv. 2. og 3. mgr. 16. gr. laganr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og 1. mgr. 69. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að sæta upptöku á fjárhæð sem svarar tilandvirðis þeirra veiða[r]færa skipsins sem notuð voru við hinar ólögmætu veiðarog þess afla sem fékkst með ólögmætum hætti, samkvæmt mati dómkvaddrakunnáttumanna, en það var trollpoki með um 135 mm möskvastærð, 2077 kg afþorski og 91 kg af ufsa.“Við upphaf aðalmeðferðar var afhálfu ákæruvalds lögð fram svohljóðandi framhaldsákæra, dagsett 5. apríl 2016: „Að breyta verður ákærulögreglustjórans á Vestfjörðum útgefinni 2. desember 2015 á hendur SigurðiSteinari Konráðssyni, kt. 310373-5679, Foldahrauni 42, Vestmannaeyjum, ogÍsfélagi Vestmannaeyja hf., kt. 660169-1219, Strandvegi 28, Vestmannaeyjum,(fyrirsvarsmaður Stefán Baldvin Friðriksson, kt. 311063-5029), meðeftirgreindum hætti:Að í stað upptökukröfu á hendurÍsfélagi Vestmannaeyja hf. á grundvelli „2. og 3. mgr.“ 16. gr. laga nr.79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, verði upptökukrafa ágrundvelli „1. og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar ífiskveiðilandhelgi Íslands.“Af hálfu ákærðu er þess aðallegakrafist að þeir verði sýknaðir en til vara að þeir verði dæmdir til vægusturefsingar er lög leyfa og af hálfu ákærða Ísfélags Vestmannaeyja hf. er þesskrafist að kröfu um upptöku andvirðis afla og veiðarfæra verði hafnað. Þá erþess krafist að sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. kostnaður vegnamatsgerða.IIMál þetta barst lögreglu með kæruLandhelgisgæslunnar dagsettri 3. nóvember 2015. Þar kom fram að togarinnSuðurey ÞH-009 hafi laugardaginn 31. október 2015 verið staðinn að meintumólöglegum togveiðum á Vestfjarðamiðum. Hafi hann verið að veiðum með botnvörpuinnan reglugerðarhólfs, sbr. reglugerð nr. 749/2006 um bann við veiðum meðfiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum nema notuð sé smáfiskaskilja eða 155 mm poki íbotnvörpu, ásamt síðari breytingum, og hafi 135 mm poki verið í botnvörpunni.Eftirlitsmenn Landhelgisgæslunnar frá varðskipinu Þór hafi farið um borð oghafi skipverjar þá verið að ljúka við að hífa inn veiðarfærin og togarinnkominn út úr reglugerðarhólfinu. Skipstjóri tilkynnti eftirlitsmönnunum að ísíðasta togi hefði 135 mm poki verið í notkun. Þegar siglingaferill togaransvar skoðaður í siglingatölvu hans kom í ljós að ekki hafði verið kveikt áferilvöktun í síðasta togi. Samkvæmt siglingaferli togarans í fjareftirlitivarðskipsins Þórs og í stjórnstöð Landhelgisgæslunnar kom í ljós að þegartrollinu var kastað klukkan 03.48 var hann staðsettur 67°05,259N – 023°45,518V,1,3 sjómílur inni í reglugerðarhólfinu. Samkvæmt skráningunni virðist skipiðfyrst hafa togað út úr hólfinu til norðurs og síðan inn í það aftur.Stærðarmæling á möskva leiddi í ljós að meðaltal möskva var 134,7 mm. Viðstærðarmælingu á þorski í veiðarfærum reyndust fjórir þorskar af 60 vera undir55 sm eða 6,7%. Var afla sem veiddur var með ólögmætum hætti, sem síðar kom íljós að var samtals 2.168 kg, haldið aðskildum frá öðrum afla skipsins og meintólögleg veiðarfæri innsigluð.Eftir að málið hafði verið höfðaðmeð ákæru voru dómkvaddir matsmenn til að meta andvirði veiðarfæra skipsins ogólögmæts afla, vegna upptökukröfu, og voru matsgerðir þeirra lagðar fram.Annars vegar er um að ræða matsgerð A, dagsetta 12. febrúar 2016, vegna afla.Þar kemur fram að hann taldi að söluverðmæti aflans hafi verið 740.110 krónur,en frá því dragist kostnaður að fjárhæð 50.757 krónur, og hins vegar Bnetagerðarmeistara, ódagsetta, vegna trollpoka sem hann mat á 200.000 krónur.IIIÁkærðu neita sök. Ákærði SigurðurSteinar Konráðsson og Stefán Baldvin Friðriksson, fyrirsvarsmaður ákærðaÍsfélags Vestmannaeyja hf., lýstu því við aðalmeðferð málsins aðverknaðarlýsing væri rétt í ákæru. Þeir byggja vörn sína á því að búið hafiverið að fella úr gildi reglugerð þá sem bannaði veiðarnar og því beri, meðvísan til 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að sýkna þá.Í ákæru er háttsemi ákærðu talinvarða við 1., sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 749/2006, sbr. 1. gr. reglugerðar nr.534/2013 um bann við veiðum með fiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum nema notuð sésmáfiskaskilja eða 155 mm poki með botnvörpu, sbr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 15.gr., 16. og 17. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands ogeinnig 18. gr. sömu laga hvað varðar ákærða Ísfélag Vestmannaeyja hf. Meðreglugerð nr. 1034/2015, dagsettri 17. nóvember 2015, um brottfall reglugerðarnr. 749/2006 um bann við veiðum með fiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum nema notuðsé smáfiskaskilja eða 155 mm poki í botnvörpu var reglugerð nr. 749/2006 felldúr gildi. Samkvæmt framlögðum gögnum var reglugerð nr. 1034/2015 birt 18.nóvember 2015 og tók því gildi á miðnætti aðfaranótt 19. nóvember 2015, sbr. 2.mgr. 8. gr. laga nr. 15/2005 um Stjórnartíðindi og Lögbirtingablað. Reglugerðinvar sett með stoð í lögum nr. 79/1997.Með reglugerð nr. 719/2001 umbann við veiðum með fiskibotnvörpu á Vestfjarðamiðum án smáfiskaskilju, voruveiðar án smáfiskaskilju bannaðar á því svæði þar sem Suðurey kastaði. Þeirrireglugerð var breytt með reglugerð nr. 862/2004 og bannsvæðið minnkað og eftirstóð m.a. það svæði sem hér er til umfjöllunar. Þá var reglugerð nr. 719/2001felld úr gildi með reglugerð nr. 749/2006 og voru þá veiðar á svæðinuheimilaðar með fiskibotnvörpu væri varpan búin smáfiskaskilju eða 155 mm poka ísamræmi við reglugerð nr. 724/2006 um gerð og útbúnað smáfiskaskilju og notkuná 155 mm poka í botnvörpu. Reglugerð nr. 749/2006 var svo breytt með reglugerðnr. 534/2013 á þann veg að það svæði sem takmörkunin tók til var minnkað eneftir stóð það svæði sem hér er fjallað um. Samkvæmt framlögðu bréfiHafrannsóknastofnunar, dagsettu 30. maí 2013, fór fram könnun á skiljuhólfinudagana 25.-26. maí 2013 en ekki tókst að ljúka henni vegna afleits veðurs.Niðurstaðan á því svæði sem tókst að kanna var sú að 8% þorsks væri undir viðmiðunarmörkumsem voru 55 sm. Var það því mat stofnunarinnar að opna mætti fyrir veiðar ánsmáfiskaskilju innan þess svæðis sem könnunin náði til. Ókannaði hlutisvæðisins yrði áfram lokaður en yrði kannaður með sambærilegum hætti áður entekin yrði afstaða til breytinga hvað það svæði varðaði. Í kjölfar þess varreglugerð nr. 534/2013 sett. Ákvörðun um að fella reglugerð nr. 749/2006 úrgildi var einnig gerð að undangenginni rannsókn Hafrannsóknastofnunar. Í bréfistofnunarinnar, dagsettu 12. nóvember 2005, til atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytis kemur fram að könnun hafi verið gerð dagana 8.-10.nóvember 2015 á því svæði sem eftir stóð eftir könnunina í maí 2013 og ákærðueru ákærðir fyrir að hafa stundað veiðar á. Niðurstöður þeirrar könnunar sýnduað hlutfall þorsks undir 55 sm að lengd var að meðaltali 7,2% en viðmiðunarmörktil lokunar svæða séu að 25% séu undir 55 sm á lengd. Í ljósi þessa lagðistofnunin til, að höfðu samráði við Fiskistofu, að reglugerðin yrði felld úrgildi og var það gert með reglugerð nr. 1034/2015.Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennrahegningarlaga skal, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinntil þess er dómur gengur, dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðarog refsingu. Þá segir síðar í ákvæðinu að hafi refsiákvæði laga fallið úr gildiaf ástæðum sem ekki bera vitni um breytt mat löggjafans á refsinæmi verknaðarskuli dæma eftir lögum þeim sem í gildi voru, þegar brot var framið. Ígreinargerð sem fylgdi með frumvarpi er varð að almennum hegningarlögum segirum 2. gr. að þegar svo stendur á að ástæða þess að refsifyrirmæli laga hafafallið niður varðar ekki mat eða álit löggjafans á refsinæmi verknaðar skulirefsa eftir þeim lögum sem í gildi voru þegar verknaður var framinn. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 79/1997er tilgangur laganna að stuðla að viðgangi og hagkvæmri nýtingu nytjastofnainnan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggðí landinu. Samkvæmt 9. gr. laganna skal ráðherra gera nauðsynlegar ráðstafanirtil þess að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talistmeð tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna og varðveislu viðkvæmrahafsvæða. Að jafnaði skal leita umsagnar Hafrannsóknastofnunar áður enákvarðanir eru teknar samkvæmt ákvæðinu. Þá segir í greinargerð með 9. gr. aðeins og: ... ákvæði 9. gr. er sett fram ífrumvarpinu er í raun gert ráð fyrir að ráðherra geti sett friðunarsvæðisamkvæmt umsögn Hafrannsóknastofnunarinnar, þegar nauðsynlegt er talið, til aðsporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tillititil hagkvæmrar nýtingar nytjastofna. Geti friðunarsvæðin bæði verið með þvímóti að á þeim séu bannaðar allar veiðar eða veiðar með tilteknum veiðarfærum,eftir því sem þörf er talin á hverju sinni. Jafnframt er gert ráð fyrir aðfriðun slíkra svæða sé ekki úr gildi felld nema fyrir liggi umsögnHafrannsóknastofnunarinnar.Frá því að ætlað brot var framiðhafa ekki verið gerðar breytingar á refsiákvæðum laga nr. 79/1997 sem reglugerðnr. 749/2006 sótti lagastoð sína í. Við mat á refsinæmi háttsemi ákærðu ræðurúrslitum ákvæði reglugerðarinnar sem bannaði veiðar á svæðinu án smáfiskaskiljueða 155 mm poka í botnvörpu. Eftir að reglugerðin var felld úr gildi meðreglugerð nr. 1034/2015 gilda ekki takmarkanir á veiðum með botnvörpu ásvæðinu. Við mat á því hvort um breytt mat löggjafans sé að ræða, sbr. 2. gr.almennra hegningarlaga, verður að líta til efnis reglugerðar nr. 749/2006.Breytt mat getur jafnt varðað ástand stofns og veiðarfæri. Reglugerð nr.749/2006 var í gildi í um níu ár en á henni voru þó gerðar breytingar eins oghér að framan er rakið. Þróunin var í þá átt að minnka takmarkanir á veiðum meðbotnvörpu og leiddi að lokum til þess að þær voru felldar á brott. Eins og framer komið byggðust ákvæði reglugerðarinnar, sem háttsemi ákærðu er heimfærðundir í ákæru, á faglegu mati Hafrannsóknastofnunar á ástandi þorskstofns ásvæðinu og var hún einnig felld úr gildi á grundvelli slíks mats. Verður aðtelja að reglugerðin hafi verið felld úr gildi vegna breytts mats stjórnvalds,sem lögum samkvæmt hefur heimild til að setja reglur um þetta efni í því skyniað ná fram markmiði laga nr. 79/1997, sbr. 1. gr. laganna. Eftir þessu verðurað telja að mat löggjafans á refsinæmi þess verknaðar sem ákært er fyrir hafi breyst.Með vísan til framangreinds ber samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlagaað dæma málið eftir þeim reglum sem nú gilda um þetta efni. Eru ákærðu þvísýknaðir af öllum kröfum ákæruvalds í máli þessu. Eftir úrslitum málsins, og meðvísan til 2. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, greiðist allursakarkostnaður málsins, 932.932 krónur, úr ríkissjóði. Til sakarkostnaðarteljast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Finns Magnússonar hdl., semþykja hæfilega ákveðin 800.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts,útlagður kostnaður skipaðs verjanda, 62.932 krónur, og kostnaður vegnamatsgerða dómkvaddra matsmanna, samtals 70.000 krónur.Af hálfu ákæruvalds flutti málþetta Bryndís Ósk Jónsdóttir, fulltrúi lögreglustjóra.Dóm þennan kveður upp SigríðurElsa Kjartansdóttir dómstjóri.DÓ M S O R Ð:Ákærðu, Sigurður SteinarKonráðsson og Ísfélag Vestmannaeyja hf., eru sýknaðir af öllum kröfumákæruvalds.Allur sakarkostnaður málsins,932.932 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda ákærðu, Finns Magnússonar hdl., 800.000 krónur, útlagður kostnaðurskipaðs verjanda, 62.932 krónur, og kostnaður vegna matsgerða, samtals 70.000krónur.
Mál nr. 653/2016
Fasteignasala Sakarefni Málsástæða
M ehf. krafði A, Þ og V hf. um greiðslu skaðabóta vegna starfa A og Þ sem fasteignasala við sölu á fasteign félagsins. Hafði máli um sama sakarefni milli aðila áður verið vísað frá héraðsdómi. Við þingfestingu máls þessa í héraði lagði M ehf. fram gögn úr fyrra málinu, þar með talda yfirlýsingu milli aðila sem gefin var út í tilefni af viðskiptunum og greinargerð A, Þ, og V hf. í héraði, þar sem byggt var á því að M ehf. hefði fallið frá bótakröfu á hendur þeim með yfirlýsingunni. Þrátt fyrir það hafði M ehf. ekkert vikið að yfirlýsingunni í stefnu til héraðsdóms í þessu máli og fyrst við aðalmeðferð þess hreyft því að yfirlýsingin væri ekki bindandi með vísan til ógildingarreglna samningaréttar eftir að A, Þ og V hf. höfðu í greinargerð reist varnir á henni. Var því talið að málsástæða M ehf. um ógildi skuldbindingarinnar samkvæmt yfirlýsingunni væri of seint fram komin og yrði því ekki á henni byggt. Þegar af þeirri ástæðu að M ehf. hafði fallið frá kröfum með yfirlýsingunni vegna viðskiptanna voru A, Þ og V hf. sýknuð af kröfu M ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2016. Hann krefst þess að stefnduverði sameiginlega gert að greiða sér 13.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2006 tilupphafsdags dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, aðallega frá 2.október 2010 en til vara frá síðara tímamarki allt til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð ogmálskostnaður falli niður.Svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaðadómi hefur áfrýjandi höfðað mál þetta til heimtu skaðabóta úr hendi stefnduAgnars og Þórunnar vegna starfa þeirra sem fasteignasala við sölu á fasteignáfrýjanda að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði í mars 2006. Stefndi Agnar átti og rakfasteignasöluna Stórhús ehf. og þar starfaði stefnda Þórunn, en þau voru bæðimeð ábyrgðartryggingu hjá stefnda Verði tryggingum hf. Áfrýjandi höfðaði máliðí kjölfar þess að máli um sama sakarefni milli aðila var vísað frá héraðsdómimeð dómi Hæstaréttar 15. janúar 2015 í máli nr. 422/2014.Einsog greinir í héraðsdómi gáfu áfrýjandi og stefndi Agnar út yfirlýsingu 14.desember 2007 í tilefni af þeim viðskiptum sem mál þetta er sprottið af. Afhálfu áfrýjanda er yfirlýsingin undirrituð af Magnúsi H. Magnússyni,fyrirsvarsmanni og eiganda áfrýjanda, vegna félagsins og sín persónulega. Íhenni samþykkti stefndi Agnar, án þess að viðurkenna bótaskyldu, að mæta tjóniáfrýjanda vegna viðskiptanna með því að hann fengi helmingshlut af væntanlegumhagnaði í nánar tilgreindum fasteignaviðskiptum í Kaupmannahöfn. Jafnframtsamþykkti stefndi Agnar að veita áfrýjanda og áðurnefndum fyrirsvarsmanni hansafslátt af söluþóknun og greiða tiltekna fjárhæð af sinni hagnaðarhlutdeild ínefndum viðskiptum, auk þess að stuðla að því að fyrirsvarsmaðurinn fengitækifæri til að taka þátt í öðrum arðbærum verkefnum stefnda Agnars. Af hálfuáfrýjanda fól yfirlýsingin í sér að ekki yrðu gerðar kröfur á hendur stefndaAgnari eða fasteignasölunni vegna þeirra viðskipta sem voru tilefniyfirlýsingarinnar.Við þingfestingu málsins í héraði lagðiáfrýjandi fram gögn úr fyrra máli aðila, þar á meðal yfirlýsinguna frá 14.desember 2007 og greinargerð stefndu í héraði í því máli, þar sem byggt var áþví að áfrýjandi hefði fallið frá bótakröfu á hendur stefndu meðyfirlýsingunni. Þrátt fyrir þetta vék áfrýjandi ekkert að yfirlýsingunni ístefnu til héraðsdóms í þessu máli og fyrst við aðalmeðferð þess hreyfði hannþví að yfirlýsingin væri ekki bindandi með vísan til ógildingarreglnasamningaréttar eftir að stefndu höfðu í greinargerð til héraðsdóms reist varnirá yfirlýsingunni. Fallist er á það með stefndu að málsástæða áfrýjanda umógildi skuldbindingar samkvæmt yfirlýsingunni hafi komið fram of seint ogverður því ekki byggt á henni, enda var málsástæðunni þegar mótmælt af þeirriástæðu með bókun í þingbók, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Samkvæmt yfirlýsingunni 14. desember 2007féll áfrýjandi frá kröfum á hendur stefnda Agnari og fasteignasölunni semannast hafði sölu á fasteign hans. Að virtu efni yfirlýsingarinnar verður meðengu móti fallist á það með áfrýjanda að hún hafi einvörðungu tekið til kröfuum skaðabætur á hendur stefnda Agnari vegna tjóns sem stafaði af vangeymslu tryggingarvíxilssem látinn var í té við kaupin og var í vörslum hans. Þegar af þeirri ástæðu aðáfrýjandi hefur fallið frá kröfum með yfirlýsingunni vegna þeirra viðskipta semþar eru rakin verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna stefndu.Eftir atvikum er rétt að málskostnaður ábáðum dómstigum falli niður.Dómsorð:Stefndu, Agnar Agnarsson, ÞórunnÞórðardóttir og Vörður tryggingar hf., eru sýkn af kröfu áfrýjanda, M.H.M. ehf.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júní2016.I. Málþetta var þingfest þann 30. júní 2015 og dómtekið 24. maí 2016. Stefnandi er M.H.M. ehf.,Grandahvarfi 2, Kópavogi, en stefndu eru Agnar Agnarsson, til heimilis aðLækjarási 5, Garðabæ, Þórunn Þórðardóttir, til heimilis að Njörvasundi 22,Reykjavík og Vörður tryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru þær að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda 13.000.000 krónameð vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. mars 2006 til upphafsdagsdráttarvaxta. Þá er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnandadráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, aðallega frá 2. október2010 en til vara frá síðara tímamarki til greiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknuaf öllum kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. Til vara er þess krafist aðkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega á hendur öllum stefndu og aðmálskostnaður verði felldur niður. II. Meðsamningi, dags. 24. mars 2006, gerðu Fremd ehf. og stefnandi með sér samning,sem bar yfirskriftina „Kaupsamningur og afsal“ þar sem stefnandi keypti afFremd ehf. 22 íbúðir í byggingu í fjölbýlishúsinu að Fossvegi 8, Selfossi. Vargert ráð fyrir að kaupverðið yrði greitt með yfirtöku allra skulda við VBSfjárfestingarbanka hf. sem hvíldu á Fossvegi 8, að fjárhæð 369.770.586 krónur. Með samningi, dags. 27. mars2006, seldi stefnandi Hítarnesi ehf. sömu eignir í fjölbýlishúsinu að Fossvegi8, Selfossi fyrir sama verð með því að það félag yfirtæki áðurgreindar skuldirvið VBS fjárfestingarbanka hf. Fyrirsvarsmaður Hítarness ehf. var ArngeirLúðvíksson. Í 7. gr. samningsins sem bar yfirskriftina „Uppgjör á milli aðila“ sagði m.a. að samhliða samningnum hefðuaðilar gert samning um kaup/sölu á húsi nr. 10 við Fossveg á Selfossi.Kaupandi, Hítarnes ehf., legði fram tryggingarvíxil, útg. 27. mars 2006 meðgjalddaga 27. júní 2006, til tryggingar fullnaðargreiðslu kaupverðs beggjasamninga að fjárhæð 45.971.079 krónur. Skuli víxillinn hafður í vörslu Stórhúsafasteignasölu. Kaupandi skuldbindur sig jafnframt til þess að láta allargreiðslur, er koma vegna endursölu á fullbúnum íbúðunum í húsum nr. 8 og 10 viðFossveg Selfossi, ganga fyrst til uppgjörs við VBS, samkvæmtuppgreiðslusamningi á milli aðila og VBS. Það sem eftir standi renni svo tilseljanda til lækkunar og síðar uppgreiðslu á tryggingarvíxli áður en kaupandifái greiðslur. Stórhúsum fasteignasölu sé ekki heimilt að afhenda seljandafyrrgreindan tryggingarvíxil nema um vanefndir verði að ræða af hálfu kaupandasamkvæmt ákvæðum samningsins. Í samræmi við tilvitnað samningsákvæði gafArngeir Lúðvíksson út tryggingarvíxil 27. mars 2006, að fjárhæð 45.971.079krónur, þar sem samþykkjandi og greiðandi var Hítarnes ehf. Gjalddagi víxilsinsvar 27. júní sama ár. Með samningi, 30. mars 2006keypti stefnandi 100% hlutafjár í Fossvegi 10 ehf. af Arnari BergmannGunnlaugssyni og Bjarka Bergmann Gunnlaugssyni. Tekið var fram í samningnum aðeinu eignir félagsins væru „22 íbúðir í byggingu í fjölbýlishúsinu nr. 10 viðFossveg á Selfossi“. Enn fremur að stefnandi hefði með kaupum á félaginusamþykkt að yfirtaka „allan kostnað við framkvæmdir“, sem næmi samkvæmtupplýsingum VBS fjárfestingarbanka hf. og ÁK húsa hf. 349.154.563 krónum, og„að hann og VBS hafi gert með sér samkomulag um greiðslu á“ kostnaðinum „ogyfirtöku og framlengingu á áhvílandi veðskuldum“. Í 4. gr. samningsins sagði aðkaupverð hlutafjárins væri 60.971.079 krónur. Yrði það annars vegar greitt með„nettó andvirði“ kaupanda í iðnaðarhúsinu Dalshrauni 13 í Hafnarfirði, aðfjárhæð 35.971.079 krónur, og hins vegar með með tíu skuldabréfum útgefnum meðveði í Fossvegi 8, Selfossi, að núvirði 25.000.000 króna. Með samningi, dags. 31. mars2006, seldi stefnandi Hítarnesi ehf. „100% hlutafjár í einkahlutafélaginuFossvegi 10 ehf.“. Tekið var fram í þessum samningi, eins og þeim sem gerðurhafði verið daginn áður, að einu eignir félagsins væru „22 íbúðir í byggingu ífjölbýlishúsinu nr. 10 við Fossveg á Selfossi“. Jafnframt kom þar fram aðkaupandi hefði kynnt sér hverjar væru skuldbindingar félagsins og sætt sig viðþær að öllu leyti. Hins vegar sagði að kaupverð hlutafjárins hefði verið„greitt með yfirteknum skuldum við VBS fjárfestingarbanka, kr. 349.154.563“. Þau fjögur skjöl, sem að framangreinir, voru öll rituð á bréfsefni Stórhúsa ehf., sérhæfðraratvinnuhúsamiðlunar, þar sem fram komu nöfn stefndu Þórunnar Þórðardóttur ogAgnars Agnarssonar, löggiltra fasteignasala. Einnig báru skjölin með sér aðvera samin af stefndu Þórunni. Þann 14. september 2006 varundirritað samkomulag á milli stefnanda og Hítarness ehf. vegna fasteignannavið Fossveg 8 og 10, Selfossi. Með því samkomulagi veitti Hítarnes ehf.stefnanda frekari tryggingar fyrir greiðslu tryggingarvíxils sem fólust í þvíað Hítarnes ehf. afsalaði stefnanda byggingarrétti við Skógarlönd 3 áEgilsstöðum. Eignina missti stefnandi síðar á nauðungarsölu til VBSfjárfestingarbanka hf. í ágúst 2007. Var þetta samkomulag gert án aðkomustefndu og var víxillinn á þessum tímum í vörslum Stórhúsa, fasteignasölustefnda Agnars. Skömmu eftir að samkomulag þetta var gert leitaði stefnandi tilIngólfs Hjartarsonar lögmanns. Hóf lögmaðurinn í kjölfarið innheimtuaðgerðir gegnHítarnesi ehf., sbr. innheimtubréf lögmannsins, dags. 23. janúar 2007. Þann 20. september 2006 varundirritað afsal um eignina að Fossvegi 8, Selfossi, þar sem eigninni erafsalað frá Fremd ehf. til Hítarness ehf. Kemur fram í afsali þessu að afsalshafi,þ.e. Hítarnes ehf., muni beina kröfum sínum, ef einhverjar slíkar kynnu að komaupp síðar, gegn M.H.M. ehf. í stað afsalsgjafa. Í mars 2006 áttu stefnandi ogstefndi Agnar í samskiptum og viðskiptum í tengslum við byggingarverkefni íDanmörku. Varð það til þess að 14. desember 2007 gerðu stefndi Agnar ogstefnandi með sér samkomulag. Í því samkomulagi eða yfirlýsingu, eins og heitiskjalsins er orðað, er vísað til fyrrgreinds kaupsamnings Hítarness ehf. ogstefnanda og viðskiptanna um Fossveg 8 og 10 á Selfossi, dags. 27. mars2006. Í yfirlýsingunni er vísað til þess að Hítarnes ehf. hafi lagt fram tiltryggingar efndum á kaupsamningi aðila víxil að fjárhæð 45.971.079 krónur.Kaupandi Hítarnes ehf. hafi verið samþykkjandi en forráðamaður félagsins, ArngeirLúðvíksson, útgefandi og að víxillinn væri í vörslum Stórhúsa ehf. Íyfirlýsingunni kemur fram að víxillinn hafi ekki farið til innheimtu ígreiðslubanka þrátt fyrir vanefnd á kaupsamningnum og því hafi fallið niðurvíxilréttur á hendur Arngeiri Lúðvíkssyni. Að sögn Stórhúsa ehf. hafi það komiðtil af því að Arngeir hafði samþykkt að leggja fram fasteignatryggingu í staðvíxilsins. Hafi hann gert það eftir gjalddaga víxilsins en sú trygging hafireynst gagnslaus þar sem hann hafi leynt veðböndum sem fóru á eignina áður enhægt hafi verið að þinglýsa hinni nýju tryggingu. Hítarnes ehf. hafi verið dæmttil greiðslu víxilsins en ljóst sé af árangurslausu fjárnámi að fyrirtækið séeignalaust. Þá er tekið fram í samkomulaginu að stefndi Agnar sem hafi komið aðumræddum kaupsamningum og hafi varðveitt víxilinn, hafi samþykkt, án þess þó aðviðurkenna bótaskyldu, að mæta tjóni M.H.M. ehf. með nánar tilgreindum hætti,sem laut að hlutdeild í hugsanlegum hagnaði af fyrirhuguðum verkefnum íKaupmannahöfn. Í samkomulaginu er einnig tekið fram að þar sem veruleg óvissasé um bótakröfu úr ábyrgðartryggingu fasteignasölunnar eða ábyrgðartrygginguviðkomandi fasteignasala samþykki Agnar m.a. að mæta hugsanlegri bótafjárhæð,7.500.000 krónum, með afslætti af söluþóknun fyrir Magnús og fyrirtæki hans,auk þess sem stuðlað yrði að því að stefnandi eða eigandi fyrirtækisins MagnúsH. Magnússon, fengi tækifæri til þess að taka þátt í arðbærum verkefnum sembærust á borð hjá Agnari. Í niðurlagi yfirlýsingarinnar segir síðan eftirfarandi:„Forráðamaður M.H.H (sic) ehf., Magnús H. Magnússon, staðfestir að vegnasamkomulags þessa verða ekki gerðar kröfur á hendur Agnari Agnarssyni eðaviðkomandi fasteignasölu vegna framangreindra viðskipta. Jafnframt er staðfestað leitað verður eftir skaðabótum hjá Arngeiri Lúðvíkssyni vegna meintrarblekkingar með fasteignatryggingu í stað tryggingarvíxilsins. Ábyrgist Agnarfulla samvinnu í því máli. Samþykkir M.H.M ehf. að hugsanlegar skaðabætur semfélagið fær skiptist milli aðila í samræmi við heildartjón þeirra og skal þátaka tillit til greiðslna samkvæmt liðum 1 og 2 hér að framan.“ Vottur aðumræddu skjali var lögmaður stefnanda, Ingólfur Hjartarson hrl. samkomulag var gert þann 19.mars 2007 vegna eignanna að Fossvegi 8 og 10 á Selfossi. Stefndu áttu ekkiaðild að því samkomulagi, en það var á milli ÁK húsa ehf., sem var upphaflegureigandi og byggingarverktaki greindra fjölbýlishúsa að Fossvegi 8 og 10 ogviðsemjandi VSB um fjármögnun verkefnisins, Ásgeirs Vilhjálmssonar annarseigenda ÁK húsa ehf., Hítarness ehf., Fossvegar 10 ehf., M.H.M. ehf., VBSfjárfestingarbanka hf. og Fremdar ehf. Var um að ræða „HEILDARSAMKOMULAG umuppgjör á öllum skuldum og lok allra ágreinings- og uppgjörsmála vegnafjármögnunar-, byggingar- og sölu á Fossvegi 8 og Fossvegi 10, Selfossi“. Í 1.gr. þessa samnings er tekið fram að hann taki ekki til innbyrðis lögskiptaM.H.M. ehf. og Hítarness ehf. Með bréfi til stefnda Varðartrygginga hf., 2. nóvember 2010, gerði stefnandi kröfu ístarfsábyrgðartryggingu stefndu Agnars og Þórunnar, sem óumdeilt er að hafiverið í gildi þegar atvik máls urðu. Fyrirsvarsmaður stefnanda hefurverið stjórnarmaður í fimm fyrirtækjum, framkvæmdastjóri tveggja og stofnandifjögurra. Þá hefur hann verið skráður endurskoðandi Miðbæjar fasteignasölu ehf.Hann stofnaði eignarhaldsfélagið M.H.M. ehf. til að halda utan um rekstur ogeignir. Félagið keypti elsta hús Hólmavíkur til að gera það upp og stunda þarveitingarekstur. Fyrirsvarsmaður stefnanda stofnaði sérstakt félag, Ástjörn ehf.,um leiguíbúðir sem hann hafði í hyggju að byggja á Ástjörn 11-13. Tilgangurþess félags er „Rekstur og útleiga á íbúðarhúsnæði sem langtímaverkefni,bygging kaup og sölu íbúðarhúsnæðis og iðnaðar-skrifstofu og verslunarhúsnæðis,auk umsýslu, viðskipta og endurbóta fasteigna ásamt lánastarfsemi og öðrumverkefnum er tengjast starfsemi félagsins“. Skýrslu fyrir dóminum gáfufyrirsvarsmaður stefnanda, Magnús Hans Magnússon, stefndu Agnar Agnarsson ogÞórunn Þórðardóttir, löggiltir fasteignasalar, Þorbjörn Sigurðsson, fyrrverandistarfsmaður Fremdar ehf., Ásgeir Vilhjálmsson, starfsmaður ÁK húsa ehf., ArnarBergmann Gunnlaugsson og Bjarki Bergmann Gunnlaugsson.III. . Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnanditelur að virða verði stefnda Agnari til sakar að gera ekki söluyfirlit yfireignirnar sem hann seldi, þar sem allt kæmi fram er máli skiptir, þ.m.t. staðaframkvæmda, verðmæti þeirra, áhvílandi skuldir, gjalddagi þeirra oggreiðslubyrði, fjármögnun o.fl., sbr. 10.-11. gr. laga nr. 99/2004. Þá hefðikomið í ljós að engar líkur væru til þess að Hítarnes ehf. gæti staðið viðsamninga. Þá hefði Agnar ekki átt að leggja til svo áhættusöm viðskipti. Hannátti að gæta réttmætra hagsmuna stefnanda og beinlínis ráða honum fráviðskiptum, en alls ekki að leggja á ráðin um þau. Brást stefndi þeirri skyldusinni að gæta þess að ekki yrðu settir óeðlilegir kostir í viðskiptunum og þarmeð að gera stefnanda ekki grein fyrir þeirri áhættu sem í viðskipunum fólust.Einnig með því að kanna ekki fjárhagsstöðu Hítarness ehf. og Arngeirs betur ení ljós hafi komið að hún var mjög slæm. Honum hafi mátt vera kunnugt um skuldirHítarness á Skógarlöndum 3C, Fljótsdalshéraði enda hafi hann komið að málumþegar til þeirra var stofnað. Þessu tengt verði að virða stefnda Agnari tilsakar að efnahagur Hítarness ehf. og sjálfskuldarábyrgð Arngeirs væru einutryggingarnar fyrir efndum svo áhættusamra viðskipta þegar verið væri að látatrygga eign af hendi sem fasteignin að Dalshrauni 13 var. Stefnandi gengur útfrá því að aldrei hefði verið hægt að greiða umræddan víxil og vangeymsla hanshafi því engu máli skipt. Verði hinu gagnstæða haldið fram sé á því byggt aðstefndi Agnar hafi með saknæmum hætti brugðist skyldu sinni sem vörslumaðurvíxilsins og valdið því að Arngeir, útgefandi hans, gat ekki greitt hann. Tókstefndi Agnar að sér að gæta hagsmuna stefnanda að þessu leyti. Í málsatvikakafla stefnunnar tekurstefnandi fram að stefndi Agnar hafi lagt upp fléttu sem stefnandi hafi ekkikunnað skil á og hafi í sjálfu sér ekki sett sig inn í, en stefnandi hafi vitaðþað eitt að hann ætti að fá fyrir Dalshraunið 45.971.079 krónur nokkrum mánuðumsíðar. Aldrei hafi staðið til að stefnandi ætti raunverulega hús í byggingu áSelfossi eða annars staðar. Samningarnir hafi ekki heldur alltaf sýntveruleikann. Þeir hafi verið tilbúnir furðuverk sem ómögulegt hafi verið aðráða í til fulls. Þá tekur stefnandi fram að samningurinn við Hítarnes ehf. frá27. mars 2006, hafi falist í því að stefnandi útvegaði Hítarnesi ehf. Fossveg 8ásamt samkomulagi við VBS um umlíðun áhvílandi skulda og hlutaféð í Fossvegi 10með því að leggja til Dalshraun 13 en fá nettóeign þess félags endurgreiddaþegar Hítarnesi ehf. tækist að losa fjármagn með framkvæmdum og sölu eigna íhúsinu. Þrátt fyrir að talað sé um tryggingarvíxil séu aðilar sammála um aðefni samkomulagsins væri að stefnandi fengi greidda fyrrgreinda fjárhæð,45.971.079 krónur. Stefndi, Agnar hafi haldið þvífram að stefnandi hafi ætlað að eiga Fossveg 8 og 10 og hagnast á þeirriframkvæmd. Í því sambandi hafi hann ekki skýrt hvernig á því standi að eignunumvar ráðstafað áfram til annarra jafnóðum og að fyrir fram væri gert ráð fyrirslíkri ráðstöfun í 7. gr. samningsins frá 27.3.2006, sem stefndi Agnar vélaðium að gerður yrði. Hann hafi ekki heldur skýrt hvernig hann mætti stuðla aðslíkum viðskiptum gagnvart hlutafélagi eins og stefnanda. Hafi stefndi Agnarbrugðist þeim skyldum sínum að sjá til þess að hagsmunir stefnanda væritryggðir í skilningi 16. gr. laga nr. 99/2004. Um sök stefndu Þórunnar vísar stefnandi til þess sem rakið ervarðandi sök stefnda Agnars. Óháð því hvort hún hafi lagt á ráðin um viðskiptineða ekki átti hún ekki að ganga frá þeim með þeim hætti sem hún gerði. Hún áttiað sjá að hagsmunum stefnanda var stefnt í voða með því að ganga til viðskiptaþar sem fasteign, þ.e. Dalshraun13, var yfirhöfuð látin af hendi fyrirtryggingarvíxil og að auki án þess að hún gerði nokkurn reka að því að kannagreiðsluskyldu greiðanda og útgefanda víxilsins. Brást hún þar með þeim skyldumsínum að gæta réttra hagsmuna stefnanda og tryggja að honum yrðu ekki settiróeðlilegir kostir eða að tryggja, í skilningi 16. gr. laga nr. 99/2004, aðhagsmunir stefnanda væru tryggðir. Um bótaskyldu stefndu vísarstefnandi til almennu skaðabótareglunnar og 27. gr. laga nr. 99/2004. Byggt erá því að stefndu beri sérfræðiábyrgð og að við sakarmat beri að styðjast viðhert saknæmi (culpa). Telur stefnandi að stefnda, Þórunn geti ekki skýlt sér ábak við eignarhald stefnda Agnars á Stórhúsum fasteignasölu, enda felistábyrgðin í starfsréttindum hennar sem hún sé tryggð fyrir. Er á því byggt að áfasteignasala hvíli sjálfstæðar skyldur til að skoða þau atriði sem áhrif getahaft á efni samninga. Hefði hann gert það og upplýst í söluyfirliti verði að ætlaað umræddir samningar hefðu aldrei verið gerðir. Á því er byggt að ekkerthjálpi að halda því fram að stefnandi hafi tekið áhættu. Þvert á móti hafistefndu borið að ráða stefnanda frá viðskiptunum. Felist þetta m.a. í skyldumfasteignasala til að sjá til þess að hagsmunir aðila séu tryggðir. Á því er byggt að enginnávinningur hafi verið af því að selja fasteignina að Dalshrauni 13 áframangreindum furðukjörum enda næg eftirspurn og söluverð hennar lágt.Fasteignin hafi verið seld fyrir langtum hærra verð en stefnandi seldi hana á. Þá hafi stefndu haldið því framað stefnandi hafi haft reynslu af viðskiptum þegar hann gekk til leiks. Svohafi ekki verið og alls ekki í svona viðskiptum. Stefndu hafi haldið því fram aðviðskiptin um eignirnar á Selfossi hafi verið aðskilin viðskipti. Slíktstandist ekki, sbr. 7. gr. samningsins frá 27. mars 2006. Þótt svo væri séu þauhaldin öllum sömu annmörkum og lýst hafi verið áður að því viðbættu að það sélátið viðgangast að stefnandi kaupi Fossveg 10 ehf. á um 60.000.000 króna oggefi félagið síðan með kaupsamningi þrem dögum síðar. Væri þá annaðhvorteitthvað bogið við ráðgjöfina við kaupin eða söluna og skiptir ekki máli hvortværi. Bæru bæði stefndu ábyrgð á slíkri ráðgjöf sem á endanum leiddi tilþeirrar niðurstöðu að stefnandi hefði komið á fasteignasöluna með fasteign ogfarið til baka með ónýtan víxil. Eins og að framan er lýst hafistefndi Agnar lagt á ráðin um viðskipti sem hann hefði frekar átt að ráðastefnanda frá. Hann stóð að þeim þannig að hætta var á að kaupverð Dalshrauns13 yrði ekki greitt. Stefnandi átti örugga eign en fékk í staðinn ótrygganvíxil. Stefnda Þórunn hafi komið að skjalagerðinni og átti hún að ráða fráþessu en ekki að ljá atbeina sinn til þessara gerninga. Engu breyti þótt hún hafiverið í vinnusambandi við Stórhús, hún sé með sjálfstæð starfsréttindi og beriað standa að málum samkvæmt því. Hefðu stefndu staðið rétt að málum hefðistefnandi ekki orðið fyrir því tjóni sem af hlaust. Stefndi Vörður tryggingar hefurtryggt stefndu Agnar og Þórunni ábyrgðartryggingu og sundurliðar stefnandikröfu sína á hendur félaginu þannig: vegna stefnda Agnars 6.500.000 krónur og vegna stefnduÞórunnar 6.500.000 krónur eðasamtals 13.000.000 króna. Stefnandi bendir á að stefndu Agnar og Þórunn beriekki ábyrgð á störfum hvort annars. Af þeim sökum geti 4. mgr. 4. gr.reglugerðar nr. 940/2004 ekki átt við um þau. Stefndu geti því ekki með neinumóti haldið því fram að um uppgjör trygginga fari eins og um einn vátryggðan séað ræða. Vaxtakrafan miðist við þegar mánuður er liðinn frá fyrsta bréfinu tilstefnda Varðar trygginga.2. Helstu málsástæður og lagarökstefndu.Stefndukrefjast sýknu og byggja meðal annars á því að sök sé ósönnuð, tjón sé ósannaðog orsakatengsl séu ósönnuð. Þau byggja einnig á því að stefnandi hafi þegarráðstafað sakarefni þessa máls á bindandi hátt. Stefndu mótmæla öllummálsástæðum stefnanda. Stefndu taka fram í greinargerðsinni að þann 20. september 2006 hafi verið undirritað afsal um eignina aðFossvegi 8, Selfossi, þar sem eigninni sé afsalað frá Fremd ehf. til Hítarnessehf. án aðkomu stefnanda að því er virðist. Stefndu hafi ekki verið kunnugt umþennan gerning og hafi ekki komið nálægt honum. Aðilar afsalsins, Fremd ehf. ogHítarnes ehf., hafi þó báðir verið meðvitaðir um kaupsamning milli Fremdar ehf.og stefnanda. Með þessu skjali virðist Fremd ehf. því hafa afsalað eign tilHítarness ehf. án heimildar þar sem félagið hafi áður selt stefnanda eignina.Ekki verði séð að nokkrum kröfum hafi verið beint til Fremdar ehf. vegna þessaaf hálfu stefnanda, enda hafi stefnandi afsalað sér réttinum til slíkramálaferla með heildarsamkomulagi sem gert var sjö mánuðum síðar, þann 19. mars2007. Þá benda stefndu á að þegarkaupsamningar voru gerðir við Hítarnes ehf. í mars 2006, hafi hvergi íopinberum gögnum og aðgengilegum skrám verið hægt að finna þess merki að þaðfélag ætti í fjárhagsvandræðum. Í tæmandi yfirliti yfir vanskilaskrá þessfélags sést að þar geti fyrst að líta áritaða stefnu, og þar með einhver merkium fjárhagsvandræði, í mars 2007. Þannig hafi ekki verið að finna færslur ávanskilaskrá Hítarness ehf. þegar stefnandi, fyrir tilstuðlan stefnda og meðatbeina lögmanns, byrjaði að innheimta víxilinn í janúar 2007, sbr.innheimtubréf, dags. 23. janúar 2007. Ráðstöfun sakarefnis:Stefndutelja ljóst að stefnandi hafi með gerð yfirlýsingar, dags. 14. desember 2007,lýst því yfir með skuldbindandi hætti að hann ætti engar kröfur á hendurstefnda Agnari eða fasteignasölu hans vegna viðskiptanna með eignirnar að Fossvegi8 og 10, Selfossi. Sú yfirlýsing nái einnig til stefndu Þórunnar, sem hafiverið starfsmaður fasteignasölunnar. Undir þá yfirlýsingu ritaði stefnandi ánfyrirvara. Breytir í þessu samhengi engu þó ekkert hefði orðið úr hugsanlegumhagnaði vegna tilgreindra framtíðarverkefna í samkomulaginu. Um hafi verið aðræða von um hagnað. Á þeim grundvelli, hafi stefnandi án fyrirvara fallið frámeintum rétti sínum til að viðhafa þá bótakröfu sem nú sé höfð uppi. Stefnditekur fram að yfirlýsingin lúti að nákvæmlega þeim sömu viðskiptum og séugrundvöllur málsóknar stefnanda nú. Þessi bindandi yfirlýsing leiðir einnig tilsýknu Varðar trygginga hf. Stefndu taka fram að stefnandi virðist hafa notiðlögmannsaðstoðar við gerð yfirlýsingarinnar en hún sé vottuð af þáverandilögmanni hans. Stefndu byggja sérstaklega á því að þögn stefnanda um þettaskjal í stefnu hafi réttaráhrif. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um skjalið ogafstöðu stefndu til þess í ljósi fyrri málaferla en hafi samt kosið að hafa umþað engin orð eða mótmæla gildi þess. Í því felist ráðstöfun á sakarefnimálsins. Verði að líta svo á að stefnandi geri ekki athugasemdir við gildiþessa skjals, hvorki að formi né efni. Stefndu byggja einnig á því að íheildarsamkomulagi frá 19. mars 2007, felist þriðjamannslöggerningur tilhagsbóta fyrir stefndu þar sem stefnandi skuldbindur sig til að höfða ekki málgegn stefndu vegna ofangreindra viðskipta. Sök ósönnuð: Stefndi mótmælir því orðfæri ístefnu sem bendir til þess að stefndi Agnar hafi á einhvern hátt haft einhverjahagsmuni af því að ljúka þessum viðskiptum eða koma þeim á. Þá er því mótmæltað stefndu, Þórunn eða Agnar, hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða gerstbrotleg við ákvæði laga nr. 99/2004 eða aðrar óskráðar réttarreglur eða venjur.Þá sé það enn svo að þrátt fyrir sjálfkrafa frávísun (ex officio) vegnavanreifunar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 422/2014, verði ekki skýrt afstefnu ráðið í hverju hin saknæma háttsemi stefndu á að hafa falist. Vísað ertil þess í stefnu, stefnda Agnari til sakar að hafa lagt til „svo áhættusömviðskipti“ yfirhöfuð og að hann hefðiátt að ráða stefnanda frá viðskiptunum. Ekki er hins vegar vísað til þess eðareynt að skýra hvaða viðskipti það eru. Stefnandi geti ekki skautað yfir þástaðreynd að um sé að ræða alls fjóra kaupsamninga við þrjá mismunandiviðsemjendur. Stefna málsins verði ekki skilin öðruvísi en að hin meintabótaskylda háttsemi sé byggð á heildarmati á niðurstöðu stefnanda úr öllumviðskiptunum, án þess að nokkur tilraun sé gerð til að benda á hver þessaraviðskipta leiddu til bótaskylds tjóns eða í tengslum við gerð hvaða skjals hinasaknæmu vanrækslu er að finna. Úr því hafi áður verið leyst fyrir dómstólum aðþað valdi ekki bótaskyldu eða hafi réttaráhrif viðkomandi til hagsbóta að hafaráðist í viðskipti sem reyndist óráð að efna til þegar upp var staðið. Það séekki saknæmt og bótaskylt fyrir fasteignasala að spákaupmennska sem kaupandiráðist í leiði ekki til hagnaðar fyrir hann. Vissulega sé það svo að þeirsamningar sem stefnandi gerði við félagið Hítarnes ehf. séu tengdir saman meðgrein 7 í samningi, dags. 27. mars 2006. Hins vegar sé engin tenging millisamninga stefnanda við Hítarnes ehf. og þeirra skjala sem stefnandi undirritaðisem kaupandi sömu verðmæta, annars vegar við Arnar og Bjarka Gunnlaugssyni oghins vegar við Fremd ehf. Þessi viðskipti og þessir viðsemjendur séu ótengdir.Þetta voru ekki sömu viðskiptin. Þar af leiðandi nægir stefnanda ekki að vísatil „áhættusamra viðskipta“ án þessað tilgreina hvaða viðskipti það voru og sanna í hverju áhættan var fólgin. Þaðsé stefnanda að sanna í hverju sök var fólgin. Á einum stað í stefnu, tiltekurstefnandi það til sakar að stefnandi hafi verið að gefa eignir með kaupsamningiog því hafi verið „eitthvað bogið“ viðráðgjöf stefnda Agnars. Sá kaupsamningur sem stefnandi vísar þar til er sásamningur þar sem stefnandi kaupir eignir af Arnari og Bjarka Gunnlaugssonum.Reifun stefnanda gangi því ekki upp. Stefnandi gaf ekkert í þeim viðskiptum.Efnislega röng fullyrðing um gjöf er svo í beinni andstöðu við yfirlýsingustefnanda undir lið 13 í stefnu þess efnis að aðilar séu sammála um að efnisamkomulags við Hítarnes ehf. hafi verið að stefnandi fengi greiddar 45.971.079krónur. Það verði óljóst lesið úr stefnu að stefnandi telji tjón sitt stafa afþví að hann hafi með kaupum og sölu á margnefndum eignum látið frá séreignarhluta sinn í Dalshrauni 13, án þess að vera tryggð greiðsla fyrir. Ámeintu verðmæti þeirrar eignar hafi bótakrafa fyrra máls verið byggð og virðistþað einnig núna, sbr. m.a. áðurnefndar ósannaðar fullyrðingar uminnsláttarvillu að fjárhæð 10.000.000 króna í kaupsamningi. Enn er hins vegarekkert með það gert af hálfu stefnanda að um hafi verið að ræða tvö ótengdviðskipti. Þannig var eignarhlutur stefnanda í Dalshrauni 13 hluti kaupverðs áöllu hlutafé í félaginu Fossvegi 10 ehf. Það sé stefnanda að benda á og sannahvað hafi verið óeðlilegt eða áhættusamt við þau viðskipti sem útlistuð eru íkaupsamningi, en með þeim viðskiptum hafi stefnandi látið eignina að Dalshraun13 frá sér, óháð því hvað síðar hafi orðið. Í þeim efnum beri að taka fram aðóumdeilt sé að stefnandi óskaði aldrei eftir því við stefnda Agnar að skjalinuyrði þinglýst, enda hefði stefnandi þá þurft að greiða stimpilgjald af allrikaupsamningsfjárhæðinni. Einnig sé það stefnanda að sanna að móttaka greiðslu íformi víxils frá félaginu Hítarnesi ehf. í mars 2006, í öðrum ótengdumviðskiptum, hafi falið í sér slíka augljósa áhættu að sök verði felld áfasteignasala. Stefndi Agnar tók aldrei á sig ábyrgð á kaupsamningsgreiðslumeða víxilskuld enda slíkt ekki hlutverk fasteignasala. Þá liggur einnig fyrirað í mars 2006 var ekki vitað til þess að Hítarnes ehf. eða ábyrgðarmaður aðvíxlinum, Arngeir Lúðvíksson, væru í vanskilum við nokkurn mann. Vanskilaskrábeggja var þannig án færslna á útgáfutíma víxilsins. Mótmælt er þeim forsendumstefnanda að stefndu hefðu einhvern veginn átt að sjá fyrir að ári síðar yrðiHítarnes ehf. og Arngeir í fjárhagsvandræðum. Auk þess sem telja verði að áforsvarsmanni einkahlutafélags, sem standi í samningaviðræðum um kaup á heilliblokk við annað einkahlutafélag, hvíli skylda til að kynna sér viðsemjanda sinnað einhverju leyti. Skortur á slíku teljist eigin sök. Fyrirsvarsmaðurstefnanda hefur lýst því yfir fyrir dómi að þessi fjárhæð víxilsins sé það semstefnandi hafi átt að fá út úr viðskiptunum við Hítarnes ehf. Þannig hafiviðskiptin verið sett upp. Það hafi ekki gengið eftir þar sem viðsemjandistefnanda vanefndi greiðsluskyldu sína skv. víxlinum sem og ábyrgðarmaðurinn Arngeir.Á því geti fasteignasali ekki borið ábyrgð. Telji dómurinn sannað að líta beriá öll viðskiptin, bæði kaup og sölu fasteigna og hlutafé einkahlutafélags, semeina heild, þá sé það í raun svo að stefnandi hafi verið eigandi að íbúðunum aðFossvegi 8 á Selfossi í þrjá daga og að einkahlutafélaginu að Fossvegi 10 íeinn dag og hafi ætlað sér 10.000.000 króna í hagnað á því enda sé 10.000.000króna munur á þeim eignum sem stefnandi lagði inn sem kaupverð í kaupsamningivið Arnar og Bjarka Gunnlaugssyni og fjárhæð víxilsins sem greiða átti semhluta söluverðs gagnvart Hítarnesi ehf. Tekið er undir þá niðurstöðuhæstaréttardóms í máli nr. 422/2014 að stefnandi verði að sýna fram á hvað séósanngjarnt við slíka kosti frá sjónarhóli stefnanda. Sér í lagi þegar litið sétil þess að stefnandi lagði í raun eingöngu rúmar 19 milljónir af eigin fé íeignina Dalshraun 13 með kaupsamningi ári fyrr, en ætlaði sér, með kaupum ogsölu á eignunum á Fossvegi 8, og hlutafé Fossvegs 10 ehf., að nýta þá 19milljóna króna fjárfestingu ári síðar til að tryggja sér rúmlega 45 milljónakróna greiðslu. Það sé stefnanda að sanna hvað sé ósanngjarnt við slíka kostieða hvernig þeir geti talist stefnanda þannig í óhag að saknæmt teljist fyrirstefndu. Stefndu byggja á því sem sérstakrimálsástæðu að jafnvel aðili sem enga reynslu hafi af viðskiptum megi gera sérljóst að vonir um slíkan ofsagróða á jafn skömmum tíma feli að jafnaði í séreinhverja áhættu. Gildir þá einu hvort litið sé til eignarhalds á blokkunum aðFossvegi, eða ársins sem leið frá því að stefnandi setti sjálfur rúmar 19milljónir í eignina að Dalshrauni 13. Slíkt gildi þess heldur um fyrirsvarsmannstefnanda, sem sannarlega hafi ekki verið reynslulaus í viðskiptum. Þá byggirstefnandi á því að við sakarmat á ráðgjöf og/eða verkum fasteignasala skv.lögum nr. 99/2004, sé ekki hægt á einhvern hátt að leggja saman samanlagðaútkomu fjögurra kaupsamninga við þrjá mismunandi aðila, með þeim afleiðingum aðsé hin endanlega niðurstaða tilteknum aðila óhagfelld, þá falli bótaábyrgð áfasteignasalann án þess að bent sé á neina saknæma vanrækslu hans, aðra en þáað hann hafi átt að vara við heildarviðskiptunum og þar með líklega sjá fyrir,frá upphafi, hver hin endanlega niðurstaða yrði. Auk þess byggja stefndu á þvíað eingöngu eigi að beita hefðbundnu sakarmati í málinu enda um viðskiptifagaðila að ræða en ekki einstaklinga. Því er einnig mótmælt að stefndi Agnarhafi á einhvern hátt valdið réttarspjöllum í tengslum við nefndan víxil. Þvertá móti hafi það verið Agnar sem vísaði stefnanda á lögmann til að innheimtavíxilinn í janúar 2007, í stað þess að reyna að semja við Hítarnes ehf., þegarstefndi í vanefndir þess félags. Þá hafi Agnar bent stefnanda á þann möguleikaað rifta viðskiptunum. Sök stefndu Þórunnar er einnig mómælt sem ósannaðri enaðilar máls eru allir sammála um að þátttaka hennar í viðskiptunum hafi veriðalgerlega minni háttar. Gilda allar sömu málsástæður sem áður hafa verið raktarum hana að breyttu breytanda. Tjón ósannað: Telji dómurinn sök fullsannaða ímálinu er á því byggt að fjártjón stefnanda vegna viðskiptanna sé algerlegaósannað. Stefnandi heldur því fram nú að tjón hans nemi 45.971.079 krónum, enum vanreifun þeirrar fjárhæðar er að ræða og hvergi í stefnu skýrt hvaðanfjárhæðin kemur. Til staðar eru tveir möguleikar. Annars vegar getur þettaverið fjárhæð víxilsins. Hins vegar getur þetta endurspeglað meint verðmætieignarinnar að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði skv. kaupsamningi, dags. 30. mars2006 við Arnar og Bjarka Gunnlaugssyni, en stefnandi heldur því fram aðeinhvers konar mistök hafi verið gerð í þeim kaupsamningi. Þar hafi átt aðstanda dómkrafa málsins þegar verðmæti eignar að Dalshrauni 13 var tiltekið enekki 35.971.079. Ekkert liggur fyrir um þetta og kaupsamningurinn sjálfur berþetta ekki með sér. Þetta er ósannað. Með vísan til ofangreinds er algerlegaóljóst á hverju bótakrafan byggir sem dómkrafan endurspeglar. Í fyrra dómsmáli hafi dómkrafastefnanda verið 35.971.079 eins og áður gat og hafi þá byggt á meintu verðmætieignarinnar Dalshrauni 13. Ekki liggur fyrir hvaða forsendur lágu því tilgrundvallar að sú fjárhæð var tilgreind í kaupsamningi þar sem hún var hagnýttsem greiðslueyrir né er gerð tilraun til að útskýra hvaðan það verðmat erfengið eða á hverju það byggi. Stefndi hefur sýnt fram á að fjárframlagstefnanda vegna þeirrar eignar nam rúmum 19 milljónum í mars ári áður. Þá gerði stefnandi enga tilrauntil að innheimta víxil gagnvart útgefanda, Arngeiri Lúðvíkssyni, en gjalddagivíxilsins var í júní 2006. Það er svo fyrst í júní árið eftir, sem gögn liggjafyrir um að nefndur Arngeir sé í vanskilum eins og áður er rakið. Látið varnægja að stefna greiðanda skv. víxlinum. Þá virðist stefnandi ekki hafafreistað þess að að rifta kaupunum, sem þó hefði verið fær leið til takmörkunartjóns teldi hann vanefndir kaupsamnings til staðar. Hefði það verið gert áárunum 2006 eða 2007, hefði stefnanda verið tækt að selja eignirnar aftur. Þávirðist stefnandi ekki hafa beint neinni kröfu að félaginu Fremd ehf., sem enguað síður virðist hafa afsalað eign til þriðja manns, sem það hafði stuttu áðurselt stefnanda sbr. afsal, dags. 20. september 2006. Stefnandi hefur því ekkiuppfyllt skyldu sína til að takmarka hið meinta tjón sitt. Orsakatengsl Stefndu byggja á því að ósönnuðséu orsakatengsl milli hinnar meintu saknæmu háttsemi og hins meinta tjóns. Hinmeinta saknæma háttsemi á, samkvæmt stefnu, að hafa falist í því að stefnduhafi ekki gefið stefnanda nægjanlega góð ráð og ekki ráðið honum frá því aðganga til viðskiptanna. Stefnanda er að sanna hvaða samningur það er semstefndu áttu að ráða stefnda frá því að gera og hvernig sá samningur leiddi tilþess að stefnandi tapaði stefnufjárhæð málsins. Það hefur stefnandi ekki gert.Auk þess hefur stefndi Agnar borið að hann hafi bent stefnanda á að umáhættusöm viðskipti væri að ræða. Jafnframt er á því byggt að ósannað sé að hiðmeinta tjón stefnanda sé sennileg afleiðing af hinni meintu saknæmu háttsemi.Sú staðreynd að ekki verður lesið úr stefnu á hverju stefnandi byggir bótakröfusína gerir stefndu erfitt fyrir að taka til varna hvað þennan þátt varðar.Stefnandi beri hallann af því. Þó skal því sérstaklega mótmæltað skortur á söluyfirliti vegna kaupa á eigninni að Fossvegi 8 annars vegar oghlutafé í Fossvegi 10 ehf. hins vegar geti hafa leitt til tjóns stefnanda einsog haldið sé fram í stefnu. Stefnandi byggir á því að með gerð slíks skjalshefði „komið í ljós að engar líkur væru til þess að Hítarnes gæti staðið viðsamninga“. Þessu er mótmælt semósönnuðu enda enginn þeirra þátta sem talinn er upp í 10. og 11. gr. laga nr.99/2004 um innihald söluyfirlits tengdur greiðslugetu hugsanlegra kaupendaeignar. Söluyfirlit hefði engu breytt í þeim efnum. Þar að auki var stefnandifullmeðvitaður um stöðu mála. Hann undirritaði m.a., þann 21. mars 2006, áðuren kaupsamningar voru undirritaðir, sérstakt minnisblað þar sem tiltekið var aðáhvílandi á eignunum að Fossvegi 8 og 10 væru samtals 718.925.149 krónur.Stefndu höfðu enga aðkomu að því skjali eða undirbúningi þess. Stefndu mótmælaþví þar af leiðandi sérstaklega að orsakatengsl séu á milli meints tjónsstefnanda og þess að stefndi Agnar útbjó ekki söluyfirlit yfir eignirnar. Fyrning/tómlæti Hin meintu bótaskyldu viðskiptiáttu sér stað í mars 2006. Engin merki þess er að finna í gögnum málsins aðstefnandi hafi beint bótakröfu að stefndu Þórunni eða Agnari. Þvert á mótihafði stefnandi lýst því sérstaklega yfir að hann ætlaði sér ekki að beinaslíkri kröfu að þeim vegna viðskiptanna eins og áður er rakið. Kröfu er svofyrst beint að stefnda Verði tryggingum hf. með bréfi í nóvember 2010. Þótt óljóst sé virðist bótakrafastefnanda á því byggð að einhverju leyti að stefndu, Þórunn og Agnar, hafi áeinhvern hátt borið ábyrgð á því að stefnandi ákvað að taka gildantryggingavíxil sem fullnægjandi greiðslu samkvæmt kaupsamningum við Hítarnes.Verði fallist á slíkt er á því byggt að slík bótakrafa stefnanda, vegna þess aðvíxillinn var ekki greiddir eða víxilréttur fór forgörðum, geti ekki stofnastfyrr en ljóst var að víxillinn fengist ekki greiddur en það var ekki ljóst fyrr en skiptum áþrotabúi Hítarness ehf. var lokið án þess að greiðsla bærist til almennrakröfuhafa. Það gerðist árið 2008. Þá höfðu tekið gildi lög nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda sem mæla fyrir um að krafa stefnanda fyrnist á fjórumárum, sbr. 9. gr. laganna. Hún hafi því verið fallin niður vegna fyrningarþegar stefna var birt stefndu í janúar 2013. Í öllu falli verður að teljakröfuna niður fallna vegna tómlætis enda viðhafði stefnandi enga tilburði tilað krefja stefndu um greiðslur fyrr en í nóvember 2010. Tjónstakmörkun Stefndu byggja á því að teljidómurinn sök fullsannaða sem og fjárhæð hins meinta tjóns þá beri engu að síðurað sýkna af fjárkröfu stefnanda eða lækka hana verulega þar sem stefnandi gerðiófullnægjandi tilraunir til að takmarka tjón sitt. Slíkt stóð honum þó tilboða. Bæði var stefnanda fært að innheimta víxilinn á hendur útgefanda ArngeiriLúðvíkssyni og þá stóð honum enn nær að rifta kaupunum þegar honum varð ljóstað til vanefnda kæmi. Mjög mikið var umleikis á fasteignamarkaði á árunum 2006og 2007 og því hefði stefnanda ekki átt að verða skotaskuld úr því að selja þærað nýju ef til beitingar þess vanefndaúrræðis hefði komið. Lækkunarkrafa Telji dómurinn fullsannaða sökstefndu Þórunnar og Agnars sem og fjárhæð hins meinta tjóns er sérstaklega áþví byggt að lækka beri fjárkröfu á hendur þeim. Bæði þar sem stefnandi gerðiófullnægjandi tilraunir til að takmarka tjón sitt, sbr. það sem að ofan errakið, og einnig með vísan til 24. gr. laga nr. 50/1993. Um er að ræða margþættog flókin viðskipti sem á endanum fóru illa vegna þátta sem stefndu Agnar ogÞórunn höfðu enga aðkomu að. Stefndu Agnar og Þórunn voru bæði starfsmennStórhúsa ehf., fasteignasölu. Stefndu Þórunn og Agnar byggja einnig á því aðteljist sök annars þeirra eða beggja sönnuð að einhverju leyti þá beri aðskerða bótafjárhæð eða fella niður að öllu leyti með vísan til 23. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993, sér í lagi 2. mgr. Í öllu falli sé bersýnilegt aðöll tilsjónarskilyrði 1. mgr. 23. gr. laganna eiga við um stefndu Þórunni tilþess að unnt sé að fella niður bótaskyldu hennar og í öllu falli lækkaverulega. Lækkunarkrafa stefnda Varðar trygginga hf. Verði fallist á fjárkröfustefnanda er á því byggt að fjárkrafa á hendur stefnda Verði tryggingum hf.geti að hámarki numið 6.500.000 krónum, sbr. vátryggingastaðfestingu ogvátryggingarskírteini. Þar komi skýrt fram að vátryggingarfjárhæð vegna hverstjónsatburðar sé að hámarki 6.500.000 krónur. Málsástæðum stefnanda um hiðgagnstæða er mótmælt. Skírteinið hafi verið gefið úttil Stórhúsa ehf. fasteignasölu og nái bæði til stefnda Agnars og stefnduÞórunnar. Ekki er um að ræða eitt skírteini vegna stefnda Agnars og annað vegnastefndu Þórunnar. Í skírteininu komi skýrt fram að hámarksfjárhæð fyrir hverntjónsatburð sé 6.500.000 krónur. Sérstaklega er mótmælt málsástæðu stefnandasem virðist byggja á einhvers konar gagnályktun frá 4. mgr. 4. gr. reglugerðarnr. 940/2004. Ekkert í þeirri grein leysir stefnanda undan þeirri skyldu sinniað afmarka hvert hans tjónsatvik sé skv. skilmálum tryggingarinnar og rökstyðjaá hvaða forsendum geti verið um tvö tjónsatvik að ræða. Úr málatilbúnaði stefnanda málesa að stefndi Agnar hafi af ásetningi leitt stefnanda til viðskipta semstefndi Agnar á að hafa vitað hvernig myndu enda, og að það hafi hann gertviljandi til að greiða götu þriðja aðila. Þannig er tiltekið undir málslið 9 ístefnu að stefndi Agnar hafi „lagt upp með fléttu“, undir málslið 24 að hann hafi „vélað um“ að tiltekinn samningur yrði gerður og í málslið 15 að hann hafi„lagt á ráðinn“ um að aðstoðaHítarnes með því að nota eign stefnanda í Dalshrauni í „þess þágu“, þ.e.a.s.Hítarness ehf. Allar þessar ávirðingar og þá sér í lagi sú síðasta eru þesseðlis að útilokað er að lesa þær öðruvísi en að stefnandi haldi því fram aðstefndi Agnar hafi af ásetningi sett upp viðskiptafléttu þar sem stefnandi áttiað bera skarðan hlut frá borði en aðrir að hagnast. Verið sé að lýsaásetningsverknaði. Stefndu mótmæla þessu öllu staðfastlega eins og að ofan errakið, en fallist dómurinn á þennan málatilbúnað er þess krafist að stefndiVörður verði sýknaður enda eru undanskilin í skilmálum tjón sem rakin verða tilásetnings vátryggingartaka. Verði fallist á málatilbúnaðstefnanda er þess krafist gagnvart öllum stefndu að bótakrafa verði lækkuðverulega vegna eigin sakar. Ef tekið er undir málatilbúnað stefnanda er fallistá að reynslulaus fyrirsvarsmaður stefnanda hafi ákveðið að ráðast í viðskiptimeð eignir upp á hundruð milljóna, sem honum var ljóst að væru gríðarlegaskuldsettar, í þeim tilgangi að selja þær nánast jafnóðum aftur og græða á þvímilljónir að hafa „keypt þessar blokkir einn daginn og selt þær þann næsta“,svo notað sé orðalag fyrirsvarsmanns stefnanda sjálfs í aðilaskýrslu í fyrramálinu. Virðist hann hafa lagt af stað í þá vegferð án þeirrar varkárni semalmennt má ætlast til af manni sem ekki ber skynbragð á fasteignaviðskipti, svoaftur sé vísað til málatilbúnaðar stefnanda. Í þessu felst eigin sök. Þá er dráttarvaxtakröfustefnanda mótmælt enda fer því fjarri að stefndu hafi haft nægjanlegarupplýsingar til að taka afstöðu til bótakröfu með bréfi stefnanda dags. 2.nóvember 2010. Sér í lagi telst þetta útilokað þar sem málið hefur nú tafistverulega í kjölfar frávísunar í Hæstarétti sem tilkomin var eingöngu vegnavanreifunar stefnanda og hafði ekkert með stefnda að gera. Er þess krafist,verði fallist á kröfur stefnanda, að dráttarvextir verði reiknaðir frádómsuppsögu. IV. NiðurstaðaMálþetta höfðar stefnandi gegn tveimur fasteignasölum, stefndu Agnari og Þórunni,og tryggingarfélagi fasteignasölunnar Stórhúsa ehf., stefnda Verði tryggingumhf. Stefndi Agnar var eigandi fasteignasölunnar og störfuðu bæði Agnar ogÞórunn á fasteignasölunni þegar atvik þau sem lýst er í málsatvikakafla hér aðfram áttu sér stað í mars árið 2006. Stefnandi reisir kröfur sínar áhendur stefnda Agnari á því að hann hafi brugðist skyldum sínum með því að gætaekki hagsmuna stefnanda í fasteignaviðskiptum, sem stefnandi tók þátt í á árinu2006, um fasteignirnar að Fossvegi 8 og 10 á Selfossi og um fasteignina aðDalshrauni 13 í Hafnarfirði. Telur stefnandi að tjón sitt hafi falist í því aðláta Dalshraun 13 af hendi í umræddum viðskiptum í staðinn fyrirtryggingarvíxil sem ekki hafi fengist greiddur. Telur stefnandi að Agnar hafilagt á ráðin um viðskiptin og beri hann ábyrgð á tjóni stefnanda. Stefnanditelur að sök Agnars felist í því að hafa ekki gert söluyfirlit um eignirnar,hann hafi ekki átt að leggja til svo áhættusöm viðskipti, honum hafi borið aðkanna fjárhagsstöðu Hítarness ehf. og fyrirsvarsmanns þess félags og sjá tilþess að nægar tryggingar væru fyrir efndum skuldbindinga þeirra. Þá hafistefndi brugðist skyldum sínum með því að geyma fyrrgreindan víxil sem hafileitt til þess að hann fékkst ekki greiddur af útgefanda. Hafi stefndi Agnarþví brugðist skyldum sínum samkvæmt 16. gr. laga nr. 99/2004. Enginn ávinningurhafi verið fyrir stefnanda að selja fasteignina að Dalshrauni 13. Stefnandikveðst hafa lagt allt sitt traust á stefnda Agnar í umræddum viðskiptum og aðefni samninganna hafi átt að leiða af sér greiðslu til stefnanda að upphæð45.971.079 krónur þegar búið væri að byggja fasteignirnar við Fossveg 8 og 10 áSelfossi, selja þær og gera upp við VBS fjárfestingarbanka hf. Umræddur víxillhafi verið verið lagður til tryggingar í vörslu Stórhúsa ehf. Til að koma þessuí kring hafi stefnandi þurft að láta af hendi fasteign sína að Dalshrauni 13 íHafnarfirði, en söluverð hennar var 35.971.079 krónur, sbr. samning frá 30.mars 2006. Stefnandi byggir á almennumskaðabótareglunni og að styðjast beri við hert saknæmi (culpa) vegnasérfræðiábyrgðar stefndu. Samkvæmt 15. gr. þágildandi laganr. 99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. nú lög nr. 70/2015,um sölu fasteigna og skipa, skal fasteignasali í hvívetna leysa af hendi störfsín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóða. Hann skal liðsinna báðum aðilum,seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Hann skal einnig gætaþess að aðila séu eigi settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir ísamningum. Við túlkun lagagreinarinnar verður, m.a. að hafa hugfast að meðlögunum veitir ríkisvaldið tilteknum hópi manna einkarétt til þess að stundafasteignasölu í atvinnuskyni. Þeir sem hljóta slíkan einkarétt frá ríkisvaldinuverða að sæta því að til þeirra séu gerðar ríkar kröfur, einkum þegar þeim erheimilað að sýsla með mikla hagsmuni. Því eru gerðar strangar kröfur um aðfarið sé að lögum og reglum í starfseminni. Það er hins vegar meginregla ískaðabótarétti að tjónþoli beri sönnunarbyrði fyrir því að meintur tjónvaldurhafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi vegna atvika sem leiði til þesstjóns sem tjónþoli telur sig hafa orðið fyrir. Víkur þá að hinni meintu sökstefnda Agnars. Stefnandi ber eins og áður segir sönnunarbyrðina fyrir því aðstefndi Agnar hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi, með þeim hætti semfyrr greinir, sem hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Upplýst er í málinu aðfyrirsvarsmaður stefnanda hafði nokkra reynslu af rekstri fyrirtækja og hannhafði auk þess setið í stjórnum félaga á þeim tíma sem hér skiptir máli.Samkvæmt framansögðu var markmið fyrirsvarsmanns stefnanda með framangreindumsamningnum að ná verulegum hagnaði af umræddum viðskiptum með tiltekinniaðferð. Þar skipti m.a. máli að stefnandi varð eigandi að íbúðunum að Fossvegi8 á Selfossi aðeins í þrjá daga og að einkahlutafélaginu Fossvegi 10 í einndag. Verður ekki séð að samningarnir, sem gerðu ráð fyrir að hagnaður stefnandaaf þessum viðskiptum næmi 10.000.000 króna, hafi falið í sér ósanngjarna kostií hans garð. Þvert á móti er ljóst að stefnandi ætlaði sér verulegan hagnað afumræddum viðskiptum með eignarhaldi á fasteignum í stuttan tíma miðað viðáætlanir hans. Við þessar aðstæður verður að telja að fyrirsvarsmanni stefnandahafi staðið það næst að gæta hagsmuna félagsins við gerð umræddra samninga. Gathonum vart dulist sú áhætta sem samningunum fylgdi enda fremur auðvelt að aflaupplýsinga eða kalla eftir upplýsingum um gjaldþol útgefandatryggingarvíxilsins sem í málinu greinir. Ekkert er heldur komið fram í málinusem bendir til þess að stefndi, Agnar hafi vitað eða mátt vita að áðurgreindar45.971.079 krónur yrðu ekki greiddar þegar á reyndi. Ekki verður séð aðsöluyfirlit um eignirnar hefði breytt neinu hér og á stefnda Agnari hvíldiheldur ekki sérstök skylda til að kanna fjárhagsstöðu Hítarness ehf. eðafyrirsvarsmanna þess félags eins og málsatvikum er hér háttað. Loks hefurstefnandi ekki sýnt fram á nein önnur atvik sem að lögum geti felltskaðabótaábyrgð á stefnda Agnar vegna umræddra viðskipta. Af fyrrgreindumástæðum ber að sýkna stefnda Agnar af öllum kröfum stefnanda M.H.M ehf. í máliþessu. Af framangreindu leiðir að sýknaber einnig stefndu Þórunni Þórðardóttur og stefnda Vörð tryggingar hf. af öllumkröfum stefnanda í málinu. Samkvæmt þessum málsúrslitum, ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verðurstefnanda gert að greiða stefndu hverju um sig málskostnað, sbr. 2. mgr. 132.gr. sömu laga, svo sem greinir í dómsorði. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndu,Agnar Agnarsson, Þórunn Þórðardóttir og Vörður tryggingar hf., skulu sýkn aföllum kröfum stefnanda, M.H.M ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu, hverjufyrir sig, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 8/2023
Manndráp Samverknaður Hlutdeild Refsiákvörðun Milliliðalaus sönnunarfærsla Heimfærsla Sönnunarmat Ásetningur Miskabætur Skaðabætur Réttargæslumaður
AS, CS, MS og SQ voru ákærð fyrir manndráp samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í félagi staðið saman að því að svipta A lífi. Héraðsdómur sakfelldi AS samkvæmt ákæru en sýknaði CS, MS og SQ af öllum sakargiftum. Landsréttur komst aftur á móti að þeirri niðurstöðu að þau hefðu öll átt verkskipta aðild að því að A var ráðinn af dögum og að um samverknað allra ákærðu hefði verið að ræða. Voru þau öll sakfelld fyrir manndráp. AS var dæmdur í 20 ára fangelsi en refsing annarra ákveðin 14 ára fangelsi. Fyrir Hæstarétti kröfðust CS og SQ ómerkingar hins áfrýjaða dóms og AS og MS bentu á ýmsa ágalla á meðferð málsins fyrir Landsrétti sem þeir töldu að gætu leitt til ómerkingar dómsins og heimvísunar málsins án kröfu. Hæstiréttur taldi að rannsókn málsins hjá lögreglu, málsmeðferðin fyrir Landsrétti og aðferð við sönnunarmat í dómi Landsréttar hefði verið í samræmi við ákvæði laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og ekki hefði verið brotið gegn rétti ákærðu til milliliðalausrar sönnunarfærslu. Ekki væri því tilefni til að ómerkja dóm Landsréttar. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu Landsréttar um að AS, CS, MS og SQ hefðu viðhaft þá háttsemi sem lýst var í ákæru að öðru leyti en því að ósannað þótti hver hefði gefið CS fyrirmæli um að senda skilaboð í síma SQ þegar brotaþoli legði af stað heim umrætt kvöld. Hæstiréttur staðfesti jafnframt þá niðurstöðu Landsréttar að ásetningur AS til að svipta A lífi hefði verið einbeittur og að CS, MS og SQ hefði hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að AS hygðist ráða A af dögum. Hæstiréttur taldi aftur á móti að sú þátttaka CS, MS og SQ sem lýst var í ákæru og það sem Landsréttur taldi sannað um þátt þeirra í skipulagningu og öðrum undirbúningi að því að AS gæti hitt A einan fyrir utan heimili hans fullnægði ekki þeim kröfum sem gera yrði til þess að þau teldust hlutrænt séð hafa verið aðalmenn í manndrápi á grundvelli verkskiptrar þátttöku. Þátttaka þeirra þriggja teldist hlutrænt séð vera hlutdeild í manndrápi og var því slegið föstu að ásetningur þeirra hefði staðið til hlutdeildar í manndrápi. Voru þau öll dæmd til fangelsisrefsingar, AS í 16 ár, CS í þrjú ár, MS í fjögur ár og SQ í 10 ár. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að heimild skorti að lögum til að dæma AS til þyngri tímabundinnar refsingar en mælt er fyrir um í 211. gr. almennra hegningarlaga. Þá væru ekki skilyrði til að ákveða honum refsingu með vísan til 2. mgr. 70. gr. sömu laga þar sem brot annarra hefðu verið hlutdeildarbrot. Við ákvörðun refsingar þeirra CS, MS og SQ var litið til þess að um hlutdeild í mjög alvarlegu broti væri að ræða. Þar sem þáttur CS og MS í undirbúningi þess þótti smávægilegur var refsing þeirra ákveðin með hliðsjón af 2. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Loks var AS gert að greiða einkaréttarkröfuhöfum bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2023 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að dómur Landsréttar verði staðfestur.3. Ákærði Angjelin Sterkaj krefst þess að refsing hans verði milduð. Hann krefst lækkunar á fjárhæð miskabóta til B og sýknu af bótakröfu hennar vegna missis framfæranda en til vara að krafan verði lækkuð. Hann krefst lækkunar á miskabótakröfu B fyrir hönd C og að miskabótakröfu hennar fyrir hönd D verði vísað frá dómi en til vara að krafan verði lækkuð. Hann krefst lækkunar á kröfum E og F.4. Ákærða Claudia Sofia Cohelo Carvalho krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, til vara sýknu og til þrautavara að refsing sín verði milduð og henni gerð vægasta refsing sem lög heimila.5. Ákærði Murat Selivrada krefst aðallega sýknu en til vara að sér verði ákveðin vægustu viðurlög sem lög heimila og að refsing hans verði skilorðsbundin.6. Ákærði Shpetim Qerimi krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms, til vara sýknu en til þrautavara að sér verði ákveðin vægustu viðurlög sem lög heimila.7. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa, B, er þess aðallega krafist að ákærða Angjelin verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum, að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðslu skaðabóta henni til handa vegna missis framfæranda og að honum verði gert að greiða henni 568.523 krónur vegna útfararkostnaðar, allt ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skaða- og miskabætur henni til handa verði staðfest.8. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa, B, fyrir hönd ólögráða sonar hennar C, er þess aðallega krafist að ákærða Angjelin verði gert að greiða honum miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum og að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um greiðslu skaðabóta honum til handa vegna missis framfæranda. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skaða- og miskabætur honum til handa verði staðfest.9. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa, B, fyrir hönd ólögráða dóttur hennar D, er þess aðallega krafist að ákærða Angjelin verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum og honum verði gert að greiða henni 7.958.520 krónur með nánar tilgreindum vöxtum í skaðabætur vegna missis framfæranda. Til vara er þess krafist að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skaða- og miskabætur henni til handa verði staðfest.0. Af hálfu einkaréttarkröfuhafa, E og F, er þess aðallega krafist að ákærða Angjelin verði gert að greiða hvoru þeirra fyrir sig miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum en til vara að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um miskabætur þeim til handa verði staðfest.Málsatvik og ágreiningsefni1. A var ráðinn af dögum laugardaginn 13. febrúar 2021 þegar ráðist var að honum fyrir utan heimili hans að Rauðagerði […] í Reykjavík með skammbyssu með hljóðdeyfi. Var hann hæfður níu skotum í búk og höfuð.2. Með ákæru Héraðssaksóknara 11. maí 2021 var ákærðu Angjelin, Claudiu, Murat og Shpetim gefið að sök að hafa í félagi staðið saman að því að svipta brotaþola lífi.3. Þætti ákærða Angjelin er lýst þannig í ákæru að hann hafi ekið ásamt ákærða Shpetim að Rauðagerði. Hann hafi farið úr bifreiðinni utan við hús brotaþola, falið sig við bílskúr og þegar brotaþoli hafi komið út úr bílskúrnum eftir að hafa lagt þar bifreið sinni hafi ákærði skotið hann níu sinnum í líkama og höfuð með 22 kalibera Sig Sauer skammbyssu, með þeim afleiðingum að brotaþoli lést af skotáverkum sem hann hlaut á heila og brjósti. Í kjölfarið hafi ákærði Angjelin hlaupið út Rauðagerði, gefið ákærða Shpetim sem þar beið merki og farið aftur í bílinn við Borgargerði. Þeir hafi svo ekið út úr bænum og að Varmahlíð í Skagafirði, með viðkomu í Kollafirði þar sem ákærði hafi losað sig við skammbyssuna með því að henda henni í sjóinn.4. Þætti ákærðu Claudiu er þannig lýst í ákæru að hún hafi að beiðni ákærða Murat fylgst með tveimur bifreiðum sem tilheyrt hafi brotaþola og lagt hafi verið í porti við Rauðarárstíg […] í Reykjavík og sent fyrir fram ákveðin skilaboð í gegnum samskiptaforritið Messenger til ákærða Shpetim þegar brotaþoli hafi ekið frá Rauðarárstíg á annarri bifreiðinni.5. Þætti ákærða Murat er þannig lýst í ákæru að hann hafi sýnt ákærðu Claudiu tvær bifreiðar sem tilheyrt hafi brotaþola og lagt hafi verið í porti við Rauðarárstíg […] og gefið henni fyrirmæli um að fylgjast með þeim og jafnframt að senda nánar tiltekin skilaboð í gegnum samskiptaforritið Messenger til ákærða Shpetim þegar hreyfing yrði á annarri hvorri bifreiðinni.6. Þætti ákærða Shpetim er lýst í ákæru með þeim hætti að hann hafi ekið ásamt ákærða Angjelin að Rauðagerði rétt fyrir miðnætti og stöðvað bifreiðina nálægt horni Rauðagerðis og Borgargerðis. Þegar bifreið brotaþola hafi verið ekið að heimili hans að Rauðagerði […] hafi ákærði Shpetim ekið í humátt á eftir honum, hleypt ákærða Angjelin úr bifreiðinni við hús nr. […] og ekið svo áfram nokkrar húsalengdir þar sem hann hafi snúið bifreiðinni við og beðið þar til ákærði Angjelin hefði gefið honum merki um að sækja sig. Þá hafi ákærði Shpetim ekið austur Rauðagerði og tekið ákærða Angjelin upp í bifreiðina í Borgargerði. Þeir hafi svo ekið út úr bænum og að Varmahlíð í Skagafirði, með viðkomu í Kollafirði þar sem ákærði Angjelin hafi losað sig við skammbyssu með því að henda henni í sjóinn.7. Ákærði Angjelin játaði við yfirheyrslu hjá lögreglu og við skýrslutöku í héraði að hafa banað brotaþola. Önnur ákærðu hafa frá upphafi neitað sök.8. Ákærði Angjelin var sakfelldur í héraði 21. október 2021 og dæmdur til 16 ára fangelsisvistar og greiðslu skaðabóta. Aðrir ákærðu voru sýknaðir en einkaréttarkröfum á hendur þeim vísað frá dómi og komu þær því ekki til umfjöllunar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.9. Ákæruvaldið áfrýjaði héraðsdómi til Landsréttar og krafðist þess að öll ákærðu yrðu sakfelld og þeim gerð refsing en að refsing ákærða Angjelin yrði þyngd. Ákærði Angjelin krafðist aðallega að refsing sín yrði milduð. Önnur ákærðu kröfðust sýknu en til vara vægustu refsingar. Landsréttur sakfelldi öll ákærðu og taldi að ákærðu Claudia, Murat og Shpetim hefðu með þátttöku í skipulagningu og öðrum undirbúningi þess að ákærði Angjelin gæti hitt brotaþola einan fyrir utan heimili hans átt verkskipta aðild að því að brotaþoli var ráðinn af dögum og að um samverknað allra ákærðu hefði verið að ræða. Refsing ákærða Angjelin var ákveðin 20 ára fangelsi en annarra ákærðu 14 ára fangelsi.20. Áfrýjunarleyfi var veitt 23. janúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-161, á þeim grunni að telja yrði að úrlausn málsins, meðal annars um skilyrði samverknaðar og eftir atvikum um ákvörðun refsingar, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Væri þá jafnframt haft í huga að þrjú ákærðu hefðu verið sýknuð af ákæruefni í héraðsdómi en sakfelld fyrir Landsrétti, sbr. lokamálslið 4. mgr. 215. gr. sömu laga.NiðurstaðaNiðurstaða um formhlið málsins21. Af hálfu ákærðu Claudiu og Shpetim er krafist ómerkingar hins áfrýjaða dóms en af hálfu ákærðu Angjelin og Murat er bent á ýmsa ágalla á meðferð málsins fyrir Landsrétti sem þeir telja að geti leitt til ómerkingar dómsins og heimvísunar málsins án kröfu. Í fyrsta lagi telja ákærðu að skýrsla lögreglu um rannsókn málsins samkvæmt 56. gr. laga nr. 88/2008 sýni að lögregla hafi brotið gegn hlutlægnisskyldu sinni við rannsóknina. Í öðru lagi hafi verjendum ákærðu ekki verið gefinn kostur á að vera viðstaddir skýrslugjöf vitna sem fram hafi farið fyrir dómi á rannsóknarstigi. Í þriðja lagi hafi Landsréttur brotið gegn meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa málsmeðferð, annars vegar með því að endurmeta sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu fyrir héraðsdómi án þess að þau gæfu raunverulega munnlega skýrslu fyrir Landsrétti og hins vegar með því að leggja eingöngu lögregluskýrslur til grundvallar niðurstöðu um sönnun tiltekinna þátta málsins. Í fjórða lagi hafi Landsréttur tekið upp hjá sér af sjálfsdáðum að endurmeta röksemdir héraðsdóms um atriði sem ekki hafi verið byggt á af hálfu ákæruvalds. Í fimmta lagi hafi verið ágallar á aðferð Landsréttar við mat á sönnun um sekt ákærðu. Verður nú fjallað um hvert þessara atriða og hvort þau fela í sér réttarfarsannmarka sem leiða til ómerkingar hins áfrýjaða dóms.) Um skýrslu lögreglu um rannsókn málsins22. Skýrsla lögreglu um rannsókn málsins sem unnin var á grundvelli 56. gr. laga nr. 88/2008 fylgdi rannsóknargögnum til ákæruvalds eftir að rannsókn lauk í samræmi við ákvæði 1. mgr. 57. gr. laganna. Slík skýrsla telst ekki til rannsóknargagna máls og niðurstaða sakamáls verður ekki á henni byggð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hvorki talið að efni skýrslunnar fari í bága við ákvæði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 88/2008 né að ályktanir í henni bendi til þess að ekki hafi verið gætt nauðsynlegrar hlutlægni við rannsókn málsins þannig að áhrif geti haft við úrlausn þess fyrir dómi.2) Um skýrslutökur fyrir dómi á rannsóknarstigi23. Af hálfu ákærða Angjelin hefur verið bent á að verjendur hafi ekki verið boðaðir til skýrslutöku vitna sem fram fór fyrir dómi meðan málið var enn á rannsóknarstigi. Ákærði telur að í því hafi falist brot gegn 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Meðal rannsóknargagna eru endurrit af skýrslum af þremur sakborningum sem lögregla hlutaðist til um að væru teknar fyrir dómi á rannsóknarstigi á grundvelli b-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 til að upplýsa málið áður en verjendur fengju aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum málsins. Þessir sakborningar sem ekki eru á meðal ákærðu í málinu mættu með verjendum sínum en verjendur ákærðu voru ekki boðaðir. Umræddir einstaklingar komu allir fyrir dóm og gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins og höfðu þá stöðu vitna. Um skýrslutökur fyrir dómi á rannsóknarstigi gildir sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 104. gr. laganna að tilkynna skal sakborningi og verjanda um skýrslutöku af sakborningi, brotaþola eða öðru vitni á grundvelli 59. gr. sömu laga nema dómari fallist á að taka kröfuna fyrir á dómþingi án þess að kveðja þangað sakborning eða þann sem hún beinist að, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 er dómara heimilt að taka til greina sem sönnunargögn skýrslur sem ákærði, brotaþoli eða önnur vitni hafa gefið fyrir dómi áður en mál var höfðað, sbr. 59. og 106. gr. laganna, en þó skulu skýrslugjafar koma á ný fyrir dóm við meðferð málsins ef þess er kostur og annar hvor málsaðila krefst eða dómari telur annars ástæðu til.24. Sem fyrr segir komu umræddir þrír skýrslugjafar fyrir dóm sem vitni við aðalmeðferð málsins. Ekkert er fram komið í málinu um að þær skýrslur fyrir dómi á rannsóknarstigi sem um ræðir hafi haft þýðingu fyrir niðurstöðu málsins í héraði eða Landsrétti. Ekki verður talið að brotið hafi verið gegn rétti ákærða til réttlátrar málsmeðferðar af þessum sökum.3) Um milliliðalausa sönnunarfærslu25. Af hálfu ákærðu Angjelin, Murat og Shpetim er því sem fyrr segir haldið fram að Landsréttur hafi ekki látið fara fram sjálfstæða munnlega sönnunarfærslu fyrir réttinum.26. Fyrirmæli 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómi hafa verið skýrð svo að þáttur í henni sé að sönnunarfærsla í sakamálum skuli vera milliliðalaus, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 429/2012. Nánari útfærslu á meginreglunni er að finna í d-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans sem mælir fyrir um að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi fái að spyrja eða láta spyrja vitni sem leidd eru gegn honum. Sjá skuli til þess að vitni sem beri honum í vil komi fyrir dóm og séu spurð á sama hátt og þau vitni sem leidd séu gegn honum. Í athugasemdum við 8. gr. frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sem varð að 70. gr. stjórnarskrárinnar, er meðal annars vísað til 6. gr. mannréttindasáttmálans og sagt að ekki þætti ástæða til að telja upp í greininni öll atriði sem tryggð væru í alþjóðasamningum um mannréttindi varðandi málsmeðferð fyrir dómstólum en að leiðarljósi væri haft að „taka þar aðeins upp grundvallarreglur og sleppa útfærsluatriðum sem eiga við þessar aðstæður eðli sínu samkvæmt aðeins heima í rétt¬arfarslöggjöf“. Samkvæmt því er litið svo á að þau réttindi sakbornings sem njóta verndar d-liðar 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans séu liður í réttlátri málsmeðferð samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar.27. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið litið til úrlausna Mannréttindadómstóls Evrópu við skýringu mannréttindasáttmálans þegar reynir á ákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, sbr. ummæli í dómi Hæstaréttar 19. maí 2005 í máli nr. 520/2004 þar sem vísað var til túlkunar mannréttindadómstólsins á d-lið 3. mgr. 6. gr. sáttmálans, svo og dóma Hæstaréttar 22. september 2010 í máli nr. 371/2010, 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018 og 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020.28. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur fjallað um þær kröfur sem gerðar eru til milliliðalausrar sönnunarfærslu á áfrýjunarstigi sem þáttar í að tryggja réttláta málsmeðferð við endurskoðun dóms undirréttar í sakamáli, sbr. til dæmis dóma réttarins 19. febrúar 1996 í máli nr. 16206/90, Botten gegn Noregi, 15. júlí 2003 í máli nr. 44671/98, Sigurþór Arnarsson gegn Íslandi, og 5. júlí 2011 í máli nr. 8999/07, Dan gegn Moldóvu. Í dómaframkvæmd mannréttindadómstólsins hefur verið talið sérstaklega mikilvægt að ákærði eigi þess kost að gefa munnlega skýrslu við meðferð sakamáls á áfrýjunarstigi ef hann hefur verið sýknaður á fyrsta dómstigi.29. Réttur ákærða til milliliðalausrar sönnunarfærslu er ekki aðeins tryggður í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar heldur kemur þessi meginregla sakamálaréttarfars jafnframt fram í 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 þar sem segir að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi.30. Heimilt er að leita endurskoðunar Landsréttar á öllum þáttum héraðsdóms, þar á meðal niðurstöðu sem byggð er á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar samkvæmt c-lið 1. mgr. 196. gr. laga nr. 88/2008.31. Í athugasemdum við 59. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 49/2016, um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála, segir svo:Ekki er gert ráð fyrir að sú sönnunarfærsla sem fram fór fyrir héraðsdómi verði endurtekin fyrir Landsrétti, enda mæla sterk rök gegn því að sakborningar, brotaþolar, málsaðilar eða vitni séu yfirheyrð ítrekað fyrir dómi um sömu atriði eins og nánar er rakið í almennum athugasemdum með frumvarpinu. Á þetta sérstaklega við í sakamálum þar sem ætla má að upprifjun brotaþola og vitna á erfiðri lífsreynslu geti verið sársaukafull og af þeirri ástæðu varhugavert að endurtaka skýrslugjöf að nauðsynjalausu. Hins vegar er í frumvarpinu gert ráð fyrir að málsaðilum gefist kostur á að leiða ný vitni og taka viðbótarskýrslur af ákærðu og vitnum sem gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi. Þá verði allar skýrslur í héraði teknar upp í hljóði og mynd og afrit af þessum upptökum send Landsrétti sem hluti af gögnum máls. Myndupptökurnar verði þannig aðgengilegar dómurum sakamáls í Landsrétti en að auki verði unnt að fara fram á að einstakar skýrslur eða hluti af þeim verði spilaðar við aðalmeðferð máls ef þörf þykir vegna endurmats á sönnunargildi munnlegs framburðar. Eftir sem áður er þó gert ráð fyrir að við sönnunarfærslu fyrir Landsrétti verði að miklu leyti stuðst við endurrit af framburði ákærðu og vitna fyrir héraðsdómi, enda er mikið hagræði í því fólgið fyrir málsaðila og dómendur og málsmeðferðin til muna skilvirkari með því móti. Sá möguleiki að leiða ný vitni og taka viðbótarskýrslur, svo og að spila upptökur af skýrslum sem teknar voru í héraði, er til þess fallinn að Landsréttur geti endurskoðað sönnunargildi munnlegs framburðar og skorið úr um sekt eða sýknu á grundvelli heildarmats á öllum sönnunargögnum, þ.m.t. munnlegum framburði.32. Í e-lið 2. mgr. 203. gr., 2. mgr. 205. gr. og 1. mgr. 206. gr. laga nr. 88/2008 er gert ráð fyrir að ákæruvald og ákærði geti í greinargerð til Landsréttar óskað eftir að munnlegar viðbótarskýrslur séu teknar af ákærða og vitnum við aðalmeðferð sakamáls fyrir Landsrétti og einnig munnlegar skýrslur af nýjum vitnum. Það er hins vegar lagt í hendur Landsréttar að ákveða hvort þörf þykir á því en í þeim efnum skal þó tekið fram að ákærði á ávallt rétt á að gefa munnlega skýrslu við meðferð máls fyrir Landsrétti.33. Í greinargerð ákæruvalds til Landsréttar var þess krafist að öll ákærðu kæmu fyrir réttinn til að gefa viðbótarskýrslu og að framburður þeirra í héraði yrði spilaður í hljóði og mynd. Í undirbúningsþinghaldi 12. september 2022 kom fram að verjandi ákærða Angjelin hefði greint frá því að hann óskaði ekki eftir að koma fyrir dóminn til viðbótarskýrslugjafar og mótmælti þeirri kröfu ákæruvaldsins. Verjendur annarra ákærðu greindu þar frá því að þau óskuðu ekki eftir að gefa viðbótarskýrslu fyrir Landsrétti en yrðu á hinn bóginn viðstödd aðalmeðferð. Verjandi ákærða Murat greindi frá því að skjólstæðingur hans myndi gefa skýrslu fyrir Landsrétti ef rétturinn tæki ákvörðun um það. Landsréttur tók þá ákvörðun í þinghaldi 14. september 2022 að við aðalmeðferð málsins kæmu ákærðu Claudia, Murat og Shpetim fyrir dóm til viðbótarskýrslugjafar og að áður en skýrsla væri tekin af þeim skyldi spiluð upptaka af framburði þeirra í héraði í heild sinni. Jafnframt skyldi spila upptöku af framburði ákærða Angjelin í héraði.34. Við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti 28. til 30. september 2022 komu ákærðu Claudia, Murat og Shpetim fyrir dóm og var gefinn kostur á að skýra frekar frá atvikum málsins. Þau báru að þau hefðu engu við fyrri framburð sinn að bæta og sækjandi og verjandi kváðust engar frekari spurningar hafa til þeirra. Ákærði Angjelin kom hins vegar ekki fyrir dóm í Landsrétti og ítrekaði verjandinn þá afstöðu hans að gefa ekki skýrslu. Upptökur af munnlegum skýrslum allra ákærðu í héraði í hljóði og mynd voru spilaðar í heild sinni við aðalmeðferð í Landsrétti auk þess sem endurrit framburðar þeirra lá fyrir.35. Ákærðu var samkvæmt framansögðu gefinn kostur á að tjá sig um sakarefni málsins fyrir Landsrétti en nýttu ekki þann rétt sinn að öðru leyti en að framan greinir. Það kom ekki í veg fyrir að Landsréttur gæti endurskoðað sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu, meðal annars á grundvelli spilunar á framburði þeirra fyrir héraðsdómi. Var sönnunarfærsla þar fyrir dómi því í samræmi við fyrirmæli laga nr. 88/2008 um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi.36. Af hálfu ákærðu Angjelin, Murat og Shpetim er því eins og fyrr segir jafnframt haldið fram að sakfelling þeirra í Landsrétti hafi í ýmsum efnum verið byggð á lögregluskýrslum en með því hafi verið brotið gegn meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu fyrir dómi.37. Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er sökuðum manni tryggður réttur til að vera talinn saklaus þar til sekt hans er sönnuð, sbr. einnig 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 108. gr. laga nr. 88/2008. Sú meginregla sem birtist í framangreindum ákvæðum um að sönnunarbyrði í sakamálum hvíli á ákæruvaldi felur í sér að ríkar sönnunarkröfur eru gerðar til þess. Í 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 segir að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varði sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn.38. Samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 88/2008 metur dómari við úrlausn máls sönnunargildi framburðar ákærða, þar á meðal trúverðugleika hans, en við það mat skal meðal annars hugað að ástandi og hegðun ákærða við skýrslugjöf og stöðugleika í frásögn. Í greinargerð með frumvarpi er varð að lögunum segir meðal annars um 115. gr. að það geti gert framburð ákærða ótrúverðugan ef hann reynist óstöðugur, til dæmis ef hann ber allt annað fyrir dómi en hann hefur áður gert hjá lögreglu án þess að viðhlítandi skýring komi fram á því.39. Skýrslutökur af ákærðu hjá lögreglu eru liður í rannsókn máls og meðal þeirra sönnunargagna sem heimilt er að leggja fram í dómsmáli, sbr. dóm Hæstaréttar 22. október 1992 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1639, en sá dómur hefur fordæmisgildi þótt hann snúi að túlkun á ákvæðum eldri laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sönnunargildi framburðar sem ákærði eða vitni hefur gefið hjá lögreglu verður ekki lagt að jöfnu við sönnunargildi munnlegs framburðar sem gefinn er með milliliðalausum hætti fyrir dómi nema að því leyti sem viðkomandi hefur staðfest hann fyrir dómi. Löng dómaframkvæmd er hins vegar um að dómara sé rétt að taka tillit til þess við mat á trúverðugleika framburðar ákærða fyrir dómi ef ósamræmi reynist um atriði sem talin eru skipta máli milli framburðar fyrir dómi og skýrslu sem viðkomandi gaf hjá lögreglu og hann hefur ekki gefið sennilega skýringu á því ósamræmi. Sjá um þetta til dæmis dóma Hæstaréttar 17. desember 2015 í máli nr. 311/2015, 15. desember 2016 í máli nr. 440/2016, 1. júní 2017 í máli nr. 129/2017 og fyrrgreindan dóm í máli nr. 30/2020. Þýðing skýrslu ákærða hjá lögreglu við þetta mat á trúverðugleika framburðar hans fyrir dómi getur þó jafnframt ráðist af því hvort hann naut liðsinnis verjanda við skýrslutöku hjá lögreglu og hvort þar var að öðru leyti fylgt lagafyrirmælum um réttindi hans.40. Af framangreindu leiðir að dómari verður að meta annars vegar innra samræmi framburðar ákærða með tilliti til þess hvort mótsagna gætir í frásögn og skýringum hans og á það jafnt við um innra samræmi í einstökum framburði og samræmi milli skýrslu annars vegar hjá lögreglu og hins vegar framburðar fyrir dómi. Á sama hátt verður að meta ytra samræmi um hvernig framburður ákærða samræmist framburði vitna og eftir atvikum annarra ákærðu svo og öðrum þeim sönnunargögnum og upplýsingum sem komið hafa fram við málsmeðferð. Á þessum grunni verður metið hversu trúverðugur framburður ákærða eða eftir atvikum hvers ákærða um sig er um einstök atriði sem áhrif geta haft við sakarmat og hvaða áhrif niðurstaða þess mats hefur með tilliti til annarra beinna og óbeinna sönnunargagna sem fyrir liggja í málinu, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 30/2020 og dóm réttarins 22. febrúar 2023 í máli nr. 46/2022.41. Ákærðu gáfu skýrslu hjá lögreglu að viðstöddum verjendum sínum og eru upptökur af skýrslunum í hljóði og mynd meðal gagna málsins svo og endurrit þeirra. Ekki eru í ljós leiddir neinir annmarkar á framkvæmd skýrslutöku af ákærðu hjá lögreglu.42. Samkvæmt framansögðu var það hluti af lögboðnu mati héraðsdóms og síðar Landsréttar á trúverðugleika framburðar ákærðu fyrir dómi um einstök atriði sem máli skiptu við sakarmatið að ganga úr skugga um hvort samræmi væri í framburði hvers þeirra um sig hjá lögreglu og fyrir dómi um slík atriði.43. Niðurstöður Landsréttar um að ákærðu hefðu gerst sek um þátttöku í manndrápi voru byggðar á heildstæðu mati á ýmsum sýnilegum sönnunargögnum sem fjallað er um í hinum áfrýjaða dómi svo og framburði ákærðu í héraði. Í hinum áfrýjaða dómi er lagt mat á trúverðugleika framburðar ákærðu með því að bera hann saman við skýrslur þeirra sjálfra hjá lögreglu og litið til breytinga sem skýrslur þeirra tóku eftir því sem rannsókn miðaði. Framburður hvers ákærðu fyrir héraðsdómi var jafnframt í einstökum atriðum borinn saman við framburð annarra ákærðu í héraði og skýrslur þeirra hjá lögreglu.44. Tilvísun í hinum áfrýjaða dómi til skýrslna sem ákærðu gáfu hjá lögreglu var samkvæmt framansögðu liður í mati á trúverðugleika framburðar þeirra fyrir dómi og aðeins hluti af því heildstæða sönnunarmati sem lá til grundvallar niðurstöðu um sekt þeirra. Tilvísun í hinum áfrýjaða dómi til skýrslna ákærðu hjá lögreglu fór samkvæmt því ekki í bága við rétt þeirra til milliliðalausrar sönnunarfærslu fyrir dómi.4) Um endurmat Landsréttar að eigin frumkvæði á niðurstöðum héraðsdóms45. Af hálfu ákærða Shpetim er á því byggt að á hinum áfrýjaða dómi séu þeir ágallar að Landsréttur hafi tekið upp hjá sér af sjálfsdáðum að endurmeta röksemdir héraðsdóms um atriði sem ekki hafi verið byggt á af hálfu ákæruvalds. Af hálfu þess hafi í greinargerð til Landsréttar ekki verið gerður um það ágreiningur að í dómi héraðsdóms hafi fyrst og fremst verið byggt á því að ekkert ákærðu hafi borið um að hafa rætt um manndrápið fyrir fram og engir vitnisburðir liggi fyrir um að þau þrjú sem neitað hafi sök hafi vitað eða mátt vita um að ákærði Angjelin myndi svipta brotaþola lífi.46. Fyrir liggur að ákæruvaldið vísaði í þessu samhengi til þess að héraðsdómur hefði nánast algerlega litið fram hjá öðrum sönnunargögnum að þessu leyti og benti á að ákærðu breyttu öll framburði sínum töluvert eftir því sem rannsókn lögreglu vatt fram.47. Landsréttur hefur heimild til að endurskoða niðurstöður héraðsdóms um alla efnisþætti sakamáls, þar á meðal um hvað telst sannað um hlutræna þætti verknaðar og huglæga afstöðu ákærða til brots. Slíkt sönnunarmat byggist á heildstæðu mati á öllum fyrirliggjandi sönnunargögnum og sönnunargildi þeirra, jafnt munnlegum framburði ákærðu og vitna og sýnilegum sönnunargögnum. Ekki verður annað séð en að Landsréttur hafi við endurskoðun á sönnunarmati héraðsdóms um það atriði sem áður greinir tekið tillit til annarra sönnunargagna en munnlegs framburðar ákærðu og vitna, í samræmi við það sem ákæruvaldið benti á í greinargerð til Landsréttar. Engir ágallar voru því á málsmeðferð Landsréttar að þessu leyti.5) Um ætlaða ágalla á aðferð Landsréttar við sönnunarmat48. Mat Landsréttar á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu og vitna fyrir dómi verður ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, enda ekki heimilt að veita leyfi til áfrýjunar á dómi Landsréttar til Hæstaréttar til endurskoðunar á slíku mati, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Á þetta jafnt við um endurskoðun á slíku mati að því er varðar hlutræna þætti verknaðar og huglæga afstöðu ákærðu en niðurstaða slíks mats getur eftir atvikum bæði haft þýðingu um sakfellingu og heimfærslu til refsiákvæða. Hæstiréttur getur á hinn bóginn endurmetið til hvaða refsiákvæðis heimfæra skal þá háttsemi ákærðu sem Landsréttur hefur talið sannaða, sbr. b-lið 1. mgr. 215. gr. laganna að því leyti sem sú endurskoðun lýtur ekki að mati á sönnunargildi munnlegs framburðar heldur öðrum þáttum svo sem mati á sönnunargildi annarra sönnunargagna eða túlkun refsiákvæða. Á þetta meðal annars við um mat á því hvort sönnuð þátttaka ákærðu í refsiverðri háttsemi telst fullnægja hlutrænum og huglægum skilyrðum þess að teljast samverknaður eða hlutdeild.49. Ef annmarkar eru á hinn bóginn á málsmeðferð, þar á meðal aðferð við sönnunarmat í dómi, sem teljast fallnir til að hafa áhrif á niðurstöðu máls geta þeir orðið til þess að leyfi til áfrýjunar skuli veita, sbr. d-lið 1. mgr. 215. gr. sömu laga, sem leitt getur eftir atvikum til ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar máls, sbr. dóm Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr. 16/2020, fyrrgreindan dóm í máli nr. 30/2020 og dóm 11. október 2022 í máli nr. 31/2022.50. Ákærðu Claudia, Murat og Shpetim telja að ýmsir ágallar hafi verið á aðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi og telja þau Claudia og Shpetim að þeir eigi að leiða til ómerkingar dómsins en ákærði Murat telur þá geta leitt til sýknu eða heimvísunar. Verður nú vikið að helstu þáttum sem ákærðu telja að hafi verið áfátt í sönnunarmati Landsréttar.51. Hvað þátt ákærða Murat varðar telur hann að sakfelling sín hafi samkvæmt dómi Landsréttar verið byggð á því að hann hafi farið með ákærðu Claudiu að Rauðarárstíg […] að kvöldi 13. febrúar 2021 til að leiðbeina henni um hvaða bifreiðum hún ætti að fylgjast með. Sú niðurstaða stangist á við framburð ákærðu Angjelin og Claudiu í héraði um að ákærði Angjelin hafi síðar um kvöldið gefið ákærðu Claudiu fyrirmæli um að fylgjast einnig með Volvo-bifreið brotaþola og þá staðreynd að bifreiðin hafi ekki verið í porti við Rauðarárstíg […] þegar þau Claudia komu þangað. Sendiferðabifreiðin sem ákærðu Angjelin og Claudia hafi borið um að ákærði Angjelin hafi beðið ákærða Murat um að benda ákærðu Claudiu á hafi hvorki verið í umráðum brotaþola né hafi hann ekið þeirri bifreið heim til sín umrætt kvöld. Bifreiðin standi því ekki í neinu orsakasambandi eða hafi þýðingu fyrir verknað ákærða Angjelin.52. Í hinum áfrýjaða dómi segir að ákærðu Murat og Claudia hafi að kvöldi 13. febrúar 2021 farið að Rauðarárstíg og að ferðin og sú staðreynd að ákærða Claudia fór síðar þangað til að fylgjast með bifreiðum sem tengdust brotaþola veiti sterka vísbendingu um að ákærði Murat hafi farið með ákærðu Claudiu til að leiðbeina henni um hvaða bifreiðum hún ætti að fylgjast með. Þá segir í dóminum að ákærði Murat hafi gegnt mikilvægu hlutverki við að staðsetja brotaþola og fylgjast með ferðum hans í því skyni að ákærði Angjelin hitti hann fyrir. Af dóminum verður ráðið að Landsréttur hafi talið sannað að ákærði Murat hafi að boði ákærða Angjelin gefið ákærðu Claudiu fyrirmæli um að fylgjast með tveimur bifreiðum brotaþola umrætt kvöld en sú háttsemi er liður í lýsingu á þætti ákærða Murat í ákæru. Ekki er hins vegar í dóminum tekin bein afstaða til þess hvort ákærði Murat hafi sýnt ákærðu bifreiðarnar eins og honum er gefið að sök í ákæru. Þá er ekki heldur talið sannað að ákærði Murat hafi gefið ákærðu Claudiu fyrirmæli um að senda ákærða Angjelin skilaboð um hvenær hreyfing yrði á annarri hvorri bifreiðinni og var sakfelling hans ekki byggð á þeim þætti verknaðarlýsingar ákæru.53. Við mat á því hvort ágallar hafi verið á aðferð Landsréttar við sönnunarmat verður að líta til þess að í síðustu yfirheyrslu yfir ákærða Angjelin hjá lögreglu 21. mars 2021 kvaðst hann hafa verið búinn að biðja ákærða Murat um að sýna ákærðu Claudiu hvaða bifreiðar brotaþoli ætti, hún skyldi fylgjast með þeim og láta vita þegar brotaþoli færi heim. Hann hafi jafnframt sagt ákærðu Claudiu að fara með ákærða Murat sem myndi sýna henni hvaða bifreið þetta væri. Þegar hún yrði þess vör að bifreiðin hreyfðist ætti hún að senda ákærða Angjelin skilaboð. Í skýrslu ákærða Angjelin í héraði greindi hann hins vegar svo frá að hann hefði beðið ákærða Murat um að sýna ákærðu Claudiu hvaða bifreið væri um að ræða svo að hún gæti áttað sig á hvaða bifreið brotaþoli væri á. Þá bar ákærði Angjelin einnig að hann hefði í símtali við Claudiu um kvöldið beðið hana um að fylgjast líka með grárri Volvo-bifreið.54. Í dómi Landsréttar er gerð ítarleg grein fyrir upptökum úr öryggismyndavélum sem meðal annars sýna fjölmargar ferðir ákærða Murat um Rauðarárstíg umrætt kvöld, meðal annars í fylgd annars vegar ákærða Shpetim og hins vegar ákærðu Claudiu. Þá er gerð grein fyrir rúmlega tveggja mínútna símtali ákærðu Murat og Claudiu klukkan 23.32 um kvöldið, skömmu eftir að ákærði Murat hafði ekið um Rauðarárstíg og um hálfri klukkustundu eftir að brotaþoli ók inn í umrætt port á Volvo-bifreiðinni. Þá er í dómi Landsréttar gerð ítarleg grein fyrir framburði allra ákærðu hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi, meðal annars um umræddan þátt ákærða Murat. Landsréttur lýsir því að framburður þeirra hafi breyst mjög mikið eftir því sem rannsókn lögreglu vatt fram. Þá hafi framburður þeirra fyrir dómi ekki verið í fullu samræmi við fyrri skýrslur þeirra hjá lögreglu. Landsréttur telur það einkenna framburð ákærðu að þau hafi breytt honum hjá lögreglu eftir því sem borin voru undir þau frekari rannsóknargögn, svo sem myndir úr eftirlitsmyndavélum og símagögn. Þannig hafi þau í ríkum mæli leitast við að laga framburð sinn að nýjum gögnum lögreglu. Þá hafi verið verulegt innra ósamræmi í framburði ákærðu. Enn fremur taldi Landsréttur framburð ákærðu hafa verið reikulan og að þau væru öll ótrúverðug. Framangreind niðurstaða Landsréttar um að ákærði Murat hefði leiðbeint ákærðu Claudiu um hvaða bifreiðum sem tengdust brotaþola hún ætti að fylgjast með og um hlutverk hans við að staðsetja brotaþola og fylgjast með ferðum hans er augljóslega byggð á mati á sönnunargildi framburðar þeirra þriggja svo og upptökum úr eftirlitsmyndavélum, meðal annars við Rauðarárstíg, frá umræddu kvöldi og fyrrgreindum símagögnum. Niðurstaða Landsréttar er því ekki eingöngu byggð á framburði ákærða Angjelin fyrir dómi eins og ákærði Murat heldur fram, öndvert við það sem um var að ræða í dómi Hæstaréttar 17. febrúar 2005 í máli nr. 345/2004. Niðurstaða Landsréttar hvað varðar þátt ákærða Murat er samkvæmt framansögðu byggð á heildarmati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu í héraði og samanburði við sýnileg sönnunargögn sem gerð er grein fyrir í dóminum. Engir ágallar eru að þessu leyti á aðferð við sönnunarmat Landsréttar um þá háttsemi ákærða Murat sem lýst er í ákæru og rétturinn taldi sannaða.55. Um þátt ákærðu Claudiu er í lið 39 í hinum áfrýjaða dómi vísað til þess að á myndskeiði úr eftirlitsmyndavél við Brautarholt í Reykjavík sjáist hún fara út af heimili ákærða Angjelin klukkan 00.25 aðfaranótt 14. febrúar 2021 og inn í Suzuki-bifreið sína. Hún hafi beðið þar um stund en síðan farið aftur inn á heimili ákærða Angjelin. Í lið 40 er jafnframt vísað til þess að samkvæmt símagögnum sem lögregla hafi fengið hjá ákærðu Claudiu hafi henni borist textaskilaboð frá ákærða Murat klukkan 1.30 sömu nótt með skilaboðunum „wait a bit“. Síðar í dóminum í lið 111 kemur fram að til þess sé að líta að samkvæmt myndskeiðum úr eftirlitsmyndavélum í Brautarholti og Stórholti virðist sem ákærða Claudia, sem hafi beðið ein á heimili ákærða Angjelin vel fram yfir miðnætti, hafi ætlað að leggja af stað þaðan klukkan 1.30 um nóttina en í þann mund fengið skilaboð frá ákærða Murat með fyrirmælum um að bíða um stund. Skömmu síðar hafi verið hringt í hana úr síma ákærða Shpetim og hún þá haldið af stað norður. Þá sé þess að gæta að ákærði Shpetim hafi um svipað leyti hringt í ákærða Murat og tjáð honum að hann væri á leið úr bænum.56. Samkvæmt rannsóknargögnum fékk ákærða Claudia umrædd textaskilaboð frá ákærða Murat klukkan 00.33 en ekki klukkan 1.30 eins og ranghermt er í liðum 40 og 111 í hinum áfrýjaða dómi. Þar sem eftirlitsmyndavélar sýna hins vegar að ákærða hafi sest upp í bifreið sína klukkan 00.25 og beið þar um stund, eins og réttilega er greint frá í lið 39 í dóminum en ranglega í lið 111, er ályktun Landsréttar í síðari liðnum rétt þótt rangt sé farið með tímasetningu. Þessi ágalli á aðferð Landsréttar við sönnunarmat var þannig ekki til þess fallinn að hafa áhrif á niðurstöðu málsins.57. Í lið 108 í hinum áfrýjað dómi er fjallað um sönnun um þátttöku ákærða Shpetim í að veita brotaþola fyrirsát. Meðal annars er vísað til þess að ákærði Angjelin hafi haft skammbyssu sína meðferðis að Rauðagerði […] ásamt hljóðdeyfi en þannig hafi byssan verið ríflega 40 cm að lengd. Þar segir jafnframt að framburður ákærða Shpetim um að hann hafi ekki orðið vopnsins var þrátt fyrir að ákærði Angjelin legði byssuna með áföstum hljóðdeyfi á gólfið við fætur sínar í bifreiðinni sé afar ótrúverðugur. Samkvæmt framburði ákærða Angjelin fyrir héraðsdómi og í skýrslu hjá lögreglu var hann með byssuna í hliðartösku þegar hann ók að heimili brotaþola við Rauðagerði og steig út úr bifreiðinni. Fyrir utan heimili brotaþola hefði hann skrúfað hljóðdeyfinn á byssuna en lagt hana á gólf bifreiðarinnar við fætur sér eftir að hafa banað brotaþola. Fyrir dómi kvaðst ákærði Shpetim hafa sótt umrædda tösku í Borgarnes að kvöldi 12. febrúar ásamt ákærðu Claudiu, geymt hana um nóttina að beiðni ákærða Angjelin og afhent honum kvöldið eftir. Hann kvaðst oft hafa séð ákærða Angjelin með byssuna í hendi. Hann kvaðst ekki hafa séð töskuna á leiðinni að Rauðagerði um kvöldið en ákærði Angjelin hefði alltaf verið með hana undir úlpunni. Ákærði Shpetim bar í skýrslu hjá lögreglu 20. febrúar 2021 að ákærði Angjelin hefði tekið umrædda tösku að kvöldi 13. febrúar og sett hana í bifreiðina. Hann hefði séð töskuna en ekki byssuna. Ákærða Claudia bar fyrir dómi að ákærði Angjelin hefði yfirleitt verið með skammbyssuna í hliðartöskunni og stundum hefði hún séð hann með byssuna heima hjá honum. Hún kvaðst ekki hafa vitað hvað hefði verið í hliðartöskunni þegar þau Shpetim tóku hana með sér til Reykjavíkur en hún hefði fundið að innihaldi hennar var hart viðkomu og svolítið þungt. Í skýrslu hjá lögreglu kvaðst hún í það sinn hafa gripið um eitthvað kringlótt í töskunni sem gæti hafa verið hljóðdeyfir. Af framburði ákærðu Angjelin, Claudiu og Shpetim fyrir dómi og hjá lögreglu verður ekki annað ráðið en að umrædd ályktun Landsréttar um ótrúverðugan framburð ákærða Shpetim hafi verið byggð á traustum grunni enda þótt lagt sé til grundvallar að ákærði Angjelin hafi ekki lagt byssuna á gólfið í bifreiðinni fyrr en eftir verknaðinn. Engir ágallar eru á aðferð Landsréttar við sönnunarmat að þessu leyti.58. Í lið 103 í hinum áfrýjaða dómi er vísað til þess að í þriðju skýrslu ákærða Shpetim hjá lögreglu hafi hann greint frá því að „meðákærði, Angjelin, hafi ætlað að hitta á [brotaþola] á laugardagskvöldinu til að reyna að sættast við hann“. Í skýrslunni var haft eftir ákærða Shpetim um atburði í Rauðagerði að kvöldi 13. febrúar 2021: „[Ég] hélt að Angjelin fór bara að hitta hann sko, þess vegna ég fór eftir bílnum þegar ég sá ljósið, ég hélt að Angjelin væri að hitta hann sko.“ Augljóst er af samhenginu að hann átti við brotaþola. Tilvísun í framburð ákærða Shpetim í dóminum er rétt hvað það varðar að hann bar um vitneskju sína um að ákærði Angjelin ætlaði að hitta brotaþola en er að öðru leyti ónákvæm. Í skýrslutöku í héraði kvaðst hann ekki hafa vitað hvers vegna ákærði Angjelin vildi fara að Rauðagerði en hann hafi sagst vera að hitta félaga sinn. Hann kvaðst ekki hafa þekkt hús brotaþola í Rauðagerði. Í lið 108 í hinum áfrýjaða dómi er að finna niðurstöður Landsréttar meðal annars um hvað teldist sannað um vitneskju ákærða Shpetim um tilgang ferðar hans og ákærða Angjelin að heimili brotaþola umrætt kvöld. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að staðhæfing Shpetim um að hann hafi ekki vitað að hann væri nærri heimili brotaþola fengi ekki staðist þar sem hann hefði í það minnsta í tvígang áður komið að heimili hans. Í framhaldinu segir að ákærði Angjelin hafi borið fyrir dómi að ákærði Shpetim „hafi vitað að hann ætlaði að hitta á [A] einan í Rauðagerði þetta kvöld“. Þarna virðist Landsréttur vera að vísa til eftirfarandi orða í skýrslu ákærða Angjelin fyrir héraðsdómi þegar borið var undir hann efni síðustu skýrslu hans hjá lögreglu: „Sheptim vissi að ég ætlaði að hitta [A] hérna þegar ég fór þarna í Rauðagerði og við vorum að skipta um sæti en hérna ég hélt að þegar búnir að biðja Murat um að sýna Claudiu bílinn hans [A] ég hélt að hann myndi skilja það líka.“ Auk þess kvaðst hann hafa sagt ákærðu Shpetim og Murat að hann myndi vilja hitta brotaþola og reyna að sættast við hann. Landsréttur virðist hafa dregið þá ályktun af samhengi í framburðinum að ákærði Angjelin hafi sagt þeim að hann ætlaði að hitta brotaþola um kvöldið áður en hann færi norður í Skagafjörð. Þessi tilvitnun í hinum áfrýjaða dómi til framburðar ákærða Angjelin er í aðalatriðum í samræmi við framburð hans fyrir héraðsdómi en þó ekki fyllilega nákvæm. Sönnunarmat Landsréttar í þessum þætti málsins byggist samkvæmt framansögðu bæði á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og samanburði við fyrri skýrslur tveggja ákærðu hjá lögreglu og sýnileg sönnunargögn. Ekki eru þeir ágallar á sönnunarmatinu að þessu leyti sem máli geta skipt við hið heildstæða sönnunarmat sem niðurstaða Landsréttar er reist á.59. Samkvæmt öllu framansögðu er ekkert fram komið í málinu um að þeir annmarkar séu á aðferð Landsréttar við mat á sönnun um háttsemi ákærðu og huglæga afstöðu þeirra að leitt geti til ómerkingar hins áfrýjaða dóms.6) Um ómerkingu hins áfrýjaða dóms60. Samkvæmt öllu framansögðu var rannsókn málsins hjá lögreglu, málsmeðferðin fyrir Landsrétti og aðferð við sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi í samræmi við ákvæði laga nr. 88/2008 og ekki var brotið gegn rétti ákærðu til milliliðalausrar sönnunarfærslu sem er þáttur í réttinum til réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. og d-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ekki er því tilefni til ómerkingar hins áfrýjaða dómsNiðurstaða um efnishlið málsins61. Hér á eftir verður í fyrsta lagi fjallað almennt um heimildir Hæstaréttar til endurskoðunar á efnishlið sakamáls. Þá verður rakið í stuttu máli með hvaða hætti háttsemi ákærðu hvers fyrir sig, eins og henni er lýst í ákæru, var talin sönnuð í hinum áfrýjaða dómi og hvort það sönnunarmat verði endurskoðað fyrir Hæstarétti. Þar á eftir verður fjallað um hvernig ásetningur ákærðu til að svipta í sameiningu brotaþola lífi var talinn sannaður í hinum áfrýjaða dómi. Að því loknu verður komist að niðurstöðu um með hvaða hætti sönnuð háttsemi ákærðu verði heimfærð til refsiákvæða með hliðsjón af því hvað telst sannað um hlutræna og hugræna þætti. Loks verður fjallað um ákvörðun refsingar, einkaréttarkröfur og sakarkostnað.) Um heimild Hæstaréttar til endurskoðunar á efnisatriðum sakamáls62. Eins og að framan greinir eru heimild Hæstaréttar til efnislegrar endurskoðunar á áfrýjuðum dómi í sakamáli takmörk sett að því leyti sem niðurstöður dómsins eru byggðar á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar. Á þetta einkum við um endurskoðun á niðurstöðu áfrýjaðs dóms um sönnun um sekt ákærða, hvort heldur sönnun um hlutræna þætti verknaðar eða huglæga afstöðu hans. Það sama á eftir atvikum við um niðurstöðu um heimfærslu háttsemi ákærða til refsiákvæða og ákvörðun refsingar að því leyti sem slíkar niðurstöður eru byggðar á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar. Á hinn bóginn geta niðurstöður um heimfærslu brots til refsiákvæða og ákvörðun refsingar sætt endurskoðun Hæstaréttar vegna annarrar túlkunar réttarins á lögum og dómaframkvæmd. Undir heimfærslu til refsiákvæða í þessum skilningi fellur að ákvarða hvort fleiri en einn maður sem voru þátttakendur í sannaðri refsiverðri háttsemi teljist hafa framið brotið í sameiningu sem aðalmenn eða hvort einhverjir þeirra teljist hafa verið hlutdeildarmenn í skilningi 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.2) Um sönnun á þeirri háttsemi sem ákærðu er gefin að sök í ákæru63. Ákæra í máli þessu er þannig byggð upp að ákærðu er öllum gefið að sök að hafa í félagi staðið saman að því að svipta brotaþola lífi. Þætti hvers og eins í brotinu er í aðalatriðum lýst aðgreint en lýsingin fléttast þó nokkuð saman einkum hvað varðar þætti ákærðu Claudiu og Murat annars vegar og ákærðu Angjelin og Shpetim hins vegar. Ákærði Angjelin hefur að þessu leyti þá sérstöðu að þætti hans eins er lýst sem fullfrömdu manndrápi og hefur hann viðurkennt þann verknað. Önnur ákærðu hafa viðurkennt tiltekna þætti í lýsingu á háttsemi þeirra samkvæmt ákæru en neitað öðrum. Þau hafa öll neitað því að hafa haft vitneskju um að hugur Angjelin stæði til þess að ráða brotaþola af dögum.64. Ákærðu verða ekki sakfelld fyrir aðra háttsemi en þeim er gefin að sök í ákæru og aðeins fyrir þá þætti í lýsingu á verknaði þeirra sem teljast sannaðir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Í hinum áfrýjaða dómi segir meðal annars að öll ákærðu verði sakfelld samkvæmt ákæru og að háttsemi þeirra hafi þar verið rétt færð til refsiákvæða. Aðrar forsendur dómsins gefa þó tilefni til að skoða hvaða háttsemi ákærðu sem lýst er í ákæru Landsréttur taldi nánar tiltekið sannaða.65. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði Angjelin viðurkennt að hafa svipt brotaþola lífi með þeim hætti sem greinir í ákæru og er sú háttsemi hans talin sönnuð í dóminum.66. Sem fyrr segir er ákærðu Claudiu í ákæru gefið að sök að hafa að beiðni ákærða Murat fylgst með tveimur bifreiðum sem tilheyrðu brotaþola og lagt var í porti við Rauðarárstíg […] og sent fyrir fram ákveðin skilaboð í gegnum samskiptaforritið Messenger til ákærða Shpetim þegar brotaþoli æki þaðan á annarri hvorri bifreiðinni. Í hinum áfrýjaða dómi er talið sannað að ákærða Claudia hafi farið að Rauðarárstíg […] til að fylgjast með bifreiðum sem tengdust brotaþola og að hún hafi sent skilaboð í síma ákærða Shpetim þegar bifreið brotaþola var ekið af stað þaðan um kvöldið. Hins vegar var ekki talið ljóst hvort það var ákærði Angjelin eða Murat sem gaf henni fyrirmæli um að senda skilaboðin. Samkvæmt framangreindu verður að líta svo á að ákærða Claudia hafi verið sakfelld í Landsrétti fyrir þá háttsemi hennar sjálfrar sem lýst er í ákæru.67. Ákærða Murat er í ákæru gefið að sök að hafa sýnt ákærðu Claudiu tvær bifreiðar sem tilheyrðu brotaþola og lagt var í porti við Rauðarárstíg […] í Reykjavík og gefið henni fyrirmæli um að fylgjast með þeim og senda nánar tiltekin skilaboð til ákærða Shpetim þegar hreyfing yrði á annarri hvorri bifreiðinni. Í hinum áfrýjaða dómi er talið óljóst hvort ákærði Angjelin eða ákærði Murat hafi gefið henni fyrirmæli um að senda umrædd skilaboð. Verður að líta svo á að sök ákærða Murat sé að því leyti ósönnuð enda þótt fyrir liggi að ákærða Claudia sendi Angjelin slík skilaboð í síma ákærða Shpetim þegar brotaþoli ók á brott úr portinu skömmu áður en hann var sviptur lífi. Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að ákærði Murat hafi gegnt mikilvægu hlutverki við að staðsetja brotaþola og fylgjast með ferðum hans í því skyni að ákærði Angjelin næði fundi hans. Er sú ályktun meðal annars dregin af því að ákærðu Claudia og Murat hafi farið saman að Rauðarárstíg […] umrætt kvöld og þeirri staðreynd að ákærða Claudia fór síðar á staðinn til að fylgjast með bifreiðum sem tengdust brotaþola. Veiti það sterka vísbendingu um að ákærði Murat hafi farið með ákærðu Claudiu til að leiðbeina henni um hvaða bifreiðum hún ætti að fylgjast með. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst skýrslum ákærðu Angjelin, Claudiu og Murat hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi um samskipti milli þeirra um vöktun bifreiða brotaþola í umræddu porti og hvernig sá framburður breyttist. Landsréttur lagði meðal annars mat á trúverðugleika framburðar þeirra í ljósi annarra sönnunargagna, innra ósamræmis í framburði hvers og eins og ósamræmis þeirra á milli. Sá lítils háttar orðalagsmunur sem er á lýsingu á háttsemi ákærða Murat í ákæru, þar sem notuð eru orðin „sýna“, „gefa fyrirmæli“ og „tilheyra“, og í dómi Landsréttar, þar sem notuð eru orðin „leiðbeina“ og „tengdust“, gefur ekki tilefni til að álykta að ákærði hafi verið sakfelldur fyrir aðra háttsemi en honum var gefin að sök í ákæru að öðru leyti en hvað varðar fyrirmæli til ákærðu Claudiu um sendingu skilaboða.68. Áður hefur verið gerð grein fyrir hvernig háttsemi ákærða Shpetim er lýst í ákæru. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hefur hann í aðalatriðum viðurkennt þær athafnir sem þar er lýst og var hann sakfelldur í Landsrétti samkvæmt ákæru.69. Samkvæmt því sem áður greinir eru ekki þeir ágallar á aðferð Landsréttar við mat á sönnun um háttsemi ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim að áhrif hafi á niðurstöðu málsins. Með vísan til alls framangreinds, meginreglu sakamálaréttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu, svo og c-liðar 1. mgr. og 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, verður ekki hróflað við þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ákærðu Claudia, Murat og Shpetim hafi viðhaft þá háttsemi sem lýst var í ákæru að öðru leyti en því að ósannað þótti hver gaf ákærðu Claudiu fyrirmæli um að senda skilaboð í síma ákærða Shpetim þegar brotaþoli legði af stað frá Rauðarárstíg […].3) Um sönnun fyrir huglægri afstöðu ákærðu Angjelin, Claudiu, Murat og Shpetim til þátttöku í manndrápi70. Ákvæði 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 áskilja ekki að í ákæru sé lýst huglægri afstöðu ákærða til þess verknaðar sem ákært er fyrir og slík krafa hefur heldur ekki verið gerð í dómaframkvæmd, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. apríl 2005 í máli nr. 347/2004. Við úrlausn dómstóla um hvort fram sé komin sönnun um ásetning ákærða til tiltekins brots reynir ekki aðeins á mat á þeirri háttsemi sem tilgreind er í ákæru heldur einnig hvaða ályktanir megi draga um huglæga afstöðu af háttsemi hans og annarra í aðdraganda brots. Er þar meðal annars litið til þátttöku í að skipuleggja og undirbúa brot eða upplýsinga sem hann fékk frá öðrum þar um en jafnframt til vitneskju hans um fyrirætlanir annarra um framkvæmd brots, svo og til háttsemi ákærða og annarra eftir brot. Sönnunarbyrði um huglæga afstöðu ákærða eins og um önnur atriði er varða sekt hans hvílir á ákæruvaldinu samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008. Sjá til dæmis um þetta fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 31/2022.71. Ákærði Angjelin heldur því sem fyrr segir fram að ásetningur hans til að verða brotaþola að bana hafi ekki vaknað fyrr en á verknaðarstundu. Hann hefur meðal annars borið því við að um sjálfsvörn hafi verið að ræða. Ákærði kveðst nánar tiltekið hafa óttast um líf sitt vegna líflátshótana sem gengið hefðu á milli hans og brotaþola. Að auki hafi hann á verknaðarstað horft inn um glugga á bílskúr brotaþola og séð hann taka haglabyssu úr farangursgeymslu bifreiðar sinnar og setja upp í hillu. Því hafi ákærði tekið upp byssu sína og sett á hana hljóðdeyfi. Fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákærða verið vísað til þess að vegna atburða í aðdraganda skotárásarinnar hafi hann haft réttmæta ástæðu til að óttast um líf sitt. Manndrápið hafi verið örþrifaráð einstaklings sem kominn hafi verið með bakið upp við vegg vegna ógnana manna með tengsl við skipulagða glæpastarfsemi.72. Í hinum áfrýjaða dómi er því lýst að ekki verði annað ráðið en að ákærði Angjelin hafi komið sér rakleiðis að verki og skotið brotaþola svo til umsvifalaust eftir að hann kom út úr bílskúrnum. Atlagan hafi verið þaulskipulögð en ákærði hafi gengið að brotaþola og skotið hann viðstöðulaust af stuttu færi níu skotum í brjóst og höfuð. Landsréttur komst að þeirri niðurstöðu að ásetningur ákærða Angjelin til drápsins hafi verið einbeittur og ekki getað helgast af neyðarvörn. Í hinum áfrýjaða dómi er samkvæmt framansögðu talið sannað að ásetningur ákærða Angjelin til að svipta brotaþola lífi hafi verið einbeittur og af forsendum dómsins er ljóst að Landsréttur taldi sannað að ásetningurinn hefði vaknað eigi síðar en fyrr um kvöldið. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður sú niðurstaða staðfest.73. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi staðhæfa ákærðu Claudia, Murat og Shpetim öll að þau hafi ekki haft vitneskju um að ákærði Angjelin hafi áformað að hitta brotaþola þetta kvöld, hvað þá að hann hafi ætlað að svipta hann lífi. Meta verður huglæga afstöðu þessara ákærðu hvers um sig til manndrápsins sjálfstætt.74. Í dóminum er vísað til þess að för ákærðu Angjelin og Shpetim að Rauðagerði rétt fyrir miðnætti, þegar þeir voru undir það búnir að ákærða Claudia léti þá vita hvenær brotaþoli færi frá Rauðarárstíg og áleiðis heim, sé ótvíræð vísbending um að þeir hafi ætlað að veita honum fyrirsát en hætta væri á að hann kæmist inn á heimili sitt áður en ákærði Angjelin næði til hans. Ákærði Angjelin hafi skilið síma sinn og snjallúr eftir norður í landi sem sé skýr vísbending um að hann hafi viljað komast hjá því að síðar yrði unnt að rekja ferðir hans út frá þeim tækjum. Staðhæfing ákærða Shpetim um að hann hafi ekki vitað að hann væri nærri heimili Angjelin fái ekki staðist þar sem hann hafi í það minnsta í tvígang áður komið á heimili hans. Í dóminum er vísað til framburðar ákærða Angjelin fyrir héraðsdómi um að ákærði Shpetim hafi vitað að hann ætlaði að hitta á A einan í Rauðagerði þetta kvöld. Ákærði Angjelin hafi verið með skammbyssu sína meðferðis ásamt hljóðdeyfi. Þá er vísað til þess að miðað við atvik málsins hafi flóttaleið ákærðu norður í Skagafjörð verið fyrir fram ákveðin.75. Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu um huglæga afstöðu ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim að þeim hafi að virtum gögnum málsins hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að ákærði Angjelin hygðist ráða brotaþola af dögum. Þessi ályktun er dregin af fjölmörgum atvikum sem talin eru sönnuð í aðdraganda og kjölfar manndrápsins. Í dóminum er talið sannað að þau hafi öll haft fulla vitneskju um illdeilur ákærða Angjelin og brotaþola sem hafi hafist í lok árs 2020. Jafnframt að þau hafi öll vitað af tilvist skammbyssu sem ákærði Angjelin hafi útvegað sér í janúar 2021 og ekki farið leynt með. Vísað er til upptaka úr öryggismyndavélum sem sýna margvísleg samskipti allra ákærðu kvöldið sem brotaþoli var ráðinn af dögum og er talið sannað að þau hafi varið umtalsverðum tíma saman á heimili ákærða Angjelin það kvöld.76. Þá var í dóminum talið hafið yfir vafa að ákærðu Murat og Shpetim hefðu farið að Rauðagerði […] fyrr um kvöldið til að kanna hvort brotaþoli væri heima og haft viðkomu á Rauðarárstíg […] til að athuga hvort brotaþoli væri þar staddur. Þá var talið að ákærðu Claudiu hefði ekki getað dulist að tilgangurinn með varðstöðu hennar við Rauðarárstíg […] væri að láta ákærða Angjelin vita hvenær brotaþoli færi af staðnum. Hvað varðar huglæga afstöðu ákærða Murat sérstaklega var talið sannað að honum hefði verið kunnugt um að ákærði Angjelin hefði í hyggju að nálgast brotaþola einan vegna hótana hans í garð ákærða Angjelin og einnig um að mikilvægt væri að vinir brotaþola væru ekki með honum í för þar sem þá kynni að fara illa. Þannig var talið sannað að ákærðu Claudia og Murat hefðu fylgst með ferðum brotaþola til að unnt væri að láta ákærða Angjelin vita hvenær brotaþola væri að vænta í Rauðagerði. Þeim hafi báðum verið kunnugt um líflátshótanir brotaþola í garð ákærða Angjelin og fjölskyldu hans og að ákærði óttaðist um líf sitt og sonar síns. Einnig hafi þeim verið þeim kunnugt um að ákærði Angjelin hafði, í kjölfar þess að honum fóru að berast hótanir frá brotaþola og félögum, útvegað sér skammbyssu með hljóðdeyfi sem hann hefði haft með sér í hliðartösku laugardagskvöldið 13. febrúar 2021. Vísað er til þess að ákærðu Claudia og Shpetim hafi daginn áður tekið við töskunni í Borgarnesi, flutt hana að beiðni ákærða Angjelin til Reykjavíkur þar sem þau hafi afhent honum töskuna nokkru áður en hann lét til skarar skríða. Loks er vísað til þess að ákærða Claudia hafi beðið ein á heimili ákærða Angjelin fram yfir miðnætti og ákærði Murat hafi sent henni skilaboð og beðið hana að bíða. Eftir að hringt hafi verið í hana úr síma Shpetim hafi hún haldið af stað norður í land. Þá er í dóminum gerð grein fyrir ferðum ákærðu Angjelin, Claudiu og Shpetim norður í land í kjölfar manndrápsins svo og þætti ákærðu Claudiu og Murat í að skila bifreiðinni sem ákærðu Angjelin og Shpetim óku til og frá brotavettvangi.77. Jafnframt var litið til þess í hinum áfrýjaða dómi að ákærðu hefðu breytt frásögnum sínum hjá lögreglu eftir því sem frekari rannsóknargögn sem þóttu fara gegn fyrri framburði þeirra voru borin undir þau. Þannig hafi ákærðu í ríkum mæli leitast við að laga framburð að nýjum gögnum lögreglu. Þá hafi verulegt innra ósamræmi verið í framburði þeirra. Vegna reikuls framburðar ákærðu þóttu þau öll ótrúverðug.78. Samkvæmt framansögðu er niðurstaða Landsréttar um huglæga afstöðu ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim til manndrápsins reist á niðurstöðum réttarins um hvað teldist sannað um fjölmarga þætti í háttsemi hvers þeirra um sig í aðdraganda og kjölfar þess að brotaþola var ráðinn bani og ályktunum sem dregnar voru af þessum atvikum. Þetta sönnunarmat í hinum áfrýjaða dómi er að stórum hluta byggt á mati á sönnunargildi framburðar ákærðu. Með vísan til alls framangreinds, meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu, svo og c-liðar 1. mgr. og 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, verður ekki hróflað við þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um þá huglægu afstöðu þessara ákærðu að þeim hafi hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að ákærði Angjelin hygðist ráða brotaþola af dögum.4) Um heimfærslu háttsemi ákærðu til refsiákvæða79. Að því leyti sem sú háttsemi ákærðu sem lýst er í ákæru telst sönnuð samkvæmt framansögðu þarf að taka afstöðu til þess hvort hún uppfyllir hlutrænt séð skilyrði þess að verða heimfærð undir það refsiákvæði sem ákært er vegna eða mögulega önnur refsiákvæði.80. Samkvæmt framansögðu svipti ákærði Angjelin brotaþola lífi og varðar brotið við 211. gr. almennra hegningarlaga81. Niðurstaða Landsréttar var að þátttaka ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim í skipulagningu og undirbúningi manndrápsins og huglæg afstaða þeirra hefði verið slík að þau hefðu átt verkskipta aðild að því að brotaþoli var ráðinn af dögum og um samverknað þeirra og ákærða Angjelin hefði verið að ræða.82. Efni eru til að taka afstöðu til þess, innan þeirra heimilda sem rétturinn hefur til endurskoðunar á heimfærslu brots ákærðu til refsiákvæða, hvort sú háttsemi ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim sem Landsréttur taldi sannaða teljist fela í sér verkskipta aðild þeirra að brotinu og þar með samverknað þeirra og ákærða Angjelin eins og komist var að í hinum áfrýjaða dómi. Leiði slík endurskoðun til þess að skilyrði samverknaðar teljist ekki fyrir hendi þarf jafnframt að taka afstöðu til þess hvort sönnuð háttsemi ákærðu sé slík þátttaka í manndrápi að uppfylli skilyrði hlutdeildar. Kemur þá einnig til athugunar hvort unnt sé að leggja niðurstöðu Landsréttar um sönnun fyrir huglægri afstöðu þessara ákærðu til samverknaðar til grundvallar niðurstöðu um huglæga afstöðu þeirra til hlutdeildar í manndrápi.83. Af hálfu ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim hefur því verið mótmælt að unnt sé að sakfella þau fyrir hlutdeildarbrot þar sem ákæra í málinu hafi ekki lotið að hlutdeild og slík heimfærsla komi ekki til álita við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008.84. Af hálfu ákæruvalds er á því byggt í greinargerð til Hæstaréttar að hafni rétturinn því að skilyrði samverknaðar séu fyrir hendi sé allt að einu unnt að sakfella ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim fyrir hlutdeild í manndrápi þótt þess hafi ekki verið krafist sérstaklega í ákæru. Því er auk þess haldið fram að af hálfu ákæruvaldsins hafi bæði við málflutning í héraði og fyrir Landsrétti verið fjallað um að sakfella bæri þau fyrir hlutdeild yrði ekki fallist á að um samverknað hefði verið að ræða.85. Hvorki er bókað um það í þingbók héraðsdóms né Landsréttar að málið hafi verið reifað þar með tilliti til hlutdeildar. Í greinargerð ákærða Shpetim kemur á hinn bóginn fram að við flutning málsins í Landsrétti hafi það verið reifað stuttlega af ákæruvaldsins hálfu með tilliti til hlutdeildar en ekki fyrir héraðsdómi. Er því lagt til grundvallar að málið hafi verið flutt af hálfu ákæruvaldsins fyrir Landsrétti með tilliti til hlutdeildar.86. Verjendum ákærðu var tilkynnt í aðdraganda munnlegs flutnings málsins fyrir Hæstarétti að þeim yrði gefið færi á að tjá sig um heimfærslu á ætlaðri refsiverðri háttsemi ákærðu samkvæmt ákæru til refsiákvæða. Væri þá sérstaklega haft í huga það álitaefni hvort ætluð háttsemi ákærðu yrði felld undir samverknað þeirra allra eða hvort þáttur Claudiu, Murat og Shpetim teldist hlutdeildarbrot. Var málið flutt fyrir Hæstarétti með tilliti til hlutdeildar.87. Í almennum hegningarlögum er ekki að finna skilgreiningu á samverknaði. Í 2. mgr. 70. gr. laganna er hins vegar mælt fyrir um að hafi fleiri menn en einn unnið verk í sameiningu skuli að jafnaði taka það til greina til þyngingar refsingunni. Þá eru dæmi þess í lögunum að kveðið sé á um hærri lágmarksrefsingu við broti ef það er framið af mörgum í sameiningu, svo sem við þjófnaði samkvæmt 2. mgr. 244. gr. laganna. Það hefur verið talinn samverknaður um refsiverða háttsemi þegar tveir eða fleiri hafa komið sér saman um og skipulagt eða framkvæmt verknað í félagi. Að jafnaði er gengið út frá því að þeir þurfi að standa nokkurn veginn jafnt að vígi um ákvörðun og framkvæmd verknaðarins. Ekki hefur verið talið skilyrði að samverkamenn taki allir þátt í sjálfri framkvæmd verknaðarins eða öllum þáttum hans og getur sá talist aðalmaður sem leggur á ráðin um verknað en felur öðrum að framkvæma hann að hluta eða öllu leyti. Þá getur verkskipt þátttaka fleiri en eins í broti talist samverknaður þótt einhverjir þeirra hafi ekki komið að skipulagningu eða undirbúningi.88. Til þess að um samverknað í formi verkskiptrar þátttöku í refsiverðri háttsemi sé að ræða þarf þátttaka hvers samverkamanns um sig annaðhvort að felast í afmörkuðum þætti við framkvæmd brots eins og því er lýst í verknaðarlýsingu refsiákvæðis eða skipulagningu þess. svo sem að leggja á ráðin um brotið eða gefa fyrirmæli til annarra um framkvæmd þess. Um þetta vitna fjölmargir dómar Hæstaréttar um innflutning manna á fíkniefnum í sameiningu þar sem hver og einn gegnir afmörkuðu hlutverki í að skipuleggja innflutning, kaupa fíkniefni, flytja þau til landsins og taka á móti þeim.89. Af dómaframkvæmd verður einnig ráðið að íslenskir dómstólar hafa gert talsvert strangar kröfur til þess að aðrir en þeir sem beinlínis taka þátt í sjálfri framkvæmd refsiverðs verknaðar eins og honum er lýst í refsiákvæði teljist aðalmenn í broti og þar með samverkamenn. Sjá um þetta til dæmis dóma Hæstaréttar 15. febrúar 1985, sem birtur var í dómasafni réttarins árið 1985 á bls. 150, og 2. apríl 1998, sem birtur var í dómasafni réttarins árið 1998 á bls. 1503, en í því máli voru tveir menn ákærðir meðal annars fyrir manndráp í félagi, annar þeirra dæmdur sem aðalmaður en hinn sem hlutdeildarmaður í því broti. Þó er ljóst samkvæmt framansögðu að sá sem skipuleggur brot eða leggur á ráðin um það einn eða ásamt fleirum en felur öðrum framkvæmd þess getur talist aðalmaður í broti.90. Samkvæmt því sem Landsréttur taldi sannað gegndu ákærðu Claudia og Murat hvort um sig því tiltekna, afmarkaða hlutverki í aðdraganda manndrápsins sem nánar er lýst í ákæru, að sjá til þess að ákærði Angjelin fengi upplýsingar um hvenær brotaþoli legði af stað heim til sín að kvöldi 13. febrúar 2021 en ákærði Angjelin hafði þá í hyggju að sitja fyrir brotaþola þegar hann kæmi þangað einn síns liðs. Ákærði Shpetim gegndi aftur á móti því hlutverki í aðdraganda manndrápsins, sem lýst er nánar í ákæru, að aka með ákærða Angjelin að heimili brotaþola, taka þar við akstri bifreiðar og bíða eftir honum í grenndinni meðan hann svipti brotaþola lífi.91. Ákærðu er sem fyrr segir öllum gefið að sök að hafa staðið saman að því að svipta brotaþola lífi. Þátttöku þeirra Claudiu, Murat og Shpetim er hins vegar ekki lýst sérstaklega á þann hátt í ákæru að þau hafi í sameiningu skipulagt verknaðinn eða lagt á ráðin um hann. Samkvæmt framansögðu voru ákærðu Claudia, Murat og Shpetim engu að síður þátttakendur í afmörkuðum þáttum atburðarásar sem lyktaði með því að ákærði Angjelin svipti brotaþola lífi. Þessi þátttaka þeirra tók eingöngu til undirbúningsathafna en ekki verknaðarins sjálfs.92. Í dómi Landsréttar segir að með þátttöku í skipulagningu og öðrum undirbúningi þess að ákærði Angjelin gæti hitt brotaþola einan fyrir utan heimili hans sé „samkvæmt öllu framansögðu talið hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærðu hafi átt verkskipta aðild að því að [brotaþoli] var ráðinn af dögum og um samverknað allra ákærðu hafi verið að ræða“. Í dóminum er vísað til sönnunargagna sem sýna með óyggjandi hætti margháttuð samskipti allra ákærðu umrætt kvöld. Það sem í dóminum er talið sannað um aðdraganda manndrápsins lýtur þó fyrst og fremst að undirbúningsathöfnum ákærða Angjelin sem fólust í að útvega sér byssu með hljóðdeyfi og fela öðrum ákærðu að fylgjast með ferðum brotaþola.93. Af því sem Landsréttur taldi sannað um þessi samskipti, þar á meðal á grundvelli mats á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðu, verður lagt til grundvallar að ákærði Angjelin hafi í aðalatriðum skipulagt og undirbúið verknaðinn en falið ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim þær afmörkuðu undirbúningsathafnir og þá liðveislu sem hann taldi sig þurfa á að halda. Af dómi Landsréttar verður ekki ráðið að ákærðu Claudia, Murat og Shpetim annars vegar og ákærði Angjelin hins vegar hafi staðið jafnt að vígi þegar litið er heildstætt á skipulagningu og framkvæmd manndrápsins.94. Við mat á því hvort ákærðu hafi með þætti sínum í undirbúningi manndrápsins gerst sek um að vera aðalmenn í brotinu ber jafnframt að líta til þess að sönnunarbyrði um það eins og önnur atriði sem eru ákærða í óhag hvílir á ákæruvaldinu samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 og skynsamlegan vafa þar um ber að skýra ákærða í hag, sbr. 1. mgr. 109. gr. sömu laga.95. Sú þátttaka ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim í manndrápi sem lýst er í ákæru og það sem Landsréttur taldi sannað um þátt þeirra í skipulagningu og öðrum undirbúningi að því að ákærði Angjelin gæti hitt brotaþola einan fyrir utan heimili hans fullnægir ekki þeim kröfum sem samkvæmt framansögðu verður að gera til þess að þau teljist hlutrænt séð hafa verið aðalmenn í manndrápi á grundvelli verkskiptrar þátttöku.96. Eins og fyrr segir var málið flutt fyrir Landsrétti og Hæstarétti með hliðsjón af því að háttsemi ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim gæti talist hlutdeild í broti gegn 211. gr. almennra hegningarlaga. Enda þótt háttsemi þeirra hafi í ákæru ekki verið heimfærð til 211. gr., sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga, er með vísan til 1. mgr. 180. gr., sbr. 227. gr. laga nr. 88/2008, unnt að dæma eftir ákvæðinu um hlutdeild í málinu fyrir Hæstarétti um þá háttsemi þeirra sem lýst er í ákæru. Sjá til hliðsjónar fyrrnefndan dóm Hæstaréttar 2. apríl 1998, sem birtur var í dómasafni réttarins 1998 á bls. 1503, og dóm 25. nóvember 1999 í máli nr. 292/1999.97. Í 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga er almennt ákvæði um hlutdeild í brotum samkvæmt ákvæðum laganna, öðrum en þeim sem hafa að geyma sérstakar hlutdeildarheimildir. Samkvæmt ákvæðinu verður sá talinn hlutdeildarmaður sem „með liðsinni í orði eða verki, fortölum, hvatningum eða á annan hátt á þátt í því, að brot samkvæmt lögum þessum er framið”. Í 2. mgr. sömu greinar er að finna frjálsar heimildir til refsilækkunar hlutdeildarmanns gefi aðstæður eða atvik tilefni til, svo sem ef þátttaka hans í broti er smávægileg eða fólgin í því að styrkja áform annars manns sem áður er til orðið eða fyrirhuguð þátttaka hefur misheppnast.98. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að almennum hegningarlögum segir að í 1. mgr. 22. gr. sé gert ráð fyrir sem almennri reglu að þegar fleiri en einn maður vinni saman að framkvæmd brots skuli sök hvers um sig metin sjálfstætt eftir afstöðu hvers um sig til brotsins eða tilraunar til þess. Þá geti refsing hvers þátttakanda um sig orðið misjöfn eftir atvikum.99. Eins og að framan greinir er hlutdeild samkvæmt 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga fólgin í þátttöku manns í afbroti sem lýst er annars staðar í þeim lögum og ræðst hún eðli málsins samkvæmt talsvert af verknaðarlýsingu þess afbrots og fullframningarstigi. Hlutdeildarbrot er sjálfstætt brot þótt ekki sé tilgreint með tæmandi hætti í 1. mgr. 22. gr. hvaða háttsemi beri að fella undir ákvæðið heldur eru þess í stað nefnd nokkur dæmi um hana. Þá kunna atvik að vera með þeim hætti að sakfellt verði fyrir hlutdeildarverknað óháð refsiábyrgð aðalmanns en ásetningur til hlutdeildar verður að öllu jöfnu að standa til þess að brotið verði fullframið þrátt fyrir að atbeini hlutdeildarmanns lúti einungis að undirbúningi þess.00. Hlutdeildarákvæði 22. gr. almennra hegningarlaga fela í sér rýmkaða refsiábyrgð þannig að háttsemi sem fellur undir hlutdeild getur náð út fyrir verknaðarlýsingu þess refsiákvæðis sem frumbrotið er heimfært undir svo og til þeirra sem standa utan við þá atburðarás sem sú verknaðarlýsing tekur til. Af orðalaginu „eða á annan hátt á þátt í því, að brot samkvæmt lögum þessum er framið“ í 1. mgr. greinarinnar er ljóst að ákvæðið hefur ekki að geyma tæmandi talningu á háttsemi sem getur falið í sér refsiverða hlutdeild í broti. Hlutdeild getur jafnvel falist í þátttöku sem ekki er skaðleg eða hættuleg í sjálfu sér en tengist refsinæmum aðalverknaði og verður refsiábyrgð fyrir hlutdeild ákvörðuð sjálfstætt. Hlutdeildarbrot þarf heldur ekki að vera afgerandi þáttur í því að refsiverður verknaður er framinn heldur getur nægt að hlutdeildarmaður styrki áform annars manns sem áður eru til orðin, sbr. 2. mgr. 22. gr. Af orðalagi 22. gr. almennra hegningarlaga er ljóst að jafnvel lítils háttar þátttaka í skipulagningu brots eða liðveisla við undirbúning þess getur uppfyllt hlutræn skilyrði þess að teljast hlutdeild í brotin. Ekki er hins vegar skilyrði að þátttakan hafi ráðið úrslitum um eða haft áhrif á að brotið var framið. Þannig er lýsing 1. mgr. 22. gr. víðtæk um þá háttsemi sem fallið getur undir ákvæðið. Má um þetta vísa til dóma Hæstaréttar 12. desember 2002 í máli nr. 328/2002, 24. janúar 2008 í máli nr. 354/2007 og 1. október 2020 í máli nr. 15/2020.01. Hafa ber sérstaklega í huga að hlutdeildarreglur hafa meðal annars verið taldar gegna því hlutverki að treysta varnaðaráhrif refsiákvæða og refsivörslukerfisins í heild og á þetta sérstaklega við um þátttöku manna í alvarlegri refsiverðri háttsemi.02. Við mat á því hvort þáttur hvers ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim um sig í undirbúningi þess að brotaþoli var ráðinn af dögum uppfylli hlutrænt séð skilyrði um að teljast hlutdeild í manndrápi er óhjákvæmilegt að byggja á því sem samkvæmt framansögðu var talið sannað um háttsemi þeirra í hinum áfrýjaða dómi en það sönnunarmat sætir sem fyrr segir ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti.03. Þáttur ákærðu Claudiu í undirbúningi þess að ákærði Angjelin réði brotaþola bana var talinn felast í því að taka við fyrirmælum frá öðrum ákærðu um að standa vörð um bifreiðar sem tilheyrðu brotaþola og láta ákærða Angjelin vita þegar brotaþoli legði af stað heim til sín á annarri hvorri bifreiðinni. Sannað þótti að tilgangurinn með varðstöðu ákærðu Claudiu og skilaboðum sem hún sendi ákærða Angjelin hafi verið að tryggja að fyrirsát hans fyrir utan heimili brotaþola heppnaðist. Þótt þessi þáttur ákærðu Claudiu í þeirri atburðarás sem leiddi til þess að brotaþoli var ráðinn af dögum hafi ekki verið stór í samanburði við þátt ákærða Angjelin var hann liður í að ráðagerð hans næði fram að ganga. Í þessum þætti ákærðu Claudiu fólst þannig aðstoð við undirbúning verknaðarins sem telst hlutrænt séð vera hlutdeild í manndrápi.04. Þáttur ákærða Murat í undirbúningi þess að ákærði Angjelin réði brotaþola bana var í hinum áfrýjaða dómi talinn felast í að hann hefði, með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru og laut að því að leiðbeina ákærðu Claudiu um hvaða bifreiðum hún ætti að fylgjast með gegnt mikilvægu hlutverki í að staðsetja brotaþola og fylgjast með ferðum hans í því skyni að ákærði Angjelin næði fundi hans. Þótt þessi þáttur ákærða Murat í þeirri atburðarás sem leiddi til þess að brotaþoli var ráðinn af dögum hafi ekki verið stór í samanburði við þátt ákærða Angjelin var hann liður í að ráðagerð ákærða næði fram að ganga. Í þætti ákærða Murat fólst þannig þátttaka í skipulagningu á undirbúningi verknaðarins og jafnframt aðstoð við þann undirbúning. Þátttaka ákærða Murat telst þannig hlutrænt séð vera hlutdeild í manndrápi.05. Þáttur ákærða Shpetim í undirbúningi þess að ákærði Angjelin réði brotaþola bana var í hinum áfrýjaða dómi talinn felast í því að aka með honum á vettvang manndrápsins, taka þar við stjórn bifreiðarinnar og bíða eftir ákærða Angjelin nærri vettvangi meðan hann sat fyrir og svipti brotaþola lífi. Eftir það tók ákærði Shpetim ákærða Angjelin upp í bifreiðina og ók með honum norður í land. Í þessari aðstoð ákærða Shpetim við ákærða Angjelin í aðdraganda manndrápsins og meðan á því stóð fólst umtalsverð þátttaka í undirbúningi verknaðarins sem telst hlutrænt séð vera hlutdeild í manndrápi.06. Skilyrði þess að maður verði dæmdur fyrir hlutdeild í broti þar sem ásetnings er krafist er að ásetningur hans standi til allra efnisþátta verknaðar eins og honum er lýst fullfrömdum í verknaðarlýsingu refsiákvæðis enda þótt þátttaka hans einskorðist við tiltekna þætti í skipulagningu eða öðrum undirbúningi. Öll stig ásetnings koma þar til álita.07. Samkvæmt framansögðu komst Landsréttur að þeirri niðurstöðu að ákærðu Claudia, Murat og Shpetim hefði hlotið að vera ljóst að langlíklegast væri að ákærði Angjelin hygðist ráða brotaþola af dögum. Sú niðurstaða var reist á því sem rétturinn taldi sannað um fjölmarga þætti í háttsemi hvers þeirra um sig í aðdraganda og kjölfar þess að brotaþola var ráðinn bani og ályktunum sem dregnar voru af þessum atvikum. Þessi niðurstaða um huglæga afstöðu ákærðu er að stórum hluta byggð á mati á sönnunargildi framburðar þeirra fyrir dómi. Landsréttur taldi þannig sannað að ásetningur þessara ákærðu hefði staðið til þess að brotaþoli yrði sviptur lífi. Með vísan til alls framangreinds, meginreglunnar um milliliðalausa sönnunarfærslu svo og c-liðar 1. mgr. og 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki hróflað við þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að þessi ákærðu hafi haft ásetning til fullframins manndráps. Samkvæmt því og með hliðsjón af eðli hlutdeildarbrots og þeirra krafna sem gerðar verða um sönnun fyrir ásetningi til hlutdeildar verður lagt til grundvallar að ásetningur þeirra hafi staðið til hlutdeildar í manndrápi.5) Um ákvörðun refsingar og upptöku08. Refsing ákærða Angjelin var í hinum áfrýjaða dómi ákveðin 20 ára fangelsi. Í 1. mgr. 34. gr. almennra hegningarlaga segir að í fangelsi megi dæma menn ævilangt eða í tiltekinn tíma, ekki skemur en 30 daga og ekki lengur en 16 ár. Í 79. gr. almennra hegningarlaga segir að heimili lög aukna refsingu við broti skuli takmörk þau sem sett eru í 34. gr. ekki vera því til fyrirstöðu að dæma megi í fangelsi allt að 20 árum. Ákvæðið hefur verið skýrt þannig að orðin „Nú heimila lög aukna refsingu við broti“ eigi aðeins við um lagaákvæði sem heimila refsingu umfram almenn refsimörk og eftir atvikum sérrefsimörk einstakra hegningarlagaákvæða. Sem dæmi um slíkar refsihækkunarheimildir í almennum hegningarlögum má nefna 73. gr. um tiltekin brot fanga, 77. gr. um brotasamsteypu, 94. gr. um tiltekna verknaði sem beint er að þjóðhöfðingja erlends ríkis eða sendimönnum þess hér á landi og 101. gr. um verknaði sem hafðir eru í frammi við forsetann eða þann sem hefur forsetavald á hendi. Í málinu reynir ekki á beitingu slíkra heimilda. Þótt mögulegt sé samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga og nokkrum öðrum ákvæðum laganna að dæma mann til ævilangrar fangelsisrefsingar fyrir einstakt brot verða slík refsifyrirmæli ekki ein og sér talin fela í sér heimild til að ákveða þyngri tímabundna refsingu en 16 ára fangelsi.09. Samkvæmt framansögðu ber að túlka 1. mgr. 34. gr. og 79. gr. almennra hegningarlaga þannig saman að komi ekki til sérstök refsihækkunarheimild í lögum heimili 79. gr. ekki að tímabundin refsing fyrir manndráp sé ákveðin þyngri en 16 ára fangelsi. Þeim ákvæðum 70. gr. laganna sem vísað var til í hinum áfrýjaða dómi verður samkvæmt því eingöngu beitt til þyngingar refsingar innan almennra refsimarka sem broti eru sett eða eftir atvikum sérrefsimarka en ákvæðin teljast ekki til þeirra heimilda sem vísað er til í 79. gr. þeirra.10. Þar sem ákærði Angjelin er í máli þessu sakfelldur fyrir eitt manndráp og ekki önnur brot skortir að lögum heimild til að dæma hann til þyngri tímabundinnar refsingar en mælt er fyrir um í 211. gr. almennra hegningarlaga. Þá eru ekki skilyrði til að ákveða honum refsingu með vísan til 2. mgr. 70. gr. laganna þar sem brot annarra ákærðu voru hlutdeildarbrot.11. Fyrir Hæstarétti hefur ákærði Angjelin vísað til þess að í 2. mgr. 12. gr. almennra hegningarlaga sé kveðið á um að ef farið er út fyrir takmörk leyfilegrar neyðarvarnar af þeirri ástæðu að maður hafi orðið svo skelfdur eða forviða að hann hafi ekki getað fullkomlega gætt sín skuli honum ekki refsað. Ákærði telur að sjónarmið að baki þessari refsibrottfallsástæðu eigi við um háttsemi hans en réttara sé þó að beita refsilækkunarheimild 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. laganna. Með vísan til þess sem samkvæmt framansögðu var lagt til grundvallar um háttsemi ákærða Angjelin og ásetning hans til manndrápsins í hinum áfrýjaða dómi er ekkert fram komið sem styður þessa lýsingu. Verður ekki fallist á að refsing hans eigi að falla brott eða lækka af slíkum ástæðum.12. Með hliðsjón af framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um ákvörðun refsingar verður refsing ákærða Angjelin ákveðin 16 ára fangelsi.13. Refsing ákærðu Claudiu, Murat og Shpetim var í hinum áfrýjaða dómi ákveðin 14 ára fangelsi. Þau eru sakfelld fyrir hlutdeild í manndrápi. Samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga skal sá sem fremur manndráp sæta fangelsi ekki skemur en fimm ár eða ævilangt. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laganna skal hlutdeildarmaður í broti sæta þeirri refsingu sem við því er lögð. Við ákvörðun refsingar ákærðu sem hlutdeildarmanna kemur ekki til greina að beita refsiþyngingarástæðu 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga um samverknað.14. Með vísan til þess sem að framan er rakið telst hlutdeild ákærðu Claudiu í því að brotaþoli var ráðinn af dögum hafa verið smávægileg. Á grundvelli heimildar í 2. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga er því rétt að dæma hana til vægari refsingar en lögmælt er sem lágmarksrefsing við broti gegn 211. gr. laganna. Enda þótt þáttur hennar í undirbúningi manndrápsins hafi verið smávægilegur verður að líta til þess að um hlutdeild í mjög alvarlegu broti var að ræða. Samkvæmt framansögðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um refsiákvörðun verður refsing ákærðu Claudiu ákveðin þriggja ára fangelsi.15. Þáttur ákærða Murat í þeirri atburðarás sem leiddi til þess að brotaþoli var sviptur lífi fólst samkvæmt framansögðu fyrst og fremst í undirbúningsathöfnum sem höfðu þann tilgang að ráðagerð ákærða Angjelin gengi eftir. Hlutdeild hans telst ekki hafa verið meiri en svo að telja verður hana smávægilega. Á grundvelli heimildar í 2. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga er því rétt að dæma hann til vægari refsingar en lögmælt er sem lágmarksrefsing við broti gegn 211. gr. laganna. Enda þótt þáttur hans í undirbúningi manndrápsins hafi verið tiltölulega smávægilegur verður að líta til þess að um hlutdeild í mjög alvarlegu broti var að ræða. Samkvæmt framansögðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um refsiákvörðun verður refsing ákærða Murat ákveðin fjögurra ára fangelsi.16. Samkvæmt framansögðu fólst þátttaka ákærða Shpetim í undirbúningi þess að brotaþoli var ráðinn af dögum í því að aka með ákærða Angjelin á vettvang manndrápsins, taka þar við stjórn bifreiðarinnar og bíða eftir honum nærri vettvangi meðan hann sat fyrir brotaþola og svipti hann lífi. Eftir það tók ákærði Shpetim ákærða Angjelin upp í bifreiðina og ók með honum norður í land. Þátttaka ákærða Shpetim í undirbúningi verknaðarins og fyrirsátinni var þannig í mun nánari tengslum við sjálft manndrápið og talsvert annars eðlis en þátttaka ákærðu Claudiu og Murat. Kemur því ekki til álita að beita 2. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga hvað hann varðar. Þrátt fyrir að í 1. mgr. 22. gr. laganna sé kveðið á um að hlutdeildarmaður í broti skuli sæta þeirri refsingu sem við því er lögð er refsing fyrir hlutdeildarbrot að jafnaði ákveðin talsverð lægri en refsing aðalmanns. Að framangreindu athuguðu og jafnframt með hliðsjón af því að brotið var mjög alvarlegt en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um refsiákvörðun er refsing ákærða Shpetim ákveðin 10 ára fangelsi.17. Gæsluvarðhaldsvist ákærðu skal koma til frádráttar refsingu hvers þeirra um sig að fullri dagatölu eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga.18. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku á skammbyssu af gerðinni Sig Sauer 1911-22 verður staðfest.6) Um einkaréttarkröfur19. Af hálfu ákærða Angjelin hefur bótakröfu B, eiginkonu brotaþola, verið mótmælt. Ákærði telur miskabótakröfuna of háa og kröfur um bætur fyrir missi framfæranda sömuleiðis þar sem ósannað sé að hún hafi verið á framfæri brotaþola. Ætla má að við fráfall brotaþola hafi tekjur heimilis brotaþola og hennar minnkað og því ekki þörf á að hún sýni sérstaklega fram á að hún hafi verið á framfæri hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. janúar 2018 í máli nr. 347/2016. Með þeirri athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður staðfest niðurstaða Landsréttar um greiðslu ákærða Angjelin á bótum til handa henni.20. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður staðfest niðurstaða Landsréttar um greiðslu ákærða Angjelin á bótum til handa C.21. Af hálfu ákærða Angjelin hefur bótakröfu D verið mótmælt og þess krafist að henni verði vísað frá héraðsdómi. D var ófædd þegar ákærði Angjelin varð föður hennar að bana. Ófæddu barni er samkvæmt óskráðum reglum persónuréttar geymdur réttur til að krefjast bóta vegna missis framfærenda ef það fæðist lifandi og getur eftir atvikum krafist bóta vegna þess miska að alast upp án annars foreldris. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er vísað til forsendna héraðsdóms um miskabætur og bætur vegna missis framfæranda til handa D. Í héraði voru henni dæmdar 7.958.520 krónur úr hendi ákærða Angjelin vegna missis framfæranda í samræmi við kröfu hennar en samkvæmt dómsorði í dómi Landsréttar voru henni hins vegar dæmdar sömu bætur og bróður hennar eða 7.376.266 krónur. Mismunur á bótakröfum systkinanna vegna missis framfæranda ræðst af aldursmun þeirra. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður ákærði Angjelin dæmdur til að greiða D 3.000.000 króna í miskabætur og 7.958.520 krónur vegna missis framfæranda eða samtals 10.958.520 krónur með sömu vöxtum og í hinum áfrýjaða dómi.22. Foreldrar brotaþola, E og F, krefjast hvort um sig miskabóta úr hendi ákærða Angjelin. Hann hefur viðurkennt bótaskyldu gagnvart þeim en krafist lækkunar á kröfum þeirra. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um bótaskyldu ákærða gagnvart E og F en fjárhæð miskabóta verður að virtum aðstæðum ákveðin 2.000.000 króna til hvors um sig. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um vexti af miskabótakröfunum verða staðfest.23. Gjafsóknarkostnaður allra einkaréttarkröfuhafa fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Björgvins Jónssonar, eins og greinir í dómsorði. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts af þóknun lögmanns.7) Um sakarkostnað24. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málsvarnarlaun verjenda ákærðu í héraði og fyrir Landsrétti og um útlagðan kostnað þeirra verða staðfest.25. Fyrir héraðsdómi og Landsrétti voru nafngreindir lögmenn skipaðir réttargæslumenn maka, barna og foreldra brotaþola sem hafa uppi bótakröfur á hendur ákærða Angjelin í málinu. Skilyrðum 41. og 42. gr. laga nr. 88/2008 fyrir skipun réttargæslumanna í héraði og fyrir Landsrétti var hins vegar ekki fullnægt. Þess vegna var heldur ekki fullnægt skilyrði a-liðar 1. mgr. 233. gr. sömu laga til þess að dæma ákærða Angjelin til greiðslu þóknunar lögmannanna með öðrum sakarkostnaði, svo sem gert var í héraðsdómi og í hinum áfrýjaða dómi. Verður því ekki komist hjá því að fella þennan hluta sakarkostnaðar á ríkissjóð, sbr. dóm Hæstaréttar 9. desember 2004 í máli nr. 326/2004. Að öðru leyti verða ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti staðfest.26. Ákærðu áfrýjuðu dómi Landsréttar til Hæstaréttar. Í ljósi þess að refsing allra ákærðu hefur verið milduð fyrir Hæstarétti verður ákærðu Angjelin og Shpetim, í samræmi við 1. mgr. 238. gr. laga nr. 88/2008, gert að greiða ¾ hluta en ákærðu Claudiu og Murat helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna verjenda er tekið mið af því hvort þeir hafi jafnframt annast varnir ákærðu á fyrri dómstigum og þess að einn ákærðu játaði brot sitt þegar fyrir héraðsdómi. Ekki er fallist á að til sakarkostnaðar teljist útlagður kostnaður verjanda ákærða Murat við þýðingar á hliðsjónargögnum. Þá greiði ákærðu sameiginlega 5/8 hluta annars áfrýjunarkostnaðar málsins. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði.Dómsorð:Ákærði, Angjelin Sterkaj, sæti fangelsi í 16 ár en til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald hans frá 17. febrúar 2021 að telja.Ákærða, Claudia Sofia Cohelo Carvalho, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald hennar frá 17. febrúar 2021 til og með 24. mars sama ár og frá 28. október 2022 til dómsuppsögudags.Ákærði, Murat Selivrada, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald hans frá 17. febrúar 2021 og til og með 24. mars sama ár og frá 28. október 2022 til dómsuppsögudags.Ákærði, Shpetim Qerimi, sæti fangelsi í 10 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald hans frá 20. febrúar 2021 til og með 5. mars sama ár og frá 28. október 2022 til dómsuppsögudags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um upptöku á skammbyssu af gerðinni Sig Sauer 1911-22 skal vera óraskað.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu ákærða Angjelin á einkaréttarkröfu B skal vera óraskað.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðslu ákærða Angjelin á einkaréttarkröfu C skal vera óraskað.Ákærði Angjelin greiði D 10.958.520 krónur með vöxtum eins og í hinum áfrýjaða dómi.Ákærði Angjelin greiði E og F hvoru um sig 2.000.000 króna með vöxtum eins og í hinum áfrýjaða dómi.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun réttargæslumanns í héraði, 4.164.230 krónur, og réttargæslumanns fyrir Landsrétti, 1.674.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Ákærði Angjelin greiði ¾ hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Oddgeirs Einarssonar lögmanns, 1.500.000 krónur.Ákærða Claudia greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar lögmanns, 3.000.000 króna.Ákærði Murat greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Geirs Gestssonar lögmanns, 2.000.000 króna.Ákærði Shpetim greiði ¾ hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Guðmundssonar lögmanns, 2.500.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt 5/8 hluta af öðrum áfrýjunarkostnaði eða 656.687 krónur af samtals 1.050.699 krónum. Áfrýjunarkostnaður greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði.Gjafsóknarkostnaður einkaréttarkröfuhafa, B, C, D, E og F, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Björgvins Jónssonar, samtals 1.200.000 krónur.Ákærði Angjelin greiði 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=f582f896-4dca-458d-b016-989d8cc75e47&verdictid=be9fa91f-edce-47c3-a718-24577699d1de
Mál nr. 91/2007
Kærumál Geðrannsókn Dómkvaðning matsmanns
L kærði úrskurður héraðsdóm, þar sem vísað var frá dómi kröfu um að X skyldi sæta geðrannsókn og að dómkvaddur yrði geðlæknir til að framkvæma rannsóknina. Ekki var fallist á að þeir annmarkar væru á kröfunni er leiða ættu til frávísunar hennar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2007, þar sem kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sæti geðrannsókn og dómkvaddur verði geðlæknir til að framkvæma rannsóknina var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að verða við fyrrgreindri kröfu. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Krafa sóknaraðila í málinu er tvíþætt. Lýtur hún annars vegar að því að varnaraðili sæti geðrannsókn, sbr. d. lið 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991, og hins vegar að því að dómkvaddur verði geðlæknir til að framkvæma geðrannsóknina, sbr. 1. mgr. 63. gr. sömu laga. Í fyrrnefnda ákvæðinu kemur fram að úrskurð dómara þurfi til að sakborningur verði látinn sæta sérstakri geðrannsókn nema fyrir liggi ótvírætt samþykki sakbornings. Ekki er þar áskilið að sá sem rannsókn stýrir leiti eftir samþykki sakbornings áður en krafist er úrskurðar af þessum toga. Þá eru ekki reistar skorður við því í lögum nr. 19/1991 að dómari taki samhliða þessu til meðferðar kröfu um að kunnáttumaður verði dómkvaddur samkvæmt 1. mgr. 63. gr. laganna til að framkvæma geðrannsókn sem krafist er úrskurðar um. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að þeir annamarkar séu á kröfu sóknaraðila að leiða eigi til frávísunar hennar. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til meðferðar. Með bréfi Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettu 29. janúar síðastliðinn, var þess óskað að X, [kt. og heimilisfang], sætti geðrannsókn og að dómkvaddur yrði geðlæknir til að framkvæma geðrannsóknina og að hann legði mat á hvort X hefði verið sakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sunnudaginn 8. maí 2005. Jafnframt skyldi geðlæknirinn leggja mat á hvort refsing gæti borið árangur samkvæmt 16. gr. sömu laga eins og hagir X væru í dag. Um lagaheimild er vísað til 1. mgr. 63. gr. og d-liðar 1. mgr. 71. gr., sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Tilefni beiðnar þessarar er að sunnudaginn 8. maí 2005 barst lögreglu tilkynning um að kærði hefði ruðst inn í bifreið og þvingað ökumann með aflsmunum til að fara úr bifreiðinni og hótað ökumanni lífláti. Hafi hann meðal annars sagst vera með hníf. Skömmu síðar barst lögreglu tilkynning um að bifreiðin hefið lent utan vegar og að ökumaðurinn hefði þvingað annan vegfaranda út úr annarri bifreið og ekið á brott. Kærði var handtekinn nokkru síðar og yfirheyrður 22. september sama ár. Mundi hann óljóst eftir atburðum og kvaðst hafa verið í fíkniefna- og lyfjaneyslu á þessum tíma. Játaði kærði að hafa beitt þvíngunum og hótunum til að ná umráðum bifreiðanna. Fram er komið í málinu að kærði hefur átt við geðræn veikindi að stríða. Beiðni þessari var hafnað með bréfi dómsins 2. febrúar síðastliðinn og hefur lögreglustjóri með bréfi 8. þessa mánaðar, sem móttekið var næsta dag, krafist þess að úrskurðað verði um hana. IX. kafli laga um meðferð opinberra mála (66.-77. gr.) hefur að geyma ákvæði um frumrannsókn sakamála. Segir í 67. gr. laganna að markmið rannsóknar sé að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar. Í d-lið 1. mgr. 71. gr. laganna eru fyrirmæli um hvernig með skuli fara rannsókn á þroska og heilbrigðisástandi sakbornings sem lið í frumrannsókn máls. Segir þar að um þessi atriði skuli afla vottorða læknis og sálfræðings, ef ástæða er til, en ef vafi leiki á hvort ákvæði 15. eða 16. gr. almennra hegningarlaga eigi við um hagi sakbornings er mælt svo fyrir að hann skuli látinn sæta sérstakri geðrannsókn til þess að leidd verði í ljós atriði sem geri dómara fært að meta sakhæfi hans. Segir í niðurlagi greinarinnar til þess þurfi úrskurð dómara nema fyrir liggi ótvírætt samþykki sakbornings. Geðrannsókn samkvæmt ofangreindu ákvæði er liður í gagnaöflun lögreglu við frumrannsókn sakamáls. Er sérstaklega mælt fyrir um málsmeðferð vegna slíkrar rannsóknar í niðurlagsákvæði nefndrar lagagreinar. Ljóst er af ákvæðinu að þar er ráðgert að sakborningur sé leiddur fyrir dómara, krafa um geðrannsókn borin undir hinn fyrrnefnda og honum gefinn kostur á að taka afstöðu til hennar. Samþykki sakborningur kröfuna er úrskurðar um hana ekki þörf. Ef kröfunni er hins vegar mótmælt ber dómara að úrskurða um hvort uppfyllt séu lagaskilyrði til þess að rannsóknin fari fram. Telji dómari svo vera kveður hann upp úrskurð þess efnis en það er síðan í verkahring lögreglu að hlutast til um að þar til bær sérfræðingur framkvæmi geðrannsóknina. Er þessi háttur á réttarframkvæmd í samræmi við áratuga dómvenju. Samkvæmt 63. gr. laga um meðferð opinberra mála getur dómari, af sjálfsdáðum eða eftir ósk aðila, dómkvatt kunnáttumenn, einn eða fleiri, til að framkvæma mats- eða skoðunargerðir. Hér er um almennt ákvæði um dómkvaðningu matsmanna að ræða sem jafnframt ber þess merki að vera leifar frá gamla rannsóknarréttarfarinu þegar frumrannsókn mála var í höndum dómara. Svo sem áður greinir hafa lög um meðferð opinberra mála hins vegar að geyma sérákvæði um hvernig með skuli fara þegar um er að ræða rannsókn á geðheilbrigði sakbornings sem lið í frumrannsókn máls. Eiga ákvæði 63. gr. laganna því ekki við um kröfu þá er hér um ræðir heldur er, eins og fyrr greinir, sérstaklega mælt fyrir um það í þeim hvernig með skuli fara þegar um rannsókn á geðheilbrigði sakbornings er að ræða. Samkvæmt framansögðu er málið ekki lagt fyrir dóminn á formlega réttan hátt. Ber því að vísa ofangreindri kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sjálfkrafa frá dómi. Úrskurðinn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Úrskurðarorð: Kröfu Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að dómkvaddur verði geðlæknir til að framkvæma geðrannsókn á X, [kt.], er vísað frá dómi.
Mál nr. 473/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Ekki var talið að skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 væru uppfyllt þannig að X yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 21. september 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að þáttur varnaraðila í umræddu fíkniefnabroti, sem lýst er í hinum kærða úrskurði, sé með þeim hætti að henni verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, líkt og sóknaraðili krefst. Verður því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 580/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en til mánudagsins 17. desember 2007, klukkan 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að uppfyllt séu skilyrði b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili verði látinn sæta farbanni þann tíma sem í hinum kærða úrskurði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 183/2005
Eignarréttur Lausafjárkaup Vörslur
H seldi B og E tvö hross, sem S taldi sig eiga. S krafðist þess að eignarréttur hans á hrossunum yrði viðurkenndur. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að hross gætu verið í vörslu annarra en eigenda þeirra um lengri eða skemmri tíma. Því hefðu vörslur H ekki gefið slíkar vísbendingar um eignarrétt hans að hrossunum áður en hann seldi þau að sönnunarbyrði yrði felld á S um rétt hans yfir þeim. Ekki var talið að áfrýjendum hefði tekist að sanna að H hafi keypt hrossin af S. Þá hófst hann þegar handa við að endurheimta hrossin þegar hann varð þess var að þau höfðu verið seld. Var eignarréttur S að hrossunum því viðurkenndur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. maí 2005 og krefjast þess að þau verði sýknuð af kröfu stefnda og þeim dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi höfðaði málið gegn áfrýjendum og Hallgrími Jóhannessyni, viðsemjanda þeirra, sem einnig tók til varna en felldi niður þingsókn áður en málið var tekið til aðalmeðferðar í héraði. Eftir uppsögu héraðsdóms kom Hallgrímur fyrir dóm í Héraðsdómi Reykjaness og gaf aðilaskýrslu í málinu, sem hefur verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar kemur fram að hann kvaðst hafa eignast hestana tvo með sama hætti og önnur hross sem hann hafi keypt af stefnda, sem væri að hann hafi fengið að borga þau þegar honum hentaði. Þessi viðskipti hafi alltaf farið fram þeirra í milli án þess að neitt væri um þau skjalfest, eins og mjög algengt sé í hrossakaupum, og engin skylda sé til þess að umskrá hross, þótt þannig þyrfti það að vera. Fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandinn Borgar Jens því að Hallgrímur hafi leigt af þeim hesthús, þar sem hann hafi sett hin umdeildu hross þegar hann fékk þau frá stefnda. Þar hafi hrossin verið fóðruð, hirt og þjálfuð og þar hafi þau verið er Hallgrímur seldi áfrýjendum þau á árinu 2001. Samkvæmt þessu hafa vörslur hrossanna verið hjá Hallgrími og áfrýjendum allt frá því hann fékk þau frá stefnda á árinu 2000. Fram hefur komið af hálfu stefnda, án þess að því hafi sérstaklega verið andmælt af hálfu áfrýjenda, að algengt sé að hross séu afhent öðrum til þjálfunar, tamningar og ýmissar umhirðu og vörslu. Þannig geti hross verið í vörslum annarra en eigenda þeirra um lengri eða skemmri tíma. Þegar til þessa er litið geta vörslur hrossanna ekki einar út af fyrir sig gefið slíkar vísbendingar fyrir eignarrétti Hallgríms að þeim áður en kaup hans og áfrýjenda voru gerð að sönnunarbyrði verði felld á stefnda um rétt sinn yfir hrossunum. Verður því að fallast á með stefnda að við þessar aðstæður verði áfrýjendur að sanna að Hallgrímur hafi keypt hrossin af stefnda. Gegn andmælum stefnda hefur sú sönnun ekki tekist. Þegar jafnframt er litið til þess að stefndi hafi fyrst á árinu 2002 fengið að vita það frá Hallgrími að hann hafi selt áfrýjendum hrossin og hafist handa í framhaldi af því að endurheimta þau verður hann ekki talinn hafa glatað rétti fyrir tómlæti. Vegna þessa verður hinn árýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Rétt er að málskostnaður milli aðila falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað að því er varðar áfrýjendur Borgar Jens Jónsson og Eygló Einarsdóttur. Málskostnaður milli stefnda, Sigurbjörns Bárðarsonar, og áfrýjenda fellur niður á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 31. mars 2005. Stefnandi er Sigurbjörn Bárðarson, Breiðahvarfi 4, Kópavogi. Stefndu eru Hallgrímur Jóhannesson, Lyngholti 19, Reykjanesbæ og Borgar Jens Jónsson og Eygló Einarsdóttir, bæði til heimilis að Kirkjuvogi 11, Höfnum. Málið var dómtekið 3. þ.m. Var stefna birt fyrir stefnda Hallgrími 5. júní 2004. Um birtingu stefnu á hendur stefndu Borgari Jens og Eygló fór eftir b. lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en í áritun lögmanns stefndu er þess ekki getið hvenær hún átti sér stað. Stefnandi gerir þá kröfu að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hans að hrossunum Hæru frá Vatnsleysu, IS1991258510, landnúmer 146423, og Randveri frá Enni, IS1992158440, landnúmer 146406. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Í stefnu er því haldið fram að stefnandi hafi orðið eigandi þeirra hrossa, sem viðurkenningarkrafa hans tekur til, árið 1999. Hann hafi keypt Hæru frá Vatnsleysu haustið 1999 af Hirti B. Halldórssyni og Randver frá Enni af Skildi Stefánssyni í desember sama ár. Á fyrri hluta árs 2000 hafi hann lánað stefnda Hallgrími þessi hross, fyrst Randver og Hæru nokkrum mánuðum síðar. Með stefnanda og stefnda hafi verið kunningsskapur. Í upphafi hafi staðið til að stefndi hefði afnot af hrossunum í skamman tíma. Dráttur hafi hins vegar orðið á því að hann skilaði þeim. Hafi stefnandi á árunum 2000 og 2001 ítrekað reynt að fá stefnda til að skila hrossunum. Stefndi hafi ávallt lofað því, en aldrei efnt það loforð sitt. Stefnandi hafi síðan fregnað að hrossin væru í vörslum stefndu Borgars Jens og Eyglóar. Hafi hann óskað eftir því við þau að fá hrossin afhent þar sem hann væri eigandi þeirra. Hefðu þau þá tjáð honum að stefndi Hallgrímur hefði ráðstafað hrossunum til þeirra upp í ógreidd vinnulaun. Í kjölfar þessa, nánar tiltekið í ársbyrjun 2003, hafi stefnandi gengið á fund stefndu Borgars Jens og Eyglóar og lagt fyrir þau gögn um eignarheimild sína á hrossunum. Hefðu stefndu þá óskað eftir því að kaupa hrossin af stefnanda, sem tekið hafi ágætlega í þá málaleitan. Ekkert hafi síðan frá þeim heyrst og hafi stefnandi þá ítrekað kröfu um að fá hrossin afhent. Þar sem engin viðbrögð hafi borist vegna þeirrar kröfu hans hafi hann á endanum misst þolinmæðina og sótt hrossin í hesthús stefndu Borgars Jens og Eyglóar 7. maí 2003. Hefðu þau kært þann verknað hans til lögreglu, sem í kjölfarið hafi lagt hald á hrossin og skilað þeim aftur til stefndu. Þá hafi stefnandi krafist þess að hrossin yrðu tekin úr vörslum þeirra með beinni aðfarargerð. Héraðsdómur hafi hins vegar með úrskurði 30. júní 2003 hafnað því að sú krafa hans næði fram að ganga, enda hefði ekki verið sýnt fram á það að eignarréttur stefnanda væri svo skýlaus og ótvíræður að fallast mætti á kröfu hans um innsetningu. Upplýst er að stefnandi höfðaði í lok árs 2003 mál á hendur stefndu Borgari Jens og Eygló til viðurkenningar á eignarrétti að þeim tveimur hrossum sem um ræðir í þessu máli. Það mál var hins vegar fellt niður þar sem nauðsynlegt var talið að beina þyrfti viðurkenningarkröfunni einnig að stefnda Hallgrími. Mál þetta var síðan þingfest 9. júní 2004. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína á því að óumdeilt sé að hann hafi keypt umrædd tvö hross á árinu 1999 og þar með orðið lögmætur eigandi þeirra. Stefnandi hafi aldrei selt stefnda Hallgrími hrossin og hann hafi því ekki haft heimild til að ráðstafa þeim til meðstefndu. Ekki hafi verið sýnt fram á að stefndi Hallgrímur hafi eignast hrossin og haft heimild til að ráðstafa þeim. Stefndu Borgar Jens og Eygló hafi ekki heldur sýnt fram á það að þau hafi í raun keypt hrossin af stefnda Hallgrími. Byggir stefnandi á því að stefndu Borgar Jens og Eygló hafi í öllu falli ekki verið grandlaus um rétt stefnanda til hrossanna hafi stefndi Hallgrímur á annað borð ráðstafað þeim til þeirra. Þannig hafi þeim verið í lófa lagið að kanna hvort stefndi Hallgrímur væri skráður eigandi hrossanna í skrá Bændasamtakanna, en við þá athugun hefði komið í ljós að hrossin væru skráð á stefnanda. Í stefnu vísar stefnandi til stuðnings kröfum sínum til reglugerðar nr. 948/2002 um ræktun og uppruna íslenska hestsins og reglugerðar nr. 579/1989 um búfjármörk, markaskrár og takmörkun á sammerkingu búfjár. Við munnlegan flutning málsins lýsti lögmaður stefnanda því yfir að þessar reglugerðir hefðu ekki þýðingu við úrlausn málsins. Eftir sem áður væri þó á því byggt að stefnandi væri skráður eigandi umræddra tveggja hrossa í skrám Bændasamtakanna. II. Skilað var einni greinargerð fyrir öll stefndu og sú krafa gerð þar að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda. Undir rekstri málsins og eftir úthlutun þess var því lýst yfir af hálfu þess lögmanns, sem líta verður svo á að hafi fram að því farið með málið fyrir hönd allra stefndu, að hann myndi ekki lengur gæta hagsmuna stefnda Hallgríms. Eftir það hefur sá stefndi ekki látið málið til sín taka. Að því er málsatvik varðar taka stefndu fram að fullyrðing stefnanda um að hann hafi lánað stefnda Hallgrími þau hross sem um ræðir í málinu stangist á við þann framburð stefnda hjá lögreglu að hann hafi keypt hrossin af stefnanda. Þá hafi stefnandi sjálfur tjáð stefndu Borgari Jens og Eygló á sínum tíma að stefndi Hallgrímur hefði keypt hrossin af honum en ekki greitt fyrir þau. Hjá lögreglu hafi stefndi Hallgrímur jafnframt borið á þann veg að hann hafi selt meðstefndu hrossið Randver í mars 2001 og Hæru í ágúst sama ár. Kaupverð Randvers hafi verið 300.000 krónur og Hæru 400.000 krónur. Hafi salan verið gerð með vitund stefnanda. Þá taka stefndu Borgar Jens og Eygló fram að hrossin hafi ekki verið eigandamerkt, svo sem með frostmerkingu eða örmerkingu. Mótmæla stefndu þeirri fullyrðingu í stefnu að þau hafi verið grandsöm um betri rétt stefnanda til hrossanna þá er þau festu kaup á þeim, enda liggi henni ekkert til grundvallar. Stefndu Borgar Jens og Eygló mótmæla sérstaklega þeirri staðhæfingu stefnanda að þau hafi óskað eftir því að fá hrossin keypt af honum. Stefndu Borgar Jens og Eygló byggja sýknukröfu sína því að ótvírætt sé að þau séu eigendur þeirra hrossa sem viðurkenningarkrafa stefnanda tekur til og hann eigi því ekkert tilkall til þeirra. Hrossin hafi þau keypt af stefnda Hallgrími og greitt kaupverð þeirra að fullu. Stefnandi hafi ekki að nokkru leyti sýnt fram á eignarrétt sinn að hrossunum. Engin tæmandi skrá sé til yfir íslenska hesta sem veiti ótvíræða sönnun fyrir eignarrétti. Þvert á móti gangi þúsundir hesta kaupum og sölum án þess að það sé á nokkurn hátt skráð, enda sé engin skylda til að skrá þau. Sú skráning hjá Bændasamtökunum sem stefnandi vísar til hafi því enga þýðingu í málinu. Hún feli því ekki í sér sönnun fyrir eignarrétti stefnanda. Önnur fyrirliggjandi gögn staðfesti hins vegar eindregið að stefndu séu eigendur hrossanna. Vísa stefndu þar um til framangreinds framburðar meðstefnda hjá lögreglu. Þá liggi fyrir gögn sem sýni að stefndu hafi innt af hendi greiðslu til meðstefnda vegna kaupa þeirra á hrossunum af honum. Loks liggi fyrir gögn sem sýni að stefnda Eygló hafi á hestaþingi Mána 8. og 9. júní 2001 verið tilgreind sem eigandi Randvers og stefndi Hallgrímur sem eigandi Hæru. Stefndu vísa einnig til almennra reglna um þýðingu varslna fyrir sönnun eignarréttar. Á ýmsum sviðum réttarins njóti við reglna um opinbera skráningu eignarheimilda, sbr. ákvæði þinglýsingarlaga nr. 39/1978 að því er varðar fasteignir og skip stærri en fimm rúmlestir og ákvæði laga nr. 21/1966 að því er varðar loftför. Ökutækja- og skipaskráning sé einnig ígildi þinglýstrar eignarheimildar. Þegar kemur að sönnun fyrir eignarrétti að öðrum lausafjármuni hafi vörslur afgerandi þýðingu. Stefndu Borgar Jens og Eygló hafi haft vörslur umræddra tveggja hrossa nær óslitið síðastliðin þrjú ár. Bendi þessi aðstaða ótvírætt til þess að þau séu eigendur hrossanna. Stefndu vísa jafnframt, kröfum sínum til stuðnings, til almennra reglna um tómlæti og réttaráhrif þess. Stefndu Borgar Jens og Eygló hafi farið með hrossin sem sína eign síðastliðin tvö til þrjú ár, hirt þau, fóðrað og þjálfað og þar með aukið verðmæti þeirra. Hafi stefndu aldrei gefist tilefni til að efast um réttmæta eignarheimild sína. Fullyrðing í stefnu þess efnis að stefnandi hafi lánað stefnda Hallgrími hrossin og til hafi staðið að hann „hefði afnot hrossanna í skamman tíma“ sé fjarstæðukennd í ljósi þess að hrossin hafi verið búin að vera í vörslum stefnda Hallgríms og síðan stefndu í rúm þrjú ár þegar stefnandi hafi farið að gera tilkall til þeirra. Samandregið telja stefndu Borgar Jens og Eygló að með framburði stefnda Hallgríms hjá lögreglu, gagna um greiðslur frá þeim til hans, þeirrar staðreyndar að þau hafi haft vörslur hinna umdeildu hrossa í þrjú ár og tómlæti stefnanda í sama tíma liggi ótvírætt fyrir sönnun þess efnis að þau séu eigendur hrossanna. Kröfu stefnanda um að viðurkenndur verði eignarréttur hans að hrossunum verði því að hafna. III. Í málinu liggur frammi yfirlýsing Hjartar B. Halldórssonar þess efnis að stefnandi hafi keypt af honum hryssuna Hæru frá Vatnsleysu (IS1991258510) haustið 1999 og hafi eigandaskipti verið tilkynnt Búnaðarfélagi Íslands. Þá er á meðal gagna málsins yfirlýsing frá Skildi Stefánssyni um sölu hans á hestinum Randveri frá Enni (IS1992158440) til stefnanda árið 1999 og að eigandaskipti hafi verið tilkynnt Búnaðarfélagi Íslands í kjölfar sölunnar. Af þessum gögnum er ljóst að stefnandi varð eigandi umræddra hesta árið 1999. Er hann skráður eigandi þeirra samkvæmt Feng, sem er miðlægur gagnagrunnur fyrir íslenska hesta og vistaður hjá Bændasamtökum Íslands. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Þar skýrði hann svo frá að hann hafi lánað stefnda Hallgrími hestinn Randver í mars eða apríl 2000 og Hæru nokkru seinna, eða um haustið 2000. Með honum og Hallgrími hafi verið ágætis vinskapur á þessum tíma, en þeir hefðu kynnst í gegnum hestamennskuna. Hafi stefnandi viljað styðja við bakið á Hallgrími, sem á þessum tíma hafi átt erfitt uppdráttar af tilteknum ástæðum. Það hafi hann gert með því að lána Hallgrími þessa tvo hesta og þannig reynt að stuðla að því að hann gæti verið „maður með mönnum“. Upphaflega hafi staðið til að stefnandi fengi Randver aftur í sínar vörslur um haustið 2000, en Hallgrímur hafi þá óskað eftir því að fá að hafa hestinn áfram og stefnandi fallist á þá beiðni hans. Það hafi síðan dregist á langinn að Hallgrímur skilaði hestunum. Rakti stefnandi gang mála að þessu leyti í skýrslu sinni. Verður af þeirri lýsingu ráðið að stefnandi hafi í fyrstu orðið við óskum Hallgríms um að fá að hafa hestana lengur, en síðar hafi Hallgrímur með ósannindum og vífillengjum dregið það á langinn að skila þeim. Hafi verið komið fram á árið 2002 þegar Hallgrímur hafi tjáð stefnanda að hann væri búinn að láta meðstefndu fá hestana. Hefðu þau fóðrað annan hestinn og fengið hann sem greiðslu fyrir fóðrunina, en hinn hefðu þau í hyggju að kaupa. Hafi Hallgrímur óskað eftir því að fá að vinda ofan af þessu þegar stefnandi hafi tjáð honum að hann hefði enga heimild haft til að ráðstafa hestunum með þessum hætti. Á það hafi stefnandi fallist. Þá hafi hann hringt í stefnda Borgar Jens vegna málsins, en stefndi hafi þá verið staddur í útlöndum. Hafi stefndi sagt að þessu yrði kippt í liðinn þegar hann og stefnda Eygló kæmu heim frá útlöndum. Það hafi hins vegar ekki gengið eftir. Hefðu þau fyrst fundað vegna málsins í janúar 2003. Þar hafi stefnandi boðið þeim að kaupa bæði hrossin á innkaupsverði þeirra, sem hafi verið 500.000 krónur. Á það hefðu stefndu fallist og samningur verið handsalaður. Dráttur hafi hins vegar orðið á að greiðsla bærist og í maí 2003 hafi stefnanda brostið langlundargeðið og hann sótt hestana í hesthús stefndu Borgars Jens og Eyglóar. Í skýrslu sinni fyrir dómi skýrði stefndi Borgar Jens svo frá að stefndi Hallgrímur hafi leigt pláss í hesthúsi hans og stefndu Eyglóar í Keflavík. Hafi hestarnir sem um ræðir í málinu komið í húsið árið 1999 eða 2000, Randver í maí og Hæra nokkrum mánuðum síðar. Kvaðst stefndi hafa vitað að hestarnir væru frá stefnanda komnir. Hallgrímur hafi hins vegar sagt meðstefndu að hann væri búinn að kaupa þá af stefnanda. Hefðu meðstefndu ekki haft ástæðu til að rengja þetta. Árið 2001 eða 2002 hefðu stefndi og stefnda Eygló síðan keypt hestana af Hallgrími. Hafi Hallgrímur þá haft á orði að stefnanda væri um þetta kunnugt. Ekki hefði verið kannað á þessum tímamarki hvernig eigendaskráningu hjá Bændasamtökum Íslands væri háttað. Hallgrímur og stefnandi hefðu á þessum tíma verið mestu mátar og stefndu ekki haft ástæðu til að ætla annað en að Hallgrímur hefði heimild til að ráðstafa hestunum til þeirra. Að hluta til hafi kaupverðið verið greitt með peningum, en að hluta með skuldajöfnuði. Þannig hafi Hallgrímur skuldað meðstefndu peninga og vinnulaun og hafi sú skuld verið notuð sem greiðsla fyrir hestana. Um áramótin 2002/2003 hafi stefnandi haft samband við stefnda vegna hestanna. Hefðu þeir fundað 18. febrúar 2003 og stefnandi þá framvísað gögnum úr eigendaskrá hjá Bændasamtökum Íslands sem að hans sögn áttu að sýna að hann væri eigandi hestanna og að Hallgrímur hefði enga heimild haft til að ráðstafa þeim með einum eða öðrum hætti. Þó hafi komið fram hjá stefnanda að hann hefði selt Hallgrími hestinn Randver, en greiðsla ekki borist. Hæru hafi Hallgrímur eingöngu haft að láni. Hafi orðið úr á þessum fundi þeirra að stefndi myndi aðstoða stefnanda við að fá Hallgrím til að greiða fyrir hestana. Þegar stefndi hafi haft samband við Hallgrím vegna málsins hafi Hallgrímur spurt um kaupverðið. Í kjölfarið hafi stefndi aftur rætt við stefnanda. Hafi stefnandi þá haft orð á því hvort stefndu Borgar Jens og Eygló vildu ekki kaupa hestana af honum og hafi verið rætt um 500.000 krónur í því sambandi. Kvaðst stefndi hafa lagt málið út á þann veg að ef hann næði 500.000 krónum frá Hallgrími þá væri málið búið. Hann hafi hins vegar ekki haft áhuga á því að greiða fyrir hestana aftur. Málin hafi síðan þróast á þann veg að enga peninga hafi verið að fá hjá Hallgrími. Eftir að hafa ráðfært sig við lögmann sinn hafi það orðið niðurstaða stefnda að honum bæri ekki skylda til að inna umrædda eða aðra lægri greiðslu af hendi til stefnanda. Engin efni eru til að hafna þeirri staðhæfingu stefndu Borgars Jens og Eyglóar að þau hafi árið 2001 keypt þá hesta, sem viðurkenningarkrafa stefnanda tekur til, af meðstefnda og að kaupverðið sé að fullu greitt. Þau eru hins vegar undir þá sök seld að það hvort þau njóti lögvarins réttar til hestanna ræðst af því hvort unnt sé að líta svo á, gegn andmælum stefnanda, að meðstefndi hafi haft heimild til að ráðstafa þeim með þessum hætti til þeirra. Á meðal gagna málsins er skjal sem hefur að geyma yfirlýsingu stefnda Hallgríms þess efnis að hann hafi keypt hestana Randver og Hæru af stefnanda og selt meðstefndu þá með vitund hans árið 2001, það er Randver í mars og Hæru í ágúst. Samræmist þessi tímasetning á sölu hestanna gögnum sem meðstefndu hafa lagt fram. Þá gaf stefndi skýrslu hjá lögreglu 10. maí 2003 í tilefni af lögreglurannsókn sem hófst vegna þeirrar aðgerðar stefnanda að sækja hestana í hesthús stefndu Borgars Jens og Eyglóar 7. sama mánaðar. Er í þeirri skýrslu haft eftir stefnda að hann hafi keypt Randver af stefnanda vorið 1999 fyrir 500.000 krónur „sem greiðast ættu þegar [hann] eignaðist peninga til þess“. Haustið 2000 hafi hann síðan skipt við stefnanda á hesti sem hafði fest kaup á en ekki greitt fyrir og hesti stefnanda Hæru. Um jöfn skipti hafi verið að ræða. Hann hafi síðan selt meðstefndu hestinn Randver í mars 2001 og Hæru í júlí eða ágúst sama ár. Sú staðhæfing stefnda Hallgríms að hann hafi keypt hestana Randver og Hæru af stefnanda er engum gögnum studd og engin vitni hafa verið leidd til að færa sönnur á hana. Svo sem sönnunarstöðu í málinu er háttað verður að leggja til grundvallar við úrlausn þess að stefndi Hallgrímur hafi fengið hestinn Randver til umráða í mars 2000 og Hæru um haustið það sama ár. Er í öllu falli óumdeilt að stefnandi hafi fram að því verið eigandi þeirra. Samkvæmt þessu og því sem rakið er hér að framan er ljóst að stefndi hafði haft hestana í sínum vörslum í um það bil eitt ár þegar hann seldi meðstefndu þá. Með stefnanda og stefnda Hallgrími var kunningsskapur á þessum tíma. Hefur ekki verið gert ósennilegt að umráð stefnda yfir hestunum verði rakin til þess og að þau eigi sér að öðru leyti þá skýringu sem stefnandi hefur gefið á þeim. Þá verður hér til þess að líta að stefndu Borgari Jens og Eygló var um það kunnugt þá er stefndi Hallgrímur kom með hestana í hesthús þeirra í Keflavík að þeir væru frá stefnanda komnir. Var þeim þannig í lófa lagið að ganga úr skugga um það hvort viðsemjandi þeirra hefði heimild til að ráðstafa hestunum til þeirra og tryggja sér eftir atvikum óræka sönnun fyrir eignarrétti sínum að þeim. Þá hefði könnun af þeirri hálfu á eigandaskráningu í Feng ein og sér gefið þeim tilefni til að viðhafa hér frekari aðgæslu, en ganga verður út frá því að þeim hafi verið um hana kunnugt. Vörslur hlutar geta haft þýðingu þegar leyst skal úr því í vafatilvikum hverjum hann tilheyrir með réttu. Í því máli sem hér er til meðferðar þarf að skera úr um eignarrétt, en ekki aðra tilheyrslu. Er sýknukrafa stefndu Borgars Jens og Eyglóar og þar með sú krafa þeirra að staðfest verði að þau séu eigendur hestanna Randvers og Hæru meðal annars reist á því að þar sem stefndu hafi haft vörslur hestanna í svo langan tíma sem raun ber vitni verði hvað sem öðru að líta svo á að sönnur hafi verið færðar fyrir eignarrétti stefnda Hallgríms að þeim. Það er hins vegar mat dómsins með vísan til þess sem rakið er hér að framan að ekki sé unnt að virða vörslur stefndu á þann veg að stefndi Hallgrímur teljist með þeim hafa skotið viðhlítandi stoðum undir þá staðhæfingu sína að hann hafi verið eigandi hestanna þegar hann seldi meðstefndu þá. Samkvæmt öllu framansögðu eru ekki efni til annars en að líta svo á að stefndi Hallgrímur hafi á sínum tíma selt meðstefndu þá hesta sem um ræðir í málinu þrátt fyrir að eignarréttur að þeim væri í höndum annars aðila og án heimildar hans. Engin efni eru til að líta svo á að stefnandi hafi sakir tómlætis fyrirgert þeim eignarrétti sem hann leitar viðurkenningar á með þessari málssókn sinni. Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið verður tekin til greina sú krafa stefnanda að viðurkenndur verði eignarréttur hans að hestunum Randveri frá Enni og Hæru frá Vatnsleysu. Eftir framangreindum málsúrslitum og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndu gert að greiða stefnanda samtals 300.000 krónur í málskostnað og svo sem nánar greinir í dómsorði. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, Sigurbjörns Bárðarsonar, að hestunum Hæru frá Vatnsleysu, IS1991258510, landnúmer 146423, og Randveri frá Enni, IS1992158440, landnúmer 146406. Stefndu Borgar Jens Jónsson og Eygló Einarsdóttir greiði óskipt stefnanda 150.000 krónur í málskostnað. Stefndi Hallgrímur Jóhannesson greiði stefnanda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 371/2010
Kærumál Stjórnsýsla Réttaráhrif Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Mannréttindasáttmáli Evrópu
Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem máli þess á hendur A, B, C og félaginu D var að hluta vísað frá dómi. A, B, C og D byggðu á því að þau hefðu þegar mátt þola refsingu í formi skattálags fyrir þau brot sem þau voru ákærð fyrir og með því að sækja mál á hendur þeim í annað sinn fyrir brotin væri brotið gegn 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hæstiréttur rakti að með 2. gr. laganna hefði löggjafinn áréttað að þrátt fyrir lögfestingu mannréttindasáttmálans væri enn byggt á grunnreglunni um tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar að því er varðaði gildi úrlausna þeirra stofnana sem settar hefðu verið á fót samkvæmt sáttmálanum. Þótt dómstólar litu til dóma mannréttindadómstólsins við skýringu sáttmálans þegar reyndi á ákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, leiddi af þessari skipan að það væri verkefni löggjafans að gera nauðsynlegar breytingar á landsrétti til að virða skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. Hér á landi væri á því byggt að heimilt væri að haga stjórnkerfi skattamála með þeim hætti að fjallað væri um beitingu álags og ákvörðun refsingar í sitthvoru málinu, þótt þau gætu átt rót sína að rekja til sömu eða samofinna atvika. Ef kröfur A, B, C og D yrðu teknar til greina hefði því í reynd verið slegið föstu að þessi skipan fengi ekki staðist. Þá var litið til þess að dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu hefði verið misvísandi um þau atriði sem miðað skyldi við þegar metið væri hvort fjallað væri um sama brot í fyrri og síðari úrlausn um refsiverða háttsemi. Dómstóllinn hefði þó hafnað því að 4. gr. 7. viðaukans stæði því í vegi að annars vegar væri fjallað um endurákvörðun skatta og beitingu álags vegna brots á reglum um framtalsskyldu og hins vegar um refsingar í öðru máli í tilefni af sömu málsatvikum. Talið var að óvissu gætti um skýringu bæði á gildissviði og inntaki 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu eftir uppkvaðningu nýlegra dóma mannréttindadómstólsins. Svo að til greina kæmi að slá því föstu að þessi skipan skattamála hér á landi fengi ekki staðist vegna ákvæða sáttmálans yrði að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensk lög færu í bága við þau, eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Þegar af þeirri ástæðu að ekki stæði þannig á í máli þessi varð hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2010, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi að því er varðar I. og II. kafla ákæru, svo og IV. kafla hennar að því leyti, sem hann sneri að varnaraðilanum D. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega „að kröfum sakborninga um frávísun málsins verði vísað frá dómi“, en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast þess að aðalkröfu sóknaraðila verði vísað frá Hæstarétti og að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. I Með úrskurði 20. maí 2009 hafnaði héraðsdómari kröfu varnaraðila um að málinu yrði vísað frá dómi. Sóknaraðili telur kröfu varnaraðila um frávísun málsins nú vera reista á sömu málsástæðum og í hið fyrra sinn en héraðsdómari sé bundinn af þeirri niðurstöðu. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði taldi héraðsdómari fullnægt skilyrðum 3. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008 til að fjalla að nýju um frávísunarkröfur varnaraðila, þar sem fram hafi komið nýjar upplýsingar undir rekstri málsins um þau atriði sem úrskurðað var um. Þótt þessi ákvörðun geti ekki sætt kæru sjálfstætt verður að gæta að forsendum hennar við úrlausn þessa máls. Ekki eru efni til að hnekkja niðurstöðu héraðsdómara um þetta og verður aðalkröfu sóknaraðila af þeim sökum hafnað. II Sóknaraðili reisir varakröfu sína á því að málsmeðferð til úrlausnar um þá þætti ákæru, sem vísað var frá héraðsdómi, brjóti ekki í bága við ákvæði 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, einkum þegar virt sé ákvörðun mannréttindadómstóls Evrópu 14. september 2004 í máli Rosenquist gegn Svíþjóð. Séu því ekki lagaskilyrði til að vísa þessum ákæruatriðum frá dómi. Kröfur varnaraðila eru á hinn bóginn byggðar á því að málsmeðferð til úrlausnar um þessar sakargiftir fari í bága við fyrrgreint ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu í ljósi dóms sama dómstóls 10. febrúar 2009 í máli Zolotukhin gegn Rússlandi, en skýra beri ákvæði laga nr. 62/1994 til samræmis við það fordæmi. Með lögum nr. 62/1994 var mannréttindasáttmála Evrópu veitt lagagildi hér á landi, þar með töldum 7. viðauka hans, sbr. 5. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna. Í 2. gr. þeirra er tekið fram að úrlausnir mannréttindanefndar Evrópu, mannréttindadómstóls Evrópu og ráðherranefndar Evrópuráðsins séu ekki bindandi að íslenskum landsrétti. Með ákvæði þessu hefur löggjafinn áréttað að þrátt fyrir lögfestingu sáttmálans sé enn byggt á grunnreglunni um tvíeðli landsréttar og þjóðaréttar að því er varðar gildi úrlausna þeirra stofnana sem settar hafa verið á fót samkvæmt sáttmálanum. Þótt dómstólar líti til dóma mannréttindadómstólsins við skýringu sáttmálans þegar reynir á ákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, leiðir af þessari skipan að það er verkefni löggjafans að gera nauðsynlegar breytingar á landsrétti til að virða skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu. III Í III. kafla hins kærða úrskurðar eru tilgreindar þær ákvarðanir skattyfirvalda sem varnaraðilar telja að feli í sér endanlegar lyktir í málum sínum og hafi um leið neikvæð efnisleg réttaráhrif þannig að óheimilt sé að sækja þau til saka í refsimáli út af sömu atvikum. Þau lagaákvæði, sem hér reynir aðallega á, eru í 108. gr. og 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 28. gr. og 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 32. gr. laga nr. 136/2009, má ríkisskattstjóri bæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna séu annmarkar á skattframtali, sbr. 96. gr. fyrrnefndu laganna, eða einstakir liðir ranglega fram taldir. Í öðru máli, sem sætir meðferð fyrir yfirskattanefnd eða dómstóli, er unnt að gera sama manni fésekt allt að tífaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem undan var dreginn og aldrei lægri en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni hafi hann skýrt af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því sem máli skiptir um tekjuskatt sinn, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003. Skattur af álagi samkvæmt 108. gr. dregst frá sektarfjárhæð sem ákveðin er á grundvelli 1. mgr. 109. gr. sömu laga. Séu greiðslur launagreiðanda samkvæmt 20. gr. laga nr. 45/1987 ekki inntar af hendi á tilskildum tíma skal ríkisskattstjóri leggja á hann álag til viðbótar upphæð skilafjárins eða til viðbótar því skilafé sem honum bar að standa skil á. Sama gildir ef skilagrein hefur ekki verið afhent eða henni verið ábótavant og greiðsluskyld fjárhæð því verið áætluð, nema launagreiðandi hafi greitt fyrir eindaga upphæð sem til áætlunar svarar, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga. Í öðru máli, sem farið er með fyrir yfirskattanefnd eða dómstóli, má gera sama launagreiðanda að greiða fésekt allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð sem hann vanrækti að halda eftir eða standa skil á og aldrei lægri en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni hafi hann af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi skýrt rangt eða villandi frá einhverju því er máli skiptir um staðgreiðsluskil sín, hefur ekki haldið eftir fé af launagreiðslum eins og honum bar, hefur ekki afhent skilagreinar á lögmæltum tíma eða ekki innt af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir, sbr. 2. mgr. 30. gr. sömu laga. Álag samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 28. gr. sömu laga dregst frá sektarfjárhæð. Af framansögðu er ljóst að hér á landi er á því byggt að heimilt sé að fjalla um brot gegn skattalögum í tveimur aðskildum málum þótt þau geti átt rót sína að rekja til sömu eða samofinna atvika. Ef kröfur varnaraðila yrðu teknar til greina hefði því í reynd verið slegið föstu að þessi skipan fái ekki staðist. Svipaða aðgreiningu á meðferð mála um álag og refsingar í skattamálum er meðal annars að finna í Austurríki, Danmörku, Frakklandi, Ítalíu, Noregi og Svíþjóð. Í þessu sambandi verður að gæta að því að það er ekki markmið mannréttindasáttmála Evrópu að samræma löggjöf í aðildarríkjum hans, heldur er honum ætlað að geyma lágmarksreglur um mannréttindi sem eru hluti af sameiginlegri menningu og réttarskipan þeirra. IV Í 4. gr. viðauka nr. 7 við mannréttindasáttmála Evrópu er í íslenskri þýðingu kveðið á um að enginn skuli sæta lögsókn né refsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefur þegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi samkvæmt lögum og sakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. Ólíkt 2. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 tekur ákvæðið ekki aðeins til þess þegar dómur hefur áður verið lagður á sakarefni sem borið er undir dómstól á ný. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur skýrt fyrrnefnda ákvæðið svo að málsmeðferð fyrir stjórnvöldum og eftirfarandi ákvörðun viðurlaga á stjórnsýslustigi geti fallið undir það að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum. Við afmörkun á því hvaða ákvarðanir stjórnvalda geti fallið undir 4. gr. 7. viðauka hefur dómstóllinn lengst af beitt samræmisskýringu um þær ákvarðanir stjórnvalda um refsiverð brot, sem fallið geta undir ákvæði 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans, sbr. meðal annars dóm 8. júní 1976 í máli Engel o.fl. gegn Hollandi og ákvörðun 14. september 2004 í máli Rosenquist gegn Svíþjóð, en frá þessu hefur þó á síðustu árum verið vikið, svo sem til dæmis verður séð af ákvörðunum dómstólsins 1. febrúar 2007 í málum Storbråten gegn Noregi og Mjelde gegn Noregi og 11. desember sama ár í máli Haarvig gegn Noregi. Eitt af skilyrðunum, sem uppfylla verður svo að ákvæði 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka eigi við, er að maður hafi sætt refsingu eða endurtekinni málsmeðferð vegna „sama brots“. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði hefur dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu að nokkru leyti verið misvísandi um þau atriði sem miðað skal við þegar metið er hvort fjallað sé um sama brot í fyrri og síðari úrlausn um refsiverða háttsemi. Dómstóllinn hefur þó hafnað því að 4. gr. 7. viðaukans standi því í vegi að annars vegar sé fjallað um endurákvörðun skatta og beitingu álags vegna brots á reglum um framtalsskyldu og hins vegar um refsingar í öðru máli í tilefni af sömu málsatvikum, sbr. meðal annars ákvarðanir 14. september 1999 í máli Ponsetti og Chesnel gegn Frakklandi og 14. september 2004 í máli Rosenquist gegn Svíþjóð. Með vísan til þessa telur sóknaraðili engin efni til að vísa máli þessu að hluta frá dómi, svo sem gert var með hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar bera á hinn bóginn fyrir sig að mannréttindadómstóllinn hafi með dómi 10. febrúar 2009 í máli Zolotukhin gegn Rússlandi breytt skýringu sinni á ákvæði 4. gr. 7. viðauka sáttmálans, en í því ljósi sé ekki heimilt að fjalla á ný um mál varnaraðila samkvæmt þeim köflum ákærunnar, sem vísað var frá dómi með hinum kærða úrskurði, þar sem þeim hafi þegar verið gerð refsing fyrir sömu eða samsvarandi atvik með ákvörðun skattyfirvalda um beitingu álags á skattstofna, svo sem tíunduð er í III. kafla úrskurðarins. Um þetta er þess að geta að mannréttindadómstóllinn hefur jafnframt beitt þessari breyttu skýringu í dómum 16. júní 2009 í máli Ruotsalainen gegn Finnlandi, 25. júní 2009 í máli Maresti gegn Króatíu og 14. janúar 2010 í máli Tsonyo Tsonev gegn Búlgaríu, en ekkert þessara mála lýtur að beitingu álags og ákvörðun refsingar vegna brota á skattalögum. V Samkvæmt framansögðu gætir óvissu um skýringu bæði á gildissviði og inntaki 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, enda hefur ekki verið samræmi í skýringu á nefndu ákvæði í dómum mannréttindadómstóls Evrópu. Engin fordæmi eru fyrir því frá mannréttindadómstólnum um að það fari í bága við 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmálans að stjórnvöld beiti álagi á skattstofna vegna brota á reglum um að telja fram til skatts og að sama manni sé í öðru máli gerð refsiviðurlög fyrir dómi vegna sömu málsatvika. Þvert á móti hefur sú skipan ekki verið talin andstæð fyrrnefndu ákvæði í áðurnefndum ákvörðunum 14. september 1999 í máli Ponsetti og Chesnel gegn Frakklandi og 14. september 2004 í máli Rosenquist gegn Svíþjóð. Þótt dómur mannréttindadómstólsins 10. febrúar 2009 í máli Zolotukhin gegn Rússlandi hafi markað breytta stefnu um skýringu 4. gr. 7. viðauka er til þess að líta að það mál varðaði aðstæður, sem ólíkar voru þessu máli, svo og að svipaða skipan og þá, sem er hér á landi á stjórnkerfi skattamála um tvískiptingu mála um beitingu álags og ákvörðun refsingar, er að finna í allnokkrum ríkjum sem eru aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu. Svo að til greina komi að slá því föstu að þessi skipan skattamála hér á landi fái ekki staðist vegna ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu verður að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensk lög fari í bága við þau, eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Þegar af þeirri ástæðu að ekki stendur þannig á í máli þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Mál nr. 378/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Talið var að sterkur grunur væri kominn fram um að X hefði framið manndráp og þótti verknaður sá, sem X var grunuð um, vera þess eðlis að gæsluvarðhald væri nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 323/1998
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Vararefsing Skilorð Stjórnarskrá
Á var dæmdur fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda Töldust brot Á í heild meiri háttar og var honum einnig ákvörðuð refsing samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Voru fyrirmæli um lágmark sekta í 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda ekki talin brjóta í bága við 2. gr. eða 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar þó að þau leiði til verulegra hærri refsinga en almennt eru dæmdar fyrir sambærileg brot og áður voru dæmdar vegna sams konar brota. Var talið að samkvæmt 1. málsl. 61. gr. stjórnarskrárinnar yrði ekki hjá því komist að leggja þessi lagaákvæði til grundvallar við ákvörðun sektar sem gera yrði samhliða fangelsisrefsingu í samræmi við dómvenju. Var Á dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og sektar, en til vararefsingar yrði sektin ekki greidd innan tilskilins tíma. Við ákvörðun vararefsingar var litið til þess sem ætla mætti að hefðu getað orðið viðurlög á hendur Á ef ekki hefði verið mælt fyrir um lágmark þeirra í lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. ágúst 1998 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði krefst þess að refsing samkvæmt héraðsdómi verði milduð. I. Með ákæru í málinu var ákærða, sem var meðeigandi og fyrirsvarsmaður Húsamálarans sf., gefið að sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem var lagður á félagið vegna nánar tiltekinna skatttímabila frá september 1993 til desember 1995, samtals 3.666.683 krónur, og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem félagið hélt eftir af launum starfsmanna sinna tilgreinda mánuði frá október 1993 til sama mánaðar á árinu 1995, alls 1.433.059 krónur. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var viðurkennt af hálfu ákæruvalds að greiddar hafi verið 75.335 krónur inn á virðisaukaskatt á tilteknu gjaldatímabili á árinu 1995, sem ekki hafi verið tekið mið af í ákæru. Var fjárhæð vanskila á virðisaukaskatti því lækkuð sem því nam, eða í 3.591.348 krónur. Þá viðurkenndi ákæruvaldið jafnframt að greiðst hafi samtals 169.291 króna meira en ráðgert var í ákæru inn á vanskil félagsins á staðgreiðslu opinberra gjalda. Lækkaði því heildarfjárhæð ógreiddrar staðgreiðslu í 1.263.768 krónur og taldist vanskilatímabilið hafa staðið frá ágúst 1994 til október 1995. Að gerðum þessum breytingum á ákæru gekkst ákærði við sakargiftum. Óumdeilt er að Húsamálaranum sf. bar að greiða samtals 2.159.033 krónur í virðisaukaskatt á gjalddögum á tímabilinu frá 5. desember 1993 til 5. febrúar 1995. Þessi vanskil varða ákærða refsingu samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Þá liggur fyrir að félaginu var skylt að greiða alls 1.432.315 krónur í virðisaukaskatt á gjalddögum frá 5. október 1995 til 5. febrúar 1996. Að þessu leyti braut ákærði gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, svo sem ákvæðinu var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995, en þau tóku gildi 9. mars 1995. Af þeirri fjárhæð, sem Húsamálarinn sf. stóð ekki skil á vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, féllu í gjalddaga samtals 477.656 krónur á tímabilinu frá 1. september 1994 til 1. janúar 1995, 23.639 krónur hinn 1. júní 1995, en 762.473 krónur frá 1. júlí til 1. nóvember sama árs. Með vanskilum á fyrsta tímabilinu braut ákærði gegn 1. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Vanskil á öðru og þriðja tímabilinu vörðuðu við 2. mgr. 30. gr. sömu laga, eins og þeim var breytt með 2. gr. laga nr. 42/1995. Vanskil Húsamálarans sf. á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem var í gjalddaga frá og með 1. júlí 1995, námu samkvæmt framansögðu alls 2.194.788 krónum. Þann dag tók gildi ákvæði 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, en samkvæmt því liggur fangelsi allt að sex árum við meiri háttar broti gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, svo sem bæði þau lög hljóða nú. Að þessu leyti kom 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga í stað ákvæða 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 7. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og þau voru fyrir 9. mars 1995, en samkvæmt þeim vörðuðu brot gegn nefndum lagagreinum fangelsi allt að sex árum ef sakir voru miklar. Vanskil Húsamálarans sf. á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda í gildistíð síðastnefndra lagaákvæða voru sem áður segir alls 2.636.689 krónur. Þegar þeim vanskilum er bætt við vanskil félagsins frá og með 1. júlí 1995 verða þau til þess að brot ákærða telst í heild meiri háttar. Hann hefur því unnið til refsingar samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. sömu laga, jafnframt þeim ákvæðum laga nr. 45/1987 og 50/1988, sem áður er getið. II. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Með vísan til þess, sem áður greinir um umfang brots ákærða gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, verður hann dæmur til að sæta fangelsi í þrjá mánuði, skilorðsbundið í tvö ár. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, eins og þessum lögum var breytt með 2. gr. og 3. gr. laga nr. 42/1995, varða brot vegna vanskila á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda sekt, sem skal aldrei vera lægri en nemur tvöfaldri fjárhæð vanskilanna og ekki hærri en tífaldri fjárhæðinni. Þessi ákvæði taka til vanskila Húsamálarans sf. á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda, sem féll í gjalddaga frá og með 1. apríl 1995. Þau vanskil nema í heild 2.218.427 krónum. Þótt fallist verði á að áðurnefnd lagafyrirmæli leiði til verulega hærri refsingar en þeirrar, sem almennt er nú ákveðin vegna sambærilegra brota og áður var ákveðin vegna sams konar brota, verða þau hvorki af þeim sökum né öðrum réttilega talin brjóta í bága við 2. gr. eða 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Samkvæmt 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar verður því ekki komist hjá því að leggja þessi fyrirmæli til grundvallar við ákvörðun sektar, sem gera verður ákærða samhliða fangelsisrefsingu, svo sem dómvenja stendur til. Eins og atvikum er háttað í málinu eru ekki skilyrði til að beita í þessu sambandi ákvæðum 74. gr. almennra hegningarlaga. Að gættu þessu og teknu tilliti til brota ákærða, sem varða vanskil Húsamálarans sf. á gjöldum fyrir gildistöku laga nr. 42/1995, verður hann dæmdur til að greiða í ríkissjóð 4.500.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Vararefsing verður ákveðin með sama hætti og í dómi Hæstaréttar, uppkveðnum í dag í máli nr. 327/1998. Er hún hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ásgeir Vilhjálmsson, sæti fangelsi þrjá mánuði. Fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði í ríkissjóð 4.500.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 75.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Þorsteins Einarssonar héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 1. júlí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 548/1998: Ákæruvaldið gegn Ásgeiri Vilhjálmssyni, sem tekið var til dóms 29. júní sl. Málið er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara 22. maí sl. gegn ákærða, Ásgeiri Vilhjálmssyni, kt. 290864-4539, Hlíðarhjalla 74, Kópavogi, „I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða sem meðeiganda og fyrirsvarsmanni Húsamálarans sf., kt. 701274-2379, sem tekin var til gjaldþrotaskipta þann 27. ágúst 1996, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni sameignarfélagsins á árunum 1993, 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 3.666.683 og sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50,1988, um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Húsamálarans sf. á árunum 1993, 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.433.059. Greiðslutímabil: Telst þetta varða við 1. mgr. 30. gr., sbr. 7. mgr. laga nr. 45,1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sjá nú 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45,1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot.” Óumdeilt er að ákærði hafi greitt innskatt annars vegar að fjárhæð 8.400 krónur 19. júní 1995 og hins vegar að fjárhæð 66. 935 krónur 23. ágúst 1995. Var því af hálfu ákæruvalds lækkuð fjárhæð sú sem getið er í ákæru að því er varðar tímabilið júlí til ágúst 1995 sem þessu nemur, samtals kr. 75.335, þannig að samanlögð fjárhæð vangreidds virðisaukaskatts, sem nú er ákært fyrir nemur því 3.591.348 krónum Fjárhæð II. kafla ákæru var einnig lækkuð af hálfu ákæruvalds við meðferð málsins, sem nemur samtals 169.291, þar sem óumdeilt var að ákærði hefði greitt opinber gjöld fyrir árið 1993 og væri skuldlaus hvað það ár varðar svo og 138.766 krónur af gjöldum ársins 1994. Ákærði hefur viðurkennt að hann hafi framið þau brot sem hann er ákærður fyrir eins og ákæruefnið er nú. Þar sem ákærði játaði skýlaust sakargiftir var farið með málið í samræmi við ákvæði 125. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Sækjandi og verjandi ákærða fjölluðu um lagaatriði og viðurlög áður en málið var tekið til dóms. Með skýlausri játningu ákærða, sem er í samræmi við önnur gögn málsins þykir sannað að hann hafi gerst sekur um þau brot, sem honum eru nú að sök gefin í ákæru og þar eru rétt heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki fyrr sætt refsingu. Við ákvörðun refsingar ákærða þykir rétt að taka tillit til þess að hann var samvinnuþýður við rannsókn málsins, játaði brot sín skýlaust og kjör hans eru afar bágborin, en ákærði er gjaldþrota og býr í leiguhúsnæði og hefur fyrir fjölskyldu að sjá. Á hinn bóginn ber að líta til þess að brot hans eru stórfelld. Við ákvörðun refsingar fyrir brot hans sem framin eru fyrir gildistöku laga nr. 42/1995, 1. júní 1995, ber að líta til refsiákvarðana dómstóla fyrir brot framin á þeim tíma og haga ákærða, sbr. 51. gr. almennra hegningarlaga. Að því er varðar brot hans framin eftir gildistöku laganna ber að líta til þess að brot hans eru stórfelld. Þegar svo stendur á er heimilt samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 að dæma fésekt auk varðhalds eða fangelsisrefsingar samkvæmt ákvæðum 1. eða 6. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt, sbr. nú 3. gr. laga l. nr. 42/1995, og 1., 2. eða 7. mgr. 30. gr., laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sbr. nú 2. gr. laga nr. 45/1995. Samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 40. gr. núgildandi laga um virðisaukaskatt og 1. og 2. mgr. 30. gr. núgildandi laga um staðgreiðslu opinberra gjalda skal sá sem brotlegur gerist við þau ákvæði greiða allt að tífaldri skattfjárhæð sem undan var dregin og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri þessari skattfjárhæð. Ef fésekt er beitt eftir þessum ákvæðum samhliða refsingu 262. gr. almennra hegningarlaga er dómstóll því bundinn ofangreindu lágmarki sektarrefsingarinnar. Ljóst er, að verði ákærða gerð fésekt í máli þessu vegna brotanna sem framin eru eftir gildistöku ofangreindra laga, þá muni hann ekki hafa neina möguleika á því að greiða sektina innan lögmæltra tímamarka og mun þá koma til margra mánaða vararefsingar sem yrði mun hærri en ef ákærða yrði dæmd óskilorðsbundin fangelsisrefsing, sem ekki þykir koma til álita þegar litið er til verknaðar hans, getu til að greiða sektina og hreins sakaferils. Lágmarksrefsing í ofangreindum lögum veldur því að refsingar í málum af því tagi sem hér er til meðferðar eru mun þyngri en ýmis sambærileg auðgunarbrot gegn almennum hegningarlögum. Með slíkri löggjöf er þegnunum mismunað og þykir hún brjóta gegn meginreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnskipunarlaga nr. 33/1944, sbr. 3. gr. laga nr. 97/1995 um að allir skuli vera jafnir fyrir lögunum án tillits til efnahags. Í ljósi þessa og framanritaðra, bágs fjárhags ákærða, sbr. 51. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verður sektarrefsingu ekki beitt jafnhliða fangelsisrefsingu í máli þessu að því er varðar brot ákærða, sem framin eru eftir gildistöku laga nr. 42/1995. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin með vísan til þess sem að framan er getið og 77. gr. almennra hegningarlaga, fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fulln­ustu refsingarinnar og falli hún niður að 3 árum liðnum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá er ákærði jafnframt dæmdur til að greiða vegna brota sem framin eru fyrir gildistöku laga 42/1995, 1.000.000 krónur í sekt til ríkis­sjóðs, en sæti varðhaldi í 3 mánuði, greiðist sektin ekki innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Loks ber að dæma ákærða samkvæmt 1. tl. 165. gr. laga nr. 19/1991 um með­ferð opinberra mála til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Þorsteins Einarssonar héraðsdómslögmanns vegna starfa hans við rannsókn og meðferð málsins, 70.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Ásgeir Vilhjálmsson, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fulln­ustu refsingarinnar og falli hún niður að 3 árum liðnum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga . Ákærði greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkis­sjóðs innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Þorsteins Einarssonar héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur.
Mál nr. 372/1999
Kærumál Málskostnaður Gjafsókn
Kærður var úrskurður héraðsdómara um málskostnað í máli sem X höfðaði gegn Y þar sem hann krafðist forsjár barns þeirra. Náðist sátt í málinu þess efnis að Y skyldi fara með forsjá barnsins, en X hefði rúman umgengnisrétt og var það að mestu í samræmi við óskir sem hann hafði sett fram áður en til málshöfðunar kom. Talið var að með hliðsjón af ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri rétt að hvor aðili bæri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 1999, þar sem kveðið var á um málskostnað og gjafsóknarkostnað í máli sóknaraðila gegn varnaraðila, sem var að öðru leyti lokið með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt undir rekstri málsins í héraði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms höfðaði sóknaraðili málið í því skyni að fá forsjá barns hans og varnaraðila, en áður höfðu málsaðilar um nokkurra mánaða skeið árangurslaust reynt að ná samkomulagi um forsjána, svo og um umgengni við barnið. Eftir að dómkvaddur matsmaður hafði átt fundi með málsaðilum tókst sátt um að varnaraðili færi með forsjá barnsins, en sóknaraðili hefði rúman umgengnisrétt, sem var að mestu í samræmi við fyrri kröfur hans í þeim efnum. Þótt niðurstaða málsins samkvæmt dómsátt aðilanna hafi orðið sú að krafa sóknaraðila um forsjá næði ekki fram að ganga, urðu lyktir þess um umgengni við barnið sem fyrr segir að mestu leyti í samræmi við óskir, sem hann hafði sett fram áður en til málshöfðunar kom. Í þessu ljósi og með hliðsjón af ákvæðum 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði, svo og fyrir Hæstarétti. Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Samkvæmt gjafsóknarbréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 18. maí 1999 var gjafsókn sóknaraðila bundin við rekstur málsins í héraði. Kemur því ekki til þess að mæla fyrir um gjafsóknarkostnað í kærumáli þessu, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hvor aðili skal bera sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 4/2005
Tollalagabrot Saknæmi
X var sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra tiltekins félags gefið að sök tollalagabrot með því að hafa veitt tollayfirvöldum rangar upplýsingar í aðflutningsskýrslum og meðfylgjandi gögnum við innflutning tveggja vörusendinga á vegum félagsins. Talið var ósannað að X hefði staðið ásetningur til verknaðarins né að X yrði metinn hann til sakar á grundvelli stórfellds gáleysis, sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987. Var X því sýknaður. Þá var ekki efni til að fallast á kröfu ákæruvalds um upptöku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu og staðfestingar á upptöku. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa sem stjórnarmaður og framkvæmdastjóri [...] ehf. brotið gegn 1. mgr. 126. gr. tollalaga nr. 55/1987 með síðari breytingum með því að hafa tvisvar í febrúar 2002 veitt tollayfirvöldum rangar upplýsingar í aðflutningsskýrslum og meðfylgjandi gögnum við innflutning tveggja vörusendinga á vegum félagsins frá Þýskalandi, og þannig ætlað að komast hjá greiðslu aðflutningsgjalda að fjárhæð samtals 318.580 krónur. Ákærði hefur frá upphafi rannsóknar málsins staðfastlega sagt að hann hafi ekki vitað að í sendingunum væru vörur, sem ekki var getið í aðflutningsskýrslum. Heldur hann því fram að faðir hans hafi útbúið reikninga með vörusendingunum, pakkað vörunum og sent þær hingað til lands. Fyrir mistök föður hans hafi ekki fylgt reikningar fyrir öllum vörunum í umræddum sendingum þannig að ósamræmi hafi orðið milli þess varnings sem var í þeim og þeirra vara sem tilgreindar voru í aðflutningsskýrslum. Þessi framburður ákærða er í fullu samræmi við framburð föður hans bæði við rannsókn málsins og fyrir dómi. Engin gögn hafa verið lögð fram í málinu, sem hnekkja staðhæfingum ákærða í þessu efni. Verður því hvorki talið sannað að ákærða hafi staðið ásetningur til þess verknaðar sem honum er gefinn að sök í ákæru né að ákærða verði metinn hann til sakar á grundvelli stórfellds gáleysis, sbr. 1. mgr. 126. gr. tollalaga. Ekki verður fallist á með ákæruvaldinu að ákvæði 2. mgr. 16. gr. laganna, um ábyrgð þess sem afhendir tollstjóra upplýsingar, breyti neinu þar um. Þar sem ósannað er að áskilnaður fyrrnefnds ákvæðis um saknæmi sé fyrir hendi verður ákærði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds. Ekki eru efni til að fallast á kröfu ákæruvalds um upptöku. Samkvæmt þessum úrslitum skal allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, greiðast úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 542.571 króna, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Ólafs Garðarssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 498.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 18. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgef­inni af lögreglustjóranum í Reykjavík 1. júní 2004, á hendur X fyrir tollalagabrot, með því að hafa, í febrúar 2002, sem stjórnarmaður og framkvæmdastjóri [...] ehf., kt. [...] við inn­flutning tveggja vörusendinga á vegum félagsins til Íslands frá Þýskalandi, veitt tollyfirvöldum rangar upplýsingar í aðflutningsskýrslum og gögnum þeim með­fylgjandi, með því að tilgreina ekki allan þann varning sem í sendingunum var og ætlað þannig að komast hjá greiðslu aðflutningsgjalda samtals að fjárhæð 318.580 krónur, svo sem hér greinir: 1. Vegna vörusendingar nr. [...] sem kom til landsins 4. febrúar, ekki tilgreint á aðflutningsskýrslu, dags. 4. febrúar 2002, og reikningum henni meðfylgjandi eftirgreindan varning: 6 samfestinga, 30 leðurtauma án krækju, 10 gúmmí­tauma með krækju, 2 sportjakka, kerrugjörð, 5 tamningargjarðir, tamningar­gjörð með púðum, 25 stoppgjarðir, 253 hófbotna, 80 kg af hóffylliefni, 2000 ml af herði, 263 pör af einföldum hófhlífum, 30 pör af tvöföldum hófhlífum og 80 skeifur. 2. Vegna vörusendingar nr. [...] sem kom til landsins 10. febrúar, ekki tilgreint á aðflutningsskýrslu, dags. 12. febrúar 2002, og reikningum henni meðfylgjandi eftirgreindan varning: 35 pör af gúmmíhófhlífum með frönskum rennilás, 10 hökukeðjur á beisli, 36 lyklakippur, 2 gel hnakkdýnur, 10 pör af ístaðsólum úr leðri, 5 pör af hnéhlífum, 10 ennisólar, 15 hestaábreiður, 10 pör af slám undir handklæði, 20 beislishanka til að festa á vegg, 5 hnakkastatíf, 20 litlar hesta­styttur úr plasti, 10 litla plasthesta, 40 píska, 10 hringtaumssvipur og stóran hnakka­stand til uppstillingar í verslun. Framangreind brot ákærða eru talin varða við 1. mgr. 126. gr. tollalaga, nr. 55/1987, sbr. 38. gr. laga nr. 69/1996. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á framangreindum varningi, sem lagt var hald á, samkvæmt 1. mgr. 136. gr. tollalaga. Ákærði neitar sök. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara krefst hann þess, að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Loks krefst hann málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Lögreglustjórinn í Reykjavík gaf upprunalega út ákæru vegna þessa sakarefnis 5. ágúst 2003. Aðalmeðferð fór fram í málinu 8. desember 2003, en með úrskurði héraðsdóms 31. desember sama ár var málinu vísað frá dómi. Samkvæmt skýrslu Tollgæslunnar í Reykjavík, sem rituð er 11. febrúar 2002, var 4. febrúar 2002 ákveðið að taka til skoðunar vörusendingu í nafni einka­hlutafélagsins [...] ehf., sem komið hafði til landsins þann sama dag á sendinga­númerinu [...]. Er greint frá því að sendingin hafi verið sett í biðstöðu í tollkerfi og að óskað hafi verið eftir frekari skjölum varðandi hana. Hafi þau borist með faxi næsta dag, frá starfsmanni Tollskjalaþjónustu Jóna Transport hf., sem hafi haft með höndum gerð tollskýrslunnar. Við samanburð á vörureikningum og því er hafi verið í sendingunni hafi komið í ljós varningur er ekki hafi verið á reikningum með sendingunni. Þess er getið í niðurlagi skýrslunnar, að tollgæslu hafi borist einn reikningur til viðbótar 11. febrúar, sem hafi átt að tilheyra sendingunni. Hafi reikningurinn borist frá starfsmanni Tollskjalaþjónustu Jóna Transport hf., en starfsmaðurinn hafi lýst yfir að reikninginn hafi hann fengið í hendur frá innflytjanda sendingarinnar 6. febrúar 2002. Lagt var hald á umframvarninginn og hann fluttur í geymslu tollgæslu. Í skýrslu tollgæslunnar frá 14. febrúar 2002 er gerð grein fyrir því, að í kjölfar vörusendingar einkahlutafélagsins [...] til landsins 4. febrúar, hafi verið ákveðið að taka aðra sendingu fyrirtækisins til skoðunar. Hafi sending með númerinu [...], sem komið hafi til landsins 10. febrúar, verið sett í biðstöðu 11. febrúar og hafi verið óskað eftir skjölum varðandi þá sendingu. Þau hafi borist næsta dag frá starfsmanni Jóna Transport, sem einnig hafi séð um gerð skýrslunnar í því tilviki. Við skoðun á þeirri vörusendingu hafi einnig komið í ljós varningur, sem ekki hafi komið fram á reikningum er hafi fylgt sendingunni. Hafi umframvarningurinn að mestu verið í stórum kassa sem hafi verið merktur DMS, en reikningar frá því fyrirtæki hafi ekki fylgt tollskýrslunni. Lagt hafi verið hald á umframvarninginn og hann fluttur í geymslu tollgæslunnar. Ákærði hefur við rannsókn og meðferð málsins viðurkennt, að fluttar hafi verið til landsins í febrúar 2002 frá Þýskalandi, tvær vörusendingar sem tilgreindar eru í ákæru, á vegum einkahlutafélagsins [...] ehf. Hafi hann verið stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins á þeim tíma. Sendingarnar hafi verið fluttar til landsins í tilefni þess að opna hafi átt verslun að [...] með varning fyrir hestamenn. Faðir ákærða, A hafi verið eigandi að og rekið verslun með slíkan varning í Þýskalandi undir nafni fyrirtækisins [...]. Ákærði, í félagi við starfsmenn sína, hafi haft með höndum rekstur verslunarinnar, en í því hafi m.a. falist að taka ákvörðun um hvaða varning skyldi flytja inn til að hafa á boðstólum í hinni nýju verslun. Í ljósi þekkingar á verslun með slíkan varning og vegna tengsla ytra við byrgja með varning hafi faðir ákærða að verulegu leyti ákveðið hvaða varningur færi í hverja sendingu fyrir sig. Eftir að varningur hafi verið sendur af stað hafi ákærði nálgast reikninga fyrir varninginn á Íslandi hjá Flugflutningum ehf. Þeim hafi í kjölfarið verið komið í hendur starfsmanni Tollskjalaþjónustu Jóna Transport hf., en félagið hafi haft með höndum að útbúa aðflutningsskýrslur fyrir [...] ehf. Starfsmaður ákærða, B, hafi haft með höndum að panta frá Þýskalandi vörur í vörusendingu nr. [...]. Hafi B upplýst ákærða um að reikninga frá Þýskalandi frá DMS hafi vantað vegna vörusendingarinnar nr. [...]. Hafi B farið með reikninga vegna þeirrar vörusendingar til Tollstjórans í Reykjavík. Vegna mistaka úti í Þýska­landi hafi varningur farið í þessar tvær vörusendingar, án þess að þeim hafi fylgt tilheyrandi reikningar. Þau mistök hafi legið hjá A ytra, en A hafi legið á að koma varningnum til Íslands og ekki gætt að því að tryggja að í sendingarnar færu einungis vörur í samræmi við reikninga. Mikið kapp hafi verið lagt á að opna verslunina með hraði, en allar vörusendingar vegna opnunarinnar hafi verið fluttar til landsins með flugi. Mistökin hafi átt sér stað vegna hins mikla álags tengt opnuninni, en fluttar hafi verið til landsins margar vörusendingar á 2-3 dögum í kringum opnunina. Hafi ákærði haft uppi frumkvæði að því að koma fram leiðréttingu vegna þessa innflutnings, en yfirvöld hafi ekki viljað gefa ákærða færi á því og ákveðið að fylgja málinu eftir, en það hafi leitt til útgáfu ákæru. Vitnið D kvaðst hafa verið starfsmaður Tollskjala­þjónustu Jóna Transport hf. og hafa haft með höndum gerð aðflutningsskýrslu fyrir innflytjendur. Við gerð aðflutningsskýrslu vegna vörusendingar nr. [...], er hafi komið til landsins 4. febrúar 2002, hafi vitnið fengið í hendur reikninga frá eiginkonu ákærða, eftir að eiginkonan hafi sennilega nálgast þá hjá Flugflutningum ehf. Hafi vitnið síðan fregnað frá D tollverði, að vantað hafi reikninga vegna vörusendingarinnar. Vitnið hafi hringt í ákærða 5. febrúar 2002 og upplýst hann um að ósamræmi væri í vörusendingunni og reikningum henni samfara. Næsta dag hafi vitninu borist reikningur nr. 1486 á faxi frá [...] vegna þessa varnings. Næst er vitnið hafi komið að máli við D, sennilega 10. eða 11. febrúar, hafi vitnið látið hann fá í hendur umræddan reikning. Vitnið B kvaðst hafa unnið fyrir ákærða í tengslum við verslun með varning fyrir hestamenn. Verslunin hafi verið rekin í skjóli einkahluta­félagsins [...]. Vitnið kvaðst m.a. hafa haft með höndum að panta hluta af þeim varningi er komið hafi til landsins 10. febrúar 2002. Hafi vitnið leitað eftir því við A, að A myndi panta tilteknar vörur fyrir verslunina úti í Þýskalandi og safna þeim saman ytra, til að unnt væri að senda þær í einu lagi til Íslands. Vörurnar hafi vitnið ýmist pantað með faxsendingum eða með tölvupósti. Kvaðst vitnið telja að mistök hafi átt sér stað hjá A úti í Þýskalandi við sendingu á vörum til landsins, sem leitt hafi til þess að vörur hafi komið án þess að þeim hafi fylgt reikningar. Kvaðst vitnið telja að reikningar hafi ávallt fylgt sendingum til landsins. Gat vitnið þess að er það hafi hitt C tollvörð í tengslum við innflutninginn hafi komið í ljós, að reikninga fyrir varning merktan DMS hafi vantað. Hafi vitnið í beinu framhaldi komið reikningi vegna vörunnar í hendur tollyfirvalda. Vitnið A kvaðst vera eigandi verslunarinnar [...], sem hefði aðsetur í Þýskalandi. Hefði verslunin á boðstólum varning fyrir hestamenn. Ákærði hafi í upphafi árs 2002 tekið ákvörðun um að opna verslun fyrir hestamenn á Íslandi. Hafi ákærði leitað til vitnisins um að útvega varning fyrir hina nýju verslun. Hafi vitnið útvegað varning frá framleiðendum í Þýskalandi og safnað honum saman hverju sinni, áður en það hafi sent hann til Íslands. Starfsmaður á skrifstofu vitnisins í Þýskalandi hafi séð um allt reikningshald og haft með höndum að senda reikninga með varningi til Íslands. Hafi þeir verið merktir einkahlutafélaginu [...]. Fyrir mistök úti í Þýskalandi, er vitnið bæri ábyrgð á, hafi ekki allir reikningar farið með vörum í tvær vörusendingar til landsins. Hafi þau mistök orðið þar sem mikil pressa hafi verið um að koma vörum til Íslands vegna opnunar verslunarinnar. Vitnið C tollvörður, kvaðst hafa átt þátt í að tvær vörusendingar í nafni einkahlutafélagsins [...] hafi verið stöðvaðar við tollmeðferð á Íslandi. Eftir að sendingarnar hafi verið stöðvaðar hafi verið óskað eftir gögnum varðandi sendingarnar. Eftir að þau hafi borist hafi þau verið borin saman við innihald sendinganna. Þá hafi komið í ljós varningur umfram reikninga, sem Tollgæsla hafi lagt hald á. Kvaðst vitnið hafa gert starfsmanni Tollskjalaþjónustu Jóna Transport ehf. grein fyrir að reikninga hafi vantað vegna sendinganna. Í kjölfarið hafi reikningar borist tollyfirvöldum. Tók vitnið fram að ef innflytjandi vöru væri í einhverjum vafa um innihald vörusendinga gæti hann leitað til tollyfirvalda með að láta skoða send­ingar til að tryggja að aðflutningsskýrslur væru réttar. Eftir því hafi ekki verið leitað í þessu máli. Vitnið E tollvörður, kom fyrir dóminn og staðfesti rannsóknar­gögn sín í málinu. Niðurstaða: Í máli þessu er ekki ágreiningur um málsatvik eða varning er ákæra tilgreinir að fluttur hafi verið til landsins, án þess að reikningar hafi verið honum fylgjandi. Ákærði hefur þannig viðurkennt að fluttar hafi verið til landsins, á vegum einkahluta­félagsins [...], tvær vörusendingar samkvæmt ákæru og að sendingunum hafi ekki fylgt reikningar í samræmi við vörurnar, sem leitt hafi til þess að frekari varningur hafi verið fluttur til landsins en aðflutningsskýrslur hafi tilgreint. Á þessum tíma hafi ákærði verið stjórnarmaður og framkvæmdastjóri [...] ehf. Ákærði hefur fullyrt að mistök hjá A föður ákærða í Þýskalandi, hafi orsakað þessa stöðu, en talsvert af vörusendingum hafi borist til landsins um þetta leyti frá Þýska­landi, í tengslum við opnun nýrrar verslunar með varning fyrir hestamenn. Vitnið A hefur staðfest þessar fullyrðingar ákærða og lýst yfir að það beri ábyrgð á því að reikningar hafi ekki verið í samræmi við vörusendingarnar. Háttsemi ákærða er lýst svo að hann hafi, sem stjórnarmaður og framkvæmda­stjóri [...] ehf., veitt tollyfirvöldum rangar upplýsingar í aðflutningsskýrslum og gögnum þeim meðfylgjandi, með því að tilgreina ekki allan varning í vörusending­unum og að hafa með því ætlað að komast hjá greiðslu aðflutningsgjalda. Brot ákærða eru talin varða við 1. mgr. 126. gr. tollalaga, nr. 55/1987. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði skal hver sem af ásetningi, stórfelldu gáleysi eða ítrekað veitir rangar eða villandi upplýsingar um tegund, magn eða verðmæti farms eða vöru eða leggur ekki fram til tollmeðferðar gögn sem lögin taka til, sæta sektum. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 55/1987, ber innflytjandi, eigandi eða annar aðili, sem afhendir tollstjóra skriflega aðflutningsskýrslu eða veitir upplýsingar með öðrum hætti vegna tollaf­greiðslu vöru, ábyrgð á því að þær upplýsingar séu réttar. Sama gildir um hvern þann sem kemur fram gagnvart tollstjóra fyrir hönd aðila sem um ræðir í greininni. Ákærði var stjórnarmaður og framkvæmdastjóri [...] ehf. á þeim tíma er vörusendingarnar voru fluttar inn til landsins og voru aðflutningsskýrslur afhentar tollyfirvöldum vegna einkahlutafélagsins sem innflytjanda vörunnar. Stöðu sinni samkvæmt bar ákærði því ábyrgð á því að réttar upplýsingar væru veittar tollyfirvöldum um þær vörusendingar er í ákæru greinir, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 55/1987. Ábyrgð í því efni verður ekki komið á seljanda eða sendanda vöru samkvæmt ákvæðum laga nr. 55/1987, enda á innflutningurinn sér stað í þágu innflytjanda vörunnar. Ákærði hefur haldið fram að hann hafi leitað eftir því að koma til tollyfirvalda reikningi vegna vörusendingar nr. [...], eftir að ljóst hafi orðið að mistök hafi átt sér stað við framvísun reikninga vegna vörusendingarinnar. Sá framburður ákærða sækir stoð í framburði vitnanna D, B og C tollvarðar, sem öll hafa borið um að leitað hafi verið eftir því að framvísa reikningi eftir að tollyfirvöld höfðu tekið vörusendinguna til skoðunar. Á þeim tíma hafði aðflutningsskýrsla vegna sendingarinnar verið fyllt út og afhent tollyfirvöldum. Með því var brot gegn ákvæðum 1. mgr. 126. gr. laga nr. 55/1987 fullframið. Í ákæru er tilgreint, að með innflutningi á vörusendingunum hafi ákærði ætlað að komast hjá greiðslu aðflutningsgjalda að fjárhæð 318.580 krónur. Fjárhæð þessi byggir á útreikningi tollstjóra er fram kemur á dskj. nr. 4, skjali 32.2-3 og 32.3-3. Verður við hann miðað, en hann byggir á reglugerð um tollverðsákvörðun, nr. 374/1995, með síðari breytingum. Samkvæmt öllu framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi er í ákæru greinir og eru brot hans þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Sakaferill ákærða hefur ekki áhrif á ákvörðun refsinga í málinu. Í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 55/1987 er mælt fyrir um refsilágmark vegna brota á 126. gr. Skulu sektir nema að lágmarki tvöfaldri þeirri fjárhæð sem undan var dregin af aðflutningsgjöldum. Með vísan til þess greiði ákærði 640.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Í ljósi niðurstöðu málsins og með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs 6 samfestingar, 30 leðurtaumar án krækju, 10 gúmmítaumar með krækju, 2 sportjakkar, kerrugjörð, 5 tamningargjarðir, tamningargjörð með púðum, 25 stopp­gjarðir, 253 hófbotnar, 80 kg af hóffylliefni, 2000 ml af herði, 263 pör af einföldum hófhlífum, 30 pör af tvöföldum hófhlífum og 80 skeifur, 35 pör af gúmmíhófhlífum með frönskum rennilás, 10 hökukeðjur á beisli, 36 lyklakippur, 2 gel hnakkdýnur, 10 pör af ístaðsólum úr leðri, 5 pör af hnéhlífum, 10 ennisólar, 15 hestaábreiður, 10 pör af slám undir handklæði, 20 beislishanka til að festa á vegg, 5 hnakkastatíf, 20 litlar hestastyttur úr plasti, 10 litlir plasthestar, 40 pískar, 10 hringtaumssvipur og stór hnakkastandur til uppstillingar í verslun, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Garðarssonar hæstaréttarlögmanns, svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Eyjólfur Eyjólfsson fulltrúi. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, X, greiði 640.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 6 samfestingar, 30 leðurtaumar án krækju, 10 gúmmítaumar með krækju, 2 sportjakkar, kerrugjörð, 5 tamningargjarðir, tamningar­gjörð með púðum, 25 stoppgjarðir, 253 hófbotnar, 80 kg af hóffylliefni, 2000 ml af herði, 263 pör af einföldum hófhlífum, 30 pör af tvöföldum hófhlífum, 80 skeifur, 35 pör af gúmmíhófhlífum með frönskum rennilás, 10 hökukeðjur á beisli, 36 lykla­kippur, 2 gel hnakkdýnur, 10 pör af ístaðsólum úr leðri, 5 pör af hnéhlífum, 10 ennis­ólar, 15 hestaábreiður, 10 pör af slám undir handklæði, 20 beislishankar til að festa á vegg, 5 hnakkastatíf, 20 litlar hestastyttur úr plasti, 10 litlir plasthestar, 40 pískar, 10 hringtaumssvipur og stór hnakkastandur til uppstillingar í verslun, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Garðarssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur.
Mál nr. 676/2010
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli B og Á gegn A hf. var vísað frá dómi að kröfu A hf. Í málinu kröfðust B og Á að viðurkenndur yrði með dómi réttur þeirra til skaðabóta úr hendi A hf. vegna rýrnunar sem varð á fjármunum þeirra er voru í fjárvörslu og eignastýringu hjá K hf. og síðar A hf. er rekja mætti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi A hf. og starfsmanna hans. Í málinu var talið að B og Á hefðu m.a. ekki gert grein fyrir því tjóni sem þau töldu sig hafa orðið fyrir eða í hverju hin meintu brot höfðu verið fólgin né hvenær þau voru framin. Var bótagrundvöllur talinn vanreifaður og óljós og B og Á ekki talin hafa leitt líkur að því að þau hefðu orðið fyrir bótaskyldu tjóni þannig að nægði til höfðunar viðurkenningarmáls á grundvelli 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Baldur Friðfinnsson og Álfheiður Þorsteinsdóttir, greiði óskipt varnaraðila, Arion banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 185/2015
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Afhending gagna
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um dómkvaðningu matsmanna og kröfu Y um að sér yrði afhent nánar tilgreind skjöl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilgangur X með hinu umbeðna mati væri að sýna fram á að tvö hugtaksskilyrði 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 væru ekki uppfyllt, en hvort tveggja væri lögfræðilegt úrlausnarefni sem dómari legði sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Krafa Y laut í fyrsta lagi að afhendingu tiltekins hluta bréfs, í öðru lagi að nafngreindum yfirlögregluþjónum Á yrðu gert að afhenda sér gögn um samskipti þeirra við nánar tilgreinda aðila og í þriðja lagi að nánar tilgreint félag yrði gert að afhenda sér pósthólf og önnur gögn nafngreindra einstaklinga. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 739/2014, þar sem hafnað var afhendingu umþrætts bréfs í heild sinni, var talið að sömu sjónarmið ættu að gilda um hluta þess. Hvað varðaði annar kröfuliður Y var talið að gögnin gætu aldrei talist sönnunargögn um atvik máls sem Á væri skylt að leggja fram, sbr. 2. mgr. 134. gr. sömu laga. Loks var talið að meðal þeirra gagna sem vísað væri til í þriðja kröfulið Y væru eðli málsins samkvæmt í ríkum mæli upplýsingar sem leynd yrði að ríkja um. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 4. og 6. mars 2015, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðilans Y um að sér verði afhent nánar tilgreind skjöl og kröfu varnaraðilans X um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. og o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilinn X krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram. Varnaraðilinn Y krefst þess að sér verði afhent nánar tilgreind skjöl. Í I. kafla ákæru sóknaraðila 10. febrúar 2014 eru varnaraðilanum X gefin að sök umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 16. nóvember 2007 sem forstjóri og formaður áhættunefndar [...] misnotað aðstöðu sína með því að fara út fyrir heimildir sínar til lánveitinga og stefna fjármunum bankans í verulega hættu þegar hann lét veita [...], síðar [...], 19.538.481.818 króna lán, án fullnægjandi trygginga og í andstöðu við reglur stjórnar bankans og lánareglur hans, þar sem lánið rúmaðist ekki innan viðskiptamarka sem áhættunefnd og ákærði gátu ákveðið. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var með dómi Hæstaréttar 8. desember 2014 í máli nr. 739/2014 hafnað beiðni varnaraðilans X um dómkvaðningu matsmanna til að meta nánar tilgreind atriði vegna þeirrar háttsemi sem honum er gefin að sök í fyrrnefndum ákærukafla. Af hálfu varnaraðilans kom fram að tilgangur matsins væri að sýna fram á að hann hafi ekki stofnað fjármunum [...] í verulega hættu, en veruleg fjártjónshætta er eitt þriggja hugtaksskilyrða 249. gr. almennra hegningarlaga. Um tilgang matsbeiðni þeirrar, sem hér til úrlausnar, er af hálfu varnaraðilans vísað til þess að hugtaksskilyrði umboðssvika samkvæmt fyrrgreindu ákvæði almennra hegningarlaga séu að „umboðsmaður (ákærði X) hafi misnotað aðstöðu sína og skapað umbjóðanda sínum ([...]) að minnsta kosti verulega fjártjónshættu“. Geti varnaraðilinn ekki fallist á að háttsemi sín, sem lýst sé í ákæru, falli undir framangreind hugtaksskilyrði lagagreinarinnar, en upplýsingar um þau atriði, sem meta eigi, liggi ekki fyrir í málinu. Sé tilgangur matsins að bæta úr því og leitast þannig við að sýna fram á að áðurnefnd hugtaksskilyrði séu ekki uppfyllt. Þá kemur skýrlega fram í greinargerð varnaraðilans til Hæstaréttar að hin nýja matsbeiðni lúti að báðum fyrrgreindum hugtaksskilyrðum umboðssvika. Tilgangur umbeðins mats er samkvæmt framangreindu að sýna fram á að tvö fyrrgreind hugtaksskilyrði 249. gr. almennra hegningarlaga séu ekki uppfyllt í stað eins samkvæmt fyrri beiðni, en hvort tveggja er lögfræðilegt úrlausnarefni, sem dómari leggur sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðilinn Y krefst þess meðal annars að [...], en til vara sóknaraðila, verði gert að afhenda „verjanda ákærða“ gögn þriggja fyrrverandi starfsmanna [...] á tímabilinu frá 1. til 31. ágúst 2008, en um sé að ræða „outlook“ hólf þeirra, sem innihaldi meðal annars alla tölvupósta, dagbókarfærslur og verkefnafærslur, öll vistuð MSN-samskipti og hljóðrituð borðsímtöl, sem þeir hafi átt aðild að á umræddu tímabili. Þessi gögn eru meðal þeirra rafrænu gagna, sem sóknaraðili lagði hald á við rannsókn málsins, og eru þau því í vörslum hans, enda þótt [...] kunni einnig að hafa þau í fórum sínum. Þá er þess að gæta að meðal þessara gagna eru eðli máls samkvæmt í ríkum mæli orðsendingar varðandi fjárhagsmálefni fjölmargra viðskiptamanna bankans, sem leynd verður að ríkja um, og að auki persónulegar orðsendingar, sem starfsmenn félagsins fengu eða sendu og vörðuðu einkalíf þeirra. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 318/2011
Börn Forsjá Umgengni Gjafsókn
M og K deildu um forsjá og umgengni við dóttur þeirra A. Þar sem ekki lá annað fyrir en að K hefði sinnt forsjárskyldum sínum gagnvart A með ágætum og ekkert lá fyrir um að forsjárhæfni M væri betri en K var ekki fallist á að forsjá A skyldi færast frá K til M. Ekki var fallist á kröfu K um að A yrði ávallt hjá henni á aðfangadag, enda væri það í andstöðu við venjur sem skapast hefðu í forsjármálum. Þá var ekki talið að fjarlægð milli dvalarstaða M og K væri slík að umgengni M við A skyldi einungis vera þriðju hverja helgi í stað annarrar hvorrar helgar. Kröfu M um að hann fengi að ferðast til heimalands síns með A meðan á umgengni stæði var hafnað. Vísað var til þess að á meðan ekki ríkti betra traust milli aðila væri varhugavert að fallast á beiðnina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2011. Hann krefst þess að sér verði falin forsjá barns síns og stefndu, A, fæddrar árið [...], til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða einfalt meðlag með barninu frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs þess. Hann krefst þess einnig að kveðið verði á um inntak umgengni barnsins við það foreldri, sem fái ekki forsjá, en komi hún í hlut stefndu verði sérstaklega mælt fyrir um heimild hans til að fara með barnið úr landi meðan umgengni standi yfir. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, en um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, M, greiði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 20. apríl 2011. Mál þetta, sem höfðað var 7. september 2010 og þingfest sama dag, var tekið til dóms að aflokinni aðalmeðferð 6. apríl 2011. Stefnandi er M, [...],[...]. Stefnda er K, [...], [...]. Stefnandi krefst þess að honum verði dæmd forsjá dótturinnar A, kt. [...] til 18 ára aldurs hennar, að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda einfalt meðlag með dótturinni og að dómurinn ákveði inntak umgengni þess foreldris sem ekki fái forsjá barnsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnda krefst þess að kröfum stefnanda verði hafnað og að henni verði áfram falin forsjá dóttur aðila til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst hún þess að stefnanda verið gert að greiða með barninu tvöfalt lágmarksmeðlag, eins og verið hafi, frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurs barnsins. Einnig krefst hún þess að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fái forsjá barnsins. Loks krefst hún málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar skýrslur en vitni voru ekki leidd. I Við þingfestingu málsins þann 7. september 2010 fékk stefnda frest til að skila greinargerð og gerði það 5. október sama ár. Málið var næst tekið fyrir 19. október 2010 og lagði stefnandi þá fram kröfu um að honum yrði falin forsjá dóttur málsaðila til bráðabirgða o.fl. meðan á rekstri málsins stæði. Stefnda skilaði greinargerð um þennan þátt málsins 2. nóvember sama ár og var málinu frestað til flutnings um þennan ágreining til 24. sama mánaðar. Áður en til þess málflutnings kæmi óskuðu aðilar eftir fresti utan réttar til að leita sátta. Fyrir lá í byrjun mars að sættir tækjust ekki og boðaði dómari til þinghalds 15. mars 2011 þar sem ákveðinn var tími til flutnings um kröfur málsaðila til bráðabirgða. Þá var einnig bókað um áskorun dómara til aðila um að leggja fram matsbeiðni í málinu teldu þeir nauðsyn á því. Utan réttar tilkynntu aðilar dómara að þeir hygðust ekki óska dómkvaðningar matsmanns. Þótti því ekkert til fyrirstöðu að flytja málið efnislega og var það gert þann 6. apríl en þann dag tóku sérfróðir meðdómendur sæti í dómnum. Voru sættir reyndar við aðalmeðferð en án árangurs. II Málsaðilar eiga saman dótturina A sem fædd er [...]. Í stefnu er málsatvikum lýst svo að málsaðilar hafi um skeið verið í óvígðri sambúð og hafi barnið fæðst á sambúðartíma. Við slit sambúðarinnar fyrir ári síðan hafi komið í ljós að ekki hafi verið búð að afgreiða beiðni aðila um skráningu í sambúð. Það hefði þó ekki átt að skipta máli því sambúð skuli skrá frá þeim tíma sem umsókn hafi borist. Stefnda hafi, eins og nánar verði rakið, látið eyðileggja umsóknina. Þegar að sambúðarslitum hafi komið hafi stefnda skýrt stefnanda frá því að hún væri búin að fá tíma hjá sýslumanni 23. september 2009. Þau hafi bæði mætt í það viðtal. Þar hafi verið rætt um sameiginlega forsjá, enda hafi aðilar ekki vitað annað á þeim tíma en að þau færu sameiginlega með forsjá dótturinnar í ljósi sambúðarskráningar. Á fundinum hjá sýslumanni muni stefnda hafa skýrt stefnanda frá því að ef þau kæmust ekki að samkomulagi varðandi dótturina þá myndi hún ekki fá opinbera aðstoð frá sveitarfélaginu. Stefnda muni hafa reynt að fá stefnanda til að undirrita gögn sem hún hafi verið með en stefnandi hafi ekki viljað það þar sem hann hafi talið sig þurfa að kynna sér betur réttarstöðu sína. Til hafi staðið hjá aðilum að semja um áframhaldandi sameiginlega forsjá og lögheimili barnsins hjá stefndu. Síðar sama dag hafi stefnda hringt í stefnanda og hafi sagst vera með fréttir sem honum myndi ekki líka. Hún hafi neitað að skýra honum frá því í símann hvað um hafi verið að ræða og hafi símtalinu lokið með því. Stefnandi hafi hringt aftur í stefndu og hafi beðið hana að skýra sér frá því hvað hún væri að tala um. Þá hafi hún sagst hafa rætt við Þjóðskrá vegna umsóknar þeirra um að skrá sig í sambúð. Henni hafi verið skýrt frá því að ekki væri búið að skrá þau í sambúð þar sem ekki hefðu borist pappírar til að staðfesta að stefnandi væri ekki í hjúskap. Stefnda hafi skýrt stefnanda frá því að hún hafi óskað eftir því að umsóknin um skráningu í sambúð yrði eyðilögð þar sem skráning í sambúð væri ekki lengur nauðsynleg. Stefnandi hafi orðið undrandi yfir þessum tíðindum. Hann hafi síðar komist að því að starfsmaður sýslumannsins á [...] hafi ráðlagt stefndu að ræða við Þjóðskrá, hugsanlega eftir að hafa séð að þau hafi ekki verið skráð í sambúð þó umsóknin væri farin frá þeim. Eftir því sem stefnandi hafi komist næst muni þessi starfsmaður hafi verið gift enskum manni, átt erfiða reynslu að baki og hafi tekið það upp hjá sjálfri sér að ráðleggja stefndu í þessu efni. Hver hafi eyðilagt umsóknina að beiðni stefndu hafi ekki enn fengist skýring á. Enn sé einnig óskýrt af hverju stefnandi hafi aldrei verið látinn vita að til að unnt væri að ljúka skráningu í sambúð þyrfti viðbótargögn. Samkvæmt vinnureglu þjóðskrár miðist upphafstími skráðrar sambúðar frá þeim tíma sem umsókn sé móttekin. Stefnandi sé að vonum ósáttur með þessa þróun mála því hún hafi orðið til þess að í staðinn fyrir að aðilar væru með sameiginlega forsjá yfir dótturinni við samvistarslit þeirra hafi stefnda ein farið með forsjána og stefnandi hafi engin úrræði átt í því sambandi. Þegar aðilar hafi ákveðið að skrá sig í sambúð hafi þau bæði verið með lögheimili að [...], [...]. Þessi þróun mála hafi orðið til þess að stefnda hafi notfært sér stöðuna og hafi strax næsta dag 24. september 2009 flutt með dótturina í þá íbúð sem hún hafi fengið með aðstoð sveitarfélagsins. Nú sé liðið tæpt ár frá því að stefnda með gerræðislegum hætti hafi svipt stefnanda rétti til sameiginlegrar forsjár. Sá tími sem liðinn sé hafi að mati stefnanda sýnt að forsjárhæfni stefndu megi draga í efa. Erfiðlega hafi gengið með umgengni og öll samskipti hafi verið erfið. Stefnda vilji skipta sér af hvar stefnandi sé með dótturina í umgengni, hverja hann umgangist þegar dóttirin sé hjá honum og skammta þann tíma sem dóttirin sé hjá honum. Henni hafi til dæmis fundist sjálfsagt að hún hefði dótturina samfellt í fjórar vikur í sumarumgengni í sumar en að stefnandi fengi eingöngu að hafa dótturina í tvær vikur í senn. Þá telji stefnandi alvarlegt hvernig stefnda hafi lagt konu, sem stefnandi sé í sambandi við, í einelti, svo mjög að ekki hafi verið hjá því komist að kæra það til lögreglu. Stefnda hafi verið mjög ósamvinnuþýð varðandi umgengni, eins og áður hafi verið rakið og öll samskipti gengið illa. Hún hafi alfarið hafnað sáttameðferð á vegum sýslumanns, eftir að hafa upphaflega samþykkt hana. Nýlega hafi verið kveðinn upp úrskurður um umgengni sem stefnandi geti með engum hætti fellt sig við. Þar sé að mjög litlu leyti fallist á hans tillögur og ekkert tillit tekið til þess að hann eigi sína fjölskyldu í [...] og að dóttirin sé hálfensk og eigi því föðurland og föðurfólk sem hún hafi rétt á að kynnast og vera með. Í ljósi stöðu mála og ekki síður forsögu málsins telji stefnandi sig knúinn til að leita til dómstóla og hnekkja forsjá stefndu, forsjá sem stefnda hafi komið á með því að fá opinbera aðila í heimildarleysi til að eyðileggja umsókn þeirra um skráningu í sambúð. Sú háttsemi stefndu hafi valdið stefnanda alvarlegum réttindamissi þegar komi að honum og dótturinni. Í greinargerð stefndu kemur fram að hún telji nauðsynlegt að bæta nokkuð við málavaxtalýsingu stefnanda. Aðilar hafi kynnst í mars 2007 og hafi dóttir þeirra fæðst meðan á sambandinu hafi staðið, nánar tiltekið 29. september 2008. Aðilar hafi ekki verið skráðir í sambúð við fæðingu barnsins og hafi stefnda þannig farið ein með forsjána frá fæðingu þess og geri enn. Stefndi hafi gengist við barninu með undirritun sinni á faðernisviðurkenningu nokkru eftir fæðingu þess, nánar tiltekið 10. mars 2009. Á meðan sambandi aðila hafi staðið eftir fæðingu barnsins hafi aðilar vissulega rætt um að skrá sig í sambúð og hafi sent inn umsókn um skráningu sem hafi hins vegar ekki gengið í gegn, m.a. þar sem stefnandi hafi ekki lagt fram tilskilin gögn um hjúskaparstöðu sína, sem verið hafi forsenda þess að unnt væri að ganga frá skráningunni. Aðilar hafi þannig ekki verið í skráðri sambúð þegar sambandi þeirra hafi lokið nokkru síðar um það leyti sem stúlkan hafi verið eins árs. Hafi aðilar þá mætt til sýslumanns til að ganga frá málefnum varðandi barnið, hvernig haga skyldi forsjá, umgengni, meðlagsgreiðslum o.s.frv. Stefnda hafi frá upphafi verið viljug til að fara sameiginlega með forsjá barnsins en samskipti aðila hafi hins vegar verið orðin það erfið í sambandinu og enn frekar í kjölfar sambandsslitanna að hún hafi talið þá forsjártilhögun ekki eiga við. Hafi hún talið að betri reynsla yrði að komast á samskiptin og samvinnu milli aðila varðandi barnið þannig að hún treysti sér til að semja um slíkt fyrirkomulag. Stefnda hafi frá fæðingu barnsins verið sá aðili sem aðallega hafi sinnt ummönnun þess og hafi verið heima í því skyni. Stefnandi hafi hins vegar unnið mikið og hafi komið mun minna að uppeldi barnsins og umönnun á meðan á sambandinu hafi staðið. Hann hafi verið tvær vikur í fæðingarorlofi en stefnda tæpt ár og hafi þá hafið nám við Menntaskólann á [...]. Þegar aðilar hafi slitið sambandinu hafi barnið verið tæplega eins árs. Frá þeim tíma hafi stefnda alfarið séð um daglega umönnun barnsins en stefnandi hafi umgengst það með reglubundnum hætti. Þar til í febrúar sl. hafi aðilar búið hvort í sínu bæjarfélaginu á [...], stefnandi á [...] og stefnda á [...] og barnið hafi verið í leikskóla umgengni verið með nokkuð hefðbundnu sniði. Í úrskurði sýslumannsins á [...], 3. ágúst 2010, hafi verið úrskurðað um umgengni stefnanda við barnið sem fari fram aðra hverja helgi. Sé sú umgengni sem þar sé ákveðin með úrskurði hafi verið að öllu leyti eðlileg að mati stefndu, m.a. með aldur barnsins í huga, aðstæður og búsetu aðila. Við meðferð umgengnismálsins hafi stefnda lýst því yfir að hún myndi vera sveigjanleg varðandi umgengnina en teldi hins vegar best að ákveðin festa ríkti um umgengnina af tilliti til hagsmuna barnsins og samskiptavanda aðila. Stefnda hafi tjáð stefnanda að með auknum aldri barnsins og ef samskipti aðila breytist til batnaðar megi vissulega endurskoða tilhögun umgengni. Barnið hafi verið hjá dagmóður frá 11 mánaða aldri en hafi byrjað í leikskólanum [...] 23. ágúst 2010. og sé vistunartími frá klukkan 9 til 16. Barninu líði vel í leikskólanum og aðlögunin hafi gengið vel. Þar sem stefnda sé mikið til heima við geti hún sótt barnið snemma og sinnt þörfum þess á allan hátt eins og best verði á kosið. Stefnda hafi kynnst öðrum manni og hafi þau eignast barn í desember 2010. Hún telji aðstæður sínar til uppeldis og umönnunar barnsins á allan hátt viðunandi. Hún stefni að því að stytta vistunartíma barnsins í leikskólanum þar sem hún verði þá heima í fæðingarorlofi með yngra systkini þess. Í málinu geri stefnandi kröfur um að hann fái forsjá barnsins einn en á það geti stefnda engan veginn fallist af tilliti til hagsmuna barnsins sem sé nátengt henni og hafi frá upphafi notið hennar umönnunar. Frá því stefna og greinargerð í málinu voru ritaðar hefur orðið sú breyting á högum málsaðila að stefnandi hefur flutt til Reykjavíkur þar sem hann býr nú einn í leiguíbúð þar sem A hefur sitt eigið herbergi. Hann kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi ekki vera í sambandi. Hann lýsti því einnig að hann væri í öruggri vinnu og hefði góðar tekjur. Hann hefði vilyrði fyrir því frá vinnuveitanda sínum að hann fengi svigrúm varðandi vinnutíma fengi hann forsjá dóttur sinnar. Umgengni mun hafa gengið eðlilega fyrir sig með því að hann hafi komið fljúgandi austur og hafi tekið á móti barninu á flugvelli á [...] og síðan flogið með henni beint til baka. Stefnda eignaðist barn með sambýlismanni sínum í desember sl. Lýsti hún því svo að þau byggju nú í þriggja herbergja íbúð í eigu sambýlismannsins og að A ætti þar sitt eigið herbergi. Stefnda kvað þetta vera fyrsta barn sambýlismanns hennar og einnig kom fram hjá henni að hann ætti í góðu sambandi við A. III Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 1. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, en hann telji að þegar til framtíðar sé litið sé það dóttur málsaðila fyrir bestu að honum verði falin forsjá hennar. Stefnandi telji að sá ágreiningur um dótturina sem verið hafi nánast óslitið milli aðila frá samvistaslitum í september 2009 sýni að stefnda hafi mikla tilhneigingu til að ráðskast með barnið og beita umgengnistálmunum þegar hún fái ekki sínu framgengt. Þá telji stefnandi að sú háttsemi stefndu að gefa fyrirmæli um að eyðileggja umsókn þeirra um skráða sambúð sýni að hún láti ekkert stoppa sig til að ná sínu fram. Stefnandi sé Englendingur og eigi fjölskyldu á Englandi. Hann telji mikilvægt að dóttirin fái að kynnast enskum uppruna sínum, ekki síður en þeim íslenska. Stefnandi telji litlar líkur á því að hann fái nokkru sinni að fara með dótturina til Englands til að hitta föðurfjölskyldu sína verði forsjá dótturinnar hjá stefndu. Stefnandi telji afstöðu stefndu til ferðalaga hans með hana eiga að vega þungt við meðferð þessa máls fyrir dómstólum. Það sé lögvarinn réttur dótturinnar að þekkja bæði íslenskan og enskan uppruna sinn. Þeim enska kynnist hún best með því að fá að fara með stefnanda til Englands í heimsóknir til að hitta föðurfólk sitt. Eins og mál þetta blasi við stefnanda telji hann litlar líkur á því að stefnda samþykki nokkurn tíma að hann fari með dótturina til Englands í heimsóknir, sama hversu gömul hún verði. Allar aðstæður stefnanda séu góðar. Hann búi í góðu húsnæði og hafi prýðilegar aðstæður til að ala dóttur sína upp og veita henni góðar heimilisaðstæður. Hann sé í góðri og öruggri vinnu. Stefnandi telji tengsl sín og dótturinnar góð og náin, enda hafi hann verið umhyggjusamur faðir meðan á sambúðinni hafi staðið. Hann hafi sinnt umgengni sinni við dótturina eins vel og hann hafi fengið fyrir stefndu. Hann hafi viljað hafa umgengnina jafnari en stefnda hafi eingöngu viljað samþykkja lágmarksumgengni eins og gögn málsins beri með sér og hafi lagst gegn næturgistingu. Stefnandi telji stefndu þannig hafa sýnt háttsemi sem veki áhyggjur um það með hvaða hætti hún muni í framtíðinni sinna rétti bæði barnsins og stefnananda til umgengni. Stefnandi telji háttsemi hennar einkennast af tilburðum til að tálma umgengni. Þessa háttsemi telji stefnandi ekki boða gott varðandi framhaldið. Stefnandi telji það vera dóttur sinni fyrir bestu að honum verði falin forsjá hennar til 18 ára aldurs. Verði fallist á kröfu stefnanda geri hann kröfu um að stefndu verði gert að greiða honum meðlag með dótturinni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs, sbr. 4. mgr. 34. gr. og 54. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þá geri stefnandi einnig kröfu, hvernig sem niðurstaða forsjármálsins verði, að dómurinn ákveði inntak umgengni dótturinnar og þess foreldris sem fái ekki forsjá hennar. Stefnandi telji eðlilegt og barninu fyrir bestu að regluleg umgengni verði sem jöfnust og að lágmarki frá fimmtudegi til þriðjudags. Varðandi sumarleyfi telji stefnandi lágmark að dóttirin sé í fjórar vikur hjá hvoru foreldri, samfellt hjá báðum eða þá skipt hjá báðum. Stefnandi telji eðlilegt að tímabilið frá 23. desember til 2. janúar skiptist annaðhvort að jöfnu þannig að annað árið fái hann bæði aðfangadag og jóladag en hitt árið gamlársdag og nýársdag. Slíkt fyrirkomulag umgengni myndi auðvelda honum að fara yfir jól eða áramót með dótturina til Englands.Stefnandi telji eðlilegt að tímabilið frá föstudegi fyrir Pálmasunnudag til annars dags páska víxlist þannig að hann fái telpuna þennan tíma annað árið en stefnda hitt árið. Við munnlegan málflutning ítrekaði stefnandi fyrrgreindar kröfur. Þá hafnaði hann alfarið sjónarmiðum stefndu um að í ljósi breyttra aðstæðna ætti regluleg umgengni að fara fram þriðju hverja viku og taldi að með því myndi líða of langur tími milli samskipta hans og dóttur hans og að það myndi ekki hafa góð áhrif á samskipti þeirra. Var byggt á því af hálfu stefnanda að tími sem hann eyði með dóttur sinni í klukkustundar flugferð milli [...] og Reykjavíkur séu gæðastundir og að þarna gefist honum mun betra færi á að eiga samskipti við dóttur sína en þegar hann hafi sótt hana á bifreið. Um umgengniskröfu kveðst stefnandi vísa til 4.mgr. 34. gr. og 46. gr. barnalaga. Stefnandi byggði og á því að honum væri mikilvægt að í dómi yrði kveðið á um rétt hans til að fara með dóttur sína í ferðalög erlendis, en lagði aðaláherslu á að heimila yrði honum að ferðast með dótturina til Bretlandseyja en þar búi fjölskylda hans. Málskostnaðarkrafa stefnanda er í stefnu sögð byggð á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. aðallega 130. gr. Krafa um að tekið sé tilliti til áhrifa virðisaukaskatts við ákvörðun málflutningsþóknunar byggi á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsynlegt að fá kostnað vegna skattsins tildæmdan úr henda stefndu. IV Stefnda kveðst í greinargerð sinni byggja kröfu sína um að henni verði áfram falin forsjá A til 18 ára aldurs hennar á því að það sé barninu fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnda telji hagsmuni stúlkunnar vera best tryggða með því að hún lúti áfram hennar forsjá og sé búsett hjá henni. Hún hafi annast stúlkuna að langmestu leyti frá fæðingu hennar og mæðgurnar séu tengdar sterkum og órjúfanlegum böndum. Stefnda hafi verið með stúlkuna á brjósti í 11 mánuði og stúlkan þekki ekkert annað en að hafa aðallega notið umönnunar móður sinnar. Stefnda hafi verið heima við og hafi sinnt stúlkunni en stefnandi hafi verið útivinnandi meðan á sambandi þeirra hafi staðið. Stefnda hafi svo hafið nám í [...] haustið 2009 og hafi stúlkan þá farið í dagvistun. Um svipað leyti hafi aðilar slitið sambandi sínu og hafi stúlkan frá þeim tíma búið hjá stefndu en farið í umgengni við stefnanda. Stúlkan þekki þannig ekkert annað en að stefnda sjái um daglega umönnun hennar. Eins og fram hafi komið sé stúlkan nú á leikskóla og gangi það vel og hún sé í góðu jafnvægi, vel snyrt og eðlileg. Daglegur aðbúnaður og umönnun barnsins sé á allan hátt fullnægjandi og barnið hafi það gott og búi við gott atlæti. Í málatilbúnaði stefnanda sé látið að því liggja að stefnda sé ekki hæfur forsjáraðili. Þessu sé sérstaklega mótmælt af hálfu stefndu. Hún telji þvert á móti persónulega eiginleika sína gera hana að mjög hæfum forsjáraðila. Stefnda sé hraust og reglusöm og hafi góða innsýn í tilfinningalegar og daglegar þarfir barnsins. Barnið sé mjög hænt að henni og megi ekki af henni sjá. Fram kom við aðalmeðferð málsins að stefnda sé nú í fæðingarorlofi en stundi einnig nám við [...] og hyggi á frekara nám að loknu fæðingarorlofi. Stefnda hafi í desember sl. eignast barn með sambýlismanni sínum og þau búi nú saman ásamt börnunum í íbúð hans sem sé í göngufæri frá leikskóla stúlkunnar. Stefnda telji ekki annað koma til greina en að stúlkan verði þátttakandi í lífi nýja barnsins og að börnin alist upp saman séu aðeins rúmlega tvö ár á milli þeirra. Stúlkan eigi þegar í góðum samskiptum við litla bróður sinn. Hún sé hænd að unnusta stefndu og samskiptin á milli þeirra gangi í alla staði vel. Foreldrar unnusta stefndu búi í nágrenni heimilisins og samskiptin á milli heimilanna séu góð. Stefnda eigi góða að, bæði vini og ættingja, og njóti þannig góðs stuðnings og velvilja margra ef á þurfi að halda varðandi barnið. Það liggi ekkert annað fyrir en að stefnda sé mjög hæfur forsjáraðili og reynist barninu í alla staði vel. Gögn málsins styðji það álit stefndu. Stefnda telji engin rök standa til þess að núverandi forsjárskipan verði breytt. Það myndi að hennar mati þvert á móti hafa í för með sér verulega breytingu fyrir barnið sem væri ekki áhættunnar virði. Slík röskun á högum barnsins gæti haft í för með sér alvarlegar afleiðingar á sálarlíf þess og öryggistilfinningu. Að mati stefndu virðist málatilbúnaður stefnanda byggjast á því að aðilar hafi átt að fara sameiginlega með forsjá barnsins. Þar sem sú staða sé ekki fyrir hendi hafi hann höfðað mál þetta á hendur henni. Vegna þessa bendi stefnda á að samkvæmt lögum sé ekki unnt að þvinga fram sameiginlega forsjá gegn vilja annars foreldris. Þá sé það grundvallarforsenda fyrir því að sameiginleg forsjá barns gangi upp að aðilar eigi góða samvinnu og geti rætt saman um mikilvægustu málefnin sem varði barnið. Sú staða sé engan veginn fyrir hendi milli málsaðila sem greini á um flest það sem lúti að barninu og því hafi m.a. þurft að úrskurða um umgengni stefnanda við barnið þar sem stefnda hafi ekki getað fallist á þau skilyrði sem hann hafi sett fram. Stefnda hafi margoft tjáð stefnanda að það sé einlæg ósk hennar að aðilar geti verið samstíga og rætt saman málefni barnsins. Það hafi hins vegar ekki gengið og hún telji stefnanda hafa verið afar ósveigjanlegan, reiðan og erfiðan í hennar garð. Stefnda hafni þeirri kröfu stefnanda að dæmt verði að honum sé heimilt að taka barnið úr landi. Að mati stefndu sé ekki lagaheimild til að taka slíka kröfu til greina enda geri barnalög ráð fyrir að samþykki stefndu fyrir utanlandsferðum þurfi að liggja fyrir fari stefnda með forsjá. Það sé meira að segja svo að fari aðilar sameiginlega með forsjá barns geti annar aðilinn ekki farið með barn úr landi án samþykkis hins. Þessi krafa stefnanda standist þannig ekki. Stefnda sé hins vegar sammála því að barnið þurfi að kynnast erlendum uppruna sínum og arfleifð þar sem föðurfjölskylda þess sé erlend. Hún muni ekki standa því í vegi. Hins vegar telji stefnda barnið of ungt að árum til að fara til útlanda sem stendur en með auknum aldri og þroska sé það sjálfsagt mál. Hún telji að aðilar þurfi að ræða saman og ná samkomulagi um slíkar ferðir þegar barnið eldist. Allar ávirðingar í málatilbúnaði stefnanda telji stefnda ekki svaraverðar og ótengdar hvað sé barninu fyrir bestu svo sem að hún leggi konu sem stefnandi séu nú í sambandi við í einelti. Verði fallist á kröfu stefndu um að hún fari áfram með forsjá barnsins hafi hún sýnt í verki fram að þessu að hún komi ekki í veg fyrir umgengni stefnanda við barnið eins og hann ýji að í sínum málatilbúnaði. Stefnda hafi að öllu leyti virt umgengnisrétt stefnanda og hafi jafnframt tekið fram að hún telji eðlilegt að umgengni aukist með auknum aldri og þroska barnsins, sérstaklega ef samskipti aðila batni. Hún geri sér grein fyrir mikilvægi samskipta barnsins við föður sinn og muni hvetja til þeirra en telur að taka þurfi mið af aðstæðum og hagsmunum barnsins hvað það varði. Sem standi sé best fyrir barnið að ákveðin regla ríki varðandi umgengnina þannig að daglegt skipulag barnsins raskist sem minnst. Með vísan til alls framangreinds telji stefnda ljóst að það sé barninu fyrir bestu að hún fari með forsjá þess enda engar þær ástæður fyrir hendi sem réttlætt geti kröfur stefnanda. Verði stefndu falin forsjá geri hún kröfu um að umgengni stefnanda við barnið sem úrskurðað hafi verið um hjá sýslumanninum á [...] 3. ágúst sl. haldist óbreytt utan að í ljósi þess að aðstæður stefnanda séu breyttar með þeim hætti að hann sé nú fluttur til Reykjavíkur telji hún að umgengni eigi að vera þriðju hverja helgi en ekki aðra hverja. Kveðst hún telja að þegar barnið þurfi að fljúga til Reykjavíkur þá sé meira rask af umgengninni og að hennar mati betra að um lengri tíma í einu sé að ræða. Sérstaklega taki stefnda fram að hún hafni þeirri tilhögun á umgengni sem stefnandi geri kröfu um yfir jól og áramót (að barnið dvelji alltaf hjá öðru hvoru foreldri sínu öll jólin og áramótin). Stefnda telji nauðsynlegt fyrir barnið að vera eitthvað hjá báðum foreldrum sínum yfir hátíðarnar enda slíkt í samræmi við venjur í umgengnismálum. Einnig telji stefnda mikilvægt að barnið fái að vera að hluta til hjá henni ásamt yngra systkini sínu yfir hátíðarnar. Við aðalmeðferð málsins kom einnig fram sú afstaða stefndu til sumarumgengni að henni þætti betra að næsta sumar yrði umgengnin með þeim hætti að henni væri skipt í tvisvar tvær vikur en kvaðst einnig tilbúin að fallast á þrjár og eina viku og einnig kvaðst hún fella sig við að á næsta ári yrði sumarumgengni samfelldar fjórar vikur. Hins vegar lagði hún áherslu á að vegna reglna leikskóla yrði stefnandi að lýsa því yfir fyrir 15. mars á hvaða tíma hann óskaði eftir sumarumgengni. Stefnda byggi kröfu sína um tvöfalt meðlag úr hendi stefnanda með barninu á framfærsluskyldu foreldra, sbr. 53. gr. barnalaga og lágmarksmeðlagsskyldu forsjárlauss foreldris samkvæmt 57., sbr. 55. gr. laganna. Um heimild dómara til að kveða á um meðlagsskyldu í málinu vísi stefnda til 4. mgr. 34.gr. laganna. Fyrir liggi samkomulag milli aðila um að stefnandi greiði tvöfalt meðlag með barninu. Stefnda telji enga ástæðu til að breyta því fyrirkomulagi enda stefnandi vel aflögufær um greiðslu þess. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefnda sé ekki virðisaukaskattskyld og sé henni því nauðsyn á að fá skattinn tildæmdan. Stefndu var veitt gjafsókn með gjafsóknarleyfi 4. október 2010, sem takmarkað var við tilgreinda fjárhæð en sú fjárhæð var hækkuð með gjafsóknarleyfi 6. apríl 2011. V Þegar foreldra greinir á um forsjá barns skal dómur kveða á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni er fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Við mat á þessu ber að líta til allra þátta sem varða hagsmuni barnsins og hvernig þeim verður best borgið. Er þá litið til persónulegra eiginleika foreldra, tengsla foreldra við barn, atriða er varða daglega umsjá og umönnun barnsins, sjónarmiða er lúta að tengslum barnsins við systkini, húsnæðismál, liðsinni vandamanna og hvað séð verður um líkindi þess að það foreldri sem forsjá fær sé líklegt til að virða rétt barnsins til umgengni við hitt foreldrið, sem og önnur sjónarmið sem gerð er grein fyrir í athugasemdum við tilvitnaða lagagrein í frumvarpi því sem varð að barnalögum nr. 76/2003. Samkvæmt framansögðu eru það hagsmunir barnsins sem eru í forgrunni. A er fædd 29. september 2008 og er því rétt rúmlega tveggja og hálfs árs að aldri. Á heimili hennar og stefndu býr einnig sambýlismaður stefndu ásamt rúmlega þriggja mánaða syni hans og stefndu. Stefnandi býr einn í leiguíbúð í Reykjavík. Fram er komið að A hefur sitt eigið herbergi á báðum heimilum. Fram kom í aðilaskýrslum beggja fyrir dómi að þeir telji hitt gott foreldri og ekkert liggur fyrir í málinu sem gefið geti vísbendingar um að aðbúnaði stúlkunnar sé, eða hafi verið, á nokkurn hátt ábótavant hjá öðru hvoru þeirra. Hins vegar liggur einnig fyrir að foreldrar hennar hafa átt við mikinn samskiptavanda að stríða en í skýrslum þeirra beggja kom fram að þau hefðu fullan hug á að bæta samskipti sín. Er það mat dómsins að það væri augljóslega til hagsbóta fyrir barnið að foreldrar þess gætu átt hnökralaus samskipti og verður að telja sameiginlega ábyrgð þeirra að stíga afdráttarlaus skref í þá átt að svo geti orðið. Dómurinn telur æskilegt að foreldrar leiti sér ráðgjafar hjá sálfræðingi til að auðvelda og bæta samskipti sín. Eins og fyrr segir er A ekki orðin þriggja ára gömul. Fyrir liggur að þegar hún fæddist bjuggu foreldrar hennar saman og lauk þeirri sambúð um haustið þegar A var um það bil eins árs. Stefnandi hefur ekki mótmælt því að stefnda hafi á sambúðartíma þeirra aðallega annast barnið og hafi verið heima en hann hafi verið í vinnu. Hann hefur heldur ekki mótmælt því að hann hafi einungis tekið sér tveggja vikna fæðingarorlof. Frá samvistarslitum málsaðila hefur barnið verið í umsjá stefndu en stefnandi hefur notið umgengnisréttar. Ekki liggur annað fyrir en að stefnda hafi sinnt forsjárskyldum sínum gagnvart A með ágætum og bar stefnandi ekki brigður á það í aðilaskýrslu sinni. Ekkert liggur fyrir dóminum sem rennir stoðum undir það að forsjárhæfni stefnanda sé betri en stefndu. Með hliðsjón af framangreindu hefur stefnandi að mati dómsins ekki sýnt fram á að hagsmunir A bjóði að forsjá hennar verði nú flutt frá stefndu til stefnanda. Ekki verður talið að atvik er varða réttarspjöll, sem stefnandi telur sig hafi orðið fyrir vegna þess að skráning sambúðar aðila hafi ekki átt sér stað og nánari grein er gerð fyrir hér að framan, geti haft áhrif á þessa niðurstöðu. Er því ekki tekin afstaða til þeirra í dómi þessum. Þegar af framangreindum ástæðum verður kröfu stefnanda um að honum verði falin forsjá A hafnað og jafnframt fallist á kröfur stefndu um að henni verði áfram falin forsjá stúlkunnar til 18 ára aldurs hennar. Stefnandi hefur ekki mótmælt kröfu stefndu um að honum verði gert að greiða tvöfalt lágmarksmeðlag enda er það fyrirkomulag í samræmi við það sem verið hefur. Verður krafa stefndu í þessu veru því tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Báðir aðilar hafa í málinu uppi kröfur um að dómurinn ákveði umgengni A við það foreldri sem ekki fái forsjá. Í gildi er úrskurður sýslumannsins á [...] frá 3. ágúst 2010 þar sem kveðið er á um umgengni stefnanda við A og liggur ekki annað fyrir en að aðilar hafi fylgt honum. Ekki er ágreiningur með aðilum um að stefnandi og A skuli njóta umgengni aðra hverja páska frá miðvikudegi fyrir skírdag til annars dags páska fyrst árið 2012. Ekki er teljandi ágreiningur um fyrirkomulag sumarumgengni og verður hér mælt fyrir um að stefnandi og A skuli njóta umgengni sumarið 2011 samtals í fjórar vikur, sem skiptist í eina viku og þrjár vikur eftir nánara samkomulagi aðila. Þar sem stutt er til sumars skal stefnda eiga forgang um val á tíma sumarið 2011. Frá og með sumri 2012 skulu stefnandi og A njóta umgengni samfellt í fjórar vikur í sumarleyfi. Skal stefnandi tilkynna fyrir 15. mars ár hvert hvaða tíma hann óskar eftir að hafa barnið, en geri hann það ekki glatar hann eftir atvikum forgangi til að velja tímabil það sumarið. Aðilar skiptist á að hafa forgang um val varðandi sumarumgengni en eins og fyrr greinir skal stefnda hafa forgang sumarið 2011 en stefnandi 2012 og svo áfram til skiptis. Að mati dómsins eru ekki efni til að fallast á þá kröfu stefndu að A sé ávallt hjá henni á aðfangadag, enda er það fyrirkomulag í andstöðu við venjur sem skapast hafa í forsjármálum á síðustu árum. Í samræmi við þetta þykir rétt að stefnandi njóti umgengni við A önnur hver jól og áramót til skiptis. Árið 2011 skulu þau njóta umgengni frá 28. desember til 2. janúar en árið 2012 skulu þau njóta umgengni frá 23. desember til 28. desember og svo framvegis. Fallst er á með stefnanda að flugsamgöngur milli Reykjavíkur og [...] séu með þeim hætti að ekki verði talið að það eigi að hamla eða takmarka rétt feðginanna til umgengni, enda tekur flugferð þessi aðeins um eina klukkustund. Ekki er fallist á sjónarmið stefndu um að búseta aðila, eða önnur atriði sem hún tiltekur, eigi að leiða til þess að umgengni verði aðeins þriðju hverja viku. Verður hér mælt fyrir um að umgengni verði áfram aðra hverja helgi. Með hliðsjón af því að A er enn ekki orðin þriggja ára þykir rétt að helgarumgengni verði enn um sinn frá föstudegi til sunnudags en við áramót 2011/2012 lengist tímabilið og verði frá fimmtudegi til sunnudags. Eins og búsetu aðila er nú háttað tekur stefnandi við barninu eða skilar því á [...] á þeim dögum sem mælt er fyrir um hér að ofan og skal þetta eiga sér stað um eftirmiðdag, sem næst klukkan 16 allt eftir því hvernig flugáætlun er. Á þetta við í öllum tilvikum þegar barnið fer frá öðru foreldrinu til hins hvort sem um er að ræða reglulega helgarumgengni, sumarleyfi eða hátíðarumgengni. Stefnandi hefur einnig krafist að dæmt verði að honum sé heimilt að fara með dóttur sína í frí til útlanda. Stefnda hefur hafnað þessari kröfu og telur dóminn ekki hafa lagaheimild til að kveða á um slíkt og að ávallt þurfi samþykki forsjárforeldris til utanlandsferða með barn. Í 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 er m.a. kveðið á um að dómara beri að kveða á um inntak umgengnisréttar barns og foreldris, eftir því sem barni sé fyrir bestu. Það er mat dómsins að meðal þeirra atriða sem heyri til inntaks umgengnisréttar sé eftir atvikum ákvörðun um hvar hans megi neyta, standi deila milli aðila um slíkt. Fyrir liggur að stefnandi er af írsku bergi brotinn og að fjölskylda hans býr í Englandi. Verður að fallast á það með honum að hagsmunir A standi til að kynnast föðurfjölskyldu sinni sem og enskum bakgrunni og menningu og að telja verði þetta grundvallarréttindi hennar. Þá er ekki ástæða til að taka undir með stefndu um að A sé enn of ung og verður þvert á móti talið að áríðandi sé að hún fái frá fyrstu tíð að kynnast sínum erlenda uppruna þannig að tungumál föður hennar verði henni tamt á sama hátt og tungumál móður hennar. Fellst dómurinn á með stefnanda að í sumar kynni að vera tímabært að A heimsækti föðurfjölskyldu sína í Englandi. Á hinn bóginn verður ekki framhjá því horft að fyrir liggur að samkomulag aðila er afar slæmt, samskipti eru í algeru lágmarki og fara eingöngu fram skriflega. Er komið fram að foreldrar heilsast ekki þegar þau hittast á flugvelli með barnið. Báðir aðilar hafi lýst vilja sínum hér fyrir dómi til að bæta samskipti sín. Það er mat dómsins að meðan ekki ríkir betra traust milli aðila sé varhugvert að fallast á framangreinda beiðni stefnanda, en það er einnig mat dómsins að nauðsynlegt sé fyrir hagsmuni barnsins að málsaðilar jafni ágreining sinn og að A fari ekki með föður sínum til Englands nema í sátt beggja foreldra. Verður kröfunni því hafnað. Þar sem niðurstaða dóms þessa felur ekki sér breytingu á skipan forsjár og að umgengnistími lengist ekki fyrr en við næstu áramót þykir ekki ástæða til að kveða á um að áfrýjun dómsins fresti réttaráhrifum hans. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði að meðtöldum málsvarnarlaunum lögmanns hennar, Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur hdl. sem þykja hæfilega ákveðinn að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Lögmaður stefndu hefur lagt fyrir dóminn upplýsingar um að útlagður kostnaður vegna þriggja mætinga við fyrirtökur málsins nemi samtals 29.745 krónur og kostnaður vegna flugfars lögmanns til [...] að fjárhæð 24.100 krónur. Halldór Björnsson héraðsdómari og Álfheiður Steinþórsdóttir og Helgi Viborg sálfræðingar kveða upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, K, skal fara með forsjá A, sem fædd er [ ], til fullnaðs 18 ára aldurs hennar. Stefndi, M, skal áfram frá uppsögu dóms þessa, greiða með stúlkunni tvöfalt meðlag eins og það er ákvarðað hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins til 18 ára aldurs hennar. Regluleg helgarumgengni barnsins við stefnanda skal vera frá föstudegi til sunnudags aða hverja viku fram að árámótum 2011/2012 en frá þeim tíma aðra hverja viku frá fimmtudegi til sunnudags. Sumarleyfisumgengni barnsins við stefnanda skal sumarið 2011 skipt í einu sinni þrjár vikur og einu sinni eina viku og hefur stefnda forgang varðandi tímasetningar greini aðila á. Frá og með árinu 2012 skal sumarleyfisumgengni vera samfellt í fjórar vikur. Skal stefnandi njóta forgangs varðandi tíma annað hvert ár, fyrst sumarið 2012, að því tilskyldu að hann tilkynni stefndu óskir sínar fyrir 15. mars á hverju ári. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda aðra hverja páska frá miðvikudegi fyrir skírdag til annars dags páska, fyrst árið 2012. Barnið skal njóta umgengni við stefnanda önnur hver jól frá 23. desember til 28. desember fyrst árið 2012. Þá skal barnið njóta umgengni við stefnanda önnur hver áramót frá 28. desember til 2. janúar fyrst árið 2011. Í öllum tilvikum skal barni skilað og það sótt á [...], sem næst klukkan 16 á viðkomandi dögum, eftir því sem unnt er í samræmi við flugáætlanir. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði þar á meðal málsvarnarlaun lögmanns hennar, Valgerðar Dísar Valdimarsdóttur hdl. sem þykja hæfilega ákveðin 564.750 krónur og er virðisaukaskattur meðtalinn í þeirri fjárhæð. Áfrýjun dóms þessa frestar ekki réttaráhrifum hans.
Mál nr. 52/2017
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa með ofbeldi, hótunum og annars konar ólögmætri nauðung þvingað A, er hún var 17 ára, til að hafa við sig munnmök. Við ákvörðun refsingar var litið til 1. og 2. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og a. liðar 195. gr. almennra hegningarlaga, auk þess sem honum var gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr. sömu laga og eldri dómur tekinn upp með vísan til 60. gr. laganna. Var refsing X ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Þá var honum gert að greiða A 1.000.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson,Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðaverði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega aðhinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, til vara aðhann verði sýknaður en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hannþess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að „Hæstirétturmeti fjárhæð bótanna.“ A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur umsakfellingu ákærða, heimfærslu brots hans til refsiákvæðis, einkaréttarkröfu ogsakarkostnað.Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Við ákvörðunrefsingar fyrir brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 bersamkvæmt a. lið 195. gr. laganna að virða það til þyngingar ef þolandi er barnyngra en 18 ára en brotaþoli var 17 ára þegar ákærði braut gegn henni. Sakaferliákærða er lýst í hinum áfrýjaða dómi og með broti sínu nú hefur ákærði rofiðskilorð dóms sem hann hlaut 20. júlí 2015 þar sem hann var dæmdur í átta mánaðafangelsi, þar af sex mánuði skilorðsbundið. Að framangreindu virtu verðurrefsing ákærða ákveðin fangelsi þrjú ár og sex mánuðir.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins oggreinir í dómsorði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns ogþóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði.Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 829.497 krónur, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola,Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2016.Mál þetta, sem dómtekið varfimmtudaginn 10. nóvember 2016, er höfðað með ákæru, útgefinni afhéraðssaksóknara 6. september 2016, á hendur X,kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir nauðgun, með því að hafa í september árið2014, í íbúð að [...] í Reykjavík, haft kynferðismök við A, kt. [...], gegnhennar vilja með því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung en ákærðiþvingaði A til að hafa við sig munnmök og hótaði því að raka af henni hárið efhún veitti honum ekki munnmök og hélt ákærði um höfuð hennar og ýtti henni aðgetnaðarlim sínum. Telst þettavarða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafistað ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Af hálfu A erþess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta að fjárhæð 2.000.000króna, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,frá 1. október 2014 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Verjandikrefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til varaað hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er krafist sýknu afbótakröfu í málinu. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsinssem greiðist úr ríkissjóði.Málsatvik Meðbréfi Barnaverndar Reykjavíkur til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,dagsettu 12. desember 2014, var beiðst lögreglurannsóknar vegna meintskynferðisbrots ákærða gagnvart brotaþola, A, sem þá var 17 ára gömul. Í bréfinukemur fram að mál stúlkunnar hafi verið til meðferðar hjá Barnavernd fráfæðingu hennar og færi barnaverndarnefnd með forsjá hennar. Hún hefði verið ívaranlegu fóstri frá fimm mánaða aldri. Undanfarin ár hefði mikið verið unniðmeð stúlkunni vegna áhættuhegðunar sem hún hefði sýnt af sér í tengslum viðvímuefnaneyslu og félagsskap sem hún sækti í. Hún hefði verið vistuð ámeðferðarheimili um eins og hálfs árs skeið. Þá væri vitað til þess að húnhefði verið í félagsskap eldri manna, sem eigi langan feril vegnavímuefnaneyslu og afbrota. Starfsmaður Barnaverndar hefði staðfestarupplýsingar um að stúlkan hefði orðið fyrir nauðgun af hálfu ákærða um miðjanseptembermánuð þetta ár. Atvikið hefði átt sér stað í húsnæði í [...], þar semákærði hefði haft búsetu, ásamt fleiri mönnum. Ákærði hefði haft í hótunum viðstúlkuna í vitna viðurvist, þar sem hún hafi átt að hafa hleypt einhverjum meðsér inn í húsnæðið sem hefði lent í slagsmálum við ákærða. Ákærði hefði hótaðstúlkunni að hann myndi raka af henni allt hárið ef hún bætti ekki fyrir þetta.Hann hefði því næst dregið hana óviljuga inn á baðherbergi, skipað henni aðhafa við sig munnmök og sagt að hann myndi raka af henni hárið ef hún hlýddiekki. Hún hefði ekki þorað annað en að hlýða þar sem hann hefði verið meðrakvél í fórum sínum. Ákærði hefði reiðst þegar hann tók eftir því að hún vargrátandi og hefði hann í kjölfarið nauðgað henni. A gaf skýrslu hjá lögreglu 5.janúar 2014. Hún kvaðst kvöldið sem um ræðir hafa verið að aka bílaleigubifreiðog hefðu frændi hennar, B, og vinur hans, sem kallaður væri C, verið farþegar íbifreiðinni, ásamt vinkonu hennar, D. Ákærði hefði hringt í hana og skipaðhenni að skila sér bifreiðinni, en hann hefði þá verið staddur í húsnæðinu í[...]. Hún hefði farið þangað, rætt við ákærða inni í herbergi og skilað honumbíllyklunum. Þegar þau komu fram úr herberginu hefðu B og C verið komnir inn ííbúðina. Ákærði hefði þá ráðist á C og hefði allt verið í blóði eftir atlöguna.B og C hefðu hlaupið út eftir þetta, en ákærði hefði farið að kenna henni umkomu þeirra. Hann hefði sótt rakvél inn á baðherbergi, haldið henni upp viðhárið á henni og sagst ætla að raka það af henni. Þá hefði hann sagt henni aðkoma með sér inn á baðherbergið og hefði hún fylgt honum þangað. Þar hefði hannspurt hana hvers vegna hún væri ekki búin að sofa hjá honum, en hún hefði sagtað hún vildi bara að þau væru vinir. Þá hefði ákærði sagt við hana að ef húnvildi að hann yrði glaður yrði hún að sjúga hann. Hún hefði neitað því en hannhefði þá haldið uppi rakvélinni og sagst myndu raka af henni hárið ef hún gerðiþað ekki. Brotaþoli lýsti því sem gerðist næst þannig: „Og lætur mig bara sjúgasig og síðan þú veist svo næ ég að fara af og hann eitthvað hvað ertu með svonatár af hverju ertu með tár í augunum? Og ég bara eitthvað því ég vil þetta ekkiég er búin að segja nei fokking oft.“ Þá hefði ákærði snúið henni við, hótað aðraka af henni hárið og girt niður um hana „til þess að geta klárað þannig“. Húnhefði eftir þetta farið út af baðherberginu og yfirgefið íbúðina eins fljótt oghún gat og hefði D farið með henni. Nokkrum dögum síðar hefði hún sagt D og E,vinkonu sinni, frá því sem hefði gerst inni á baðherberginu. Brotaþoli lýsti þessu nánarþannig að ákærði hefði látið hana „sjúga sig“ með því að halda höfðinu á henniog hefði hann hótað að raka hana með rakvélinni á meðan á því stóð. Þetta hefðistaðið í nokkrar mínútur. Síðan hefði hún sest upp og hann þá spurt hana afhverju hún væri með tár í augunum. Hann hefði síðan sagt henni að snúa sér við,annars myndi hann raka af henni hárið. Hún hefði snúið sér við og hefði hann þásagt henni að taka niður um sig buxurnar, annars myndi hann raka af hennihárið. Hún hefði tekið niður um sig buxurnar, en verið í nærbuxum og hefðiákærði því næst fróað sér þar sem hún sneri við honum baki. Hún hefði vitað aðhann var að fróa sér vegna þess að hann hefði sagt henni það og hún hefðieinnig heyrt það. Hann hefði síðan sagt við hana að nú liði honum vel og taldihún að hann hefði „knúsað“ hana áður en hún yfirgaf baðherbergið. Hún kvaðstmargoft hafa gefið honum til kynna að hún vildi ekki þessi samskipti. Hún hefðisagt: „Nei ég vil þetta ekki, ég vil þetta ekki“ og hann hefði alltaf verið aðspyrja hana af hverju hún vildi þetta ekki. Á meðan hann var að láta hana sjúgasig hefði hann haldið höfði hennar þannig að hún hefði ekki getað losað það.Hún hefði hætt þegar hann losaði takið. Brotaþoli lýsti því jafnframt aðákærði hefði einhverju síðar sent henni símaskilaboð og skilaboð á facebook þarsem hann hefði beðið hana afsökunar. Það hefði verið eftir að hann vissi aðfólk var búið að frétta af því sem hefði gerst. Við skýrslutökuna sýndi húnumrædd skilaboð í símanum sínum og liggur fyrir ljósmynd af þeim. Á myndinnisést að 6. nóvember 2014 hafi eftirfarandi skilaboð verið send frá símanúmerinu[...]: „Eg aetla ad bidja tig fyrirgefningar ef ter finnst eg hafa gert ehrangt a tinn hlut, og eg bid afsokunar tig bara innilega afsokunar ef svo er.... tinn vinur X [...].“Ákærði var yfirheyrður aflögreglu 5. febrúar 2015 og neitaði hann að hafa framið kynferðisbrot gagnvartA. Hann kvað þau hafa verið vini um nokkurt skeið og hefðu verið einhverjirkossar og kynferðismök á milli þeirra í ágúst og september 2014, en það hefðiallt verið með samþykki hennar. Atvikið í september hefði verið þannig að húnhefði dregið hann inn á baðherbergi, lokað hann þar inni og haft við hannmunnmök. Þau hefðu síðan haldið áfram að skemmta sér. Spurður hvernig hún hefðidregið hann inn á baðherbergið sagðist hann hafa verið pirraður, en hún hefðisagt við hann: „Komdu X, komdu og talaðu við mig.“ Það hefði verið talsvert affólki í íbúðinni þegar þetta gerðist, eða um tíu manns. Frændi A og annarstrákur, B og C, hefðu komið þarna óboðnir inn og kvaðst ákærði hafa hent B út.Þá kvað hann A hafa gist hjá sér þessa nótt. Hann kvaðst hafa verið með rakvélframmi þar sem hann hefði verið að raka af sér skeggið, en hafa skilið hanaeftir á borði áður en hann fór inn á baðherbergið. Hann kvaðst áður hafa tekiðupp rakvélina og sagt „eitthvað svona í fljótheitum“ að honum fyndist að þaðætti að raka á henni hausinn „fyrir að koma með svona bull inn“. Það hefðiengin meining verið á bak við það. Þá kvað hann A hafa klætt hann úr buxunumáður en hún hafði við hann munnmök inni á baðherberginu. Ákærða var sýnd ljósmynd afsímaskilaboðum sem A höfðu borist, sem að framan greinir. Hann kannaðist við aðhafa sent þau og kvaðst hafa gert það eftir að maður að nafni F hefði hótaðhonum með skammbyssu vegna þess að A hefði sagt honum að hann hefði nauðgaðhenni. Verðurnú gerð grein fyrir framburði ákærða, brotaþola og vitna við aðalmeðferðmálsins. Ákærði kvaðst hafa verið heima hjá sér í[...] umrætt kvöld. Hann hefði ætlað að fara að raka sig þegar hann heyrðihávaða frammi og hefði brotaþoli þá verið komin þar inn með tveimur mönnum.Hann kvaðst hafa orðið mjög pirraður yfir þessu og rekið mennina út. Þá hefðibrotaþoli endilega viljað tala við hann. Hann hefði játað því og hefði húntekið hann með sér inn á baðherbergi. Hún hefði verið að biðja hann afsökunar áþví sem hefði gerst og viljað að þau sættust. Ákærði kvaðst hafa setið á stólinni í baðherberginu og haft hendur niður með síðum, en brotaþoli hefði fariðniður á hnén og haft við hann munnmök. Þetta hefði verið að hennar frumkvæði.Síðan hefðu þau farið aftur fram og haldið áfram að skemmta sér. Hann kvað þauáður hafa haft kynferðisleg samskipti fyrir þetta atvik. Þá kvaðst hann hafaverið hrifinn af stúlkunni og hefði hann haldið að það væri gagnkvæmt. Nánarspurður kvað ákærði ástæðu þess að brotaþoli fór með honum inn á baðherbergiðhafa verið þá að hann hefði verið pirraður yfir því að hún hefði komið meðþessar boðflennur. Hann hefði sagt við hana að hann væri reiður yfir þessu.Hann neitaði því að hafa hótað henni að raka af henni hárið og kvaðst hafaskilið rakvélina eftir á hátalara frammi í íbúðinni þegar hann fór inn ábaðherbergið. Hann lýsti rakvélinni sem skeggsnyrti. Þá kvað hann brotaþolahafa haldið áfram að skemmta sér í íbúðinni eftir atvikið á baðherberginu, oghefði hún verið þarna í tvo eða þrjá tíma um nóttina. Hann kvað hana hafa haftfrumkvæði að því sem gerðist inni á baðherberginu. Hún hefði leitt hann inn ábaðherbergið og dregið niður um hann buxurnar. Hann kvaðst aldrei hafa komiðvið hana á meðan á þessu stóð og ekki hafa haldið um höfuð hennar. Þá neitaðihann því að hafa fróað sér á meðan stúlkan sneri við honum baki. Ákærði kannaðist við að hafa sentbrotaþola símaskilaboð, sem að framan greinir. Hann kvaðst hafa beðið hanaafsökunar ef hann hefði gert eitthvað á hennar hlut þar sem hann hefði vitað aðhún væri pirruð út í hann. Það hefði hins vegar ekki tengst þessu atviki.Spurður um það sem kom fram hjá honum við yfirheyrslu hjá lögreglu, að hannhefði sent skilaboðin eftir að nafngreindur maður hefði hótað honum með byssu,kvað hann það atvik hafa gerst síðar. Ákærðikvað ekki vera rétt að hann hefði haft orð á því að raka höfuðið á brotaþola,eins og hann hafði borið um við yfirheyrslu hjá lögreglu. Þá kvaðst hann aldreihafa átt sköfurakvél, eins og þar hefði verið lýst. Hann kvaðst hafa verið íneyslu á þessum tíma og hefði hann verið illa fyrirkallaður þegar hann gafskýrslu hjá lögreglu. Hann kvaðst telja sig muna atvik betur við skýrslugjöfvið aðalmeðferðina. A kvað þau ákærðahafa verið vini og neyslufélaga. Hún kvaðst þetta kvöld hafa verið að akabílaleigubifreið þegar ákærði hefði hringt í hana og sagt henni að skilalyklunum að bifreiðinni. Hún hefði farið heim til hans og hefðu B, frændihennar, og C, vinur hans, fylgt á eftir henni inn í íbúðina. Ákærði hefði bariðC og síðan farið að kenna henni um það sem gerst hefði. Hann hefði tekið hanainn á baðherbergi, læst hana þar inni og hótaði að raka af henni hárið ef húnhefði ekki við hann munnmök. Ákærði hefði verið með rafmagnsrakvél þegar þettavar og hefði hann tekið hana með sér inn á baðherbergið. Þar hefði hann hótaðhenni ítrekað, en hún hefði tárast og beðið hann um að gera þetta ekki. Hannhefði dregið niður um sig buxurnar og síðan látið hana veita sér munnmök þarsem hann sat á salerninu og hefði hún verið grátandi á meðan á því stóð. Hannhefði haldið höfði hennar á meðan hún hafði við hann munnmök og hefði hún notaðtækifærið og hætt munnmökunum þegar hann losaði takið á henni. Þá hefði hannbeðið hana um að girða niður um sig og standa upp við vegg á meðan hann fróaðisér. Hún kvaðst hafa yfirgefið íbúðina eftir að hún kom fram af baðherberginuog hefði D, vinkona hennar, farið með henni. Hún kvað ákærða oft áður hafareynt að hafa við hana kynferðismök, en hún hefði alls ekki verið hrifin afhonum. Þau hefðu aldrei átt í kynferðislegum samskiptum fyrir þetta atvik. Húnhefði hvorki viljað hafa við hann munnmök í umrætt sinn né gefið neitt slíkt ískyn. Þegar þau voru inni á baðherberginu hefði hún neitað og neitað og veriðgrátandi, en hann hefði hótað að raka af henni hárið og verið með rakvélina þarinni. Hún kvaðst í fyrstu ekki hafa gert sér grein fyrir því að þetta værinauðgun og skýrði hún það með því að hún hefði verið í svo „ógeðslega brengluðuumhverfi“ á þessum tíma. Hún hefði hins vegar gert sér grein fyrir því daginneftir að brotið hefði verið á henni þegar hún sagði vinkonum sínum, D og E, fráþví sem gerst hafði.G kvaðst hafaverið í íbúðinni í umrætt sinn. Þar hefðu orðið slagsmál og öllum verið mjögheitt í hamsi. Hann kvaðst hafa verið „mjög ruglaður á því“ og muna það eitt aðákærði hefði sagst ætla að raka hárið af brotaþola. Ákærði hefði orðið reiðureftir að komið hefði til átaka við menn sem komu þarna óboðnir og hefði hann íkjölfarið sagt við brotaþola að hann ætlaði að raka af henni hárið. Hann hefðisagt þetta nokkrum sinnum. Vitnið kvaðst þó ekki hafa séð ákærða með rakvél.Ákærði og brotaþoli hefðu farið saman inn á baðherbergi og verið þar í um tíumínútur. Vitnið kvaðst hafa yfirgefið íbúðina fljótlega eftir þetta og fariðheim á bílaleigubílnum. Brotaþoli hefði komið með honum. Nánar spurður kvaðsthann ekki alveg viss hvað tímanum leið, en verið gæti að þau hefðu yfirgefiðíbúðina um einum eða tveimur klukkustundum eftir að brotaþoli kom fram afbaðherberginu. Hún hefði ekki nefnt þegar hún kom út þaðan að ákærði hefði gerthenni eitthvað. Borin voru undir vitnið eftirfarandi ummæli sem höfð voru eftirhonum í lögregluskýrslu: „[G] kvaðst muna eftir því að X var að hóta að rakahárið af [A] og hann hefði haldið í hana og farið með hana inn á bað og veriðþar í 15 til 20 mínútur. [G] kvaðst hafa séð á [A] að hún væri hrædd þegar Xfór með hana inn á bað. [G] kvaðst ekki hafa fylgst með þegar þau komu út afbaðinu en hann vissi að einhverjir hefðu reynt að stoppa X af þegar hann fórmeð hana inn.“ Fyrir dóminum kvaðst vitnið telja að H, sem þarna hefði veriðstaddur, hefði verið að segja við ákærða að hann ætti ekki að raka af hennihárið. Hann kvaðst sjálfur ekki hafa trúað því að ákærði myndi gera þetta. I kvaðst ekkihafa orðið vitni að ósætti í samkvæminu. Hún hefði þó orðið vör við að eitthvaðværi í gangi. Ákærði og brotaþoli hefðu farið að tala saman inni á baðherbergi.Þau hefðu komið út aftur um fimm mínútum síðar og þetta hefði ekki verið neittmál. Hún kvaðst ekki muna til þess að ákærði hefði verið reiður eða æstur eðahaft í hótunum við brotaþola. Hann hefði verið með rafmagnsrakvél, en skiliðhana eftir inni í eldhúsi þegar þau brotaþoli fóru inn á baðherbergið. Hannhefði haft orð á því í gríni hvort hann ætti að raka af henni hárið. Hún lýstirakvélinni sem ákærði var með þannig að þetta hefði verið „svona rakvél til aðraka á sér hárið“. Vitnið kvaðst ekki hafa upplifað það svo að A værióttaslegin þegar hún kom fram af baðherberginu. Þá kvaðst hún ekki muna eftirað slagsmál hefðu orðið þarna fyrr um kvöldið. Vitnið gaf símaskýrslu viðlögreglurannsókn málsins og liggur fyrir hljóðupptaka af henni. Fyrir dóminumvoru borin undir hana eftirfarandi ummæli sem höfð voru eftir henni ískýrslunni: „[I] sagði að eitthvað ósætti hefði verið á milli [A] og X. [I]sagði að X hefði sagt við [A] að hann ætlaði að raka af henni hárið. Hann hefðisíðan gripið rakvél og dregið [A] með sér inn á bað og læst hurðinni. [I] sagðiað X hefði haldið [A] inni á baði um 30-40 mínútur. [I] sagði að X hefði látiðrenna frá krananum inni á baði þannig að enginn heyrði hvað fór fram. Aðspurðhvort [A] hafi sjálf farið með X inn á bað sagði [I] að hún hefði greinilegaverið smeyk. [I] sagði að þegar [A] kom út af baðinu hafði hún litið út fyrirað vera skelkuð og hefði hún fljótlega yfirgefið húsnæðið.“ Vitnið kvað ekkivera rétt að ákærði og brotaþoli hefðu verið í 30 til 40 mínútur inni ásalerninu. Þá hefði ákærði hvorki tekið með sér rakvélina inn á baðherbergið,né hefði hann dregið brotaþola þangað. Allir hefðu heyrt að vatn var látiðrenna inni á baðherberginu en hún kvaðst ekki gera sér grein fyrir því hvortþað hefði verið í því skyni að ekki heyrðist hvað þar fór fram. Þá kvaðst húnekki kannast við annað sem haft væri eftir henni í skýrslunni. Hún kvað engasérstaka ástæðu vera fyrir breyttum framburði sínum fyrir dóminum og neitaðiþví að einhver hefði rætt þetta mál við hana. Hún kvaðst jafnframt vera ósáttvið að þurfa að bera vitni í málinu, þar sem hún vissi ekkert um það. H kvaðst hafa verið undir miklum vímuefnaáhrifumí umrætt sinn. Hann kvaðst muna eftir því að ákærði og brotaþoli hefðu farið aðspjalla saman inni á baðherbergi. Þá geti verið að slagsmál hafi orðið eftir aðeinhverjir menn ruddust þarna inn. Hins vegar hefði ekki verið ósætti á millibrotaþola og ákærða. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa séð ákærða með rakvélog hefði hann verið ósköp rólegur. Vitnið kvaðst hafa fengið far heim með Gþessa nótt og hefði brotaþoli verið með þeim í bifreiðinni og komið með honumheim. Þetta hefði verið rétt eftir atvikið á baðherberginu. Hann kvaðst ekkihafa orðið var við neitt óeðlilegt í fari brotaþola og ekki séð nein tár.Fram kom hjá vitninu að hann værinú kærasti vitnisins I. Hann kvað einhvern mann á vegum brotaþola hafa hringt íI skömmu eftir þetta atvik og haft í hótunum vegna einhvers sem hann hefði áttað hafa sagt. Nánar spurður kvað hann manninn hafa verið að biðja I um að ljúgaþví að ákærði hefði verið að „gera þetta“ við brotaþola. D kvaðst hafaverið með brotaþola þetta kvöld og komið með henni í húsnæðið í [...]. Þaðhefði orðið rifrildi út af bíllyklum eða fíkniefnum sem hefðu horfið og hefðiákærði hótað að raka hárið af þeim brotaþola báðum. Hann hefði sagt aðbrotaþoli ætti að vera fyrst og tekið hana inn á baðherbergi. Hún kvaðst ekkimuna hvað þau voru lengi þar inni, en þær hefðu yfirgefið húsnæðið fljótlegaeftir að hún kom út og farið þaðan í bifreið. Það hefði svo verið daginn eftirað brotaþoli hefði sagt henni að ákærði hefði látið hana hafa við sig munnmökgegn vilja hennar. Vitnið kannaðist við það sem hafði komið fram hjá henni viðskýrslutöku hjá lögreglu, að ákærði og brotaþoli hefðu verið í hálftíma eðaklukkutíma inni á baðherberginu og enginn hefði þorað að banka til að reka áeftir brotaþola því að ákærði hefði verið í brjáluðu skapi. Hún kvað brotaþolaekki hafa sýnt miklar tilfinningar þegar hún sagði henni frá þessu, en hún væriekki vön að láta það í ljós þegar henni liði illa. Við skýrslutöku hjá lögreglulýsti vitnið þessu svo að líðan brotaþola hefði ekki verið góð, en hún sýndi þóekki alltaf hvernig henni liði.E kvaðst hafahitt brotaþola daginn eftir atvikið með D. Brotaþoli hefði sagt henni að ákærðihefði ætlað að raka af henni hárið ef hún veitti honum ekki munnmök og hefðihún gert það. Brotaþola hefði liðið mjög illa og kvaðst vitnið aldrei hafa séðhana svona áður. Vitnið kvaðst hafa sagt við brotaþola að hún yrði að kæraþetta, en henni hefði ekki dottið í hug að gera það. Hún hefði verið ung og íneyslu og í þannig stöðu kæri maður ekki. Hún hefði þó gert sér grein fyrir þvíað þetta hefði verið rangt eftir samtalið við þær D. J, félagsráðgjafihjá Barnavernd Reykjavíkur, ritaði kærubréf til lögreglu, sem að framangreinir. Hún kvað brotaþola hafa verið í neyðarvistun á meðferðarheimilinu aðStuðlum í [...] 2014 vegna mikillar fíkniefnaneyslu. Hefði brotaþoli greintvitninu frá þessu atviki á meðan á þeirri dvöl stóð. Vitnið kvaðst hafa þekktbrotaþola lengi og það væri ekki líkt henni að bera slíkt upp á nokkurn mann,en hún hefði verið frekar lokuð um sín mál og tilfinningar. Þá lýsti vitnið þvíað brotaþoli hefði grátið mikið þegar hún sagði henni frá þessu, sem hefðieinnig verið ólíkt henni. Vitnið kvað brotaþola hafa farið í mikla neyslu íkjölfar þessa atviks. Henni hefði verið boðin sálfræðimeðferð vegna málsins, enhún hefði ekki viljað þiggja hana.NiðurstaðaÁkærði neitar sök. Hann kannastvið að hafa haft kynferðismök við brotaþola í umrætt sinn, en kveður það hafaverið með samþykki hennar og að hennar frumkvæði. Brotaþoli ber hins vegar að ákærðihafi þvingað hana til að hafa við sig munnmök með því að hóta að raka af hennihárið og halda um höfuð hennar á meðan á kynferðismökunum stóð.Brotaþoli kveður ákærða hafakennt sér um að komið hafi til átaka í íbúðinni og hefði hann hótað henni með rakvélinnií kjölfar þess. Við yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa haft á orði aðþað ætti að raka höfuð brotaþola, en hann hefði sagt þetta „í fljótheitum“ ogengin meining verið þar að baki. Við aðalmeðferð málsins neitaði hann hinsvegar að hafa sagt þetta við brotaþola, en kannaðist við að hafa verið meðrakvél áður en þau fóru inn á baðherbergið og að hafa orðið reiður vegna þessað hún hefði komið með óboðna gesti. Fyrir liggur að ákærði lenti í átökum viðannan piltanna sem voru í fylgd með brotaþola og báru vitnin G og D að hannhefði reiðst henni vegna þessa. Vitnin lýstu því jafnframt að hann hefði íkjölfarið hótað að raka hárið af brotaþola. Vitnið I bar einnig um það fyrirdóminum að ákærði hefði haft þetta á orði. Framburður brotaþola um að hún hafinauðug fylgt ákærða inn á baðherbergið fær stuðning í framburði vitnisins D.Hið sama verður ráðið af lýsingum vitnanna G og I við skýrslutöku hjá lögreglu,en hljóðupptökur af skýrslunum liggja fyrir í málinu. Um skýrslu þeirrarsíðarnefndu er það að segja að hún bar mjög á annan veg um atvik fyrir dóminumog voru skýringar hennar á breyttum framburði ekki trúverðugar að mati dómsins.Ákærði hefur borið að brotaþolihafi haldið áfram að skemmta sér eftir að þau komu fram af baðherberginu og lýstihann því hjá lögreglu að hún hefði gist í íbúðinni um nóttina. Sá framburðursamrýmist ekki framburði brotaþola, D, G og H, sem kváðust hafa yfirgefiðsamkvæmið fljótlega eftir að brotaþoli kom fram af baðherberginu. Þá liggurfyrir að ákærði sendi brotaþola símaskilaboð, þar sem hann baðst afsökunar efhenni þætti hann hafa gert eitthvað á hennar hlut. Hefur ákærði gefiðmisvísandi skýringar á tilefni þess að hann sendi skilaboðin, svo sem að framaner rakið. Ákærði og brotaþoli eru ein tilfrásagnar um það sem átti sér stað inni á baðherberginu í umrætt sinn. Til þesser þó að líta að framburður brotaþola hefur verið á einn veg um þau atriði semmáli skipta og fær frásögn hennar jafnframt stuðning í framburði vitna, semrakinn hefur verið. Á hinn bóginn hefur ákærði ekki verið samkvæmur sjálfum sérí lýsingum á atvikum, auk þess sem þær samrýmast ekki að öllu leyti frásögnvitna á vettvangi. Þá þykir framburður vitnanna D, E og J, um samskipti viðbrotaþola eftir atburðinn og líðan hennar, styðja frásögn brotaþola um að húnhafi ekki verið samþykk kynferðismökunum. Er það niðurstaða dómsins að leggjaberi frásögn brotaþola til grundvallar í málinu, en hafna framburði ákærða semótrúverðugum. Þykir sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi þvingað brotaþolatil kynferðismaka með því að beita hana ofbeldiog ólögmætri nauðung, eins og lýst er í ákæru. Verður ákærði sakfelldursamkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða.Ákærði er fæddurí [...]. Samkvæmt sakavottorði var hann 1. mars 2004 dæmdur til 45 dagafangelsisrefsingar, skilorðsbundið í eitt ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga. Þann 4. júní 2012 var hann dæmdur til tveggja mánaðafangelsisrefsingar, skilorðsbundið í tvö ár fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr.sömu laga og fíkniefnalagabrot. Þann 19. febrúar 2015 var hann dæmdur tilfjögurra mánaða fangelsisrefsingar fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennrahegningarlaga, en framangreindur skilorðsdómur frá árinu 2012 var þá dæmdurupp. Ákærði gekkst tvívegis undir sektargerðir árið 2015 vegna brota gegnumferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni og var hann sviptur ökurétti í 12mánuði. Loks var hann dæmdur 20. júlí 2015 til átta mánaða fangelsisrefsingar,þar af sex mánuði skilorðsbundið, fyrir brot gegn 252. gr. almennrahegningarlaga. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir nauðgunarbrot gagnvart17 ára gamalli stúlku, en hann var þrítugur að aldri þegar brotið var framið.Við ákvörðun refsingar verður litið til ákvæða 1. og 2. tölul. 1. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga. Þá verður skilorðsbundinn hluti refsidómsins frá 20.júlí 2015 tekinn upp og ákærða dæmd refsing í einu lagi, sbr. 60. gr. og 78.gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt öllu framangreindu þykir refsing ákærðahæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærðiverður dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Brot ákærða var til þess fallið að valda brotaþolamikilli andlegri vanlíðan, ekki síst í ljósi ungs aldurs hennar. Af framburðistúlkunnar fyrir dóminum þykir jafnframt verða ráðið að verknaðurinn hafifengið mjög á hana. Í vitnisburði J félagsráðgjafa fyrir dóminum kom fram aðbrotaþoli hefði búið við margþættan vanda á þessum tíma vegna vímuefnaneyslusinnar og hefði hún ekki þegið sérfræðiaðstoð sem henni var boðin vegnamálsins. Hins vegar kom fram hjá vitninu, sem hafði þekkt brotaþola um árabil,að hún hefði grátið mikið þegar hún lýsti því sem gerst hefði, sem væri ólíkthenni þar sem hún léti almennt lítið uppi um líðan sína. Þá hefðivímuefnaneysla hennar aukist í kjölfar atburðarins. Með hliðsjón afframangreindu þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna, sem berivexti sem í dómsorði greinir. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar hrl., 845.060krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helgu Völu Helgadóttur hdl.,485.925 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts.Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Óli Ingi Ólason aðstoðarsaksóknari.Málið dæma héraðsdómararnirRagnheiður Harðardóttir, sem dómsformaður, Barbara Björnsdóttir og SímonSigvaldason.Dómsorð: Ákærði,X, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærðigreiði A, kt. [...], 1.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. október 2014 til 5. júlí 2015, enmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar hrl., 845.060krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helgu Völu Helgadóttur hdl.,485.925 krónur.
Mál nr. 142/2013
Lífeyrissjóður Lífeyrisréttur
D höfðaði mál gegn lífeyrissjóðnum L og krafðist þess í fyrsta lagi að felld yrði úr gildi ákvörðun stjórnar L um að lífeyrir D skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 23. febrúar 2010. Í öðru lagi að viðurkennt yrði að lífeyrir D skyldi frá 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 4. júlí 2008. Í þriðja lagi að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur samkvæmt öðrum kröfulið ættu frá sama degi að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. D hafði gegnt starfi forstjóra ríkisspítala fram til ársins 1995 og var ekki um það deilt að honum hefði verið heimilt að velja að lífeyrir hans yrði miðaður við laun forstjóra Landspítalans. D hóf töku lífeyris 1. febrúar 2010. Talið var að ákvörðun stjórnar L um að miða lífeyri D við ákvörðun kjararáðs um laun forstjóra Landspítalans 23. febrúar 2010 hefði ekki samræmst 2. og 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, enda hefði borið að miða upphaflegan lífeyri D við laun forstjóra Landspítalans eins og þau voru við starfslok hans. Aftur á móti var ekki fallist á kröfu D um að miðað yrði við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008 þar sem ráðið hafði í ákvörðun sinni ekki greint milli launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu. Í dómi Hæstaréttar kom síðan fram að D hefði samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 haft val um það hvort lífeyrisgreiðslur til hans breyttust til samræmis við breytingar sem yrðu á launum er á hverjum tíma væru greidd forstjóra Landspítalans eða hvort þær skyldu breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Veldi D síðari kostinn yrði hann að hlíta því sem fram kæmi í 4. mgr. 28. gr. laganna um að miða bæri lífeyri hans við breytingar á launum fyrir það starf til ársloka 1996 en eftir það breyttist lífeyririnn í samræmi við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. 24. gr., sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna. Var L því sýknaður af þeirri kröfu D að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skyldu við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, ættu frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2013. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 2. maí 2013. Hann krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þann veg að fallist verði á kröfur hans í héraði. Þær voru í fyrsta lagi að ákvörðun stjórnar aðaláfrýjanda 19. maí 2010 um að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 23. febrúar sama ár yrði dæmd ógild, í öðru lagi að viðurkennt yrði að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi frá og með 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði 4. júlí 2008 og í þriðja lagi að viðurkennt yrði að lífeyrisgreiðslur til gagnáfrýjanda samkvæmt öðrum kröfulið ættu frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þá krefst gagnáfrýjandi staðfestingar á ákvörðun hins áfrýjaða dóms um málskostnað í héraði, auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hóf gagnáfrýjandi töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda 1. febrúar 2010 eftir að hafa verið sjóðfélagi í liðlega 36 ár, þar af vel á annan áratug sem forstjóri ríkisspítala, en hann lét af því starfi árið 1995 þegar hann varð ráðuneytisstjóri í heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu. Greinir málsaðila ekki á um það að miða skuli lífeyri gagnáfrýjanda við laun forstjóra Landspítalans kjósi hann að sá háttur verði á hafður. Á hinn bóginn er ágreiningur þeirra á milli um hvort taka hafi átt mið af þeim launum, þegar gagnáfrýjandi hóf töku lífeyris, eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008 eða 23. febrúar 2010. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 47/2006 um kjararáð skal ráðið ákvarða föst laun fyrir venjulega dagvinnu og önnur laun sem starfi fylgja og kveða á um önnur starfskjör. Í héraðsdómi er gerð ítarleg grein fyrir fyrrgreindum tveimur ákvörðunum ráðsins um laun og starfskjör forstjóra Landspítalans. Í ákvörðuninni 4. júlí 2008 var ákvörðunarorðið svohljóðandi: „Mánaðarlaun forstjóra Landspítala skulu vera samkvæmt 161. flokki í launatöflu kjararáðs nr. 502, nú 1.618.565 krónur. Ekki er greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu. Laun eru við það miðuð að um fullt starf sé að ræða og þannig ákveðin að ekki komi til frekari greiðslna nema kjararáð úrskurði um það sérstaklega. Um almenn starfskjör forstjóra Landspítala gilda reglur kjararáðs frá 30. maí 2007.“ Í upphafi ákvörðunarinnar 23. febrúar 2010 var tekið fram að 8. gr. laga nr. 47/2006 hafi verið breytt á tiltekinn hátt með lögum nr. 87/2009, en síðan sagði: „Kjararáð hefur áður ákveðið forstjóra Landspítalans heildarlaun þar sem ekki var greint á milli dagvinnu og yfirvinnu. Með þessari ákvörðun eru laun forstjórans ákveðin þannig að skilyrði laganna um dagvinnulaun sé uppfyllt.“ Í samræmi við það sagði meðal annars í ákvörðunarorði: „Frá og með 1. mars 2010 skulu mánaðarlaun forstjóra Landspítalans vera samkvæmt launaflokki 502-141, nú 833.752 krónur. Að auki skal greiða honum 100 einingar á mánuði fyrir alla yfirvinnu og álag er starfinu fylgir.“ II Frá því að lög nr. 101/1943 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins leystu af hólmi lög nr. 51/1921 um lífeyrissjóð embættismanna og ekkna þeirra og þar til lög nr. 141/1996 um lífeyrisréttindi starfsmanna ríkisins tóku gildi 1. janúar 1997 var lagaumgjörð og starfsemi aðaláfrýjanda um margt frábrugðin því sem almennt gerist nú um lífeyrissjóði. Þannig áunnu sjóðfélagar sér ekki réttindi á grundvelli innborgaðra iðgjalda, heldur var mælt fyrir um þau í lögum, óháð iðgjöldum. Einnig var búið svo um hnúta að ríkissjóður og aðrir launagreiðendur stæðu undir skuldbindingum aðaláfrýjanda gagnvart sjóðfélögum, þar á meðal var ríkissjóður í bakábyrgð fyrir öllum lífeyrisgreiðslum hans. Með lögum nr. 141/1996 voru gerðar gagngerar breytingar á lagaumgjörð aðaláfrýjanda og þar með lífeyrisréttindum sjóðfélaga í honum. Komið var á nýju réttindakerfi, sem nýráðnir starfsmenn skyldu greiða iðgjald til, og var um það stofnuð sérstök deild í aðaláfrýjanda, A-deild. Eldra réttindakerfi var hins vegar lokað fyrir nýjum starfsmönnum og því skipað í sérstaka deild, B-deild. Meginreglan var sú að sjóðfélagar, sem áttu aðild að aðaláfrýjanda við gildistöku laga nr. 141/1996, yrðu í B-deildinni þar sem réttindareglur héldust með nokkrum undantekningum óbreyttar frá eldri lögum. Eitt af þeim nýmælum, sem upp var tekið, var að kveðið var á um í b. lið 15. gr. laga nr. 141/1996, nú 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, að eftir að taka lífeyris hæfist skyldu breytingar á lífeyrisgreiðslum til sjóðfélaga í B-deildinni framvegis ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem yrðu á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu. Þó skyldi sjóðfélögum gefinn kostur á að velja um það við starfslok hvort ellilífeyrir þeirra yrði miðaður við laun fyrir störf sem þeir höfðu áður gegnt, eins og verið hafði, eða hvort lífeyririnn tæki þess í stað mið af meðalbreytingum á launum opinberra starfsmanna, eftir því sem nánar var kveðið á um í 35. gr., sbr. 19. gr. laga nr. 141/1996, nú 35. gr., sbr. 3. og 4. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997. Með heimild í 2. mgr. 34. gr. laga nr. 141/1996 var meginmál breytinga samkvæmt þeim fellt inn í lög nr. 29/1963 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og þau síðan gefin út sem lög nr. 1/1997 er tóku gildi 10. janúar 1997. Samkvæmt 2. mgr. 24. gr. síðastnefndra laga, sem gildir um B-deild aðaláfrýjanda, er upphæð ellilífeyris hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast. Í 3. mgr. sömu greinar er að finna svofellt ákvæði: „Eftir að taka lífeyris hefst skulu breytingar á lífeyrisgreiðslum ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 2. mgr., og skal Hagstofa Íslands reikna þær mánaðarlega.“ Þá er svo fyrir mælt í 6. mgr. að hafi sjóðfélagi gegnt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðfélagatíma sínum skuli miða lífeyrinn við hæst launaða starfið, enda hafi hann gegnt því að minnsta kosti í tíu ár. Í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 segir meðal annars að sjóðfélagar sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi geti, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna, valið hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf samkvæmt ákvæðum 6. mgr. 24. gr., eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. þeirrar greinar. Í 3. mgr. 28. gr. sömu laga er kveðið á um að þegar lífeyrisgreiðslur skuli miðast við hærra launað starf en lokastarf samkvæmt 6. mgr. 24. gr. skuli við ákvörðun um lífeyri miða við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar frá þeim tíma er starfsmaður lætur af sínu hærra launaða starfi og þar til taka lífeyris hefst. Í 4. mgr. 28. gr. er síðan svohljóðandi ákvæði: „Hafi starfsmaður látið af hinu hærra launaða starfi fyrir árslok 1996 skal þó miða breytingar á lífeyri við breytingar á þeim launum er starfinu fylgdu fram til ársloka 1996. Eftir það skal farið eftir reglu 3. mgr.“ III Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi tók aðaláfrýjandi þá ákvörðun 19. maí 2010 á grundvelli 78. gr. samþykkta fyrir hann að starf forstjóra ríkisspítala, sem gagnáfrýjandi hafði gegnt vel á annan áratug, hafi verið hliðstætt starfi forstjóra Landspítalans, sbr. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Samkvæmt því skyldi lífeyrir gagnáfrýjanda taka mið af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót fyrir síðarnefnda starfið, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar, kysi hann að sá háttur yrði á hafður. Skýra verður þessi tvö lagaákvæði á þann veg að í því tilviki hafi borið að miða upphaflegan lífeyri gagnáfrýjanda við laun forstjóra Landspítalans eins og þau voru við starfslok gagnáfrýjanda 1. febrúar 2010 þegar hann hóf töku lífeyris hjá aðaláfrýjanda. Laun forstjórans tóku þá mið af ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 og breyttust fyrst samkvæmt ákvörðun ráðsins 23. febrúar 2010 hinn 1. apríl sama ár. Af þeim sökum var ólögmæt sú ákvörðun aðaláfrýjanda að lífeyrir gagnáfrýjanda skyldi miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði í síðara skiptið. Því verður fallist á þá kröfu gagnáfrýjanda að ákvörðunin skuli felld úr gildi. Þegar kjararáð tók ákvörðun um laun forstjóra Landspítalans 4. júlí 2008 kom meðal annars fram í ákvörðunarorði að laun forstjórans, sem ákveðin voru í einu lagi, væru við það miðuð að um fullt starf væri að ræða og ekki væri sérstaklega greitt fyrir yfirvinnu. Í ákvörðun ráðsins 23. febrúar 2010 var síðan tekið fram að ekki hafi verið greint milli dagvinnu og yfirvinnu í fyrri ákvörðun ráðsins um laun forstjórans. Að þessu virtu er fallist á þá ályktun héraðsdóms að í ákvörðuninni 4. júlí 2008 hafi ekki verið greint milli launa fyrir dagvinnu og yfirvinnu og því sé ekki unnt að leggja hana til grundvallar lífeyri gagnáfrýjanda. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna aðaláfrýjanda af þeirri kröfu gagnáfrýjanda að viðurkennt verði að lífeyrir hans skuli frá og með 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008. Með vísan til þess sem að framan greinir getur gagnáfrýjandi eftir 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 valið hvort lífeyrisgreiðslur til hans breytist til samræmis við breytingar, sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd forstjóra Landspítalans, eða hvort þær skuli breytast samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 24. gr. laganna. Eins og áður segir er fyrri kosturinn sá eini sem stóð gagnáfrýjanda til boða sem sjóðfélaga í aðaláfrýjanda til ársloka 1996 og með því að gefa honum færi á að velja þann kost eru virt áunnin lífeyrisréttindi hans sem njóta verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Ákveði gagnáfrýjandi á hinn bóginn að taka síðari kostinn, sem fyrst var boðið upp á með lögum nr. 141/1996, verður hann að hlíta því sem kveðið er á um í 4. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997 sökum þess að hann lét af starfi sem forstjóri ríkisspítala árið 1995. Samkvæmt því ber að miða lífeyri hans við breytingar á launum fyrir það starf til ársloka 1996, en eftir það breytist lífeyririnn í samræmi við meðalhækkanir á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu samkvæmt 3. mgr. 24. gr., sbr. 3. mgr. 28. gr. laganna. Að þessu virtu verður aðaláfrýjandi sýknaður af þeirri kröfu gagnáfrýjanda að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skuli við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, eigi frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýkn af þeirri kröfu gagnáfrýjanda, Davíðs Á. Gunnarssonar, að viðurkennt verði að lífeyrisgreiðslur til hans, sem miðast skuli við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákveðin af kjararáði 4. júlí 2008, eigi frá og með 1. febrúar 2010 að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður nema um málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 7. janúar sl., er höfðað 6. mars sl. Stefnandi er Davíð Á. Gunnarsson, Selbraut 76, Seltjarnarnesi. Stefndi er Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, Bankastræti 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi, að ákvörðun stjórnar stefnda frá 19. maí 2010 um að lífeyrir hans skuli miðast við launakjör forstjóra Landspítalans, eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði þann 23. febrúar 2010, verði dæmd ógild. Stefnandi krefst þess í öðru lagi, að viðurkennt verði með dómi að lífeyrir hans skuli frá og með 1. febrúar 2010 miðast við launakjör forstjóra Landspítalans, eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði þann 4. júlí 2008. Í þriðja lagi krefst stefnandi viðurkenningar dómsins á að lífeyrisgreiðslur til hans samkvæmt kröfulið II eigi, frá og með 1. febrúar 2010, að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Málsatvik Atvik málsins eru ágreiningslaus. Stefnandi hóf störf hjá Ríkisspítölum sem aðstoðarframkvæmdastjóri árið 1973, en undir Ríkisspítala féllu m.a. Landspítalinn, Kleppsspítali, Vífilsstaðaspítali, Kristneshælið, Kópavogshælið, Gæsluvistarhælið í Gunnarsholti, Rannsóknarstofa Háskólans, Blóðbankinn, Ljósmæðraskóli Íslands, Tjaldanes­heimilið, Þroskaþjálfaskólinn, Geislavarnir ríkisins, Heyrnar- og talmeinastöð ríkisins auk tiltekinna annarra smærri sjálfstæðra rekstrareininga. Stefnandi tók við starfi framkvæmdastjóra árið 1979 og var síðan skipaður forstjóri árið 1980. Í málinu nýtur ekki við gagna um laun stefnanda sem forstjóra Ríkisspítala, svo sem hvort þau voru ákveðin sem föst heildarlaun, eða hvernig hagað var útreikningi lífeyrissjóðsiðgjalda. Við málflutning var þó upplýst að ákvörðun um þetta efni hefði verið á hendi ráðherra og væri erfiðleikum bundið að afla gagna um þetta atriði. Árið 1995 var stefnandi skipaður ráðuneytisstjóri heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis og starfaði hann þar fram til 31. ágúst 2007 en tók þá við embætti sérstaks sendifulltrúa (Special Envoy for Global Health) á vegum heilbrigðisráðuneytisins og utanríkisráðuneytisins frá 1. september 2007. Hinn 1. febrúar 2009 var embættið lagt niður og naut stefnandi í kjölfarið biðlauna í 12 mánuði. Hóf stefnandi töku lífeyris að því tímabili liðnu eða 1. febrúar 2010. Áður en biðlaunatímanum lauk eða 17. desember 2009, hafði stefnandi sent stefnda umsókn um lífeyri. Með bréfi stefnda 4. febrúar 2010 var stefnanda tjáð að til bráðabirgða myndu lífeyrisgreiðslur til hans miðast við laun ráðuneytisstjóra en til stæði að afla álits starfsnefndar skv. 7. gr. samþykkta stefnda um viðmiðunarlaun lífeyris­greiðslna til stefnanda. Stefnandi krafðist þess hins vegar í greinargerð til stefnda 22. febrúar 2010 að lífeyrir hans væri miðaður við hæst launaða starfið sem hann gegndi í þágu ríkisins, þ.e. starf forstjóra Ríkisspítalanna, sem stefnandi taldi jafngilda störfum forstjóra Landspítalans, en um laun forstjórans vísaði stefnandi til ákvörðunar kjararáðs 4. júlí 2008. Hinn 2. mars 2010 var stefnanda tilkynnt að starfsnefnd stefnda hefði ákveðið að vísa máli hans til stjórnar stefnda og fóru í framhaldinu fram bréfaskipti og viðræður milli aðila sem ekki er ástæða til að rekja sérstaklega. Með bréfi stefnda 31. maí 2010 var stefnanda tilkynnt um ákvörðun stjórnar stefnda 19. maí 2010 um launaviðmið lífeyris hans. Samkvæmt bréfinu 31. maí 2010 var ákvörðun stefnda 19. maí 2010 í fjórum liðum. Í lið 1 var lýst þeirri niðurstöðu stjórnarinnar að starf stefnanda sem forstjóra Ríkisspítala væri ekki það sama og starf forstjóra Landspítalans. Í lið 2 kom hins vegar fram að stjórnin teldi að réttur væri til viðmiðunar við laun forstjóra Landspítalans þar sem um „hliðstætt starf“ væri að ræða, sbr. 78. gr. samþykkta stefnda. Í lið 3 kom fram að stjórn stefnda hafnaði því að réttur væri til viðmiðunar við ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008, þar sem laun og starfskjör forstjóra Landspítalans voru ákveðin, „á grundvelli þess að þar sé um að ræða ákvörðun um heildarlaun og að þau séu ekki tæk til ákvörðunar launaviðmiðs“. Þá sagði eftirfarandi: „Með þessu er stjórnin ekki að halda fram að ákvörðun kjararáðs sé ólögmæt heldur eingöngu að hún sé ekki tæk til ákvörðunar launaviðmiðs hjá LSR. Skýrt er í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, að uphæð ellilífeyris sé hundraðhluti af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót. Í ákvörðun kjararáðs frá 4. júlí 2008 er hins vegar greinilega tekin ákvörðun um heildarlaun. Upphæð sú sem var ákvörðun sem mánaðarlaun, kr. 1.618.565, er svo úr takti við það sem hafði verið í gangi að hún gefur strax til kynna að um sé að ræða heildarlaun fyrir meira en venjulega dagvinnu. Tekið er fram í ákvörðunarorði að ekki sé greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu sem hlýtur að þýða að yfirvinna sé innifalin í mánaðarlaunum. Þá er í ákvörðuninni talað um að leitast sé við að tryggja eðlilegt samræmi milli launa forstjórans og heildarlauna annarra æðstu stjórnenda á spítalanum. Þessi ummæli benda einnig til að um sé að ræða heildarlaun. Ný ákvörðun kjaranefndar um laun og starfskjör forstjóra Landspítalans frá 23. feb. sl. gefur og tilefni til að ætla að um heildarlaun hafi verið að ræða í fyrri ákvörðun en í henni er laununum skipt upp og föst laun ákvörðuð fyrir dagvinnu ásamt einungum. Síðast en ekki síst þá kemur fram í bréfi [stefnanda] dags. 12. apríl sl. að það sé skilningur [stefnanda] að um sé að ræða heildarlaun, sbr. þessi ummæli [...]. að öllu þessu virtu komst stjórnin að fyrrgreindri niðurstöðu.“ Undir fjórða lið bréfsins sagði að stjórn stefnda hefði samþykkt að þar sem úrskurður kjararáðs 4. júlí 2008 væri ekki tækur til viðmiðs yrði að ákveða viðmiðunarlaun á grundvelli 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Þá sagði eftirfarandi: „Samþykkt var að eðlilegast væri að miða við nýjasta úrskurð kjararáðs um laun forstjóra LSH frá 23. febrúar sl. en í honum eru dagvinnulaun sérstaklega tiltekin og eru samkvæmt launaflokki 502-141, nú kr. 833.752.“ Í málinu liggja fyrir þeir úrskurðir kjararáðs um laun forstjóra Landspítalans sem vísað er til framangreindri ákvörðun stjórnar stefnda. Í úrskurði ráðsins 4. júlí 2008 segir eftirfarandi í niðurstöðukafla: „kjararáð hefur ekki áður úrskurðað um laun forstjóra Landspítalans, svo sem fyrr segir. Landspítalinn er langstærsta stofnun íslenska ríkisins hvort heldur litið er til fjárhagslegra umsvifa vegna starfseminnar eða til fjölda starfsfólks. Starfsemin er flókin og sérhæfð og starfsmenn eru með mikla menntun og há laun sem greidd eru á grundvelli kjarasamninga, oft fyrir mikla vinnu. Við undirbúning þessarar ákvörðunar hefur ráðið kannað laun forstjóra ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja sem ekki eru ákveðin af kjararáði, en þar á meðal eru nokkur stór ríkisfyrirtæki. Hefur ráðið haft hliðsjón af þeim launum við ákvörðun launa forstjóra Landspítalans. Þá hefur verið leitast við að tryggja eðlilegt samræmi milli launa forstjórans og heildarlauna annarra æðstu stjórnenda á spítalanum.“ Með hliðsjón af þessu ákvað kjararáð að frá 1. september 2008 skyldu mánaðarlaun forstjóra Landspítala vera samkvæmt 161. flokki í launatöflu kjararáðs nr. 502, nú 1.618.565 krónur. Ekki væri greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu. Þá sagði orðrétt: „Laun eru við það miðuð að um fullt starf sé að ræða og þannig ákveðin að ekki komi til frekari greiðslna nema kjararáð úrskurði um það sérstaklega.“ Í úrskurði kjararáðs 23. febrúar 2010 eru raktar þær breytingar sem gerðar voru á 8. gr. laga nr. 47/2006 um kjararáð með lögum nr. 87/2009, en samkvæmt 8. gr. skyldi ráðið við úrlausn mála gæta innbyrðis samræmis í starfskjörum þeim sem það ákveddi og að þau væru á hverjum tíma í samræmi við laun í þjóðfélaginu hjá þeim sem sambærilegir gætu talist með tilliti til starfa og ábyrgðar. Þá sagði í greininni að sérstaklega skyldi gæta samræmis milli þeirra og þeirra kjara hjá ríkinu sem greidd eru á grundvelli kjarasamninga annars vegar og ákvarðana ráðsins hins vegar. Í 2. mgr. greinarinnar sagði að ráðið skyldi ætíð taka tillit til almennrar þróunar kjaramála á vinnumarkaði. Í úrskurði kjararáðs er rakið að í áðurnefndum lögum nr. 87/2009 hafi falist að við 1. mgr. 8. gr. laganna hafi verið bætt svohljóðandi málslið: „Við ákvörðun sína skal kjararáð gæta þess að föst laun fyrir dagvinnu, annarra en forseta Íslands, verði ekki hærri en föst laun forsætisráðherra skv. 3. gr.“ Þá sagði að föst laun forsætisráðherra væru nú 935.000 krónur á mánuði. kjararáð hefði áður ákveðið forstjóra Landspítalans heildarlaun þar sem ekki væri greint á milli dagvinnu og yfirvinnu. Með þessari ákvörðun ráðsins væru laun forstjórans ákveðin þannig að skilyrði laganna um dagvinnulaun væru uppfyllt. Í niðurstöðukafla úrskurðarins eru einnig raktar þær breytingar á lögum nr. 47/2006 sem gerðar voru með lögum nr. 148/2008 þar sem kjararáði var falið, án tillits til lögmæltra viðmiða, að kveða upp úrskurð fyrir árslok 2008 er fæli í sér 5-15% launalækkun alþingismanna og ráðherra er gilti frá 1. janúar 2009, en jafnframt skyldi ráðið endurskoða kjör annarra til samræmis. Þá sagði eftirfarandi: „Með þeim breytingum, sem að ofan greinir, á skipulagi ákvarðana um launakjör þeirra sem heyra undir kjararáð hefur, eins og fram kemur í úrskurði nr. 2010.4.001 um almennar forsendur, verið raskað því fyrirkomulagi og viðmiðum sem tilgreind voru í 8. gr. laga um kjararáð nr. 47/2006 eins og þau upphaflega voru. kjararáð verður samkvæmt 8. gr. eins og hún nú er fyrst og fremst að miða við föst laun forsætisráðherra og þær ákvarðanir sem Alþingi tók um lækkun launa þeirra sem hafa heyrt undir ákvörðunarvald ráðsins. Af þessu leiðir einnig, að svo geti í auknum mæli farið að æðsti stjórnandi hlutafélags eða stofnunar í eigu ríkisins verði ekki með hæst laun starfsmanna, en við því hefur kjararáð engin úrræði. Fyrirvaralaus ákvæði laga nr. 148/2008 og 87/2009 hafa í reynd afnumið meginefni 8. gr. laga um kjararáð.“ Í umræddum úrskurði kjararáðs eru raktar meginforsendur úrskurðar ráðsins um laun forstjóra Landspítalans 4. júlí 2008. Þá segir eftirfarandi: „Við ákvörðun mánaðarlauna forstjórans, þ.e. fastra launa fyrir dagvinnu, hefur kjararáð tekið mið af mánaðarlaunum ráðuneytisstjóra, sem eru í launaflokki 141. Þá hefur kjararáð við ákvörðun einingafjölda gætt meðalhófssjónarmiða til þess að komast hjá því að laun lækki óhóflega. Þetta leiðir til tímabundins ósamræmis við laun þeirra sem hafa heyrt undir kjararáð, en búast má við endurskoðun einingafjölda allra þeirra sem undir það heyra eftir 1. desember 2010 eins og nánar er gerð grein fyrir í úrskurði nr. 2010.4.001.“ Í úrskurðinum er fjallað um hlunnindi og lífeyrisréttindi forstjórans. Þá segir að samkvæmt upplýsingum frá ráðuneytisstjóra heilbrigðisráðuneytisins sé nauðsynlegt að sérhæfingar núverandi forstjóra njóti við tilteknar sérhæfðar skurðaðgerðir á sviði bæklunarlækninga. Kemur fram að ráðið hafi fjallað um þessi störf forstjórans og sé niðurstaða ráðsins sú að þau tilheyri ekki starfi hans sem forstjóra. Í ákvörðunarorðum úrskurðarins segir að frá og með 1. mars 2010 skuli mánaðarlaun forstjóra Landspítalans vera samkvæmt launaflokki 502-141, nú 833.752 krónur. Að auki skuli greiða honum 100 einingar á mánuði fyrir alla yfirvinnu og álag er starfinu fylgi. Eru þær greiðslur nánar skilgreindar í ákvörðunarorðunum. Þá segir að störf forstjórans við sérstakar aðgerðir á sviði bæklunarskurðlækninga tilheyri ekki starfi hans sem forstjóra. Laun séu miðuð við fullt starf þannig að ekki komi til frekari greiðslna nema kjararáð úrskurði um það sérstaklega. Ekki var um að ræða skýrslur við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að hann eigi rétt á lífeyri er miðist við launakjör forstjóra Landspítalans í samræmi við þær reglur sem að lögum gilda um útreikning á lífeyri og ávinnslu réttinda. Stefnda sé óheimilt að ákveða einhliða viðmiðunarlaun stefnanda í andstöðu við fyrirmæli laga og þannig að brotið sé gegn stjórnarskrárvörðum réttindum hans. Í stefnu kemur hins vegar fram að ekki sé ágreiningur um þann hundraðshluta af launum sem miða beri lífeyrisrétt stefnanda við. Stefnandi telur þá ákvörðun stefnda með öllu ófullnægjandi og ólögmæta, að hafna því að réttur sé til viðmiðunar við ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 á grundvelli þess að þar hafi forstjóra Landspítalans verið ákvörðuð heildarlaun, sem séu ekki tæk til launaviðmiðs. Stefnandi vísar til ákvæða laga nr. 47/2006 og telur að af þeim leiði að líta beri á ákvörðun um óskipt heildarlaun sem föst dagvinnulaun, ef ekki er annað tekið fram í úrskurði kjararáðs. Telur hann að þessi skýring fái stoð í forsögu laganna og athugasemdum við frumvörp til fyrri laga, sbr. einkum 2. og 6. gr. laga nr. 120/1992 um Kjaradóm og kjaranefnd, en með umræddri 6. gr. hafi Kjaradómi verið gert skylt að skipta heildarlaunum í laun fyrir venjulega dagvinnu og önnur laun. Stefnandi vísar til þess að í athugasemdum við 2. gr. þess frumvarps sem varð að lögum nr. 120/1992 sé að finna eftirfarandi skýringar á þessari reglu laganna: „Töluverð ásókn hefur verið frá einstökum embættismönnum og starfshópum í að falla undir úrskurðarvald Kjaradóms. Stafar það ekki síst af því að lífeyrisréttindi þeirra hafa miðast við heildarlaun þau er dómurinn hefur úrskurðað en lífeyrisréttindi þeirra, sem hafa haft launakjör samkvæmt kjarasamningum eða ákvörðun fjármálaráðherra (undanskildir eru þeir embættismenn sem hlotið hafa röðun af hálfu ráðherra með hliðsjón af ákvörðunum Kjaradóms), hafa miðast við dagvinnulaun þeirra, auk persónuuppbótar og orlofsuppbótar, sbr. 10. gr. laga nr. 29/1963, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Gert er ráð fyrri að misræmi þetta verði nú leiðrétt, sbr. 6. gr. frumvarpsins, þannig að lífeyrisréttindi verði í öllum tilvikum miðuð við laun fyrir dagvinnu eins og þau eru tilgreind í lífeyrissjóðslögunum nema samningar eða lög mæli fyrir um annað.“ Af þessari forsögu telur stefnandi að megi vera ljóst að ef heildarlaunum er ekki skipt upp samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 47/2006 þá beri að líta svo á að um sé að ræða föst laun fyrir dagvinnu sem séu hæf til launaviðmiðs skv. 78. gr. samþykkta stefnda. Þótt tekið sé fram í úrskurði að ekki sé greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu breyti það engu um eðli kjaranna. Hefði einhver hluti þeirra átt að vera undanþeginn lífeyrisgreiðslum hefði kjararáði borið að tilgreina það sérstaklega. Stefnandi telur ranga fullyrðingu stefnda í bréfi 31. maí 2010 á þá leið að sú upphæð sem ákvörðuð var sem mánaðarlaun af kjararáði í ákvörðuninni 4. júlí 2008 „væri svo úr takti við það sem hafði verið í gangi“ að hún gæfi strax til kynna að um hafi verið að ræða heildarlaun fyrir meira en venjulega dagvinnu. kjararáð hafi tekið mið af viðeigandi ákvæðum laga nr. 47/2006 við ákvörðun launa forstjóra Landspítalans án þess að þeirri ákvörðun hafi verið hnekkt. Stefnandi vísar einnig til þess að það eigi sér eðlilegar skýringar að laun forstjóra Landspítalans hafi verið ákveðin hærri en t.d. laun ráðuneytisstjóra í heilbrigðisráðuneytinu. Vísar stefnandi til lýsingu kjararáðs á málsatvikum og ítarlegs rökstuðnings sem að meginstefnu hefur verið rakinn í lýsingu málsatvika hér að framan. Stefnandi bendir einnig á að laun forstjórans hafi alltaf verið miklu hærri en laun annarra forstjóra ríkisstofnana á meðan laun hans voru ákveðin af ráðherra, enda hafi hann stjórnað um 5.000 manna starfsliði og borið ábyrgð á 8 - 9% allra útgjalda ríkisins. Til stuðnings kröfu sinni um ógildingu á ákvörðun stefnda byggir stefnandi á því að enga heimild sé að finna í 6. mgr. 23. gr. laga nr. 47/2006 til handa stjórn stefnda að ákveða stefnanda einhliða viðmiðunarlaun. Ákvæðið eigi einungis við ef sjóðsfélagi taki ekki laun samkvæmt samningum eða öðrum launa­ákvörðunum sem miðist við kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvarðanir kjararáðs eða kjarasamninga sem sveitarfélög gera á grundvelli laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Stefnandi vísar til þess að ákvæðið hafi fyrst komið í lög með lögum nr. 1/1997, en talin hafi verið þörf á því að eyða út því misræmi sem hafði skapast vegna þess að sumir launagreiðendur, sem fengið hefðu heimild til að greiða iðgjald til sjóðsins, greiddu laun sem voru ekki í samræmi við laun ríkisstarfsmanna. Í undirbúningsgögnum komi einnig fram að fyrrgreindir launagreiðendur hafi nánast haft sjálfdæmi um það hvaða viðmiðunarlaun það væru sem iðgjald væri greitt af, aðeins ef þau væru kölluð dagvinnulaun. Með því hafi skapast ákveðið misræmi, með því að nokkrir einstaklingar gætu í krafti ráðningarsamninga öðlast lífeyrisrétt sem væri í miklu ósamræmi við það sem almennt gerðist hjá sjóðsfélögum. Af framansögðu sé ljóst að ákvæðið geti ekki átt við stefnanda. Viðurkenndur hafi verið réttur hans til viðmiðunar við laun forstjóra Landspítalans. Því hafi stefndi enga heimild til að miða við önnur laun en löglega ákveðin laun forstjóra Landspítalans sem voru í gildi þegar stefnandi hóf töku lífeyris. Stefnandi telur að 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 taki af allan vafa um við hvaða tímamark útreikningur lífeyrisgreiðslna sjóðsfélaga skuli miðast. Í ákvæðinu komi fram að upphæð ellilífeyris sé hluti af nánar skilgreindum launum sem við starfslok fylgdu stöðu þeirri er sjóðsfélagi gegndi síðast (svokölluð eftirmannaregla). Þá segi einnig í inngangsorðum frumvarpsins að lífeyrisréttur við upphaf lífeyristöku verði reiknaður samkvæmt launum við starfslok. Af þessu sé ljóst að ekki sé heimilt að miða við annað tímamark en starfslok stefnda, þ.e. 1. febrúar 2010. Stefnandi vekur athygli á þeim breytingum sem áttu sér stað með lögum nr. 87/2010 um breytingu á lögum um kjararáð og fleiri lögum og tilvísun kjararáðs til þessara laga í úrskurði sínum 23. febrúar 2010. Þessi tímabundna breyting sem gerð hafi verið á lögum nr. 47/2006 hafi tekið gildi eftir starfslok stefnanda eða 1. mars 2010. Óheimilt sé að miða lífeyrisrétt stefnanda við ákvörðun sem hafi tekið gildi eftir starfslok hans og taki mið af framangreindum breytingarlögum. Við þetta sé því að bæta að 21. desember 2011 hafi kjararáð ákveðið að allar breytingar gengju til baka eða eins og segir í ákvörðuninni: „Röðun í launaflokka verður eins og hún var fyrir lækkun launa samkvæmt ákvörðun kjararáðs nr. 2009.001, sbr. lög nr. 148/2008". Þessi ákvörðun gildir um laun frá og með 1. október 2011.“ Þar með hafi laun forstjóra Landspítalans aftur færst í launaflokk 161 í launatöflu nr. 502 og því sé tímabært að fá dómsúrskurð um kröfu stefnanda. Stefnandi vísar til þess að sjóðsfélagar, sem hefji töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi geti valið um það hvort lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem þeir gegndu síðast, eða eftir atvikum við breytingar á launum fyrir hærra launað starf, eða hvort þær skuli breytast til samræmis við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. l. nr. 1/1997. Eins og fram komi í framlagðri umsókn stefnanda um lífeyri hafi hann ákveðið að fresta ákvörðun sinni í þrjá mánuði um það hvort kostinn hann veldi því hann hafi talið að úrvinnslu á umsókn hans yrði þá að fullu lokið. Á umsóknareyðublaðinu komi fram, að hafi umsækjandi ekki valið svokallaða „eftirmannareglu“ innan þriggja mánaða frá upphafi lífeyristöku þá fái hann greiddan lífeyri samkvæmt meðaltalsreglu, þ.e. skv. reglu 3. mgr. 24. gr. Þar sem ágreiningur hafi verið með aðilum telji stefnandi rétt að fá viðurkenningardóm fyrir því að lífeyrisgreiðslur til hans, svo sem krafist er hér að framan, taki breytingum skv. reglu 3. mgr. 24. gr. l. nr. 1/1997 frá og með 1. febrúar 2010, svo að það atriði verði ekki ágreiningsefni síðar meir. Stefnandi telur almennt viðurkennt að lífeyrisréttindi teljist eign í stjórnskipulegri merkingu og njóti sem slík verndar eignarnámsákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, sem og annarra ákvæða er við kunna að eiga, svo sem jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Réttindi þau er um ræði séu bæði endurgjald fyrir vinnu og til komin fyrir fjárframlög sjóðsfélaga. Stjórnarskrárvernd réttindanna setji skorður við því að löggjafinn og þau stjórnvöld sem fara með ákvarðanir um lífeyrisgreiðslur á hverjum tíma geti raskað lögmæltri viðmiðun ellilífeyris svo sem stefndi hafi gert. Með því að ákveða einhliða viðmiðunarlaun stefnanda með framangreindum hætti hafi stjórn stefnda í raun svipt hann lögvörðum rétti hans. Stefndi hafi reynst ófáanlegur til að leiðrétta ákvarðanir sínar og sé stefnanda því nauðugur sá kostur að leita atbeina dómstóla til að hnekkja ólögmætu ákvörðunum stjórnar stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að almenna reglan um töku lífeyris úr B-deild stefnda sé sú að lífeyrir reiknist af föstum launum fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast, sbr. nánar 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Samkvæmt þessari reglu eigi stefnandi rétt á lífeyri sem taki mið af launum ráðuneytisstjóra í Stjórnarráði Íslands, sbr. framlagða starfslokatilkynningu launagreiðanda. Lífeyrisgreiðslur sem stefnandi hafi fengið greiddar frá stefnda hafi frá upphafi lífeyristöku miðast við laun ráðuneytisstjóra og tekið breytingum til samræmis við þau á hverjum tíma. Frá almennu reglunni um að lífeyrir skuli taka mið af lokalaunum, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, séu nokkrar undantekningar, svo sem ef sjóðfélagi hafi gegnt hærra launuðu starfi en lokastarfi í að minnsta kosti tíu ár á sjóðfélagatíma sínum. Í slíkum tilvikum skapist réttur til viðmiðs við það starf, sbr. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Stefnandi hafi gegnt starfi forstjóra Ríkisspítala á annan áratug og hafi greitt í því starfi iðgjöld til stefnda. Í málinu sé óumdeilt að starf stefnanda sem forstjóri Ríkisspítala þyki hliðstætt starfi forstjóra Landspítala háskólasjúkrahúss, sbr. 78. gr. samþykkta stefnda. Samkvæmt því kunni stefnandi að eiga rétt til launaviðmiðs við það starf, að því gefnu að það sé hærra launað en lokastarf, sbr. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Ágreiningur aðila snúi fyrst og fremst að því að stefndi hafni því að réttur sé til viðmiðunar við ákvörðun kjararáðs um laun og starfskjör forstjóra Landspítala frá 4. júlí 2008. Byggist sú afstaða stefnda á því að ákvörðun kjararáðs kveði á um heildarlaun og þau séu því ekki tæk til ákvörðunar launaviðmiðs til greiðslu lífeyris. Iðgjalda- og lífeyrisgreiðslur miðist við föst laun fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót, sbr. 1. mgr. 23. gr. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Þegar stefnandi hafi áunnið sér réttindi hafi hann aðeins greitt iðgjöld af dagvinnulaunum en ekki heildarlaunum. Í ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 hafi verið tekin ákvörðun um heildarlaun og því geti sú ákvörðun ekki verið til viðmiðunar á greiðslu lífeyris úr eftirlaunakerfi ríkisstarfsmanna. Ákvörðun kjararáðs kveði á um samtals 1.618.565 króna mánaðarlaun sem heildarlaun og sé beinlínis tekið fram að ekki sé greitt sérstaklega fyrir yfirvinnu. Ekki sé unnt að túlka það á annan veg en að yfirvinna sé þar með innifalin í mánaðarlaunum. Þá sé einnig tekið fram í ákvörðuninni að leitast sé við að tryggja eðlilegt samræmi milli launa forstjórans og heildarlauna annarra æðstu stjórnenda á spítalanum. Stefndi mótmælir sjónarmiðum stefnanda á þá leið að líta beri svo á að óskipt laun teljist föst dagvinnulaun sem miða beri lífeyrisrétt við. Sú fullyrðing sé í andstöðu við uppbyggingu stefnda. Ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 sé því ekki tækur grundvöllur viðmiðs lífeyrisréttar stefnanda. Stefndi vísar til þess að hann hafi talið að sú ákvörðun kjararáðs að greina ekki á milli dagvinnulauna og annarrar þóknunar vekti upp spurningar og sent ráðinu skriflega fyrirspurn vegna þessa atriðis 2. september 2008. Þeirri fyrirspurn hafi hins vegar ekki verið svarað. Stefndi vísar til þess að þar sem framangreind ákvörðun hafi ekki verið tækur grundvöllur viðmiðunar lífeyrisréttar stefnanda hafi stjórn stefnda ákveðið viðmiðunarlaun með hliðsjón af ákvæði sem er í 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997. Stefnda hafi bæði verið rétt og skylt að taka afstöðu til þess hvað væru eðlileg viðmiðunarlaun og í þessu sambandi hafi verið litið til undirstöðuraka að baki umræddu ákvæði. Því sé mótmælt að stefndi sé bundinn af þeirri ákvörðun Kjarráðs að raða forstjóra Landspítala í 161. flokk í launatöflu kjararáðs nr. 502, enda liggi fyrir að ákvörðun kjararáðs tilgreini heildarlaun án sundurgreiningar. Stefndi byggir á því að honum sé rétt og skylt að ákvarða viðmiðunarlaun til greiðslu lífeyris ef ekki eru til staðar viðmið sem tæk eru til viðmiðunar á greiðslum iðgjalda né til greiðslu lífeyris. Í þessu sambandi beri að líta til réttindauppbyggingar B-deildar stefnda auk þess að skýrt komi fram víða í lögskýringargögnum að vilji löggjafans hafi staðið til þess að tryggja að lífeyrisgreiðslur tækju mið af dagvinnulaunum en ekki öðrum launakjörum eða yfirvinnu. Þetta megi lesa í athugasemdum við 13. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 141/1996, endurútgefin sem lög nr. 1/1997. Einnig sé þetta skýrt ef forsaga 9. gr. laga nr. 47/2006 um kjararáð sé skoðuð. Í þessu sambandi er bent á að fjárveitingarvaldið sé hjá Alþingi. Ákvarðanir um að greiða lífeyri af heildarlaunum kæmu til með að auka á lífeyrisskuldbindingar ríkisins umfram það sem lögum var nokkurn tímann ætlað að gera. Þegar stjórn stefnda tók ákvörðun um viðmiðunarlaun til greiðslu lífeyris hafi hún talið nærtækast og eðlilegast að miða við nýjustu ákvörðun kjararáðs um laun og starfskjör forstjóra Landspítalans frá 23. febrúar 2010. Samkvæmt þeirri ákvörðun hafi laun forstjóra Landspítalans frá og með 1. mars 2010 verið 833.752 krónur, launaflokkur 502-141. Í apríl 2012 hafi verið óskað eftir upplýsingum frá kjararáði um laun forstjóra Landspítala og þá fengist þær upplýsingar að mánaðarlaun forstjóra Landspítans væru skv. launaflokki 141 sem þá voru orðin 905.217 krónur auk 133 eininga á mánuði. Umfjöllun stefnanda um að launatöflur, sem birtast á heimasíðu kjararáðs feli aðeins í sér grunnlaun og því beri að miða við þær til greiðslu lífeyris úr stefnda, er mótmælt af hálfu stefnda enda geti launatöflur sem innihaldi annað og meira en dagvinnulaun og orlofs- og persónuuppbót ekki verið grundvöllur að iðgjaldagreiðslum né lífeyri úr B-deild stefnda, sbr. 1. mgr. 23. gr., 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Tilvísanir stefnanda til þess að hinar ýmsu launaákvarðanir kjararáðs myndi rétt til lífeyris og vísun til 1. málsl. 1. mgr. 3. gr. l. nr. 1/1997 og l. nr. 141/2003 eigi ekkert skylt við B-deild stefnda. Umræddar lagatilvísanir eigi við um A-deild stefnda en þar reiknist iðgjöld og réttindi af heildarlaunum. Samkvæmt framangreindu séu lokalaun stefnanda, sem taki mið af launum ráðuneytisstjóra í Stjórnarráði Íslands, og laun forstjóra Landspítala háskólasjúkrahúss skv. ákvörðun kjararáðs frá 23. febrúar 2010, hin sömu. Að svo stöddu geti ekki reynt á rétt stefnanda til launaviðmiðs við hærra launað starf en lokastarf skv. fyrrgreindu ákvæði í 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Stefndi tekur þó fram að ekki sé útilokað að á síðari stigum kunni sú staða að vera uppi að stefnandi eigi rétt til hærra viðmiðs en hann fær nú greiddan lífeyri eftir en það sé háð launaþróun starfanna í framtíð og jafnframt því að stefnandi velji að lífeyrir hans taki breytingum skv. hinni svokölluðu eftirmannsreglu sbr. 35. gr. laga nr. 1/1997. Stefndi bendir á að tvær reglur gildi um það með hvaða hætti lífeyrir taki breytingum eftir að lífeyristaka er hafin. Meginreglan sé að lífeyrir hækki samkvæmt meðalbreytingum sem verði á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 (meðaltalsregla). Hins vegar sé regla í 35. gr. laganna sem veiti þeim sjóðfélögum sem hefja töku lífeyris í beinu framhaldi af starfi val um að lífeyrisgreiðslur til þeirra breytist til samræmis við breytingar sem verða á launum er á hverjum tíma eru greidd fyrir það starf sem er til viðmiðunar á lífeyri (eftirmannsregla). Þegar stefnandi hafi sótt um greiðslu lífeyris hafi hann merkt við reit þar sem segi: „Ég mun láta lífeyrissjóðinn vita innan þriggja mánaða um ákvörðun mína, vitandi að geri ég það ekki, verður lífeyrir minn eftirleiðs greiddur samkvæmt meðaltalsreglu.“ Vegna ágreinings milli aðila hafi lífeyrir verið afgreiddur skv. eftirmannsreglu þrátt fyrir ofangreint val um meðaltalsreglu að þremur mánuðum liðnum. Slík afgreiðsla hafi hins vegar verið í samráði við stefnanda en eðlilegt og sanngjarnt þyki í ljósi aðstæðna að heimila stefnanda, þegar lyktir þessa máls liggja fyrir, að velja milli eftirmanns- eða meðaltalsreglu. Samkvæmt þessu sé það afstaða stefnda að úrskurður kjararáðs um laun forstjóra Landspítalans 4. júlí 2008 sé ekki tækur til viðmiðunar og því hafi stefnda verið rétt og skylt með hliðsjón af réttindaávinnslu og 6. mgr. 23. gr. laga nr. 1/1997 að ákveða viðmiðunarlaun til greiðslu lífeyris til stefnanda miðað við starf hans sem forstjóra Ríkisspítala. Sú ákvörðun hafi leitt í ljós að lokalaun skv. 2. mgr. 24. gr. og tíu ára viðmiði skv. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 hafi gefið stefnanda sömu lífeyrisgreiðslur. Samkvæmt framangreindu ber að hafna öllum kröfum stefnanda. Vilji svo ólíklega til að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun kjararáðs frá 4. júlí 2008 sé tæk til viðmiðunar á greiðslu lífeyris, liggi fyrir að önnur ákvörðun kjararáðs frá 23. febrúar 2010 um laun forstjóra Landspítala taki gildi frá og með 1. mars 2010. Að því gefnu að stefnandi velji eftirmannsreglu bæri að líta til þess úrskurðar við mat á því hvort reynt gæti á rétt stefnanda vegna hinnar fyrrgreindu tíu ára reglu. Samkvæmt þeirri ákvörðun kjararáðs séu lokalaun stefnanda hin sömu og því reyni ekki á rétt til greiðslu út frá þeirri ákvörðun. Samkvæmt þessu gæti stefnandi því að hámarki fengið greitt miðað við ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 í einn mánuð, það er fyrir febrúar 2010. Að því er varðar kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að lífeyrisgreiðslur til hans eigi að taka breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, þá byggir stefndi á því að ekki sé lagastoð fyrir því að verða við þeirri kröfu. Ef stefnandi velur meðaltalsreglu frá upphafi lífeyristöku þann 1. febrúar 2010 reyni á ákvæði 3. og 4. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997 samhliða rétti um viðmið við laun forstjóra Landspítala. Samkvæmt þessum ákvæðum sé ljóst að ekki er fyrir að fara heimild í lögum um stefnda nr. 1/1997 til þess að verða við kröfu stefnanda um að lífeyrisgreiðslur skv. hinni svokölluðu tíu ára reglu í 6. mgr. 24. gr. taki viðmið við ákvörðun kjararáðs sem í gildi var við upphaf lífeyristöku og að láta þá fjárhæð taka meðalbreytingum frá sama tíma. Í 3. og 4. mgr. 28. gr. laganna sé skýrt ákvæði sem taki beint á meðhöndlun þess þegar reynir á tíu ára reglu og hvernig haga skuli hækkunum á því viðmiði. Þau ákvæði leiða til lægri lífeyris til handa stefnanda en sé miðað við lokalaun. Stefndi vísar til þess að Vigdís Magnúsdóttir hafi tekið við starfi stefnanda sem forstjóri Ríkisspítala. Dagvinnulaun hennar í í desember árslok 1996 hafi verið 241.899 krónur. Sé miðað við hækkun þeirra launa skv. vísitölu sem Hagstofa Íslands reikni skv. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 hefðu viðmiðunarlaun stefnanda miðað við val um hækkun samkvæmt meðaltalsreglu verið kr. 749.645 við upphaf lífeyristöku þann 1. febrúar 2010. Sú fjárhæð sé lægri en lokalaun stefnanda og því liggi ljóst fyrir að viðmiðun við laun forstjóra Ríkisspítala og val um meðaltalshækkun veiti stefnanda ekki betri rétt en almenna reglan um lokalaun, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Samkvæmt framangreindu sé ekki fyrir að fara lagaheimild til að verða við kröfu stefnanda um viðmið við 1. febrúar 2010 og því beri að hafna henni. Að því gefnu að stefnandi velji við upphaf lífeyristöku að lífeyrir taki breytingum skv. eftirmannsreglu sbr. 35. gr. laga nr. 1/1997, liggi fyrir að ákvörðun kjararáðs frá 23. febrúar 2010 um laun og starfskjör forstjóra Landsspítala. Sú ákvörðun leiði til sömu lífeyrisgreiðslna og lokalaun stefnanda samkvæmt eftirmannsreglu, eins og áður segir. Ef stefnandi velur eftirmannsreglu við upphaf lífeyristöku eigi hann þó síðar rétt á að velja meðaltalsreglu en hún tæki ekki gildi fyrr en þremur mánuðum síðar sbr. 77. gr. samþykkta stefnda. Því sé ekki fyrir að fara heimild til að verða við þeirri kröfu stefnanda að greiðslur til hans taki breytingum skv. meðaltalsreglu frá og með 1. febrúar 2010. Með vísan í allt framangreint beri að hafna öllum kröfum stefnanda. Því er mótmælt sem röngu sem fram komi í stefnu að með ákvörðun kjararáðs 21. desember 2011 hafi allar breytingar skv. ákvörðun ráðsins 2010 gengið til baka. Einnig er mótmælt fullyrðingum að stefnandi hafi verið sviptur lögvörðum rétti. Áréttar stefndi að úrskurðir kjararáðs byggi á öðrum grundvelli en ávinnsla lífeyrisréttinda í B-deild stefnda. Stefndi vísar til ákvæða laga nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sérstaklega 23., 24., 26. og 35. gr. laganna. Jafnframt er vísað til samþykkta stefnda, sérstaklega 74. og 77. gr. Þá er vísað til laga um kjararáð nr. 47/2006, einkum 9. gr. Niðurstaða Í máli þessu er ekki deilt um þá ákvörðun stjórnar stefnda 19. maí 2010, sem greint er frá í bréfi stefnda 31. sama mánaðar, að miða beri ellilífeyri stefnanda við laun forstjóra Landspítala háskólasjúkrahúss (LSH), þar sem það starf sé hliðstætt því starfi sem stefnandi gegndi sem forstjóri Ríkisspítala 1980-1995, sbr. 78. gr. samþykkta stefnda. Eins og sakarefni málsins liggur fyrir í ljósi þessarar ákvörðunar verður því að leggja til grundvallar að miða beri ellilífeyri stefnanda við launakjör forstjóra LSH. Eru þar af leiðandi haldlausar málsástæður stefnda þess efnis að stefnda kunni að hafa verið rétt að miða ellilífeyri stefnanda við laun forstjóra Ríkisspítalanna, eins og þau voru í árslok 1996, að viðbættri leiðréttingu vegna meðalhækkana á launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu til 1. febrúar 2010, samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 28. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og 72. gr. samþykkta stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 varð réttur stefnanda til greiðslu lífeyris virkur frá næstu mánaðamótum eftir að hann lét af störfum eða 1. febrúar 2010. Í samræmi við þau rök sem búa að baki 24. gr. laga nr. 1/1997 átti stefnandi á þessu tímamarki kröfu til ellilífeyris úr B-deild stefnda sem skyldi miðast við föst dagvinnulaun forstjóra LSH, eins og áður greinir. Samkvæmt fortakslausu orðalagi 3. mgr. 24. gr. laganna skyldu breytingar á lífeyrisgreiðslum til stefnanda upp frá þessu tímamarki ákveðnar til samræmis við meðalbreytingar sem yrðu á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, enda veldi stefnandi ekki að lífeyrir hækkaði til samræmis við viðmiðunarlaun lífeyris hans samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laganna. Var það ósamrýmanlegt umræddri reglu 3. mgr. 24. gr. laganna að miða lífeyri við laun forstjóra LSH eins og þau voru á öðru og síðara tímamarki. Samkvæmt þessu var sú ákvörðun stefnda að miða lífeyri stefnanda við úrskurð kjararáðs 23. febrúar 2010 andstæð þeim reglum um ákvörðun launaviðmiðs ellilífeyris sem ályktað verður um á grundvelli 24. gr. laga nr. 1/997 svo og eðli málsins. Með ákvörðun kjararáðs 23. febrúar 2010 um launakjör forstjóra LSH var heildarlaunum forstjórans skipt upp í fasta dagvinnu og 100 fasta yfirvinnutíma á mánuði auk þess sem gert var ráð fyrir því að forstjórinn fengi sérstakar greiðslur fyrir sérhæfðar skurðaðgerðir. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að við ákvörðun um fasta yfirvinnutíma hafi verið „gætt meðalhófssjónarmiða til þess að komast hjá því að laun lækki óhóflega“. Er þannig ljóst að með úrskurðinum er leitast við að skipta áður ákveðnum heildarlaunum upp þannig að föst dagvinnulaun forstjórans séu undir því hámarki sem kveðið var á um með lögum nr. 87/2009, án þess að heildarlaun séu lækkuð óhóflega. Ljóst er að sú afstaða stefnda að miða lífeyri stefnanda við ákvörðun sem byggði á svo sérstæðum forsendum var til þess fallin að skerða verulega lífeyrisréttindi stefnanda sem nutu verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Samkvæmt framangreindu voru annmarkar á ákvörðun stefnanda 19. maí 2010 verulegir og þess eðlis að varða ógildi hennar. Verður því fallist á kröfu stefnanda þess efnis að ákvörðun stefnda um að lífeyrir stefnanda skuli miðast við launakjör forstjóra LSH, eins og þau voru ákveðin af kjararáði 23. febrúar 2010, verði felld úr gildi, sbr. 2. lið í bréfi stefnda 31. maí 2010. A Af ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008, svo og samanburði við ákvörðun ráðsins 23. febrúar 2010, verður ráðið að í fyrrgreindu ákvörðuninni er ekki gerður greinarmunur á launum fyrir fasta dagvinnu og yfirvinnu. Í málinu nýtur ekki við gagna um það atriði hvort slíkur greinarmunur var gerður við ákvörðun launa stefnanda þegar hann gegndi starfi forstjóra Ríkisspítala eða hvernig iðgjaldagreiðslum hans til stefnda var þá háttað. Liggur þannig ekkert fyrir um hvort iðgjaldagreiðslur stefnanda miðuðust við óskipt heildarlaun stefnanda eða hvort iðgjöld miðuðust eingöngu við fasta dagvinnu, líkt og haldið er fram af hálfu stefnda. Það athugast þó að slík gögn gætu ekki haggað ótvíræðri reglu laga nr. 1/1997 þess efnis að lífeyrir miðist einungis við föst laun fyrir dagvinnu þannig að stefnanda væri veittur rýmri réttur að þessu leyti. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefndi hvorki fyrr né síðar gert reka að því að slá því föstu hver hluti af heildarlaunum forstjóra LSH, eins og þau voru 1. febrúar 2010, hafi með sanngirni mátt telja að væri vegna yfirvinnu, en eins og áður greinir verður ekki miðað við þá óvenjulegu skiptingu sem fram kemur í úrskurði kjararáðs 23. febrúar 2010 um þetta atriði. Stefnandi hefur ekki heldur leitast við að sýna fram á hvaða hlutfall af launum forstjóra LSH samkvæmt úrskurði kjararáðs 4. júlí 2008 beri að líta á sem greiðslu fyrir yfirvinnu eða lagt fram gögn þar að lútandi. Er aðilum þó fær sönnunarfærsla um atriði sem þetta, sbr. einkum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt á það verði fallist með stefnanda að grundvöllur viðmiðs fyrir lífeyri hans eigi að vera umrædd ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008 verður ekki talið að stefnandi eigi rétt á því að miðað sé við þau heildarlaun sem þar er kveðið á um án breytinga vegna þess hlutfalls yfirvinnutíma sem ætla má að felist í þeim heildarlaunum sem þar greinir. Eins og málið liggur fyrir er því óhjákvæmilegt að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um að lífeyrir hans skuli miðast við ákvörðun kjararáðs 4. júlí 2008. B Skilja verður málatilbúnað stefnda á þá leið að ekki sé dregið í efa að 1. mgr. 35. gr. laga nr. 1/1997 eigi við um lífeyri stefnanda þótt starf hans hafi verið lagt niður og ákveðið hafi verið að miða lífeyri hans við „hliðstætt starf“. Verður þannig á það fallist að stefnanda sé heimilt að velja milli þess hvort lífeyrir hans hækkar til samræmis við breytingar á föstum dagvinnulaunum forstjóra LSH eða hvort miðað er við meðalbreytingar sem verða á föstum launum opinberra starfsmanna fyrir dagvinnu, sbr. 3. mgr. 24. gr. laganna. Á umsókn stefnanda um lífeyri, sem árituð var um móttöku hjá stefnda 17. desember 2009, gafst stefnanda kostur á að velja milli þessara tveggja leiða sem á eyðublaðinu er vísað til „eftirmannsreglunnar“ annars vegar og „meðaltalsreglunnar“ hins vegar. Stefndi merkti hins vegar við reit þar sem efnislega sagði að síðargreindu reglunni („meðaltalsreglu“) yrði beitt ef önnur ákvörðun stefnanda væri ekki tilkynnt stefnda innan þriggja mánaða. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefndu og áréttað var við munnlegan málflutning hefur stefndi fallist á að stefnandi geti endurskoðað ákvörðun sína um hækkun lífeyris í ljósi niðurstöðu dómsins í máli þessu. Með hliðsjón af þessu samkomulagi aðila verður að skilja kröfugerð stefnanda á þá leið að viðurkennd sé heimild hans til að krefjast þess að um hækkun lífeyris hans gildi regla 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Að virtu orðalagi 1. mgr. 35. gr. laganna, sem kveður á um val sjóðsfélaga í þessu efni, þykir ekki varhugavert, eins og málið liggur fyrir, að viðurkenna umræddan rétt stefnanda. Eftir úrslitum málsins og atvikum þess að öðru leyti verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst, að teknu tilliti til umfangs málsins hæfilegur 1.500.000 króna og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Garðar Garðarsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Þórey S. Þórðardóttir hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Ákvörðun stefnda, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, 19. maí 2010 á þá leið að lífeyrir stefnanda, Davíðs Á. Gunnarssonar, skuli miðast við launakjör forstjóra Landspítalans eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði þann 23. febrúar 2010, er felld úr gildi. Viðurkennd er heimild stefnanda til að velja að lífeyrisgreiðslur hans, frá og með 1. febrúar 2010, taki breytingum í samræmi við 3. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Stefndi skal vera sýkn af kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi að lífeyrir hans skuli miðast við launakjör forstjóra Landspítalans, eins og þau voru ákvörðuð af kjararáði þann 4. júlí 2008. Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 547/2006
Kærumál Dánarbússkipti Erfðaréttur Kaupmáli Séreign
Við skipti á dánarbúum A og B greindi erfingja á um hvort fasteignin X, sem A og B byggðu á árunum 1973 til 1977, hafi átt að teljast séreign B á grundvelli kaupmála frá 1967, þar sem húseignin Y var gerð að séreign hennar. Ennfremur var deilt um hvort lögmæltur erfðaréttur A eftir B hefði fallið niður samkvæmt 1. málsl. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Talið var að arður af húseigninni Y og andvirði af sölu á þeirri eign hefði verið notað til að byggja X. Var áætlað að sá hluti ásamt eigin vinnu við húseignina X hefði svarað til 60% af verðmæti hennar. Séreignarfé B og annað framlag, sem jók séreign hennar, var því talið hafa staðið undir meirihluta kostnaðar við hina nýju fasteign. Í samræmi við það og vilja hjónanna taldist hún hafa verið séreign hennar í heild sinni þar sem hún kom í stað eldri séreignar. Ekki var gerð endurgjaldskrafa samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem taldist hafa verið greiddur af hjúskapareign, og varð því ekki skorið úr um það atriði í málinu. Þar sem A hafði ekki aflað leyfis til setu í óskiptu búi auk þess sem hann lést skömmu eftir andlát B var ekki fallist á að 1. málsl. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga ætti við um skiptin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar og 7. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2006, þar sem fallist var á að fasteignin X, Reykjavík, yrði talin séreign B, móður varnaraðila, í samræmi við kaupmála, sem hún og A, faðir sóknaraðila, gerðu 27. maí 1967, og að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 ætti ekki að gilda um skipti á dánarbúum þeirra. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá leið að viðurkennt verði að fasteignin X í Reykjavík teljist hafa verið hjúskapareign B og A við andlát þeirra. Þá krefjast þau staðfestingar úrskurðar héraðsdóms um að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga gildi ekki við skipti á dánarbúum B og A. Sóknaraðilar krefjast málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar kærðu úrskurðinn fyrir sitt leyti 6. október 2006. Þau krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þá lund að viðurkennt verði að við skipti á dánarbúi B og A gildi 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga og að staðfest verði niðurstaða hans um að fasteignin X í Reykjavík verði talin hafa verið séreign B í samræmi við áðurnefndan kaupmála. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilar hafa lagt fyrir Hæstarétt bréf Önnu Sifjar Jónsdóttur, löggilts endurskoðanda, 10. október 2006, sem er svar við erindi lögmanns þeirra í málinu. Þá hafa varnaraðilar lagt fyrir réttinn bréf Sighvats Halldórssonar, löggilts endurskoðanda, 31. október 2006, sem er svar við erindi lögmanns þeirra í málinu. Ágreiningur aðila lýtur annars vegar að því hvort fasteignin X eigi við skipti á dánarbúum B og A að teljast hafa verið séreign B á grundvelli kaupmála, sem þau gerðu 27. maí 1967. Hins vegar greinir aðila á um hvort lögmæltur erfðaréttur A, sem lést 29. desember 2004, eftir B, en hún lést 12. nóvember sama ár, hafi fallið niður, sbr. 1. málslið 2. mgr. 19. gr. erfðalaga, þar sem skipti á dánarbúi hins skammlífara fari fyrst fram eftir lát þess sem lifði lengur. I. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er þess getið í áðurnefndum kaupmála að húseign B að Y í Ytri-Njarðvík eigi að vera séreign hennar ásamt öllu því sem eigninni fylgir og leigutekjum af henni. Sama eigi við um andvirði eignarinnar ef hún yrði seld svo og aðra húseign sem yrði keypt ef téð eign yrði seld. B og A hófu byggingu húseignarinnar að X árið 1973. B seldi fasteignina að Y hinn 15. maí 1974 og var söluverð hennar 4.700.000 krónur. Kaupandi yfirtók áhvílandi lán samtals að fjárhæð 573.943 krónur og greiddi kaupverðið að öðru leyti með 1.200.000 krónum í peningum og víxli að upphæð 600.000 krónur ásamt skuldabréfi, sem gefið var út fyrir eftirstöðvunum að fjárhæð 2.328.056 krónur. Þegar þessi viðskipti fóru fram stóð bygging húseignarinnar að X yfir. Verður að leggja til grundvallar að það fjármagn, sem fékkst fyrir fasteignina að Y, hafi verið notað til að greiða byggingarkostnað húseignarinnar að X. Samkvæmt skattframtali A og B árið 1975 fyrir skattárið 1974 voru greiðslur, sem féllu til á því ári vegna sölu fasteignarinnar, samtals 2.124.460 krónur. Fram til ársloka 1977, en á því ári virðist byggingu hússins við X hafa lokið, námu afborganir og vextir af áðurnefndu skuldabréfi samtals 1.421.550 krónum. Skuldabréfið var síðan greitt upp á næstu fjórum árum og námu þá afborganir og vextir af því samtals 1.686.522 krónum. Gögn málsins gefa enn fremur til kynna að árið 1973 hafi fasteignin að Y verið veðsett fyrir 300.000 króna láni frá Sparisjóði Keflavíkur. Í ljósi þess að þá voru framkvæmdir að hefjast við X verður að líta svo á að þetta lán hafi verið tekið í tengslum við þær enda verður ekki ráðið af fyrirliggjandi gögnum að þeir fjármunir kunni að hafa verið notaðir í annað. Við sölu fasteignarinnar 1974 yfirtók kaupandi þetta lán og nokkur eldri lán, þar á meðal annað lán frá Sparisjóði Keflavíkur. Ekki liggur fyrir hverjar eftirstöðvar fyrstgreinda lánsins hafi þá verið, en fram kemur í skattframtali A og B að kaupandi Y hafi meðal annars yfirtekið 321.000 króna lán frá Sparisjóði Keflavíkur. Má ætla að meginhluti þessarar skuldar, sem kaupandi fasteignarinnar yfirtók, verði samkvæmt framansögðu rakin til framkvæmdanna við X. Ber því að líta svo á að B hafi lagt þennan hlut af söluverði séreignar sinnar að Y til byggingar húseignarinnar að X. Bætist þetta við aðrar greiðslur, sem hún fékk á byggingartímanum vegna sölu fasteignarinnar. Nemur framlagið því í heild nálægt 3.800.000 krónum. Varnaraðilar hafa enn fremur vísað til þess að B hafi frá 1968 til 1973 haft miklar leigutekjur af séreign sinni við Y. Hafi húseignin á þessum tíma verið leigð út til hermanna á Keflavíkurflugvelli og fjölskyldna þeirra og fyrir það hafi verið greitt í bandaríkjadölum. Þessar tekjur hafi í heild numið að minnsta kosti 1.660.000 krónum og hafi þeim fjármunum verið varið til byggingar á húseigninni að X. Samkvæmt skattframtölum A og B fyrir þessi ár töldu þau fram tekjur vegna útleigu húsnæðis að fjárhæð samtals 220.000 krónur. Gegn mótmælum sóknaraðila verður að telja ósannað að B hafi haft meiri leigutekjur af séreign sinni en sem þessu nemur. Samkvæmt því sem að framan greinir virðist B að hafa lagt til um 4.020.000 krónur af leigutekjum og þeim fjármunum, sem komu til vegna sölu áðurnefndrar séreignar hennar, til byggingar X. Af skattframtölum fyrir árin 1973 til 1977 verður ráðið að byggingarkostnaður X hafi numið rúmlega helmingi hærri fjárhæð eða 8.767.830 krónum ef ekki er tekið tillit til eigin vinnu við bygginguna. Þennan mismun hefur þurft að brúa með lántöku eða með því að greiða af hjúskapareignum B og A. Af framlögðum skattframtölum verður ráðið að skuldir þeirra hafi aukist umtalsvert á byggingartímanum. Í árslok 1977 voru þær 4.247.900 krónur en höfðu verið 415.747 krónur árið 1972. Þá liggur fyrir að A tók umrædd lán, sem voru tryggð með veði í X. Við athugun skattframtala frá þessum tíma verður ekki annað ráðið en að þessar lántökur megi rekja til byggingar húseignarinnar við X. Má ljóst vera að framangreindar afborganir og vaxtagreiðslur af fyrrgreindu skuldabréfi, sem Bhafði fengið við sölu Y, og til féllu eftir árslok 1977, hafi að hluta náð að standa undir afborgunum og greiðslu vaxta af ofangreindum lánum. Þegar á framangreint er litið má áætla að ríflega helmingur byggingarkostnaðar húseignarinnar að X hafi verið greiddur með fjármunum, sem fengust sem arður af B og við sölu á þeirri eign. II. Varnaraðilar reisa kröfu sína um að X eigi að teljast hafa verið séreign B á framangreindum kaupmála 27. maí 1967. Telja þau að orðalag kaupmálans um að húseign, sem yrði keypt ef húseignin að Y yrði seld, ætti að teljast séreign hennar, sé í samræmi við ígildisreglu 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 og 3. tölulið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna, en síðargreinda ákvæðið var í gildi þegar kaupmálinn var gerður. Í því ákvæði sagði að það sem komi í stað séreignar samkvæmt 1. og 2. tölulið málsgreinarinnar teljist vera séreign nema öðru vísi sé ákveðið svo gilt sé. Ljóst er að B var einni úthlutað lóð við X árið 1973 auk þess sem hún var ein þinglýstur eigandi fasteignarinnar. Í framlögðum skattframtölum þeirra hjóna frá þessum árum til og með 2004 er þess ávallt getið að umrædd fasteign væri séreign B. Með hliðsjón af þessu og öðrum gögnum málsins verður að teljast upplýst að þau hafi bæði litið svo á að téð fasteign hefði komið í stað séreignar B að Y og teldist því séreign hennar á grundvelli kaupmálans 27. maí 1967. Af þessum sökum og með vísan til framburðar vitna í málinu verður ennfremur að líta svo á að í flestum tilvikum hafi þeir, sem lögðu eigin vinnu af mörkum við byggingu fasteignarinnar, ætlast til að fasteignin yrði séreign B. Samkvæmt skattframtölum nam þessi hluti af framkvæmdunum í heild 1.381.000 krónum. Eins og að framan greinir náðu þeir fjármunir, sem fengust við sölu séreignar B við Y, ekki að fullu að standa undir kostnaði við byggingu húseignarinnar við X. Að viðbættum leigutekjum af séreigninni og eigin vinnu við X telst séreign B svara til samtals 60% af verðmæti síðarnefndu fasteignarinnar. Séreignarfé og annað framlag, sem jók séreign hennar hefur þannig staðið undir meirihluta kostnaðar við hina nýju fasteign. Telst hún í samræmi við það og vilja hjónanna hafa verið séreign B í heild sinni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 377/1991, blaðsíðu 526 í dómasafni réttarins 1994. Sóknaraðilar hafa ekki gert endurgjaldskröfu samkvæmt 107. gr. hjúskaparlaga vegna þess hluta andvirðis eignarinnar, sem telst hafa verið greiddur af hjúskapareign. Eins og málið er lagt fyrir verður því ekki skorið úr um það atriði. Með hliðsjón af því sem að framan greinir verður þessi hluti af hinum kærða úrskurði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans að 1. málsliður 2. mgr. 19. gr. erfðalaga eigi ekki við um skipti á dánarbúi B og A. Þá er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að hver aðila eigi að bera sinn kostnað af málinu í héraði. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 13. maí 2005 var dánarbú A, sem lést þann 29. desember 2004, og B, sem lést þann 12. nóvember 2004, tekið til opinberra skipta. Með bréfi skiptastjóra mótteknu 14. febrúar 2006 var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið, sem þingfest var 3. mars s.á., var tekið til úrskurðar 1. september sl. Sóknaraðilar, C, D og E, gera þær dómkröfur að viðurkennt verði með dómi að fasteignin X í Reykjavík teljist hafa verið hjúskapareign B og A við andlát þeirra. Þá er gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með síðari breytingum gildi ekki við skipti á dánarbúum B og A. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar úr hendi varnaraðila óskipt. Varnaraðilar, F, G og H, gera svofelldar dómkröfur: 1. Að fasteignin X, Reykjavík verði talin séreign B í samræmi við kaupmála sem B og A gerðu 27. maí 1967. 2. Að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með síðari breytingum gildi við skipti á dánarbúi B og A. Þá krefjast varnaraðilar málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. I Á skiptafundi í dánarbúi B og A sem haldinn var 26. janúar 2006 reis ágreiningur um það hvort fasteignin X í Reykjavík væri séreign B í samræmi við kaupmála sem B og A gerðu 27. maí 1967. Þá var uppi ágreiningur um hvort ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 gilti við skipti á dánarbúinu. Sóknaraðilar eru börn A og I sem gengu í hjónaband árið 1949. A lauk árið 1953 prófi í raforkuverkfræði. Hann sleit samvistum við eiginkonu sína í nóvember 1958 en gengið var frá skilnaði þeirra að borði og sæng 18. maí 1960 og lögskilnaði 23. ágúst 1961. Varnaraðilar eru börn B og J sem gengu í hjónaband árið 1948. Hjónabandi þeirra lauk snemma árs 1951 og flutti maðurinn af landi brott síðar sama ár. Lögskilnaður þeirra átti sér stað 19. ágúst 1963. Varnaraðilar kveða móður sína hafa fengið árið 1956 eða 1957 í eingreiðslu meðlag fram að þeim tíma sem hún hafi notaði til að kaupa fasteignina Z, Ytri Njarðvík. Árið 1958 eða 1959 hófu A og B sambúð að Z, Ytri Njarðvík en þar bjuggu þau meira og minna fram til ársins 1965 er þau fluttu að Y í Ytri Njarðvík. Þau eignuðust tvö börn dóttur árið 1960 og son árið 1961. Sóknaraðilar kveða A og B hafa byggt saman fasteignina við Y. Varnaraðilar kveða B hinsvegar hafa selt fasteignina Z og byggt aðra stærri að Y. Mótmæla varnaraðilar því að A hafi lagt fjármuni af mörkum til byggingarinnar og benda á að töluleg gögn sýni að hann hafi ekki verið aflögufær. Varnaraðilar kveða I hafa fengið nær allar eignir þeirra A í sinn hlut samkvæmt fjárskiptasamningi þeirra dags. 17. maí 1960 en A yfirtekið allar skuldir. Samkvæmt skiptayfirlýsingu hafi I fengið eignina Þ í Garðabæ skuldlausa í sinn hlut en A yfirtekið þrjú lán sem á eigninni hvíldu. Samkvæmt skattframtali A hafi eftirstöðvar þessar lána numið í árslok 1960 kr. 221.775. Jafnframt hafi A yfirtekið aðrar skuldir búsins og hafi skuldir A í árslok 1960 verið kr. 234.992. Þessar skuldir hafi verið háar og sem hlutfall af brúttólaunum A hafi hlutfall skulda verið 111% af launum í árslok 1960, 83% af launum í árslok 1961 og 58% i árslok 1963. Skattframtal B 1961 sýni að hún skuldaði á sama tíma aðeins kr. 83.000 vegna íbúðarkaupa. Eignir A í árslok 1960 hafi verið bifreið metin á liðlega 56.000 kr., víxlar að andvirði kr. 74.500 og hlutabréfaeign í Æ hf. að nafnverði kr. 16.500, samtals 147.650 kr. Víxileignin hafi verið á hendur K kr. 52.000 og tveimur öðrum aðilum kr. 22.500. Víxilkrafan á K sé afskrifuð í skattframtali 1964 þar sem K varð gjaldþrota. Þessi eign A hafi því reynst verðlaus. Hlutabréfaeignin í Æ hf. hafi verið afskrifuð árið 1969, sbr. skattframtal 1970, þar sem félagið varð gjaldþrota. Þá komi fram í fjárskiptasamningi A og fyrri konu hans að A hafi tekið að sér að ljúka við og kosta viðamiklar og kostnaðarsamar framkvæmdir við húseignina sem kom í hlut I fyrir árslok 1961. Á skattframtali A 1962 komi fram að hann borgi 12.000 kr. á ári með hverjum sóknaraðila og 36.000 kr. á ári til fv. eiginkonu eða samtals 72.000 kr. á árinu 1961. Í bréfi A til skattstjóra dags. 30. ágúst 1962 (fylgiskjal með skattframtali 1963) komi fram að hann greiði auk meðlags 36.000 kr. á ári til fv. eiginkonu sinnar. Ekki liggi fyrir í gögnum málsins hversu lengi A greiddi þessa framfærslu til fv. eiginkonu. Varnaraðilar kveða stærstan hluta þeirra skulda sem A tók á sig við skilnaðinn ekki hafa verið uppgreiddan fyrr en árið 1972. A hafi þannig verið að greiða af skuldum vegna fyrra hjónabands í 14 ár eftir að hann hóf sambúðina með B. Jafnframt hafi hann greitt meðlög með sóknaraðilum en yngsta barnið fæddist árið 1957. Öll gögn málsins staðfesti því að A hafi haft lítið svigrúm til að framfæra börn hans og B og möguleikar hans til eignarmyndunar hafi nánast verið engir, þótt tekjur hans væru þokkalegar. Enda liggi fyrir í málinu gögn frá kunnugum aðilum um að oft hafi verið þröngt í búi B og A. B og A virðist ekki skrá sig með sama lögheimili fyrr en frá og með 1. desember 1965. Þó virðist A vera með lögheimili hjá B frá 1. desember 1960 til 1. desember 1961 en síðan eigi hann lögheimili hjá L og M í nálægu húsi til 1. desember 1965. Árið 1964 þegar fjölskyldan flutti að Y hafi B verið útivinnandi og haft nægar tekjur til að standa straum af greiðslum af þeim veðlánum sem hvíldu á fasteign hennar. Jafnframt hafi hún átt í banka kr. 46.440 í árslok 1965. Samkvæmt skattframtölum hafi skuldir hennar lækkað alveg fram að þeim tíma að framkvæmdir hófust við X 1973. Á árinu 1966 hafi A fjárfest í hlutabréfum í Síldarverksmiðju Þórshafnar fyrir kr. 200.000. Skuldir hans hafi hækkað mikið milli ára eða úr kr. 129.738 í kr. 353.973. Þessi fjárfesting hafi hvorki skilað tekjum né arði en kostaði A fjárútlát og skuldbindingar. Á árinu 1972 hafi þessi eign A verið afskrifuð þar sem félaginu var slitið. A hafi fjármagnað fjárfestinguna með lánum sem hann hafi þurft að greiða þótt fjárfestingin tapaðist. A og B gengu í hjónaband 31. maí 1967 og gerðu af því tilefni með sér kaupmála þann 27. maí 1967. Samkvæmt kaupmálanum skyldi fasteignin Y Ytri Njarðvík ásamt öllu innbúi metið á 90.000 krónur vera séreign B. Fasteignamat fasteignarinnar var skv. kaupmálanum kr. 84.200. Séreign A skyldi vera hlutabréf í Síldarverksmiðju Þórshafnar hf. að nafnvirði 200.000 krónur. Í kaupmálanum kemur fram að eign sem komi í stað séreignar skuli vera séreign. Á skattframtölum eftir það, sem þau bæði undirrita, er þess ætíð getið sérstaklega að fasteignin sé séreign konu, fyrst Y og síðan X. Ári síðar fluttu þau að [...] þar sem A var ráðinn sem [...]. Þar bjuggu þau til ársins 1972 en þá tók A við starfi deildarverkfræðings (síðar yfirverkfræðings) hjá Ö. Varnaraðilar kveða B ekki hafa mátt stunda vinnu utan heimilis að kröfu Ö og skýri það lágar tekjur hennar á þeim tíma. Hún hafi á hinn bóginn haft miklar leigutekjur af séreign sinn að Y, sem hafi verið í ábótasamri útleigu til bandarískra yfirmanna sem greitt hafi í bandaríkjadölum, allt þar til hún var seld. Enginn sé skráður til heimils að Y árin sem húsið hafi verið í útleigu, þ.e. 1968-1974 þar sem ekki hafi tíðkast að hermenn væru skráðir til heimilis utan herstöðvar. Halda varnaraðilar því fram að líklegt sé að heildartekjur B af húsaleigu þann tíma sem séreignin var í útleigu hafi verið í kringum 1.660.000 krónur á verðlagi þess tíma. Árið 1973 eða árið eftir að A og B flytja frá [...] hófst bygging fasteignarinnar X í Reykjavík. Kveða sóknaraðilar þau A og B hafa hafið byggingu hússins. Eignir í lok árs 1972 hafi verið kr. 130.000 í banka, aðrar eignir kr. 219,750. Þá hafi skuldir verið kr. 415.747. Árstekjur A hafi verið á þessu ári kr. 932.441 en tekjur B engar. Sóknaraðilar gera svofellda grein fyrir fjármögnun byggingar hússins: Samkvæmt byggingaskýrslu skattframtals 1976 vegna tekjuársins 1975 var lagt í húsið kr. 2.192.674 auk þess sem eigin vinna var áætluð kr. 400.000. Það ár var A með kr. 2.177.402 í tekjur og kr. 209.485 í bifreiðastyrk. Tekjur B voru kr. 216.249. Sama ár jukust skuldir um kr. 705.161 en seld var þetta ár á móti byggingakostnaði bifreið, hjólhýsi og mótatimbur sem skilaði kr. 650.000. Vaxtagjöld þetta ár voru kr. 358.979, kostnaður vegna eignar kr. 8.430 og vaxtatekjur kr. 207.668. Samkvæmt byggingaskýrslu skattframtals 1977 vegna tekjuársins 1976 var lagt í húsið kr. 1.729.168 auk eigin vinnu sem var áætluð kr. 500.000. Það ár var A með í tekjur kr. 2.965.627 auk bifreiðastyrks að fjárhæð kr. 258.756. Laun B voru sama ár kr. 734.489. Sama ár jukust skuldir um kr. 794.346 en seld var bifreið þetta ár sem skilaði kr. 195.000 á móti byggingakostnaði. Vaxtagjöld þetta ár voru kr. 551.910, kostnaður vegna eignar kr. 58.409, vaxtatekjur kr. 185.749 og leigutekjur kr. 120.000. Samkvæmt byggingaskýrslu skattframtals 1978 vegna tekjuársins 1977 var lagt í húsið kr. 153.583 auk eigin vinnu sem var áætluð kr. 400.000. Það ár var A með í tekjur kr. 4.614.280 í tekjur og kr. 316.297 í bifreiðastyrk. Laun B voru sama ár kr. 734.489. Sama ár jukust skuldir um kr. 822.487. Vaxtagjöld þetta ár voru kr. 596.346, kostnaður við eign kr. 73.768 og vaxtatekjur kr. 160.006. Innistæða í banka var að fjárhæð kr. 558.025. Frá árinu 1978 er ekkert lagt í húsið samkvæmt skattframtali en farið að greiða af lánum frá og með því ári. Árið 1978 var greitt af lánum kr. 1.303.086. Sama ár var A með kr. 6.680.312 í árstekjur en B engar. Vaxtatekjur voru kr. 167.228 en vaxtagjöld kr. 596.346 og kostnaður vegna eignar kr. 390.367. Árið 1979 var A með í tekjur kr. 9.831.422 en B engar tekjur. Greitt var af lánum kr. 314.233. Þá voru vaxtatekjur kr. 116.701 en vaxtagjöld kr. 596.008. Árið 1980 voru tekjur Akr. 14.473.399 en tekjur B engar. Vaxtatekjur voru kr. 3.000 en vaxtagjöld kr. 524.737. Leigutekjur Vaxtatekjur Gr. af skbr. Vaxtagjöld Lagt í hús v/eignar Gr.af lánum 1973 72.000 0 0 -1.211.628 -41.233 1974 0 179.079 1.945.381 -79.316 -3.280.777 0 1975 80.000 207.668 290.756 -113.009 -2.192.674 -8.430 1976 120.000 185.748 291.069 -358.979 -1.729.168 -58.409 1977 0 160.000 290.446 -551910 -153.583 -73.768 1978 0 167.228 252.596 -596.346 0 -390.367 -1.303.086 1979 0 116.701 328.919 -757.594 0 0 -314.233 1980 0 3.000 290.760 -596.008 0 0 -1.128.956 Framangreind tafla sýnir í fyrsta lagi leigutekjur sem ætla má að hafi komið inn vegna fasteignarinnar við X. Þá eru tilgreindar vaxtatekjur og næst greiðslur af skuldabréfi en fjárhæðin kr. 1.945.381 áríð 1974 er útborgun vegna sölu Y að fjárhæð 1.200.000 í peningum, kr. 600.000 með víxli og mismunur á skuldabréfi við afhendingu skuldabréfsins og fjárhæð skuldabréfsins í árslok. Þá koma vaxtagjöld vegna lána og næst útlagður kostnaður vegna byggingu hússins. Þá kostnaður vegna eignar og að lokum afborganir af lánum fram til ársins 1980. Þess ber að geta að greitt var af lánum í mun lengri tíma eins og skattframtöl bera með sér. Ef gert er ráð fyrir að hver króna sem B fékk úr fasteigninni við Y hafi verið ráðstafað í X, sem telst ósannað, er ljóst að hún hefði aldrei getað kostað byggingu hússins en undir liðnum nettó má sjá hverju munar á hverju ári eða samtals kr. 10.158.117 frá árinu 1973 til 1980. Til þess ber að líta að eftir áríð 1980 var verið að greiða stóran hluta af þeim lánum sem tekin voru til að byggja húsið og vaxtagjöld. Á sama tímabili eða frá árinu 1973 til ársins 1979 voru heildartekjur B kr. 1.614.653 en tekjur A kr. 29.320.194. Má því augljóst vera að B gat aldrei, hvorki með launum sínum, né með fjármunum úr Y kostað byggingu hússins. Hér ber til þess að líta að á sama tíma voru aðilar að innrétta húsið, festa kaup á búslóð o.fl. sem ekki kemur fram í framtali. Þá ber til þess að líta að launatekjur B skapa ekki séreign heldur í besta falli það sem sannarlega var ráðstafað af söluandvirði fasteignarinnar við Y til byggingu fasteignarinnar við Xl. Varnaraðilar halda því fram að líklegt sé að heildartekjur B af húsaleigu þann tíma sem séreignin að Y var í útleigu hafi verið í kringum 1.660.000 á verðlagi þess tíma. Þessar tekjur hafi B sparað og ráðstafað í byggingu séreignar sinnar að X. Leigutekjur hafi ekki verið gefnar upp eins og tíðkast hafi á þessum tíma en innborganir á bankabók staðfesti verulegar tekjur af húsaleigu. Árið 1974 hafi verið tekið 300.000 króna lán hjá Sparisjóðnum í Keflavík með veði í séreign B sem hafi runnið til fjármögnunar byggingarinnar. Árið 1974 hafi B selt séreign sína fyrir kr. 4.700.000. Kaupandi hafi greitt útborgun kr. 1.200.000 við kaupsamning og síðan kr. 600.000 þann 15. ágúst 1974. Eftirstöðvar kaupverðsins að frádregnum áhvílandi skuldum hafi verið greiddar með skuldabréfi samtals að fjárhæð kr. 2.326.057. Vaxtatekjur af skuldabréfinu hafi numið liðlega 835.000 kr. og þær tekjur allar hafa runnið til greiðslu byggingar séreignar B að X. Kaupandi hafi yfirtekið áhvílandi húsnæðisstjórnarlán að eftirstöðvum kr. 108.043 sem B hafði tekið þegar hún byggði húsið, lán við Ö sem hafi verið einkaskuld A vegna kaupa á bifreið árið 1970 að eftirstöðvum réttar kr. 145.000. Loks nokkur lán við Sparisjóð Keflavíkur samtals að eftirstöðvum kr. 321.000, þar af áðurnefnt lán sem B tók 1973 að fjárhæð kr. 300.000 sem hafi runnið til X. Heildartekjur B af sölu séreignarinnar hafi þannig numið kr. 5.427.121. Auk þess sem að með sölunni hafi verið greitt upp kr. 300.000 lán sem hún hafði tekið til vegna byggingar X. Til viðbótar höfðu henni safnast a.m.k. kr. 1.600.000 vegna húsaleigutekna. Heildarkostnaður við byggingu X hafi numið liðlega kr. 8,7 milljónum króna án eigin vinnu. Af þeim kostnaði hafi B átt liðlega kr. 7.300.000 en afganginn hafi hún fjármagnað með lánum sem hún hafi sjálf greitt af og tekin hafi verið á framkvæmdatímanum á nafni A þar sem konur hafi á þessum tíma ekki átt hægt um vik að fá veðlán. Öll lán sem tekin hafi verið vegna fjármögnunar byggingarkostnaðar X hafi verið óverðtryggð. Verðbólga hafi verið mikil á þessum tíma með þeim afleiðingum að raunskuldir vegna húsbyggingarinnar að X lækkuðu hratt milli ára. Tafla nr. 9 í dskj. 36 sýni yfirlit yfir mat á fasteigninni í skattskýrslum og hækkun á því á milli ára, eftirstöðvar skulda í árslok og hlutfall skulda af mati fasteignarinnar. Taflan sýni að skuldsetning vegna byggingarinnar að X var frekar lítil og að skuldir voru greiddar upp á þremur árum eftir lok byggingar. Lóðarleigusamningur um X er á nafni B og eignin þinglýst eign hennar. Á skattframtali 1975 er fasteignin X tilgreind sem séreign konu og er svo ætíð síðan á öllum skattframtölum hjónanna sem þau undirrituðu ávallt bæði. A og B bjuggu að X fram á dánardag B hinn 12. nóvember 2004. Sóknaraðilar halda því fram að eftir fráfall B hafi A farið að undirbúa að greiða út arf eftir hana enda hafi hann ekki haft í hyggju að sitja í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum og börnum. A hafi hins vegar fallið frá þann 29. desember 2004 áður en hafist var handa við skiptingu búsins. Þegar til þess hafi komið að gera upp dánarbú þeirra hafi sóknaraðilar ekki getað fallist á þá kröfu varnaraðila að fasteignin við X teldist að öllu leyti séreign móður þeirra þar sem augljóst sé að stór hluti af eignum A hafi farið í fasteignina. II Sóknaraðilar byggja á að samkvæmt 75. gr. hjúskaparlaga verði verðmæti sem komi í stað séreignar einnig séreign. Í þessu felist svokölluð ígildisregla sem þýði að sé séreignarfé notað til kaupa á hlut eða fasteign verði hið keypta áfram séreign. Það sé hins vegar alger forsenda að ígildið sé við lýði og tengsl þess og frameignar verði rakið. Sá sem haldi fram að hlutur eða fasteign sé ígildi séreignar beri um það sönnunarbyrði. Ljóst sé að hafist hafi verið handa við byggingu X áður en til sölu Y kom. Þá liggi fyrir að kostnaður við smíði X hafi verið langtum meiri en söluhagnaður af Y auk þess sem verðmæti X hafi verið margfalt verð Y en fasteignin við X sé meira en helmingi stærri en fasteignin við Y. Fasteignamat X sé nú tæplega kr. 40.000.000 en fasteignamat Y tæplega kr. 16.000.000 eða u.þ.b. 40% af fasteignamati X. Þá verði ekki framhjá því litið að áhvílandi hafi verið lán á Y þegar fasteignin var seld árið 1974 en engin lán séu áhvílandi á X. Augljóst sé því að fasteignin við X sé ekki ígildi fasteignarinnar við Y. Þá sé ekkert sem bendi til þess að andvirði fasteignarinnar við Y hafi verið notað til byggingar X og ekkert liggi fyrir hvernig greiðslum af skuldabréfi allt til ársins 1981 hafi verið ráðstafað en þá hafi um nokkur ár verið að safnast fjármunir inn á bankareikning. Sé því þegar ljóst að sá hluti söluandvirðisins hafi ekki verið notaður til kaupa eða smíði á X. Þá liggi ekkert fyrir um hvernig víxlinum var ráðstafað og/eða þeim peningum sem fengust fyrir fasteignina. Þar að auki verði ekki annað séð en að skuldir hafi aukist verulega á byggingatíma hússins. Þá sé ljóst að innistæður á bankareikningum hafi verið nýttar á milli áranna 1973-1974. Jafnframt sé ljóst að A hafði rúmlega átjánföld laun B á árunum 1973 til 1979. Sé öruggt að tekjur A hafi farið að miklu leyti til byggingar hússins og greiðslu lána. Þá sé útilokað að B hafi ein getað staðið undir byggingu fasteignarinnar og/eða viðhaldi hennar. Með vísan til þessa sé ekkert sem bendi til þess að fasteignin við X sé ígildi fasteignarinnar við Y. Hvað sem öðru líði getur ígildið ekki numið nema þeim hluta af söluandvirði síðargreindu fasteignarinnar sem sannanlega hafi farið í smíði hússins. Á því sé byggt að fasteign verði ekki séreign við það eitt að vera skráð á nafn annars aðilans í opinberum gögnum eða á skattframtölum enda séu gerðar mjög strangar formkröfur til kaupmála, sbr. XII. kafli hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þá beri til þess að líta að ýmisleg sjónarmið geti búið að baki skráningu í skattframtölum, þ.m.t. ýmsar persónulegar ástæður, skattalegt hagræði, áhætturekstur annars maka o.fl. Jafnframt kunni að ráða misskilningur og vanþekking aðila um gildi umrædds kaupmála sem skapi eðli málsins samkvæmt ekki lagalegan rétt þegar á reyni. Þá kunni að vera að aðilar hafi litið svo á að hluti af fasteigninni væri séreign. Hvað sem framangreindu líði sé ljóst að skráning og/eða þinglýsing eignarinnar við X á nafn B hafi alls ekki úrslitaþýðingu í málinu, eins og framan greini, á meðan tengsl fasteignarinnar verði ekki rakin beint til frumeignarinnar skv. kaupmálanum enda verði fasteign ekki gerð að séreign með skattframtali. Í þessu sambandi megi benda á að áritun í skattframtali hefði ekki haft þýðingu gagnvart skuldheimtumönnum ef á hefði reynt. Þá hefði áritun í skattframtal ekki haft þýðingu ef til skilnaðar A og B hefði komið. Þá beri sérstaklega til þess að líta að á sama tíma og ritað sé í skattframtal að fasteignin sé séreign B sé fasteignin skráð í sama framtal á byggingatíma fasteignarinnar sem 100% eign A í byggingaskýrslu sem staðfesti að áritunin um séreign hafi aðeins verið til málamynda. Sóknaraðilar geti eðli málsins samkvæmt haft uppi sömu mótmæli gegn gildi kaupamáls og A ef t.d. hefði komið til skilnaðar. Þá beri til þess að líta að í kaupmálanum frá 1967 segi að til séreignar skuli teljast ...önnur húseign, ef keypt yrði, yrði nefnd húseign seld. Ljóst megi vera að ekki sé unnt að túlka fyrirmæli þessi svo að allar fasteignir sem kynnu að koma í stað tilgreindrar fasteignar yrðu séreign B sama hvaða verð yrði greitt fyrir þær. Með því hefði verið ákveðið að eignir sem maðurinn eignaðist í framtíðinni yrðu séreign konunnar sem er óheimilt skv. 3. mgr. 76. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Því hafi hvorki með kaupmálanum frá árinu 1967 né með áritun á skattframtöl verið unnt að gera eignir og tekjur A til framtíðar að séreign B. Þá verði ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fasteignin að X hafi ekki verið keypt heldur byggð og nái kaupmálinn því ekki til fasteignarinnar samkvæmt orðanna hljóðan. Þá verði að taka tillit til þess að hafist hafi verið handa við byggingu X ári áður en Y var seldur og X hafi því alls ekki komið í stað Y. Þá sé ljóst að verulegt fé hafði farið til byggingar fasteignarinnar við X áður en fasteignin við Y var seld. Jafnframt sé ljóst að meirihluti af söluandvirði fasteignarinnar rann alls ekki til byggingar fasteignarinnar við X. Væri því óeðlilegt og ósanngjarnt að líta svo á að fjármunir þessir yrðu að séreign Y við það eitt að hún seldi séreign sína á síðari stigum enda í andstöðu við ákvæði hjúskaparslaga. Að teknu tilliti til þess sem hér hefur verið rakið er á því byggt að fasteignin við X hafi verið hjúskapareign A og B enda verði tengsl fasteignarinnar ekki rakin beint til frumeignarinnar skv. kaupmálanum. Hvað sem öðru líði geti séreign B aldrei talist annað og meira en sem nemi þeim hluta söluandvirðis Y sem augljóslega og sannarlega rann til byggingar X. Samkvæmt framangreindu sé á því byggt að fasteignin ásamt öðrum eigum búsins standi til skiptanna í báðum dánarbúunum enda eign beggja hinna látnu. Sóknaraðilar mótmæla því að A hafi greitt fjármuni til fyrri eiginkonu sinnar eða barna eftir að hann og B gengu í hjónaband eða eftir að fasteignin við Y var seld sem hljóti að hafa þýðingu frekar en ætlaðar greiðslur meira en tíu árum áður. Þá mótmæla sóknaraðilar sérstaklega öllum fullyrðingum um bága fjárhagsstöðu A enda í engu samræmi við gögn málsins og raunveruleikann. Sóknaraðilar vekja athygli á að A var alla tíð í hálaunastörfum, þ.m.t. þegar hann og B tókum saman. Þá er því mótmælt að skuldir hans hafi verið meiri en skuldir B þegar þau tóku saman. Þá mótmæla þeir því sérstaklega að skuldir hans hafi verið meiri en skuldir B þegar þau gengu í hjónaband. Jafnframt mótmæla þeir því sérstaklega að B hafi fengið "fúlgufé" út úr skilnaði sínum við fyrri eiginmann og að hún hafi leigugreiðslur í stórum fjárhæðum í erlendri mynt þann tíma er A vann sem [...]. Vekja sóknaraðilar athygli á því að leigutekjurnar séu tilgreindar í skattframtölum árið 1968 kr. 16.000, árið 1969 kr. 24.000, árið 1970 kr. 24.000 og árið 1971 kr. 25.420. Ekkert bendi til þess að þessum fjármunum hafi verið haldið sérgreindum þau ár sem A og B bjuggu fyrir austan. Þá mótmæla sóknaraðilar því að þessar leigutekjur hafi getað kostað byggingu X ásamt greiðslum frá sölu Y enda sé það bæði rangt auk þess ósannað. Þá mótmæla sóknaraðilar því að B hafi byggt húsið við X án aðkomu A og að börn hennar hafi byggt fasteignina fyrir hana enda muni A, sem var verkfræðingur, með öllu hafa haft umsjón með byggingu hússins, byggt það með eigin vinnuframlagi, aðkeyptu vinnuframlagi og vinnuframlagi vina og vandamanna, þ.m.t. sonar síns, E, sbr. yfirlýsing hans. Fullyrðingar um annað séu rangar, ósannaðar og raun fjarstæðukenndar. B hafi látist á undan A. Byggja sóknaraðilar á því að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 gildi ekki við skipti á dánarbúinu. Leyfi til handa hinu langlífara til setu í óskiptu búi sé forsenda þess að 1. mgr. 2. mgr. 19. gr. erfðalaga verði beitt við búskipti eftir lát langlífari maka samkvæmt skíru orðalagi 19. gr. erfðalaga. A hafi ekki óskað eftir setu í óskiptu búi og þá hafi hann alls ekki haft hug á að óska búsetuleyfi enda þegar farinn að undirbúa skipti á dánarbúi B þegar hann féll frá. Fullyrðingar um annað séu rangar og ósannaðar og beri varnaraðilar að sjálfsögðu sönnunarbyrgði um að A hafi haft hug á að óska eftir setu í óskiptu búi. Hér beri jafnframt til þess að líta að A hafi orðið að fá samþykki allra stjúpniðja sinna til þess að fá heimild til setu í óskiptu búi sbr. 2. mgr. 8. gr. erfðalaga en fyrirséð hafi verið að slíkt samþykki fengist ekki a.m.k. sé það með öllu ósannað. Með vísan til framangreinds sé á því byggt að erfðaréttur A eftir B hafi ekki fallið niður með vísan til 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga. III Varnaraðilar byggja á að við skipti á dánarbúi móður þeirra, B, og A beri að líta svo á að fasteignin að X hafi verið séreign B skv. ígildisreglu 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Í kaupmálanum sem B og A hafi gert með sér fyrir hjúskap sé kveðið á um að fasteign B að Y, Ytri Njarðvík, svo og andvirði hennar, ef seld væri, sem og önnur húseign, ef keypt yrði, yrði fasteignin seld, skyldi vera séreign B og vera utan hjúskapareigna hjónanna. Þetta sé í samræmi við ígildisreglu 75. gr. hjúskaparlaganna sem mæli fyrir um að verðmæti sem komi í stað séreignar verði einnig séreign. Sambærilegt ákvæði hafi verið í eldri hjúskaparlögum. Þessi regla sé meginregla varðandi séreignir. Sá sem haldi því fram að eign sem kemur í stað séreignar verði ekki séreign beri sönnunarbyrði fyrir því en ekki öfugt. Varnaraðilar byggja á að slík tengsl séu milli séreignarinnar að Y og þeirrar í X, að líta beri svo á að sú síðarnefnda sé ígildi þeirrar fyrrnefndu, og að líta beri á X sem séreign B. Allt söluandvirði séreignar B að Y hafi runnið til byggingar X. Allur arður sem B hafi haft af séreign sinni, sem hafi verið umtalsverður, hafi runnið til byggingar X. Þá hafi varnaraðilar unnið fjölmargar vinnustundir í þágu móður sinnar við húsbygginguna. Töluleg gögn staðfesti að móðir þeirra hafi haft fjárhagslegt bolmagn til að standa sjálf undir fjármögnun byggingarkostnaðar vegna X. Þyngst vegi þó að mati varnaraðila tilgreining móður þeirra og föður sóknaraðila á skattframtölum á X. Greinilegt sé af öllum gögnum að þau sjálf litu ætíð á X sem séreign B. Þessi skilningur hjónanna komi fram með margvíslegum hætti: 1. Lóðarleigusamningur sé gerður í nafni B. 2. Eignin hafi verið þinglýst á nafn B um leið og unnt hafi verið að færa eignina í veðmálabækur. 3. X sé tilgreint sem séreign B í skattframtali árið 1975 (vegna ársins 1974), þ.e. um leið og séreign B að Y hafi verið seld. Óslitið síðan hafi verið sett sú skýring við eignina á skattframtali aðila að hún sé séreign konu. Skattframtölin séu ætíð undirrituð af hjónunum báðum og teljist þau því gleggsta heimildin um þann skýra gagnkvæma skilning hjónanna að eignin væri séreign B. 4. Systir B og nánir vinir A og B staðfesti í yfirlýsingum sínum að eignin hafi verið séreign B, þannig hafi þau bæði alltaf vísað til eignarinnar. Sömu aðilar vitni um að A hafi talið sig í raun hafa greitt sóknaraðilum föðurarf sinn með því að ganga svo til eignalaus út úr hjónabandi hans og móður þeirra. Með öllu framangreindu telja varnaraðilar sig hafa sannað að A og B hafi litið með bindandi hætti á X sem séreign B, enda hafi það komið í stað annarrar séreignar B. Sóknaraðilar séu bundnir af þessari afstöðu aðila sjálfra, enda sé afstaða A og B í samræmi við meginreglur hjúskaparlaga um að séreign komi í stað séreignar. Varnaraðilar mótmæli því sem hverjum öðrum útúrsnúningi að A og B hafi með áritun á skattframtali verið að gera eign að séreign og að slíkt hafi þeim verið óheimilt. Með árituninni hafi þau verið að staðfesta kaupmálann sem hafi verið skýr um það að eign sem kæmi í stað séreignar yrði séreign. Með árituninni hafi þau verið að staðfesta að þau litu bæði svo á að X kæmi í stað Y og væri þar af leiðandi séreign B. Töluleg gögn staðfesti að allt andvirði Y hafi runnið til byggingar X. Uppsafnaðar tekjur B af leigu Y, sem hafi verið umtalsverðir fjármunir, hafi runnið til byggingar X. Mismunurinn hafi verið fjárhæð sem B hafi auðveldlega getað bæði brúað og greitt af. Varnaraðilar mótmæla því harðlega sem haldið er fram í greinargerð sóknaraðila, að ákvæði kaupmálans um séreign geti ekki átt við um X af þeirri ástæðu einni, að fasteignin hafi verið byggð en ekki keypt. Varnaraðilar telji að hér séu sóknaraðilar að leggja of þröngan orðskilning í orðalag kaupmálans. Ígildisreglur varðandi séreign séu skýrar: Skv. 75. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 verði verðmæti sem komi í stað séreignar einnig séreign svo og arður af þessum verðmætum, nema annars sé getið í kaupmálanum. Fyrirmæli kaupmálans séu á þann veg að eign sem komi í stað séreignar skuli vera séreign og skipti í því sambandi ekki máli þótt hugtakið keypt sé notað. Þá hafi auðvitað allt efni sem notað var í bygginguna verið keypt, sem og hluti vinnu. Þá sé þessi fullyrðing sóknaraðila þvert á túlkun hjónanna sjálfra, sbr. skattframtöl þeirra frá árinu 1975 um að X sé séreign konu. Sú tilgreining hljóti að vega þyngst við mat í þessu máli. Varnaraðilar byggja á að það væri bæði í ósamræmi við gögn málsins og ósanngjarnt að láta orðalag í kaupmála ráða því að ígildisreglan ætti ekki við þar sem X hafi verið byggt en ekki keypt. Auk þess megi benda á að auðvitað hafi Xverið keypt í þeim skilningi að B hafi fengið lóð úthlutað sem hún greiddi tilskilin gjöld fyrir. Síðan hafi hún notað arð af séreign sinni og andvirði séreignarinnar til að byggja nýtt hús sem hún og A hafi tilgreint alla tíð síðan sem séreign B í skattframtali. Skilja megi greinargerð sóknaraðila svo að þar sem tekjur A hafi verið hærri á hjúskapartímanum beri að líta svo á að hann hafi fjármagnað byggingu X. Þessari fullyrðingu sé mótmælt og ítrekað það sem að framan er rakið um fjármögnun byggingarinnar, þ.e. að: 1. Með áralangri útleigu á séreign sinni hafi B safnast umtalsverðir fjármunir sem allir runnu til húsbyggingarinnar. 2. Andvirði séreignar B hafi allt runnið til byggingar hússins. 3. Varnaraðilar F og G hafi í þágu móður sinnar lagt af mörkum fjölmargar vinnustundir við byggingu eignarinnar. Mikil eigin vinna komi fram í byggingarskýrslum í skattframtölum og sé þar á meðal vinna þessara varnaraðila. 4. Á þessum tíma hafi helmingur af tekjum eiginkonu verið undanþegnar skatti. Þótt tekjur B hafi verið lægri en tekjur A þá hafi þær nýst betur en tekjur A vegna hagstæðari skattareglna sem um þær giltu. Þá verði ekki fram hjá því litið að A hafi komið inn í sambúðina nánast eignalaus með öllu og að auki með mikinn skuldabagga vegna fyrra hjónabands. Lengi framan af hafi hann því lítið átt aflögðu til framfærslu heimilisins. Framfærsla heimilisins hafi því ekki síður hvílt á B en honum sem m.a. hafi komið fram í því að varnaraðilar hafi öll byrjað að stunda launavinnu meðfram skóla og á sumrin frá unga aldri og lagt þannig fjármuni til heimilisins. Komi þetta m.a. fram á skattframtölum. Varnaraðilar byggja á að þó að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962, sem kveði á um að ef skipti fari fram eftir lát beggja hjóna þá falli niður lögmæltur erfðaréttur hins langlífara eftir hið skammlífara, sé í þeim kafla erfðalaganna er lúti að setu í óskiptu búi verði það ekki, skv. skýru orðalagi, túlkað öðru vísi en svo, að í því felist skýr fyrirmæli um það hvernig skipta skuli búi, fari skiptin ekki fram fyrr en eftir lát beggja hjóna. Í því sambandi skipti ekki máli hvort hugsanlega kunni langlífari makinn að hafa verið að undirbúa skipti á dánarbúi skammlífari makans. Orðalag ákvæðisins sé með þeim hætti að það beri skýrt með sér að það sem úrslitum ráði sé það hvenær skiptin fari fram í raun en ekki hvort langlífari makinn hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Réttar 6 vikur hafi liðið milli andláts móður varnaraðila og föður sóknaraðila. Er faðir sóknaraðila lést hafði ekkert verið gert varðandi skipti á dánarbúi móður varnaraðila. Við búskipin sé því verið að skipta dánarbúi þeirra að þeim báðum látnum og því niður fallinn lögmæltur erfðaréttur föður sóknaraðila eftir móður varnaraðila, skv. fyrirmælum 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga en í skýringum með ákvæðinu komi fram að 2. mgr. svari til 69. gr. laga nr. 20/1923 og að ákvæðið sé eðlilegt ákvæði að báðum hjónum látnum. Varnaraðilar mótmæla fullyrðingum sóknaraðila um að faðir þeirra hafi verið að undirbúa skipti á dánarbúi eiginkonu sinnar. Varnaraðili G, hafi átt langt samtal við föður sóknaraðila tveimur dögum fyrir andlát hans og hafi hann þá nefnt það að hann hygðist fá leyfi varnaraðila til setu í óskiptu búi. Hafi varnaraðili staðfest fyrir sína hönd að það myndi hann samþykkja. Varnaraðilar telji því að við skipti á dánarbúi móður þeirra og föður sóknaraðila beri að fylgja skýrum lagafyrirmælum 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga um það að erfðaréttur föður sóknaraðila hafi fallið niður þar sem verið sé að skipta búinu að báðum látnum og að engin rök séu til þess að líta svo á að skilyrði þess að ákvæðinu sé beitt séu að leyfi til setu í óskiptu búi hafi verið veitt. Sóknaraðilar eigi því engan afleiddan erfðarétt í séreign móður þeirra. Séreign móður þeirra skiptist því eingöngu milli varnaraðila og barna hennar og A. Hjúskapareignum A og B beri að skipta að jöfnu í tvo helminga, í búshluta A og búshluta B. IV Samkvæmt kaupmála þeim sem A og B gerðu þann 27. maí 1967 skyldi húseign hennar Y Ytri Njarðvík ásamt öllu sem henni fylgdi, svo og andvirði hennar ef seld yrði, sem og önnur húseign, ef keypt yrði, yrði nefnd húseign seld, vera séreign B. Þá var kveðið á um að leigutekjur af húseigninni skyldu vera séreign B. Árið 1974 seldi B séreign sína að Y. Ári áður hafði bygging fasteignarinnar að X í Reykjavík hafist. Er lóðarsamningur vegna eignarinnar á nafni B og hún þinglýstur eigandi eignarinnar. Þá liggur fyrir að fasteignin var alltaf sérstaklega tilgreind sem séreign B á skattframtölum hjónanna sem þau undirrituðu bæði. Þegar það er virt þykir ljóst að hjónin hafi litið á svo á að fasteignin X í Reykjavík væri séreign B. Það hafa vitni og staðfest. Söluverð Y var 4.700.000 krónur. Halda varnaraðilar því fram að heildartekjur B vegna sölu Y hafi numið kr. 5.427.121. Auk þess sem með sölunni hafi verið greitt upp 300.000 króna lán sem hún hafði tekið vegna byggingar X. Fyrir liggur að Y var í útleigu til varnarliðsmanna frá árinu 1967 til ársins 1974 en leigutekjur skyldu vera séreign B samkvæmt kaupmálanum. Halda varnaraðilar því fram að auk heildartekna B vegna sölu Y hafi uppsafnaðar leigutekjur, a.m.k. 1.600.000 krónur, runnið til byggingar X. B hafi þannig getað kostað með eigin fé liðlega 7.300.000 krónur af byggingarkostnaði eignarinnar sem þeir kveða hafa numið liðlega 8,7 milljónum króna. Afganginn kveða þau hana hafa fjármagnað með lánum, sem tekin hafi verið á nafni A, þar sem konur hafi á þessum tíma ekki átt hægt um vik að fá veðlán. Ekkert þykir fram komið í málinu sem bendir til annars en að andvirði Y hafi runnið til byggingar X. Þá þykir á grundvelli framburðar vitna og annarra gagna ljóst að leigutekjur af Y hafi verið til muna hærri en skattframtöl bera með sér en leigutekjur af eigninni skyldu vera séreign B. Þykir þannig ljóst að B hafi getað fjármagnað a.m.k. verulegan hluta byggingarkostnaðar X með andvirði Y og leigutekjum. Þá verður að leggja til grundvallar að varnaraðilar, synir B, hafi lagt fram umtalsverða aðstoð við byggingu X en staðhæfingum þeirra þar að lútandi hefur ekki verið mótmælt. Jafnframt þykir ekki verða dregið í efa að A hafi tekið umtalsverðan þátt í byggingu X. Þá heldur sóknaraðili, E, því fram að hann hafi aðstoðað föður sinn við byggingu hússins. Samkvæmt framanröktu þykir ljóst að B hafi getað staðið undir byggingu X með séreignarfé sínu og lánsfé, ásamt liðsinni eiginmanns, barna og vina, sem litu á eignina sem séreign hennar. Þegar allt framanrakið er virt þykir verða við það að miða að X hafi komið í stað Y og skiptir þar engu þó að X hafi verið byggt en ekki keypt og að byrjað hafi verið á byggingu eignarinnar áður en Y var seldur. Samkvæmt því verður að líta svo á að fasteignin X, Reykjavík hafi verið séreign B samkvæmt kaupmála hennar og A. Fyrir liggur að B lést þann 12. nóvember 2004 og A skömmu síðar eða hinn 29. desember s.á. Greinir aðila á um hvort um hvort ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 með síðari breytingum gildi við skipti á dánarbúinu en þar er kveðið á um að fari skipti fram eftir lát beggja hjóna falli niður lögmæltur erfðaréttur hins langlífara eftir hið skammlífara. Það ákvæði 19. gr. erfðalaga sem um er deilt í máli þessu er í II. kafla erfðalaga sem er um óskipt bú. Þykir því verða við það að miða að búsetuleyfi sé almennt forsenda fyrir því að 19. gr. eigi við. Fyrir liggur að A hafði ekki fengið leyfi til setu í óskiptu búi þegar hann lést skömmu eftir andlát B. Samkvæmt því er það niðurstaða dómsins að ákvæði 2. málsliðar 2. gr. 19. gr. erfðalaga eigi ekki við um skipti á dánarbúi B og A. Eftir niðurstöðu málsins þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Fallist er á kröfu varnaraðila, F, G og H, um að fasteignin X, Reykjavík verði talin séreign B í samræmi við kaupmála sem B og A gerðu 27. maí 1967. Fallist er á kröfu sóknaraðila, C, D og E um að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 gildi ekki við skipti á dánarbúi B og A Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 502/2005
Samningur Skaðabætur Uppgjör
G ehf., sem rak saltfiskverkun, og A hf., sem hafði tekið að sér að flokka, meta og pakka saltfisk frá G ehf. og koma honum á erlendan markað, höfðu átt viðskipti um nokkurt skeið þegar ágreiningur reis milli þeirra um magn saltfisks, sem G ehf. átti að hafa sent til A hf. árið 2001. Krafði G ehf. síðargreinda félagið um greiðslu fyrir það magn, sem það áleit að eftir væri að gera upp, og lagði fram ýmis gögn til stuðnings áætlun sinni á framleiddu magni saltfisks í vinnslu sinni. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að félögin hefðu gengið til samninga í mars 2002 um uppgjör á skuld G ehf. í árslok 2001, en þá lá fyrir að hluti hennar átti rætur að rekja til þess vigtarmunar sem deilan snerist um. Með því að semja með þessum hætti um uppgjör á skuld vegna viðskiptanna 2001, án þess að gera fyrirvara um að hafa uppi frekari kröfur vegna þeirra, var talið að G ehf. hefði firrt sig rétti til að gera síðar kröfur vegna álitamála í viðskiptunum, sem voru komin upp þegar samningurinn var gerður. Þegar af þessari ástæðu var A hf. sýknað af kröfu G ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. nóvember 2005. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 29.862.535 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2002 til greiðsludags, en til vara að stefndi greiði sér 20.105.386 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nafni stefnda var 9. febrúar 2006 breytt úr SÍF hf. í Alfesca hf. I. Málsaðilar áttu viðskipti með saltfisk frá árinu 1999 og fram á árið 2003. Varðar ágreiningur þeirra þessi viðskipti á árinu 2001. Áfrýjandi rekur saltfiskverkun á Bakkafirði. Hann rekur ekki eigin útgerð en kaupir hráefni, einkum þorsk, til vinnslunnar. Blautverkuðum saltfiski áfrýjanda var staflað á bretti sem send voru frá Bakkafirði til Húsavíkur. Þar var þeim safnað saman og síðan send í kæligámum með Eimskip ehf. til starfsstöðvar stefnda í Hafnarfirði. Hlutverk stefnda í viðskiptunum var tvíþætt. Annars vegar tók hann saltfiskinn úr gámunum þegar hann var fullverkaður, flokkaði hann, mat og pakkaði. Ekki er ágreiningur um að þetta hafi stefndi unnið sem verktaki fyrir áfrýjanda. Hins vegar tók stefndi að pökkun lokinni afurðirnar til sölumeðferðar. Telur áfrýjandi að stefndi hafi tekið saltfiskinn í umboðssölu, en stefndi telur sig hafa keypt hann af áfrýjanda. Er fallist á það með héraðsdómara að á grundvelli gagna málsins, meðal annars skýrslu forsvarsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi, verði að miða við að um kaup hafi verið að ræða. Áfrýjandi áætlaði vikulega framleitt magn saltfisks í vinnslu sinni og sendi stefnda skýrslur þar að lútandi. Er yfirlit yfir 48 slíkar skýrslur vegna ársins 2001 meðal gagna málsins. Samkvæmt þeim áætlaði áfrýjandi að hann hefði framleitt samtals 1.002.201 kg af saltfiski. Af málflutningi áfrýjanda er ljóst að þessi framleiðsla var áætluð út frá innvegnum afla, sem áfrýjandi keypti, og reynslu hans af nýtingu þess afla í vinnslunni. Áfrýjandi vigtaði ekki framleiðslu sína áður en hann sendi hana áleiðis til stefnda, enda telur hann að slíkri vigtun verði ekki við komið með hagkvæmum hætti á því stigi. Á grundvelli þessara framleiðsluskýrslna veitti stefndi áfrýjanda vikulega lán vegna framleiðslunnar miðað við áætlað jafnaðarverð afurðanna. Á árinu 2001 sendi áfrýjandi stefnda 72 kæligáma með saltfiski. Áfrýjandi heldur því fram að stefndi hafi á árunum 1999 og 2000 reglubundið vigtað saltfiskinn þegar hann tók hann út úr kæligámum og sent áfrýjanda þær upplýsingar, en í maí 2001 hafi þessar upplýsingar hætt að berast. Stefndi kveðst aldrei hafa vegið fiskinn út úr gámunum og hafi engin breyting orðið þar á vorið 2001. Hefur áfrýjanda gegn mótmælum stefnda ekki tekist að færa sönnur á framangreinda fullyrðingu. Stefndi kveðst frá upphafi viðskiptanna hafa vegið fiskinn eftir að hann var flokkaður og pakkaður enda hafi kaupverð fisksins verið við það miðað. Sendi stefndi áfrýjanda kaupnótu eða afreikning vegna hvers móttekins gáms með sundurliðari vigt einstakra pakkninga. Eru 72 slíkar nótur vegna viðskipta aðila 2001 meðal gagna málsins. Vegna framleiðslu áfrýjanda árið 2001 kom fram munur á því framleiðslumagni, sem hann hafði samkvæmt framansögðu áætlað, og því magni veginna afurða sem stefndi greiddi fyrir. Af þessu tilefni meðal annars fékk áfrýjandi Sigurjón Bjarnason til að gera greinargerð um viðskiptin dagsetta 27. febrúar 2002 þar sem fjallað var um nýtingarhlutfall á innvegnum fiski og gengistap vegna fyrrgreindra lána. Þá hefur áfrýjandi lagt fyrir Hæstarétt bréf sitt til stefnda 4. febrúar 2002 þar sem beðið var um upplýsingar til að skýra „frávik sem hefur orðið á láni og afurðum.“ Þann 21. mars 2002 undirrituðu aðilar tvo samninga. Laut annar að uppgjöri skuldar áfrýjanda við stefnda vegna fyrri viðskipta en hinn laut að áframhaldandi samstarfi þeirra. Samkvæmt 1. gr. fyrrnefnda samningsins skuldaði áfrýjandi stefnda 314.277 evrur miðað við viðskiptastöðu 31. desember 2001 „sem aðallega skýrist af gengismun sem að mestu myndaðist á árinu 2001 á viðskiptareikningi framleiðanda ...“ Samkvæmt 2. gr. samningsins skyldi þriðjungur skuldarinnar afskrifaður eða 104.759 evrur en tveir þriðju hennar eða 209.518 evrur skyldu settar á sérstakan lánsreikning áfrýjanda hjá stefnda. Skyldi sú skuld endurgreidd með því að draga tiltekna fjárhæð af hverjum gámi af þurrkuðum hausum sem áfrýjandi seldi stefnda. Samkvæmt áætluðu framleiðslumagni af þeirri afurð miðuðu aðilar við að skuldin yrði greidd upp á tveimur árum. Í 4. gr. var síðan kveðið á um vexti af skuldinni. Í málatilbúnaði aðila hefur nokkuð verið fjallað um hvernig sú skuld, sem hér var samið um uppgjör á, hafi myndast. Sigurjón Bjarnason, sem samdi fyrrnefnda greinargerð fyrir áfrýjanda, taldi í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hluti skuldarinnar hefði myndast vegna gengismunar. Taldi hann aðspurður að sá þriðjungur hennar sem niður var felldur hafi ríflega samsvarað gengismuninum. Nánar aðspurður af lögmanni áfrýjanda kvaðst hann ekki hafa farið yfir greinargerð sína og því ekki getað staðfest að svo væri en vildi þó ekki draga þann framburð til baka. Forsvarsmaður áfrýjanda sagði í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að umrædd skuld hafi stafað annars vegar af gengismuni og hins vegar af óútskýrðum muni á ætluðu framleiðslumagni og þeim afurðum sem stefndi hafi vigtað og greitt fyrir og hafi sá hluti skuldarinnar sem eftir var gefinn nákvæmlega samsvarað gengismuninum. Í bréfi 24. mars 2003 rakti áfrýjandi þann mun sem hann taldi vera á magni saltfisks, sem hann hefði sent stefnda, og því sem stefndi hefði greitt fyrir. Óskaði hann eftir upplýsingum um hvernið stefndi hygðist standa að uppgjöri vegna þessa. Eru bréfaskipti aðila í framhaldi af því rakin í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi reisir kröfugerð sína á að nýtingarhlutfall hans í vinnslu sé 54% miðað við slægðan þorsk og telur það hóflegt þar sem rannsókn á nýtingarhlutfalli í rekstri sínum frá vori 1999 til vors 2000 hafi sýnt 55,9% meðalnýtingu. Stefndi mótmælir því sem röngu og ósönnuðu að nýtingarhlutfall áfrýjanda hafi verið 54% á árinu 2001. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt bréf Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins 28. febrúar 2006. Kemur þar meðal annars fram að miðað við þá aðferð sem áfrýjandi notaði til verkunar saltfisks og staðsetningu fyrirtækisins á Norðausturlandi eigi áfrýjandi að geta náð 54% nýtingu. II. Eins og að framan er rakið gengu aðilar til samninga í mars 2002 um uppgjör á skuld áfrýjanda í árslok 2001 og um áframhaldandi viðskipti. Áfrýjandi heldur því fram að með fyrrnefnda samningnum hafi stefndi samþykkt að fella niður þann þriðjung skuldarinnar sem rekja mátti til gengisbreytinga en að öðru leyti hafi ágreiningsefni aðila ekki verið gerð upp, þar sem stefndi hafi hafnað að ræða þau en áfrýjandi hafi á þessum tíma verið honum háður. Stefndi heldur því hins vegar fram að gera hafi þurft upp viðskipti aðila vegna ársins 2001. Hafi það verið gert með umræddum samningi sem tekið hafi til viðskiptanna í heild og hafi ekki legið fyrir að eftir stæði óleystur ágreiningur vegna þeirra. Í framangreindri skýrslu Sigurjóns Bjarnasonar 27. febrúar 2002 um viðskipti aðila á árinu 2001 var meðal annars fjallað um aukningu á rýrnun í vörusendingum milli áranna 2000 og 2001, sem og nýtingarhlutfall áfrýjanda á innvegnum fiski í samanburði við sölu á fullunnum vörum. Þessa skýrslu hafði áfrýjandi haft undir höndum í tæpan mánuð er umræddur samningur var gerður. Þá hafði áfrýjandi eins og að framan var rakið 4. febrúar 2002 beðið um upplýsingar varðandi pökkun stefnda og talið nauðsynlegt að sem allra fyrst fengjust trúverðugar skýringar „á fráviki á láni og birgðum og öðrum atriðum sem kunna að vera álitaefni.“ Skuld áfrýjanda í árslok átti aðeins að hluta rót sína að rekja til gengismunar og var hluti hennar vegna þess munar sem var á framleiðsluskýrslum áfrýjanda, sem lán stefnda höfðu miðast við, og greiðslum stefnda fyrir afurðirnar sem byggðust á vigtun þess síðarnefnda eftir pökkun þeirra. Jafnframt liggur fyrir að áfrýjanda var ljóst þegar gengið var til samninga um uppgjör á skuldinni að hluti hennar átti rót sína að rekja til þess vigtarmunar sem um er deilt í máli þessu. Með samningi aðila var kveðið á um uppgjör á allri þeirri skuld áfrýjanda sem myndast hafði vegna viðskipta aðila á árinu 2001. Kveður samningurinn ekki aðeins á um niðurfellingu á þriðjungi skuldarinnar, sem áfrýjandi telur stafa af gengismun, heldur einnig um greiðslu áfrýjanda á tveimur þriðju hlutum hennar með nánar tilteknum hætti á tveimur árum, en sá hluti virðist samkvæmt gögnum málsins að mestu stafa af vigtarmun þeim sem aðilar deila nú um. Með því að semja með þessum hætti um uppgjör á skuld vegna viðskipta aðila 2001, án þess að gera fyrirvara um að hafa uppi frekari kröfur vegna þeirra, firrti stefni sig rétti til að gera síðar kröfur vegna þeirra álitamála í viðskiptunum sem upp voru komin þegar samningurinn var gerður. Verður stefndi þegar af þessari ástæðu sýknaður af kröfu áfrýjanda og niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði . Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Gunnólfur ehf., greiði stefnda, Alfesca hf., samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 29. júní sl., var höfðað 22. júní 2004. Stefnandi er Gunnólfur ehf., Hafnargötu 4, Bakkafirði. Stefndi er SÍF hf., Fornubúð 5, Hafnarfirði. Af hálfu stefnanda er þess aðallega krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 29.862.535 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2002 til greiðsludags, en til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.105.386 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2002 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnda. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Helstu málavextir eru þeir að stefnandi og stefndu áttu í viðskiptasambandi sem hófst árið 1999 en lauk árið 2003. Stefnandi rekur verkun með blautverkaðan saltfisk á Bakkafirði. Gengur rekstur stefnanda í meginatriðum þannig fyrir sig að hann kaupir hráefni til vinnslu sinnar af útgerðaraðilum, einkum þorsk. Úr þessu hráefni verkar stefnandi saltfisk, sem staflað er á bretti og síðan sendur stefnda í gámum. Kveður stefnandi hlutverk stefnda hafa verið að taka á móti afurðum stefnanda, pakka þeim í hagkvæmustu pakkningar samkvæmt umsömdum markmiðum aðila og selja þær á erlenda markaði. Stefndi hafi lánað stefnanda vikulega fé til reksturs hans en á móti haft tryggingu í afurðum stefnanda. Nánar tiltekið hafi ferill þessara viðskipta verið sá, að vörunni hafi verið staflað á 400 kílóa palla og hún síðan send í sérbúnum kæligámum til að tryggja geymsluþol en afar mikilvægt sé að hitastig vörunnar sé rétt til að koma í veg fyrir óþarfa rýrnun. Pökkun sinni hafi stefndi sinnt í verktöku fyrir stefnanda eins og ráða megi af reikningum stefnda fyrir þjónustunni. Samkvæmt samkomulagi aðila hafi stefnda borið að pakka vörum frá stefnanda innan viku frá móttöku vörunnar. Að hverri pökkunarlotu lokinni hafi stefnanda verið sendur afreikningur fyrir því magni sem pakkað hafði verið. Þá hafi lánið sem stefnandi hafði fengið vegna viðkomandi sendingar verið dregið frá og mismunur gerður upp. Þegar viðskipti þau er mál þetta varðar áttu sér stað hafði ekki verið gerður skriflegur samningur milli aðila og byggðust viðskiptin á munnlegu samkomulagi. Stefndi lýsti ferli viðskiptanna svo að stefnandi hefði keypt ýmist óslægðan fisk eða slægðan fisk með haus af bátum, verkað hann og saltað og sent hann jöfnum höndum í þar til gerðum hólkum til Húsavíkur þar sem birgðir söfnuðust upp, þar til nóg var komið í fullan kæligám. Þá hefði hólkunum verið komið fyrir á brettum eða “pallettum” í gáminn og hann síðan sendur með Eimskip til Reykjavíkur. Eimskip hefði séð um að flytja gáminn til stefnda þar sem honum hefði verið komið fyrir úti á plani og stungið í samband til að viðhalda kælingunni. Þegar fiskurinn hefði verið orðinn fullverkaður og tilbúinn til pökkunar, hefði hann verið tekinn inn í vinnslusal stefnda þar sem hann hefði verið flokkaður og metinn og honum pakkað í tilheyrandi öskjur sem hefðu síðan verið vigtaðar og settar í kæli þar til þær fóru í skip til útflutnings. Stefnandi hefði hvorki flokkað fiskinn né vigtað og þá hefði stefndi ekkert haft með það að segja hvernig stefnandi vann fiskinn eð hversu lengi hann geymdi fiskinn, annað hvort hjá sér eða Eimskip á Húsavík. Þá hefði stefndi ekkert haft með kælinguna að gera. Því hefði stefnandi sjálfur stjórnað og síðan starfsmenn Eimskips. Starfsmenn stefnda hefðu einfaldlega stungið gámunum í samband við rafmagn þegar þeir komu í verksmiðjuna til að viðhalda kælingunni. Stefnandi telur að stefndi hafi gerst sekur um mistök, vanrækslu og vanefndir við meðferð, varðveislu og uppgjör þeirrar vöru sem stefnandi sendi honum árið 2001 og horfi málið þannig við stefnanda: Hann hafi sent stefnda vikulega framleiðsluskýrslu um áætlað framleitt magn í vikunni áður. Samkvæmt þessum skýrslum, sem hafi verið 48 talsins á árinu 2001, hafi stefnandi sent stefnda 1.002.201 kg. af saltfiski á árinu 2001. Á grundvelli þessara skýrslna hafi stefndi greitt út til stefnanda vikulega lán til framleiðslunnar án athugasemda. Umræddar skýrslur hafi því verið grundvallargagn um framleiðsluna hjá stefnanda. Magnið samkvæmt þessum skýrslum hafi verið varlega áætlað og gert ráð fyrir 2% birgðaafgangi í árslok. Samkvæmt því hafi raunverulegt magn saltfisks, sem koma hafi átt til uppgjörs milli aðila, átt að vera 1.022.245 kg. Raunin hafi orðið sú að stefndi greiddi stefnanda fyrir 960.899 kg. á árinu 2001. Mismunurinn sé 61.346 kg. og telji stefnandi sig vanhaldinn í uppgjöri við stefnda um þennan mismun. Sé einungis horft til þess magns sem á vanti að uppgert hafi verið án tillits til áætlaðs 2 % birgðaafgangs í árslok nemi mismunur 41.302 kg. Um þetta segir stefndi að stefnandi hafi notið þeirrar þjónustu hjá stefnda að fá greitt inn á framleiddar afurðir jöfnum höndum, löngu áður en þær voru afhentar stefnda. Hafi þetta farið fram með þeim hætti að stefnandi sendi stefnda framleiðsluskýrslu fyrir hverja viku fyrir sig og hafi stefndi greitt jafnaðargjald fyrir hvert kíló inn á kaupverð afurðanna. Þetta hafi verið gert þrátt fyrir að engin vigtun eða mat á afurðunum hafi farið fram. Eingöngu hafi verið treyst á að upplýsingar stefnanda um þetta væru réttar. Staðreyndir um þyngd fisksins og gæði hans hafi hins vegar ekki legið fyrir fyrr en stefndi hafði vigtað hann, metið og pakkað honum. Eftir að lokið hafi verið við að tæma úr hverjum gám fyrir sig hafi stefnanda verið sent uppgjör, svokölluð kaupnóta eða afreikningur, þar sem í smáatriðum hafi verið rakið hvernig fiskurinn hafði flokkast og vigtast. Stefnanda hafi verið sendar kaupnótur fyrir alls 72 gáma á árinu 2001 og hafi stefnandi getað borið niðurstöður þeirra saman við eigin tölur um þyngd og samsetningu fisksins sem hann hafði sent suður. Kveður stefndi stefnanda ekki hafa, í eitt einasta af þeim skiptum sem hann fékk slíka kaupnótu senda á árinu 2001, hreyft athugasemdum við vigtina á afurðum hans. Þó hafi forsvarsmenn stefnanda oftar en einu sinni verið viðstaddir þegar tekið var úr gámum fyrirtækisins og fisknum pakkað. Einu athugasemdirnar sem nokkurn tíma komu frá þeim hafi varðað fiskmatið auk þess sem ítrekað hafi verið hver yfirvigtin í pakkningunum mætti mest vera. Þannig hafi liðið árin 1999, 2000 og 2001 án þess að stefnandi hreyfði nokkurn tíma athugasemdum við pökkunaraðferðum stefnda eða vigtun á afurðum stefnanda. Vegna þess mismunar sem stefnandi taldi sig vanhaldinn af í uppgjöri við stefnda vegna viðskiptanna árið 2001, sem áður er rakið, svo og vegna fleiri atriða sem stefnandi kvaðst hafa gert athugasemdir við í viðskiptunum við stefnda, kvaðst stefnandi hafa látið taka saman greinargerð um viðskiptin á árinu 2001. Það hafi Sigurjón Bjarnason starfsmaður KPMG Endurskoðunar ehf. gert og sé skýrsla hans dagsett 27. febrúar 2002. Í skýrslunni séu gerðar athugasemdir við framangreindan mismun á því magni sem stefnandi telur sig hafa sent stefnda árið 2001 og því magni sem stefndi greiddi fyrir, við vaxtatap stefnanda vegna seinkunar á innborgunum frá stefnda, við nýjar aðferðir stefnda við mat á saltfiski sem ekki væru í samræmi við samkomulag aðila, við pökkunaraðerðir stefnda sem að hluta hefðu reynst í ósamræmi við fyrirmæli stefnanda og samkomulag aðila, við sölu stefnda á skreið fyrir stefnanda og við reiknaðan gengismun á skuld stefnda hjá stefnanda og gjaldeyrisviðmiðanir í viðskiptunum. Í kjölfarið hefðu fylgt viðræður milli aðila. Stefndi hefði hafnað að ræða óskýrða rýrnun saltfisks og að leggja fram gögn úr birgðabókhaldi sínu. Viðræðunum hefði lokið með því að gert var samkomulag 21. mars 2002, um afmarkaðan þátt af ágreiningi aðila. Nánar tiltekið hefði samkomulagið gengið út á, að miðað við stöðu á viðskiptareikningi þann 31. desember 2001 stæði stefnandi í skuld við stefnda um 314.277 evrur, sem að mati stefnda, hefði aðallega myndast vegna gengisbreytinga. Stefndi hefði verið tilbúinn að fella 1/3 hluta skuldarinnar niður, alls 104.759 evrur, vegna gengismunar. Að öðru leyti hefðu ágreiningsmál aðila ekki verið gerð upp þar sem stefndi hefði hafnað að ræða önnur ágreiningsefni og jafnframt hafnað því að hlutlaus aðili yrði fenginn til að fara yfir gögn úr birgðabókhaldi stefnda til að reyna að finna skýringar á óskýrðri rýrnun. Á þessum tíma hefði stefnandi verið háður stefnda um fjármögnun í rekstri sínum. Hann hefði því ekki átt annars úrkosta en að láta hér við sitja að svo stöddu. Stefnandi hefði á engan hátt afsalað rétti sínum til að hafa uppi frekari kröfur á hendur stefnda. Hann hefði hins vegar leitað leiða til að losna úr viðskiptum við stefnda og á árinu 2002 hefði hann gert samning við Íslensku umboðssöluna hf, sem hefði gert honum kleift að gera upp eftirstöðvar á viðskiptareikningi hjá stefnda og flytja viðskipti sín frá honum til Íslensku umboðssölunnar hf. Með þessu hefði hann komist í aðstöðu til að láta reyna á þær kröfur sínar sem ekki hafði náðst samkomulag um. Stefndi kveður aðila hafa gert upp viðskipti sín frá árinu 2001 í lok mars 2002 og hefðu verið gerðir tveir samningar. Annar vegna uppgjörs á skuld stefnanda á viðskiptareikningi hans, en við áramót hefði staða hans verið neikvæð um € 314.277,00 sem samsvari u.þ.b. 28.700.000 krónum miðað við gengi evrunnar 1. janúar 2002. Skuldin hefði m.a. stafað af mismuninum sem var á framleiðsluskýrslum stefnanda annars vegar og niðurstöðum vigtunar hins vegar. Þannig hefði stefndi flýtigreitt eða lánað stefnda m.v. kaup á 1.029.217 kílóum en afhent kíló hefðu í raun aðeins verið 976.389. Stefndi hefði því lánað stefnanda vegna kaupa á 52.828 kílóum sem ekki skiluðu sér. Af þessum sökum hefði hann lánað stefnanda € 281.573,00 meira en hann átti að fá samkvæmt samningi þeirra. Samningur aðila hefði kveðið svo á að stefndi veitti stefnanda afslátt eða eftirgjöf sem nam € 104.759,00 sem samsvaraði u.þ.b. 9.570.000 krónum. Mismuninn hefði stefnandi síðan fengið að greiða með afurðum sínum í 10 afborgunum. Þennan samning hefði stefnandi undirritað 21. mars 2002 án nokkurra athugasemda um viðskiptastöðuna eða útreikninga stefnda. Sama dag hefði stefnandi undirritað samning við stefnda um áframhaldandi viðskipti með afurðir, samning sem í öllum efnisatriðum hefði verið samhljóða hinum munnlega samningi aðila og hefði stefndi ekki óskað eftir neinum breytingum á honum, hvorki varðandi vinnsluferli eða meðferð afurða né heldur varðandi greiðslukjör o.þ.h.. Við undirritun þessara tveggja samninga hefði skýrsla Sigurjóns Bjarnasonar hjá KPMG legið fyrir. Með bréfi dagsettu 24. mars 2003 til stefnda óskaði lögmaður stefnanda upplýsinga um hvernig stefndi hygðist standa að uppgjöri við hann vegna vangoldinna birgða. Tekið var fram að vildi stefndi gera athugasemdir við kröfu stefnanda væri þess óskað að skýringar stefnda yrðu studdar gögnum úr birgðabókhaldi stefnda. Með svarbréfi stefnda 31. mars 2003 var erindi stefnda hafnað á þeim forsendum að samið hefði verið sérstaklega um endanlegt uppgjör viðskiptanna og í tengslum við þann samning hefði stefndi gefið stefnanda eftir skuld að fjárhæð tæplega tíu milljónir. Stefnda var sent bréf að nýju 22. júlí 2003 þar sem afstöðu stefnda var mótmælt og kröfur ítrekaðar. Í svarbréfi stefnda 24. júlí 2003 var kröfum stefnanda enn hafnað með sömu rökum og áður og tekið fram að stefnandi hefði engan fyrirvara gert þegar stefndi samþykkti að fella niður hluta af skuld stefnanda og að það liggi í hlutarins eðli að stefndi hefði aldrei samþykkt niðurfellingu á skuld stefnanda ef á sama tíma væru ófrágengin ágreiningsefni er kynnu að halla á stefnda. Þá hefði að sjálfsögðu verið skuldajafnað. Þá kemur fram í bréfi stefnda að stefndi hljóti að skilja kröfu stefnanda sem svo að hann sé í raun að óska eftir því að skuldauppgjör hans við stefnda verði tekið upp í heild sinni samhliða því að krafa stefnanda verði fullkönnuð á ný. Stefndi geti ekki fallist á að þessi mál verði aðskilin heldur skoðuð í heild og áskilji hann sér því rétt til þess að krefja stefnanda um € 104.759 ásamt áföllnum kostnaði. Stefnandi kveður stefnda hvorki hafa afhent umbeðin gögn úr birgðabókhaldi sínu né gefið þær upplýsingar sem stefnandi hafði óskað eftir. Fundi með fyrrverandi forstjóra stefnda, Gunnari Erni Kristjánssyni, 24. nóvember 2003 um ágreining aðila hefði lokið án árangurs. Við aðalmeðferð málsins gaf Kristinn Pétursson, framkvæmdastjóri stefnanda aðilaskýrslu og skýrslur vitna gáfu Valtýr Bergmann Benediktsson, Sigurjón Bjarnason, Árni Bergmann Pétursson, Jónas Rafn Tómasson, Kristín Jóhannesdóttir og Trausti Eiríksson II. Fjárkrafa stefnanda byggist á mismuni á magni saltfisks sem stefnandi sendi stefnda á árinu 2001 og því magni sem stefndi greiddi fyrir á því ári. Aðalkrafa stefnanda að fjárhæð 29.862.535 krónur er þannig tilkomin að margfölduð eru saman þau kíló saltfisks sem stefnandi sendi stefnda á árinu 2001 en fékk ekki fyrir, 61.346 kg, við meðalverð saltfisks á árinu 2001 pr. kg., 5,33 evrur. Fæst þá fjárhæðin 326.974 evrur. Sú fjárhæð er margfölduð með gengi evru þann 31.12.2001, kr. 91,33 og fæst þá kröfufjárhæðin, 29.862.535. Varakrafa stefnanda er að fjárhæð 20.105.386 krónur. Hún er reiknuð þannig að margfölduð eru saman kíló saltfisks sem stefnandi sendi stefnda á árinu 2001, án tillits til áætlunar um 2% birgðaafgang í árslok, en fékk ekki greitt fyrir, 41.302 kg, við meðalverð saltfisks á árinu 2001 pr. kg., 5,33 evrur. Fæst þá fjárhæðin 220.140 evrur. Sú fjárhæð er margfölduð með gengi evru þann 31.12.2001, kr. 91,33 og fæst þá kröfufjárhæðin, 20.105.386 krónur. Stefnandi kveður þann eina mun vera á aðal- og varakröfu að magnið sem krafist sé greiðslu á samkvæmt aðaðalkröfu sé meira. Hafi verið óhjákvæmilegt að áætla varlega það magn sem stefnda var sent í hvert sinn þar sem stefndi hafi lánað stefnanda peninga með tryggingu í þeirri vöru sem honum var send. Undir engum kringumstæðum hafi raunverulegt magn mátt vera minna það sem gefið var upp í skýrslum þar sem stefnandi hefði þá gert sig sekan um veðsvik. Af þeirri ástæðu hafi magnið ávallt verið áætlað varfærnislega og gert ráð fyrir 2% birgðaafgangi í árslok. Sá afgangur hefði átt að koma til uppgjörs í árslok og sé aðalkrafa stefnanda við það miðuð. Telji dómur einhvern vafa leika á þeirri aðferð við útreikning kröfunnar sé varakrafan reiknuð án tillits til þeirrar viðbótar sem leiðir af varfærni stefnanda í viðskiptunum Af hálfu stefnanda er bæði aðal- og varakrafa byggð á eftirfarandi sjónarmiðum og málsástæðum. Stefnandi miðar það magn, sem hann telur sig hafa átt að fá greitt fyrir en fékk ekki á árinu 2001, við vikulega innsendar birgðaskýrslur sem hann sendi stefnda á árinu 2001, en yfirlit yfir þær framleiðsluskýrslur hafi hann lagt fram. Þá hafi hann einnig lagt fram, staðfestingar frá Eimskipafélagi Íslands hf. um afhendingu á 72 gámum af saltfiski til stefnda á árinu 2001 sem og staðfestingu frá Skipaafgreiðslu Húsavíkur ehf. um að stefnda hafi verið send tilkynning á faxi í hvert sinn sem stefnandi sendi þeim saltfisk. Magnið sem stefnandi krefjist greiðslu fyrir í málinu sé áætlað, byggt á innsendum vikulegum skýrslum frá stefnanda. Áætlunin sé byggð á bestu hugsanlegum gögnum sem til séu í rekstri stefnanda. Til þess að geta vitað nákvæmlega hversu miklu magni af saltfiski stefndi hafi tekið á móti, og hafi átt að greiða fyrir, þyrfti stefndi að leggja fram sundurliðuð gögn úr birgðabókhaldi sínu er sýndu móttekið og innvigtað magn úr hverri sendingu frá stefnanda, hve miklu hafi verið pakkað úr hverri sendingu og hvernig háttað hafi verið meðhöndlun afganga. Hver pallur með saltfiski, sem sendur hafi verið frá stefnanda, hafi verið með sérstöku númeri og allir gámar með vörum frá stefnanda hafi verið innsiglaðir. Stefndi þurfi að upplýsa hver rauf innsiglin og opnaði gámana og hvernig háttað hafi verið skýrslugerð um magn á hverjum palli, eftir þeim númerum sem þeir höfðu. Jafnframt þyrfti stefndi að leggja fram gögn er sýndu hvert var hitastig vörunnar þegar hún var móttekin af stefnda og hvert hitastigið var hvern dag er stefndi geymdi vöruna ópakkaða. Þá hafi stefndi mátt pakka vörum stefnanda með 3,5% - 4% yfirvigt en ekki meira. Stefndi þurfi að upplýsa hvort eftir þessu hafi verið farið eða hvort vörum hafi verið pakkað með meiri yfirvigt, án heimildar stefnanda. Þessi gögn hafi stefnandi beðið stefnda að sýna sér en verið hafnað. Stefndi búi eða eigi að búa yfir þessum gögnum enda hljóti uppgjör hans við stefnanda að byggja á þessum upplýsingum. Jafnframt sé vakin athygli á því að hér sé að miklu leyti um gögn að ræða sem stefnda sé lögskylt að útbúa og hafa tiltæk, sbr., m.a. ákvæði laga nr. 55/1998 um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða og reglugerða sem eiga stoð í þeim lögum. Verði stefndi ekki við áskorun um að leggja þessi gögn fram í málinu, sé þess krafist, með vísan til X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómur líti svo á, að gögnin sýni að mat stefnanda á óuppgerðu magni saltfisks í viðskiptum aðila á árinu 2001 sé rétt. Til frekari stuðnings því að mat stefnanda sé rétt bendir stefnandi á að samkvæmt mánaðarlegum yfirlitum til Fiskistofu hafi hann tekið til vinnslu á árinu 2001, 1.895.534 kg. af slægðum þorski með haus. Nýtingarkrafa (nýtingarhlutfall) stefnanda, sem byggi á margra ára reynslu og rannsóknum í rekstri hans, sé 54% miðað við slægðan þorsk. Samkvæmt rannsóknum á nýtingarhlutfalli í rekstri stefnanda, sem að hluta til hafi verið byggðar á upplýsingum frá starfsmanni stefnda og verið unnar í samstarfi við hann, hafi nýtingarhlutfallið verið 55,9% á tímabilinu frá vori 1999 til vors 2000. Viðmið stefnanda um 54% nýtingarkröfu sé því hóflegt. Með vísan til þess hefði móttekið magn hjá stefnda á árinu 2001, að teknu tilliti til áætlunar um 2% birgðaafgang, átt að vera 1.023.588 kg. saltfisks. Stefnandi margfaldar vangreitt magn með meðalverði sem hann fékk greitt fyrir hvert kíló af saltfiski á árinu 2001 í evrum. Hefðbundið hafi verið að flokka saltfisk í 20 mismunandi gæðaflokka og fæst mismunandi verð fyrir hvern þeirra. Jafnframt sé verð sveiflukennt eftir árstíma. Á meðan stefndi leggi ekki fram gögn um meðferð hans á vörum stefnanda sé ómögulegt að vita hvenær sá mismunur varð til sem um er fjallað í málinu eða hvaða verð hefði getað fengist fyrir hann. Við þessar aðstæður sé nærtækast að styðjast við meðalverð Kröfu sína á hendur stefnda byggir stefnandi á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og skaðabætur innan samninga vegna vanefnda stefnda á samningi. Stofnast hafi samningur milli aðila þegar stefndi hóf að taka við vörum frá stefnanda. Endurgjaldið sem stefnandi greiddi stefnda í viðskiptunum hafi verið tvenns konar. Annars vegar hafi stefnandi greitt gjald fyrir pökkun og varðveislu vörunnar, frá þeim tíma er hún var afhent stefnda og þar til hún var greidd. Hins vegar hafi stefndi tekið söluþóknun fyrir sinn hlut í því að selja vöruna til erlendra aðila. Stefnandi telji því að um umboðssölu af hálfu stefnda hafi verið að ræða, sbr. lög nr. 103/1992 um umboðssöluviðskipti. Því til stuðnings bendir stefnandi m.a. á, að kröfur erlendra kaupenda vörunnar vegna ætlaðra galla hafi verið gerðar á stefnanda en ekki stefnda. Virðist stefndi því hafa litið svo á að varan væri í eigu stefnanda þar til eignarréttur að henni yfirfærðist til erlends kaupanda. Samkvæmt ófrávíkjanlegu ákvæði 3. gr. laga nr. 103/1992 skuli umboðssölumaður gæta hagsmuna umbjóðanda síns af skyldurækni og heiðarleika og í b-lið ákvæðisins segi að umboðssölumanni beri að miðla öllum tiltækum upplýsingum sem máli skipta til umbjóðandans. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laganna geti umboðssölumaður bakað sér skaðabótaskyldu, vanræki hann skyldur sínar samkvæmt lögunum. Verði talið að stefnandi hafi selt stefnda vöru sína, í þeim viðskiptum sem lýst hefur verið, byggir stefnandi á því að lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup eigi við um þau viðskipti. Hvernig sem annars verði litið á réttarsamband aðila hljóti frumskylda stefnda í samningssambandinu að vera sú að geta gert grein fyrir meðferð sinni á vörum stefnanda, að varðveita hana með forsvaranlegum hætti og gera stefnanda fullnægjandi skil á þeim verðmætum sem stefnda var treyst fyrir. Með því að gera það ekki hafi stefndi vanefnt skyldur sínar gagnvart stefnanda sem leiði til kröfuréttar á hendur stefnda. Stefnandi krefst dráttarvaxta af stefnufjárhæð, bæði í aðal- og varakröfu, frá 1. janúar 2002 til greiðsludags. Stefnandi kveður ómögulegt hafa verið að vita hvenær á árinu 2001 krafa hans féll til en líklegt megi telja að það hafi gerst smátt og smátt yfir árið. Uppgjöri vegna ársins 2001 hefði í síðasta lagi átt að vera lokið um áramót og sé upphafsdagur dráttarvaxta því 1. janúar 2002. III. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í stefnu sé farið rangt með ýmisleg mikilvæg atriði málsins sem beri að leiðrétta. Í fyrsta lagi skuli tekið fram að viðskipti aðila hafi verið kaup. Stefndi hafi keypt afurð stefnanda eins og hún var þegar búið var að vigta hana, flokka og pakka. Verð til stefnanda hafi miðast við vöru sem var tilbúin til útflutnings og hafi stefnandi enga áhættu borið af vörunni eftir það né af hugsanlegum breytingum á verði hennar. Sem framleiðandi hafi stefnandi hins vegar að sjálfsögðu borið ábyrgð á gæðum vöru sinnar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi ekki viðhaft þær aðferðir við mat á fiskinum og pökkun hans og um var samið. Stefndi hafi viðhaft nákvæmlega sömu aðferðir og árin 1999 og 2000, aðferðir sem stefnandi þekkti og gerði ekki athugasemdir við enda um viðurkenndar aðferðir og verklag að ræða. Af hálfu stefnda er það talið rangt sem í stefnu getur að samningur aðila frá 21. mars 2002 hafi aðeins varðað afmarkaðan þátt í ágreiningi aðila. Það hafi ekki verið neinn ágreiningur milli aðila á þessum tíma. Einungis hafi þurft að gera upp viðskiptin á liðnu ári en ljóst hefði verið að stefndi hafði ofgreitt stefnanda tæpar þrjátíu milljónir króna. Engin önnur ágreiningsefni hafi verið uppi enda hefði nefndur samningur aldrei verið gerður ef fyrir hefði legið ágreiningur um hagsmuni sem hljóðuðu upp á tugi milljóna króna. Þá gefi auga leið að stefnandi hefði heldur aldrei farið að samþykkja að greiða stefnda tuttugu milljónir króna ef hann hefði talið sig eiga þá fjárhæð og gott betur hjá honum vegna sömu viðskipta. Að sama skapi sé augljóst að stefndi hefði ekki farið að gefa stefnanda eftir tæpar tíu milljónir ef fyrir hefði legið að stefnandi teldi sig eiga tæpar þrjátíu milljónir króna hjá stefnda. Það sé því einfaldlega rangt að stefndi hafi neitað að ræða önnur ágreiningsefni en skuld stefnanda við hann. Af hálfu stefnda er því alfarið hafnað að stefndi hafi gerst sekur um mistök, vanrækslu og vanefndir við meðferð, varðveislu og uppgjör á afurðum stefnanda eins og fullyrt sé í stefnu. Hann krefjist því sýknu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Af hálfu stefnda er bent á að í stefnu komi fram að kröfugerð stefnanda sé byggð á áætlunum hans sjálfs um magn á afhentum afurðum. Stefnandi leggi upp með fullyrðingu um það úr hve miklum afla hann hafi unnið. Samkvæmt samantekt stefnanda sjálfs hafi hann landað eða keypt samtals 1.895.534 kíló á árinu 2001. Stefndi telur þessa skýrslu, sem sé grunnforsenda kröfugerðar stefnanda, ekki studda neinum gögnum. Í annan stað byggist kröfugerð stefnanda á fullyrðingu um um meðalnýtingu afla í fiskverkun hans. Hann haldi því fram að meðalnýting hans sé 54% og styður hann það við samantekt sem hann gerði sjálfur á árunum 1999 og 2000. Með þessum tveimur forsendum sem stefnandi gefi sér sjálfur takist honum að reikna út eitthvað sem hann telji að sé afhent magn og byggi hann kröfugerð sína á því. Engar óháðar úttektir séu lagðar fram eða gögn frá óháðum aðilum sem styðji að þessar gefnu forsendur hans eigi við einhver rök að styðjast. Engar stikkprufur hafi verið gerðar á förmum með vigtun til samanburðar við vigtun stefnda. Málatilbúnaður stefnanda í heild byggist því á tveimur fullyrðingum sem báðar styðjist við heimatilbúin gögn. Báðar þessar fullyrðingar séu ekki aðeins ósannaðar heldur séu þær einnig rangar. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi tekið til vinnslu nákvæmlega það magn sem haldið sé fram í stefnu svo og því að nýtingarhlutfall í vinnslu stefnanda árið 2001 hafi verið 54% af óunnum afla. Hið rétta sé að það hafi verið 51%. Á þessum tíma hafi nýtingarhlutfall almennt verið á bilinu 48-50% og hafi það vakið grunsemdir Fiskistofu ef hlutfallið var hærra. Síðan hafi nýjar pakkningar gert það að verkum að hlutfallið hafi hækkað í 54%. Stefndi kveðst hafa gert í tvígang prufur á vigt á pallettum frá stefnanda þegar þær voru teknar úr gámum, sbr. dskj. nr. 23. Þar komi fram að meðalþyngd pallettu hafi verið 343,2 kg. Stefnandi hafi sent stefnda 2464 pallettur á árinu 2001 og ef miðað sé við það magn sem stefnandi segist hafa sent stefnda, eða 1.022.245 kg., þá yrði meðalþyngdin á pallettu að vera 414,87 kg. Ef miðað er við endanlega vigt stefnda á pökkuðum afurðum hefði meðalþyngd á pallettu þurft að vera 389,6 kg. Þetta leiði enn og aftur til þeirrar niðurstöðu að forsendur þær sem stefnandi gefur sér fái ekki staðist. Eins og viðskiptum aðila hafi verið háttað allt frá árinu 1999 hafi það verið stefndi sem vigtaði vöruna og sé sú vigtun sú eina sem til sé. Stefndi sé stærsta fyrirtækið á þessum markaði og starfsfólk þess búi yfir mikilli reynslu og þekkingu á meðferð sjávarafla. Vogir þær sem unnið er með í vinnslusal séu löggiltar og sæti eftirliti. Allar niðurstöður úr vigtuninni hafi farið beint inn í Navision kerfið hjá stefnda og orðið grundvöllur að uppgjöri viðskiptanna við stefnanda, bæði varðandi kaupin á afurðunum og sölu stefnda á pakkningunum o.þ.h. Það hafi enginn annar aðili verið, hvorki á vegum stefnanda, geymsluaðila, flutningsaðila eða hins opinbera sem vigtuðu þessar afurðir eða gerðu úttekt á vigtun þeirra. Niðurstaða stefnda um þyngd standi því óhögguð. Sú niðurstaða hafi verið birt stefnanda jafnóðum í kaupnótunum og aldrei sætt andmælum. Með hliðsjón af framangreindu veki furðu margítrekaðar kröfur stefnanda um að stefndi leggi fram gögn úr birgðabókhaldi sínu. Stefnandi viti alveg nákvæmlega hvernig ferillinn á pökkuninni sé. Hann viti að stefndi tók afurðir hans aldrei í geymslu heldur hafi þær verið í þeim umbúðum og í þeim gámum sem stefnandi lét þær í til flutnings. Hann viti jafnframt að stefndi hafði ekkert með kælinguna á afurðunum að gera, en fiskurinn hafi komið í kæligámum og verið þar óhreyfður þar til honum var pakkað. Hið eina sem stefndi gerði var að hafa eftirlit með því að gámarnir væru ávallt í gangi. Stefnandi viti jafnframt og hafi margoft séð hvernig staðið er að vigtun og pökkun og hann hafi fengið jafnóðum allar þær upplýsingar úr birgðabókhaldi sem hann þurfti, m.a. um flokkun, þyngd og verð afurða sinna. Kaupnóturnar sem stefnandi fékk og lagðar hafa verið fram, séu skýrslur um vigtun og birgðir. Engra frekari gagna sé þörf og í raun sé engum frekari gögnum til að dreifa. Staðreyndir málsins séu því þær að stefnandi afhenti og seldi stefnda 860.899 kg. af söltuðum þorski á árinu 2001 og hefur fengið það að fullu greitt í samræmi við samning aðila. Hann eigi því enga kröfu á hendur stefnda og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig sjálfstætt á því að viðskipti þessi séu þegar yfirfarin og uppgerð milli aðila. Með samningnum hinn 21. mars 2002 hafi stefnandi og stefndi gert endanlega út um þessi viðskipti og sé sú niðurstaða sem þar var skráð bindandi fyrri báða aðila enda hefði hvorugur aðili gert nokkurn fyrirvara né áskilið sér rétt til endurskoðunar samningsins. Í þessum samningi sé uppgjör allra viðskipta aðila fram til áramóta 2001/2002 að engu undanskildu og séu fullyrðingar um annað í stefnu einfaldlega rangar. Af hálfu stefnda er kröfu stefnda um dráttarvexti mótmælt, en stefnandi krefjist dráttarvaxta á fjárkröfu sína frá 1. janúar 2002. Hið rétta sé að fjárkrafan kom ekki fram fyrr en í stefnu og geti hún ekki borið dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá þeim degi. Stefndi vísar um dómkröfur sínar til meginreglna samninga- og kauparéttar um réttar efndir greiðsluloforða, sbr. lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup og eldri lög um sama efni nr. 39/1922. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Eins og að framan getur reisir stefnandi kröfur sínar í málinu á því að stefndi hafi ekki greitt fyrir allan þann saltfisk sem honum var sendur til pökkunar og sölu á árinu 2001. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi gerst sekur um mistök, vanrækslu og vanefndir við meðferð, varðveislu og uppgjör þeirrar vöru sem stefnandi sendi honum árið 2001. Stefnandi hefur haldið því fram, að til þess að geta vitað nákvæmlega hversu miklu magni af saltfiski stefndi hafi tekið á móti, og hafi átt að greiða fyrir, þyrfti stefndi að leggja fram sundurliðuð gögn úr birgðabókhaldi sínu er sýndu móttekið og innvigtað magn úr hverri sendingu frá stefnanda, hve miklu hafi verið pakkað úr hverri sendingu og hvernig háttað hafi verið meðhöndlun afganga. Hver pallur með saltfiski, sem sendur hafi verið frá stefnanda, hafi verið með sérstöku númeri og allir gámar með vörum frá stefnanda hafi verið innsiglaðir. Stefndi þurfi að upplýsa hver rauf innsiglin og opnaði gámana og hvernig háttað hafi verið skýrslugerð um magn á hverjum palli, eftir þeim númerum sem þeir höfðu. Jafnframt þyrfti stefndi að leggja fram gögn er sýndu hvert var hitastig vörunnar þegar hún var móttekin af stefnda og hvert hitastigið var hvern dag er stefndi geymdi vöruna ópakkaða. Þá hafi stefndi mátt pakka vörum stefnanda með 3,5% - 4% yfirvigt en ekki meira. Stefndi þurfi að upplýsa hvort eftir þessu hafi verið farið eða hvort vörum hafi verið pakkað með meiri yfirvigt, án heimildar stefnanda. Þessi gögn hafi stefnandi beðið stefnda að sýna sér en verið hafnað. Stefndi búi eða eigi að búa yfir þessum gögnum enda hljóti uppgjör hans við stefnanda að byggja á þessum upplýsingum. Jafnframt sé vakin athygli á því að hér sé að miklu leyti um gögn að ræða sem stefnda sé lögskylt að útbúa og hafa tiltæk, sbr., m.a. ákvæði laga nr. 55/1998 um meðferð, vinnslu og dreifingu sjávarafurða og reglugerða sem eiga stoð í þeim lögum. Verði stefndi ekki við áskorun um að leggja þessi gögn fram í málinu, sé þess krafist, með vísan til X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að dómur líti svo á, að gögnin sýni að mat stefnanda á óuppgerðu magni saltfisks í viðskiptum aðila á árinu 2001 sé rétt. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að staðreynd málsins sé sú að stefnandi hafi afhent og selt stefnda 860.899 kg. af söltuðum þorski á árinu 2001 og fengið að fullu greitt í samræmi við það. Stefnandi eigi því enga kröfu á hendur stefnda. Þá byggir stefndi sýknukröfuna sjálfstætt á því að umrædd viðskipti sé þegar yfirfarin og uppgerð milli aðila með samningi aðila hinn 21. mars 2002. Í þeim samningi hafi aðilar gert endanlega út um þessi viðskipti og sé sú niðurstaða sem þar var skráð bindandi fyrir báða aðila, enda hafi hvorugur gert nokkurn fyrirvara né áskilið sér rétt til endurskoðunar samningsins. Í þessum samningi hafi farið fram uppgjör allra viðskipta aðila fram til áramóta 2001/2002 að engu undanskildu. Í málinu er óumdeilt að stefnandi vigtaði saltfiskinn ekki áður en hann var sendur til stefnda. Er spurt var að því við aðalmeðferð málsins hvers vegna saltfiskurinn hefði ekki verið vigtaður áður en hann fór úr húsi, var því til svarað að þá hefði þurft að slá saltið af fiskinum og síðan að stafla honum aftur á bretti og salta hann að nýju. Upplýst er að stefndi lét ekki vigta saltfiskinn er hann barst í gámum á athafnasvæði hans. Þegar saltfiskurinn þótti fullverkaður voru brettin hins vegar tekin úr viðkomandi gámi og flutt inn í vinnslusal stefnda. Þar var saltfiskurinn flokkaður og metinn og honum pakkað í tilheyrandi öskjur sem voru að lokum vigtaðar og settar í kæli þar til þær fóru í skip til útflutnings. Samkvæmt stefnda fóru allar niðurstöður úr vigtuninni beint inn á Navision kerfið hjá honum og þaðan yfir á afreikninga stefnda og urðu þannig grundvöllur að uppgjöri aðila bæði varðandi kaupin á afurðunum og og sölu á pakkningunum. Samkvæmt því sem fram hefur komið í málinu var vigtun stefnda á afurðunum eftir að þeim hafði verið pakkað sú eina sem átti sér stað frá því að stefnandi keypti afla til saltfiskverkunar, en á hinn bóginn hafði stefnandi vigtartölur yfir landaðan afla sem hann keypti til verkunar sinnar. Eins og áður getur byggir stefnandi á því að hann hafi sent stefnda 1.002.201 kg. af saltfiski á árinu 2001 og hafi þá verið gert ráð fyrir 2% birgðaafgangi í árslok. Þetta magn hafi stefndi flýtigreitt í samræmi við framleiðsluskýrslur stefnanda, en við uppgjör hafi stefndi einungis greitt fyrir 960.899 kg. Stefndi byggir á því að samkvæmt vigtun eftir pökkun á árinu 2001 hefði komið í ljós að saltfiskurinn sem stefnandi hafði sent á árinu vóg einvörðungu 960.899 kg. Eins og áður getur byggði stefnandi framleiðsluskýrslur sínar á því að nýtingarkrafa hans, sem væri byggð á margra ára reynslu og rannsóknum í rekstri hans væri 54%. Þessu hefur stefndi mótmælt og haldið því fram að stefnandi hafi ekki getað náð nema 51% nýtingu á þessum tíma. Af hálfu stefnanda hafa ekki verið lögð fram gögn eða rannsóknir óháðra aðila um nýtingarhlutfall hjá honum, en á hinn bóginn hafa fyrirsvarsmaður stefnanda, fyrrverandi starfsmaður stefnda, bróðir fyrirsvarsmanns stefnanda og framleiðandi sprautusöltunarvéla borið fyrir dóminum að stefnandi hafi náð þessu nýtingarhlutfalli og gott betur. Þær dómskýrslur þykja ekki einar og sér sanna fullyrðingar stefnanda um að nýtingarhlutfall hans hafi verið 54% á árinu 2001. Samkvæmt gögnum málsins mun stefndi tvisvar á árinu 2001 hafa gert prufur á vigt á pallettum frá stefnanda þegar þær voru teknar úr gámum. Hafi komið í ljós að meðalþyngd pallettu hafi verið 343,2 kg. Stefndi kveður stefnanda hafa sent honum 2464 pallettur á árinu 2001 og sé miðað við það magn sem stefnandi segist hafa sent stefnda, eða 1.022.245 kg., þá yrði meðalþyngdin á pallettu að vera 414,87 kg. Ef miðað væri við endanlega vigt stefnda á pökkuðum afurðum hefði meðalþyngd á pallettu þurft að vera 389,6 kg. Telur stefndi þetta leiða enn og aftur til þeirrar niðurstöðu að forsendur þær er stefnandi gefi sér fái ekki staðist. Af hálfu stefnanda hafa ekki verið lögð fram nein gögn um vigtarprufur sem hann hafi gert á saltfiskinum sem hann sendi stefnda. Fram hefur komið í málinu,m.a. í skýrslu Sigurjóns Bjarnasonar sem unnin var fyrir stefnanda, að á árinu 2001 hefðu afurðirnar verið mun lengur á leiðinni til stefnda en árið áður og hefði það stafað af færri ferðum á vegum Eimskips frá Húsavík. Ekki liggur fyrir nein úttekt á því hvaða áhrif þetta hefur haft varðandi rýrnun afurðanna. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að kvartanir hafi verið bornar fram við stefnda á árinu 2001 vegna viðskiptanna. Því mótmælir stefndi og kveður stefnanda aldrei hafa gert athugasemdir við allar þær kaupnótur sem honum voru sendar á árinu vegna 72 gáma sem stefnandi hafði sent stefnda á árinu 2001, en stefnandi hefði getað borið niðurstöður kaupnótanna saman við eigin tölur um þyngd og samsetningu fisksins sem hann hafði sent suður. Þar sem engin gögn hafa verið lögð fram um slíkar kvartanir af hálfu stefnanda teljast staðhæfingar stefnanda um þær ósannaðar gegn mótmælum stefnda. Á því verður að byggja að viðskipti aðila hafi verið kaup en mat, flokkun og pökkun hafi stefndi unnið í verktöku fyrir stefnanda. Eins og málið er vaxið þykja ekki skilyrði til að fallast á þá kröfu stefnanda, að með vísan til X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, skuli dómur líta svo á, að gögn sem skorað hafi verið á stefnda að leggja fram, en sem stefndi neitaði að leggja fram, sýni að mat stefnanda á óuppgerðu magni saltfisks í viðskiptum aðila á árinu 2001 sé rétt. Við heildarmat á því sem að framan er rakið og öðru því sem fram hefur komið í málinu þykir stefnandi ekki hafa fært fyrir því sönnur að hann eigi þær kröfur á hendur stefnda sem hann hefur uppi í aðal- og varakröfum sínum og að það magn af saltfiski sem stefndi kveðst hafa móttekið og greitt fyrir sé rangt. Í þessu sambandi ber að líta til samnings aðila um uppgjör vegna skuldar sem myndaðist hjá stefnanda gagnvart stefnda í viðskiptum ársins 2001. Þar var enginn fyrirvari gerður af hálfu stefnanda um vanhöld greiðslna frá stefnda vegna ársins 2001. Með vísan til alls þess sem hér að framan er rakið verður niðurstaða málsins sú, að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þeim úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóm þennan upp. D Ó M S O R Ð : Stefndi, SÍF hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Gunnólfs ehf., í máli þessu. Stefnandi, Gunnólfur ehf., greiði stefnda, SÍF hf. 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 547/2012
Landamerki Samningur
Aðilar deildu um landamerki jarðanna Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, Þeistareykja í Þingeyjarsveit og Áss og Svínadals í Norðurþingi á þríhyrndu landsvæði sunnan og suðaustan Hituhóla, sem markaðist af línu sem dregin var úr Eilífshnjúki í hornmark skammt norðan Éthóls, þaðan í vörðu norðan Hituhóla og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk um hnitapunkt sem eigendur Reykjahlíðar töldu vera Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum. Töldu G o.fl. að allt hið þríhyrnda landsvæði tilheyrði jörðinni Reykjahlíð, Þ taldi allt landsvæðið tilheyra jörðinni Þeystareykjum, en N taldi hluta svæðisins tilheyra jörðunum Ási og Svínadal. Hæstiréttur vísaði til þess að eldri heimildir sem lýstu merkjum Reykjahlíðar hefðu lítið breyst um aldir og hefði þar verið lýst beinum línum milli kennileita. Væri samræmi milli þessara lýsinga og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891 sem og eldri og yngri heimilda um suðurmörk Þeistareykja. Mæltu þessar heimildir gegn því að eigendur Reykjahlíðar ættu tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem lægi úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema talið yrði að eigendur jarðanna hefðu samið um merki þeirra, þannig að gildi hefði að lögum. Taldi Hæstiréttur að það sem kom fram um landamerki í tilteknum eldri heimildum fyrir Þeistareyki og Ás styddi að jörðinni Þeistareykjum hefði tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með hið umdeilda landsvæði. Hefðu eigendur Þeistareykja að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu í heild eða að hluta til annarra með löggerningum. Að því er varðaði það álitaefni hvort eigendur jarðanna hefðu samið um aðra skipan landamerkja vísaði Hæstiréttur til þess að landamerkjabréf væru í eðli sínu samningar væru þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 457/2011. Taldi Hæstiréttur að með áritun sinni á landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 hefði umboðsmaður Þeistareykja samþykkt að merki milli jarðanna hefðu breyst með tilteknum hætti þannig að aukist hefði við land það sem tilheyrði Ási og Svínadal. Hefðu landamerki þessi verið ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að Gangnamannaskarð hið syðra, sem vísað var til í landamerkjabréfi Áss og Svínadals væri skarðið syðst í Hrútafjallahala. Féll því nyrðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis innan merkja Áss og Svínadals. Að því er varðaði álitaefnið hvort syðri hluti hins þríhyrnda landsvæðis tilheyrði Þeistareykjum eða Reykjahlíð taldi Hæstiréttur að landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem talið var frá 1915 yrði ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn málsins, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Hið þríhyrnda landsvæði hefði verið skilið frá landi Þeistareykja með landamerkjaskránni frá 1948, en eigendur Þeistareykja hefðu að lögum verið bærir til að ráðstafa landinu með þeim hætti. Var það lagt til grundvallar að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána um samþykki, hefði falist ráðstöfun sem í eðli sínu væri samningur landeigenda um breytt merki milli jarðanna tveggja og hefði sú skipan mála staðið ágreiningslaus í ríflega hálfa öld. Fengi það hvorki haggað niðurstöðunni að ekki yrði séð af gögnum málsins að endurgjald hefði komið fyrir né að einn eigenda Reykjahlíðar hefði á árunum 1950 og 1966 lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Þá yrði ekki annað ráðið en að eigendur Reykjahlíðar hefðu frá árinu 1948 farið með þennan hluta landsvæðisins sem sitt land og m.a. gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendurnir Guðrún María Valgeirsdóttir, Sigurður Jónas Þorbergsson, Kristín Ólafsdóttir, Arnar Ólafsson, Bryndís Jónsdóttir, Sigurður Baldursson, Finnur Baldursson, Pétur Gíslason, Finnur Sigfús Illugason, Jón Illugason, Sólveig Illugadóttir, Héðinn Sverrisson, Daði Lange Friðriksson og Kristín Sverrisdóttir, hér eftir nefnd eigendur Reykjahlíðar, skutu málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2012. Kröfur þeirra á hendur áfrýjandanum Þingeyjarsveit eru að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar og Þeistareykja séu aðallega þessi: Úr vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla, hnit: A600913 N594615, hér eftir (P4), ráði Borgaveggur allt suður að beinni línu sem þversker hann og liggur í stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Sé það merkjahorn sem hér myndast á Borgavegg, hnit: A600885 N590719, hér eftir (P5), stutt norður af Éthól. Þaðan verði fylgt beinni línu til vesturs á punkti þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum, hnit: A592999 N589908, hér eftir (P6). Til vara krefjast eigendur Reykjahlíðar viðurkenningar á því að landamerki milli ofangreindra jarða séu eftirfarandi: Úr punkti við sunnanverða Hituhóla, hnit: A600903 N593309, hér eftir (P4a), þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum, hnit: A604149 N593251, hér eftir (P3), þversker í réttu horni línu dregna í suður frá Bunguvegg, ráði Borgaveggur allt suður að annarri beinni línu sem þversker hann og liggur í stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Sé það merkjahorn sem hér myndast á Borgavegg (P5) stutt norður af Éthól. Þaðan verði fylgt beinni línu til vesturs þangað til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum (P6). Gagnvart stefnda Norðurþingi krefjast eigendur Reykjahlíðar þess að viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar annars vegar og Áss og Svínadals hins vegar séu aðallega úr fyrrgreindri vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (P4) í stefnu eftir línu sem dregin sé austur í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum (P3) og þaðan áfram í Eilífshnjúk, hnit: A608870 N591490, hér eftir (P2). Til vara krefjast eigendur Reykjahlíðar viðurkenningar á því að merkin séu úr punkti við sunnanverða Hituhóla (P4a) þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum (P3) þverskeri í réttu horni línu dregna í suður frá Bunguvegg, en frá Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum (P3) í Eilífshnjúk (P2). Auk framangreinds krefjast eigendur Reykjahlíðar málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi beggja gagnaðila. Áfrýjandinn Þingeyjarsveit, hér eftir eigandi Þeistareykja, skaut málinu til Hæstaréttar 18. september 2012 að því er varðar ágreining um landamerki jarðanna Þeistareykja annars vegar og Áss og Svínadals hins vegar. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um landamerki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja og málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi eigenda Reykjahlíðar. Þá krefst hann þess að viðurkennt verði að landamerki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals liggi frá Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð syðra í Hrútafjöllum (P3) og þaðan í vörðu á Bunguvegg (P4). Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi stefnda Norðurþings. Stefndi Norðurþing krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms að því er varðar landamerki Áss og Svínadals og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi eigenda Reykjahlíðar og eiganda Þeistareykja. Áðurnefndir eigendur Reykjahlíðar hafa stefnt Gísla Sverrissyni til réttargæslu fyrir Hæstarétti en hann er eigandi Reykjahlíðar að 1,562 hundraðshlutum. Fyrir liggur í málinu yfirlýsing hans um að hann geri ekki athugasemdir við kröfur þessara áfrýjenda en muni ekki láta málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eftir höfðun málsins hefur sú breyting orðið á aðild þess að skiptum á dánarbúi Þuríðar Sigurðardóttur er lokið og kom eignarhlutur hennar í Reykjahlíð 2 í hlut áfrýjandans Sigurðar Jónasar Þorbergssonar. Dómendur í málinu fóru á vettvang 2. september 2013. I Í Þingeyjarsýslu eru jarðirnar Reykjahlíð í Skútustaðahreppi, Þeistareykir í Þingeyjarsveit og Ás og Svínadalur í Norðurþingi og er ágreiningur milli eigenda þeirra um landamerki. Upphaf ágreiningsins má samkvæmt gögnum málsins rekja til þess er óbyggðanefnd tilkynnti þá ákvörðun sína 15. júní 2006 að nefndin myndi taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi í samræmi við ákvæði laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta en þá varð ljóst að ágreiningur væri á milli eigenda Reykjahlíðar og eiganda Þeistareykja um landamerki jarðanna. Eftir höfðun málsins kom einnig í ljós að ágreiningur er um suðvesturmerki Áss og Svínadals og þar með um merki milli þeirrar jarðar og Reykjahlíðar annars vegar og Þeistareykja hins vegar. Samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 1/2007 og 2/2007 er allt land á þrætusvæðinu eignarland, en í úrskurðunum var jafnframt tekið fram að þar væri ekki tekin afstaða til landamerkja. Af hálfu landeigenda og íslenska ríkisins var unað við niðurstöðu óbyggðanefndar. Samkvæmt gögnum málsins eru Reykjahlíð, Þeistareykir og Ás forn býli en Svínadalur í Kelduhverfi mun hafa verið hjáleiga Áss. Reykjahlíð á land að norðan allt frá Gæsadalsmó í vestri að Dettifossi í austri en norðan Reykjahlíðar eiga Þeistareykir land að vestan og Ás og Svínadalur að austan. Nær land Þeistareykja frá Lambafjöllum í vestri og til austurs að línu sem að norðan er dregin úr Eyjólfshæð til suðurs um Bunguvegg og að Hituhólum, en austan línunnar er land Áss og Svínadals sem nær austur að Jökulsá á Fjöllum. Þeistareykir tilheyrðu lengi Múlakirkju í Grenjaðarstaðarsókn og mun fastri búsetu þar endanlega hafa lokið 1873. Eftir það munu tún jarðarinnar hafa verið nytjuð fram til 1955 en annað land sem afréttur. Reykdæla- og Aðaldælahreppar eignuðust jörðina með afsali frá landsjóði 1915 sem þinglesið var ári síðar. Þingeyjarsveit, sem kemur nú fram sem eigandi jarðarinnar, varð til við sameiningu Hálshrepps, Ljósavatnshrepps, Bárðdælahrepps og Reykdælahrepps, en Aðaldælahreppur sameinaðist sveitarfélaginu síðar. Kelduneshreppur var eigandi Áss og Svínadals þar til hreppurinn seldi ábúanda jarðarinnar heimaland hennar með afsali 29. apríl 1938. Undanskilið sölunni var allt land jarðarinnar sunnan og vestan línu úr Ásbyrgisbotni í Rauðhóla og var það nefnt afréttur hreppsins og liggur að þrætusvæði máls þessa. Norðurþing varð til 2006, er Kelduneshreppur sameinaðist fleiri sveitarfélögum, og kemur nú fram sem eigandi þess lands sem undanskilið var sölunni 1938. Með konungsúrskurði 1841 var Þingeyjarsýslu skipt í Norður og Suður Þingeyjarsýslu. Samkvæmt henni skyldu allir hreppar sunnan og vestan Reykjaheiðar tilheyra suðursýslunni en aðrir hreppar norðursýslunni. Varnargirðing vegna mæðuveiki mun hafa verið reist árið 1941 og endurnýjuð á árabilinu 1970 til 1972. Liggur hún frá sandgræðslugirðingu vestan Gæsafjalla, austur um Gjástykki og áfram til austurs að Hafragili vestan Dettifoss. Eigandi Þeistareykja heldur því fram að girðingin sé á sveitarfélagamörkum og þar með nánast á þeim merkjum sem séu rétt landamerki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja. Eigendur Reykjahlíðar andmæla því og telja að sveitarfélagamörk hafi verið ranglega skráð inn á landakort af því svæði sem um ræðir í málinu og sé það með öðru kveikjan að þeim ágreiningi sem uppi sé í málinu um landamerki. II Ekki er um það deilt að merki milli Reykjahlíðar og Áss og Svínadals liggja í beinni línu frá Dettifossi í austri, hnit: A619587 N593269, hér eftir (P1), að fjallinu Eilífi eða Eilífshnjúki í vestri (P2). Er land Reykjahlíðar sem fyrr segir sunnan línunnar en Áss og Svínadals að norðan. Þá er óumdeilt hvar merki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals liggja úr Eyjólfshæð í norðri um Bunguvegg og suður undir Hituhóla. Einnig er ágreiningslaust að landamerki Reykjahlíðar og Þeistareykja liggja saman norðan Gæsafjalla og að hornmark milli þeirra er í (P6) á stað þeim „vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rétt norðan undan Gæsafjöllum“ eins og segir í landamerkjabréfi Reykjahlíðar 8. apríl 1891 sem þinglesið var 29. maí sama ár. Hins vegar er ágreiningur um merki jarðanna þriggja sunnan og suðaustan Hituhóla. Í því sambandi deila málsaðilar meðal annars um hvort tilvísun í Hrútafjöll í Reykjahlíðarbréfinu merki hæsta tind á fjallinu eða hvort örnefnið Hrútafjöll taki til stærra svæðis sem nái lengra til suðurs og þar með til Hrútafjallahala. Þá er deilt um staðsetningu kennileitisins Gangnamannaskarðs, en kennileitið Gangnamannaskarð hið syðra kemur fyrir í landamerkjabréfi Áss og Svínadals 1. maí 1889 sem þinglesið var 24. júní 1890. Jafnframt er um það ágreiningur hvernig túlka ber orðin „þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn)“ í síðastnefndu landamerkjabréfi. Af framangreindu leiðir að ágreiningur í málinu um merki milli jarðanna þriggja er í reynd þríþættur. Hann varðar þríhyrnt landsvæði, er markast af beinni línu sem dregin er frá Eilífshnjúki (P2) til vesturs í merkjapunkt (P5) stutt norður af Éthól. Þaðan af línu, sem dregin er beint til norðurs í vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (P4), og þaðan af beinni línu sem dregin er til suðausturs um (P3), sem deilt er um hvort sé fyrrgreint Gangnamannaskarð, og aftur í Eilífshnjúk (P2). Í fyrsta lagi leiðir af aðalkröfu eigenda Reykjahlíðar á hendur eiganda Þeistareykja og stefnda Norðurþingi, að eigendur Reykjahlíðar telja allt hið þríhyrnda landsvæði innan marka þeirrar jarðar. Samkvæmt varakröfu eigenda Reykjahlíðar er landsvæði það, sem þeir gera tilkall til innan hins þríhyrnda svæðis, heldur minna og markast af punktum (P2), (P5), (P4a), (P3) og aftur í (P2). Í öðru lagi felst í kröfu eiganda Þeistareykja að hann telji allt hið þríhyrnda landsvæði innan marka sinnar jarðar. Samkvæmt því séu merki Reykjahlíðar og Þeistareykja á línu sem dregin sé úr Eilífshnjúki í austri (P2) og beina stefnu til vesturs að þeim stað norðan Bóndhóls, þar sem svo langt er farið fram í mó að Eilífshnjúkur er nærri genginn undir Gæsafjöll (P6). Til samræmis við það liggi merkjalína Þeistareykja og Áss og Svínadals úr Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð (P3) og þaðan beina línu áfram í sömu stefnu í vörðu á Bunguvegg (P4) en þar með sé hið þríhyrnda svæði allt innan merkja Þeistareykja. Í þriðja lagi felst í kröfugerð stefnda Norðurþings að hann telur Ás og Svínadal eiga nyrðri hluta hins þríhyrnda landsvæðis. Samkvæmt því séu merki Áss og Svínadals til suðvesturs á línu sem eigi upphafspunkt í Eilífshnjúki (P2) og þaðan beina stefnu til norðvesturs í Gangnamannaskarð hið syðra, hnit: A603862 N592465, hér eftir (PA), og liggi þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst út í Bunguvegg og rétt horn myndast í punkti með hnitum: A600898 N592552, hér eftir (PB). Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að merki milli Reykjahlíðar og Þeistareykja liggi úr Eilífshnjúki (P2) beint áfram í sem næst sömu stefnu til vesturs og línan frá Dettifossi í Eilífshnjúk í hornmark þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum (P6). Var með þessu hafnað öllu tilkalli eigenda Reykjahlíðar til hins umþrætta landsvæðis. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að merki milli Áss og Svínadals og Þeistareykja liggi úr Eilífshnjúki (P2) til norðvesturs í Gangnamannskarð hið syðra í Hrútafjöllum (PA) og þaðan til vesturs þangað til bein stefna fæst út í Bunguvegg þar sem rétt horn myndist í (PB). Af þeirri niðurstöðu héraðsdóms leiddi að hinu þríhyrnda landsvæði var skipt nokkurn veginn til helminga milli Þeistareykja og Áss og Svínadals og tilheyrði samkvæmt því suðurhlutinn Þeistareykjum en norðurhlutinn Ási og Svínadal. III Í máldaga Auðunar biskups rauða Þorbergssonar fyrir Hólabiskupsdæmi frá árinu 1318 sagði að Reykjahlíðarkirkja „ä halft heima land. med ollum gognum oc giædum.“ Var þetta ítrekað í máldögum Péturs biskups Nikulássonar fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394 og síðar. Í Reykjahlíðarmáldaga 17. febrúar 1573 sagði meðal annars að „J gudz Nafni Amenn Kirkiann J Reykiahlijd er helgud med gudi oc hinum heilaga Lorentia hun a halft heima land ... Lanndar merki J austan verdan SeliaDal og suo langt vt J mo sem Ilijfs fiall kemur fram vndan gasa Dals fiollum oc suo þaðann j Llijfs fiall/ og hafra gil sem er Austur vid Jokuls a/ Enn hid fremra J þa fiall garda Sem næstir eru fyrir austan Myvatn og eckj snertir bufiar hägagaungu“. Í máldagabók Guðbrands biskups Þorlákssonar frá 1590 til 1616 sagði að „Kÿrkian I Hlÿd vid Myuatn ... skal eiga aptur sitt hallft heimaland, so sem hun hefur aatt meir enn I 2 hndr. aar, og bÿvÿsat verdur “. Í prófastsvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1735 greindi frá því að „Kyrkiann j Reikiahlýd eigie hálft heimaland ... fiordung j langareka firir nordann Máná til Hvals og Vida landamerkie j austann verdann Seliadal og so langt uti mó sem Ýlýfs fiall kiemur framm undann Gásadals fiollum og so þadann j Ylýfsfiall og Hafragil, sem er austur vid Jökulsá.“ Í gögnum er varða jarðamat frá 1849 til 1850 var merkja Reykjahlíðar ekki getið en tekið fram að jörðin væri „½ Kyrkjueign og ½ Bondaeign, híngað til talin 40 hndr. ... Kostir jarðarinnar eru: mikið fjallaland til hestagaungu sumar og vetur, hagarymi, landkostir til málnytu fyrir fé og kyr i betra lagi, mörland i besta lagi hér i hreppi og góð og áreiðanleg vetrarbeit fyrir fjenað i heimahögum og hross i selhögum og á ádurnefndum fjöllum; ... hjer er og dálítil grasatekja“. Landamerkjabréf fyrir Reykjahlíð var gert 8. apríl 1891 og þinglesið 29. maí sama ár á Skútustöðum. Þar sagði meðal annars um merki jarðarinnar: „Að austan ræður Jökulsá alla leið norður að Dettifossi. Að norðan móti Svínadals- og Áslandi í Kelduhverfi, ræður bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk; þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeystareykjalandi, vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rjett norðan undan Gæsafjöllum. Frá merki þessu ræður bein stefna í Bóndhól, sem er beint vestur af Gæsadalsfjöllum og þaðan móti Grímsstaðalandi bein lína í Þverdalsbyrgi, þaðan yfir há Skjólbrekku í merkivörðu austast á Flatskalla, þaðan beina stefnu í Kvæk, sem er grashvammur við vatnið, er gengur inní hraunið vestarlega, milli Grímsstaða og Reykjahlíðar. Þá ræður Mývatn suður að Svínavog.“ Eigandi og ábúandi Reykjahlíðar skrifaði undir bréfið og var það áritað um samþykkt meðal annars fyrir Ás og Svínadal og af umráðamanni Þeistareykjalands. Í gögnum vegna fasteignamats 1916 til 1918 var þess getið að landamerki Reykjahlíðar hafi verið þinglesin 1891 en að ágreiningur væri talinn gagnvart Ytri Neslöndum. Í örnefnaskrá Reykjahlíðar eftir Pétur Jónsson í Reynihlíð frá 1950, sem er meðal gagna málsins, sagði að Gjástykkisveggur væri mót vestri suður frá Hrútafjöllum. Norður frá Leirhnjúkshrauni austanverðu og Hágöngum væri suðurendi Gjástykkis sem að mestu væri í Þeistareykjalandi og í Gjástykkinu suðvestur af Hrútafjöllum væru Éthólar. Hrútafjöll væru norðan merkja en sunnan við þau héti Hrútafjallahali og gegnum hann væri skarð nálægt merkjum, Gangnamannaskarð, og væri halinn sunnan við skarðið. Sami Pétur skrifaði um jörðina Reykjahlíð í Árbók Þingeyinga 1966 og lýsti merkjum hennar í stórum dráttum meðal annars þannig að þau lægju „austan við Grímsstaði í norður vestan við Gæsafjöll og svo norðan við þau austur í Eilíf og þaðan í Dettifoss ... Lína í hánorður er 17 km. á merki norðan við Gæsafjöll. Lína í Dettifoss 31 km.“ IV Þeistareykja var getið í máldaga Auðunar biskups fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318. Þar var merkjum ekki lýst en fram kom að Múlakirkju tilheyrði: „þeistareykia land oc mælifell.“ Hið sama var ítrekað í máldögum Péturs biskups fyrir kirkjum í Hólabiskupsdæmi frá 1394. Í vísitasíugerð Jóns Hólabiskups Vilhjálmssonar frá 1431 sagði að Múlakirkja ætti „selfor j teistaræykia landi.“ Í máldögum Ólafs biskups Rögnvaldssonar frá árabilinu 1461 til 1510 sagði að Múlakirkja ætti Mælifell og einnig Þeistareykjaland og að í Múla væri „þriggia presta skylld oc tueggia diakna. tekzt heima j leigu. iiij. merkr. en vtan gardz adrar. iiij. ef lykzt af þeistareykium.“ Fram kom í skrá Sigurðar prests Jónssonar á Grenjaðarstað um máldaga Hóladómkirkju, klaustra og nokkurra kirkna á Norðurlandi frá 1525, sem nefnd hefur verið Sigurðarregistur, að með Múlakirkju fylgdi Þeistareykjaland og Mælifell. Í jarðakaupabréfi frá 31. desember 1544 sagði að Reykir í Reykjahverfi væru seldir með öllum gögnum og gæðum, eignum og ítölum, að tilskildum nokkrum ítökum. Þar á meðal: „Mælifellzhaga utann so mykinn part sem Eignadur værj Mulakyrkiu ä millum tueggia Garda.“ Í máldögum Ólafs biskups Hjaltasonar frá 1553 kom fram að Múlakirkju fylgdu Þeistareykir og í öðrum máldaga sem gerður var fyrir Múlakirkju 8. september 1563 var sagt að Múlakirkju fylgdi Þeistareykjaland og Mælifell. Í lögfestu, sem gerð var fyrir Þeistareyki og Mælifell 1639, var merkjum ekki lýst en sagt meðal annars: „Anno 1639 ... Eg Jon Gyssurson Lögfeste hier j dag eign mvla k(ir)kju liggjandj j Grenjadarstadar kýrkju soknn Er mælefell og þesta Reykia land heýter“. Í lögfestu Þorleifs Skaftasonar prests í Múla frá 1744 á Þeistareykjum og Mælifellshögum var hins vegar getið merkja Þeistareykja og sagði þar meðal annars: „ad Sunnan So langt fram j Mó, þar til Ylÿfz fiall er nærre geinged under Giæsadals fioll, og So rett austur og Vestur, Ad Vestann räda Lambafiöll, að Norðan Raudhóll og rettsÿnis Vr hönum austur og Vestur, enn Ad austan rædur Land eign þeirra Manna er nærst kunna Sier landeign ad bevÿsa“. Í lögfestu Skúla Tómassonar fyrir Þeistareyki og þar með Mælifellshaga frá 13. maí 1854 sagði: „Jeg Skúli Thomasson prestur að Múla lögfesti hjermeð í dag samkvæmt máldaga Múlakirkju ... af 1563 og lögfestum af datis 1712, 1725, 1749, 1753, 1744, 1767, 1806, 1809 og 1819, öllum upplesnum fyrir manntalsþingsrjetti og óátöldum – bæði á Húsavík og Helgastöðum, – Múlakirkju eign, eyðijörðina Þeistareyki, liggjandi í Grenjaðarstaða kirkju sókn, og Helgastaða þingsókn; Löfesti jeg nefndrar jarðar tún ... og allar landsnytjar, sem greindri jörðu fylgt hafa, og fylgja eiga með rjettu, að fornu og nýju, að öllu tilskildu; en engu fra: Hvar með meintir eru allir Mælifellshagar, að tilteknum þessum landamerkjum: Að sunnan svo langt fram í Gæsadalsmó, þar til Ylífs fjall er nærri gengið undir Gæsadalsfjöll, og svo rjett austur og vestur. Að vestan ráða Lambafjöll; að norðan Rauðhóll og rjettsýnis úr honum vestur til sæluhússtóttar og austur; En að austan ræður landeign þeirra manna, er löglega kunna sjer landeign að bevísa.“ Í auglýsingu Þórarins Jónssonar prests í Múla 1809 um landamerki Þeistareykja sagði meðal annars: „Og til ad koma í veg fyrir slíkt ad nockru, þá eru þessi ummerki Þeistareika Lands ad medreiknuðum Mælifells högum: ad vestan ráda Lambafiöll réttlínis út og sudur, ad nordan Raudhóll austur og vestur, fyri víst allt á midia Dunareikihálsa, sudur undir Bóndólfs Skard, Takmörk ad sunnann Eilífshnúkur nærri gengenn undir Giæsadals Fioll, og þadan réttlínis úr sama Hniuk út aptur Móts vid ádurnefndt Bóndólfs Skard austur frá Þeistareikium.“ Í gögnum vegna jarðamats frá 1849 til 1850 var tekið fram: „Thestareykir, med Mælifellshögum sem selland staðarins Múla, eyðijörð, áður talin 20 hndr.; er nú brúkuð fyrir afrjett handa sauðfje og hrossum; graslendi er þar heimum sig á fyrrverandi túni og eingjum, víðlendi mikið af móum og hrauni“. Til er landamerkjabréf Þeistareykjaafréttar sem er ódagsett og óþinglýst en talið gert 1915. Það mun ritað af Benedikt Jónssyni bónda á Auðnum í Laxárdal eftir að Reykdæla- og Aðaldælahreppar keyptu Þeistareyki af landsjóði árið 1915. Landamerkjabréfið samþykktu með áritun sinni eigendur aðliggjandi jarða, þar með taldir eigendur Reykjahlíðar, en þó ekki eigendur Áss og Svínadals og Kelduness. Í bréfinu sagði: „Suðvesturhorn landsins er á Hólasandi þar sem norðurrönd Eilífshnjúks sér norður undan Gæsafjallahorni nyrðra. Þaðan ræður merkjum að sunnan gegnt Grímsstaða og Reykjahlíðar löndum, samkvæmt þinglesnum landamerkjaskrám þeirra jarða, bein stefna um Gæsafjallahorn nyrðra á Eilífshnjúk, gegnt Hrútafjöllum. Að austan gegnt Áss og Svínadals landi ráða merkjum Hrútafjöll, samkvæmt fornum máldögum og lögfestum Áss, og frá Hrútafjöllum í Kerlingarhól. Að norðan gegnt Áss, Kelduness, Garðs, Víkingavatns, Fjalla og Skarðs löndum eru samkvæmt þinglesnum og staðfestum landamerkjaskrám allra þessara jarða, landamerkin þannig: Úr Kerlingarhól um Sauðklett og Eyjólfshæð í syðri enda Lönguhlíðar; þaðan um Rauðhól eftir Bláskógavegi um Sæluhús í Höfuðreiðarmúla. Að vestan gegnt Skarða, Skóga, Þverár, Reykja, Brekknakots, Klambrasels, Langavatns, Geitafells, Kasthvamms og Hólalöndum, eru samkvæmt þinglesnum og staðfestum landamerkjaskrám allra þessara jarða, merkin þannig: úr Höfuðreiðarmúla um Lambafjöll í Gustahjnúk og þaðan um Þverárgilsdrög, Kröflugil og eftir Sandi í suðvestur hornmark það, sem í upphafi var nefnt. Land allt innan þessara merkja er óskoruð eign Reykdæla og Aðaldælahreppa, og eiga engir aðrir neins konar ítök í það eða réttindi til þess, önnur en landsjóður námur.“ Í landamerkjaskrá fyrir Þeistareykjaafrétt sem dagsett er 16. september 1948, innfærð í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og þinglesin í júlí 1951 sagði um merki Þeistareykja: „Að norðan eru merki frá suðurodda Sæluhússmúla, bein stefna í norðurenda Rauðhóls, þaðan stefna í suðurenda Lönguhlíðar, (brún mót vestri) og þaðan bein lína austur á Eyjólfshæð. Að austan eru merki fyrst bein stefna af Eyjólfshæð suður í norðurenda Bunguveggjar, þar sem varða er. Þá ræður merkjum gjáveggurinn, Bunguveggur, þar til hann þrýtur, austur af Þeistareykjatungu sunnanvert. Frá veggjarenda á þessum stað ræður bein lína suður að Hituhólum miðjum, og sama stefna suður yfir hólana. Frá sunnanverðum Hituhólum ræður óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt suður að beinni línu, sem þversker vegg þenna, stefnu austan frá Eilífshnúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Er það merkjahorn, sem hér myndast á Borgavegg stutt norður af Éthól. Að sunnan eru merki frá þessum stað á Borgavegg, vestur eftir fyrrnefndri línu, stefnu af Eilíf á norðurrætur Gæsafjalla og sömu stefnu frá þeim stað, er rætur fjallanna ganga lengst norður, og vestur mó og sand þar, sem Eilífshnúk ber við Gæsafjöll að norðan, allt vestur á merkihnúk á Klapparbrekku, en þaðan bein stefna á Gustaskarð. Að vestan ráða Lambafjöll merkjum úr Gustaskarði að sunnan norður á Jónsnípu á Höfuðreiðarmúla, og af Jónsnípu bein stefna í suðurodda Sæluhússmúla, sem í upphafi var nefndur.“ Síðastnefnt landamerkjabréf liggur fyrir í málinu í vélritaðri uppskrift. Samkvæmt þeirri uppskrift ritaði Sigfús Bjarnarson undir bréfið. Þá ritaði undir það Áskell Sigurjónsson vegna Reykdælahrepps og Sigurður Guðmundsson vegna Aðaldælahrepps. Vegna Reykjahlíðar rituðu undir bréfið Pétur Jónsson, Illugi Jónsson, Sigurður Einarsson, Þorsteinn Jónsson og Kristjana Hallgrímsdóttir. Ólafur Jónsson ritaði undir vegna Fjalla, Björn Haraldsson og Þórarinn Haraldsson sem eigendur Austurgarða og Laufáss, Erlingur Jóhannesson fyrir hönd Kelduneshrepps samkvæmt umboði vegna Ásheiðar, Snorri Gunnlaugsson vegna Geitafells, Aðalgeir Davíðsson vegna Langavatns, Kristján Jóhannesson vegna Klambrasels, Sigtryggur Hallgrímsson vegna Reykja samkvæmt umboði, Sveinn Björnsson vegna Víkingavatnstorfu samkvæmt umboði, Guðmundur Björnsson vegna Sulta, og Jóhannes Þórarinsson handsalað vegna Garðs. Vegna Grímsstaða rituðu undir bréfið Jóhannes Sigfinnsson, Helgi Sigurjónsson og Ragnar Sigfinnsson, fyrir Þverá Hrólfur Árnason, fyrir Skóga I Gunnlaugur Sveinbjörnsson, fyrir Skóga II Páll Sigurðsson og Sigurður Pálsson og fyrir Skörð Jón Þórarinsson. Í niðurlagi landamerkjabréfsins sagði: „Framanrituð merkjaskrá, gerð af Sigfúsi Bjarnarsyni eftir beiðni vegna Aðaldæla og Reykdælahreppa, eigenda afréttarlandsins, er hér staðfest með undirritun oddvita beggja þessara hreppa og jafnframt með undirritun allra aðila þeirra, er lönd eiga, eða umráð hafa á landi, umhverfis Þeistareykjaafrétt að öllum hliðum.“ Í ódagsettri örnefnaskrá Ara Gíslasonar fyrir Þeistareykjaafrétt var merkjum Þeistareykja lýst. Þar sagði meðal annars að merkin væru austan úr Eyjólfshæð suður í norðurenda á Bunguvegg. Hann þryti austur af Þeistareykjabungu sunnanvert. Frá enda veggjarins væri bein lína suður að miðjum Hituhólum og sama stefna suður yfir hólana. Frá þeim sunnanverðum réði óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt þar til hann væri þverskorinn af línu frá Eilífshnjúki og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Merkjahornið sem hér myndaðist væri stutt norður af Éthól. Í ódagsettri örnefnaskrá Kristjáns Jóhannssonar í Klambraseli fyrir Þeistareykjaland var merkjum einnig lýst og sagði þar meðal annars: „Að síðustu förum við suðaustur í Þeistareykjalandshorn, þar kallast Hituhólar, yfir þá liggja merkin milli Keldhverfinga og Þeistareykja, svo þeir tilheyra ekki Þeistareykjum nema að hluta, og féllu Hituhólar niður í fyrra bréfi.“ V Samkvæmt Landnámabók var jörðin Ás landnámsjörð Önundar Blængssonar og sagði þar að hann hefði numið Kelduhverfi frá Keldunesi og búið að Ási. Í máldaga Auðunar biskups frá 1318 var merkja Áss ekki getið en þar sagði: „Kyrkia j Ase ä þridiung j heimalande.“ Þetta var ítrekað í máldögum Péturs biskups Nikulássonar og Ólafs biskups Rögnvaldssonar sem áður er getið. Í vitnisburði sex manna um reka- og landamerki milli Áss og Kelduness 28. júní 1494 kom fram: „að kiellduness skylldi eiga sionhending vr mel þeim er vt er fra fliotzdalzgarde og helldur vestann. og vpp j Midhjoolz hws. Og vt vr melnvm Riettsyni j sio. Enn j millvum skoga landzmerkis og Ass kirkiv Reka. Riettsyni vr sio nyagardur. er nv erv kalladar þufur. j Jòkulza. vid Jlijfsfialle.“ Í máldagabók Guðbrands biskups frá 1590 til 1616 sagði: „kirkian I Ase skal eiga þridiung I heima ... landj, so sem hun aatt hefur“. Í vitnisburði séra Þorsteins Illugasonar prófasts í Múla um landamerki Áss og Kelduness 4. ágúst 1620, sem ritaður var að beiðni Guðbrands biskups, skýrði Þorsteinn svo frá að þegar hann fékk umboð Hólastóls í norðurumboði þá hafi elstu menn sem þá voru í Kelduhverfi lýst fyrir honum eftirfarandi landamerkjum milli Áss og Kelduness: „fyrst vr þeÿrrj þufu Sem Hvalbein stendur J vid sioinn og Reka mark er A millumm Ass og Kiellduness þadann Riett Sÿnis J Fliots dalz gard, og aftvr Sion Hending J Reÿk J Holz Husvmm.“ Í lögfestu Jóns Jónssonar, sem lesin var á manntalsþingsrétti að Ási 25. júní 1789, lögfesti Jón eignarjörð sína Ás og hjáleigur hennar, Bakka, Þórunnarsel og Byrgissel ásamt Byrgi. Með lögfestunni sem skyldi gilda í ár var öllum bannað að nýta sér það land sem markað var meðal annars með eftirfarandi hætti: „þadan rétta stefnu i Meidavallahamar úr honum rétt til vesturs í þann austari Saudklett þadan í Hrútafjöll og austur í eilífshnjúk og svo beint austur í Jökulsá. og rædur hún svo landi ad austan til sjáfar úr.“ Í gögnum vegna jarðamats frá 1849 til 1850 kom meðal annars fram: „Ás með hjáleigunni Svínadal, bóndaeign hingaðtil talin 20 hndr. ... landrými mikið og landkostir góðir, vetrarbeit eins; kolaskógur mikill og afréttarland að því skapi, líka nokkur grastekja.“ Landamerkjasamningur var gerður milli Áss og Svínadals 27. ágúst 1887 og þinglesinn 28. júní 1911. Sagði þar meðal annars: „Við undirskrifaðir umboðsmenn eigenda jarðanna Áss og Svínadals í Kelduhverfi höfum komið okkur saman um það, að hin réttu landamerki milli nefndra jarða skuli vera þessi: 1. Frá Dettifossi að framan og austan, beina stefnu til vesturs í Eilífshnjúk.“ Í landamerkjabréfi Áss og Svínadals í Kelduhverfi sem gert var 1. maí 1889 og þinglesið 24. júní 1890 sagði: „Ás á land allt að utan og austan frá syðri enda á Svartbaksskeri við Jökulsá og með henni fram í Dettifoss, og þaðan beint vestur í Eilífshnjúk, og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu útí Eyjólfshæð austur í Kerlingarhól, og svo austur í Merkiþúfu og Arndísarhóla og alla leið á Meiðavallahamar við Byrgisbotn, síðan ráða Byrgisbjörg landamerkjum á millum jarðanna Áss og Byrgis það sem björgin taka“. Bréfið var meðal annars undirritað af umboðsmanni eiganda Áss og áritað um samþykki eigenda nálægra jarða, þar á meðal af umboðsmanni Þeistareykja og ábúanda og eiganda Reykjahlíðar. Í gögnum vegna jarðamats frá 1916 til 1918 sagði: „Ás á allt land utan og austan frá syðri enda á Svartbaksskeri við Jökulsá og með henni fram í Dettifoss, og þaðan beint í Eilífshnjúk; þaðan beint vestur í Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum og þaðan þvert vestur þangað til bein stefna fæst út í Bringuveggi (rétt horn), og úr Bringuveggjum beina línu út í Eyólfshæð, austur í Kerlingarhól og svo austur í Merkiþúfu og Arndísarhóla og alla leið í Meiðarvallahamar við Byrgisbotn.“ Í örnefnaskrá Ara Gíslasonar fyrir Ásheiði sem skráð var 1961 var meðal annars sagt að austan við Gjástykkið syðst væru Hrútafjöll og sunnan þeirra Gangnamannaskarð. Eilífur væri syðst og vestast á Svínadalshálsi og úr honum væri merkjalínan í Dettifoss. VI Eins og fyrr greinir var ekki gert landamerkjabréf fyrir Þeistareyki eftir setningu landamerkjalaga nr. 5/1882. Hins vegar var gert landamerkjabréf fyrir Ás og Svínadal 1. maí 1889 sem þinglesið var 24. júní 1890 og fyrir Reykjahlíð 8. apríl 1891 sem þinglesið var 29. maí sama ár. Landamerkjaskrá fyrir Þeistareykjaafrétt var á hinn bóginn gerð 1948, hún innfærð í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og þinglesin í júlí 1951. Áður og að því er talið er árið 1915 hafði verið gert landamerkjabréf fyrir Þeistareykjaafrétt en því var ekki þinglýst, hvorki þá né síðar, og það var ekki áritað um samþykki af eigendum Áss og Svínadals og Kelduness. Þess er fyrr getið að samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar í málum nr. 1/2007 og 2/2007 er allt land á þrætusvæðinu eignarland og una landeigendur og íslenska ríkið þeirri niðurstöðu. Ágreiningslaust er hvar lönd Reykjahlíðar og Þeistareykja liggja saman norðan Gæsafjalla, hvar lönd Þeistareykja og Áss og Svínadals liggja saman á línu sem dregin er úr Eyjólfshæð suður undir Hituhóla og hvar lönd Reykjahlíðar og Áss og Svínadals liggja saman á línu sem dregin er úr Dettifossi í Eilífshnjúk. Ágreiningsefni málsins varðar á hinn bóginn hvernig merki milli jarðanna skuli dregin á þríhyrndu landsvæði sem áður er lýst og markast af línu sem dregin er úr Eilífshnjúki (P2) í hornmark skammt norðan Éthóls (P5), þaðan í vörðu norðan Hituhóla (P4) og úr vörðunni beina línu í Eilífshnjúk (P2) um hnitapunkt (P3), sem eigendur Reykjahlíðar halda fram að sé Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum. Hér áður eru raktar heimildir sem fyrir liggja í málinu um merki milli jarðanna þriggja, Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals. Þessar heimildir eru frá ólíkum tímum og misjafnlega nákvæmar hvað lýsingu merkja varðar. Það er þó ótvírætt einkenni þeirra heimilda sem lýstu merkjum Reykjahlíðar að þær hafa lítið breyst um aldir. Þar var lýst með áþekku orðalagi beinum línum milli kennileita eins og lýsingar í Reykjahlíðarmáldaga frá 1573 og prófastsvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1735 bera með sér. Er samræmi milli þessara eldri heimilda og landamerkjabréfs Reykjahlíðar frá 1891. Í því bréfi kom fram að á móti Svínadals- og Áslandi í Kelduhverfi réði bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk og þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeistareykjalandi vestur í mó þar til Bóndhóll væri genginn í hásuður og Eilífshnjúk bæri rétt norðan undan Gæsafjöllum. Þá er og til þess að líta að lýsingar framangreindra heimilda á norðurmörkum Reykjahlíðar eru í fullu samræmi við lýsingar eldri og yngri heimilda á suðurmörkum Þeistareykja, sem lýstu með áþekkum hætti beinni línu úr Gæsadalsmó austur með jaðri Gæsafjalla að norðan. Bera þessa merki lögfesta Þorleifs Skaftasonar frá 1744, auglýsing Þórarins Jónssonar prests í Múla frá 1809, lögfesta Skúla Tómassonar frá 1854, ódagsett og óþinglýst landamerkjabréf Þeistareykjaafaréttar frá 1915 og að hluta landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar frá 1948. Mælir allt þetta gegn því að eigendur Reykjahlíðar eigi tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu, sem liggur úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó, nema svo verði litið á að eigendur Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals hafi með samningum sín í milli komið á annarri skipan mála um merki jarða sinna, þannig að gildi hafi að lögum. Samanburður á heimildum um merki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals sýnir á hinn bóginn að lýsingar á þeim hafa, hvað úrlausnarefni þessa máls varðar, tekið nokkrum breytingum í aldanna rás. Í því sambandi er þess fyrst að geta að merkjum Áss var í lögfestu Jóns Jónssonar, sem lesin var á manntalsþingi í Ási 25. júní 1789, lýst þannig að þau lægju í Meiðavallahamar og úr honum rétt til vesturs í þann austari Sauðklett, þaðan í Hrútafjöll og austur í Eilífshnjúk og svo beint austur í Jökulsá. Þá virðist með sama hætti gengið út frá því í auglýsingu Þórarins Jónssonar prests í Múla frá 1809 að suðaustur hornmark Þeistareykja væri í Eilífshnjúki, sbr. orðalag auglýsingarinnar: „Takmörk að sunnan Eilífshnúkur nærri gengenn undir Giæsadals Fioll, og þadan réttlínis úr sama Hniuk “. Elsta fyrirliggjandi heimildin um merki Þeistareykja, lögfesta Þorleifs Skaftasonar frá 1744, lýsti austurmörkum jarðarinnar ekki sjálfstætt með vísun til kennileita, heldur kom þar fram að austurmerkin réðust af landareign þeirra manna „er nærst kunna Sier landeign ad bevÿsa.“ Hið sama gerði Skúli Tómasson í lögfestu frá 1854, en þar sagði hann einnig um austurmörkin að þar réði landareign þeirra manna „er löglega kunna sér sjer landeign að bevísa.“ Merkjalýsing í lögfestunni fyrir Ás frá 1789 sýnir að eigandi jarðarinnar á þeim tíma taldi að sú þríhyrnda landspilda sem um er deilt í málinu tilheyrði Þeistareykjum að stærstum hluta og kom sami skilningur fram í auglýsingu Þórarins Jónssonar í Múla frá 1809 um merki Þeistareykja. Þá var í hinu óþinglýsta landamerkjabréfi Þeistareykja frá 1915 lagt til grundvallar að gegnt Áss- og Svínadalslandi réðu merkjum Hrútafjöll, samkvæmt fornum máldögum og lögfestum Áss, og frá Hrútafjöllum í Kerlingarhól. Þessar heimildir bera með sér að eigendur Þeistareykja og Áss töldu á þessum tíma að land Þeistareykja næði lengra til austurs en nú er. Að sama skapi töldu þeir að land Áss og Svínadals næði skemmra til vesturs heldur en landamerkjabréf þeirrar jarðar frá 1889 og landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar 1948 bera með sér, en síðastnefnda landamerkjaskráin skar þríhyrnda svæðið sem um er deilt frá Þeistareykjalandi. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóm sex vitni og höfðu fimm þeirra verið búendur í Kelduhverfi en einn í Aðaldælahreppi. Fjögur þessara vitna, Þórarinn Þórarinsson í Vogum, Sigurgeir Ísaksson í Undirvegg og Ásbyrgi, Sigvaldi Gunnarsson í Lyngási og Þorfinnur Jónsson á Ingveldarstöðum, allir í Kelduhverfi, báru á þann veg að almennt hefði verið talið að Þeistareykir ættu land sunnan línu sem dregin væri úr Eilífshnjúki í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum og þaðan í Bunguvegg. Þá kvað eitt vitnanna, Guðmundur Hallgrímsson frá Grímshúsum í Aðaldal, það hafa komið sér á óvart við lestur örnefnaskrár Kristjáns Jóhannssonar í Klambraseli og lýsingu þar á merkjum Þeistareykja að Kristján skyldi hafa skorið þríhyrninginn frá Þeistareykjalandi. Eitt vitnanna, Adam Jónsson í Tóvegg í Kelduhverfi taldi að landið sunnan línunnar væri Mývatnssveitarland eins og hann komst að orði og aðspurður hvort hann vísaði þar til Reykjahlíðar kvaðst hann ekki vita það en tók fram að víst væri að Reykjahlíð ætti land sunnan girðingar. Hér að framan var rakið það sem fram kom um merki í lögfestum fyrir Þeistareyki 1744 og 1854, í auglýsingu Þórarins Jónssonar í Múla frá 1809 um merki Þeistareykja, í hinu óþinglýsta landamerkjabréfi Þeistareykja frá 1915 og í lögfestu fyrir Ás frá 1789. Það sem þar kemur fram styður að jörðinni Þeistareykjum hafi tilheyrt land austur í Eilífshnjúk og þar með það landsvæði sem um er deilt og verður það lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Af því leiðir að eigendur Þeistareykja hafa að lögum verið bærir til að ráðstafa umræddu landi jarðarinnar í heild eða að hluta til annarra með löggerningum. VII Næst kemur til úrlausnar hvort eigendur Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals hafi samið um aðra skipan landamerkja milli jarða sinna en þá, sem gilti á þrætusvæði málsins samkvæmt því er fram kemur í kafla VI hér að framan. Ber í því sambandi að hafa í huga það sem segir í dómi Hæstaréttar 11. október 2012 í máli nr. 457/2011 að landamerkjabréf eru í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Fyrst er til þess að líta sem áður greinir að Þeistareykir áttu land á móti Reykjahlíð og Ási og Svínadal allt austur í Eilífshnjúk, þar sem var sameiginlegt hornmark jarðanna þriggja. Landamerkjabréf Áss og Svínadals frá 1889 er elst þeirra landamerkjabréfa sem gerð voru fyrir jarðirnar þrjár. Það var undirritað af umboðsmanni og eiganda Áss og Svínadals og áritað um samþykki af eigendum nálægra jarða, þar á meðal fyrir hönd Þeistareykja og Reykjahlíðar. Í bréfinu var merkjum Áss lýst úr austri frá Dettifossi „beint vestur í Eilífshnjúk og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu út í Eyjólfshæð austur í Kerlingarhól.“ Við þessa lýsingu á merkjum Áss og Svínadals, sem umboðsmaður Þeistareykja samþykkti sem fyrr segir með áritun sinni á bréfið frá 1889, færðist sameiginlegt hornmark Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss og Svínadals ekki úr Eilífshnjúki. Hins vegar sneiddist við þessa ráðstöfun austast af Þeistareykjum að sunnanverðu land, sem jörðinni hafði áður tilheyrt á svæðinu frá Hrútafjöllum vestur yfir Gjástykki og í Bunguvegg, og féll eftirleiðis innan marka Áss og Svínadals. Þá færðust merki Þeistareykja að norðan einnig með landamerkjabréfinu frá 1889 til vesturs frá Kerlingarhól og Fremri Sauðklett í Eyjólfshæð sem við þetta varð norðaustur hornmark Þeistareykja, og land Áss og Svínadals jókst að sama skapi til vesturs. Úr Eyjólfshæð liggja mörk Áss að vestan og Þeistareykja að austan samkvæmt landamerkjabréfinu frá 1889 til suðurs um Bunguvegg, yfir Hituhóla og þaðan um Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum og í Eilífshnjúk. Framangreind skipan merkja í millum Þeistareykja og Áss og Svínadals, sem leggja verður til grundvallar að samið hafi verið um með landamerkjabréfinu 1889, hélst óbreytt til ársins 1948. Það ár var hún ítrekuð í landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar sem dagsett er 16. september 1948 og áritað um samþykki af Kelduneshreppi sem eiganda Áss. VIII Hér að framan er rakið hvernig eigendur Þeistareykja og Áss og Svínadals hafa ákvarðað merki sín í milli með landamerkjabréfunum frá 1889 og 1948, sem eru í eðli sínu samningar um landamerki eins og háttaði til í samskiptum þeirra. Kemur þessu næst til úrlausnar hvar kennileitið Gangnamannaskarð er að finna, en af staðsetningu þess ræðst hvernig merkjalína þessara tveggja jarða er nánar dregin. Eigandi Þeistareykja heldur því fram að Gangnamannaskarð sé í hnitapunkti (P3) í Hrútafjöllum en kröfugerð stefnda Norðurþings er á því reist að skarðið sé syðst í Hrútafjallahala (PA) og þar með syðsta skarðið af þeim fjórum sem til greina geta komið sem Gangnamannaskarð. Kennileitið Gangnamannaskarð kom fyrir í landamerkjabréfi Áss og Svínadals og var þar nefnt Gangnamannaskarð hið syðra. Þessi tvö kennileiti, Gangnamannaskarð og Gangnamannaskarð hið syðra, komu hins vegar hvorki fyrir í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 né Þeistareykjaskránni frá 1948 og heldur ekki í eldri heimildum um merki jarðanna þriggja. Í örnefnaskrá Reykjahlíðar eftir Pétur Jónsson frá 1950 var hins vegar getið um örnefnið Gangnamannaskarð. Þar sagði að Hrútafjöll væru norðan merkja, sunnan við þau héti Hrútafjallahali og gegnum hann væri skarð nálægt merkjum sem heiti Gangnamannaskarð en halinn væri sunnan við skarðið. Einnig var Gangnamannaskarðs getið í örnefnaskrá Ara Gíslasonar fyrir Ásheiði frá 1961 en þar sagði að sunnan Hrútafjalla væri Gangnamannaskarð. Jón Illugason einn af eigendum Reykjahlíðar gaf aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi. Hann kvaðst einvörðungu hafa heyrt talað um eitt Gangnamannaskarð og væri það milli Hrútafjalla og Hrútafjallahala í hnitapunkti (P3). Hann sagðist ekki kannast við það að menn hefðu hist í skarðinu og skipt þar leitum. Þá kvað hann aðspurður eigendur Reykjahlíðar með samningi hafa heimilað Landsvirkjun að bora holur eftir heitu og köldu vatni á þrætusvæðinu. Af gögnum málsins verður ekki dregin ótvíræð ályktun um staðsetningu kennileitisins Gangnamannaskarðs. Samkvæmt framburði flestra þeirra sem vitni báru í málinu var skarðið fært hestum, mönnum og kindum og í því skiptu með sér leitum gangnamenn sem komu norðan úr Kelduhverfi og gengu suður með Hrútafjöllum að austan. Fóru sumir gangnamanna vestur yfir skarðið og leituðu í Gjástykki til norðurs en aðrir fóru austur undir Eilífshnjúk og leituðu þaðan til norðurs. Eitt vitnanna, Adam Jónsson í Tóvegg, kvaðst kannast við Gangnamannaskarð og sagðist hafa verið þar í göngum í fjölmörg ár. Hægt hafi verið að fara bæði gangandi og ríðandi um skarðið og Gjástykkismenn farið vestur yfir það með hesta sína og þaðan til norðurs vestan Hrútafjalla. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi kom í ljós við vettvangsskoðun að fjögur skörð eða lægðir eru í Hrútafjöllum að meðtöldum Hrútafjallahala. Um hið nyrsta þeirra er ekki fær leið, hvorki mönnum né skepnum, og kemur það því samkvæmt framansögðu ekki til álita við úrlausn málsins. Hin þrjú eru í suðurhluta fjallsins. Um það þeirra sem nyrsta er (P3) og sum vitnanna nefndu ókleifa skarðið, er ekki reiðfær leið að austan og kemur það því heldur ekki til álita en tvö hin syðri eru reiðfær. Ef farið er um miðskarðið þarf eins og í héraðsdómi greinir að fara upp allbrattar brekkur en syðsta skarðið (PA) er sýnu lægst og um það auðveldust reiðleið. Með hliðsjón af orðalagi landamerkjabréfs Áss og Svínadals, staðháttum við Hrútafjöll, skipulagi fjárleita og framburði vitna um ferðir yfir skarðið verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að Gangnamannaskarð hið syðra, sem til er vitnað í landamerkjabréfi Áss og Svínadals, sé skarðið syðst í Hrútafjallahala, en á því er kröfugerð stefnda Norðurþings reist. Þá leiðir einnig af hinu sama að staðfest verður sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að úr Gangnamannaskarði hinu syðra í punkti (PA) liggi merkjalínan þvert til vesturs í punkt (PB). Í því sambandi skal þess og getið að þegar merkjalínan er dregin með þessum hætti þvert í vestur úr (PA) myndast 90° horn á Bunguvegg í punkti (PB) á beinni línu sem dregin er frá síðarnefnda punktinum í punkt (P4), og er það í samræmi við orðalag landamerkjabréfs Áss og Svínadals. IX Að fenginni þeirri niðurstöðu sem áður greinir um landamerki milli Þeistareykja og Áss og Svínadals kemur næst til úrlausnar hvernig merki Reykjahlíðar verða nánar dregin. Er álitaefnið það hvort syðri hluti hinnar þríhyrndu þrætuspildu, sem liggur til norðvesturs úr Eilífshnjúki (P2) í Gangnamannaskarð hið syðra (PA), úr því þvert í vestur í punkt (PB) og úr honum til suðurs í punkt (P5), tilheyri Reykjahlíð eða Þeistareykjum. Þess er getið í kafla VI hér að framan að lýsing landamerkja milli Þeistareykja og Reykjahlíðar í eldri og yngri heimildum um merki jarðanna mælir gegn því að eigendur Reykjahlíðar eigi tilkall til lands norðan þeirrar beinu línu sem liggur úr Eilífshnjúki og vestur í Gæsadalsmó. Þarf því úrlausnar við hvort svo verði litið á að eigendur Reykjahlíðar og Þeistareykja hafi með samningum sín í milli komið á annarri skipan mála þannig að gildi hafi að lögum. Sú ályktun verður ekki dregin af efni landamerkjabréfs Áss og Svínadals frá 1889, sem eigendur Reykjahlíðar og Þeistareykja samþykktu, að með því hafi mörk Reykjahlíðar með samningi landeigenda færst norður fyrir þá beinu línu sem samkvæmt eldri heimildum skildi jarðirnar tvær og lá úr Eilífshnjúki vestur í Gæsadalsmó. Þá kom fram í vettvangsgöngu að þótt Hrútafjöll og Hrútafjallahali séu tvö sjálfstæð kennileiti mynda þau eina heild þar sem halinn er syðsti og lægsti hluti fjallanna og gengur suður úr þeim. Framburður vitna um kennileiti og staðhætti styður þetta. Þá er ljóst af gögnum málsins að landfræðileg mörk Gjástykkis að norðan eru móts við Eyjólfshæð og að sunnan nær það allt að Sandmúla. Af þessu leiðir að staðhættir tengdir kennileitunum Hrútafjöllum og Gjástykki standa ekki í vegi þeirri ályktun að sú beina stefna yfir þau, sem til er vitnað í Reykjahlíðarbréfinu frá 1891, liggi áfram til vesturs úr Eilífshnjúki í sem næst sömu stefnu og merkjalínan frá Dettifossi í hnjúkinn, í stað þess að taka stefnu til norðvesturs úr honum. Verður samkvæmt þessu heldur ekki lagt til grundvallar að Reykjahlíðarbréfið frá 1891, sem eigendur Þeistareykja samþykktu, hafi falið í sér samning þeirra um breytt merki jarðanna miðað við það sem áður var talið. Fyrr er getið hins ódagsetta landamerkjabréfs Þeistareykjaafréttar sem talið er gert 1915 í framhaldi af kaupum Aðaldæla- og Reykdælahreppa á Þeistareykjalandi. Þótt landamerkjabréf þetta geti eftir atvikum verið til stuðnings öðrum heimildum um merki Þeistareykja, verður það ekki lagt til grundvallar sem gild heimild við úrlausn ágreinings í þessu máli, enda fullnægði það ekki því formskilyrði þágildandi 4. gr. landamerkjalaga að vera fengið sýslumanni í hendur til þinglesturs. Til þess er á hinn bóginn að líta að árið 1948 gerðu þáverandi eigendur Þeistareykja, Aðaldæla- og Reykdælahreppir, landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar sem svo var nefnd. Var hún undirrituð 16. september það ár og þinglýst í júlí 1951 og er hún fyrsta þinglýsta landamerkjabréf þeirrar jarðar. Þótt merkjaskrá þessi hafi ekki verið árituð af öllum eigendum jarða í Kelduneshreppi og henni ekki þinglýst á manntalsþingi þar, haggar það ekki gildi hennar gagnvart þeim eigendum aðliggjandi jarða sem skrána árituðu um samþykki, sbr. lögskýringargögn er varða 4. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki. Landamerkjakrá þessi var árituð um samþykki af Kelduneshreppi sem eiganda Ásheiðar og af eigendum Reykjahlíðar. Hún lýsti eins og áður segir merkjum Þeistareykja að austan beina stefnu úr Eyjólfshæð um nánar tilgreind kennileiti allt suður að beinni línu sem þversker Borgavegg í stefnu frá Eilífshnjúki og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Í þeirri lýsingu merkja fólst ótvírætt að sá hluti hins þríhyrnda þrætusvæðis, sem tilheyrði Þeistareykjum eftir 1889, var með þessu skilinn frá landi jarðarinnar. Er áður komist að þeirri niðurstöðu að eigendur Þeistareykja hafi að lögum verið bærir til að ráðstafa þessu landi jarðarinnar með þeim hætti. Af kröfugerð stefnda Norðurþings í málinu leiðir að hann gerir ekki tilkall til syðri hluta þrætusvæðisins. Þegar metið er hvort í framangreindri ráðstöfun eigenda Þeistareykja árið 1948, sem eigendur Reykjahlíðar samþykktu, hafi falist samningur um breytt merki jarðanna er fyrst að líta til efnis 1. mgr. 2. gr. laga nr. 41/1919. Þar kemur meðal annars fram að eigandi lands eða fyrirsvarsmaður skuli gera glöggva skrá um landamerki eins og hann veit þau réttust. Þá merkjalýsingu skal hann sýna hverjum þeim sem land á til móts við hann, eða fyrirsvarsmanni hans, og skulu þeir rita samþykki sitt á merkjaskrána nema þeir telji hana ranga, enda skal þess þá getið ef einhver þeirra vill ekki samþykkja hana. Að þessu loknu skal merkjaskrá afhent til þinglýsingar. Eins og áður greinir er landamerkjabréf í eðli sínu samningur, ef það er samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða um þau atriði, sem þeir hafa forræði á að ráðstafa með löggerningi. Með hliðsjón af þessu verður lagt til grundvallar, að í undirritun eigenda Þeistareykja og áritun eigenda Reykjahlíðar á landamerkjaskrána frá 1948 um samþykki við efni hennar, hafi falist ráðstöfun sem í eðli sínu er samningur landeigenda um breytt merki milli Þeistareykja og Reykjahlíðar. Skráin var innfærð athugasemdalaust í landamerkjabók Þingeyjarsýslu og henni þinglýst á manntalsþingum í Aðaldæla- og Reykdælahreppum. Stóð sú skipan mála sem skráin mælti fyrir um ágreiningslaus í ríflega hálfa öld, eða allt þar til kröfum var lýst fyrir óbyggðanefnd eins og nánar er rakið hér að framan. Fær það ekki haggað þessari niðurstöðu að ekki verður séð af gögnum málsins að endurgjald hafi komið fyrir það land sem með þessari ráðstöfun færðist til Reykjahlíðar. Þá breytir það heldur ekki niðurstöðunni þótt Pétur Jónsson, sem á þeim tíma var einn af eigendum Reykjahlíðar, hafi samkvæmt gögnum málsins á árunum 1950 og 1966 að sönnu lýst merkjum jarðarinnar með öðrum hætti í rituðu máli. Er í því sambandi til þess litið að ekki verður annað ráðið af málsgögnum en að eigendur Reykjahlíðar hafi frá árinu 1948 farið með þennan hluta þrætusvæðisins sem sitt land og meðal annars gert samninga um borun eftir jarðhita á svæðinu. Samkvæmt öllu framansögðu verður það niðurstaða málsins að merki Reykjahlíðar gagnvart Þeistareykjum liggi úr punkti (P6) í Gæsadalsmó þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum, til austurs í punkt (P5) skammt norðan Éthóls og úr þeim punkti til norðurs í punkt (PB) skammt sunnan Hituhóla. Merki Reykjahlíðar gagnvart Ási og Svínadal liggja síðan til norðvesturs frá punkti (P2) í Eilífshnjúki í punkt (PA) í Gangnamannaskarði hinu syðra í Hrútafjöllum og þaðan til vesturs í punkt (PB) skammt sunnan Hituhóla þar sem er hornmark jarðanna þriggja. Rétt er að hver aðila ber sinn kostnað af rekstri máls þessa í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Viðurkennt er að landamerki Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi gagnvart Þeistareykjum í Þingeyjarsveit liggja úr þeim stað í Gæsadalsmó þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum í punkti (P6), hnit A592999 N589908, til austurs í merkjahorn skammt norðan Éthóls í punkti (P5), hnit A600885 N590719, og þaðan til norðurs á stað skammt sunnan Hituhóla í punkti (PB), hnit A600898 N592552, þar sem er hornmark. Viðurkennt er að merki Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi gagnvart Ási og Svínadal í Norðurþingi liggja til norðvesturs úr Eilífshnjúki í punkti (P2), hnit A608870 N591490, í Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum í punkti (PA), hnit A603862 N592465, og þaðan til vesturs á stað sunnan Hituhóla í punkti (PB), hnit A600898 N592552, þar sem er fyrrnefnt hornmark. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. júní 2012. I. Mál þetta, sem dómtekið var þann 14. júní 2012 eftir endurflutning og hafa þinglýstir eigendur jarðarinnar Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, Suður-Þingeyjarsýslu, Guðrún M. Valgeirsdóttir, kt. [...], Sigurður Jónas Þorbergsson, kt. [...], Þuríður Sigurðardóttir, dánarbú, kt. [...], Kristín Ólafsdóttir, kt. [...], Arnar Ólafsson, kt. [...], Bryndís Jónsdóttir, kt. [...], Sigurður Baldursson, [...], Finnur Baldursson, kt. [...], Pétur Gíslason, kt. [...], Sigfús Illugason, kt. [...], Jón Illugason, kt. [...], Sólveig Illugadóttir, kt. [...], Héðinn Sverrisson, kt. [...], Daði Lange Friðriksson, kt. [...] og Kristín Þ. Sverrisdóttir, kt. [...] höfðað með stefnu birtri 25. febrúar og 1. mars 2010, á hendur sveitarfélaginu Þingeyjarsveit, þinglýstum eiganda jarðarinnar Þeistareykja, og upphaflega til réttargæslu eigendum aðliggjandi jarða, þ.e. íslenska ríkinu, kt. [...], vegna jarðanna Áss og Svínadals í Norður-Þingeyjarsýslu, svo og Elínu Steingrímsdóttur, kt. [...], Herdísi Steingrímsdóttur, kt. [...], Guðrúnu Benediktsdóttur, kt. [...], Kjartani Þ. Sigurðssyni, kt. [...], Hauki Aðalgeirssyni, kt. [...], og Þorgerði Egilsdóttur, kt. [...], vegna Grímsstaða I-IV í Skútustaðahreppi og loks Gísla Sverrissyni, kt. [...], eiganda Reykjahlíðar að 1,5625% eignarhluta. Þá er málið höfðað með gagnstefnu sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar á hendur aðalstefnendum, birtri 30. mars 2010, en þingfestri 8. apríl sama ár. Loks er málið höfðað með meðalgöngustefnu sveitarfélagsins Norðurþings, kt. [...], Ketilsbraut 79, Húsavík, á hendur aðalstefnendum, þinglýstum eigendum Reykjahlíðar og gagnstefnanda sveitarfélaginu Þingeyjarsveit. Meðalgöngusökin var þingfest án athugasemda af hálfu meðalgöngustefndu á dómþingi þann 9. júní 2011. Af hálfu réttargæslustefndu, íslenska ríkisins og eigenda Grímsstaða, var því lýst yfir við meðferð málsins að þeir myndu ekki láta málið til sín taka, en útivist varð af hálfu réttargæslustefnda Gísla Sverrissonar. Endanlegar dómkröfur aðalstefnenda, fyrrgreindra eigenda Reykjahlíðar, á hendur gagnstefnanda, sveitarfélaginu Þingeyjarsveit, eiganda Þeistareykja, í aðalsök, eru: „... að viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar og Þeistareykja á hinu umþrætta svæði séu aðallega: Úr vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (p.4) (hnit: A-600913/N-594615) ræður óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt suður að beinni línu, sem þversker vegg þennan, stefnu austan frá Eilífshnúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Er það merkjahorn sem hér myndast á Borgavegg stutt norður af Éthól. (p.5) (hnit: A-600885/N-590719). Þaðan fylgt beinni línu til vesturs þangað til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum. (p.6) (hnit: A-592999/N-589908) En til vara: Úr punkti við sunnanverða Hituhóla (p.4a) (hnit: A-600903/N593309), (þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum, (p.3) (hnit: A-604149/N-593251) þversker línu dregna í suður frá Bunguvegg. (rétt horn frá (p.4.), (hnit: A-600913/N-594615) í (p.4a.) ræður óslitinn gjáveggur, Borgaveggur, allt suður að beinni línu, sem þversker vegg þennan, stefnu austan frá Eilífshnúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Er það merkjahorn, sem hér myndast á Borgavegg stutt norður af Éthól. (p.5) (hnit: A-600885/N-590719), en þaðan er fylgt beinni línu til vesturs þangað til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum. (p.6) (hnit: A-592999/N-589908). Endanlegar dómkröfur aðalstefnenda, fyrrgreindra eigenda Reykjahlíðar á hendur meðalgöngustefnanda, sveitarfélaginu Norðurþingi, eiganda jarðanna Áss og Svínadals, eru: aðallega að rétt landamerki milli jarðanna Reykjahlíðar annarsvegar og jarðanna Áss og Svínadals séu: Úr vörðu á Bunguvegg norðan Hituhóla (p.4) (hnit: A-600913/N-594615) stefnu eftir línu sem dregin er vestur í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum, (p.3) (hnit: A-604149/N-593251) og þaðan áfram í Eilífshnjúk (p.2) (hnit A-608870/N-591490) En til vara að merkin séu: Úr punkti við sunnanverða Hituhóla (p.4a) (hnit: A-600903/N-593309) þar sem lína dregin þvert vestur úr Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum, (p.3) (hnit: A-604149/N-593251) þversker línu dregna í suður frá Bunguvegg (rétt horn) frá p.4, (hnit: A-600913/N-594615) í (p.4a) en frá Gangnamannaskarði í Hrútafjöllum (p.3) í Eilífshnjúk (p.2) (hnit A-608870/N-591490).“ Dómkröfur gagnstefnanda, sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar, vegna Þeistareykja í aðalsök á hendur aðalstefnendum, fyrrgreindum eigendum Reykjahlíðar, eru: Að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli jarðanna Þeistareykja í Þingeyjarsveit og Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi byggi á sveitarfélagsmörkum Þingeyjarsveitar og Skútustaðahrepps frá Eilífshnjúki (A 608870 N 591490) og þaðan beina línu í vestur að þeim stað norðan Bóndhóls, þar sem svo langt er farið fram í mó að Eilífshnjúkur er nærri genginn undir Gæsafjöll (A 592999 N 589908). Endanlegar dómkröfur gagnstefnanda í meðalgöngusök gagnvart meðalgöngustefnanda, sveitarfélaginu Norðurþingi, eru: Að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli Þeistareykja og Áss liggi á sveitarfélagsmörkum Þingeyjarsveitar og Norðurþings frá Eilífshnjúki (A 608870 N 591490) í Gangnamannaskarð (syðra) í Hrútafjöllum (A 604149 N 593251) og þaðan í vörðu á Bunguvegg (A 600913 N 594615). Endanlegar dómkröfur meðalgöngustefnanda, sveitarfélagsins Norðurþings, á hendur meðalgöngustefndu, eigendum Reykjahlíðar og Þingeyjarsveitar, vegna Þeistareykja eru: Að viðurkennt verði með dómi að landamerki heiðarlands Áss og Svínadals í Kelduhverfi á svæðinu frá Eilífshnjúki í austri að landamerkjum við Þeistareykjaland í vestri, þ.e. landamerki heiðarlands til suðurs, séu svohljóðandi: Frá Eilífshnjúk (hnit 608-870; 591-490) og þaðan beint vestur í Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum (hnit 603-862; 592-465), og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst út í Bunguveggi (rétt horn) (hnit 600.898; 592.552). Þá krefst meðalgöngustefnandi málskostnaðar in solidum úr hendi meðalgöngustefndu. Aðalstefnendur krefjast sýknu í gagnsök og meðalgöngusök, auk málskostnaðar. Gagnstefnandi krefst sýknu í aðalsök og meðalgöngusök, auk málskostnaðar. I. Af gögnum verður ráðið að ágreiningur um landamerki á hinu umþrætta landsvæði í Þingeyjarsýslum hafi fyrst orðið áþreifanlegur milli eigenda Reykjahlíðar og Þeistareykja eftir að óbyggðanefnd tilkynnti þá ákvörðun sína þann 15. júní 2006 að hún myndi taka til umfjöllunar landsvæði á austanverðu Norðurlandi í samræmi við lög nr. 58, 1958 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Samkvæmt úrskurðum nefndarinnar í málum nr. 1/2007 og 2/2007 varð það niðurstaðan að allt landsvæði innan landamerkja nefndra jarða, en einnig innan landamerkja Áss og Svínadals, væri eignarland. Í úrskurðunum var skýrt kveðið á um að ekki væri tekin afstaða til merkja milli jarðanna. Af hálfu eigenda nefndra jarða, en einnig íslenska ríkisins, var unað við niðurstöðu óbyggðanefndar að þessu leyti. Vegna lýsts ágreinings um legu landamerkja nefndra jarða boðaði sýslumaðurinn á Húsavík til sáttafundar þann 14. ágúst 2009, millum landeigenda, en án árangurs. Eftir höfðun þessa máls kom í ljós að ágreiningur var einnig um suðvesturmerki jarðarinnar Áss/Svínadals og þar með um merkjalínur gagnvart jörðunum Reykjahlíð og Þeistareykjum. Ágreiningur málsaðila er m.a. um það hvar landamerki nefndra jarða liggi um Gjástykki, við Hrútafjöll og Hituhóla. Við meðferð málsins var hins vegar upplýst að enginn ágreiningur er með aðilum um landamerkjapunktinn Eilífshnjúk, en þar um hafa þeir m.a. vísað til landamerkjabréfa jarðanna og annarra gagna. Þá er ekki ágreiningur um að merki Reykjahlíðar og Þeistareykja liggja saman norðan við Gæsafjöll. Aftur á móti er ágreiningur um merkin þar í milli, um staðsetningu örnefna, þ. á m. Gangnamannaskarð (syðra) í Hrútafjöllum og um hvernig túlka eigi landamerkjalýsingar úr Gangnamannaskarði í Bunguvegg við fyrrnefnda Hituhóla, vestan Hrútafjalla og Gjástykkis. Var þessi ágreiningur áréttaður við meðferð málsins, m.a. í vettvangsferðum, og hann afmarkaður með hnitsettum kröfulínum og ljósmyndum, sbr. einkum dskj. nr. 61-73. Við meðferð málsins hafa málsaðilar lagt fram margvísleg gögn. Helst má þar nefna þinglýst landamerkjabréf jarðanna Reykjahlíðar og Áss og Svínadals frá 1. maí 1889 og 8. apríl 1891 og þinglýsta landamerkjaskrá Þeistareykjaafréttar frá 16. september 1948. Þá hafa aðilar lagt fram örnefnaskrár, lögfestur, vísitasíur og afréttarskrár, en að auki vísa þeir til heimildarrita, þ. á m. eru rit í bókaflokknum Göngur og réttir frá 1950, Byggðir og bú Suður-Þingeyinga frá 2005 og samantekt Þjóðskjalasafns um jarðir í Þingeyjarsýslum. Ágreiningslaust er að jarðirnar Reykjahlíð, Þeistareykir og Ás eru forn býli. Verður hér á eftir vikið að þeim helstu heimildum um jarðirnar, sem aðilar hafa teflt fram og varða framangreint álitaefni. a) Jarðarinnar Reykjahlíðar er fyrst getið í máldögum Auðunar biskups rauða frá 1318. Segir í máldaganum að Reykjahlíðarkirkja eigi hálft heimaland með öllum gögnum og gæðum. Í sambærilegum yngri heimildum er réttindum kirkjunnar ítrekað lýst og m.a. staðhæft að hún eigi Austurfjöll, fyrir austan Mývatn. Fyrir liggur að í byrjun 16. aldar komst Reykjahlíðarjörðin að hluta til í eigu svonefndra Ásverja frá Kelduhverfi. Var þá farið að safna vitnisburðum um réttindi jarðarinnar, einkum þó austan og sunnan Mývatns, og dæma um það dóma. Virðist tilefnið hafa verið deilur um námaréttindi. Í prófastvísitasíu Reykjahlíðarkirkju frá 1573 segir að landeigandi hafi selt brennisteinsnámur í Kröflu, en síðan er sagt að landamerki jarðarinnar séu: „... J austann verdann Seliadal og so langt uti mó sem Ýlýfs fiall kiemur framm undann Gásadals fiollum og so þadann j Ylýfsfiall og Hafragil, sem er austur við Jökulsá ...“ Á 18. og 19. öldinni voru margsinnis lesnar upp lögfestur á manntalsþingum um jörðina Reykjahlíð. Þar á meðal er lögfesta Einars Jónssonar frá 5. júní 1758, en þar er merkjum m.a. lýst með sama hætti og í áðurgreindri vísitasíu frá 1573. Landamerkjabréf Reykjahlíðar var útbúið 8. apríl 1891. Var það þinglesið 29. maí sama ár á Skútustöðum. Segir í bréfinu um austur- og norðurmerkin: „... Að austan ræður Jökulsá alla leið norður að Dettifossi. Að norðan móti Svínadals og Áslandi í Kelduhverfi, ræður bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk; þaðan bein stefna yfir Hrútafjöll og Gjástykki móti Þeystarreykjalandi, vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúkur ber rjett norður undan Gæsafjöllum. Frá merki þessu ræður bein stefna í Bóndhól, sem er beint vestur af Gæsadalsfjöllum og þaðan móti Grímsstaðalandi bein lína í Þverdalsbyrgi, þaðan yfir hjá Skjólbrekku í merkivörðu austast á Flatskalla, þaðan beina stefnu í Kvæk, sem er grashvammur við vatnið, er gengur inní hraunið vestarlega, milli Grímsstaða og Reykjahlíðar.“ Þáverandi eigandi og ábúandi Reykjahlíðar, Sigurgeir Pétursson, ritaði undir bréfið, en að auki var það áritað um samþykki af hálfu Erlends Gottskálkssonar, eiganda og umboðsmanns Áss og Svínadals, Benedikts Kristjánssonar, prests á Grenjaðarstað, vegna Þeistareykjalands, Sigurjóns Kristóferssonar, eiganda Grímsstaða, en einnig af eigendum jarðanna Ytri- og Syðri-Neslanda og Voga. Af gögnum verður ráðið að samfelld búseta hafi verið í Reykjahlíð frá því að jarðarinnar var fyrst getið. Óumdeilt er að eftir gerð landamerkjabréfsins 1891 hefur jörðin framselst með hefðbundnum hætti og verið veðsett. Elsta fjallskilareglugerð fyrir Þingeyjarsýslur er frá árinu 1893. Var þar öllu landi sýslunnar skipt í þrjú fjallskilafélög. Í reglugerðinni er m.a. kveðið á um að fjallskilafélögum megi skipta í deildir eftir því sem hagar, fjöll og vatnsföll deila. Þá segir að land skiptist í afrétti og heimalönd og að það sé hreppsnefnda að ákveða takmörk þar á milli. Ný fjallskilareglugerð var sett árið 1904, en þar segir að allt land skiptist í öræfi, afrétti og heimalönd og að það skuli vera afréttir, sem að fornu hafi verið. Núgildandi fjallskilareglugerð er frá árinu 1966. Fyrir gerð nefndra fjallskilareglugerða þekktist að gerðar voru afréttarskrár. Í afréttarskrá Skútustaðahrepps frá árinu 1878 er afréttarsvæðum Mývetninga lýst að nokkru. Segir þar að afrétturinn sé m.a. á Framdölum, Austurdölum og Grafarlöndum vestari svo og í Miklamó og í Dyngjufjallabruna. Í 4. og 5. lið er vikið að afréttarmörkum hreppsins gagnvart Kelduhverfi og Þeistareykjum, og segir þar: „4. Austurfjöll, sem öll eru eign Reykjahlíðarkirkju. Þau ná til suður allt fram undir jökla. Að austan takmarkast þau af Jökulsá á fjöllum. Að norðanverðu eru takmörkin á milli þessa afrejttar og Kelduhverfis afrjettarlanda þessi: Ur Hafragili beint til vesturs í Eilífsfjall og þaðan í Hrútafjöll. Að vestanverðu takmarkast afrétturinn af Kröfluhrauni allt suður á Þríhyrninga, og þaðan suður á Halaskógafjall gegn Námufjalli. Þaðan ræður fjallgarðurinn til suðurs í Þrengslaborgir. Lögrjett fyrir þennan afrjett er Dalsrjett, og liggur hún í Reykjahlíðar heimalandi.Innan takmarka afrjettarins á jörðin Vogar afrjettarland það er Ludent nefnist; þar stendur og nýbýlið Hlíðarhagi með þeim landamerkjum, er hjer segir: Að vestan ráða Hágangnafjöll útí Afanga og þaðan í Eilifsfjall. Ur Eilíf ræður bein stefna til austurs gegnt Austaribrekku, og ræður hún merkjum suður á móts við fremra Hágangnahorn. Ennfremur áskilur afrjettareigandi, að mega hafa selstöðu á Austaraseli, sem er innan takmarka afrjettarins. 5. Reykjahlíðar- og Grímsstaðaheiðar með Gæsadalsfjöllum. Þetta afrjettarland takmarkast að vestanverðu af Hólasandi, að norðan af Þeistareykjarlandi, að austan af Kröfluhrauni, að sunnanverðu af Grímsstaða- og Reykjahlíðarheimalöndum eptir þeirri stefnu er hér segir. Frá Hlíðarfjalli að austan vestur í Víðidalskrók, þaðan í Sjónarhól og svo í Tófuöxl, er liggur við Hólasand. Afrjettarlönd þessi tilheyra jörðunum Reykjahlíð og Grímsstöðum, en eru gengin til Hraunsrjettar í Helgastaðahreppi, eins og líka sveitar stjórnin í Helgastaðahreppi skipar fyrir um fjallskil á nefndum afrjetti. En haganlegra væri, að annað hvort væri hann genginn til Dalsrjettar, eða byggð væri fyrir hann ný aukarétt í Grímsstaða- eða Reykjahlíðarlandi.“ Afréttarskrárinnar frá 1878 er getið í bókaflokknum Göngum og réttum, eftir Braga Sigurjónsson, en einnig í öðrum ritum, þ. á m. ritum Jóns Sigurðssonar frá Ystafelli. Í þessum heimildum segir m.a. um leitarsvæði Mývetninga á Austurfjöllum að á síðari tímum hafi „afrétturinn“ verið Norðurfjöll, Veggir, Eystri- og Neðri-Miðfjöll og Gæsafjöll og Gæsafjallastykki. Þess er getið að áður hafi fé af Austurafrétt verið réttað á Réttargrund við Hlíðarhaga, og að þangað hafi verið smalaður mikill hluti Austurafréttar eða sunnan frá svonefndri Vallhumalslág og norður að landamerkjum Keldhverfinga svo og einhver hluti af „afrétt“ Helgastaðahrepps. Í nefndum heimildum er vísað til gamalla sagna um að Keldhverfingar hafi smalað Austurafrétt að nokkru áður fyrr, því að Mývetningar hafi þá ekki notað hana mikið til fjárgöngu. Í örnefnaskrá Péturs Jónssonar um Reykjahlíð frá 1950 segir að svonefnd Gæsafjallagirðing hafi verið reist vegna sauðfjárveikivarna árið 1941. Staðhæfir Pétur, en hann var um árabil bóndi í Reynihlíð og hreppstjóri Skútustaðahrepps, að Gjástykkisvegur liggi yfir móa og sé austan við Gæsafjöll, en um norðursvæði jarðarinnar segir hann nánar: „Gjáveggur er norður frá Kolhól á hæðunum mót austri. Svo er Gjástykkisveggur mót vestri suður frá. Norður frá Leirhnúkshrauni austanverðu og Hágöngum er svo suðurendi þess mikla Gjástykkis, sem að mestu er í Þeistareykjalandi. Í Gjástykkinu suðvestur af Hrútafjöllum eru Éthólar. Hrútafjöll, sem hér er vitnað til, eru norðan merkja. Sunnan við þau heitir Hrútafjallahali, og gegnum hann er skarð nálægt merkjum, sem heitir Gangnamannaskarð. Halinn er sunnan við skarðið. Suðaustur af Hrútafjöllum er óslétt land, sem heitir Hrútafjallakrubbar. Suðvestur af Hrútafjöllum er aftur Hrútafjallahitur, ofurlítil volgra í jörð. Hrútafjallarandir eru suður frá Hrútafjöllum, upp frá Gjástykkisvegg. Eilífsvötn er allstórt vatn milli Hágangs og Grjótháls, þetta er nokkuð stórt vatn og nú ávallt nefnd Eilífsvatn. Hitt er eldra nafn, og munu þá talin með smávötn nálægt Réttargrund. Eilífur er hár tindur á sýslumörkum og Litli-Eilífur er háfláfastur honum að sunnan. Norður af Eilífsvatni eru lágar grjótöldur, það er byrjun á Grjótháls.“ Í Árbók Þingeyinga 1966 lýsir fyrrnefndur Pétur m.a. gæðum jarðar sinnar, Reykjahlíðar. Segir hann að á meðal helstu kosta hennar séu mikið afréttarland, en um takmörk hennar til norðurs segir hann: „Lína úr Mývatni um 800 m austan við Grímsstaði í norður vestan við Gæsafjöll og svo norðan við þau austur í Eilíf og þaðan í Dettifoss.“ Tiltekur Pétur að merkjalínan í hánorður sé 17 km í merki norðan við Gæsafjöll en þaðan sé merkilínan í Dettifoss 31 km. Í fyrrnefndum bókaflokki Göngum og réttum, V. bindi, er frásögn Péturs Jónssonar á fjárleitum í Reykjahlíðarlandi. Segir hann frá því að forðum hafi landið m.a. verið notað til hestagöngu á vetrum bæði fyrir Mývatnssveit, Kelduhverfi og víðar. Hann lýsir m.a. fyrstu göngum sínum árið 1910, en einnig þeim síðustu árið 1948. Um takmörk leitarsvæðis á Norðurfjöllum segir hann að þau takmarkist að norðan af landamerkjum Kelduhverfis, en þar hafi Mývetningar hitt fyrir gangnamenn Keldhverfinga. Að vestan segir hann að leitarsvæðið hafi takmarkast af Leirhnjúkshrauni, sem hann segir að sé illfært. Pétur getur þess að ýmsar náttúruhamfarir hafi orðið í Reykjahlíðarlandi, en helst megi þar nefna á sögulegum tíma Mývatnselda á árunum 1724 til 1729: „... voru þau eldgos öll í Reykjahlíðarlandi“. Nefnir hann í því sambandi Stóra-Víti vestan við Kröflu svo og Leirhnjúk, en jafnframt að samtímis hafi verið gufugos við Hituhóla. Þá segir hann að þann 21. ágúst 1727 hafi hafist gos við Leirhnjúk, og hafi þá komið mikið hraun upp sem hafi runnið til norðurs en austan við Gæsafjöll og heiti það Leirhnjúkshraun. Pétur getur þess að eftir að girðing var reist norðan við afréttarlönd Reykjahlíðar hafi mjög fátt fé komið inn á afréttarlönd jarðarinnar. Samkvæmt bréfi sveitarstjórnar Skútustaðahrepps frá 12. mars 2007 eru „afréttir“ í hreppnum í einkaeign ákveðinna jarða og skiptast í Austurafrétt og Suðurafrétt. Fyrrnefnd girðing, sem reist var vegna sauðfjárveikivarna í byrjun fimmta áratugar tuttugustu aldarinnar, liggur m.a. norðan Gæsafjalla og austur um Gjástykki og áfram austur. Girðingin var endurnýjuð á árunum 1970-1972 að frumkvæði Skútustaðahrepps, á nær sama girðingarstæði. Eru heimildir um að ágreiningur hafi risið um skiptingu kostnaðar vegna girðingarframkvæmdanna. Fór svo að Skútustaðahreppur stefndi eigendum Þeistareykja, þ.e. Aðaldælahreppi og Reykdælahreppi, en einnig Kelduneshreppi, til greiðslu á helmingi kostnaðar við framkvæmdina, en hin nýja girðing náði frá Dettifossi að sandgræðslugirðingu, vestan við Gæsafjöll. Í málatilbúnaði oddvita Skútustaðahrepps er girðingin nefnd landamerkjagirðing. Málinu var vísað frá með dómi Hæstaréttar Íslands, sbr. mál nr. 66/1975. b) Jarðarinnar Þeistareykja er fyrst getið í máldaga Auðunar rauða frá 1318, en þar segir að „Þeistareykjaland“ tilheyri Múlakirkju í Aðaldal. Hið sama kemur fram í síðari máldögum, en einnig í kirknaskrám og vísitasíubókum frá 15., 16. og 17 öld. Í lögfestum á 18. öld eru Þeistareykir margsinnis nefndir jörð, með túnum, engjum, holtum, högum og öðrum landsnytjum og sagt að ekkert sé undan skilið sem fylgi jörðinni og fylgt hafi. Samkvæmt gögnum voru Þeistareykir eitt fjögurra brennisteinsnámasvæða í Suður-Þingeyjarsýslu, en hin voru Kröflu-, Hlíðar- og Fremrinámur. Framan af virðist brennisteinsnám hafa verið mikilvæg aukabúgrein fyrir þingeyska bændur, a.m.k. fram í byrjun 19. aldar. Deilur risu um brennisteinsnámið á Þeistareykjum eftir 1792, sem lyktaði með hæstaréttardómi í Danmörku 1823, en þá var Múlakirkju dæmt fullt eignarhald yfir námunum. Bærinn Þeistareykir var norður undir Bæjarfjalli uppi á hinu mikla heiðarlandi milli Reykjahverfis og Jökulsár á Fjöllum, langt norðan Mývatnssveitar til suðurs og Kelduhverfis til norðurs, en næsta byggð var í Reykjahverfi, í um 15 km fjarlægð. Stærsti hluti landsins er brunahraun. Á vesturmerkjum eru Lambafjöll og Þeistareykjahraun, sem einnig er nefnt Borgarhraun á kortum, en þar austan við eru Kvíhólafjöll, Bæjarfjall og Ketilfjall og enn austar eru Þórunnarfjöll og Þeistareykjabunga og loks Gjástykki. Í lögfestu frá 1744 er vikið að landamerkjum Þeistareykjajarðarinnar, en þar segir: „ sem greindre Jörd filger og filgt hefur ad fornu og Niju (Hvar med og Meinter eru aller Mælefellshagar) ad tilteknum þessum landa Merkjum ad sunnan So langt framm j Mö, þar til Ylyfs fiall er nærre geinged under Giæsadalsfioll, og So rett austur og vestur, ad Vestann ráda Lambafioll, ad Nordan Raudhöll og rettsijnes Vr hönum sutur og Vestur, enn Ad austan rædur land eign þeirra Manna er nærst kunna Sier landeign ad beVijsa.“ Merkjum Þeistareykja er lýst með svipuðum hætti í síðari lögfestum, en heimildir eru um að búseta á jörðinni hafi á köflum verið stopul. Liggur fyrir að margoft var leitast við að byggja og nýta hana sem slíka, m.a. til beitar og grastekju. Á vormánuðum 1809 lét Þórarinn Jónsson, prestur í Múla, frá sér fara auglýsingu um landamerki Þeistareykja, og segir þar: „ Og til ad koma í veg fyrir slíkt ad nockru, þá eru þessi ummerki Þeistareika Lands ad medreiknuðum Mælifells högum: ad vestan ráda Lambafiöll réttlínis út og sudur, ad nordan Raudhóll austur og vestur, fyrir víst allt á midia Dunareikiahálsa, sudur undir Bóndólfs Skard, takmörk ad sunnan Eilífshnjúkur nærri gegninn undir Gæsadals Fiöll, og þadan réttlínis úr sama Hniuki út aptur Móts vid ádurnefndt Bóndólfs Skard austur frá Þeistareikium.“ Síðast mun föst búseta hafa verið á Þeistareykjabýlinu í um 5 ár, en endanlega mun henni hafa lokið árið 1873. Eftir það mun túnið hafa verið nytjað allt fram undir 1955, en annað land helst nytjað sem afréttur. Er Helgastaðahreppi var skipt í Aðaldæla- og Reykdælahrepp árið 1894 gerðu hrepparnir samning við séra Benedikt Kristjánsson á Grenjaðarstað um að hann léði hreppunum Þeistareykjaland til afnota. Hreppsnefnd Aðaldælahrepps endurnýjaði samninginn árið 1905, en þá án endurgjalds. Af gögnum verður ráðið að fyrirsvarsmenn hreppanna hafi lýst kaupáhuga á Þeistareykjalandi og liggur fyrir að af því tilefni lét sýslumaðurinn í Þingeyjarsýslum í té umsögn um jörðina árið 1912. Segir í henni að kalla megi óhjákvæmilega nauðsyn fyrir íbúa hreppanna að hafa upprekstur í Þeistareykjalandi og því sé eðlilegt að hreppsnefndirnar hafi umráð yfir landinu. Í lýsingu Þeistareykja, sem gerð var vegna fyrirhugaðrar sölu, segir að Þeistareykjaafréttur sé nálægt 2 fermílur að stærð og að engir aðrir noti afréttinn til upprekstrar en Reykdæla- og Aðaldælahreppar, en að jafnaði sé rekið á hann 6.000 fjár árlega. Í málinu liggur fyrir skjal sem ber yfirskriftina: „Landamerki Þeistareykjaafréttar.“ Skjalið er ódagsett og óþinglýst, en talið er líklegt að það hafi verið gert eftir sölu Þeistareykja árið 1915, til nefndra hreppa. Skjalið er undirritað af oddvitum hreppanna, en það hefur verið talið ritað af Benedikt Jónssyni á Auðnum, sem var uppi 1846-1939. Í skjalinu er merkjum Þeistareykja lýst þannig: „Suðvesturhorn landsins er á Hólasandi þar sem norðurrönd Eyjólfshnjúks sér norður undan Gæsafjallahorni nyrðra. Þaðan ræður merkjum að sunnan gegnt Grímsstaða- og Reykjahlíðarlöndum, samkvæmt þinglesnum landamerkjaskrám þeirra jarða, bein stefna um Gæsafjallahorn nyrðra á Eilífshnjúk, gegnt Hrútafjöllum. Að austan gegnt Ás- og Svínadalslandi ráða merkjum Hrútafjöll, samkvæmt fornum máldögum og lögfestum Áss, og frá Hrútafjöllum í Kerlingarhól. Að norðan úr Kerlingarhól um Sauðklett og Eyjólfshæð í syðri enda Lönguhlíðar, þaðan um Rauðhól eftir Bláskógavegi um sæluhús í Höfuðreiðarmúla. Að vestan úr Höfuðreiðarmúla um Hálambafjöll í Gústahnjúk og þaðan um Þverárgilsdrög, Kröflugil og eftir sandi í suðvesturhornmark það, sem í upphafi er nefnt. Land allt innan þessara merkja er óskoruð eign Reykdæla- og Aðaldælahreppa, og eiga engir aðrir neins konar ítök í það eða réttindi til þess, önnur en landsjóður námur.“ Umrætt skjal var undirritað eigin hendi af fyrirsvarsmönnum hreppsnefnda Reykdæla- og Aðaldælahreppa. Í niðurlagi þess segir að landamerkjaskráin sé samþykkt og staðfest af landeigendum aðliggjandi jarða, en þar undir rita nafn sitt m.a. Einar Friðriksson og Jón Einarsson fyrir hönd Reykjahlíðar svo og fyrirsvarsmenn og jarðeigendur nokkurra jarða í hinum fornu Reykdæla- og Aðaldælahreppi, þ. á m. Kristján Jóhannsson í Klambraseli. Jarðeigendur Áss og Svínadals og Kelduness í Öxarfirði rita nafn sitt ekki undir skjalið. Landamerkjabréf fyrir svonefndan „Þeistareykjaafrétt“ var útbúið 16. september 1948. Bréfið er ekki í frumriti, en samkvæmt vélrituðum texta segir að það sé undirritað af Sigfúsi Björnssyni frá Sandi. Merkjum Þeistareykja er lýst þannig í bréfinu: „Að norðan eru merki frá suðurodda Sæluhúsamúla, bein stefna í norðurenda Rauðhóls, þaðan í suðurenda Lönguhlíðar, þaðan brún mót vestri og þaðan bein lína austur á Eyjólfshæð. Að austan eru merki fyrst bein stefna af Eyjólfshæð suður í norðurenda Bunguveggjar, þar sem varða er. Þá ræður merkjum gjáveggurinn, Bunguveggur, þar til hann þrýtur austur af Þeistareykjabungu sunnanvert. Frá veggjarenda á þessum stað ræður bein lína suður að Hituhólum miðjum og sama stefna suður yfir hólana. Frá sunnanverðum Hituhólum ræður óslitinn gjáveggur, Borgarveggur, allt suður að beinni línu sem þver sker vegg þenna, stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla, að norðan. Er það merkjahorn, sem hér myndast á Borgarvegg stutt norður af Éthól. Að sunnan eru merki frá þessum stað á Borgavegg, vestur eftir fyrrnefndri línu, stefnu af Eilíf á norðurrætur Gæsafjalla og sömu stefnu frá þeim stað, er rætur fjallanna ganga lengst norður og vestur mó og sanda þar, sem Eilífshnúk ber við Gæsafjöll að norðan, allt vestur á merkihnúk á Klapparbrekku, en þaðan bein stefna á Gústaskarð. Að vestan ráða Lambafjöll merkjum “ Í niðurlagi bréfsins segir að merkjaskrána hafi nefndur Sigfús gert að beiðni Aðaldæla- og Reykdælahreppa, eigenda afréttarlandsins. Þá segir í hinum vélritaða texta að á skjalið hafi fyrirsvarsmenn hreppanna ritað nafn sitt, annars vegar Áskell Sigurjónsson 27. júní 1950 og hins vegar Sigurður Guðmundsson 27. júní 1951, og loks jarðeigendur og umráðamenn þeirra jarða sem áttu eða höfðu umráð á landi umhverfis Þeistareykjaafrétt. Eru þar á meðal vélrituð nöfn þáverandi eigenda Reykjahlíðar, þeirra Péturs Jónssonar, Illuga Jónssonar, Sigurðar Jónssonar, Þorsteins Jónssonar og Kristjönu Hallgrímsdóttur, en einnig Erlings Jóhannssonar f.h. Kelduneshrepps v/ Ásheiðar, en sá síðastnefndi mun hafa verið hreppsnefndarmaður um árabil. Umrætt bréf, sem nefnt hefur verið Sigfúsarskrá, er undirritað eigin hendi af Sigurði Guðmundssyni á Grenjaðarstað þann 27. júní 1951. Er vélritað að það hafi hann gert samkvæmt umboði fyrrnefnds Áskels Sigurjónssonar, dagsettu 27. júní 1950. Bréfinu mun hafa verið þinglýst í júlí 1951. Í ritinu Byggðir og bú Suður-Þingeyinga frá 2005 segir að land Þeistareykja sé allstórt og er merkjum þar lýst með líkum hætti og í fyrrnefndri Sigfúsarskrá. Í örnefnaskrám, en einnig í fyrrnefndum heimildaritum, er fjallað nokkuð um Þeistareykjajörðina og m.a. lýst mörkum hennar. Í örnefnaskrá um Þeistareyki, sem kennd er við Ara Gíslason, segir í upphafsorðum að heimildarmaður við gerð hennar hafi verið fyrrnefndur Sigfús Björnsson, en þess einnig getið að hún hafi verið yfirfarin árið 1968 af Kristjáni Jóhannessyni í Klambraseli, fæddum 1892. Í aðfararorðum skrárinnar segir að til umfjöllunar sé hið mikla heiðarland austan Lambafjalla, sem nái allt austur að Jökulsá á Fjöllum, suður að Mývatnsafréttarlöndum og fjöllum og norður að byggð í Kelduhverfi. Sagt er að vesturhluti þessa landsvæðis sé Þeistareykjaland, en að austurhlutinn sé Ásheiði, sem tilheyri Keldhverfingum. Um austur- og suðurmerki Þeistareykja segir í skránni: „Svo eru merkin að austan úr Eyjólfshæð suður í norðurenda á Bunguvegg, en það er gjáveggur mjög langur. Hann þrýtur austur af Þeistareykjabungu sunnanvert. Frá veggenda er bein lína suður að miðjum Hituhólum og sama stefna suður yfir hólana. Frá þeim sunnanverðum ræður óslitinn gjáveggur sem heitir Borgarveggur, allt þar til hann er þverskorinn af línu frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Merkjahornið sem hér myndast á Borgarvegg er stutt norður af Éthól. Svo er að sunnan lína þessi, sem fyrr getur, frá Eilífshnjúk, við norðanverð Gæsafjöll allt vestur á Merkihnjúk sem er á Klapparbrekku, og þaðan bein stefna á Gustaskarð. Mikið af þessu svæði er hraun og sandar, en þó eru allmiklir gróðurkaflar í því. Þegar landið er smalað, er því skipti í tvær leitir. Heitir austurhluti þeirra Gjástykkisleit, en vesturhlutinn Þeistarekjaleit.“ Í örnefnaskrá Ara segir að land Þeistareykja sé um 330 ferkílómetrar að stærð. Tekið er fram að á svonefndum Þeistareykjagrundum hafi byggðin verið, en að þar austan við sé landið nefnt Austanfjalls. Um einstök örnefni segir m.a. í skránni, að austast og nyrst á merkjum sé örnefnið Eyjólfshæð, en þar sunnar séu m.a. Sandfell og Þórunnarfjöll og enn austar sé Þríhyrningur. Þá segir að þar skammt suður frá sé stakur hnjúkur á hrauninu alláberandi, sem heiti Einbúi. Síðan segir: „Það er gróðurlítið land hér um slóðir. Austur af Einbúa eru á merkjum Hituhólarnir. Er hér mikið af flötum móum. Norður frá Hituhólum með merkjum er nefnt Gjástykki, grunnt dalverpi með gjávegg að vestan, lágum óreglulegum og missignum....Í suðausturhorni landsins er Gjástykkisberg. Það er milli Borgarveggs og Hrauntagls. En það er norðurendi hrauns frá Leirhnjúk við merki austan Gæsafjalla. Austur til Hrútfjalla leita þeir. Suður frá Hituhólum með Gjástykki að vestan er óslitinn gjáveggur með nokkrum hraunborgum á barminum. Þetta heitir Borgarveggur. Það eru háir hólar og sumir holir innan. Syðsta borgin á veggnum en sunnan merkja og heitir Éthóll. Þar átu gangnamenn mat sinn. Syðsti hluti Þeistareykjalands, mórinn austan og sunnan og jafnvel vestan við Kvíhólsfjall heitir Gæsafjallamór. Dregur hann nafn af Gæsafjöllum í Reykjahlíðarlandi. Þetta eru flatir móar. Norðan undir Gæsafjöllum eru Drauggrundir. Um þær liggja merkin.“ Í örnefnaskrá fyrrnefnds Kristjáns Jóhannssonar í Klambraseli er merkjum Þeistareykja m.a. þannig lýst: „... Að síðustu förum við í suðaustur í Þeistareykjalandshorn, þar kallast Hituhólar yfir þá liggja merkin milli Keldhverfunga og Þeistareykja svo þeir tilheyra ekki Þeistareykjum nema að hluta....Síðast er svo bein lína úr suðausturhorni landsins vestur norðan Gæsafjalla um Draugsgrundir í vörðu á Klappabrekku í Gústa.“ Í athugasemdum í skrá Kristjáns segir um Bunguvegg: „Er hár gjaveggur móti austri. Snýr frá norðri til suðurs eins og allir gjáveggir hér. Hann er ófær uppgöngu á löngum köflum.“ Í nefndum athugasemdunum segir að landmerkin séu ekki skráð eftir skrá frá sýsluskrifstofu heldur eftir minni. Í svonefndum viðbótum við örnefnaskrá Þeistareykja, sem dagsettar eru 5. janúar 1984, greinir starfsmaður Örnefnastofnunar frá því að nefndur Kristján í Klambraseli hafi í október 1983 gert nokkrar athugasemdir við eldri örnefnaskrár og þar á meðal við skrá Ara Gíslasonar. Greinir Kristján þar frá merkjum Þeistareykja, en einnig víkur hann að fjallskilum og segir: „... fyrstu Þeistreykjagöngur hafi verið gengnar í einu lagi með 24-26 mönnum síðan um 1880, nema þau ár sem Sigfús Björnsson stjórnaði göngum í Þeistareykjalandi. Einnig breytti hann (Sigfús) merkjum Þeistareykjalands í samráði við eigendur þess og aðra viðkomandi aðila. Samt telja þeir Höfuðreiðarmúla í örnefnaskrá Þeistareykja og fleira, sem Kristján telur ekki eiga að vera þar ...“ Haft er eftir Kristjáni að norðurmörk Þeistareykja liggi m.a. eftir beinni línu úr suðurenda Lönguhlíðar um Beinaklettshæðir í Eyjólfshæðir. Er haft eftir Kristjáni að Sauðklettur sé skammt frá Eyjólfshæð og að hann hafi verið norðausturhorn Þeistareykjalands, en um það örnefni segir hann: „Þessi klettur var umdeildur milli landeigenda, því margir eru klettarnir þar. Því færði Sigfús Björnsson mörkin í Eyjólfshæð ... einnig lét hann Reykhverfinga hafa hálfan Höfuðreiðarmúla frá Þeystreykjum. ... Ekki er rétt að telja Gjástykki til þess svæðis. Það er austan við Þeistareykjaland.“ Áðurnefndur Helgastaðahreppur náði forðum, eins og áður er fram komið, yfir hreppa þá báða, er nefndir voru Aðaldælahreppur og Reykdælahreppur, þ.e. sveitirnar Aðaldal, Reykjadal og Laxárdal, auk fremri hluta Reykjahverfis, nú Þingeyjarsveit. Fram kemur í bókaflokknum Göngum og réttum að sökum mikils fjárþunga forðum hafi féð leitað verulega á afréttir annarra sveitarfélaga, en af því hafi leitt að Helgastaðahreppur hafi orðið að senda menn á margar réttir nágrannasveita, þ. á m. í Kelduhverfi og í Hlíðarrétt Mývetninga og jafnvel leggja þeim til nokkurt gangnalið. Þá hafi nefndir nágrannar átt dilkrúm í Hraunsrétt í Aðaldal og Keldhverfingar að auki átt aðhald í Þeistareykjalandi. Um fjallskil ábúenda í hinum forna Helgastaðahreppi segir m.a. í „Skrá 1882 yfir afrétti og heimalönd, sem hreinsuð eru til Hraunsréttar: Afrétt sveitarinnar er Þeistareykjaland og hefur sveitin ekki aðra afrétt, hvorki til notkunar né hreinsunar nema í samlögum við aðrar fjallskiladeildir. Þeistareykjaafrétt er skipt í þessar leitir: a) Gjástykkisleit. Hún er austast í Þeistareykjalandi takmörkuð að austan af Hrútafjöllum, að sunnan af Hágöngum og Mývetningaleitum, að vestan af Þeistareykjaleit (Þórunnarfjöllum) og að norðan af Kelduhverfislöndum. Í þessa leit þurfa sjö menn í fyrstu göngum og fjóra til sex í öðrum og þriðju. b) Þeistareykjaleit. Hún takmarkast að austan af Gjástykkisleit, að sunnan af Gæsafjöllum, að vestan af Hólasandi og Lambafjöllum og að norðan af Kelduhverfisheiðum. Í þessa leit þurfa 20-22 í fyrstu göngum og 14-18 í öðrum og þriðju. Segir í nefndri skrá að vanalega hafi Gjástykkisleitin byrjað að sunnan og hafi þá leitarmenn legið nóttina áður undir Gæsafjöllum. Í bókaflokknum Göngum og réttum eru frásagnir um fjallskil á hinu umþrætta landsvæði. Þannig er til lýsing Ketils Indriðasonar frá Ytra-Fjalli í Aðaldal um fjallskil Aðaldæla og Reykdæla og um Þeistareykjagöngu árið 1943. Um austurmörk leitarsvæðisins segir Ketill að þangað hafi farið Hannes bóndi Jónsson á Staðarhóli en hann hafi verið gangnaforingi. Hafi hann farið við sjötta mann austur fyrir Þeistareykjafjöll; „... og var þar drjúgum þunnskipaðra, enda minni fjárvon, en tveim hinum röskustu mönnum var ætlað að fara suðaustur í Gjástykki og ganga síðan vestur með Gæsafjöllum að Hólasandi og taka við fénu, er það rynni suður, norðan úr landinu.“ Þarf til þess bæði lagni og harðfylgi með kunnáttu á landsháttum, og hrekkur þó ekki til, ef út af ber með veður og skyggni. Fram kemur í frásögninni að aðhald hafi verið hlaðið í Klettaborgum vestan af Kvíhólafjöllum og hafi m.a. verið til þess ætlast að „austanfjalla - og Gjástykkismenn“ rækju fé sitt þangað. Í byrjun 21. aldar voru boraðar könnunarholur í landi Þeistareykja vegna hugsanlegrar jarðvarmavirkjunar, á grundunum norðan Bæjarfjalls. c) Jörðin Ás var samkvæmt Landnámu landnámsjörð Önundar Blængssonar. Í lögfestum og máldögum frá 14. og 15. öld er Ás-jarðarinnar ítrekað getið, en þó er þar ekki fjallað sérstaklega um suðurmörk hennar. Samkvæmt samantekt Þjóðskjalasafns lögfesti Jón Jónsson eignarjörð sína Ás og hjáleigur hennar fyrir manntalsþingsrétti að Ási þann 25. júní 1789. Segir þar um suðurmörkin: „Þaðan rétta stefnu í Meiðavallahamar, úr honum rétt til vesturs í þann austari sandklett, þaðan í Hrútfjöll og austur í Eilífshnjúk og svo beint austur í Jökulsá og ræður hún svo landi að austan til sjávar.“ Landamerkjabréf fyrir jörðina Ás og afbýlisjörð hennar Svínadal í Kelduhverfi var útbúið 1. maí 1889. Því var þinglýst 24. júní 1890 á Skinnastöðum. Er merkjum m.a. þannig lýst: „Ás á land allt að utan og austan frá syðri enda á Svartbaksskeri við Jökulsá og með henni fram í Dettifoss, og þaðan beint vestur í Eilífshnjúk, og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst útí Búnguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu útí Eyjólfshæð austur í Eyjólfshæð austur í Kerlingarhól, og svo austur í Merkiþúfu og Arndísarhóla og alla leið á Meiðavallahamar við Byrgisbotn, síðan ráða Byrgisbjörg landamerkjum á milli jarðanna Áss og Byrgis það sem björgin taka ...“ Bréfið er undirritað af E. Gottskálkssyni, en hann var umboðsmaður eigenda Áss. Bréfið er áritað um samþykki jarðeigenda nálægra jarða, þ. á m. umboðsmanni Þeistareykja, B. Kristjánssyni, og ábúanda og eiganda Reykjahlíðar, Sigurgeiri Péturssyni. Að auki samþykktu bréfið landeigendur í Kelduhverfi. Landamerkjasamningur milli jarðanna Áss og Svínadals var útbúinn 27. ágúst 1837 og var hann þinglesinn í júní 1911. Segir þar m.a. um merkin milli jarðanna að þau séu frá Dettifossi að framan og austan, beina stefnu til vesturs í Eilífshnjúk. Samkvæmt jarðamati 1916-1918 er Ás vestanvert við Jökulsá. Í matinu er hin þinglesna landamerkjalýsing tekin upp, en ekki er um algjörlega orðrétta samsvörun að ræða, t.d. er talað um Bringuveggi í staðinn fyrir Bunguveggi og fleira. Í matinu segir að jörðin eigi hrossagöngu á Mývatnsfjöllum. Ýmsar breytingar urðu á eignarhaldi Áss á 20. öldinni. Jörðin komst m.a. í eigu Einars Benediktssonar skálds árið 1907, sem seldi hana Kelduneshreppi árið 1924. Árið 1938 var heimaland Áss suður að Rauðhólum selt ábúendum, en allt land þar sunnan við og vestan línu úr Ásbyrgisbotni í Rauðhóla undanskilið og var það „afréttur“ Kelduneshrepps. Hreppsnefnd Kelduneshrepps afsalaði Náttúruverndarráði spildu úr „afréttarlandi hreppsins“, sem áður tilheyrði Ási, 17. mars 1973, til þess að verða hluti af þjóðgarði. Mörkum landsins að sunnan og vestan er þar lýst svo: „Að sunnan. Landamerki eins og þau eru tilgreind í landamerkjabréfi 27. ágúst 1887, þinglýst 28. júní 1911. Að vestan. Bein lína úr norðvestur horni Svínadalslands, sbr. ofanritað, í Botnslæk í Ásbyrgi.“ Kelduneshreppur og Landgræðsla ríkisins gerðu með sér samning 18. október 1991 um að hreppurinn léti endurgjaldslaust af hendi land úr syðri hluta Ásheiðar (afréttarland Kelduneshrepps) til landgræðslu. Mörkum landsvæðisins er lýst þannig: „Land þetta afmarkast af landi Svínadals að austan (þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum), hreppamörkum Kelduneshrepps að sunnan, (sýslumörk Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu), nýlegu hrauni vestan Hrútafjalla að vestan og væntanlegri girðingu að norðan. Um nánari stærð og afmörkum landsins vísast til uppdráttar, sem fylgja skal samningi þessum og vera hlut af honum.“ Tekið er fram að landið verði afhent eiganda, þegar landið sé það vel gróið, að eigi sé nauðsyn á frekari aðgerðum af hendi Landgræðslunnar. Samningurinn var staðfestur af landbúnaðarráðuneytinu þann 12. október 1992. Í örnefnaskrá Ara Gíslasonar frá 1961 er lýst örnefnum á Ásheiði í Kelduneshreppi, en einnig merkjum. Segir um vesturhluta Ásheiðar að suðvestan Ingveldarstaðalands liggi merkjalínan frá Þjófaborg suðvestur í Kerlingarhól og síðan áfram í Eyjólfshæð; „Ef svo er haldið frá Eyjólfshæð suður með Þeistareykjalandi á hægri hönd er þar á merkjum Bunguveggur geysilangur. Sunnan hans heita Hituhólar. Þar breytir merkjalína um stefnu og stefnir heldur sunnar en í Eilíf, svo úr honum austur í Dettifoss.“ Um fyrrnefndan Kerlingarhól segir í skránni að hann sé áberandi hóll, en suður af honum sé gjáveggur, sem heiti Kerlingaveggur, er snúi mót austri. Suðvestur af hólnum sé Stórhóll og suðaustur af Eyjólfshæð liggi svo fyrrnefndur Bunguveggur. Þá segir einnig að suðaustur frá Stórhól sé gróin hraunbreiða, sem heiti Kvíar, en suðvestur af þeim séu Kvíahæðir. Um greint landsvæði segir í skránni: „Gjástykki er geysilegt flæmi, austast í syðri hluta Ásheiðar og er frá Bunguvegg og austur að Gjástykkisvegg. Það er allt sundursprungið af gjám og sumum stórkostlegum. Hér hafa orðið stórkostleg landsig. Á rimunum milli gjánna er sendið land og virðist ekki gróðurmikið, en þó dafnar fé þarna mjög vel. Þetta Gjástykki mun vera um 5 km breitt sums staðar og sumar sprungurnar ná alla leið norður í Kelduhverfi, t.d. veggurinn sem Undirveggur stendur undir ... Austan við Gjástykkið syðst eru Hrútafjöll og sunnan þeirra er Gangnamannaskarð. Norður frá Hrútafjöllum er hnúkur nokkuð hár sem heitir Mófell. Þar norður af eru Mófellshæðir og norðarlega á þeim er Litla-Mófell 402 m hátt. Þar taka svo við grónir Móar. Eilífur er syðst og vestast á Svínadalshálsi, afar hár og toppmyndaður með klettabeltum og grasgeirum hér og þar. Úr honum er merkjalínan í Dettifoss. En norður frá Eilíf er Grjótháls sem er frekar hrjóstrugur og óhrjálegur á að sjá.“ Í fyrrnefndum bókaflokki Göngum og réttum eru frásagnir um göngur á hinu umþrætta landsvæði, m.a. í 5. bindi. Segir um leitarmörk og hreppamörk Keldhverfinga að þau séu þau sömu að mestu leyti, en þó séu frávik sums staðar. Um suður- og vesturmörk leitarsvæðisins segir að þau séu í stórum dráttum þessi: „Um Biskupsás á Tunguheiði og Jóhannsgil í Sæluhúsamúla, þaðan þvert austur yfir heiðina í Eyjólfshæð. Frá Eyjólfshæð til suðurs um Bunguvegg í Hituhóla að girðingu, er skiptir afréttarlöndum Keldhverfinga og Mývetninga, og liggur rétt sunnan við Eilíf, austur í Hafragil norðan Dettifoss.“ Í nefndum bókaflokki segir um sveitir sem liggja að Kelduhverfi vestan Jökulsár, að þar séu Tjörnes, Húsavík, Reykjahverfi, Aðaldalur og Reykjadalur og að sunnan Mývatnssveit, og er áréttað að þar hafi verið girðing á milli frá árinu 1943. Þess er getið að alltaf hafi gengið margt fé í afréttum Keldhverfinga úr öðrum hreppum, þó mest úr Aðaldal og Reykjahverfi, eða frá innsveitungum eins og þeir eru nefndir, enda hafi þeir alltaf gengið með Keldhverfingum meira og minna í gegnum árin og geri enn. Sagt er frá því að þeir gangnamenn sem gangi Svínadalsháls og framhluta Ásheiðar fari fram að girðingu þeirri er liggur frá Hafragili um Eilíf ,,að Hituhólum.“ Þeir menn sem ganga vesturhluta Ásheiðar, sem oftast sé kallað Gjástykki, fari á bíl til móts við hina og sé gengið norður um Stórhól, Skuggaklett og norður fyrir Langavatnshöfða, en þar sé féð skilið eftir undir kvöld. Greint er frá því að frá árinu 1962 hafi Keldhverfingar haft dálítið réttarhólf í aðhaldi Aðaldæla á Þeistareykjum og dregið þar úr sitt fé flest ár síðan. II. Fjallað verður um kröfur og röksemdir málsaðila í einu lagi hér á eftir þar sem þær skarast að verulegu leyti í aðalsök, gagnsök og meðalgöngusök. Málsástæður og lagarök aðalstefnenda, eigenda Reykjahlíðar í aðalsök og meðalgöngusök. Aðalstefnendur byggja kröfur sínar einkum á áðurlýstum landamerkjabréfum jarðanna Reykjahlíðar, Þeistareykja og Áss/Svínadals, en að auki vísa þeir til áðurrakinna örnefnaskráa og eldri heimilda sem hér að framan hafa verið raktar. Byggja þeir á því að umþrætt merki milli greindra jarða eigi að vera í samræmi við landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 8. apríl 1891, þ.e. að norðan og þá þannig: „Úr Dettifossi og þaðan beint vestur í Eilífshnjúk og þaðan beint vestur í Gangnamannaskarð í Hrútafjöllum og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst í línu dregna í suður frá Bunguvegg (rétt horn). Frá Sunnanverðum Hituhólum ræður óslitin gjáveggur, Borgarveggur, allt suður að beinni línu, sem þversker vegg þenna(n), stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Er það merkjahorn, sem hér myndast af Borgarvegg stutt norður af Éthól. Þaðan er fylgt beinni línu til vesturs þangað til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum og þaðan bein stefna suður í Bóndhól.“ Um rétt merki vísa aðalstefnendur einkum til þeirrar merkjalínu sem lýst er í landamerkjabréfi Þeistareykja frá 16. september 1948, þinglýstu 31. júlí 1951. Benda þeir á að bréfið hafi verið samþykkt af eigendum og umráðamönnum jarða umhverfis Þeistareykjaafrétt, þ. á m. af þáverandi eigendum Reykjahlíðar. Þá hafi bréfið verið staðfest af oddvita Reykjadalshrepps 1950 og af oddvita Aðaldælahrepps 1951. Byggja aðalstefnendur á því að dómkrafa þeirra sé í ágætu samræmi við hið þinglýsta landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 8. apríl 1891, en það hafi verið undirritað af Sigurgeiri Péturssyni, þáverandi eiganda og ábúanda Reykjahlíðar, og samþykkt m.a. af Erlendi Gottskálkssyni vegna Áss og Svínadals, umráðamanni Þeistareykjalands, svo og af eigendum jarða sem land áttu að Reykjahlíð, þ. á m. Grímsstaða og Ytri- og Syðri-Neslanda. Jafnframt vísa aðalstefnendur um réttmæti kröfugerðar sinnar til áðurrakins landamerkjabréfs Áss og Svínadals frá 1. maí 1889. Aðalstefnendur benda á að sú merkjalína sem gagnstefnandi, Þingeyjarsveit, eigandi Þeistareykja, byggir á, fylgi varnargirðingu sem reist hafi verið 1941. Fái hún með engu móti staðist, enda hafi girðingin ekki verið girt á merkjum, líkt og títt hafi verið með mæðuveikigirðingar. Aðalstefnendur staðhæfa enn fremur að sveitarfélagsmörk séu ranglega skráð inn á kort á hinu umþrætta svæði. Aðalstefnendur byggja á því að kröfulína þeirra sé í fullu samræmi við náttúrleg merki á umræddu landsvæði, en að auki sé hún í samræmi við landnýtingu, en eigendur Reykjahlíðar hafi á hverjum tíma nytjað landið innan réttra merkja. Aðalstefnendur byggja á því að túlka beri orðalag landamerkjabréfs Reykjahlíðar með hliðsjón af ofangreindum gögnum en allar fyrirliggjandi heimildir styðji þá fullyrðingu þeirra að landamerki Reykjahlíðar og Þeistareykja séu um Borgarvegg. Aðalstefnendur byggja á því að merki jarðar þeirra og grannjarðarinnar Þeistareykja, sem og Áss/Svínadals, liggi greinilega saman með þeim hætti sem þeir hafi dregið upp á hnitsettum uppdrætti, sbr. m.a. dskj. nr. 62. Staðhæfa þeir að landamerkjabréf jarðanna vísi í raun öll á tiltekinn stað, sem sé í sunnanverðum Hituhólum. Byggja þeir á því að jörðin Þeistareykir geti ekki átt land fyrir austan línu, sem dregin sé um Bunguvegg-Hituhóla-Borgarvegg, sbr. áðurrakið orðalag í landamerkjabréfi Þeistareykja frá 1948. Sé þetta í samræmi við örnefnalýsingar jarðanna sem og aðrar heimildir, þ. á m. Byggðir og bú Þingeyinga frá 2005 og Göngur og réttir III frá 1950. Samkvæmt framansögðu andmæla aðalstefnendur merkjalínu gagnstefnanda, sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar, eiganda Þeistareykja, um að hún fari yfir Hrútafjöll. Telja þeir og fráleitt að einhver mistök hafi átt sér stað við gerð landmerkjabréfa er varði hið umþrætta landsvæði, svo skýrt sem þau séu orðuð, og eigi það ekki hvað síst við um merkjabréf Þeistareykja frá 1948, sem þinglýst hafi verið 31. júlí 1951. Benda þeir á og árétta að samkvæmt orðalagi nefnds bréfs eigi Þeistareykir ekki land fyrir austan Borgarvegg/Bunguvegg. Þvert á móti fari merkjalínan eftir gjáveggnum frá Hituhólum suður í þverlínu Eilífshnjúks/rætur Gæsafjalla og myndi þannig rétt horn við hana. Með réttu ætti því að vísa lýstri kröfu gagnstefnanda frá dómi ex offico þar sem hann eigi ekki lögvarða hagsmuni af legu landamerkja milli jarðanna Reykjahlíðar og Áss/Svínadals. Aðalstefnendur byggja kröfu sína gagnvart meðalgöngustefnanda, landeiganda Áss og Svínadals, sveitarfélaginu Norðurþingi, einkum á landamerkjabréfi Áss og Svínadals frá 1. maí 1989 og vísa til þess að þar sé merkjum lýst með svipuðum hætti og lýst sé í landamerkjabréfi Reykjahlíðar. Benda þeir á að í bréfi Áss sé sérstaklega getið um örnefnið Gangnamannaskarð (Syðra) í Hrútafjöllum, en að ágreiningur sé með aðilum um hvar umrætt skarð sé í Hrútafjöllum. Jafnframt vísa þeir til þess að kröfulína þeirra sé í samræmi við þá kröfugerð sem meðalgöngustefnandi hafði sjálfur haft uppi í málarekstri sínum fyrir óbyggðanefnd og telja ljóst að merki Reykjahlíðar liggi yfir Hrútafjöll og Gjástykki samkvæmt lýstum landamerkjabréfum í samræmi við hnitsetta kröfulínu nr. 3 á dskj. nr. 62. Aðalstefnendur byggja á því að túlka beri orðalag landamerkjabréfs Reykjahlíðar með hliðsjón af áðurröktum gögnum og staðháttum og árétta að merki Reykjahlíðar og Áss/Svínadals liggi greinilega saman. Þeir byggja og á því að Gangnamannaskarð hið syðra sé aðalskarðið í Hrútafjöllum, og sé það þekkt kennileiti. Þeir andmæla því málatilbúnaði gagnstefnanda og meðalgöngustefnanda að nefnt skarð sé í fjallsrananum sunnan við aðalfjallið, enda sé miklu nær að tala um lægð í rananum en skarð. Þá benda þeir á að í landamerkjabréfi Reykjahlíðar sé Gangnamannaskarð syðra ekki nefnt heldur einungis Hrútafjöll, sem þeir telja að bendi til þess að frekast eigi að miða við hátoppinn á fjallinu. Þá vísa þeir og til þess að kunnugir heimamenn telji að umrætt merkjaskarð sé í daglegu tali aðeins nefnt Gangnamannaskarð og að tilvísun til hins syðra sé sleppt, enda sé Gangnamannaskarð hið nyrðra óþekkt kennileiti. Loks benda aðalstefnendur á að samkvæmt dómkröfu meðalgöngustefnanda sé merkjalína hans dregin úr Hrútafjallahala í Borgarvegg, en ekki Bunguvegg líkt og segi í landamerkjabréfum Áss og Svínadals annars vegar og Reykjahlíðar hins vegar. Málatilbúnaður meðalgöngustefnanda fái því ekki staðist með nokkru móti og því beri að sýkna aðalstefnendur af kröfum hans í málinu. Aðalstefnendur byggja á því að við túlkun lýstra landamerkjabréfa verði að horfa heildstætt til orðalags þeirra og meta þau í ljósi eldri heimilda ásamt því að hafa hliðsjón af landfræðilegum aðstæðum og örnefnum. Engu breyti þó að girðingar séu ekki á merkjum á þessum slóðum, enda breyti uppsetning slíkra mannvirkja ekki þinglýstum bréfum. Þeir árétta að uppsetning girðinganna hafi helgast af því hvar besta girðingarstæðið var að finna, en fyrrnefnd girðing frá fimmta áratug tuttugustu aldar hafi upphaflega verið sett upp sem mæðuveikigirðing, og hafi slíkar opinberar girðingar oft ekki verið reistar á merkjum, enda tilgangur þeirra verið annar. Um lagarök vísa aðalstefnendur til landamerkjalaga nr. 5, 1982 og 41, 1919, með síðari breytingum og meginreglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra, sem og til einkamálalaga nr. 91, 1991. Einnig er af þeirra hálfu vísað til almennra reglna samningaréttar um að gerða samninga beri að halda. Þá vísa þeir til þinglýsingalaga nr. 39, 1978 og 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkaréttarins, en um málskostnað vísa þeir til XXI. kafla laga nr. 91, 1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda, sveitarfélagsins Þingeyjarsveitar, í aðalsök og meðalgöngusök vegna jarðarinnar Þeistareykja. Af hálfu gagnstefnanda er á því byggt að elstu skráðu landamerkjalýsingu Þeistareykja sé að finna í áðurrakinni lögfestu Múlaprests frá 9. maí 1744. Sé sú lýsing í samræmi við eldri merkjalýsingar Reykjahlíðar, þ. á m. þá sem lýst sé í áðurröktum Reykjahlíðarmáldaga frá 1573. Telur gagnstefnandi að umræddar heimildir verði ekki skildar á annan hátt en að landamerki jarðanna Þeistareykja og Reykjahlíðar sé bein lína sem liggi nokkurn veginn á ásnum austur-vestur, en þar sé hvergi minnst á Hrútafjöll. Er á því byggt að landamerkjalýsingarnar séu í fullkomnu samræmi hverjar við aðra og sýni svo ekki verði um villst að merki milli jarðanna liggi í beinni línu úr Eilíf vestur í Gæsafjallamó. Þeir vísa jafnframt til þess að fyrrnefnd lögfesta frá 1744 sé í samræmi við lögfestu Múlaprests fyrir Þeistareyki frá árinu 1854, en hún hafi verið lesin upp á manntalsþingi á Skútustöðum án andmæla. Byggir gagnstefnandi á því að landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 1891 sé í samræmi við þessar eldri heimildir um merki jarðarinnar, en samkvæmt bréfinu eigi jörðin land á móti Svínadal og Áslandi í beinni línu úr Dettifossi í Eilífshnjúk, en úr Eilífshnjúk ráði síðan bein stefna á móti Þeistareykjum vestur í Mó. Um sé að ræða beina línu, en það sé í ágætu samræmi við kröfugerð hans, en alls ekki í samræmi við kröfugerð aðalstefnenda í aðalsök þar sem ekki sé lýst beinni línu heldur krókóttri. Gagnstefnandi bendir á að er Þingeyjarsýslu hafi verið skipt í tvennt með konungsályktun þann 17. febrúar 1841 hafi m.a. verið miðað við landamerki Þeistareykja og Svínadals á því svæði sem hér um ræðir. Byggir gagnstefnandi á því að sé landamerkjalýsing Reykjahlíðar í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891 lesin af athygli verði hún ekki skilin á annan veg en svo að landamerkin liggi á sveitarfélagsmörkum í beinni línu á milli þeirra tveggja punkta, sem fyrr var getið. Þáverandi eigendur Þeistareykja hafi samþykkt landamerkjalýsinguna með áritun sinni á bréfið. Gagnstefnandi bendir jafnframt á að ef fallist yrði á túlkun aðalstefnanda, eigenda Reykjahlíðar, í aðalsök, væru hvorki landamerkin milli Reykjahlíðar og Svínadals og Áslands né landamerkin milli Reykjahlíðar og Þeistareykja í beinni línu, en að auki hlytu landamerkjapunktarnir að vera fleiri en þrír á jafnlangri leið. Gagnstefnandi byggir á því að jafnvel þó svo að landamerkjabréf Reykjahlíðar frá 1891 tiltaki að merkjalínan liggi yfir Gjástykki sé til þess að líta að Gjástykkið liggi bæði norðan og sunnan hreppa og landamerkja. Þannig sé örnefnið Gjástykkisbunga sunnan landamerkjalínunnar. Við málflutning var enn fremur til þess vísað að örnefnið Hrútafjallarandir væri á landamerkjum og að augljóst væri að Hrútafjöllin væru norðan þeirrar beinu línu, sem dregin væri úr Eilíf og vestur í Mó. Hljóti því tilvísunin í landamerkjabréfi Reykjahlíðar til Hrútafjalla að vera misritun ellegar að átt hafi verið við Hrútafjallahala, sem gangi suður af Hrútafjallarana. Gagnstefnandi bendir á að eftir að sveitarfélögin Reykdælahreppur og Aðaldælahreppur keyptu Þeistareyki af Landsjóði árið 1915 hafi verið gert áðurrakið landamerkjabréf fyrir jörðina. Bréfinu hafi aldrei verið þinglýst þar sem á hafi skort áritanir eigenda Áss, Svínadals og Kelduness. Á hinn bóginn hafi þáverandi eigendur Reykjahlíðar áritað bréfið og þannig samþykkt efni þess og lýsingu á landamerkjum. Gagnstefnandi byggir á því í ljósi ofangreinds að kjarni máls þessa sé í raun sá að árið 1948 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir Þeistareykjaafrétt, en þar hafi merki verið dregin með öðrum hætti en áður hafði verið gert. Er til þess vísað að aðalstefnendur byggi kröfur sínar í aðalsök fyrst og fremst á efni þessa bréfs fremur en á landamerkjabréfi Reykjahlíðar og eldri heimildum um merki jarðarinnar. Gagnstefnandi byggir á því að með afréttarbréfinu frá 1948 hafi einungis verið afmarkað leitarsvæði. Hafi það verið gert í kjölfar þess að girt var fjárheld girðing á landa- og hreppamörkum á árunum 1943-44, enda hafi fyrirkomulag leitar á hinu umþrætta landsvæði breyst eftir það. Vísar gagnstefnandi til þess að eigendur Þeistareykja hafi allt þar til umrædd girðing var reist hreinsað allt Þeistareykjaland og þ. á m. hið umdeilda svæði vestan Hrútafjalla til Hraunsréttar, líkt og lýst sé í framlögðum gögnum. Eftir að girðingin var reist hafi Keldhverfingar leitað hið umdeilda svæði og dregið sundur fé sitt norður í Kelduhverfi. Við gerð landamerkjabréfsins um afréttinn 1948 hafi hins vegar engar breytingar orðið á eignarhaldi hins umdeilda landsvæðis, enda séu slík bréf ekki lögmæt við aðilaskipti að fasteignum í heild eða að hluta, sbr. meginreglur laga um yfirfærslu á eignarrétti yfir fasteignum, sbr. 4. gr. landamerkjalaga nr. 41, 1919. Umrætt landamerkjabréf hafi þess utan ekki verið í lögmætu formi þar sem eigendur aðliggjandi jarða hafi ekki allir ritað nafn sitt á það. Bréfið hafi því aldrei verið tækt til þinglýsingar. Bendir gagnstefnandi og á að merkjalýsing bréfsins varðandi norðurmerki Þeistareykja hafi þegar verið dæmd ómerk með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra í máli nr. 192/1997. Til frekari rökstuðnings fyrir kröfugerð sinni vísar gagnstefnandi, Þingeyjarsveit, til áðurrakinnar afréttarskrár frá 1882. Í skránni sé það m.a. tiltekið að Gjástykkisleit sé austast í Þeistareykjalandi og megi ljóst vera að hið umdeilda landsvæði hafi verið innan landamerkja Þeistareykja og að eigendur jarðarinnar hafi hlutast til um að hreinsa svæðið ár hvert, a.m.k. til ársins 1943, sbr. m.a. fyrrnefndar lýsingar gangnamanna sem raktar séu í bókaflokknum Göngum og réttum. Gagnstefnandi áréttar að eftir að sauðfjárveikivarnagirðingin var reist á hinu umþrætta landsvæði hafi Keldhverfingar leitað Hrútafjöll og svæðið vestan þeirra og andmælir hann því sem röngu og ósönnuðu að Reykhlíðingar hafi forðum smalað Hrútafjöll. Gagnstefnandi áréttar enn fremur að gerð landamerkjabréfsins fyrir afrétt Þeistareykja árið 1948 hafi ekki verið í tengslum við aðilaskipti á eignarlandi heldur vegna leitarskipulags á svæðinu í kjölfar breyttra aðstæðna. Staðhæfir hann að fyrrum fyrirsvarsmönnum aðalstefnenda, og þeim sem rituðu nafn sitt á nefndan gerning, hafi verið þetta ljóst. Þannig hafi einn þeirra, Pétur Jónsson í Reynihlíð, fjallað um fjallskil í áðurrakinni grein í Árbók Þingeyinga árið 1966, en einnig lýst merkjum á landsvæðinu. Bendir gagnstefnandi á að af merkjalýsingu Péturs að dæma, hafi hann ekki talið að landamerkjabréfið, sem hann ritaði undir 18 árum fyrr, hefði breytt landamerkjum jarðanna. Í þessu samhengi bendir gagnstefnandi einnig á að samkvæmt frásögn Péturs, sem fram komi í bókaflokknum Göngum og réttum, hafi fátt fé komið inn á land Reykjahlíðar að norðan eftir að girðingin norðan afréttarlanda Reykjahlíðar var reist. Er á því byggt af hálfu gagnstefnanda að umrædd girðing hafi verið reist á landa- og hreppamörkum á árunum 1943-44, en að hún hafi síðan verið endurnýjuð á síðari hluta 7. áratugar 20. aldar á nær sama girðingarstæði. Bendir hann á að frumkvæðið að þeim framkvæmdum hafi komið frá Skútustaðahreppi, og hafi síðar risið ágreiningur um skiptingu kostnaðar vegna þeirra. Hafi svo farið að Skútustaðahreppur hafi stefnt eigendum Þeistareykja og Kelduneshrepps til greiðslu á helmingi kostnaðar vegna girðingarframkvæmdanna, en í þeim málatilbúnaði hafi Skútustaðahreppur byggt á því að um landamerkjagirðingu væri að ræða. Hafi málinu að lokum verið áfrýjað til Hæstaréttar, sem hafi lagt dóm á málið þann 2. maí 1978. Vísar gagnstefnandi í þessu sambandi til þess að í hreppsnefnd Skútustaðahrepps á árabilinu 1970 til 1978 hafi ávallt setið a.m.k. einn eigenda Reykjahlíðar. Telur gagnstefnandi að málatilbúnaður Skútustaðahrepps við innheimtu girðingarkostnaðarins sé í andstöðu við það sem aðalstefnendur haldi fram í þessu máli. Af hálfu gagnstefnanda er því andmælt að ýmis ummæli um landamerki Þeistareykja í ritum almenns eðlis sem og í örnefnaskrám eigi að hafa þau réttaráhrif sem aðalstefnendur í aðalsök haldi fram. Telur hann að þessar heimildir byggi allar á hinu svokallaða landamerkjabréfi frá árinu 1948, sem ranglega hafi verið talið afmarka Þeistareykjaland, en lýsi í raun merkjum leitarsvæðis. Byggir gagnstefnandi á að aðalstefnendur hafi ekki fært fram gögn eða sönnun fyrir því að þeir eða fyrirrennarar þeirra hafi eignast hið umdeilda land fyrir kaup eða með öðrum yfirfærslugerningi. Áréttar gagnstefnandi að landamerkjabréf, hvort sem þau séu gild eða ógild, geti ekki undir neinum kringumstæðum verið metin hliðstæð eða sambærileg við yfirfærslugerninga, enda verði í slíkum gerningum að koma fram hver sé framseljandi og framsalshafi og hvað sé framselt, en um slíkt komi ekkert fram í margnefndu bréfi. Gagnstefnandi vísar til þess að málsástæður og lagarök meðalgöngustefnanda, Norðurþings, séu í raun samhljóða hans og þá þannig að leggja beri til grundvallar þá lýsingu sem fram komi í landamerkjabréf Áss um landamerki á hinu umþrætta landsvæði, en á það bent að Þeistareykir séu í Suður-Þingeyjarsýslu, en Ásheiði í Norður-Þingeyjarsýslu. Gagnstefnandi bendir á að ágreiningur hans við meðalgöngustefnanda varði í fyrsta lagi það hvar staðsetja beri Gangnamannaskarð (syðra) í Hrútafjöllum og öðru lagi hvernig beri að túlka landamerkjalýsinguna úr Gangnamannaskarði. Gagnstefnandi andmælir þeirri kröfugerð meðalgöngustefnanda að kennileitið Gangnamannaskarð (syðra) í Hrútafjöllum sé í raun staðsett í Hrútafjallarananum, en ekki í fjallinu sjálfu. Byggir hann á því að sú staðsetning sé hvorki í samræmi við landamerkjabréf Áss né eldri heimildir um landamerki þeirrar jarðar og Þeistareykja og staðhæfir að skarð það sem meðalgöngustefnandi vísi til geti varla talist hafa borið jafn virðulegan titil og skarð. Miklu frekar sé um að ræða lægð í landinu. Bendir hann á að lengi hafi legið fyrir hvar umrætt skarð væri staðsett á kortum og hafi sýslu- og hreppamörk verið dregin um það á flestum þeim kortagrunnum sem aðgengilegir séu. Þannig hafi lengi legið fyrir að mörk sýslna og hreppa, og þar með merki jarðanna Þeistareykja og Áss, hafi verið dregin úr umræddu skarði að Bunguvegg norðan Hituhóla, en ekki sunnan þeirra líkt og byggt sé á í meðalgöngusök. Gagnstefnandi bendir á að Bunguveggur, sem nefndur sé eftir Þeistareykjabungu, liggi óslitinn frá norðri til suðurs allt að Hituhólum. Þá sé Borgarveggur skammt sunnan Hituhólanna, og liggi hann nokkurn veginn óslitinn allt suður á sveitarfélagamörk. Gagnstefnandi vísar til þess að meðalgöngustefnandi eða fyrirrennarar hans hafi ekki fyrr en undir rekstri þessa máls mótmælt því hvernig merkin hefðu verið dregin á milli jarðanna á fyrrnefndum kortum. Er í því samhengi bent á að öll hreppsnefnd Kelduneshrepps hafi ritað undir áðurrakinn samning við Landgræðslu ríkisins í októbermánuði 1991. Um lagarök í aðalsök og meðalgöngusök vísar gagnstefnandi til landamerkjalaga nr. 5, 1982 og 41, 1991 með síðari breytingum og til landskiptalaga nr. 46, 1941 með síðari breytingum. Þá vísar hann til þinglýsingalaga nr. 39, 1978, sem og eldri laga um sama efni. Einnig vísar hann til réttaráhrifa og gildis landamerkjabréfa að íslenskum rétti sem og til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Kröfu sína um málskostnað styður hann við XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um höfðun gagnsakar er vísað til 2. mgr. 28. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök meðalgöngustefnanda Norðurþings vegna Áss/ Svínadals í meðalgöngusök og gagnsök. Meðalgöngustefnandi byggir kröfur sínar einkum á hinu þinglýsta landamerkjabréfi jarðarinnar Áss og Svínadals. Vísar hann til þess að bréfið hafi verið áritað af eigendum aðliggjandi jarða, þ. á m. þáverandi eigendum Þeistareykja og Reykjahlíðar, meðalgöngustefndu. Meðalgöngustefnandi byggir á því, að landamerkjalínan frá Eilífshnjúk brotni við Gangnamannaskarð hið syðra og liggi línan þaðan beint vestur í Bunguvegg. Hann byggir á því að umrætt skarð liggi nokkru sunnar en meðalgöngustefndu, eigendur Reykjahlíðar og Þingeyjarsveit, miði við í kröfum sínum og málatilbúnaði. Staðhæfir hann að engin gögn liggi fyrir er hnekki landamerkjalýsingu Áss og Svínadals og því geti meðalgöngustefndu ekki átt frekari rétt en af þeim gerningi leiðir. Meðalgöngustefnandi bendir á að jafnvel þótt aðilar kunni að vera sammála um orðalag landamerkjalýsingarinnar, þá kunni ágreiningur að felast annars vegar í mismunandi skilningi á því hvaða skarð skuli teljast Gangnamannaskarð hið syðra og hins vegar á því hvort línan úr skarðinu um Gjástykki beint vestur í Bunguvegg sé í annarri stefnu en línan úr Eilífshnjúk að Gangnamannaskarði hinu syðra. Um merkjalínuna vísar meðalgöngustefnandi til framlagðra gagna og hnitsetningar í endanlegri kröfugerð hans fyrir dómi og krefst þess að viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki heiðalands Áss og Svínadals í Kelduhverfi séu þau sem þar greinir. Meðalgöngustefnandi bendir á að landamerkjalýsingar nefndra jarða séu nokkuð villandi, en að suðurmerki Áss séu þó tiltölulega skýrlega skilgreind í áðurröktu landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1889. Hið sama gildi um norðurlínu Reykjahlíðarlands samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1891. Allnokkur munur sé hins vegar á áðurröktum landamerkjalýsingum Þeistareykjalands frá 1809 annars vegar og frá 1948 hins vegar. Meðalgöngustefnandi bendir á að við gerð landamerkjabréfs Áss og Svínadals þann 1. maí 1889 hafi eigendur aðliggjandi jarða ritað samþykki sitt þar á og hafi landamerkjalýsingin því virst ágreiningslaus. Meðalgöngustefnandi bendir á að kröfugerð hans byggi á því að landamerkjalínan frá Gangnamannaskarði hinu syðra lendi ekki á Bunguvegg heldur sunnan enda hans, en síðan sé línan „flúgtuð“ til norðurs, en skýr málvenja á svæðinu sé að „út“ merki norður og því beri að skilja „út í Bunguveggi“ til norðurs. Hann bendir jafnframt á að í merkjalýsingu jarðarinnar sé í þrígang tilgreind stefna til vesturs, þ.e. „beint“ í vestur úr Dettifossi í Eilíf, úr Eilífi aftur „beint“ í vestur til Gangnamannaskarðs og loks „þvert“ í vestur til flúgtlínu við Bunguvegg. Tveir fyrri leggirnir víki lítillega frá stefnu í hávestur, sá fyrri 9° til suðurs og sá seinni 11° til norðurs. Síðasti leggurinn, frá Gangnamannaskarði í flúgtlínu í Bunguvegg, sé því sem næst í stefnu hávestur og loks sé bein lína frá Dettifossi í landamerkjapunkt sunnan Hituhóla mjög nærri því til hávesturs. Hann bendir á að í áðurrakinni ódagsettri örnefnalýsingu Ásheiðar, eftir Ara Gíslason, sé gengið út frá því að merkjalínan stefni suður fyrir Eilíf frá Hituhólum, en það eigi sér hvergi samsvörun í landamerkjalýsingum. Þá sé ekki skýrt í örnefnalýsingu Ara hvar í Hituhólum merkjalínan brotni. Að því er varðar landamerkjalýsingu Þeistareykjalands bendir meðalgöngustefnandi á að í landamerkjalýsingunni frá 1948 sé lýst merkjum um Gjástykki, um Bunguvegg og suður að Hituhólum miðjum en síðan með sömu stefnu suður yfir hólana og um óslitinn gjávegg Borgarveggjar allt suður að beinni línu, sem þverskeri stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Bendir hann á að merkjalýsingin hafi verið samþykkt af þáverandi eigendum Reykjahlíðar, Ásheiðar og Þeistareykja og einnig af eigendum flestra umliggjandi jarða. Til samanburðar vísar meðalgöngustefnandi til eldri lýsinga af landamerkjum Þeistareykja þar sem austurmörk jarðarinnar séu óskýrt skilgreind. Er í því sambandi nefnd áðurrakin lögfesta frá 1744, sem síðar hafi verið endurtekin ítrekað, þ. á m. árið 1854, og í áðurrakinni auglýsingu um landamerki jarðarinnar árið 1809. Að auki vísar meðalgöngustefnandi á fyrrnefndar landamerkjalýsingar Þeistareykja í heimildarritum, þ. á m. í bókaflokknum Göngum og réttum og í örnefnaskrám Ara Gíslasonar og Kristjáns Jóhannessonar. Staðhæfir hann að samanlagt sé í þessum heimildum lýst landamerkjum Þeistareykja með Bunguvegg frá suðurenda hans inn í miðja Hituhóla og þaðan beina stefnu til suðurs með Borgarvegg, en það sé hins vegar ekki fyllilega í samræmi við hið þinglýsta landamerkjabréf Áss, þar sem í nefndum heimildum sé gert ráð fyrir að vesturhelmingur Hituhóla tilheyri Þeistareykjalandi. Meðalgöngustefnandi bendir jafnframt á að í nefndum heimildum séu engar áætlanir um landamerki um vörðu á barmi Bunguveggjar í brotna stefnu um Gangnamannaskarð til tinds Eilífs líkt og gagnstefnandi, sveitarfélagið Þingeyjarsveit, telji rétt. Að því er varðar landamerkjalýsingu Reykjahlíðar vísar meðalgöngustefnandi til áðurrakins landamerkjabréfs jarðarinnar frá 1891. Telur hann einsýnt að af lýsingunni megi ráða að Reykjahlíðarland afmarkist í suðri af „beinni stefnu“ milli Eilífshnjúks og flúgtlínu norðan undir Gæsafjöll. Er á því byggt að í lýsingunni sé ranglega gert ráð fyrir að merkjalínan skeri Hrútafjöll, en hún liggi um 2 kílómetra sunnan við Hrútafjallahala. Er í því samhengi á það bent að umrædd sjónlína sé um 15 km löng. Jafnframt byggir meðalgöngustefnandi á því að hin beina merkjalína Reykjahlíðar marki landamerki milli Þeistareykja og Reykjahlíðar, sem aftur bendi til þess að fleygurinn, sem afmarkist af flúgtlínu frá norðurhlíðum Gæsafjalla í Eilíf og svo línu frá Eilífshnjúk um Gangnamannaskarð suður fyrir Hituhóla, verði talinn tilheyra Þeistareykjum. Að því er varðar örnefnið Gangnamannaskarð (syðra) bendir meðalgöngustefnandi á að mögulega megi tala um fjögur „skörð“ í Hrútafjöllum. Þannig sé skarð norðanvert í fjöllunum, sem virðist göngufært úr báðum áttum, en liggi hátt og hafi því ekki haft beina þýðingu við göngur þar sem mun auðveldara hafi verið fyrir gangnamenn að fara út fyrir fjallið en um skarðið. Hann bendir á að sunnanvert í Hrútafjöllunum, í svokölluðum Hrútafjallahala, séu tvö göngufær skörð, sem auðveldlega megi reka fé um. Þar séu og augljósar fjárgötur, en auk þess séu skörð þessi nokkuð afgerandi séð úr austri og virðist skera Hrútafjöllin í þrjá bita, þ.e. meginhluta Hrútafjalla nyrst, en tvö minni fjöll/fell sunnar. Bendir hann á að syðsti hluti Hrútafjalla sé kallaður Hrútafjallahali og telur líklegast að það heiti tilheyri fyrrnefndum tveimur syðstu hlutum fjallsins. Hann bendir enn fremur á að landhæð vestan Hrútafjalla sé meiri en austanvert við fjöllin og að þaðan virki skörðin óverulegri. Hann bendir og á að fjórða skarðið sé nokkuð norðan við göngufæru skörðin og virðist álitlega göngufært séð úr vestri, en augljóslega ófært gangandi mönnum séð úr austri, þar sem 5-8 m hár klettaveggur sé því næst lóðréttur efst í skarðinu. Í þessu samhengi vísar meðalgöngustefnandi til þess að rétt sé að horfa til þess að í áðurröktum landamerkjalýsingum sé farið úr austri frá Dettifossi um Eilíf og þaðan um Gangnamannaskarð (hið syðra). Úr austri sé því augljóst að nyrsta skarðið í sunnanverðum Hrútafjöllum sé algjörlega ófært gangandi mönnum og fé. Í þessu samhengi bendir hann á að í örnefnaskrá Péturs Jónssonar fyrir Reynihlíð segir: „Gangnamannaskarð: Gegnum Hrútfjallahala suður úr Hrútfjöllum.“ Og enn fremur: „Hrútfjöll sem hér er vitnað til eru norðan merkja - sunnan við þau heitir Hrútafjallahali og gegnum hann er skarð nálægt merkjum sem heitir Gangnamannaskarð. Halinn er sunnan við skarðið.“ Meðalgöngustefnandi bendir á að í lýsingu Péturs sé tiltekið að Gangnamannaskarð liggi í gegnum Hrútafjallahala þó svo að í seinni tilvísuninni sé halinn talinn sunnan við skarðið. Byggir meðalgöngustefnandi á því að álykta megi af þessu að vart sé hægt að segja að hið ókleifa skarð liggi í gegnum Hrútafjallahala, heldur sé það einfaldlega skarð eða klif í meginhluta Hrútafjalla. Sé því eðlilegt að segja að syðsta skarðið sé það eina sem liggi „í gegnum Hrútafjallahala“ en nyrðra göngufæra skarðið skeri hins vegar Hrútafjallahala frá meginhluta Hrútafjalla. Af hálfu meðalgöngustefnanda er í ljósi ofangreinds, og efnis landamerkjabréfs Áss og Svínadals um að landamerkin liggi um „Gangnamannaskarð (hið syðra)“, á því byggt, að um sé að ræða syðra skarðið af tveimur göngufærum skörðum sunnanvert í Hrútafjöllum, andstætt því sem meðalgöngustefndu haldi fram. Hann bendir jafnframt á að kennileitið Gangnamannaskarð sé ekki nefnt í örnefnaskrám jarðanna Þeistareykja og Áss. Verði samkvæmt þessu að telja líklegast að örnefnið vísi til skarðs sem sé fært gangnamönnum og þá í fyrrnefndum Hrútafjallahala líkt og fram komi í örnefnalýsingu Péturs Jónssonar í Reynihlíð. Meðalgöngustefnandi bendir á að í Hrútafjöllum, í Hituhólum og á barmi Bunguveggjar séu nokkrar vörður eða grjóthrúgur. Staðhæfir hann að allar eigi vörðurnar það sameiginlegt að vera litlar og í raun aðeins samsafn fáeinna steina í grýttu umhverfi, og að auki nýlegar að sjá. Er á því byggt að ósennilegt sé að nokkur þessara varða hafi verið hugsuð sem landamerkjavarða, enda sé engin þeirra tilgreind í landamerkjalýsingum. Af hálfu meðalgöngustefnanda er áréttað að af lýstum landamerkjabréfum sé lýsing Áss og Svínadals frá 1889 skýrust varðandi landamerki um Gjástykki og þá þannig að merkjalínan liggi frá Eilífshnjúk um Gangnamannaskarð og þaðan hornrétt í flúgtlínu norður í Bunguvegg. Er á því byggt og það áréttað að augljóst sé af vettvangi en einnig uppdráttum, að hið ókleifa skarð í sunnanverðum Hrútafjöllum sé ekki það skarð sem vísað er til í landamerkjalýsingunni. Einnig er á því byggt að ekki sé sjónlína í Gangnamannaskarð úr punkti á flúgtlínu í Bunguvegg hornrétt á stefnu í ókleifa skarðið, en í milli beri Hituhóla og að hliðstæða sögu megi segja um flúgtlínu hornrétt á nyrðra göngufæra skarðið, nema hvað í því tilviki sjáist ekki í skarðið vegna þess hversu lágt landið liggi í flúgtpunkti við Bunguvegg. Verði af þessum sökum að miða við margnefnt syðsta skarð í Hrútafjöllum/Hrútafjallahala. Í ljósi þessa andmælir meðalgöngustefnandi kröfum meðalgöngustefnda, Þingeyjarsveitar, um að landamerkin liggi frá Eilífi um ókleift skarð í Hrútafjöllum og þaðan í lítillega brotinni stefnu á vörðu á Bunguvegg, enda sé hún ótæk og í ósamræmi við ritaðar heimildir. Nægi þar ekki framlögð dagbókarfærsla og vitnisburður Þórarins Þórarinssonar er farið hafi á vörðu á suðurenda Bunguveggjar og upp í hið ókleifa skarð í Hrútafjöllum með landamerkjamerkingar vegna loftmyndatöku árið 1976. Af hálfu meðalgöngustefnanda er og andmælt kröfu meðalgöngustefndu, eigenda Reykjahlíðar, um land norður fyrir línu frá Eilífi norðan undir Gæsafjöll, enda sé hún ekki í samræmi við ritaðar heimildir. Að því leyti er bent á að í landamerkjabréfi Reykjahlíðar frá 1891 sé gert ráð fyrir því að línan skilji að lönd Reykjahlíðar og Þeistareykja, sem gefi til kynna að við gerð bréfsins hafi verið gert ráð fyrir að Þeistareykir ættu land austur að Eilífi. Landamerkjalýsing Þeistareykja frá 1809 sé þó óskýr um austurmörk landsins en tiltaki þó að landið nái austur í Eilíf. Í landamerkjalýsingum síðustu aldar hafi á hinn bóginn verið gert ráð fyrir að landamerkjalína Þeistareykja væri um Bunguvegg, Hituhóla og Borgarvegg og upp í línu milli Eilífs og Gæsafjalla. Af hálfu meðalgöngustefnanda er loks á því byggt að afleiddur landamerkjapunktur Áss/Svínadals, sbr. hnit: 600.898;592.552, sé á litlum hól, skammt austan vegaslóða sunnan Hituhóla. Til skýringar dómkröfunni er á það bent að punkturinn sé fundinn út með því að fylgja flúgtlínu við Bunguvegg þar til sjónlína að syðsta skarði Hrútafjalla reynist hornrétt á línuna. Nánar um hnitmerki, sbr. dómkröfur, vísar meðalgöngustefnandi til endanlegrar kröfugerðar sinnar í meðalgöngustefnu. Um lagarök vísar meðalgöngustefnandi til 20. gr. laga nr. 91, 1991, en um málskostnað til XXI kafla sömu laga. III. Við aðalflutning gaf aðilaskýrslu Jón Illugason í Reykjahlíð, en vitnaskýrslur gáfu Þórarinn Þórarinsson, Sigvaldi Gunnarsson, Sigurgeir Ísaksson og Adam Jónsson, allir úr Kelduhverfi, og Guðmundur Hallgrímsson úr Aðaldal. Í máli þessu deila aðilar um landamerki jarða við mörk Suður- og Norður-Þingeyjarsýslna. Um er að ræða landsvæði við norðurmerki Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, suðausturmerki Þeistareykja í hinum forna Helgastaðahreppi, síðar Aðaldæla- og Reykjahlíðarhreppum, og nú í sveitarfélaginu Þingeyjarsveit, en báðar jarðirnar eru í Suður-Þingeyjarsýslu, og suðvesturmerki jarðarinnar Áss/Svínadals í fyrrum Kelduneshreppi í Norður-Þingeyjarsýslu, nú í sveitarfélaginu Norðurþingi. Árið 1841 var samkvæmt konungsályktun Þingeyjarsýslu skipt í Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu. Var þá um merkin m.a. miðað við landamerki Þeistareykja og Áss/Svínadals á Mývatnsfjöllum og öræfum. Í bókaflokknum Göngum og réttum, III. bindi, er vikið að sýslumörkunum og segir m.a. að þau fari að hluta saman við austurmerki Þeistareykja. Lýsing sýslumerkjanna er í samræmi við það sem skráð er eftir Jóhanni Skaptasyni sýslumanni í Árbók Ferðafélags Íslands 1969, en þar segir m.a.: „... beint í suður í Sæluhúsmúla, en þaðan þvert í austur að Eyjólfshæð. Þaðan til suðurs um Bunguvegg að Hitahólum, þá til suðausturs um Eilíf og frá honum eftir beinni sjónhendingu að Dettifossi“. Í máli þessu tefla málsaðilar fram landamerkjabréfum jarða sinna ásamt eldri og yngri heimildarskjölum. Um gildi landamerkjabréfa hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að auk formreglna skipti almennt máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti. Enn fremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa m.a. að hafa framangreint í huga. Af hálfu aðila hafa verið lögð fram gögn um nýtingu hins umþrætta landsvæðis og þá ekki síst um fjallskil og hafa þau að nokkru verið rakin hér að framan. Að virtum þessum gögnum og framburði vitna og aðila verður lagt til grundvallar að miklar breytingar hafi orðið á fjárleitum á hinu umþrætta landsvæði á liðnum 100-130 árum. Í afréttarskrám og öðrum gögnum segir m.a. frá því að gangnamenn sem gengu fyrir hinn forna Helgastaðahrepp hafi m.a. farið um Gjástykki og allt austur að Hrútafjöllum. Einnig eru heimildir um að gangnamenn í afréttarlöndum Keldhverfinga, á framhluta Ásheiðar, hafi m.a. um miðja síðustu öld farið fram að girðingu þeirri er liggur frá Hafragili um Eilíf, vestur um Gjástykki og allt að Gæsafjöllum. Þá eru frásagnir um að Mývetningar hafi farið að afréttarmörkum gegnt afréttunum í Kelduhverfi og á Þeistareykjum, en um þau norðurmörk eru m.a. nefnd kennileitin Hafragil, Eilífur, Hrútafjöll og Kröfluhraun. Um lýstar breytingar á fjallskilum verður ályktað af gögnum og skýrslum að mestu hafi ráðið að ruddir voru akvegir um heiðarlöndin, en einnig lagning fyrrnefndrar sóttvarnargirðingar við norðurmörk Reykjahlíðarlands nokkru fyrir miðja síðustu öld. Að virtum þessum gögnum öllum er það niðurstaða dómsins að fyrirkomulag fjallskila á hinu umþrætta svæði hafi ekki eignarréttarlega þýðingu. Samkvæmt landamerkjalögum frá árinu 1882 var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust. Þá bar landeiganda að sýna merkjalýsingu hverjum þeim er land átti til móts við hann, sem og eigendum lands þess, er hann taldi jörð sína eiga ítak í, og er þeir allir höfðu ritað nafn sitt á hana skyldi hann fá hana sýslumanni í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi. Líkt og hér að framan var rakið voru landamerkjabréf fyrir Ás og Svínadal í Kelduhverfi og Reykjahlíð í Skútustaðahreppi útbúin vorin 1889 og 1891, og þau síðan þinglesin. Í landamerkjaskránni fyrir Reykjahlíð er merkjum lýst frá austri. Segir þar að merkin séu á móti Svínadals- og Áslandi og að þar ráði bein stefna frá Dettifossi í Eilífshnjúk, en þaðan fari þau beina stefnu yfir Hrútafjöll og Gjástykki mót Þeistareykjalandi, vestur í mó, þar til Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norður undan Gæsafjöllum. Gjástykki er víðlent dalverpi. Frá Hrútafjöllum nær það m.a. vestur að Hituhólum, en til norðurs með Bunguvegg í landi Þeistareykja og í austasta hluta Ásheiðar. Til suðurs nær Gjástykkið m.a. að Hágöngum og Éthólum í landi Reykjahlíðar. Í suðurhluta Gjástykkis, vestan Hrútafjalla, er mikið hraun komið frá Mývatnseldum hinum fyrri og síðari og hefur það spillt landi verulega. Er þetta svæði illfært bæði mönnum og búfénaði. Hrútafjöll eru austan við Gjástykkið, sunnarlega. Samkvæmt áðurröktum örnefnaskrám eru kennileiti, einkum að sunnan og vestan, tengd fjöllunum, þ. á m. -hali, -krubbar, -randir og -hitur. Í landamerkjabréfi fyrir Ás í Kelduhverfi og aflandsjörð hennar Svínadal er merkjum lýst frá austri, frá Dettifossi og þaðan beint vestur í Eilífshnjúk, og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst út í Bunguveggi (rétt horn) og úr Bunguveggjum beina línu út í Eyjólfshæð. Í landamerkjaskrá, sem útbúin var fyrir svonefndan Þeistareykjaafrétt haustið 1948, svonefndri Sigfúsarskrá, er merkjum á hinu umþrætta landsvæði lýst. Segir um austurmerki afréttarins, að þau fari frá Eyjólfshæð og suður í norðurenda Bunguveggjar, þar sem varða er, en síðan suður með gjáveggnum þar til hann þrýtur austur af Þeistareykjabungu. Síðan er merkjunum lýst frá veggendanum í beinni línu suður að Hituhólum miðjum og með sömu stefnu suður yfir hólana. Þá segir að þaðan ráði óslitinn gjáveggur, Borgarveggur, allt suður að beinni línu sem þversker vegginn, með stefnu austan frá Eilífshnjúk og vestur að rótum Gæsafjalla að norðan. Segir að merkjahornið sé stutt norður af Éthól. Nefnd merkjabréf eru öll árituð um samþykki af eigendum og umráðamönnum aðliggjandi lands, sbr. að því leyti tilskipun um sveitastjórnir á Íslandi frá 4. maí 1872 um fyrirsvar hreppsnefnda. Til þess er að líta að samkvæmt dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 28. júní 1998, sbr. mál nr. 192/1997, rituðu ekki allir aðiljar í Kelduhverfi undir merkjaskrá Þeistareykja frá 1948 og er það niðurstaða dómsins að athugasemdalaus þinglýsing á skránni skapi ekki rétt umfram það sem efni hennar sjálfrar veitir, en að því leyti er jafnframt sérstaklega til þess litið að skránni var eigi þinglýst í Kelduneshreppi. Þegar til framangreindra heimildarskjala er litið og jafnframt höfð í huga þau eldri gögn sem hér að framan hafa verið rakin og varða jarðirnar Reykjahlíð, Ás og Þeistareyki er það niðurstaða dómsins að merki þeirrar fyrstnefndu, Reykjahlíðar, séu því sem næst í beinni línu frá austri til vesturs. Um merkjalínu Reykjahlíðar er eins og áður segir tiltekið að hún fari um kennileitin Eilífshnjúk og þaðan beina stefnu yfir Hrútafjöll og Gjástykki, á móti Þeistareykjalandi, og að rótum Gæsafjalla. Samkvæmt örnefnaskrá Péturs Jónssonar í Reynihlíð er heildarvegalengd merkjalínunnar rétt um 30 km. Í landamerkjabréfi Reykjahlíðar er ekki vikið að Gangnamannaskarði sem merkjapunkti, ólíkt því sem er í merkjabréfi Áss frá 1889, en sömu fyrirsvarsmenn rituðu undir bæði bréfin. Eins og fyrr var rakið er vikið að kennileitinu Gangnamannaskarði í örnefnaskrám. Í örnefnaskrá Ara Gíslasonar um Ásheiði segir þannig að skarðið sé sunnan Hrútafjalla. Í örnefnaskrá Péturs Jónssonar segir að Hrútafjöllin séu norðan merkjalínu og enn fremur að í gegnum Hrútafjallahala sé Gangnamannaskarð, nálægt merkjum, en að halinn sé sunnan við skarðið. Að virtum framangreindum gögnum, en einnig með hliðsjón af vitnaframburði og vettvangsgöngum, verður við úrlausn málsins það lagt til grundvallar að Hrútafjallahali hafi frá fyrri tíð verið talin tilheyra samheitinu Hrútafjöllum. Að þessu sögðu og að virtum áðurröktum eldri heimildum um merki Reykjahlíðar, þ. á m. frá 16. og 18. öld, ásamt efni merkjabréfa Áss og Þeistareykja, eldri sem yngri, auk fyrrnefndrar umfjöllunar um víðlendi Gjástykkis, lítur dómurinn svo á að svo miklar líkur séu fyrir að krafa gagnstefnanda, en einnig meðalgöngustefnanda, eigi við rök að styðjast, að leggja verði sönnunarbyrðina á aðalstefnendur um að merkjalína Reykjahlíðarjarðarinnar fari norður fyrir þá beinu línu sem kennileitin Eilífshnjúkur, Hrútafjöll, Gjástykki og Gæsafjöll marka. Hefur sú sönnun að áliti dómsins eigi tekist. Af gögnum verður ekki dregin ótvíræð ályktun um hvar staðsetja eigi kennileitið Gangnamannaskarð hið syðra í Hrútafjöllum. Kennileitið virðist fyrst koma fram í landamerkjabréfi Áss 1889, en þess er ekki getið í landamerkjaskrám Reykjahlíðar og Þeistareykja. Í vettvangsferðum dómsins með aðiljum að og um Hrútafjöll varð ljóst að fjögur skörð eða lægðir eru í fjöllunum að meðtöldum Hrútafjallahala. Er eitt alveg nyrst í Hrútafjöllum, en það kemur að mati dómsins ekki til álita við úrlausn þessa máls. Hin þrjú eru í suðurhluta fjallsins. Það nyrsta er ókleift, en tvö hin syðri eru reiðfær. Syðsta skarðið er sýnu lægst, lítt áberandi og auðveld reiðleið. Sé farið um mið-skarðið þarf að fara upp allbrattar brekkur. Að áliti dómsins hefur vart tilgang að fara þar um í ljósi þess að gangnamenn Keldhverfinga þurftu á árum áður að fara talsvert sunnar til að smala Gjástykkið vestan Hrútafjalla. Að öllu framangreindu virtu og með hliðsjón af efni áðurnefndra örnefnaskráa lítur dómurinn svo á að slíkar líkur séu fyrir því að krafa meðalgöngustefnanda eigi við rök að styðjast, að Gangnamannaskarð hið syðra sé það skarð sem er syðst í Hrútafjallahala og verður það lagt til grundvallar í máli þessu. Í landamerkjabréfi Áss frá 1889 er kveðið á um að suðvesturmerkjalína jarðarinnar fari um Gangnamannaskarð og vestur í Bunguveggi. Að áliti dómsins ræður nánari áttalýsing bréfsins ekki úrslitum við úrlausn um staðsetningu merkjapunkts vestan Gjástykkis við Hituhóla, en athygli vekur að í bréfinu er um gjávegginn talað í fleirtölu og að ekki er minnst á Hituhóla. Í örnefnaskrá fyrrnefnds Ara segir að merki Áss og Þeistareykja fylgi geysilöngum Bunguvegg frá Eyjólfshæð til suðurs, en að sunnan hans séu Hituhólar og að þar breyti merkjalínan um stefnu til austurs. Í örnefnaskrá nefnds Ara um Þeistareyki segir aftur á móti að merkjalínan fari í beinni línu suður með Bunguvegg og suður að miðjum Hituhólum, en þar sunnan við ráði gjáveggurinn Borgarveggur. Er þetta í samræmi við áðurrakta Landamerkjaskrá fyrir Þeystareykjaafrétt frá 1948. Í örnefnaskrá Kristjáns Jóhannssonar um Þeistareyki segir aftur á móti að merkjalínan milli Keldhverfinga og Þeistareykja fari yfir Hituhóla „svo að þeir tilheyra ekki Þeistareykjum nema að hluta“. Í hinni óþinglýstu landmerkjaskrá Þeistareykjaafréttar frá 1915 segir að merkjum til austurs ráði Hrútafjöll, en einnig er þar minnst á Eilífsfjöll. Að áliti dómsins er þessi síðasta lýsing mjög í anda þeirra heimilda, sem elstar eru, en þ. á m. er áðurrakin lögfesta frá 1744 og auglýsing Múlaprests frá 1809. Verður nefnd skrá því höfð í huga við úrlausn málsins, líkt og fyrrnefnd Sigfúsarskrá frá 1948, þrátt fyrir að báðar hafi þær að áliti dómsins nokkur einkenni lögfestu. Við úrlausn þessa þáttar málsins verður auk ofangreindra atriða að líta til staðhátta við Hituhóla, fyrrgreindrar niðurstöðu dómsins um kennileitið Gangnamannaskarð syðra í Hrútafjöllum svo og niðurstöðu dómsins um landamerki Reykjahlíðar. Einkum ber þó að líta til efnisatriða fyrrnefnds landmerkjabréfs Áss. Að öllu þessu virtu auk heildarmats verður að áliti dómsins að telja að svo miklar líkur séu fyrir því að krafa meðalgöngustefnanda um tilgreindan merkjapunkt sunnan Hituhóla (hnit 600.898 ; 592.552) eigi við rök að styðjast að leggja verði sönnunarbyrðina á gagnstefnanda og aðalstefnendur þar í mót. Að áliti dómsins hefur sú sönnunarbyrði ekki tekist, en m.a. eru engar heimildir um að varða norðan hólanna hafi ráðið merkjum. Að þessu sögðu og að öðru leyti með vísan til röksemda meðalgöngustefnanda verður fallist á merkjapunkt hans sunnan Hituhóla, sbr. fyrrgreint kröfulínukort og hnitmerki, sbr. dskj. nr. 62. Eins og fram er komið er ágreiningur um að kennileitið Eilífshnjúkur sé austasti merkjapunktur jarðarinnar Þeistareykja, en óumdeilt er að kennileitið er á merkjum jarðanna Áss og Reykjahlíðar. Samkvæmt landmerkjabréfi Reykjahlíðar liggur merkjalína jarðarinnar frá Eilífshnjúk í beinni stefnu yfir Hrútafjöll og Gjástykki og segir að merkin séu á móti Þeistareykjalandi. Að áliti dómsins hefur þessi lýsing, um sameiginlega merkjalínu jarðanna, nokkra stoð í áðurröktum eldri heimildum um austurmörk Þeistareykja. Þegar þessi gögn eru virt í samhengi við áðurgreindar niðurstöður dómsins um merki Reykjahlíðar, um kennileitið Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjallahala í Hrútafjöllum og um merkjapunkt sunnan Hituhóla, ásamt umfjöllun dómsins um aðrar heimildir, þ. á m. fyrrnefndrar Sigfúsarskrár, og þar sem ekki nýtur við annarra gagna sem byggt verður á, verður fallist á röksemdir gagnstefnanda, Þingeyjarsveitar, að hluta. Verður samkvæmt þessari niðurstöðu fallist á að landsvæði norðan áðurgreindra merkja Reykjahlíðar tilheyri jörðinni Þeistareykjum, en takmarkist við áðurlýst merki meðalgöngustefnanda við Gangnamannaskarð syðra og merkjapunkt sunnan Hituhóla, eins og lýst er á hnitsettu korti, dskj. nr. 62 og nánar segir í dómsorði. Eftir atvikum og með hliðsjóna af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður, í aðalsök, gagnsök og meðalgöngusök, þannig að hver aðili ber sinn kostnað af málrekstrinum. Ólafur Ólafsson héraðsdómari ásamt dr. Bjarna E. Guðleifssyni náttúrufræðingi og Herði Blöndal verkfræðingi kváðu upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Viðurkennt er að merki milli jarðanna Áss/Svínadals í Norðurþingi og Þeistareykja í Þingeyjarsveit ráðist af merkjalínu milli Eilífshnjúks, hnit A608.870 og N591.490, og þaðan beint vestur á Gangnamannaskarð (hið syðra) í Hrútafjöllum, hnit A603.862 og N592.465, og þaðan þvert í vestur þangað til bein stefna fæst út í Bunguvegg (rétt horn), merkjapunktur, hnit A600.898 og N592.552. Viðkennt er að merki milli jarðanna Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi og Þeistareykja í Þingeyjarsveit ráðist m.a. af merkjalínu milli Eilífshnjúks, hnit A608.870 og N591.490 og merkjahorns þar sem Bóndhóll er genginn í hásuður og Eilífshnjúk ber rétt norðan undan Gæsafjöllum, hnit A592.999 og N589.908. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 345/2011
Kærumál Reynslulausn Fullnusta refsingar
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu krefst þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga að X, kt. [...], verði gert að afplána 240 daga eftirstöðvar reynslulausnar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 767/2009, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 29. september 2010.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. maí 2011, þar sem varnaraðila var gert að afplána 240 daga ,,eftirstöðvar reynslulausnar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 31. ágúst 2009, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins 29. september 2010“. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með sóknaraðila að fyrir liggi sterkur grunur um að varnaraðili hafi 10. til 11. maí 2011 framið nýtt brot sem varðað getur sex ára fangelsi. Hefur hann því gróflega rofið almenn skilyrði reynslulausnar sinnar, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal afplána 240 daga eftirstöðvar refsingar, sem honum hafði verið veitt reynslulausn á með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 29. september 2010.
Mál nr. 385/2009
Kærumál Börn Forsjá Frestur
Með vísan til framlagðra gagna nr. 12 og 13 í málinu og samkvæmt 20. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 16. gr. Haagsamningsins frá 1980 um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, er það niðurstaða dómsins að máli þessu verði frestað þar til endanleg ákvörðun verður tekin um framkomna beiðni um afhendingu A og B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2009, þar sem kveðið var á um frestun máls sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins voru aðilarnir í hjúskap, sem slitið var á árinu 2003, en þau höfðu þá eignast tvö börn, sem fædd eru 1997 og 2000. Við hjúskaparslitin munu aðilarnir hafa verið búsett í Noregi og gert þar samkomulag um að fara sameiginlega með forsjá barnanna, sem hefðu lögheimili hjá sóknaraðila. Ágreiningur mun hafa komið upp milli aðilanna á árinu 2006 í tengslum við ráðagerðir sóknaraðila um að flytja með börnin hingað til lands, en honum var lokið með sátt, sem gerð var fyrir dómi í Noregi 31. júlí 2006, þar sem meðal annars var mælt fyrir um að forsjá skyldi áfram vera sameiginleg. Á grundvelli dómsáttarinnar og samnings aðilanna 23. júlí 2008 munu börnin hafa verið með sóknaraðila hér á landi frá því í ágúst á því ári. Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegn varnaraðila 2. júní 2009 og krefst þess að sér verði dæmd forsjá barna þeirra. Við fyrirtöku málsins í héraðsdómi 22. sama mánaðar var upplýst að dóms- og kirkjumálaráðuneytinu hefði borist erindi frá norskum stjórnvöldum á grundvelli Haagsamnings 25. október 1980 um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, þar sem leitað var eftir því að gerðar yrðu ráðstafanir til að börn aðilanna yrðu færð til Noregs. Af því tilefni kvað héraðsdómari upp hinn kærða úrskurð, en með honum var forsjármálinu frestað þar til endanleg ákvörðun lægi fyrir um beiðni um afhendingu barnanna. Fallist verður á með héraðsdómi að fresta beri meðferð þessa máls með vísan til 1. mgr. 20. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 85/2006
Fasteignaskattur Skattheimild Vextir
Deilt var um hvort K væri heimilt að skattleggja húsnæði S og Á samkvæmt b. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga eða hvort skattleggja bæri húsnæðið samkvæmt a. lið sama ákvæðis. Fallist var á að raunveruleg notkun fasteignar ráði flokkun hennar með tilliti til fasteignaskatts og var talið sannað að umrætt húnæði hefði verið nýtt sem íbúð. Ekki var talið að sjónarmið K, sem byggðust m.a. á skipulagi sveitarfélagsins og skráningu fasteignarinnar, girtu fyrir rétt S og Á til að greiða fasteignaskatt í sama gjaldflokki og eigendur annars íbúðarhúsnæðis í sveitarfélaginu. Var því talið að skattleggja bæri húsnæði S og Á samkvæmt a. lið 3. mgr. 3. gr. laganna og K gert að endurgreiða þeim þá fjárhæð sem hafði verið ofgreidd.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2006 og krefst sýknu af kröfum stefndu. Hann krefst þess einnig að úrskurður yfirfasteignamatsnefndar 2. febrúar 2005 í máli nr. 13/2004 verði felldur úr gildi. Jafnframt að viðurkennt verði að honum sé heimilt að skattleggja húsnæði stefndu að Hafnarbraut 6 í Kópavogi samkvæmt b. lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga með áorðnum breytingum. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði falli niður og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður, þó þannig að áfrýjandi, Kópavogsbær, greiði stefndu, Sigurþór Hallbjörnssyni og Áróru Gústafsdóttur, vexti samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda af 105.191 krónu frá 1. ágúst 2001 til 1. ágúst 2002, af 256.924 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2003, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti um verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 1. ágúst 2003, af 480.078 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2004, af 710.994 krónum frá þeim degi til 28. september 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefndu 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. janúar 2006. Mál þetta, sem tekið var til dóms 17. þessa mánaðar, var höfðað 9. maí 2005. Gagnsök var höfðuð 14. júní 2005 og sameinuð aðalsök við þingfestingu gagnsakar 15. júní 2005. Aðalstefnandi og gagnstefndi er Kópavogsbær, Fannborg 2, Kópavogi. Aðalstefndu og gagnstefnendur eru Sigurþór Hallbjörnsson og Áróra Gústafsdóttir, bæði til heimilis að Hafnarbraut 6, Kópavogi. Í aðalsök krefjast aðalstefndu sýknu af kröfum aðalstefnanda og jafnframt krefjast þau þess að staðfestur verði úrskurður Yfirfasteignamatsnefndar frá 2. febrúar 2005 um að matshluti 225-7927 í fasteign aðalstefndu að Hafnarbraut 6, Kópavogi, skuli skattlagður samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Aðalstefndu krefjast málskostnaðar í aðalsök. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefnda verði gert að greiða þeim 710.994 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu af 105.191 krónum frá 1. ágúst 2001 til 1. ágúst 2002, af 256.924 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2003, af 480.078 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2004, af 710.994 krónum frá þeim degi til 28. september 2004, en með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gagnstefnendur krefjast málskostnaðar í gagnsök Í gagnsök krefst gagnstefndi sýknu af öllum kröfum gagnstefnenda og að málskostnaður verði felldur niður. I. Aðalsök. Helstu málsatvik eru þau, að með bréfi til aðalstefnanda, dagsettu 28. ágúst 2004, krafðist aðalstefndi Sigurþór Hallbjörnsson þess að fasteignin Hafnarbraut 6 í Kópavogi yrði flokkuð sem íbúðarhúsnæði og fasteignaskattur lagður á hana samkvæmt a. lið 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995. Kvaðst aðalstefndi Sigurþór hafa keypt fasteignina í apríl 2000 og búið þar ásamt fjölskyldu sinni og átt þar lögheimili frá því í september sama ár. Í bréfi sínu kvað aðalstefndi fasteignina Hafnarbraut 6 vera íbúðarhús og uppfylla alla þætti skilgreiningar á íbúðarhúsnæði sem væri að finna í 2. mgr. 92. gr. byggingareglugerðar nr. 441/1998, en aðrar skilgreiningar á íbúðarhúsnæði væru ekki í gildandi lögum. Þá bæri eingöngu að líta til afnota fasteignarinnar við flokkun samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Aðalstefnandi hafnaði kröfu aðalstefndu og kærðu þau þá ákvörðun til Yfirfasteignamatsnefndar ríkisins sem kvað upp úrskurð í málinu þann 2. febrúar 2005. Í niðurstöðu úrskurðar Yfirfasteignamatsnefndar ríkisins segir að húsnæði aðalstefndu skiptist í tvær matseiningar sem báðar séu skráðar sem vinnustofur. Matseiningin 0102 (fastanúmer 225-7927) sé nýtt til íbúðar af aðalstefndu og þar hafi fjölskyldan átt heimili. Hvorki sé í lögum nr. 4/1995 né í reglugerð um fasteignaskatt nr. 945/2000 að finna á því skilgreiningu hvaða skilyrði skuli vera uppfyllt til þess að húsnæði teljist vera íbúð í skilningi laganna. Hins vegar sé skilgreint í 2. mgr. byggingareglugerðar nr. 44/1998 hvað teljist lögleg íbúð. Var niðurstaða nefndarinnar síðan sú að matseining 0102 væri miðað við lýsingu og notkun íbúðarhúsnæði í skilningi a-liðar 3 mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og skyldi skattlögð samkvæmt því en að matseining 0103 sem nýtt var sem vinnustofa skyldi með hliðsjón af þeirri notkun um skyldu til greiðslu fasteignagjalda falla undir b-lið 3. mgr. 3. gr. sömu laga. Á fundi þann 18. febrúar 2005 samþykkti bæjarráð Kópavogs að hafna kröfu aðalstefndu um endurgreiðslu fasteignaskatts og skjóta úrskurði yfirfasteignamats ríkisins til dómstóla samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 4/1995. Í greinargerð aðalstefndu kemur m.a. fram að þau hafi keypt matshluta 225-7927 í fasteigninni Hafnarbraut 6 í Kópavogi árið 2000 og flutt þangað ásamt börnum sínum í september sama ár og átt þar lögheimili síðan.. Frá því að þau festu kaup á eigninni hafi þau gert miklar endurbætur á henni og breytt ofangreindum matshluta í glæsilega íbúð. Þegar þau keyptu eignina hafi hún verið lítið annað en útveggirnir og hafi verðmæti hennar aukist mikið með endurbótunum. Samhliða verðmætisaukningu sem varð á eigninni vegna breytinganna hafi aðalstefndu óskað eftir breytingu á fasteigna- og brunabótamati eignarinnar til hækkunar þar sem þeim hafi verið nauðsynlegt að taka lán fyrir kaupum og endurbótum á húsnæðinu, en fjárhæð láns hafi tekið mið af þeim mötum. Eftir því sem fasteignamat eignarinnar hafi hækkað hafi þau gert sér grein fyrir því að fasteignaskattar sem innheimtir voru af eigninni voru mjög háir. Er þau leituðu eftir skýringum komust þau að því að að fasteignaskattur sem innheimtur var af eignarhluta þeirra miðaðist við atvinnuhúsnæði. Þau hefðu ekki viljað una þessari skattheimtu þar sem þau töldu ótvírætt að matshlutinn væri íbúðarhúsnæði og að skattlegja bæri hann samkvæmt því. Hefðu þau því farið þess á leit við aðalstefnanda að skattlagningu matshlutans yrði breytt. Í kjölfar þess hefði málið hafnað hjá Yfirfasteignamatsnefnd ríkisins sem hefði úrkurðað aðalstefndu í vil. II. Af hálfu aðalstefnanda er í aðalsök byggt á því að húsnæði aðalstefndu sé á svæði í vesturbæ Kópavogs, sem skilgreint sé sem svæði með blandaða landnotkun, íbúðir og athafnasvæði í staðfestu aðalskipulagi, en svæðið sé ódeiliskipulagt. Aðalstefndu hafi að vísu búið og átt lögheimili að Hafnarbraut 6 frá árinu 2000 og jafnframt haft þar vinnustofu. Hafnarbraut 6 hafi frá öndverðu verið skráð sem atvinnuhúsnæði, nánar fiskverkun. Þann 9. mars 2001 hafi í byggingarnefnd verið samþykktar teikningar þar sem húseigninni var skipt upp í þrjár einingar, sem allar séu skilgreindar sem vinnustofur. Hafi eignin verið skráð sem vinnustofa í fasteignamati frá 2002. Byggingarnefnd Kópavogs hafi ekki samþykkt íbúð í húsinu og samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingar­reglugerðar sé óheimilt að breyta notkun eða útliti mannvirkja án samþykkis byggingarnefndar, en samþykkt íbúða sé háð ákvæðum í gildandi deiliskipulagi, ákvæðum skipulags- og byggingaralaga og byggingarreglugerðar. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 skuli leggja árlega fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar séu í fasteignamati. Vandséð sé hvernig við annað verði miðað við flokkun og álagningu fasteignaskatts en skráningu og flokkun hennar í fasteignamati Landsskrár fasteigna. Aðalstefnandi hafi miðað álagningu fasteignaskatts við samþykkta uppdrætti og sé skráning og mat fasteigna eingöngu á grundvelli samþykktra uppdrátta og í framhaldi af því lögbundinni tilkynningu byggingarfulltrúa til Fasteignamats ríkisins um notkun og stærð húsnæðis. Þannig sé á því byggt að mikil réttaróvissa myndi skapast við það ef miða ætti við eitthvað annað. Á undanförnum árum hafi verið nokkuð um framboð atvinnuhúsnæðis og standi mikið af slíku húsnæði autt. Ýmsir hafi því gripið til þess ráðs að innrétta slíkar íbúðir án tilskilinna leyfa. Það geti vart samrýmst almennri jafnræðisreglu að þeir sem þannig fara ekki að lögum og reglum skuli betur settir en þeir sem sitja uppi með atvinnuhúsnæði sem engin notkun er á, en sveitarfélög hafi ekki ljáð máls á lækkun gjalda af slíku húsnæði. III. Aðalstefndu byggja sýknukröfu sína í aðalsök á því að skattleggja beri íbúðarhúsnæði þeirra að Hafnarbraut 6, matshluta 225-7927, samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Í sýknukröfunni felist því krafa um staðfestingu úrskurðar Yfirfasteignamatsnefndar frá 2. febrúar 2005. Byggja aðalstefndu sýknukröfu sína á eftirtöldum málsástæðum: 1. Að matshluti aðalstefndu sé íbúðarhús og skuli skattlagður sem slíkur. Aðalstefndu byggja á því að réttur þeirra til að búa í íbúð sinni að Hafnarbraut 6, ásamt öllum þeim réttindum sem slíkri búsetu fylgir, sé stjórnarskrárvarinn, en samkvæmt 4. mgr. 66. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands skuli allir ráða búsetu sinni. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga sé samkvæmt a-lið lagður ½ % fasteignaskattur m. a. á íbúðir og íbúðarhús en samkvæmt b-lið sömu lagagreinar sé lagður allt að 1,32 % fasteignaskattur á aðrar fasteignir en tilgreindar eru í a-lið. Matshluti aðalstefndu nr. 225-7927 í ofangreindri fasteign sé íbúð og sé það óumdeilt í málinu. Aðalstefndu hafi innréttað matshlutann sem íbúðarhús á árinu 2000 og flutt þangað ásamt fjölskyldu sama ár og átt þar lögheimili síðan. Hvorki sé að finna skilgreiningu á hugtakinu íbúð eða íbúðarhúsnæði samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995, í lögunum, greinargerð með lögunum, eldri lögum um tekjustofna sveitarfélaga né í reglugerð um fasteignaskatt nr. 945/2000. Verði því að styðjast við almennar skilgreiningar á hugtökum sem koma fram í ákvæðinu, sem m. a. sé að finna í öðrum settum lögum. Einu skilgreininguna á íbúðarhúsnæði í skráðum lögum sé að finna í 2. mgr. 92. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998, svohljóðandi: “ Til þess að vistarvera teljist lögleg íbúð skal þar vera íbúðarherbergi sem sé að minnsta kosti 18 m2 að stærð, eldhús, baðherbergi og salerni, enda séu rými tengd innbyrðis þannig að ekki þurfi að fara um sameign á milli þeirra. Auk þess viðeigandi geymslurými, þvottaherbergi eða aðgangur að því í sameign.” Matshluti aðalstefndu að Hafnarbraut 6 uppfylli öll framangreind skilyrði og teljist því ótvírætt vera lögleg íbúð að gildandi lögum. Af því og settum lögum leiði því að sakttleggja beri matshluta aðalstefndu sem íbúðarhúsnæði. Yfirfasteignamatsnefnd hafi og í úrskurði sínum staðfest, m.a. með vettvangsgöngu, að matshluti aðalstefndu sé íbúðarhúsnæði samkvæmt framan­greindri skilgreiningu. Af hálfu aðalstefndu er byggt á því að hvorki sé í lögum nr. 4/1995 né í reglugerð nr. 945/2000 að finna reglu eða sjónarmið um flokkun fasteigna milli a- og b-liða 3. mgr. 3. gr. laganna. Því verði að túlka ákvæðið eftir orðanna hljóðan. Engin skilyrði séu til að fella fasteignir sem sannanlega eru íbúðarhúsnæði undir b-lið ákvæðisins. Hafi ætlun löggjafans verið sú að ákveðin tegund íbúðarhúsnæðis skyldi falla undir b-lið ákvæðisins hefði þurft að taka það skýrt og ótvírætt fram í lögunum eða öðrum réttarheimildum. Áréttað sé að þröng lögskýring sé meginreglan við skýringu og túlkun skattalaga og því sé ekki heimilt að leggja rýmri merkingu í ákvæði b-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 en tilefni sé til. Þá staðfesti athugasemdir með frumvarpi því sem varð að lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 8/1972 að eina sjónarmiðið sem ræður flokkuninni sé raunveruleg afnot fasteignar. Með gildistökun laganna hafi verið lögleidd sú flokkun sem núverandi álagning fasteignaskatta sé byggð á. Þar segi um flokkunina: “Samkvæmt gildandi lögum eru öll hús í sama gjaldflokki án tillits til afnota. Lagt er til, að íbúðir og íbúðarhús með tilheyrandi lóðarréttindum verði í lægri skattflokki en aðrar húseignir, en gert er ráð fyrir tveim skattflokkum, en nú eru skattflokkarnir þrír.” Það hafi því beinlínis verið tilgangur lagasetningarinnar að lækka fasteignaskatt á íbúðarhúsnæði vegna sérstöðu þess. Flokkunin sé eingöngu byggð á afnotum. Þar sem matshluti aðalstefnda sé íbúðarhúsnæði beri að skattleggja hann sem slíkan. Með því að skattleggja íbúð aðalstefndu sem atvinnuhúsnæði sé aðalstefnandi að koma í veg fyrir að aðalstefndu geti nýtt sér stjórnarskrárvarinn rétt sinn samkvæmt 4. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar. 2. Að fasteignaskattur sé gjald fyrir veitta þjónustu sveitarfélags. Af hálfu aðalstefndu er vakin athygli á eftirtöldu sem segir í greinargerð með frumvarpi því sem varða að 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga: “Gengið er út frá því að fasteignaskattur sé gjald fyrir veitta þjónustu sveitarfélags, en ekki eignarskattur.” Þjónusta sem sveitarfélag innir af hendi við eigendur fasteigna ráðist alfarið af nýtingu fasteignarinnar. Þannig njóti eigandi atvinnuhúsnæðis annarrar og meiri þjónustu en eigandi íbúðarhúsnæðis og greiði því hlutfallslega hærri fasteignaskatt en eigandi íbúðarhúsnæðis. Með skattlagningu á matshluta aðalstefndu sem atvinnuhúsnæðis séu aðalstefndu að greiða gjald fyrir þjónustu sem sveitarfélagið veitir þeim ekki, en óumdeilt er að matshluti aðalstefndu er íbúðarhúsnæði. 3. Að skattlagning matshluta aðalstefndu brjóti gegn jafnræðisreglu. Af hálfu aðalstefndu er bent á að þau hafi gert verulegar endurbætur á matshluta þeirra að Hafnarbraut 6 og samhliða endurbótunum hafi fasteignamat matshlutans hækkað verulega, enda verðmæti hans aukist mikið. Íbúðarhúsnæði sé að jafnaði verðmætara en atvinnuhúsnæði að sömu stærð og sé fasteignamat íbúðar­húsnæðis því almennt hærra á hvern fermetra. Sé það önnur skýring þess að fasteignaskattur sé hærri á atvinnuhúsnæði en íbúðarhúsnæði. Þar sem fasteignamat íbúðar aðalstefndu hafi hækkað verulega undanfarin ár og sé nú fasteignamat íbúðar en ekki atvinnuhúsnæðis sé mjög ósanngjarnt að aðalstefndu sé gert að greiða skatt líkt og um atvinnuhúsnæði væri að ræða. Þau greiði því mun hærri fasteignaskatt af íbúð sinni en aðrir íbúar sveitarfélagsins sem búa í jafnstórum íbúðum. Þetta telji aðalstefndu brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. 4. Að sjónarmið sem aðalstefnandi byggi mismunun á séu ómálefnaleg. Af hálfu aðalstefndu eru þau sjónarmið sem fram koma í stefnu þar sem skattlagning matshluta aðalstefndu er byggð á skipulagssjónarmiðum, talin ómálaefnaleg. Þannig vísi aðalstefnandi til skilgreiningar landsvæðisins, sem húsnæði aðalstefndu stendur á, til gildandi aðalskipulags sem og til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá telji aðalstefnandi eingöngu unnt að miða skattlagningu við samþykkta uppdrætti. Er af hálfu aðalstefndu byggt á því að einungis sé heimilt að horfa til raunverulegrar notkunar fasteignar við skattlagningu hennar. Engin heimild sé í lögum um tekjustofna sveitarfélaga til að líta til annarra sjónarmiða. Verði á hinn bóginn talið að skipulagssjónarmið geti haft einhver áhrif á flokkunina bendi aðalstefndu á: i. Að húsnæði aðalstefndu sé á landsvæði sem ekki hafi verið deiliskipulagt. Í gildandi aðalskipulagi sé gert ráð fyrir blandaðri byggð á svæðinu, íbúðum og athafnasvæði. Eina skilyrði til þess að fá íbúð samþykkta á umræddu svæði sé að hún uppfylli skilyrði byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Það geri íbúð aðalstefndu. ii. að fullyrðing aðalstefnanda að samþykkt íbúða sé háð skilyrðum í gildandi deiliskipulagi, samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga, sé röng ef hana beri að skilja með þeim hætti að óheimilt sé að samþykkja íbúðir nema fyrir liggi deiliskipulag. Fyrir slíkri túlkun sé engin lagastoð. Þvert á móti verði að telja, að þar sem aðalstefnandi hafi enn ekki deiliskipulagt svæðið, eins og honum sé skylt, gildi ekki aðrar takmarkanir á landnotkun á svæðinu en fram komi í aðalskipulagi, sbr. 2. mgr. greinar 3.1.4. í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Samkvæmt aðalskipulaginu sé heimilt að vera með íbúðir á svæðinu. Notkun húsnæðis aðalstefndu sem íbúðar­húsnæðis sé því í samræmi við einu bindandi skipulagsáætlunina sem til sé af svæðinu og þar af leiðandi í samræmi við skipulagsstefnu Kópavogsbæjar og skipulagssjónarmið. iii. að í samræmi við framangreint og gildandi skipulag svæðisins séu fasteignirnar að Hafnarbraut 8 og 12 skráðar sem íbúðarhúsnæði. Önnur skipulagsrök geti ekki átt við húsnæði aðalstefndu. Slíkt væri mismunun og andstætt sjónarmiðum um jafnræði borgaranna. iv. að aðalstefndu hafa ásamt fjölskyldu sinni átt lögheimili að Hafnarbraut 6 frá árinu 2000 og hafi lögheimilisskráningin verið athugasemdalaus af hálfu aðalstefnanda og annarra og verið það síðan Aðalstefnandi hafi því vitað, eða a.m.k. mátt vita, að aðalstefndu hafa átt lögheimili að Hafnarbraut 6 frá árinu 2000. v. að aðalstefnandi sé stjórnvald og á honum hvíli m.a. leiðbeiningarskylda samkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga. IV. Gagnsök Í gagnsök vísa aðilar til aðalsakar hvað varðar málsatvik. Í gagnstefnu kemur fram að matshluti fasteignar gagnstefnenda, sem um er deilt í málinu, hafi verið skattlagður sem atvinnuhúsnæði allt frá því að þau festu kaup á honum árið 2000, en í september það ár hafi þau flust þangað og skráð þar lögheimili sitt. Í greinargerð sinni í gagnsök heldur gagnstefndi því fram og byggir á því að gagnstefnendur hafi fyrst með bréfi dagsettu 28. ágúst 2004 krafist þess að fasteignin að Hafnarbraut 6 yrði flokkuð sem íbúðarhúsnæði og fasteignaskattur lagður á hana samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995. Eftir dómtöku dómtöku málsins 29. nóvember sl. kom í leitirnar bréf frá gagnstefnda, dagsett 10. júlí 2002, þar sem fram kom að á fundi bæjarráðs gagnstefnda þann 5. júlí 2002 hafi erindi gagnstefnenda um að veittur yrði afsláttur eða að felldur verði niður hluti fasteignagjalda vegna Hafnarbrautar 6 verið hafnað. Af þessum sökum varð dómari við ósk gagnstefnenda um endurupptöku málsins í því skyni að gefa þeim kost á að leggja þessi gögn fram. Var það gert í þinghaldi 21. fyrra mánaðar. Var þá upplýst að gagnstefnendur gætu ekki fundið umrætt bréf, er þau höfðu sent gagnstefnda. Lögmaður gagnstefnda upplýsti að gagnstefndi hefði ekki haft tök á að finna bréf þetta hjá sér, en augljóst væri að slíkt bréf hefði borist gagnstefnda. Skömmu fyrir dómsuppsögu í málinu, sem boðuð hafði verið til 17. þessa mánaðar, veitti dómari því athygli annmörkum á kröfugerð gagnstefnenda að því er varðaði kröfur vegna fasteignaskatta árið 2005 og þá um leið á kröfu þeirra um dráttarvexti. Var málið því endurupptekið 17. þessa mánaðar samkvæmt heimild í 104. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, í því skyni að gefa gagnstefnendum kost á að ráða bót á annmörkunum. Í því þinghaldi féllu gagnstefnendur frá kröfum í gagnsök að því er varðaði árið 2005 og lækkuðu þar með gagnstefnukröfur sínar úr 970.647 krónum í 710.994 krónur og breyttu dráttarvaxtakröfu sinni því til samræmis. V. Í gagnsök byggja gagnstefnendur á því að skattleggja beri matshluta þeirra nr. 225-7927 í fasteigninni að Hafnarbraut 6, Kópavogi eftir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Yfirfasteignamatsnefnd hafi staðfest að svo sé. Krafan um endurgreiðslu oftekinna fasteignaskatta byggi á ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, en í 1. mgr. 1. gr. laganna segi: “Stjórnvöld, sem innheimta skatta eða gjöld, skulu endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamt vöxtum skv. 2. gr.” Ákvæði þetta tryggi skilyrðislausa endurgreiðslu oftekinna skatta án úrlausnar á sök eða ástæðum ofgreiðslunnar. Kröfu sína byggja gagnstefnendur á þeim mismun sem sé á innheimtum fasteignasköttum umrætt tímabil og fasteignasköttum, sem innheimtir hefðu verið, ef matshluti gagnstefnenda hefði verið réttilega skattlagður eftir a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Gagnstefnendur krefjast einvörðungu endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts frá og með árinu 2001, en krafa vegna ársins 2000 sé fyrnd samkvæmt 4. gr. laga nr. 29/1995. Af hálfu gagnstefnenda er endurgreiðslukrafa þeirra sundurliðuð þannig eftir árum: 1. Árið 2001: Árið 2000-2002 hafi fasteignaskattur verið innheimtur í einu lagi af allri fasteigninni Hafnarbraut 6, sbr. dskj. nr. 20. Þar komi fram að gjaldárið 2001 hafi fasteignaskattur allrar fasteignarinnar verið 269.324 krónur. Þar sem fasteignin sé samtals 420,9 fermetrar nemi skatturinn 640 krónum á hvern fermetra. Þar sem matshluti 225-7927 sé 216,4 fermetrar hafi fasteignaskattur á hann árið 2001 numið 216,4 x 640 eða 138.496 krónum. Samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 skuli fasteignaskattur af íbúðum og íbúðarhúsnæði vera allt að ½ % af álagningarstofni, sem sé fasteignamat samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis. Gagnstefndi hafi hins vegar ákvarðað fasteignaskatt 0,375 % af álagningarstofni árið 2001. Fasteignamat Hafnarbrautar 6 hafi verið 17.274.000 krónur árið 2001, eða 41.041 krónur á fermetra. Fasteignamat umdeilds matshluta hafi því verið 216,4 x 41.041 krónur eða 8.881.272 krónur. Fasteignaskattur samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 reiknist því: 8.881.272 x 0,375 eða 33.305 krónur. Mismunur ársins 2001, sem krafist er endurgreiðslu á, nemi því 138.496 krónum – 33.305 krónur eða 105.191 krónum. 2. Árið 2002: Árið 2002 hafi álagður fasteignaskattur numið 386.054 krónum á alla fasteignina Hafnarbraut 6 eða 198.484 krónur á umdeildan matshluta samkvæmt forsendum í lið 1 hér að framan. Fasteignamat matshlutans nam 12.467.000 krónum árið 2002 og reiknist því fasteignaskattur samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 12.467.000 krónur x 0,375 % eða 46.751 krónur. Mismunur ársins 2002 nemi því 198.484 krónum - 46.751 krónur eða 151.733 krónur. 3. Árið 2003: Árið 2003 hafi fasteignaskattur verið lagður sérstaklega á nefndan matshluta og lagður á gagnstefnendur sitt í hvoru lagi sem skráða eigendur að 50% hvort. Samanlagt hafi skatturinn numið 268.159 krónum. Fasteignamat matshlutans hafi verið 13.045.000 krónur. Árið 2003 hafi fasteignaskattur á íbúðir og íbúðarhúsnæði verið lækkaður í 0,345 %. Reiknaður fasteigna­­skattur samkvæmt a-liðnum hafi því numið 13.045.000 krónur x 0,345 % eða 45.005 krónum. Mismunur ársins 2003 nemi því 268.159 krónum - 45.005 krónur eða 223.154 krónum. 4. Árið 2004: Árið 2004 nam sameiginlegur fasteignaskattur á gagnstefnendur 280.682 krónum. Fasteignamat nefnds matshluta nam 14.425.000 krónum árið 2004. Reiknaður fasteignaskattur samkvæmt a-liðnum nam því 14.425.000 krónum x 0,345 % eða 49.766 krónum. Mismunur ársins 2004 nemi því 280.682 krónum- 49.766 krónur eða 230.916 krónum. Samtals nemi krafa gagnstefnenda því 710.004 krónum. Vaxtakrafa gagnstefnenda miðast við síðasta gjalddaga hvers gjaldaárs, sem hafi verið 1. ágúst ár hvert. Byggja gagnstefnendur vaxtakröfuna á 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda nr. 29/1995. Gagnstefnendur hafi krafist endurgreiðslu oftekinna fasteignagjalda þann 28. ágúst 2004 og sé því krafist dráttarvaxta af allri kröfunni frá 28. september s.á., samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Málskostnaðarkröfu sína byggja gagnstefnendur á 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, Um heimild til að hafa uppi kröfu í gagnsök er vísað til 2. mr. 28. gr. laga um meðferð einkamála. VI. Af hálfu gagnstefnda er byggt á því að kröfu gagnstefnenda um að umdeildur matshluti skuli teljast íbúðarhúsnæði og skattleggjast samkvæmt því, hafi verið hafnað af gagnstefnda. Fram til þess tíma hafi ekki verið gerðar neinar ráðstafanir af hálfu gagnstefnenda til að breytra skráningu húsnæðisins í fasteignamati og hafi gagnstefnda verið ókunnugt um að húsnæðið væri innréttað með öðrum hætti en fram komi í samþykktum teikningum af húsnæðinu, en Hafnarbraut 6 hafi frá öndverðu verið skráð sem atvinnuhúsnæði, nánar fiskverkun. Af hálfu gagnstefnda er þess getið að þann 9. mars 2001 hafi teikningar sem gagnstefnandi Sigurþór lagði fram, verið samþykktar í byggingarnefnd, en samkvæmt þeim hafi fasteigninni verið skipt upp í þrjár einingar, sem allar voru skilgreindar sem vinnustofur. Matseining 0102 sem gagnstefnendur nýttu til íbúðar, hafi verið skráð sem vinnustofa í fasteignamati frá 2002 og hafi gagnstefnendur ekki gert ráðstafanir til þess að fá því breytt. Byggt sé á því að byggingarnefnd Kópavogs hafi ekki samþykkt íbúð í húsinu og samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingar­reglugerðar nr. 441/1998 sé óheimilt að breyta notkun eða útliti mannvirkis án samþykkis byggingarnefndar, en samþykkt íbúða sé háð ákvæðum í gildandi deiliskipulagi, ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerðar. Gagnstefnendur hafi ekki sótt um leyfi fyrir því að breyta hinu umrædda húsnæði í íbúð og hafi þau þannig brotið gegn 43. gr. skipulags- og byggingarlaga og framangreindri reglugerð. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 eigi að leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru fasteignamati og sé vandséð hvernig við annað verði miðað við flokkun og álagningu fasteignaskatts en skráningu og flokkun hennar í fasteignamati Landsskrár fasteigna og í því tilviki sem hér um ræðir hafi ekkert legið fyrir um það hjá gagnstefnda að búið væri að breyta húsnæðinu í íbúð. Gagnstefndi hafi miðað álagningu á fasteignaskatti við samþykkta uppdrætti og sé skráning og mat fasteigna eingöngu á grundvelli samþykktra uppdrátta og í framhaldi af því lögbundinni tilkynningu byggingarfulltrúa til Fasteignamats ríkisins um notkun og stærð húsnæðis. Þá beri að gæta lagasamræmis og í því sambandi beri til þess að líta að margvíslegar skyldur hvíli á sveitarfélögum, sem þeim beri að rækja gagnvart íbúum, atvinnufyrirtækjum og fleiri aðilum. Þá sé til þess að líta að Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins hafi skoðað umrætt húsnæði þann 10. september 2003 og gert eftirfarandi athugasemdir: “Notkun húsnæðisins ekki í samræmi við samþykktar teikningar. Tvær óháðar útgönguleiðir skulu vera úr hverri íbúð. Aðrir veggir að íbúð skulu vera E190. Aðgengi að handslökkvitæki skal vera til staðar. Vakin er athygli á að notkun húsnæðisins til íbúðar er ekki samþykkt af byggingar- og skipulagsyfirvöldum í Kópavogi.” Samkvæmt þessari skoðunarskýrslu Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins uppfylli umrætt húsnæði ekki þær kröfur sem gerðar séu til íbúðarhúsnæðis og ekki liggi fyrir að bætt hafi verið úr þessum ágöllum. Þá sé því mótmælt að það skapi gagnstefnendum einhvern rétt að þau hafi fengið lögheimili sitt skráð í umræddu húsnæði, enda hafi gagnstefndi talið sér óheimilt að hafna skráningu lögheimilis í atvinnuhúsnæði, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 474/2004. Samkvæmt framansögðu séu engar forsendur til að halda því fram að gagnstefndi hefði strax átt að leggja á umrædda eign samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Ekkert hafi legið fyrir um að húsnæðinu hafi verið breytt í íbúð og raunar liggi ekkert fyrir um það hvenær ráðist var í hinar ólögmætu breytingar á húsnæðinu. Það hafi ekki legið fyrir fyrr en með úrskurði Yfirfasteignamatsnefndar ríkisins þann 2. febrúar 2005 að húsnæðið væri íbúðarhúsnæði að mati nefndarinnar. Nefndin virðist hins vegar ekki hafa hirt um að kynna sér hvort húsnæðið uppfyllti kröfur um eldvarnir. Sé því mótmælt að húsnæðið hafi uppfyllt þær kröfur sem gerðar séu til íbúðarhúsnæðis, sbr. 5. kafla byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Verði niðurstaða dómsins sú að leggja beri á umrædda eign samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, sé því mótmælt að sú niðurstaða verði afturvirk til þess tíma er gagnstefnendur fluttu í íbúðina og reiknist endurgreiðsla þá einungis frá þeim tíma er niðurstaða yfirfasteignamats lá fyrir. VII. A. Aðalsök. Ekki sætir ágreiningi að aðalstefndu hafa búið og átt lögheimili að Hafnarbraut 6 í Kópavogi frá því í september 2000. Þá er óumdeilt að hinn umdeildi matshluti aðalstefndu 0102, fastanúmer 225-7927, í umræddri fasteign hefur verið skráður sem vinnustofa ásamt tveimur öðrum einingum í fasteigninni frá árinu 2002 á grundvelli teikninga sem lagðar voru fyrir byggingarnefnd Kópavogs og samþykktar þar þann 9. mars 2001. Fram að þeim tíma hafði öll fasteignin verið skráð sem atvinnuhúsnæði, nánar tiltekið fiskverkun. Þá sætir ekki ágreiningi að aðalstefndu leituðu ekki samþykkis byggingarnefndar Kópavogs áður en þau réðust í að breyta umræddum eignarhluta í íbúðarhúsnæði árið 2000, en samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998 er óheimilt að breyta notkun eða útliti mannvirkja án samþykkis byggingarnefndar, en samþykkt íbúða er háð ákvæðum í gildandi deiliskipulagi, ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerðar. Á grundvelli skráningar umrædds matshluta sem atvinnuhúsnæðis hjá Fasteignamati ríkisins hafa fasteignaskattar verið lagðir á matshlutann á grundvelli b-liðar 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og hafa aðalstefndu greitt þá skatta. Telja verður að aðalstefndu hafi með málatilbúnaði sínum sýnt fram á að umræddur matshluti þeirra í fasteigninni Hafnarbraut 6 í Kópavogi sé íbúðarhúsnæði í skilningi laga. Samkvæmt lögum nr. 4/1995 er skattprósenta fasteignaskatts lægri á íbúðarhúsnæði en aðrar fasteignir, sbr. a- og b-liði 3. mgr. 3. gr. laganna. Af athugasemdum með eldri lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 8/1972 má ráða að flokkun húsnæðis í gjaldflokka skyldi einvörðungu ráðast af raunverulegum afnotum fasteignar. Með þeim lögum var lögleidd sú flokkun sem núverandi álagning fasteignaskatta er reist á. Þar segir um flokkunina: “Samkvæmt gildandi lögum eru öll hús í sama gjaldflokki án tillits til afnota. Lagt er til að íbúðir og íbúðarhús með tilheyrandi lóðarréttindum verði í lægri skattflokki en aðrar húseignir...”. Í greinargerð með lögum nr. 4/1995 er fasteignaskattur skilgreindur þannig: “Gengið er út frá því að fasteignaskattur sé gjald fyrir veitta þjónustu sveitarfélags en ekki eignarskattur.” Með hliðsjón af því sem að ofan er rakið telst sannað, að umræddur matshluti aðalstefndu í fasteigninni Hafnarbraut 6 í Kópavogi, sem þau innréttuðu sem íbúð og hafa búið í ásamt börnum sínum og átt lögheimili frá árinu 2000, sé íbúðarhúsnæði. Þá fellst dómurinn á að raunveruleg notkun húsnæðis ráði því hvernig eign flokkist með tilliti til fasteignaskatta. Telja verður löggjöf og vilja löggjafans ótvíræðan að þessu leyti. Fallist er á þau sjónarmið aðalstefndu að þurft hefði að taka það skýrt og ótvírætt fram í lögum nr. 4/1995 eða öðrum réttarheimildum ef ætlun löggjafans hefði verið að ákveðin tegund íbúðarhúsnæðis skyldi skattlögð með öðrum hætti en íbúðarhús almennt. Samkvæmt framansögðu er því ekki fallist á að þau sjónarmið sem teflt er fram af hálfu aðalstefnanda, sem m. a. byggjast á skipulagssjónarmiðum, girði fyrir að aðalstefndu fái að greiða fasteignaskatt af sínu íbúðarhúsnæði í sama gjaldflokki og aðrir eigendur sambærilegs íbúðarhúsnæðis í bæjarfélaginu. Aðalstefndu nýta eignarhlutann raunverulega sem íbúðarhúsnæði og það er sú notkun sem ræður því í hvaða álagningarflokk fasteignin lendir. Það að aðalstefndu sóttu ekki um leyfi til að breyta umræddu húsi í íbúð haggar ekki þessari niðurstöðu. Þar vegur þyngra stjórnarskrárvarinn réttur borgaranna til að ráða eigin búsetu svo og framangreind sjónamið um að raunveruleg nýting fasteignar ráði skattlagningu fasteigna. Þegar af framangreindum ástæðum ber því að fallast á að eignarhluti aðalstefndu í fasteigninni Hafnarbraut 6 í Kópavogi, matseining 0102, fastanúmer 225-7927, skuli vera skattlagður samkvæmt a-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995. Ber því að sýkna aðalstefndu af kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Í þessari niðurstöðu felst staðfesting á niðurstöðu Yfirfasteignamatsnefndar ríkisins varðandi skattlagningu umrædds matshluta. B. Gagnsök. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 29/1995 skulu stjórnvöld, sem innheimta skatta eða gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. sömu laga. Í þeirri grein segir í 1. mgr., að við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda skv. 1. gr. skuli greiða gjaldanda vexti, sem skulu jafnháir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma er greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fer fram. Í 2. mgr. 2. gr. laganna segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti skv. 10. gr. laga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta og gjalda. Samkvæmt niðurstöðu í aðalsök, sem að framan hefur verið rakin, er ljóst að gagnstefnendur hafa greitt hærri fasteignaskatta en þeim bar með hliðsjón af notkun eignarhlutans sem íbúðarhúsnæðis. Í samræmi við skýlausa endurgreiðsluskyldu stjórnvalda á ofteknum sköttum og gjöldum samkvæmt lögum nr. 29/1995, ber gagnstefnda því að endurgreiða gagnstefnendum mismun greiddra fasteignaskatta, sem á gagnstefnendur voru lagðir samkvæmt b-lið 3. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 og þeirra fasteignaskatta sem leggja átti á þau samkvæmt a-lið sömu lagagreinar, allt eins og síðar verður reifað. Ekki er ágreiningur um fjárhæðir, en á hinn bóginn er ágreiningur um það frá hvaða tíma beri að miða endurgreiðsluna. Af hálfu gagnstefnenda er ekki krafist endurgreiðslu þess hluta af fasteignasköttunum sem talinn er fyrndur samkvæmt 4. gr. laga nr. 29/1995. Ekki er fallist á þau sjónarmið gagnstefnda að miða beri endurgreiðslu oftekinna fasteignaskatta við úrskurð Yfirfasteignamatsnefndar eða það girði fyrir endurgreiðslu að gagnstefndi hafi ekki vitað betur en að umræddur matshluti væri atvinnuhúsnæði. Samkvæmt 1. gr laga nr. 29/1995 er skylda stjórnvalds til að endurgreiða oftekna skatta skýr og ótvíræð og hefur huglæg afstaða þar enga þýðingu. Endurgreiðsluskyldan ræðst einvörðungu af því hvernig lögum samkvæmt hefði borið að haga skattlagningu miðað við atvik eins og þau voru á hverjum tíma, í tilviki þessa máls hvernig raunveruleg notkun matshlutans var. Samkvæmt ofanskráðu ber að taka kröfur gagnstefnenda í gagnsök til greina að öllu leyti og er gagnstefndi því dæmdur til að greiða þeim hina umstefndu fjárhæð, 710.994 krónur ásamt vöxtum og dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir úrslitum málsins ber að dæma aðalstefnanda og gagnstefnda til að greiða aðalstefndu og gagnstefnendum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Í aðalsök eru aðalstefndu, Sigurþór Hallbjörnsson og Áróra Gústafsdóttir, sýkn af kröfum aðalstefnanda, Kópavogsbæjar í málinu. Í gagnsök greiði gagnstefndi, Kópavogsbær, gagnstefnendum, Sigurþór Hallbjörnssyni og Áróru Gústafsdóttur, 710.994 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu af 105.191 krónum frá 1. ágúst 2001 til 1. ágúst 2002, af 256.924 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2003, af 480.078 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2004, af 710.994 krónum frá þeim degi til 28. september 2004, en með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi greiði gagnstefnendum 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 313/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Aðfinnslur
Úrskurður héraðsdóms um að B skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Sú framkvæmd, að halda gæslu B áfram, eftir að gæsluvarðhaldi lauk við uppkvaðningu dóms í máli hans, þótti vítaverð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. ágúst 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 1. september nk. kl. 14.45. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ætla verður að varnaraðili kæri í því skyni að fá úrskurð héraðsdóms felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast, að 4. ágúst sl. var kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur dómur í máli á hendur varnaraðila, þar sem honum var gert að sæta fangelsi í 12 mánuði, en þar af voru 9 mánuðir skilorðsbundnir. Fram til þess tíma hafði varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi, sem lauk við uppkvaðningu dómsins, sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991. Brast lagaheimild fyrir frelsissviptingu varnaraðila frá því að dómur héraðsdóms var kveðinn upp og þar til hann var leiddur fyrir héraðsdómara 6. sama mánaðar kl. 14.45. Er þessi framkvæmd vítaverð. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 844/2014
Kærumál Samkeppni Frávísunarúrskurður staðfestur
X var meðal þrettán ákærðra í máli Á fyrir brot gegn samkeppnislögum. Í hinum kærða úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var ákæru Á á hendur X vísað frá dómi þar sem ekki hefði legið fyrir kæra frá S til lögreglu vegna meintra brota hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skýrlega yrði ráðið af 42. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 5. gr. laga nr. 52/2007, að það væri í verkahring S að taka ákvörðun um hvort að einstaklingur yrði kærður til lögreglu vegna brots gegn samkeppnislögum. Hefði lögreglu og ákæruvaldi samkvæmt því verið óheimilt að taka mál X til rannsóknar og útgáfu ákæru á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2014, þar sem ákæru sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðar þátt sóknaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er varnaraðili meðal þrettán ákærðra í máli sem ákæruvaldið höfðaði með ákæru 23. apríl 2014 fyrir brot gegn samkeppnislögum. Ákærðu voru starfsmenn [...] og [...]. Varnaraðili starfaði í afleysingum í [...] þegar ætlað brot hans átti sér stað hinn 28. febrúar 2011. Var brot hans talið varða við a. lið 2. mgr. 41. gr. a, sbr. 1. mgr., samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 4. gr. laga um breytingu á samkeppnislögum nr. 52/2007, sbr. a. lið 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr., laga nr. 44/2005. Í máli þessu liggur fyrir að Samkeppniseftirlitið kærði tíu einstaklinga 30. nóvember 2010 fyrir brot gegn samkeppnislögum. Að fengnum gögnum frá lögreglu lagði Samkeppniseftirlitið fram viðbótarkæru 23. febrúar 2011 þar sem níu einstaklingar til viðbótar voru kærðir til lögreglu og síðan aðra viðbótarkæru 7. mars sama ár á hendur fimm öðrum einstaklingum. Óumdeilt er að varnaraðili var ekki einn þeirra sem tilgreindir voru í þessum kærum. Með 5. gr. laga nr. 52/2007 voru gerðar gagngerar breytingar á 42. gr. samkeppnislaga í þeim í þeim tilgangi að eyða óvissu um verkaskiptingu milli Samkeppniseftirlitsins og lögreglu. Í 1. mgr. 42. gr., eins og henni var breytt með 5. gr. laga nr. 52/2007, segir að brot gegn lögunum sæti aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Samkeppniseftirlitsins. Í nefndaráliti um frumvarp til laga um breytinguna var tekið fram að hér væri um að ræða ákveðna takmörkun á valdi ríkissaksóknara og lögreglu til rannsóknar sakamála. Taldi nefndin mikilvægt að Samkeppniseftirlitið gætti samræmis við afgreiðslu mála sem og jafnræðis sakborninga. Í 2. mgr. er kveðið á um að Samkeppniseftirlitið eigi að meta, með tilliti til grófleika brots og réttarvörslusjónarmiða, hvort sá hluti málsins sem varðar refsiábyrgð einstaklings skuli kærður til lögreglu. Kom fram í lögskýringargögnum að tilgangur ákvæðisins væri sá að aðeins alvarlegustu málin vegna brota sem framin væru af ásetningi eða vítaverðu gáleysi yrðu kærð til lögreglu. Samkvæmt 3. mgr. getur Samkeppniseftirlitið ákveðið að kæra ekki einstakling hafi hann, eða fyrirtæki sem hann starfar hjá eða er í stjórn hjá, haft frumkvæði að því að láta Samkeppniseftirlitinu í té upplýsingar eða gögn vegna ætlaðra brota gegn 10. eða 12. gr. sem geta leitt til rannsóknar eða sönnunar á broti eða eru mikilvæg viðbót að mati eftirlitsins við þau sönnunargögn sem það hefur þegar í fórum sínum, enda séu nánari skilyrði uppfyllt sem Samkeppniseftirlitið mælir fyrir um í reglum. Að lokum er mælt fyrir um það í 7. mgr. að ákærandi geti sent mál sem varðar brot á samkeppnislögum og gögn því tengd til Samkeppniseftirlitsins til meðferðar og ákvörðunar. Af 42. gr. samkeppnislaga verður samkvæmt framansögðu skýrlega ráðið að það er í verkahring Samkeppniseftirlitsins að taka ákvörðun um hvort einstaklingur verði kærður til lögreglu vegna brots gegn samkeppnislögum. Var lögreglu og ákæruvaldi samkvæmt því óheimilt að taka mál varnaraðila til rannsóknar og útgáfu ákæru á hendur honum, þar sem ekki lá fyrir kæra frá Samkeppniseftirlitinu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda varnaraðila, Vífils Harðarsonar hæstaréttarlögmanns, 434.000 krónur.
Mál nr. 511/2017
Skuldabréf Ábyrgð Sjálfskuldarábyrgð Útivist
L höfðaði mál gegn HS, K, M og HJ til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi fyrir námslánum sem HS gaf út árið 2006. Með áritun á skuldabréfið gekkst S í sjálfskuldarábyrgð fyrir kröfu L á grundvelli þess. S lést á árinu 2007 og var ekkju hans, HJ, veitt leyfi til setu í óskiptu búi. Við það féll á hana skuldbinding S við L en hámark ábyrgðarinnar var þá fært niður í fjárhæð hennar á dánardegi S. Hinn 27. febrúar 2008 gekkst M í sjálfskuldarábyrgð fyrir tiltekinni fjárhæð vegna námslána HS til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð og gerði K slíkt hið sama 16. júlí sama ár. Talið var að ekki væru skilyrði til annars en að taka til greina kröfu L um skyldu HS til að greiða skuldina ásamt dráttarvöxtum að frádregnum innborgunum inn á hana. Þá var talið að þar sem HJ hafði sótt þing í héraði en engar kröfur gert yrði að meta þá þögn hennar sem samþykki á kröfu L, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og fella dóm á kröfuna því til samræmis, sbr. 1. mgr. 98. gr. sömu laga. Var HJ því gert að greiða L óskipt með HS samanlagða fjárhæð námslána sem HS hafði fengið fyrir andlát S og hann hafði staðið í ábyrgð fyrir. L hélt því fram í málinu að yfirlýsing M um sjálfskuldarábyrgð fæli í sér ábyrgð á allri skuld HS samkvæmt skuldabréfinu. Talið var að skilja yrði texta yfirlýsingar M á þann veg að sjálfskuldarábyrgðinni hefði aðeins verið ætlað að taka við þar sem sleppti eldri ábyrgð, sem þá var komin á herðar HJ, og ná þannig til skulda sem HS stofnaði til við L með nýjum námslánum eftir þann tíma. Var M því gert að greiða L óskipt með HS fjárhæð námsláns sem HS fékk greitt út eftir að ábyrgðin var veitt en til frádráttar kom innborgun M inn á skuldina. Loks kom fram að í yfirlýsingu K um sjálfskuldarábyrgð hefði verið tekið fram að hún væri gerð af því tilefni að ábyrgð hefði vantað vegna væntanlegra lána. Þar sem fyrir lá að HS stofnaði ekki til skuldar við L vegna nýrra námslána eftir að ábyrgðin var veitt var K sýknaður af kröfu L.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Garðar Gíslasonsettur hæstaréttardómari og Þorgeir Ingi Njálsson landsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2017. Hann krefst þessað staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um skyldu stefndu HölluSigrúnar Sveinbjörnsdóttur til að greiða sér 4.277.497 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánartilgreindum fjárhæðum frá 1. mars 2013 til greiðsludags, svo og um skyldustefndu Halldóru Jónu Sölvadóttur til að greiða sér óskipt með stefndu Höllu3.689.159 krónur með vöxtum á sama hátt og að framan greinir. Áfrýjandi krefstþess á hinn bóginn að héraðsdómi verði breytt á þann veg að stefnda MaríaGuðrún Guðjónsdóttir verði dæmd til að greiða óskipt með stefndu Höllu 4.277.497krónur og stefndi Kristmundur Magnússon óskipt með öllum öðrum stefndu1.559.410 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum af nánar greindumfjárhæðum frá 1. mars 2013 til greiðsludags. Til frádráttar kröfum komiinnborganir á 10.000 krónum 2. apríl 2014 og 635.242 krónum 25. ágúst 2017. Lokskrefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu Halla og Kristmundur hafa ekki látið málið tilsín taka.Stefnda María krefst þess aðallega aðhéraðsdómur verði staðfestur, en þó þannig að til frádráttar kröfu áfrýjanda,sem þar var tekin til greina á hendur henni, komi innborgun hennar 25. ágúst2017 að fjárhæð 635.242 krónur. Til vara krefst hún þess að fjárhæð kröfuáfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrirHæstarétti.Stefnda Halldóra krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins gaf stefndaHalla út skuldabréf til áfrýjanda 3. febrúar 2006 vegna námslána. Ískuldabréfinu var meðal annars kveðið á um heimild áfrýjanda til að fylla inn íeyðu í texta þess fjárhæð heildarskuldar lántakans við námslok, en fjárhæðinyrði framreiknuð eftir vísitölu neysluverðs við útfyllingu bréfsins. Upp fráþví yrði skuldin verðtryggð með sömu vísitölu og bæri tiltekna ársvexti. Endurgreiðslaá skuldinni átti að hefjast að liðnum tilgreindum tíma eftir að lántakinn lykinámi og yrðu þá greiddar tvær afborganir á ári, annars vegar föst greiðsla 1.mars og hins vegar svonefnd viðbótargreiðsla 1. september, en í skuldabréfinuvoru nánari ákvæði um hvernig þær yrðu ákveðnar. Ráðstafa átti hverri greiðslufyrst til uppgjörs á áföllnum vöxtum og síðan inn á höfuðstól með verðbótum, enlánstími skyldi vera ótilgreindur þar til skuldin yrði að fullu greidd. Tekiðvar fram að gjaldfallnar afborganir og vextir bæru dráttarvexti frá gjalddaga,en áfrýjanda væri heimilt að gjaldfella skuldina alla án fyrirvara eðauppsagnar vegna verulegra vanskila, sem teldust fyrir hendi ef greiðsla drægistfimmtán daga eða lengur. Þá kom fram í fyrirsögn skuldabréfsins að það væri„með sjálfskuldarábyrgð“, en um hana sagði eftirfarandi í meginmáli þess:„Neðangreind sjálfskuldarábyrgð gildir jafnt þótt greiðslufrestur verði veitturá láninu einu sinni eða oftar uns skuldin er að fullu greidd. Látistábyrgðarmaður eða hann fullnægir ekki lengur þeim skilyrðum sem sjóðurinnsetur, getur LÍN krafist þess að lántakandi fái nýjan ábyrgðarmann í hans stað.Verði lántakandi ekki við því getur LÍN stöðvað allar frekari lánveitingar tillántakanda og gjaldfellt lánið.“ Með ódagsettri áritun á skuldabréfið gekkstfaðir stefndu Höllu, Sveinbjörn G. Guðjónsson, í sjálfskuldarábyrgð fyrir kröfuáfrýjanda á grundvelli þess, en þó með hámarksfjárhæðinni 6.500.000 krónur, semtæki breytingum eftir vísitölu neysluverðs miðað við grunntöluna 240,7 stig.Fyrir liggur að stefnda Halla fékkgreidd út námslán frá áfrýjanda, sem féllu undir skuldabréfið, í fimm skipti átímabilinu 6. febrúar 2006 til 17. júlí 2007 og var fjárhæð þeirra, samtals 2.311.157krónur, bundin vísitölu frá útborgunardegi hverju sinni. ÁbyrgðarmaðurinnSveinbjörn lést 20. júlí 2007 og var ekkju hans, stefndu Halldóru, veitt leyfitil setu í óskiptu búi 16. ágúst sama ár. Við það féll á hana skuldbindingSveinbjörns við áfrýjanda, sbr. 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í málatilbúnaðiáfrýjanda segir að á dánardegi Sveinbjörns hafi ábyrgð hans náð til námslánastefndu Höllu að fjárhæð samtals 2.101.232 krónur og hafi „hámark ábyrgðarhans“ verið „fært niður í þá fjárhæð“.Stefnda María undirritaði 27. febrúar2008 skjal á eyðublaði frá áfrýjanda með fyrirsögninni: „Sjálfskuldarábyrgðvegna námsláns til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð“. Neðan við þessafyrirsögn var vísað til þess að lántakinn væri stefnda Halla, tilgreint varnúmer láns, sem var það sama og fram kom á áðurnefndu skuldabréfi, og værifjárhæð lánsins 2.460.021 króna með áföllnum verðbótum. Um „tilefniviðbótarábyrgðar“ sagði eftirfarandi: „Ábyrgð vantar þar sem fjárhæð eldriábyrgðar hefur verið takmörkuð eða felld niður. Neðangreind ábyrgðarfjárhæð ertilgreind með hliðsjón af upplýsingum sjóðsins. Ef lántakandi vill breyta hennieða tilgreina fleiri en einn ábyrgðarmann verður að tilkynna það til LÍN ogútbúa nýtt ábyrgðareyðublað. Ekki er hægt að tilgreina ábyrgðarmann með hærrifjárhæð en 7.000.000 kr.“ Í framhaldi af þessu kom fram að „staða ábyrgðar m.v.vísitöluna 281,8“ væri 2.460.022 krónur, en þetta væri „takmörkuðábyrgðarfjárhæð“, sem Sveinbjörn G. Guðjónsson hafi tekið á sig. Um ábyrgðina,sem stefnda María gekkst undir, var þess getið að fjárhæð hennar, 3.000.000krónur, yrði bundin vísitölu neysluverðs með grunntölunni 271,0 stig og sagðijafnframt eftirfarandi: „Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu áhöfuðstól að framangreindri fjárhæð ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum ogöllum kostnaði ef vanskil verða, tekst ég á hendur sjálfskuldarábyrgð áendurgreiðslu framangreinds námsláns in solidum með undirskrift minni.“ Daginneftir að þetta skjal var undirritað eða 28. febrúar 2008 fékk stefnda Hallagreitt út frá áfrýjanda námslán að fjárhæð 413.364 krónur.Stefndi Kristmundur, eiginmaðurstefndu Höllu, skrifaði 16. júlí 2008 undir skjal á eyðublaði frá áfrýjanda,sem einnig bar fyrirsögnina: „Sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns til viðbótarfyrri sjálfskuldarábyrgð“, og var á sama hátt og áður greinir vísað til þess aðskjalið varðaði námslán stefndu Höllu, sem næmu 2.876.924 krónum með áföllnumverðbótum. Um tilefni þessarar viðbótarábyrgðar sagði: „Ábyrgð vantar vegnavæntanlegra lána, sbr. lánsáætlun. Neðangreind ábyrgðarfjárhæð er tilgreind meðhliðsjón af upplýsingum sjóðsins. Ef lántakandi vill breyta henni eða tilgreinafleiri en einn ábyrgðarmann verður að tilkynna það til LÍN og útbúa nýttábyrgðareyðublað. Ekki er hægt að tilgreina ábyrgðarmann með hærri fjárhæð en7.000.000 kr.“ Undir yfirskriftinni: „Staða ábyrgðar m.v. vísitöluna 282,3“ vargreint frá nafni annars vegar Sveinbjörns G. Guðjónssonar og tekið fram að„takmörkuð ábyrgðarfjárhæð“, sem hann hafi gengist undir, væri 2.464.386 krónurog hins vegar stefndu Maríu, en fjárhæð ábyrgðar hennar væri 3.125.092 krónur.Tekið var fram að ábyrgð stefnda Kristmundar yrði bundin við fjárhæðina1.000.000 krónur, sem háð yrði breytingum á vísitölu neysluverðs meðgrunntölunni 271,0 stig. Ofan við undirskrift stefnda Kristmundar var samitexti og fram kom samkvæmt áðursögðu í yfirlýsingunni, sem stefnda Maríaundirritaði 27. febrúar 2008.Eftir gögnum málsins tók stefnda Hallaekki frekari námslán hjá áfrýjanda. Í bréfi til hennar 26. október 2010 vísaði áfrýjanditil þess að á árinu 2011 yrðu liðin tvö ár frá því að hún hafi síðast fengiðnámslán eða skilað upplýsingum um „lánshæfan námsárangur“. Bæri því áfrýjandaað „loka skuldabréfi“ og yrði í því sambandi miðað samkvæmt úthlutunarreglumhans við lok skólaárs 29. júní 2009. Í tilkynningu „um frágang skuldabréfs“,sem áfrýjandi sendi síðan stefndu Höllu 1. febrúar 2011, var greint frá því aðfjárhæð námslána hennar, sem féllu undir áðurgreint skuldabréf, væri samtals3.724.817 krónur miðað við vísitölu neysluverðs 365,5 stig. Stæði stefnda Maríaí sjálfskuldarábyrgð fyrir þeirri fjárhæð allri, en stefndi Kristmundur fyrir1.348.708 krónum og Sveinbjörn G. Guðjónsson fyrir 3.190.695 krónum af henni.Væri „lokunardagur skuldabréfs“ 29. júní 2009 og bæri skuldin vexti frá 30.sama mánaðar, en gjalddagi fyrstu afborgunar yrði 30. júní 2011. Þessu tilsamræmis fyllti áfrýjandi inn í eyðu á skuldabréfinu, sem stefnda Halla gaf út3. febrúar 2006, fjárhæðina 3.424.182 krónur og grunnvísitölu 336,0 stig. Sú fjárhæðer í raun sú sama og fram kom í fyrrgreindri tilkynningu áfrýjanda til stefnduHöllu 1. febrúar 2011 að teknu tilliti til vísitölustiga.Samkvæmt gögnum málsins var fyrstaafborgun af skuldabréfinu, sem var á gjalddaga 30. júní 2011 og nema átti 108.330krónum, greidd með dráttarvöxtum 19. október sama ár. Eins var næsta afborgungreidd 19. júlí 2012, en gjalddagi var 1. mars sama ár og fjárhæð hennar113.991 króna að frátöldum dráttarvöxtum. Á hinn bóginn var hvorki greiddþriðja afborgun af skuldabréfinu að fjárhæð 119.554 krónur, sem var á gjalddaga1. mars 2013, né sú fjórða að fjárhæð 123.505 krónur með gjalddaga 1. mars2014. Fyrir liggur að áfrýjandi tilkynnti stefndu öllum um þessi vanskil, en íbréfum hans til þeirra 4. nóvember 2014 var síðan greint frá því aðeftirstöðvar skuldarinnar, 4.034.438 krónur, hefðu verið gjaldfelldar vegnavanskilanna og voru stefndu krafin um greiðslu á þeirri fjárhæð auk áðurgreindragjaldfallinna afborgana frá árunum 2013 og 2014, sem væru alls 243.059 krónur.Áfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu20. apríl 2016. Í endanlegri kröfugerð fyrir héraðsdómi krafði hann stefnduHöllu sem aðalskuldara samkvæmt skuldabréfinu um greiðslu á 4.277.497 krónumeða samanlagða fjárhæð afborgananna frá 2013 og 2014 og gjaldfelldraeftirstöðva skuldarinnar. Þá krafðist áfrýjandi þess að stefndu Maríu yrði aðallegagert að greiða sér sömu fjárhæð á þeim grunni að ábyrgð hennar frá 27. febrúar2008 tæki til allra námslána stefndu Höllu, en til vara 618.801 krónu, sem værifjárhæð námslánsins, sem stefnda Halla fékk samkvæmt áðursögðu 28. febrúar2008, uppfærð með vísitölu neysluverðs í nóvember 2014 þegar skuldin hafi veriðgjaldfelld. Áfrýjandi krafðist þess jafnframt að stefnda Halldóra yrði dæmd tilað greiða sér 3.689.159 krónur, en það væri samanlögð fjárhæð námslánanna, semstefnda Halla hafi fengið fyrir andlát Sveinbjörns G. Guðjónssonar 20. júlí2007 og hann hafi staðið í ábyrgð fyrir, fyrrgreindar 2.101.232 krónur, færðupp með vísitölu neysluverðs í nóvember 2014. Loks krafðist áfrýjandi þess aðstefnda Kristmundi yrði gert að greiða sér 1.559.410 krónur, en það værifjárhæð ábyrgðarinnar, sem hann gekkst undir 16. júlí 2008, 1.000.000 krónur,uppfærð með vísitölu neysluverðs við höfðun málsins í apríl 2016. Í öllumtilvikum krafðist áfrýjandi þess að stefndu yrði gert að greiða framangreindarfjárhæðir óskipt að því marki, sem þær féllu saman, ásamt dráttarvöxtum en aðfrádreginni innborgun 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur. Voru þettaefnislega sömu kröfur og áfrýjandi gerir fyrir Hæstarétti að gættri frekariinnborgun, sem getið er hér á eftir.Stefndu Halla og Kristmundur sóttu ekkiþing í héraði. Í greinargerð, sem lögð var fram í héraði sameiginlega í þágustefndu Maríu og Halldóru, krafðist sú fyrrnefnda þess aðallega að málinu yrðivísað frá dómi, til vara að hún yrði sýknuð af kröfu áfrýjanda, en að þvífrágengnu að fjárhæð kröfunnar yrði lækkuð. Þá krafðist stefnda Maríamálskostnaðar úr hendi áfrýjanda. Stefnda Halldóra krafðist á hinn bóginn þesseins að málinu yrði vísað frá dómi. Þessar stefndu féllu frá kröfum sínum umfrávísun málsins í þinghaldi í héraði 16. janúar 2017. Að því gerðu hafðistefnda Halldóra engar kröfur uppi í málinu, en þingsókn hennar féll þó ekkiniður.Með hinum áfrýjaða dómi voruframangreindar kröfur áfrýjanda á hendur stefndu Höllu og Halldóru teknar aðfullu til greina, svo og varakrafa hans á hendur stefndu Maríu, en stefndiKristmundur var á hinn bóginn sýknaður af kröfu áfrýjanda. Eftir uppkvaðninguhéraðsdóms barst áfrýjanda samkvæmt kvittun, sem hann hefur lagt fram fyrirHæstarétti, greiðsla 25. ágúst 2017 að fjárhæð 635.242 krónur. Óumdeilt er aðstefnda María hafi innt þessa greiðslu af hendi og telur hún sig hafa þannig aðfullu staðið skil á kröfunni, sem henni var gert að greiða áfrýjanda með hinumáfrýjaða dómi að meðtöldum dráttarvöxtum.IIStefnda Halla hefur sem áður segirekki sótt þing í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála ber því að dæma málið að því er hana varðar eftir kröfu áfrýjanda ogmálatilbúnaði hans að því leyti sem er samrýmanlegt lögum og framkomnum gögnum.Stefnda Halla gaf út skuldabréfið frá3. febrúar 2006 til áfrýjanda og er höfuðstóll kröfu hans á hendur henni, svoog krafa hans um dráttarvexti, í samræmi við skuldabréfið og önnur gögnmálsins. Eru því ekki skilyrði til annars en að taka til greina kröfu áfrýjandaum skyldu stefndu Höllu til að greiða skuld þessa ásamt dráttarvöxtum, allt aðfrádregnum áðurnefndum innborgunum 2. apríl 2014 og 25. ágúst 2017.Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 voru ekki efni til að fella niður í héraði málskostnað milli stefnduHöllu og áfrýjanda, svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Verður hún dæmd tilað greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn íeinu lagi eins og í dómsorði greinir.2Stefnda Halldóra hefur sótt þing ímálinu í héraði og fyrir Hæstarétti, en eftir að hún féll samkvæmt áðursögðu frákröfu um frávísun þess í þinghaldi í héraði 16. janúar 2017 hefur hún einskiskrafist annars en málskostnaðar hér fyrir dómi. Meta ber þessa þögn stefnduHalldóru gagnvart kröfu áfrýjanda sem samþykki, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr.91/1991, og fella dóm á kröfuna því til samræmis, sbr. 1. mgr. 98. gr. sömulaga. Um annað en málskostnað verður héraðsdómur þannig staðfestur um skyldustefndu Halldóru við áfrýjanda, en að því er hana varðar kemur áðurnefndinnborgun 25. ágúst 2017 ekki til frádráttar af ástæðum, sem nánar greinir hérá eftir.Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 voru ekki efni til að fella niður málskostnað í héraði milli stefnduHalldóru og áfrýjanda eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi. Hún verður dæmdtil að greiða honum málskostnað á báðum dómstigum, sem ákveðinn er í einu lagieins og segir í dómsorði.3Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendurstefndu Maríu á fyrrgreindri yfirlýsingu hennar um sjálfskuldarábyrgð frá 27.febrúar 2008. Telur hann yfirlýsinguna fela í sér ábyrgð á allri skuld stefnduHöllu samkvæmt skuldabréfinu frá 3. febrúar 2006, jafnt vegna námslána, semveitt voru fyrir undirritun yfirlýsingarinnar, og láns, sem greitt var út eftirþann tíma, en hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar uppfærð með vísitölu neysluverðs hrökkvifyrir skuldinni allri. Fyrir Hæstarétti hefur stefnda María fallið frámálsástæðum, sem hún hafði uppi í héraði til stuðnings kröfu um sýknu af kröfuáfrýjanda á hendur sér. Hún byggir á hinn bóginn sem fyrr á því aðsjálfskuldarábyrgð sín geti aðeins náð til námsláns, sem stefnda Halla tókeftir að yfirlýsingin frá 27. febrúar 2008 var undirrituð.Þegar afstaða er tekin til umfangssjálfskuldarábyrgðar stefndu Maríu er til þess að líta að svo sem 5. mgr. 6.gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna hljóðaði fyrir breytingu,sem gerð var með 1. gr. laga nr. 78/2009, bar námsmanni, sem fékk lán frááfrýjanda, að leggja fram yfirlýsingu að minnsta kosti eins manns um að hanntæki á sig sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu lánsins ásamt vöxtum ogverðtryggingu allt að tiltekinni hámarksfjárhæð. Um þetta var nánar mælt svofyrir í 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, semvar í gildi við undirritun yfirlýsingar stefndu Maríu 27. febrúar 2008, aðnámsmaður skyldi láta áfrýjanda í té viðurkenningu eins til tíu manna, semtækju að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu höfuðstóls skuldabréfs fyrirnámsláni, vöxtum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði vegna þess. Gæti hver ábyrgðarmaðurtakmarkað ábyrgð sína við ákveðna fjárhæð, en miða skyldi við „að samtalasjálfskuldarábyrgða sé sem næst þeirri upphæð sem námsmaður hyggst taka að lánitil þess að ljúka námi sínu.“ Að auki er þess að gæta að á grundvelli 2. mgr.16. gr. laga nr. 21/1992 setti stjórn áfrýjanda á því tímabili, sem málið varðar,úthlutunarreglur fyrir einstök skólaár, sem menntamálaráðherra staðfesti og birtarvoru í B-deild Stjórnartíðinda í auglýsingum nr. 483/2005, 443/2006, 467/2007og 511/2008. Ákvæði þessara reglna voru í öllum tilvikum samhljóða um aðútborgun námsláns væri háð því að lántaki hafi undirritað skuldabréf tiláfrýjanda og tryggt lánið með sjálfskuldarábyrgð eða veði. Sjálfskuldarábyrgðskyldi bundin við ákveðna hámarksfjárhæð, sem tæki breytingum eftir vísitöluneysluverðs, auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Ætti einn maður að lágmarki aðgangast í sjálfskuldarábyrgð fyrir lántaka og yrði hann að jafnaði að veraíslenskur ríkisborgari með lögheimili hér á landi, en óheimilt væri að samþykkjaábyrgð manns, sem væri á vanskilaskrá eða stjórn áfrýjanda teldi af öðrumástæðum bersýnilega ótryggan ábyrgðarmann. Breyttist staða ábyrgðarmanns þannigað hann teldist ekki lengur uppfylla þessi skilyrði bar lántaka að fá nýjanábyrgðarmann fyrir námsláni sínu áður en hann fengi frekara lán og ábyrgðist þásá nýi lán, sem lántakinn kynni að fá til viðbótar. Þá var tekið fram að viðandlát ábyrgðarmanns gæti lántaki fengið nýjan ábyrgðarmann, en að öðrum kosti félliskuldbinding á erfingja ábyrgðarmanns, enda ábyrgðust þeir skuldir dánarbúshans.Af framangreindum ákvæðum laga ogstjórnvaldsfyrirmæla verður ekki annað ráðið en að á þeim tíma, sem stefndaHalla tók námslánin sem málið varðar, hafi verið gengið út frá því aðsjálfskuldarábyrgðarmaður fyrir slíkri skuld við áfrýjanda skyldi almennt veraeinn ef lán næmi ekki hærri fjárhæð en annaðhvort hámarki samkvæmtúthlutunarreglum áfrýjanda eða því takmarki, sem ábyrgðarmaður kynni að hafasett ábyrgð sinni í einstöku tilviki. Færi fjárhæð láns á hinn bóginn á annanhvorn veg fram úr þeim mörkum yrðu ábyrgðarmenn að vera tveir eða fleiri, en þóhver þeirra fyrir tiltekinni fjárhæð þannig að til samans nægðu ábyrgðir þeirraallra fyrir heildarfjárhæð skuldar, sbr. fyrrnefnda 5. gr. reglugerðar nr.602/1997. Við andlát ábyrgðarmanns væri um þá tvo kosti að velja að annaðhvortyrði fenginn nýr ábyrgðarmaður fyrir allri skuldinni eða ábyrgðin félli áerfingja þess látna. Að öðru leyti var hvergi ráðgert að nýr ábyrgðarmaður yrðifenginn fyrir láni, sem þegar hefði verið veitt, nema fyrri ábyrgðarmaðuruppfyllti ekki lengur áðurgreind skilyrði um ríkisfang, búsetu hér á landi oggreiðslugetu, en þegar svo væri ástatt yrði ný ábyrgð að taka jöfnum höndum tileldra láns og yngra. Eftir gögnum málsins voru þessar síðastgreindu aðstæðurekki fyrir hendi hér.Þegar áðurgreindur texti íyfirlýsingunni, sem stefnda María undirritaði 27. febrúar 2008, er virtur íþessu ljósi verður að skilja hann á þann veg að sjálfskuldarábyrgðinni, sem húngekkst þar undir, hafi aðeins verið ætlað að taka við þar sem sleppti eldriábyrgð, sem þá var komin á herðar stefndu Halldóru, og ná þannig til skulda,sem stefnda Halla stofnaði til við áfrýjanda með nýjum námslánum eftir þanntíma. Óumdeilt er að höfuðstóll skuldar stefndu Höllu við áfrýjanda vegnanámsláns, sem hún fékk eftir 27. febrúar 2008, hafi með verðbótum numið 618.801krónu, en í héraði krafðist áfrýjandi þess til vara að stefndu Maríu yrði gertað greiða sér þá fjárhæð með dráttarvöxtum frá uppsögu dóms. Sú krafa var semfyrr segir tekin til greina. Stefnda María innti af hendi áðurnefnda greiðslu tiláfrýjanda 25. ágúst 2017 á 635.242 krónum og getur sú fjárhæð ekki komið tilfrádráttar skuld annarra en hennar og aðalskuldarans, stefndu Höllu, enda berstefnda María að þessu frágengnu ekki óskipta ábyrgð með öðrum stefndu.Samkvæmt þessu verður niðurstaða hinsáfrýjaða dóms staðfest að því er stefndu Maríu varðar, þar á meðal ummálskostnað, en þó að teknu tilliti til fyrrnefndrar innborgunar hennar tiláfrýjanda. Verður honum gert að greiða henni málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.4Stefndi Kristmundur hefur eins og fyrrsegir ekki sótt þing í málinu og ber því samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr.91/1991 að dæma málið eftir kröfu áfrýjanda og málatilbúnaði hans að því leytisem er samrýmanlegt lögum og framkomnum gögnum.Krafa áfrýjanda á hendur stefndaKristmundi er reist á yfirlýsingu hans um sjálfskuldarábyrgð frá 16. júlí 2008,en áfrýjandi telur þá ábyrgð taka til kröfu sinnar á hendur stefndu Höllu ántillits til þess hvenær stofnað var til einstakra hluta skuldarinnar, allt aðtilgreindri hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar, sem hann kveður nema 1.559.410krónum. Svo sem áður hefur verið lýst var tekið fram í yfirlýsingu þessari aðhún hafi verið gerð í tilefni af því að ábyrgð hafi vantað „vegna væntanlegralána“. Fyrir liggur að stefnda Halla stofnaði ekki til skuldar við áfrýjanda vegnanýrra námslána eftir að ábyrgð þessi var veitt. Að gættu þessu ásamt því, semáður var rakið um réttarheimildir um ábyrgðarskuldbindingar við áfrýjanda, ákrafa hans á hendur stefnda Kristmundi ekki stoð í lögum og gögnum málsins.Verður því þrátt fyrir útivist stefnda Kristmundar í málinu að staðfestaniðurstöðu héraðsdóms um sýknu hans af kröfu áfrýjanda. Málskostnaður milli áfrýjanda ogstefnda Kristmundar verður ekki dæmdur.Dómsorð:Stefnda Halla Sigrún Sveinbjörnsdóttir greiði áfrýjanda, Lánasjóðiíslenskra námsmanna, 4.277.497 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 119.554 krónum frá 1. mars 2013til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá þeim degi til 4. desember 2014, en af4.277.497 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur og 25. ágúst 2017 að fjárhæð 635.242krónur.Stefnda Halldóra Jóna Sölvadóttir greiði áfrýjanda óskipt með stefndu Höllu3.689.159 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá þeimdegi til 4. desember 2014, en af 3.689.159 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun 2. apríl 2014 að fjarhæð 10.000krónur.Stefnda María Guðrún Guðjónsdóttir greiði áfrýjanda óskipt með stefnduHöllu 618.801 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá 8. júní 2017 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 25. ágúst samaár að fjárhæð 635.242 krónur.Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda Kristmundar Magnússonar afkröfu áfrýjanda.Stefndu Halla og Halldóra greiði óskipt áfrýjanda samtals 600.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað eru að öðru leyti staðfest.Áfrýjandi greiði stefndu Maríu 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní2017Mál þetta, sem dómtekið var 17. maí 2017, var höfðað meðstefnum birtum dagana 4. maí 2016, 18. maí s.á. og 20. maí s.á. af hálfuLánasjóðs íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur Höllu SigrúnuSveinbjörnsdóttur, Norðurtúni 27, Egilsstöðum, Kristmundi Magnússyni, tilheimilis að sama stað, Maríu Guðrúnu Guðjónsdóttur, Laugarnesvegi 40, Reykjavíkog Halldóru Jónu Sölvadóttur, Hlíðarhjalla 73, Kópavogi.Stefnandigerir þessar endanlegu dómkröfur, aðallega;að stefnda HallaSigrún og stefnda María Guðrúnverði dæmdar til að greiða stefnanda óskipt 4.277.497 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1.mars 2013 til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá 1. mars 2014 til 4. desember2014, en af 4.277.497 krónum frá 4. desember 2014 til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun þann 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur, sem dragastskal frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi;að stefnda HalldóraJóna verði dæmd til að greiða stefnanda 3.689.159 krónur afheildarskuldinni óskipt með stefndu Höllu Sigrúnu og stefndu Maríu Guðrúnu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars 2014, af243.059 krónum frá 1. mars 2014 til 4. desember 2014, en af 3.689.159 krónum frá 4. desember 2014 tilgreiðsludags, allt að frádreginni innborgun þann 2. apríl 2014 að fjárhæð10.000 krónur, sem dragast skal frá skuldinni miðað við stöðu hennar áinnborgunardegi; að stefndi Kristmundurverði dæmdur til að greiða stefnanda 1.559.410 krónur af heildarskuldinnióskipt með stefndu Höllu Sigrúnu, stefndu Maríu Guðrúnu og stefndu HalldóruJónu, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars2014, af 243.059 krónum frá 1. mars 2014 til 4. desember 2014, en af 1.559.410krónum frá 4. desember 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunþann 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur, sem dragast skal frá skuldinnimiðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Til vara krefststefnandi þess að stefndu Maríu Guðrúnuverði gert að greiða stefnanda 618.801 krónu af skuldinni óskipt með HölluSigrúnu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frádómsuppsögu til greiðsludags.Að auki krefst stefnandi málskostnaðar óskipt úr hendistefndu, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, að mati réttarins.Af hálfu stefndu Höllu Sigrúnar Sveinbjörnsdóttur og stefnda Kristmundar Magnússonar var þing ekki sótt við þingfestingu og tókuþau ekki til varna í málinu. Af hálfu stefndu Maríu Guðrúnar Guðjónsdóttur og stefndu Halldóru Jónu Sölvadóttur var tekið til varna. Í greinargerðkröfðust þær þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, en fallið var frá þeirrikröfu í þinghaldi 16. janúar 2017. Stefnda Halldóra Jóna krafðist í greinargerðauk þess málskostnaðar, en hún féll frá þeirri kröfu við aðalmeðferð málsins oggerir engar kröfur í málinu.Endanlegar dómkröfur stefndu Maríu Guðrúnar eru aðallega krafa um að hún verði sýknuð af öllumkröfum stefnanda. Til vara gerir stefnda María Guðrún þá kröfu að krafastefnanda á hendur henni verði lækkuð verulega. Þá krefst hún málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaMál þetta snýst um innheimtu námslánssem stefnandi veitti stefndu Höllu Sigrúnu Sveinbjörnsdóttur samkvæmt lögum nr.21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Stefnda Halla Sigrún gaf útskuldabréf vegna námsláns, nr. G-065350, 3. febrúar 2006 og var fjárhæðheildarskuldar, sem færð var inn á skuldabréfið við námslok, 3.424.182 krónurmiðað við grunnvísitöluna 336,0. Lokunardagur skuldabréfsins var 29. júní 2009og skyldu afborganir hefjast tveimur árum síðar, eða 30. júní 2011. Afborganiraf láninu hafa verið í vanskilum frá 1. mars 2013 og kveður stefnandigjaldfallin vanskil afborgana samtals vera að fjárhæð 243.059 krónur. Lánið varallt gjaldfellt 4. nóvember 2014 og voru eftirstöðvar þess þá 4.034.438 krónurmiðað við vísitölu 422,6 og 1% vexti. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnduHöllu Sigrúnu eru um greiðslu á heildarskuldinni, samtals að höfuðstól4.277.497 krónur.Sveinbjörn G. Guðjónsson, faðirlántakans stefndu Höllu Sigrúnar, tók með áritun sinni á skuldabréfið á sigsjálfskuldarábyrgð á láninu fyrir allt að 6.500.000 krónum, miðað við vísitölu240,7. Hann lést 20. júlí 2007 og fékk eftirlifandi eiginkona hans, stefndaHalldóra Jóna Sölvadóttir, í kjölfarið leyfi til setu í óskiptu búi. Með þvítók stefnda Halldóra Jóna á sig umrædda skuldbindingu Sveinbjörns gagnvartstefnanda, en hámark ábyrgðar hans var jafnframt fært niður í þá fjárhæð semnámslánið stóð í um það leyti sem hann féll frá. Endanlegar dómkröfur stefnandaá hendur stefndu Halldóru Jónu taka mið af þeirri skuldbindingu uppreiknaðrimiðað við gjaldfellingardag lánsins, sem þá nam 3.689.159 krónum.Í kjölfar andláts Sveinbjörns varstefnda Halla Sigrún upplýst um að ekki yrði um frekari greiðslur að ræða tilhennar frá stefnanda nema nýr aðili gengist í ábyrgð. Óskaði stefnda HallaSigrún eftir því við föðursystur sína, stefndu Maríu Guðrúnu Guðjónsdóttur, aðhún gerði það og undirritaði stefnda María Guðrún 27. febrúar 2008 „yfirlýsinguum sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns til viðbótar við fyrrisjálfskuldarábyrgð“. Í yfirlýsingunni kemur fram að tilefni ábyrgðar sé aðábyrgð vanti þar sem fjárhæð eldri ábyrgðar hafi verið takmörkuð eða felldniður. Þar segir að staða takmarkaðrar ábyrgðarfjárhæðar Sveinbjörns sé2.460.022 krónur miðað við vísitöluna 281,8 og þar segir að unnt sé að veitaviðbótarábyrgð m.a. með undirskrift ábyrgðarmanns. Höfuðstóllsjálfskuldarábyrgðar miðist við vísitölu neysluverðs og var fjárhæð þeirrarábyrgðar sem stefnda María Guðrún undirritaði þrjár milljónir króna miðað viðvísitöluna 271,0. Daginn eftir, 28. febrúar 2008,greiddi stefnandi stefndu Höllu Sigrúnu síðustu útborgun námsláns hennar, aðfjárhæð 413.264 krónur, sem uppreiknuð miðað við vísitölu við gjaldfellingulánsins nemur 618.801 krónu. Aðalkrafa stefnanda á hendur stefndu Maríu Guðrúnumiðast við að hún beri óskipta ábyrgð með lántaka á greiðsluheildarskuldarinnar, sem rúmist innan uppreiknaðrar tilgreindrarábyrgðarfjárhæðar. Stefnda María Guðrún heldur því fram að sjálfskuldarábyrgðhennar geti ekki tekið til annarra hluta námslánsins en þess sem greitt var úteftir að hún tókst hana á hendur. Ágreiningur hennar og stefnanda snýst aðmestu um þetta. Varakrafa stefnanda tekur mið af þessari málsástæðu stefndu, enhún krefst aðallega sýknu, en lækkunar til vara. Þó að ekki hafi orðið af frekari tökunámsláns stefndu Höllu Sigrúnar eftir 28. febrúar 2008 stóð hugur hennar tilfrekara náms. Með nýrri „yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns tilviðbótar við fyrri sjálfskuldarábyrgð“, dags. 16. júlí 2008, tókst eiginmaður stefnduHöllu Sigrúnar, stefndi Kristmundur Magnússon, á hendur sjálfskuldarábyrgð aðfjárhæð ein milljón króna miðað við vísitölu 271,0. Í skjalinu er staða ábyrgðaSveinbjörns heitins og stefndu Maríu Guðrúnar tilgreind og þar kemur fram aðtilefni viðbótarábyrgðar sé að ábyrgð vanti vegna væntanlegra lána, sbr.lánsáætlun. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnda Kristmundi miðast við að hannberi óskipta ábyrgð á greiðslu skuldarinnar með lántaka og öðrum ábyrgðarmönnumað því marki sem ábyrgð hans nægi til, sem uppreiknuð var 1.559.410 krónur aðhöfuðstól við gjaldfellingu lánsins.Við aðalmeðferð málsins gáfu hjóninstefnda Halla Sigrún og stefndi Kristmundur, sem búsett eru á Egilsstöðum,aðilaskýrslur í síma. Kom þá fram í máli stefnda Kristmundar að hann teldi sigekki standa í skuld við stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnandaÍ samræmi við lög nr. 21/1992, umLánasjóð íslenskra námsmanna, hafi stefnda Halla Sigrún gefið út skuldabréf 3.febrúar 2006 þar sem hún viðurkenni að skulda stefnanda 3.424.182 krónur, m.v.grunnvísitölu 336,0. Sveinbjörn G. Guðjónsson hafi tekið á sigsjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir fjárhæð allt að 6.500.000 krónum,m.v. vísitölu 240,7,0. Sveinbjörn hafi látist 20. júlí 2007. Samkvæmt yfirlitium framvindu skipta á dánarbúi Sveinbjörns, hafi sýslumaðurinn í Kópavogi veittHalldóru Jónu Sölvadóttur leyfi til setu í óskiptu búi 16. ágúst 2007. Samkvæmt12. gr. erfðalaga, nr. 8/1962, beri hún ábyrgð á skuldum hins látna sem umhennar eigin skuldir væri að ræða. Henni sé því stefnt í máli þessu. StefndaMaría Guðrún hafi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrirfjárhæð allt að 3.000.000 króna, m.v. vísitölu 271,0. Stefndi Kristmundur hafitekið á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir fjárhæð allt að1.000.000 króna, m.v. vísitölu 271,0. Þá hafi ábyrgðirnar tekið til greiðsluvaxta, verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar ef vanskil skyldu verða.Skuldabréfið sé verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs en verðtrygginglánsins reiknist frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að lánið sé tekið eðaeinstakir hlutar þess greiddir út til fyrsta dags þess mánaðar eftir aðgreiðsla fari fram. Lánið beri breytilega vexti sem séu 1% samkvæmt ákvæðumreglugerðar nr. 478/2011 og reiknist frá námslokum. Um endurgreiðslu á láninu farisamkvæmt lögum nr. 21/1992, ásamt síðari breytingum. Endurgreiðslan hefjisttveimur árum eftir námslok lántakanda. Árleg endurgreiðsla skuldabréfsinsákvarðist í tvennu lagi, þ.e. annars vegar sé föst ársgreiðsla með gjalddaga 1.mars ár hvert, sem taki breytingum í hlutfalli við neysluvísitölu og hins vegarsé tekjutengd ársgreiðsla með gjalddaga 1. september ár hvert, sem sé ákveðiðhlutfall af tekjustofni lánþega árið á undan, að frádreginni föstu greiðslunni.Afborganir lánsins hafi verið ívanskilum frá 1. mars 2013 og séu gjaldfallin vanskil samtals að fjárhæð243.059 krónur. Samkvæmt heimild í skuldabréfinu sjálfu hafi lánið veriðgjaldfellt miðað við 4. nóvember 2014 vegna verulegra vanskila skuldara en þáhafi eftirstöðvar skuldarinnar verið 4.034.438 krónur, m.v. vísitölu 422,6 og1% vexti. Nánari sundurliðun stefnukröfunnar séþessi:Gjaldfallin afborgun pr. 30.06.2013 kr. 119.148,- pr.01.03.2014 kr. 123.505,-Samtals kr. 243.059.-Eftirstöðvar pr. 04.11.2014 kr. 4.034.438,-Samtals kr. 4.277.497,-Inn á skuldina hafi verið greiddar10.000 krónur, sem tekið hafi verið tillit til í dómkröfum. Sveinbjörn G. Guðjónsson hafi tekistá hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir fjárhæð allt að 6.500.000 krónum miðað viðgrunnvísitölu 240,7. Í kjölfar andláts hans, eða þann 2. ágúst 2007, hafihámark ábyrgðar hans verið fært niður í þá fjárhæð sem ábyrgð hans hafi numiðþann dag eða 2.101.232 krónur. Við gjaldfellingu lánsins 4. nóvember 2014 hafiumrædd sjálfskuldarábyrgð numið 3.689.159 krónum, uppreiknað miðað við vísitöluneysluverðs í nóvember 2014, 422,6.Stefndu Halldóru Jónu sé því stefnt til greiðslu skuldarinnarað sínum hluta óskipt með stefndu Höllu Sigrúnu og Maríu Guðrúnu.Stefnda María Guðrún hafi tekist áhendur sjálfskuldarábyrgð fyrir samtals allt að 4.773.432 krónum, uppreiknaðm.v. vísitölu neysluverðs í apríl 2016, 431,2. Stefndu Maríu Guðrúnu sé þvístefnt til greiðslu skuldarinnar óskipt með stefndu Höllu Sigrúnu. StefndiKristmundur hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir samtals allt að1.591.144 krónum, uppreiknað m.v. vísitölu neysluverðs í apríl 2016, 431,2.Stefnda Kristmundi sé því stefnt til greiðslu skuldarinnar að sínum hlutaóskipt með stefndu Höllu Sigrúnu, Halldóru Jónu og Maríu Guðrúnu. Ábyrgð hanshafi numið 1.559.410 krónum, þegar lánið hafi verið gjaldfellt uppreiknað m.v.vísitölu neysluverðs í nóvember 2014, 422,6.Stefnandi vísi til laga nr. 21/1992,um Lánasjóð íslenskra námsmanna, með síðari breytingum, sem og til reglugerðarnr. 478/2011 og til úthlutunarreglna Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sem í gildiséu á hverjum tíma. Þá sé enn fremur vísað til almennra reglna kröfu- ogsamningaréttarins, um greiðslu fjárskuldbindinga. Um dráttarvaxtakröfu sé vísaðtil III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Jafnframt sé vísað til erfðalaga nr.8/1962, einkum til 12. gr. laganna.Varðandi varnarþing sé vísað til 3.mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en málið sé rekið fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur samkvæmt sérstöku ákvæði í skuldabréfinu sjálfu.Varðandi kröfu um málskostnað sé vísað til 129. og 130. gr. laga 91/1991, ummeðferð einkamála, og sé krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reist álögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt afþjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyntil að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Stefnda María Guðrún skoraði ígreinargerð á stefnanda að hann legði fram gögn um það hvernig greiðslum tillántaka hafi verið háttað og vakti athygli á því að ekki hafi verið sýnt fram áað stefnda Halla Sigrún hefði fengið greiðslur frá stefnanda eftir að stefndaMaría Guðrún undirritaði yfirlýsingu sína um sjálfskuldarábyrgð. Við meðferðmálsins lagði stefnandi af þessu tilefni fram gögn um síðustu útborgunnámslánsins til stefndu Höllu Sigrúnar þann 28. febrúar 2008. Fjárhæð varakröfustefnanda, sem fram kom við aðalmeðferð málsins, miðast við þá útborgun. Málsástæður og lagarökstefndu Maríu Guðrúnar GuðjónsdótturStefnda María Guðrún tókst ekki á hendursjálfskuldaábyrgð vegna alls námslánsinsStefnda María Guðrún byggi sýknukröfusína í fyrsta lagi á þeirri málsástæðu að hún hafi ekki tekið á sigsjálfsskuldarábyrgð á umræddu námsláni óskipt með stefndu Halldóru Jónu líkt ogmálatilbúnaður stefnanda beri með sér. Ljóst sé að stefnandi hafi veitt hennirangar og villandi upplýsingar um þá skuldbindingu sem hún hafi gengist undirer hún hafi samþykkt ábyrgðina. Henni hafi verið kynnt að hún væri að gangast ísvokallaða viðbótarábyrgð eða viðbót við þá ábyrgð sem fyrir hafi verið. Húnhafi vitað að upphaflegur ábyrgðarmaður hafi verið látinn og að eiginkona hans,stefnda Halldóra Jóna, hefði erft ábyrgðina að fjárhæð sem ábyrgðin hafi numiðþegar ábyrgðarmaðurinn hafi fallið frá. Stefnda María Guðrún hafi talið að hintakmarkaða ábyrgð stæði í 2.464.386 krónum, enda hafi sú fjárhæð veriðtilgreind sem „takmörkuð ábyrgðarfjárhæð“ í ábyrgðaryfirlýsingu þeirri er húnhafi undirritað. Þar komi jafnframt fram að viðbótarábyrgð sé veitt af þvítilefni að ábyrgð hafi vantað þar sem fjárhæð eldri ábyrgðar hefði veriðtakmörkuð. Stefnda María Guðrún hefði aldrei samþykkt að gangast í ábyrgð fyrirallt 3.000.0000 króna, samhliða upphaflegum ábyrgðarmanni, enda hafi hún haldiðað hún væri aðeins að gangast í ábyrgð fyrir lítilli viðbót sem vantað hafi uppá. Viðbótin kæmi að öllum líkindum aldrei til með að ná upp í 3.000.000 króna,sem sé sú ábyrgðarfjárhæð sem tilgreind hafi verið á pappírum.Ábyrgðaryfirlýsing hennar hafi borið yfirskriftina Sjálfskuldarábyrgð vegna námsláns - til viðbótar við fyrrisjálfskuldarábyrgð sem sé ómögulegt að skilja á annan hátt en stefnda hafigert. Með vísan til framangreinds og þessað gögn málsins og ákvæði útlánareglna stefnanda beri öll með sér að ábyrgðstefndu Maríu Guðrúnar hafi aðeins tekið til þeirra námslána sem stefnda HallaSigrún hafi átt eftir að fá þegar ábyrgðaryfirlýsing hafi verið undirrituð ífebrúar 2008 beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi fór gegn eigin úthlutunarreglumKröfu sína um sýknu byggi stefndaMaría Guðrún í öðru lagi á því að verði talið að ábyrgðaryfirlýsing hennar takiað efni sínu til alls námsláns stefndu Höllu Sigrúnar brjóti öflun ábyrgða íbága við útlánareglur þær sem stefnandi hafi sjálfur sett sér. Í úthlutunarreglum stefnanda fyrirárin 2007-2008 og 2008-2009, sé í ákvæði 5.3.2. fjallað um þau skilyrði semábyrgðarmenn þurfi að uppfylla. Þar komi m.a. fram að einn ábyrgðarmaður skuliað lágmarki takast á hendur sjálfskuldarábyrgð fyrir lántakanda, ábyrgðarmennskuli að jafnaði vera íslenskir ríkisborgarar með lögheimili á Íslandi, ekki ávanskilaskrá eða í vanskilum við sjóðinn eða bú þeirra í, eða verið tekið tilgjaldþrotameðferðar. Fram komi að breytist staða ábyrgðarmanns þannig að hannteljist ekki lengur uppfylla framangreind skilyrði skuli lántakandi útveganýjan ábyrgðarmann fyrir námsláni sínu áður en hann fái frekari lán afgreiddhjá sjóðnum. Þá segi í ákvæðinu að hinn nýi ábyrgðarmaður ábyrgist allt það lánsem lántakandi kunni að fá til viðbótar og að eldri ábyrgð falli ekki úrgildi nema henni sé sagt upp og ný sett í staðinn. Ábyrgð Sveinbjarnar hafiekki verið felld úr gildi heldur takmörkuð. Eðli málsins samkvæmt hafi það þvíverið skilningur stefndu Maríu Guðrúnar allt frá upphafi að stefnda HalldóraJóna bæri ábyrgð á greiðslu lánsins upp að 2.454.386 krónum og að hún sjálfbæri ábyrgð á allt að 3.000.000 króna, umfram þá ábyrgð. Samkvæmt 7. gr. reglugerðar nr.478/2011, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, geti ábyrgðarmenn takmarkað ábyrgðsína við ákveðna fjárhæð. Í þessum tilvikum skuli miða við að samtalasjálfskuldarábyrgða sé sem næst þeirri upphæð sem námsmaður hyggist taka aðláni til þess að ljúka námi sínu. Því sé ljóst að reglugerðin geri ráð fyrir aðséu ábyrgðarmenn fleiri en einn ábyrgist þeir hver sinn hluta heildarfjárhæðarlánsins en ekki allt lánið óskipt. Stefnandi hafi því krafist ábyrgða frástefndu langt umfram þá fjárhæð sem nauðsynleg hafi verið. Í grein 5.3.3 útlánareglna stefnandasé sérstaklega fjallað um hvernig skuli haldið á málum við þær aðstæður erábyrgðarmaður láti lífið. Þar segi orðrétt: „Látist ábyrgðarmaður geturlántakandi útvegað nýjan ábyrgðarmann sem uppfyllir ofangreind skilyrði enað öðrum kosti taka erfingjar hins látna við ábyrgðinni eftir almennumreglum ef erfingjar hafa á annað borð tekið á sig ábyrgð á skuldumdánarbúsins.“ Ljóst sé því að útlánareglur stefnanda geri ráð fyrir því að látiábyrgðarmaður lífið hafi stefnandi þá tvo valkosti í stöðunni að erfingjar takivið ábyrgðinni eftir almennum reglum eða að nýr ábyrgðarmaður sé fenginn í staðhins látna. Þessari reglu hafi ekki verið fylgt. Stefndu hafi verið veittarrangar upplýsingar þegar gerð sé krafa um viðbótarábyrgð, samhliða því semstefnandi kjósi að halda uppi kröfu á hendur erfingja hins látna ábyrgðarmannsá grundvelli setu hennar í óskiptu búi.Ljóst sé að stefnandi hafi ekki fylgtþeim úthlutunarreglum sem hann hafi sjálfur sett sér og vísað sé til í stefnumálsins. Þvert á móti hafi þær verið brotnar. Stefndu öllum hafi verið veittarmisvísandi og rangar upplýsingar um þær kröfur sem stefnandi geri varðandiútvegun ábyrgða, þær reglur sem gildi er ábyrgðarmaður láti lífið og umfangábyrgða sem viðbótarábyrgðarmönnum beri að takast á hendur. Stefnda María Guðrúnbyggi því á því, með vísan til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, að víkja beri til hliðarábyrgðarskuldbindingu hennar í heild enda ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju fyrir stefnanda að bera hana fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr.skuli við mat samkvæmt 1. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja,atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Stefnandi sé íyfirburðastöðu gagnvart henni sem lánastofnun sem sinni lögbundnu hlutverki viðveitingu námslána og beri skylda til að starfa í samræmi við lög, reglur og þærúthlutunarreglur sem gildi á hverjum tíma. Atvik hafi verið með þeim hætti aðtilefni hafi verið til fyrir stefnanda með hliðsjón af úthlutunarreglum aðútskýra stöðu stefndu vandlega. Það hafi ekki verið gert við samningsgerðinaheldur þvert á móti hafi stefnda fengið misvísandi og rangar upplýsingar, aukþess sem skjöl þau sem hún hafi undirritað og útbúin hafi verið einhliða afstefnanda séu ófullnægjandi, villandi og ekki í samræmi við úthlutunarreglur.Loks hafi öflun enn nýs ábyrgðarmanns aðeins sex mánuðum eftir að stefnda MaríaGuðrún hafi tekist á hendur ábyrgð gjörbreytt þeim forsendum sem hún hafi haftfyrir ábyrgð þeirri sem hún hafi verið reiðubúin að veita. Hún fari því fram áað hún verði sýknuð í máli þessu á þeim grundvelli að ábyrgðaryfirlýsing hennarfrá 27. febrúar 2008 sé ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Til vara krefjist stefnda MaríaGuðrún þess að dómkrafa stefnanda verði lækkuð umtalsvert. Vísað sé til allrasömu málsástæðna og raktar hafi verið varðandi kröfu um sýknu að breyttubreytanda. Þess sé krafist að henni verði aðeins gert að bera ábyrgð á greiðsluumræddrar skuldar umfram þá fjárhæð sem þegar hafi verið tryggð þegar stefnda MaríaGuðrún hafi undirritað ábyrgðaryfirlýsingu sína. Byggt sé á sömu málsástæðum og íaðalkröfu varðandi ógildingu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með vísantil sinnuleysis stefnanda á að viðhafa þá vönduðu viðskiptahætti sem mælt séfyrir um í úthlutunarreglum, og skyldu til að upplýsa stefndu vandlega uminnihald ábyrgðaryfirlýsingar sinnar, telji stefnda að lækka beri dómkröfurstefnanda verulega með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Slíka heimild sé aðfinna í lagaákvæðinu. Enda yrði talið verulega ósanngjarnt með vísan tilmálsatvika að stefnandi beri samning þennan fyrir sig að öllu leyti. Í ljósi alls framangreinds, og meðvísan til þess að stefnda hafi aldrei verið krafin um þá fjárhæð sem húnsannanlega hafi gengist í ábyrgð fyrir, sé þess krafist að dráttarvextir verðifyrst dæmdir frá dómsuppsögudegi. Þá séu kröfur stefnanda bæði óljósar og háðarverulegum vafa sem gert hafi stefndu nauðsynlegt að taka til varna. Ósanngjarntværi ef stefnandi nyti þess í formi dráttarvaxta. Um lagarök vísi stefnda til laganr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr.laganna. Þá vísi stefnda til meginreglna samninga-, kröfu- ogneytendaréttar, sbr. og meginreglna fjármálaréttar um upplýsingaskyldu ogleiðbeiningarskyldu fjármálastofnana. Vegna málskostnaðarkröfu vísi stefnda tilákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Gerð sé krafa um aðvið ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefndu til að greiðavirðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns.NiðurstaðaMálsatvikum er lýst í sérstökum kaflahér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram. Í málinu er óumdeilt aðlántaki, stefnda Halla Sigrún, hefur ekki staðið skil á endurgreiðslu námslánssíns hjá stefnanda og ekki er deilt um heimild stefnanda til gjaldfellingarlánsins og innheimtu hjá henni. Stefnda Halla Sigrún tók ekki til varna ímálinu og verður fallist á kröfur stefnanda á hendur henni, sem samrýmanlegareru gögnum málsins, sbr. 1. mgr.96. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, svo sem nánar greinir ídómsorði.Stefnda Halldóra Jóna hefur ekkimótmælt því að hún beri óskipta ábyrgð með lántaka á endurgreiðslu lánsins aðþeirri fjárhæð sem stefnandi krefst endanlega. Sú ábyrgð byggist ásjálfskuldarábyrgð látins eiginmanns hennar, sem hún situr í óskiptu búi eftir.Verður með vísun til 3. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991,fallist á kröfur stefnanda á hendur stefndu Halldóru Jónu, svo sem í dómsorðigreinir.Í málinu er um það deilt að hvaðamarki ábyrgðarmenn skuli bera óskipta ábyrgð á endurgreiðslu námsláns meðlántaka og hver með öðrum. Í kröfugerð stefnanda felst að þeir ábyrgðarmenn semábyrgst hafi lántöku stefndu Höllu Sigrúnar hjá stefnanda hafi ekki aðeinsábyrgst endurgreiðslu óskipt með henni heldur einnig hver með öðrum á allrilánsfjárhæðinni að hámarki ábyrgðar sinnar. Við málflutning var um þetta afhálfu stefnanda vísað til greinar 5.3.3 í úthlutunarreglum stefnanda frá árunum2007 til 2009 þar sem segir að ábyrgðarmenn beri óskipta sameiginlega ábyrgðgagnvart sjóðnum, en þeir beri jafna ábyrgð sín á milli allt að tilteknuhámarki hvers og eins. Í 5. gr. þágildandi reglugerðar um stefnanda, nr.602/1997, sbr. nú reglugerð nr. 478/2011, kemur fram að séu ábyrgðarmenn fleirien einn geti sjálfskuldarábyrgð hvers þeirra takmarkast við tiltekna fjárhæð.Þar segir jafnframt að miða skuli við að samtala sjálfskuldarábyrgða sé semnæst þeirri upphæð sem námsmaður hyggist taka að láni til að ljúka námi sínu. Í fyrrnefndum úthlutunarreglumstefnanda segir í grein 5.3.2 að ef staða ábyrgðarmanns breytist þannig að hannteljist ekki lengur uppfylla skilyrði þá skuli lántakandi útvega nýjanábyrgðarmann fyrir námsláni sínu áður en hann fái frekari lán afgreidd hjásjóðnum. Þá ábyrgist hinn nýi ábyrgðarmaður allt það lán sem lántakandi kunniað fá til viðbótar. Þær aðstæður voru fyrir hendi í máli þessu að einnábyrgðarmaður undirritaði skuldabréfið með lántaka og ábyrgðist hann lántökurhennar allt að 6.500.000 krónum. Sú ábyrgð var takmörkuð við þá fjárhæð semlánið stóð í þegar ábyrgðarmaðurinn féll frá og tók ekkja hans að sér þásjálfskuldarábyrgð, sem þá var rúmar tvær milljónir króna. Með þeimviðbótarábyrgðum sem stefnandi krafðist fyrir frekari greiðslum, fyrir allt aðþremur milljónum króna frá stefndu Maríu Guðrúnu og allt að einni milljón frástefnda Kristmundi, var samtala ábyrgða á ný orðin sem næst upphaflegri áætlunum lántöku, sbr. fyrrnefnt reglugerðarákvæði. Verður ekki annað ráðið en að ísamræmi við gildandi reglur hafi stefnandi þá verið tilbúinn til að greiðalántaka alla þá fjárhæð á grundvelli fyrirliggjandi ábyrgða. Upphafleg áætlunum lántöku gekk ekki eftir en stefnandi freistar þess með kröfugerð sinni aðnýta fyrirliggjandi viðbótarábyrgðir, sem tóku mið af þeirri áætlun, til þessað tví- og þrítryggja sjálfskuldarábyrgð fyrir endurgreiðslu þess námsláns semveitt var. Þessari kröfugerð hafnar stefnda María Guðrún.Stefnda Halla Sigrún gaf skýrslu viðaðalmeðferð málsins. Í máli hennar kom m.a. fram að eftir andlát föður hennarhefði greiðslum stefnanda til hennar verið hætt. Hún hafi fengið þærupplýsingar frá stefnanda að ábyrgð dánarbús hans hefði verið takmörkuð við þaunámslán sem hún hefði þegar fengið og að hún yrði að fá nýjan ábyrgðarmann tilað ábyrgjast frekari lántökur. Að fengnum upplýsingum hjá starfsmönnumstefnanda og eftir að hafa kynnt sér úthlutunarreglur sjóðsins hafi hún leitaðtil föðursystur sinnar, stefndu Maríu Guðrúnar, með ósk um að hún ábyrgðist þærlántökur hennar sem eftir kæmu hjá stefnanda. Hún hafi fallist á það og undirritaðþað skjal um sjálfskuldarábyrgð, til viðbótar við fyrri sjálfskuldarábyrgð, semfyrir liggur í málinu og afhent var stefnanda. Daginn eftir hafi hún fengiðsína síðustu greiðslu frá stefnanda. Stefnda Halla Sigrún kvaðst í tvígang hafafengið það staðfest hjá starfsmönnum stefnanda að viðbótarábyrgð stefndu MaríuGuðrúnar tæki aðeins til ókominna lánveitinga. Hún hefði aldrei beðið frænkusína, sem verið hefði verkakona, um að ábyrgjast endurgreiðslu á því láni semhún hafði þá þegar fengið og efaðist hún um að frænka hennar hefði fallist áslíka beiðni.Stefnda María Guðrún kom ekki fyrirdóminn, en lögmaður hennar upplýsti að hún, sem nú er 85 ára gömul, þjáist afalzheimersjúkdómi og sé ófær um að gefa skýrslu. Um ástand hennar að þessuleyti þegar hún undirritaði umrædda skuldbindingu, 27. febrúar 2008, liggjaengar upplýsingar fyrir. Af framburði stefndu Höllu Sigrúnar verður ekki annaðráðið en að hún hafi talið að stefnda María Guðrún hafi þá gert sér grein fyrirþví hvað fælist í samþykki við beiðni hennar, eins og hún var fram sett, umábyrgð á endurgreiðslu nýrra lánveitinga. Ekki verður fallist á að skilyrði séutil að víkja því samþykki til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 ogverður sýknukröfu stefndu Maríu Guðrúnar á þeim grundvelli hafnað.Í skjalinu sem stefnda María Guðrúnundirritaði 27. febrúar 2008 kemur fram að tilefni viðbótarábyrgðar sé aðábyrgð vanti þar sem fjárhæð eldri ábyrgðar hafi verið takmörkuð eða ábyrgðfelld niður. Að virtu því sem fram kemur í skjalinu sem stefnda María Guðrúnundirritaði verður ekki fallist á það með stefnanda að hún hafi samþykkt meðundirritun sinni að taka óskipta ábyrgð með lántaka og stefndu Halldóru Jónu áendurgreiðslum námslána sem stefnda Halla Sigrún hafði áður fengið hjástefnanda. Útborgunin, sem lántaki beið eftir þegar umbeðin viðbótarábyrgð varveitt, var að fjárhæð 413.364 krónur. Viðbótarábyrgðin var gerð að skilyrðifyrir þeirri útborgun, sem reyndist verða sú síðasta sem lántaki fékk hjástefnanda. Stefnda María Guðrún ber óskipt með lántaka ábyrgð á endurgreiðsluþeirrar fjárhæðar. Verður því fallist á varakröfu stefnanda á hendur stefnduMaríu Guðrúnu, svo sem nánar greinir í dómsorði.Í framburði stefnda Kristmundar fyrirdóminum kom fram að hann teldi sig ekki standa í skuld við stefnanda. Hannhefði undirritað yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð til viðbótar, vegnavæntanlegra námslána Höllu Sigrúnar, enda hugði hún þá á frekara nám. Kröfurstefnanda á hendur stefnda Kristmundi eru á því byggðar að hann hafi tekist áhendur sjálfskuldarábyrgð á námsláni stefndu Höllu Sigrúnar með undirritunsinni 16. júlí 2008, óskipt með lántaka og öðrum ábyrgðarmönnum. Í skjalinu semstefndi Kristmundur undirritaði þann dag segir að það sé sjálfskuldarábyrgðvegna námsláns til viðbótar fyrri sjálfskuldarábyrgð. Þar segir jafnframt aðtilefni viðbótarábyrgðar sé að ábyrgð vanti vegna væntanlegra lána, sbr.lánsáætlun. Síðasta útborgun námsláns til stefndu Höllu Sigrúnar fór fram 28.febrúar sama ár. Kom því aldrei til þess að hún fengi þau væntanlegu námslánhjá stefnanda sem stefndi Kristmundur hafði samþykkt að bera sjálfskuldarábyrgðá. Sjálfskuldarábyrgð hans samkvæmt skjalinu varð því aldrei virk og verðurhann því ekki talinn bera ábyrgð á endurgreiðslu námsláns stefndu HölluSigrúnar hjá stefnanda óskipt með henni og/eða öðrum ábyrgðarmönnum. StefndiKristmundur tók ekki til formlegra varna í málinu og hefur stefnandi krafistdóms um kröfur sínar á hendur honum á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga ummeðferð einkamála, nr. 91/1991. Samkvæmt því ákvæði verður málið dæmt eftirkröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem er samrýmanlegt framkomnumgögnum nema gallar séu á málinu sem varða frávísun þess án kröfu. Í ljósiniðurstöðu dómsins um sjálfskuldarábyrgð stefnda Kristmundar verður ekkifallist á að kröfur stefnanda á hendur honum séu samrýmanlegar framkomnumgögnum. Verður hann því sýknaður af kröfum stefnanda. StefndaMaría Guðrún krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Þótt ekki hafi veriðfallist á sýknukröfu hennar þá hefur meginatriðið í málatilbúnaði hennar veriðtekið til greina, en upplýsingar um tilhögun útborgunar námslánsins veittistefnandi ekki fyrr en að fram kominni áskorun í greinargerð. Að þessu virtu,og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefnanda gert aðgreiða stefndu Maríu Guðrúnu málskostnað, sem ákveðinn er 600.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Að öðru leyti þykir, eftir atvikum,kröfugerð og málsúrslitum, rétt að aðilar beri hver sinn kostnað af málinu ogverður málskostnaður felldur niður milli annarra aðila.Dóminn kveður upp KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari.D Ó M S O R ÐStefnda, Halla Sigrún Sveinbjörnsdóttir, greiði stefnanda,Lánasjóði íslenskra námsmanna, 4.277.497 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1. mars 2013 til 1. mars2014, af 243.059 krónum frá 1. mars 2014 til 4. desember 2014, en af 4.277.497krónum frá 4. desember 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgunþann 2. apríl 2014 að fjárhæð 10.000 krónur, sem dragast skal frá skuldinnimiðað við stöðu hennar á innborgunardegi.Stefnda, Halldóra Jóna Sölvadóttir, greiði stefnanda óskiptmeð stefndu, Höllu Sigrúnu, 3.689.159 krónur af framangreindri skuld ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 119.554 krónum frá 1.mars 2013 til 1. mars 2014, af 243.059 krónum frá 1. mars 2014 til 4. desember2014, en af 3.689.159 krónum frá 4.desember 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun þann 2. apríl2014 að fjárhæð 10.000 krónur, sem dragast skal frá skuldinni miðað við stöðuhennar á innborgunardegi.Stefnda, María Guðrún Guðjónsdóttir, greiði stefnanda óskiptmeð stefndu Höllu Sigrúnu 618.801 krónu af framangreindri skuld ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu tilgreiðsludags.Stefndi Kristmundur Magnússon er sýkn af kröfum stefnanda.Stefnandi greiði stefndu Maríu Guðrúnu 600.000 krónur ímálskostnað. Málskostnaður milli annarra aðila fellur niður.
Mál nr. 649/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. nóvember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hennar þó eigi lengur en til föstudagsins 17. desember 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi hennar verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 501/2009
Fasteign Skipulag Byggingarleyfi Skaðabætur Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Frávísun frá héraðsdómi að hluta
R höfðaði mál gegn Reykjavíkurborg og krafðist skaðabóta. Krafa R um bætur var í fyrsta lagi byggð á því að ólögmætt hefði verið að afgreiða fyrirspurnir um byggingarleyfi á húsnæði hans með neikvæðum hætti eins og gert hafði verið, og leitt til þess að hann hefði ekki getað nýtt húsnæðið undir rekstur vínveitingastaðar. Talið var að fyrirspurnir um afstöðu Reykjavíkurborgar til hugsanlegs erindis um byggingaleyfi og veitingu leyfis til vínveitinga yrði ekki lögð að jöfnu við formlegar leyfisumsóknir þar að lútandi. Svar Reykjavíkurborgar við slíkum fyrirspurnum gæti því ekki talist stjórnvaldsákvörðun með þeirri réttarverkan sem R taldi að henni hefði fylgt. Var því ekki fallist á kröfu R að þessu leyti. Í öðru lagi var krafa R um bætur byggð á því að ákvörðun Reykjavíkurborgar um að fresta afgreiðslu umsóknar hans um byggingaleyfi frá 3. júní 2005, sbr. 6. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997, hefði valdið honum tjóni. Fallist var á með R að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna þessa og honum dæmdar bætur að álitum 8.000.000 krónur. Krafa R um bætur vegna tjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir vegna breytinga á deiliskipulagi, sbr. 33. gr. sömu laga, var hins vegar vísað frá héraðsdómi sökum vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2009. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 36.489.716 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. júní 2002 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 8. gr. sömu laga. Til frádráttar komi innborganir að fjárhæð 100.000 krónur 12. ágúst 2002 og 626.020 krónur 13. desember 2002. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í héraðsdómi keypti áfrýjandi verslunar- og lagerhúsnæði að Eddufelli 8 Reykjavík 1994 og yfirtók jafnframt leigusamning fyrri eiganda við Kaupás hf. sem rak verslun í húsnæðinu. Kaupás hf. sagði samningnum upp 31. maí 1999 með sex mánaða fyrirvara og flutti síðan starfsemi sína í húsnæði við hliðina. Eftir það mun hafa verið ljóst að ekki yrði sams konar verslunarrekstur í húsnæði áfrýjanda og kveðst hann hafa átt í erfiðleikum með að leigja það út eða selja. Í héraðsdómi er lýst samskiptum málsaðila og fyrirætlunum áfrýjanda um nýtingu húsnæðisins, en hann kveður sér hafa staðið til boða að leigja Herði Bjarnasyni og Jóhönnu Sveinsdóttur það undir rekstur vínveitingastaðar. Eins og þar er nánar rakið fékk stefndi 8. mars 2002 fyrirspurnir Harðar og Jóhönnu um hvort heimilt yrði að fá byggingar- og vínveitingaleyfi í því skyni að breyta húsnæðinu og nýta það undir slíkan rekstur. Í kjölfar þess samþykkti borgarráð 4. júní 2002 að þörf væri á „endurskoðun á skipulagi verslunar- og þjónustusvæðanna við Eddufell og Leirubakka í Breiðholti“. Með samþykktinni var beint til skipulags- og byggingarnefndar að hefja þá vinnu og tekið fram að af þeim sökum væri ekki unnt að gefa jákvætt svar við fyrirspurn um vínveitingastað að Eddufelli 8. Áfrýjandi sótti um byggingarleyfi 3. júní 2003 í þá veru sem fyrirspurnirnar höfðu lotið að. Með bréfi 30. júlí 2003 var áfrýjanda kynnt samþykkt skipulags- og byggingarnefndar stefnda sama dag um að fresta skyldi afgreiðslu umsóknarinnar með vísan til 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og jafnframt tekið fram að vinna við deiliskipulag stæði yfir. Borgarráð staðfesti samþykktina 12. ágúst 2003. Deiliskipulagstillaga var svo auglýst 20. febrúar 2004 en öðlaðist gildi 21. júlí 2005. Samkvæmt því var ekki gert ráð fyrir vínveitingastað í húsi áfrýjanda en hann fékk byggingarrétt fyrir allt að 19 íbúðum og bílastæðakjallara. Eins og rakið er í héraðsdómi krefur áfrýjandi stefnda um bætur í fyrsta lagi vegna þess að ólögmætt hafi verið að afgreiða framangreindar fyrirspurnir með neikvæðum hætti eins og gert hafi verið og það leitt til þess að honum hafi ekki tekist að leigja út húsnæðið undir rekstur vínveitingastaðar. Í öðru lagi beri honum bætur vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna frestunar stefnda á afgreiðslu umsóknar hans um byggingarleyfi, sbr. 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga. Í þriðja lagi krefst hann bóta fyrir tjón sem hann hafi orðið fyrir vegna hins nýja deiliskipulags, sbr. 33. gr. sömu laga. Miðar áfrýjandi bótakröfu sína í öllum tilvikum við tapaðar leigutekjur, auk þess sem hann gerir kröfu um greiðslu útlagðs kostnaðar vegna reksturs fasteignarinnar. Málsástæðum og lagarökum aðila er nægilega lýst í héraðsdómi að öðru leyti en því að hvorki er lýst undirmati, sem fór fram að beiðni áfrýjanda, né yfirmati sem gert var að beiðni stefnda og áfrýjandi vísar að hluta til sem sönnun fyrir tjóni. Fyrir undirmatsmann voru lagðar svofelldar spurningar: „1. Hvert er tjón [áfrýjanda] vegna tapaðra leigutekna á tímabilinu 1.6.2002 til 1.7.2006, sökum þess að samningur hans annars vegar og Harðar Bjarnasonar og Jóhönnu Sveinsdóttur hins vegar gekk ekki eftir eins og til stóð. 2. Hvert er verðmæti fasteignar [áfrýjanda] miðað við að deiliskipulag hefði haldist óbreytt. 3. Hvert er verðmæti fasteignar [áfrýjanda] miðað við að deiliskipulag hefði haldist óbreytt að því gefnu að áform um sportbar hefðu gengið eftir. 4. Hvert er verðmæti fasteignar [áfrýjanda] nú.“ Sömu spurningar voru lagðar fyrir yfirmatsmenn, nema þar var í fyrstu spurningu beðið um mat á tjóni vegna tapaðra leigutekna til 1. júní 2006. Í undirmati var svar við fyrstu spurningu 47.763.706 krónur, við annarri spurningu 142.560.000 krónur, við þriðju spurningu 160.000.000 krónur og við fjórðu spurningu 120.000.000 krónur. Í yfirmati var svar við fyrstu spurningu 35.734.716 krónur, við annarri 110.160.000 krónur, við þriðju 127.700.000 krónur, en við fjórðu 111.300.000 krónur. Í báðum matsgerðum var miðað við verðlag í maí 2007. Í þinghaldi 30. mars 2009 breytti áfrýjandi kröfu sinni um tapaðar leigutekjur til að teknu tilliti til niðurstöðu yfirmatsgerðar við spurningu nr. 1. Í yfirmatsgerð, sem staðfest var fyrir dómi, kom fram að yfirmatsmenn töldu sér „ómögulegt að svara spurningum nr. 1 og 3 í yfirmatsbeiðni, án þess að fyrir lægju nánari upplýsingar um það hvers efnis hinn fyrirhugaði leigusamningur við Hörð Brynjar Bjarnason skyldi vera. Af því tilefni var nefndur Hörður boðaður til sérstakrar skýrslugjafar á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 15. september sl. og liggur framburður hans frammi í málinu ... auk annarra gagna og framburða aðila sem geta gefið vísbendingu um það hvers efnis umræddur leigusamningur skyldi verða/væri. “ Töldu matsmenn að draga mætti þá ályktun að leigufjárhæð hafi átt að vera 800.000 krónur fyrir hvern mánuð en „að einungis helmingur þeirrar fjárhæðar skyldi greiðast u.þ.b. fyrsta árið, eða að það skyldi endurskoðast til hækkunar m.t.t. rekstrargetu.“ Reiknuðu matsmenn leigutímabil frá 1. júní 2002 líkt og matsbeiðni kvað á um. Einnig segir í matsgerðinni: „Þá hafa matsmenn einnig ákveðið að miða við að hugmyndir aðila og vonir um rekstrargrundvöll hefðu gengið eftir, en eins og áður sagði skyldi samningurinn tekinn upp og endurskoðaður eftir u.þ.b. ár og „ ... endurmetinn út frá rekstrargetu þegar menn væru farnir að sjá hver veltan væri á mánuði, þá hefðu menn einhverja tölu til að ganga útfrá ...“ eins og kemur fram í framburði Harðar Brynjars Bjarnasonar fyrir dómi. Þannig hafa matsmenn gefið sér að úr slíkri endurskoðun hefði komið sú niðurstaða að grunnfjárhæð leigunnar yrði sett á kr. 800.000,- pr. mánuð frá 1. júní 2003 að telja, bundin vísitölu neysluverðs til verðtryggingar frá upphafstíma samningsins talið, enda telja yfirmatsmenn að sú leigufjárhæð sé alls ekki ólíkleg m.t.t. markaðsaðstæðna á þeim tíma miðað við framangreindar forsendur.“ II Fyrirspurnir um afstöðu stefnda til hugsanlegs erindis um byggingarleyfi og veitingu leyfis til vínveitinga verða ekki lagðar að jöfnu við formlegar leyfisumsóknir þar að lútandi. Getur svar stefnda við slíkum fyrirspurnum ekki talist stjórnvaldsákvörðun með þeirri réttarverkan sem áfrýjandi telur að henni hafi fylgt. Verður þegar af þeirri ástæðu fallist á með stefnda að lög standi ekki til þess að hann hafi bakað sér á einhvern hátt bótaskyldu gagnvart áfrýjanda við meðferð á þessum fyrirspurnum. Eins og áður segir sótti áfrýjandi formlega um byggingarleyfi 3. júní 2003 og ákvað skipulags- og byggingarnefnd 30. júlí 2003 að fresta afgreiðslu umsóknarinnar með vísan til 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga og var áfrýjanda tilkynnt um það samdægurs. Samkvæmt málsgreininni er sveitarstjórn heimilt að fresta afgreiðslu umsóknar um leyfi til niðurrifs eða breytinga á húsi í allt að tvö ár frá því að umsókn barst. Er slík frestun heimil ef deiliskipulag hefur ekki verið samþykkt, breytingar á því standa yfir eða ef setja á ákvæði um hverfisvernd í deiliskipulag. Þá segir að eigandi fasteignar, sem verður fyrir tjóni vegna frestunar sveitarstjórnar á afgreiðslu byggingarleyfis samkvæmt málsgreininni, eigi rétt til bóta. Ákvörðun stefnda að fresta afgreiðslu umsóknar áfrýjanda um byggingarleyfi var í samræmi við skipulags- og byggingarlög. Eigi að síður á áfrýjandi rétt til bóta samkvæmt 6. mgr. 43. gr. laganna, sýni hann fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni á tímabilinu frá því afgreiðslu umsóknar hans um byggingarleyfi var frestað og fram að gildistöku hins nýja deiliskipulags. Fallist er á með áfrýjanda að honum sé eðli málsins samkvæmt örðugt að sanna tjón sitt með óyggjandi hætti. Til þess er einkum að líta að umrætt húsnæði var sérstaklega hannað sem matvöruverslun og liggur fyrir að þeirri starfsemi varð ekki fram haldið þrátt fyrir vilja áfrýjanda til þess. Í gögnum málsins er einnig nægilega sýnt fram á að frestun stefnda á umsókn áfrýjanda um byggingarleyfi leiddi til þess að ekki varð ráðist í nauðsynlegar breytingar á húsnæðinu til annarrar notkunar en þar hafði áður verið. Þá er fram komið að áfrýjandi hafði nokkurn kostnað vegna hins ónýtta húsnæðis. Telja verður einnig upplýst að til hafi staðið að áfrýjandi gerði samning um leigu húsnæðisins til reksturs vínveitingastaðar og hefur hann leitt líkur að því að ekki hafi orðið af samningsgerð vegna frestunar stefnda á umsókn áfrýjanda. Á hinn bóginn er til þess að líta að samningurinn, sem átti að taka gildi löngu áður en áfrýjandi sendi formlega umsókn um byggingarleyfi, var aldrei gerður og ekki verður fullyrt um hvert orðið hefði efni hans eins og rakið er að framan. Við svo búið verður að telja forsendur fyrir því að meta bætur til áfrýjanda, vegna skertra afnota hans af fasteigninni umrætt tímabil, að álitum 8.000.000 krónur. Eftir atvikum þykir rétt að upphafstími dráttarvaxta miðist við 16. október 2006, en þann dag var síðari stefna áfrýjanda á hendur stefnda birt. Kröfu sína um skaðabætur vegna hins nýja deiliskipulags kveðst áfrýjandi reisa á ákvæðum 33. gr. skipulags- og byggingarlaga. Hann kveður deiliskipulagið ekki hafa verið í samræmi við óskir sínar um nýtingu fasteignarinnar, sem hafi skerst vegna þess. Nefnir hann í því sambandi að fram komi í yfirmatsgerð að við nýtingu eignarinnar samkvæmt deiliskipulagi myndi þurfa að rífa stóran hluta hennar eyða síðan háum fjárhæðum í að byggja 19 íbúðir og breyta kjallara hússins. Óljóst væri hversu raunhæft sé að fara í slíkar framkvæmdir. Eins og áður segir telur áfrýjandi að bætur eigi að miðast við tapaðar leigutekjur vegna fasteignarinnar frá gildistöku skipulags 21. júlí 2005 og til 15. maí 2006. Áfrýjandi rökstyður ekki sérstaklega hvers vegna miða skuli við 15. maí 2006. Í 1. mgr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga kemur fram að valdi gildistaka skipulags því að verðmæti fasteignar lækki, nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá því sem áður var heimilt eða að hún muni rýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður og eigi þá sá sem sýnt getur fram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði eða að hann leysi fasteignina til sín. Í 2. mgr. greinarinnar segir að við ákvörðun bóta vegna skipulagsaðgerða skuli taka tillit til þeirrar verðhækkunar sem þær kunna að hafa í för með sér á viðkomandi eign. Við ákvörðun bóta skuli meðal annars miða við hvort nýtt skipulag hafi þegar áhrif á verðmæti eignarinnar eða síðar, hvaða kröfur séu gerðar um nýtingarhlutfall, húsahæðir, bifreiðastæði, leiksvæði barna og opin svæði að því er snertir sambærilegar eignir, svo og hvort skipulagið geri afstöðu fasteignarinnar gagnvart götu hagstæðari eða óhagstæðari en áður var. Þá beri og að miða við þann arð sem eðlileg notkun eignarinnar gefi af sér. Ákvæði þessi veita áfrýjanda ekki heimild til að krefjast bóta fyrir tjón vegna afnotamissis fasteignarinnar með þeim hætti sem hann gerir heldur ber að miða við ætlaða rýrnun á verði fasteignarinnar vegna gildistöku deiliskipulagsins. Þykja slíkir annmarkar vera á reifun málsins af hendi áfrýjanda hvað þennan þátt varðar að óhjákvæmilegt er að vísa kröfu samkvæmt þessum lið frá héraðsdómi án kröfu. Rétt þykir að stefndi greiði áfrýjanda upp í málskostnað hans í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Roks ehf., um bætur úr hendi stefnda, Reykjavíkurborgar, vegna gildistöku deiliskipulags Fellagarða 21. júlí 2005 er vísað frá héraðsdómi. Stefndi greiði áfrýjanda 8.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. október 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2009. Mál þetta sem dómtekið var 16. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Roki ehf., Byggðarenda 4, Reykjavík, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu, Reykjavík, með stefnum þingfestum 5. október og 9. nóvember 2006. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 36.489.716 auk eftirfarandi vanskilavaxta p.a., skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001: Til vara er krafist vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá ofangreindum dagsetningum til þess dags sem dráttarvextir reiknast frá. Allt að frádregnum eftirtöldum innborgunum: Kr. 100.000 þann12.8.2002 Kr. 626.020 þann 13.12.2002 Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Málavextir Stefnandi keypti verslunar- og lagerhúsnæði nr. 8 við Eddufell í Reykjavík með kaupsamningi 28. september 1994. Afsal fyrir eigninni var gefið út 14. nóvember 1995. Húsnæðið var þá í útleigu og yfirtók stefnandi leigusamningana, m.a. milli Eddufells 8 h/f og Miklagarðs h/f sem yfirtekinn hafði verið af Kaupás h/f. Var rekin 11-11 verslun í húsnæðinu. Kaupás sagði húsnæðinu upp 31. maí 1999 með sex mánaða fyrirvara flutti starfsemi sína í húsnæði við hliðina á Eddufelli 8. Eftir það varð ljóst að ekki yrði áframhald á samsvarandi verslunarrekstri í húsnæðinu og stefnanda tókst ekki að finna leigjanda að húsnæðinu. Í nóvember 2001 hafði samband við stefnanda maður að nafni Hörður Bjarnason og vildi hann koma veitingastarfsemi fyrir í húsnæðinu, þ.e. sportbar og grill og danssal. Í framhaldi af því var borgarráði send fyrirspurn frá Jóhönnu Sveinsdóttur og Herði Bjarnasyni, dags. 7. mars 2002, um vínveitingaleyfi vegna veitinga­reksturs að Eddufelli 8. Þegar erindið var lagt fram í borgarráði fylgdu því umsagnir eftirtalinna aðila, sem skrifstofa borgarstjórnar hafði aflað. Umhverfis- og heilbrigðisstofu, dags. 5. apríl 2002, skipulags- og byggingarsviðs, dags. 24. maí, byggingarfulltrúa, dags. 23. maí og fulltrúa skrifstofustjóra borgarstjórnar, dags. 27. maí. Efnislega fólst í umsögnunum að starfsemin væri í samræmi við landnotkun gildandi deiliskipulags og að ekki væri lagst gegn leyfisveitingu. Athygli var þó vakin á mikilli nálægð við íbúabyggð og hugsanlegu tilefni til að takmarka heimilan veitinga­tíma áfengis. Jafnframt fylgdi umsögn lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 12. apríl 2002. Í umsögn lögreglustjóra vegna fyrirspurnar um vínveitingaleyfi var ekki tekin afstaða til reksturs vínveitingastaðar á umræddum stað, en þess í stað vísað til greinargerðar lögreglumanns í forvarnardeild um málið. Kom þar m.a. fram að Eddufell 8 er í mikilli nálægð við íbúðabyggð, auk þess sem þar í nágrenninu sé mikið af lokuðum svæðum og göngustígum, sem geri erfitt eftirlit og aðkomu lögreglu að svæðinu. Þá var í umsögn Umhverfis- og heilbrigðisstofu einnig varað við því að fyrirhugaður veitingastaður myndi líklega valda nágrönnum ónæði vegna nálægðar. Af hálfu skipulags- og byggingarsviðs var ekki gerð athugasemd við leyfisveitingu til umrædds veitingastaðar, enda samræmdist sú starfsemi þágildandi deiliskipulagi svæðisins. Kom einnig fram að formleg umsókn um breytingu húsnæðisins hefði ekki borist, en fyrirspurn þar að lútandi hefði verið svarað jákvætt af byggingarfulltrúa Borgarráð afgreiddi erindið með svofelldri samþykkt á fundi sínum 4. júní 2002: Borgarráð telur þörf á því að fram fari endurskoðun á skipulagi verslunar- og þjónustusvæðanna við Eddufell og Leirubakka í Breiðholti m.a. hvað varðar landnotkun og beinir því til skipulags- og byggingarnefndar að hefja þá vinnu. Af þeim sökum er ekki hægt að gefa jákvætt svar við fyrirspurn fyrirspyrjenda varðandi vínveitingastað að Eddufelli 8. Samkvæmt starfsáætlun skipulags- og byggingarsviðs stefnda fyrir árið 2003 var gert ráð fyrir endurskoðun skipulags í Eddufelli. Á fundi skipulags- og byggingarnefndar þann 11. júní 2003 voru lögð fram drög að forsögn vegna endurskoðunar á deiliskipulagi fyrir verslunar- og þjónustusvæði við Drafnarfell, Eddufell og Völvufell sem bar heitið Fellagarðar. Skipulags- og byggingarnefnd samþykkti forsögnina á fundinum og var hún í framhaldinu send í svokallaða forkynningu fyrir hagsmunaaðila á svæðinu. Stefnandi sótti formlega um byggingarleyfi fyrir sportbar í Eddufelli 8 með umsókn dags. 3. júní 2003. Borgarráð samþykkti á fundi sínum þann 12. ágúst 2003 að fresta afgreiðslu umræddrar umsóknar um byggingarleyfi á grundvelli heimildar í 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þann 28. ágúst 2003 skaut stefnandi ákvörðun borgarráðs um frestun á afgreiðslu umsóknarinnar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Samkvæmt niðurstöðu úrskurðarnefndar sem lá fyrir 24. maí 2006 var málinu vísað frá þar sem lögvarðir hagsmunir væru ekki lengur fyrir hendi þar sem nýtt deiliskipulag hefði litið dagsins ljós. Deiliskipulag fyrir Fellagarða var auglýst til kynningar á tímabilinu 11. febrúar til 31. mars 2004 í Lögbirtingablaði nr. 24/2004. Nýtt deiliskipulag fyrir deiliskipulagssvæði Fellagarða þ.m.t. fasteignina að Eddufelli 8 öðlaðist gildi með birtingu auglýsingar í B-deild stjórnartíðinda þann 21. júlí 2005. Með gildistöku deiliskipulagsins varð heimilt að byggja tvær íbúðarhæðir ofan á hús stefnanda samkvæmt nánari skilmálum í deiliskipulaginu sjálfu. Það fól í sér byggingarrétt, samkvæmt uppfylltum skilyrðum, að allt að 19 íbúðum í húsinu auk bílastæðakjallara með þeim. Samtals mátti því auka byggingarmagn á lóðinni allt að 2.068 m2 en nýtingarhlutfall lóðarinnar fór úr 0,68 í 0,91 án bílgeymslu en 1,05 með bílgeymslu. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til greiðslu bóta úr hendi stefnda vegna tapaðra leigutekna og útlagðs kostnaðar vegna fasteignarinnar að Eddufelli 8, Reykjavík. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að afgreiðsla borgarráðs þann 4. júní 2002 á fyrirspurninni hafi verið ólögmæt. Ekki sé hægt að gefa neikvæða umsögn með vísan til þess að einhverjum finnist rétt að gera eitthvað. Umsögnin hafi átt að vera í samræmi við gildandi skipulag. Hin ólögmæta synjun hafi sett öll áform út af laginu. Í henni hafi falist valdníðsla, þ.e.a.s. borgin hafi látið einhver hugðarefni leiða til neikvæðrar umsagnar í trássi við gildandi skipulag og hafi sjónarmiðin verið gjörsamlega ólögmæt. Hún hafi átt að gefa jákvæða umsögn en hins vegar gátu borgaryfirvöld vel látið stefnanda vita að það gæti komið upp áhugi á að deiliskipuleggja svæðið öðruvísi. Þá hafi stefnandi sótt strax um byggingarleyfi og látið reyna á það og hafi frestun staðið í tvö ár frá þeim degi. Hefði umsögnin verið á annan veg myndi hafa verið gerður leigusamningur milli stefnanda og Harðar í framhaldi af umsögn borgarinnar. Hafi stefnandi því strax orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem nemi tapaðri húsaleigu og sé útskýrð í umfjöllun um tölulega kröfugerð. Þann 12. ágúst 2003 hafi stefndi frestað umsókn um byggingarleyfi með vísan til 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 (skbl.). Samkvæmt sama ákvæði beri að greiða bætur sem af þeirri frestun hafi leitt. Um fjárhæð bóta sé vísað til kaflans um tölulega kröfugerð. Taki bætur við samkvæmt þessari reglu þar sem fyrrnefndar bætur endi. Þegar nýtt deiliskipulag leit dagsins ljós hafi verið ljóst að stefnandi gat ekki leigt húsnæðið út frekar en fyrri daginn. Ekki hafi verið hægt að heimila neinar breytingar í andstöðu við skipulag, sbr. 2. mgr. 43. gr. skbl. og úrskurð skipulags- og byggingarnefndar frá 24. maí 2006. Útilokað sé með öllu að leigja húsnæðið út við þessar aðstæður. Stefnandi geti ekki byggt íbúðir. Hann hafi í fyrsta lagi ekki bolmagn til þess. Hann sé orðinn aldraður auk þess sem hann telji að það sé ekki arðbært að breyta fasteigninni í íbúðarhús. Nær væri að rífa allar byggingar á svæðinu og byggja eina blokk hátt upp í loftið, m.a. til að stýra skuggamyndun. Hann hafi því ákveðið að selja eignina. Hafi hann reynt mikið til þess. Að öðru leyti geti stefnandi ekki dregið úr tjóni sínu. Gangi ekki að selja fasteignina verði að skoða innlausn á grundvelli 33. gr. skbl. Bótagrundvöllur eftir að deiliskipulag komst á markist af 33. gr. skbl. Um tölulega kröfugerð Tapaðar leigutekjur sundurliðist í dráttarvaxtakröfunni þó þannig að þann 1.6.2002 hafi tapast kr. 560.000 og þann 1.7.2002 sama fjárhæð. Hins vegar hafi tekist að leigja eignina út og fá upp í húsaleigugreiðslur þann 12.8.2002 kr. 100.000 og þann 13.12.2000 kr. 626.020. Séu greiðslur látnar ganga upp í elstu kröfu og komi það stefnda til góða í hagstæðari dráttarvaxtaútreikningi. Krafist sé dráttarvaxta frá 15. degi næsta mánaðar eftir gjalddaga. Engin útgjöld hafi sparast við að leigja eignina ekki út. Þvert á móti hafi útgjöldin aukist við það. Leigjendur haldi eigninni við að innan en stefnandi þurfi að sjá um viðhald að utan hvort sem hann leigir fasteignina út eða ekki og hafi hann þurft að gera það. Hann hafi einnig þurft að greiða rafmagn, hita o.fl. Um sé að ræða gjöld sem ella hefðu fallið á leigutaka og því sé það beint tjón stefnanda að hafa þurft að bera þetta í staðinn. Vísist um þetta til framlagðs yfirlits ásamt greiðslukvittunum. Sé stefnandi því í enn meiri sjálfheldu en nokkru sinni fyrr. Stefnandi hafi ekkert getað gert frekar til að draga úr tjóni sínu. Með bókun stefnanda um breytta kröfugerð hafi kröfum úr báðum stefnum verið steypt saman í eitt. Þá hafi verið fellt inn í breyttar dómkröfur samkomulag um tölulega kröfugerð í seinna málinu sem sundurliðist þannig: Samtals kr. 755.000. Stefndi véfengir ekki tölulega kröfugerð en heldur við öll fyrri mótmæli að öðru leyti. Samantekt Stefnandi málsins hafi keypt fasteignina til að hafa af henni arð. Stefndi hindri arðsemi með neikvæðri umsögn þann 4. júní 2002. Þann 12. ágúst 2003 hafi stefndi neytti heimildar til að synja um byggingarleyfi vegna áforma um að breyta deiliskipulagi á þann veg að þarna yrðu íbúðir. Sýnt hafi verið að stefndi myndi ekki leyfa aðra varanlega atvinnustarfsemi þar. Eftir að deiliskipulag komst á þann 21. júlí 2005 hafi stefnandi ekkert byggingarleyfi fengið til að leigja fasteignina út sem atvinnuhúsnæði og ekki verði lagðar á hann þær skyldur að byggja íbúðir, enda henti húsnæðið ekki vel til þeirrar mannvirkjagerðar. Sé stefnandi því í enn meiri sjálfheldu en nokkru sinni fyrr. Stefnandi hafi ekkert getað gert frekar til að draga úr tjóni sínu en hann gerði, enginn sparnaður hafi orðið af því að húsnæðið var án leigutaka. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla l. nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er m.a. tekið fram um málsatvik að skipulags- og byggingarsvið hafi þegar eftir samþykkt borgarráðs hinn 4. júní 2002 hafið endurskoðun skipulags verslunar- og þjónustusvæðisins við Leirubakka og gert grein fyrir því í starfsáætlun ársins 2002. Jafnframt komi fram að endurskoðunin í Eddufelli væri á verkefnalista árið 2003 samkvæmt starfsáætlun ársins 2003. Ástæður fyrir því að ráðist hafi verið í endurskoðun skipulags verslunar- og þjónustusvæðis við Eddufell á þessum tíma hafi verið margskonar. Á svæðinu hafði t.d. mikið borið á því að auðu og illa nýttu verslunarhúsnæði væri breytt í óleyfisíbúðir, en mikið hafi verið um slíka starfsemi í mörgum sambærilegum verslunarkjörnum inni í grónum íbúðarhverfum aðallega vegna breyttra verslunarhátta. Tilgangur slíkrar endurskoðunar hafi því jafnan verið að endurskoða skipulag slíkra svæða í því skyni að gera eigendum kleift að breyta húsnæðinu í íbúðir m.a. með því að auka heimilt byggingarmagn á lóðunum. Með bréfi skipulagsfulltrúa dags. 1. júlí 2003 hafi farið fram kynning til hagsmunaaðila við Fellagarða, en bréfið var m.a. sent til stefnanda. Með bréfi dags. 30 júlí 2003 hafi stefnandi tilgreint óskir sínar um breytingu á deiliskipulagi vegna eignar sinnar að Eddufelli 8. Samráð hafi verið haft við stefnanda í deiliskipulagsvinnunni og hafi hann komið til funda á auglýsingatíma tillögunnar og eftir að honum lauk með starfsmönnum stefnda á skipulags- og byggingarsviði sem haldinn hafi verið í því skyni að breyta auglýstri deiliskipulagstillögu í átt að óskum stefnanda Tillaga að breytingu á Aðalskipulagi Reykjavíkur hafi einnig verið auglýst samhliða deiliskipu­lags­vinnunni. Deiliskipulag fyrir Fellagarða hafi verið auglýst til kynningar á tímabilinu 11. febrúar til 31. mars 2004 í Lögbirtingablaði nr. 24/2004. Með bréfi dags. 21. mars 2004 hafi stefnandi gert athugasemdir við auglýst deiliskipulag. Þann 17. mars 2005 hafi verið fundað með stefnanda og á þeim fundi hafi verið komist að samkomulagi að því er varðaði uppbyggingarheimildir á lóð stefnanda, eins og fram komi í samantekt skipulagsfulltrúa, dags. 5. apríl 2005. Nýtt deiliskipulag fyrir deiliskipulagssvæði Fellagarða þ.m.t. fasteignina að Eddufelli 8 hafi öðlast gildi með birtingu auglýsingar í B-deild stjórnartíðinda þann 21. júlí 2005. Aðalkrafa um sýknu Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Á því sé byggt að málsmeðferð stefnda á umræddri fyrirspurn um vínveitingaleyfi og síðar umsókn um byggingarleyfi hafi verið fyllilega lögmæt. Þá sé á því byggt að við umrædda deiliskipulagsvinnu á svæðinu hafi verið haft fullt samráð við stefnanda og að komið hafi verið að öllu leyti til móts við óskir hans um skipulag svæðisins að því er varðaði byggingarmagn, fyrirkomulag bílastæða og fjölda íbúða. Auk þess byggist sýknukrafa stefnda á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni sem stefndi geti borið ábyrgð á enda hafi slíkt tjón ekki verið sannað. Kröfu stefnanda um bætur frá 1. júní 2002 til 3. júní 2003 sé sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda. Stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dæmdar bætur á þeim grunni sem hann virðist vera að byggja málatilbúnað sinn á. Hið rétta sé að ekkert hafi verið athugavert við afgreiðslu borgarráðs 4. júní 2002 um að gefa ekki jákvætt svar við fyrirspurn um leyfi til að fá að veita vín á fyrirhuguðum sportbar í Eddufelli 8. Í málsmeðferðarreglum borgarráðs vegna vínveitingaleyfa sé heimild til að takmarka veitingatíma sérstaklega ef veitingastaður sé umlukinn eða í mjög mikilli nálægð við íbúðabyggð. Jafnframt sé til staðar skýr heimild til að synja umsókn um vínveitingaleyfi ef telja verði að starfsemi vínveitingahúss falli ekki að nálægri byggð. Því sé ljóst að sá sem hyggst opna veitingastað geti haft af því verulega hagsmuni að kanna með fyrirspurn hvort þessi ákvæði málsmeðferðarreglna eigi við áður en hann stofni til kostnaðar vegna byggingarleyfisumsóknar. Stefndi bendir á að samþykkt borgarráðs 4. júní 2002 um endurskoðun á skipulagi verslunar- og þjónustusvæðanna við Eddufell hafi tekið til þess að kanna tilefni til breytinga á landnotkun þar sem verslunarrekstur á svæðinu hafi þrifist illa. Borgarráð hafi því ekki talið rétt að taka afstöðu til þess hvort veitt yrði leyfi til áfengisveitinga á svæðinu að svo stöddu og hafi talið tilefni til heildstæðrar endurskoðunar á svæðinu. Stefndi hafnar þannig þeirri málsástæðu stefnanda að borgarráð hafi ekki haft heimild til að afgreiða fyrirspurn um vínveitingaleyfi með þeim hætti sem gert var á fundi borgarráðs 4. júní 2002. Fyrir afgreiðslu borgarráðs hafi verið lögmæt og málefnaleg sjónarmið sem hafi byggt á skipulagslegum sjónarmiðum þar sem ljóst þótti vegna þess hve erfiður verslunarrekstur var orðinn á svæðinu að óumflýjanlegt væri að taka allt svæðið til heildstæðrar endurskoðunar. Hafi Reykjavíkurborg ekki einungis verið heimilt að taka ákvörðun um endurskoðun deiliskipulags á svæðinu, heldur beinlínis skylt í ljósi þess hversu mikil vandkvæði voru vegna samþykktrar landnotkunar sem útilokaði íbúðabyggð. Stefnandi geri ekki með nokkrum hætti grein fyrir því í stefnu á hvaða bótagrundvelli hann byggi kröfu um bætur vegna afgreiðslu borgarráðs frá 4. júní 2002. Þá hafi stefnandi hvorki gert grein fyrir því á hvaða forsendum afgreiðsla borgarráðs hafi verið ólögmæt, þ.e. hvaða sjónarmið hann telur að hafi verið ólögmæt, né í hverju hin saknæma háttsemi á að hafa falist. Telja verður kröfu stefnanda vanreifaða að þessu leyti. Þá telur stefndi einsýnt að gildi fyrirspurnar um vínveitingaleyfi teljist ekki hið sama og gildi umsóknar um vínveitingaleyfi. Þá sé og minnt á að stefnandi hafi ekki átt aðild að umræddri fyrirspurn. Í 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 segi að byggingarleyfi þurfi fyrir breyttri notkun húss. Jafnframt segi að sveitarstjórn sé heimilt að fresta afgreiðslu umsóknar um leyfi til breytinga á húsi í allt að tvö ár frá því að umsókn berst. Sé slík frestun heimil, ef breytingar á deiliskipulagi standi yfir. Stefndi byggir jafnframt á því að frestun á afgreiðslu byggingarleyfis hafi verið fyllilega lögmæt. Í skipulags- og byggingarlögum séu tekin af öll tvímæli um það að sveitarstjórn sé heimilt að fresta afgreiðslu byggingarleyfis í tilfellum sem þessum. Nauðsynlegt geti verið að fresta slíkum erindum á meðan verið sé að endurskipuleggja svæði í heild sinni þ.m.t. að gera ráð fyrir breyttri landnotkun. Í því skyni að ná fram tilætluðum breytingum á skipulagi stærra svæðis geti verið nauðsynlegt að grípa til heimilda í 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga sem geri það að verkum að afmörkuðum erindum sé frestað og vísað til skoðunar í deiliskipulagsvinnunni þannig að unnt sé að taka á þeim þar í vinnu við stefnumótun svæðisins. Frestun á umsókn stefnanda hafi verið þess eðlis þar sem sótt hafi verið um byggingarleyfi fyrir sportbar á svæði sem var í heildarendurskoðun í því skyni að koma þar fyrir íbúðabyggð. Ljóst þótti að þetta tvennt gæti ekki farið saman. Umsókn um byggingarleyfi hafi borist byggingarfulltrúa með bréfi, dags. 3. júní 2003. Talið var að ef samþykkt yrði byggingarleyfi fyrir veitingastað af þeim toga sem sótt var um myndi það takmarka verulega fjölgun íbúða á svæðinu og vera til þess fallið að stjórna endurskoðun skipulags svæðisins sem þá stóð yfir. Eðlilegt hafi því verið að fresta afgreiðslu leyfisins í stað þess að veita það en að óbreyttu hefði það getað haft í för með sér verulega takmörkun á tilgangi endurskipulagningar og enduruppbyggingu svæðisins. Í ljósi þess tilgangs sem bjó að baki skipulagsvinnunnar um íbúðabyggð á svæðinu hafi verið eins líklegt að afturkalla hefði þurft slíkt leyfi með tilheyrandi óþægindum og kostnaði fyrir alla aðila málsins. Með vísan til framangreinds hafi stefnda verið heimilt að fresta afgreiðslu í allt að tvö ár frá því að umsókn barst. Ákvörðunin hafi því verið lögmæt enda byggð á málefnalegum sjónarmiðum og heimildum sem ítrekað sé gripið til þegar endurskipulagning stærri svæða standi yfir. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni, hvorki vegna frestunar á útgáfu byggingarleyfis sem staðfest var í borgarráði 12. ágúst 2003 né vegna gildistöku deiliskipulagsins. Sönnunarbyrði þar um hvíli ótvírætt á stefnanda. Stefndi mótmælir því að umsögn og verðmat Finnboga Kristjánssonar, sem stefnandi hafi aflað einhliða án aðkomu stefnda, verði lagt til grundvallar varðandi mat á meintu tjóni stefnanda. Stefnandi hafi lýst því hve litlar tekjur hann hafi haft af húsnæðinu fyrir skipulagsbreytinguna og áður en sú vinna hófst. Skaðabótakrafa stefnanda virðist byggja á útreikningi á meintu tapi á leigutekjum á tilteknu tímabili. Það verði hins vegar að telja algjörlega ósannað að stefnandi hefði getað leigt húsnæðið út þann tíma sem hann nú krefst bóta fyrir. Alkunna sé að rekstur veitingastaða, þ.m.t. svokallaðra sportbara, sé langt frá því að vera áreiðanleg tegund rekstrar. Árlega leggi upp laupana margir slíkir staðir eða skipta um kennitölu og/eða rekstraraðila vegna rekstrar­erfiðleika. Það sé því augljóslega engan veginn á vísan að róa fyrir stefnanda að halda því berum orðum fram að meint tjón hans sé í beinu samhengi við frestun byggingarleyfis fyrir sportbar í Eddufelli 8. Þá sé heldur ekkert sem bendi til þess að stefnandi eða viðsemjendur hans hefðu fengið tilskilin leyfi til að reka veitingastað. Ekki hafi verið sýnt fram á að hinir hugsanlegu leigjendur hefðu uppfyllt skilyrði fyrir lokaúttekt byggingarfulltrúans í Reykjavík á fyrirhuguðum veitingastað en slík úttekt á tæknilegum atriðum sé eitt af mörgum skilyrðum þess að heimilt sé að veita áfengisveitingaleyfi. Kröfu stefnanda þar sem byggt sé á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga sé sérstaklega mótmælt. Byggt sé á því að bætur samkvæmt 33. gr. séu miðaðar út frá því að bæta fasteignarverðmæti sem rýrna vegna gildistöku skipulags. Því sé harðlega mótmælt af hálfu stefnda að unnt sé að túlka ákvæði skipulags- og byggingarlaga svo að ótvíræð hlutlæg bótaskylda sveitarfélags geti náð yfir algerlega ósannað tap á einhverjum húsaleigutekjum eiganda fasteignaverðmætanna. Myndi slík túlkun vera í andstöðu við tilgang ákvæðisins og sé það skoðun stefnda að stefnandi geti alls ekki byggt bótakröfu á þeim grundvelli öðruvísi en að sanna að nýtingarmöguleikar hafi skerst frá því sem áður var heimilt eða að fasteignin muni rýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður. Stefndi bendir þessu til stuðnings á að ákvæði 33. gr. kveði á um bótaskyldu sveitarfélags vegna gildistöku skipulags. Samkvæmt ákvæðinu verði stefnandi að sýna fram á að hann verði fyrir skerðingu vegna þess að einhver ákvörðun skipulagsvaldsins sem birtist með gildistöku skipulags valdi tjóni. Stefnandi hafi þó tekið ómakið af stefnda og lýsi því ástandinu margsinnis í dómsskjölum þeim sem stefnandi hafi lagt fram í máli þessu að eignin hafi ekki komið að neinum venjulegum notum löngu áður fyrirspurn um rekstur veitingarstaðar hafi verið lögð inn hjá stefnda. Sérstaklega skuli bent á að þar sem við gerð deiliskipulagsins hafi verið haft náið samráð við stefnanda og komið til móts við óskir hans sé ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að nýtingarmöguleikar fasteignarinnar séu að miklum mun meiri nú en fyrir gildistöku deiliskipulagsins. Sé því hafnað að nýtingarmöguleikar stefnanda af fasteign sinni hafi skerst á nokkurn hátt við gildistöku skipulagsins. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda byggðum á 33. gr. skipulags- og byggingarlaga. Jafnframt byggir stefndi á þeirri staðreynd að við skipulagsbreytinguna hafi stefnandi fengið í hendur umtalsverðan byggingarrétt sem hann hafði ekki áður eða byggingarrétt fyrir 19 íbúðir. Samtals megi því auka byggingarmagn á lóðinni allt að 2.068. m2 en nýtingarhlutfall lóðarinnar fari úr 0,68 í 0,91 án bílgeymslu en 1,05 með bílgeymslu. Núvirði hins aukna magns byggingarréttar sé um 5,5 til 6 milljónir króna á hverja íbúð að markaðsvirði miðað við staðsetningu. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir neinu tjóni heldur hagnast á breytingunni, fengið í hendur verðmæti sem geti numið allt að rúmum 100 milljónum króna með umræddri skipulagsaðgerð. Áréttað sé að samráð hafi verið haft við stefnanda við vinnslu deiliskipulagsins sem hafi leitt til þess að tekið hafi verið tillit til þeirra óska sem settar hafi verið fram á fundum og í athugasemdabréfum hans m.a. á þann hátt að heimilaðar hafi verið 19 íbúðir í húsinu í stað 18 í auglýstri tillögu auk þess sem bílastæðakröfum hafi verið breytt í samræmi við óskir stefnanda. Augljóst megi því vera að með gildistöku deiliskipulags Fellagarða hafi verðgildi eigna stefnanda verið margfaldað. Stefndi telur því augljóst að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, enda hafi hann ekki getað sýnt fram á það með neinum hætti. Bent sé á að stefnda sé ekki kunnugt um að stefnandi hafi kært ákvæði deiliskipulagsins til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála eins og hann hefði væntanlega gert hefði hann verið ósáttur við þær heimildir sem honum hafi verið veittar með því. Þá mótmælir stefndi alfarið kröfum stefnanda byggðum á rafmagns- og hitareikningum. Stefnandi hafi í málatilbúnaði sínum lýst því hvernig hann hafi haft húsið meira og minna í leigu allan tímann fyrir rekstrarkostnaði og verði þannig ekki séð að hann hafi orðið fyrir því tjóni sem hann haldi fram að þessu leyti. Þá haldi stefndi því fram að slíkur kostnaður sé almennt á ábyrgð fasteignaeiganda að greiða en ekki leigutaka og því sé ekki hægt að krefja stefnda um bætur vegna þessara útgjalda þar sem það sé samningsatriði hverju sinni hvort leigutaki greiði slíkan kostnað eða ekki. Einnig sé því harðlega mótmælt að krafist sé bóta á þessum grundvelli frá 1. janúar 2002 enda engin rök sem geti leitt til slíkrar niðurstöðu. Stefndi telur ljóst með vísan til alls ofangreinds að stefnandi eigi ekki rétt á skaðabótum úr hendi stefnda og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa Fallist dómurinn ekki á ofangreindar málsástæður krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Kröfu sína byggir stefndi m.a. á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki sýnt fram á fjárhæð meints tjóns síns. Þá hafi stefnandi ekki gripið til ráðstafana til að takmarka meint fjártjón sitt. Stefndi mótmælir sérstaklega fjárhæð dómkröfu og upphafsdegi dráttarvaxta. Telur stefndi að hafna beri kröfu um að upphafsdagur dráttarvaxta skuli teljast frá júní 2002 enda séu engin haldbær rök fyrir því að krefja stefnda um vexti af meintu tapi á leigutekjum stefnanda frá þessum tíma. Þá bendir stefndi á að krafa stefnanda um bætur vegna frestunar á afgreiðslu umsóknar um byggingarleyfi byggi á þeim óstöðuga grunni að öll tilskilin leyfi hefðu fengist fyrir veitingarekstri sem hefði fært stefnanda stöðugar leigutekjur af slíkum rekstri á umræddu tímabili. Jafnframt lýsir stefnandi því í stefnum, að hann hafi ætlað að veita tilvonandi leigjanda „smáívilnun við fjárhæð húsaleigu meðan væri verið að koma rekstrinum í gang.“ Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni byggir stefndi kröfu sína um lækkun á kröfum stefnanda á því að við útreikning bóta beri að taka tillit til verðmætaaukningar þeirrar sem umrætt skipulag hafði í för með sér fyrir stefnanda, sbr. almennar reglur skaðabótaréttar um tjónshugtakið og reglur 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þannig byggir stefndi varakröfu sína á því að verðmæti fasteignarinnar hafi hækkað við gildistöku skipulagsins og beri við útreikning bóta að taka mið af því, sbr. 2. mgr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga. Stefndi telur jafnframt að taka verði tillit til þess að gögn málsins sýni að stefnandi hafi ekki haldið við húseign sinni sem skyldi og ýmist reynt að selja hana eða leigja fyrir verð sem hafi verið langt fyrir ofan markaðsverð. Þá sé bent á að stefnandi hafi hafnað mögulegum leigutökum á tímabilinu. Að öðru leyti byggir stefndi varakröfu sína á sömu málsástæðum og sýknukrafa sé byggð á. Stefndi byggir málatilbúnað sinn m.a. á almennum reglum skaðabóta-, samninga- og kröfuréttar, skipulagslögum nr. 19/1964, skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, og reglugerðum settum með stoð í þeim lögum, áfengislögum nr. 75/1998, reglugerð nr. 177/1999 um smásölu og veitingar áfengis, lögum um veitinga- og gististaði nr. 67/1985, stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir í öllum kröfuliðum á 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að afgreiðsla borgarráðs þann 4. júní 2002 á fyrirspurn þeirra Jóhönnu Sveinsdóttur og Harðar Bjarnasonar um vínveitingaleyfi vegna veitingarekstrar í húsnæði stefnanda að Eddufelli 8, hafi verið ólögmæt. Fyrirspurnin er dags. 7. mars 2002 og fylgdi henni greinargerð og teikningar þar sem lýst er hugmyndum um sportbar og veitingastað í húsnæðinu. Jafnframt var send fyrirspurn um byggingarleyfi vegna breytinga á húsnæðinu í þessu skyni. Þegar erindið var lagt fyrir í borgarráði lágu fyrir umsagnir Umhverfis- og heilbrigðisstofu, dags. 5. apríl 2002, skipulags- og byggingarsviðs, dags. 24. maí, byggingarfulltrúa, dags. 23. maí og fulltrúa skrifstofustjóra borgarstjórnar, dags. 27. maí. Í umsögn Umhverfis- og heilbrigðisstofu var bent á að fyrirhugaður veitinga­staður standi það nálægt íbúðabyggð að búast mætti við að hann muni valda ónæði í nágrenninu. Í umsögn skipulags- og byggingarsviðs var ekki gerð athugasemd við leyfisveitingu til reksturs veitingastaðar að Eddufelli 8, þar sem slík starfsemi samrýmdist þágildandi deiliskipulagi svæðisins. Kom einnig fram að formleg umsókn um breytingu húsnæðisins hefði ekki borist, en fyrirspurn þar að lútandi hefði verið svarað jákvætt af byggingarfulltrúa. Jafnframt lá fyrir umsögn lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 12. apríl 2002. Í umsögn lögreglustjóra var ekki tekin afstaða til reksturs vínveitingastaðar á umræddum stað, en þess í stað vísað til greinargerðar lögreglumanns í forvarnardeild um málið. Kom þar m.a. fram að Eddufell 8 er í mikilli nálægð við íbúðabyggð, auk þess sem þar í nágrenninu sé mikið af lokuðum svæðum og göngustígum, sem geri erfitt eftirlit og aðkomu lögreglu að svæðinu. Borgarráð afgreiddi erindið með svofelldri samþykkt á fundi sínum 4. júní 2002: Borgarráð telur þörf á því að fram fari endurskoðun á skipulagi verslunar- og þjónustusvæðanna við Eddufell og Leirubakka í Breiðholti m.a. hvað varðar landnotkun og beinir því til skipulags- og byggingarnefndar að hefja þá vinnu. Af þeim sökum er ekki hægt að gefa jákvætt svar við fyrirspurn fyrirspyrjenda varðandi vínveitingastað að Eddufelli 8. Stefnandi hefur ekki gert grein fyrir því með rökstuddum hætti að málsmeðferð stefnda á framangreindri fyrirspurn og niðurstaða hjá borgarráði sé slíkum annmörkum háð að samþykktin teljist vera ólögmæt. Telja verður að niðurstaða borgarráðs hafi byggst á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum, þar sem tekið var mið af umhverfis- og skipulagslegum forsendum svæðisins. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að afgreiðsla borgarráðs þann 4. júní 2002 á fyrrnefndri fyrirspurn hafi verið ólögmæt. Af því leiðir að enginn grundvöllur er fyrir bótakröfu stefnanda á hendur stefnda vegna þess að ekki var gerður leigusamningur milli stefnanda og Harðar Bjarnasonar. Stefnandi sótti um byggingarleyfi 3. júní 2003 vegna veitingastaðar ásamt sportbar í fasteigninni Eddufelli 8. Á fundi borgarráðs 12. ágúst 2003 var þeirri umsókn frestað með vísan til 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Stefnandi byggir einnig kröfur sínar á því að stefndi sé bótaskyldur samkvæmt 6. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Samkvæmt því ákvæði er sveitarstjórn heimilt að fresta afgreiðslu umsóknar um leyfi til breytinga á húsi í allt að tvö ár frá því að umsókn berst. Er slík frestun heimil m.a., ef breytingar á deiliskipu­lagi standa yfir. Eigandi fasteignar, sem verður fyrir tjóni vegna frestunar sveitar­stjórnar á afgreiðslu byggingarleyfis samkvæmt þessu ákvæði, á rétt til bóta. Fallist er á með stefnda að heimilt hafi verið að fresta afgreiðslu byggingarleyfis stefnanda vegna þeirra skipulagsbreytinga á svæðinu sem fyrirhugaðar voru. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á með málatilbúnaði sínum að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að afgreiðslu byggingarleyfis hans var frestað. Bótakröfu hans á þeim grundvelli er því hafnað. Loks byggir stefnandi á því að hann eigi rétt til bóta eftir gildistöku deiliskipulags á grundvelli 33. gr. skipulags-og byggingarlaga. Samkvæmt því lagaákvæði er réttur til bóta bundinn við það að verðmæti fasteignar lækki, nýtingarmöguleikar hennar skerðist frá því sem áður var heimilt eða að hún muni rýrna svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður. Fyrir liggur samkvæmt gögnum máls að haft var samráð við stefnanda við gerð deiliskipulagsins og komið til móts við óskir hans. Þá liggur fyrir að nýtingarmöguleikar fasteignarinnar eru meiri nú en fyrir gildistöku deiliskipulagsins, þar sem fyrir hendi er byggingarréttur fyrir 19 íbúðum. Þá liggur fyrir samkvæmt niðurstöðu yfirmatsgerðar, dags. 18. nóvember 2008, að verðmæti fasteignarinnar hafi hækkað eftir gerð deiliskipulagsins. Verður því ekki talið að uppfyllt séu skilyrði 33. gr. skipulags- og byggingarlaga um bætur úr hendi stefnda. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í málinu en málskostnaður fellur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Reykjavíkurborg, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Roks ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 28/2007
Þjóðlenda Eignarréttur Fasteign Afréttur Gjafsókn
Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Stakkholt væri þjóðlenda. R o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur nánar tilgreindra jarða, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í heimildum frá 18. og 19. öld væri þess getið að Stakkholt hefði fylgt öllu Dalshverfi. Þá væri í landamerkjabréfum þriggja nánar tilgreindra jarða frá 1888 og 1890 rætt um að afréttarlandið Stakkholt tilheyrði svokallaðri Stóradalstorfu og eftir atvikum Hamragörðum eða að landsvæðið væri afréttur jarðanna. Þá hefði landamerkjaskrá fyrir Steinsholt frá 1882 verið árituð um samþykki fyrir afréttinn Stakkholt. Tekið var fram að í þessum heimildarbréfum væri ekki skýrlega kveðið á um hverjar jarðirnar væru, sem nytu þessara réttinda, og hefði ekki verið reifað af hálfu R o.fl. að hvaða marki þau kynnu hvert um sig að telja til réttinda yfir Stakkholti á grundvelli þessara bréfa. Eins og orðalagi bréfanna var háttað var ekki talið unnt að skýra þau á annan hátt en þann að þau fælu í sér lýsingu á upprekstrarrétti á landsvæðinu. Gætu þau að engu leyti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt R o.fl., einhverra eða allra, að því. Þá lægi ekkert fyrir um að umráðamenn jarðanna hefðu nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Stakkholt væri afréttareign eigenda þeirra jarða, sem hér áttu í hlut, og var ekki talið að R o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Stakkholt, Steinsholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Stakkholt, Steinsholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur, Þórsmörk og Almenningar norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur Stóra-Dals, Dalskots, Eyvindarholts, Syðstu-Markar, Miðdals, Neðri-Dals I og II, Hamragarða, Brúna, Borgareyra, Dalsels I og II, Bjarkalands og Steinmóðarbæjar, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Stakkholt og höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 25 og 26/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Almenningar og Merkurtungur teldust þjóðlendur. II. Landsvæðið Stakkholt er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að vestan frá þeim stað, þar sem Steinsholtsá rennur undan Eyjafjallajökli, og eftir ánni þangað sem hún rennur í Markarfljót. Þaðan er Markarfljóti fylgt til austurs þangað sem Krossá rennur í það, en henni síðan fylgt þangað, sem Hvanná rennur í hana. Frá þeim stað ráðast mörkin af Hvanná upp í Suðurgil eða Fremra-Hvannárgil og eftir því til Eyjafjallajökuls. Á milli upptaka Steinsholtsár og Hvannár ræður svo jaðar jökulsins. Að Stakkholti liggur Steinsholt til vesturs, en Þórsmörk til norðurs. Austan svæðisins eru Goðaland og Merkurtungur. Að sunnan liggur landsvæðið að Eyjafjallajökli. Stakkholt er meðal sex svokallaðra smáafrétta, sem liggja frá vestri til austurs með norðurbrún Eyjafjallajökuls og Fimmvörðuhálsi inn að vesturhlíðum Mýrdalsjökuls sunnan Krossár, en hinir eru Steinsholt fyrir vestan Stakkholt og Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur og Teigstungur fyrir austan. Norðan þessara afrétta handan Krossár er Þórsmörk, en enn norðar landsvæðið Almenningar. Í úrskurði óbyggðanefndar voru þessi merki Stakkholts lögð til grundvallar og er ekki ágreiningur um þau í máli þessu. Með áðurgreindri kröfugerð fyrir óbyggðanefnd dró stefndi línuna, sem hann taldi eiga að ráða mörkum eignarlanda og þjóðlendna, gegnum hluta þessa landsvæðis til norðurs frá tilteknum punkti á merkjum Stakkholts og Steinsholts að Öldusteini. Með þeirri niðurstöðu að telja Stakkholt allt til þjóðlendna fór óbyggðanefnd samkvæmt þessu út fyrir þær kröfur, sem stefndi hafði þar uppi. Áfrýjendur hafa ekki borið þetta fyrir sig í málinu eða krafist sérstaklega að mörkum þjóðlendu verði breytt af þessum sökum. Kemur þetta því ekki frekar til álita við úrlausn málsins. III. Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Ásgerður Asksdóttir var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Ásbjörn og Steinfinn Reyrketilssyni, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Ásbjörn hafi helgað landnám sitt Þór og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. Steinfinnur var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi Jörundur goði Hrafnsson farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta. Fyrsta ritaða heimild um Stakkholt mun vera lögfesta fyrir Stóra-Dal 19. desember 1665, en þar sagði meðal annars: „Þessi eru skőgatakmörk Stőradals: í fyrstu þridja hvör hrísla í öllu Lánganesi inn undir Falljökul, item í Stakkholti allar Sudurhlídar“. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1709 er ekki getið um sameiginlega afrétti Eyfellinga, en einstaka jarðir sagðar eiga afrétt. Um jörðina Stóra-Dal sagði þar meðal annars að „afrjettur fylgir þar sem heitir Stakkholt, er brúkaður fyrir lamba upprekstur frá Dal og Dalshverfi, líka hefur hann frá fleirum bæjum brúkaður verið, en tolllaust.“ Í lögfestu og máldaga fyrir jarðirnar Neðri-Dal og Hamragarða frá 8. júní 1816 sagði meðal annars: „Afréttur Stakkholt filgir öllu Dalshverfi, milli Steinsholtsár og Hvannár.“ Stakkholts var getið í lýsingu Einars Sighvatssonar, hreppstjóra á Ysta-Skála, á Þórsmörk og nálægum afréttum frá því um miðja 19. öld, en þó aðeins með því að greint var frá merkjum svæðisins. Ekki var gerð sérstök merkjalýsing fyrir Stakkholt eftir gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882, en svæðisins var á hinn bóginn getið í nokkrum landamerkjabréfum. Þannig sagði meðal annars í landamerkjaskrá Stóra-Dals frá 12. maí 1888 að „afréttarlandið Stakkholt, sem liggur sunnan Krossár í millum Steinsholtsár og Hvannár heyrir til Stóradalstorfunni ásamt jörðunum Syðstu-Mörk, Neðra-Dal og Hamragörðum.“ Í landamerkjabréfi Syðstu-Markar frá 12. maí 1890 sagði að „afréttarlandið Stakkholt sem liggur sunnan Krossár á millum Steinsholtsár og Hvannár, er afréttur jarðarinnar að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Þá sagði meðal annars eftirfarandi í landamerkjaskrá Neðri-Dals frá 22. maí 1890: „Afrétt á jörðin: Stakkholt er liggur sunnan Krossár í millum Steinsholtsár og Hvannár að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Þegar gerð var landamerkjaskrá fyrir Steinsholt 14. maí 1892 var lýst austurmerkjum þess landsvæðis gagnvart Stakkholti um Steinsholtsá frá jökli að þeim stað, þar sem hún rynni í Markarfljót. Bréf þetta var áritað um samþykki af tveimur nafngreindum mönnum „fyrir afréttinn Stakkholt“. Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Stakkholti. Þá er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að „allar Stóra-Dalstorfujarðir og Hamragarðar, Neðri-Dalur og Syðsta-Mörk eiga rétt til uppreksturs á „Stakkholt“.“ IV. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, Ragnars Matthíasar Lárussonar, Fríðu Bjarkar Hjartardóttur, Sigríðar Kjartansdóttur, Ólafs Kjartanssonar, Björgvins Guðjónssonar, Soffíu Kristbjörnsdóttur, Guðrúnar H. Aðalsteinsdóttur, Finnboga Aðalsteinssonar, Aubert Störker Högnasonar, Steins Loga Guðmundssonar, Rangárþings eystra, Símonar Oddgeirssonar, Ísen ehf., Andrésar Andréssonar, Brynju Þórarinsdóttur, Ólafs Oddgeirssonar, Sigurðar Árnasonar, Braga Árnasonar og Lilju Sigurðardóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 24. ágúst s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september 2005. Stefnendur eru Ragnar Matthías Lárusson og Fríða Björk Hjartardóttir, eigendur Stóra-Dals og Dalskots, Sigríður Kjartansdóttir og Ólafur Kjartansson, eigendur Eyvindarholts, Björgvin Guðjónsson, eigandi Syðstu-Markar, Soffía Kristbjörnsdóttir, Guðrún H. Aðalsteinsdóttir, Finnbogi Aðalsteinsson og Aubert Störker Högnason, eigendur Miðdals, Steinn Logi Guðmundsson, eigandi Neðra-Dals I og Neðra-Dals II, Rangárþing eystra, eigandi Hamragarða, Símon Oddgeirsson, eigandi Brúna, Ísen, ehf., eigandi Borgareyra, Andrés Andrésson og Brynja Þórarinsdóttir, eigendur Dalssels, Ólafur Oddgeirsson og Símon Oddgeirsson, eigendur Dalssels II, Sigurður Árnason og Bragi Árnason, eigendur Bjarkalands og Lilja Sigurðardóttir, eigandi Steinmóðarbæjar. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: Að felld verði úr gildi sú niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003: um Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra í úrskurði frá 10. desember 2004, að afréttarlandið Stakkholt í Rangárþingi eystra teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að stefnendur sem eigendur tilgreindra jarða eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að afréttarlandi þessu, sem afmarkast þannig: Verði talið að afrétturinn teljist þjóðlenda er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfum dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettum 20. júní og 28. október 2005. Dómkröfur stefnda eru þær að staðfestur verði úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003 hvað varðar eignarréttarlega stöðu Stakkholts sem þjóðlendu og stefndi þannig sýknaður af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við aðild málsins. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að Stakkholti. Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk sem mál nr. 5/2003. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám á hinu umdeilda svæði og síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að af frásögn Landnámu megi ráða að landnám á Eyjafjallasvæðinu hafi náð frá Jökulsá í austri að Markarfljóti í vestri og norðaustur með því. Hafi land undir Eyjafjöllum að öðru leyti verið afmarkað af Eyjafjallajökli, Mýrdalsjökli og hafinu. Norðan Eyjafjallajökuls og norðvestan Mýrdalsjökuls sé land fjalllent, mjög skorið giljum og víða all bratt, þá einna helst norðan undir jöklunum. Undirlendi og flatlendi svæðisins sé að finna með fram Markarfljóti og Krossá. Nefndin telur vafalaust að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á svæðinu verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú sé og jöklar minni. Merkjum Stakkholts er lýst í lögfestu Neðra-Dals og Hamragarða frá 1816. Þá er afréttinum lýst í skrifum Einars Sighvatssonar, hreppstjóra á Ystaskála frá miðri 19. öld. Merkjum afréttarins er lýst í landamerkjabréfum Stóradalstorfu 12. maí 1888 og þinglesin 21. maí 1892, Syðstu-Merkur 12. maí 1890 og þinglesin 23. maí 1890 og Neðra-Dals 22. maí 1892, þinglesin 23. maí 1890. Þá er gerð grein fyrir merkjum afréttarins í afréttaskrá Rangárvallasýslu 1979. Fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar að í kjölfar þess að landamerkjalög taka gildi 1882 séu gerð landamerkjabréf fyrir Stóradalstorfu, Neðra-Dal og Syðstu-Mörk og telur nefndin að fyrirliggjandi gögn bendi til þess að landamerkjum svæðisins sé þar rétt lýst svo langt sem sú lýsing nær. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að landsvæði þetta sé skýrt afmarkað af jöklum, ám og árgiljum. Umrædd landamerkjabréf séu þinglesin, færð í landamerkjabók og á þeim byggt síðan um merki svæðisins án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við fyrirsvarsmenn aðliggjandi landsvæða. Þetta bendi allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að fyrirsvarsmenn Stakkholts hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum landsvæðisins væri þar rétt lýst. Í úrskurðinum er hinu umdeilda landsvæði lýst svo að það sé að mestu í 200-900 m hæð yfir sjávarmáli, það sé bratt og sundurskorið fjalllendi einkenni stóran hluta þess. Krossá renni um flatlendið og séu skörp skil á milli flatlendis og fjalllendis. Að sunnanverðu rísi land hæst við jökuljaðar Eyjafjallajökuls í um 800-850 m hæð við Skaratungnahaus. Syðst í Stakkholti rísi fell og tindar, Hátindar (672 m) upp af Stakkhálsi, Skaratungnahaus (856 m) norður undir Eyjafjallajökli og bratt og algróið Rjúpnafell (497 m) liggi norðaustan undir Steinsholtsjökli. Norðan undir Hátindum séu grassléttur sem heiti Hátindaflatir en annars sé efri hluti landsvæðisins að miklum hluta gróðurlitlir klettar og urðir. Breið og djúp Stakkholtsgjáin skeri afréttinn þvert og skipti honum í tvo parta, Innafrétt og Framafrétt. Fremst á Stakkholti, vestan Stakkholtsgjárinnar, sé svæði er kallist Fagriskógur en þar sé nú skóglaust. Innan Fagraskógar sé Bólhöfuð og Fagraskógarból. Norður undir Steinsholtsjökuls sé Lón en þar séu upptök Steinsholtsárinnar. Austan Stakkholtsgjárinnar séu Flár og austan þeirra sé stutt Stráksgilið. Austan þess við Hvannárgil séu Gunnufuð en innan þess séu brattar Nauthillur. Suðaustan Hátinda fyrir botni Syðra-Hvannárgils sé Litlaland og nái það upp að jökli. Talið sé að um landnám hafi skógur teygt sig upp í hlíðar hamrabeltis Eyjafjallasvæðisins, þar sem ekki voru of brattar og lausar skriður, og heiðarnar ofan byggðar hafa verið vaxnar skógi og kjarri upp undir 300-400 m hæð. Ofan skógarmarkanna hafi fjalllendið verið þakið nokkuð samfelldum lággróðri. Í fjalllendinu neðanverðu hafi verið þykkur, þurr og öskublandinn jarðvegur sem grynntist er ofar dró. „Um Stakkholt er fyrst getið í lögfestu Stóra-Dals frá 19. desember 1665. Lýst er landamerkjum og síðan segir svo: „Þessi eru skógatakmörk Stóradals: í fyrstu þridja hvör hrísla í öllu Lánganesi inn undir Falljökul, item í Stakkholti allar Sudurhlídar, en á Midri Mörk....“ Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1710 segir að Stóra-Dal fylgi „Afjrettur“, þar sem heiti Stakkholt. Fram kemur að hann hafi verið brúkaður frá Dal og Dalshverfi en líka frá öðrum bæjum, tolllaust. Önnur lögfesta Stóra-Dals er frá 31. ágúst 1795. Lýst er landamerkjum og því næst er fjallað um skógareign Stóra-Dals, „sýrteiga“ og fleiri atriði. Síðan segir m.a. svo: „... alt Stakkhollt allar Sudurhlyder hvört sem heldur til Skógarhöggs þiena kann edur Fiár Afriettar“. Næst er fjallað um Stakkholt í lögfestu og máldaga fyrir jörðunum Neðra-Dal og Hamragörðum frá 8. júní 1816. Lýst er landamerkjum og síðan segir svo: „Afréttur Stakkholt filgir öllu Dalshverfi milli Steinsholtsár og Hvannár – öllum óvidkomandi mönnum er hér med fyrirbodid án undirskrifadra leifis, öll beit og brúkun á tilteknu landi þá nefndra jarda ábúendum er og so hér med fyrirbodid ad gjöra kríngbúum sínum ágáng med hagbeit og brúkun út fyrir nefnd landamerki, eptir LLb. xvj. kap. hvorutveggju undir fullkomnar landnáms og skadabætur.“ Árið 1888 er gert landamerkjabréf „jarðarinnar Stóra-Dals (Stóradalstorfunnar), sem er með býlunum Dalskoti, Króktúni, Eyvindarholti, Murnavelli, Steinmóðarbæ, Dalsseli, Borgareyrum og Brúnum“. Tveimur árum síðar eru gerð landamerkjabréf fyrir Syðstu-Mörk og Neðridal. Í fyrstnefnda bréfinu segir að Stakkholt „heyri til Stóradalstorfunni ásamt jörðunum Syðstu-Mörk, Neðra-Dal og Hamragörðum“. Í því næsta er notað orðalagið „Afréttarlandið Stakkholt ... er afréttur jarðarinnar að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Í því þriðja segir síðan „Afrétt á jörðin: Stakkholt ... að réttri tiltölu við aðrar jarðir Stóradalstorfunnar.“ Orðalag bréfanna er þannig með blæbrigðamun. Umfjöllun um Stakkholt er á eftir lýsingu merkja, með umfjöllun um reka og skógarítök. Þá eru landamerkjabréf Steinsholts og Þórsmerkur frá 1892 árituð um samþykki fyrir afréttinn Stakkholt. Þegar fjallað er um Stakkholt í öðrum heimildum er það áfram nefnt afréttur, sbr. lýsingu Einars Sighvatssonar, hreppstjóra á Ysta-Skála, á Þórsmörk og nálægum afréttum frá því um miðja 19. öld og fjallskilareglugerðir fyrir Rangárvallasýslu frá 1894 og síðar, athugasemd í gerðabók fasteignarmatsnefndar 1916. Í hinni síðastnefndu segir að allar Stóradalstorfujarðir og Hamragarðar, Neðri-Dalur og Syðsta-Mörk eigi rétt til uppreksturs á Stakkholt. Í afréttaskrá Rangárvallasýslu 1979 segir að Stakkholt tilheyri Brúnum, Borgareyrum, Dalseli, Bjarkalandi, Steinmóðarbæ, Hamragörðum, Neðra-Dal, Mið-Dal, Stóra-Dal, Eyvindarholti og Syðstu-Mörk. Heimildir benda þannig til þess að eigendur jarðanna Brúna, Borgareyra, Dalsels, Bjarkalands, Steinmóðarbæjar, Hamragarða, Neðra-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Eyvindarholts og Syðstu-Merkur hafi haft af Stakkholti afréttarnot. Ekki verður annað séð en að það fyrirkomulag hafi verið ágreinings- og athugasemdalaust. Ekkert liggur fyrir um að Stakkholt hafi, fram til 1989, nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og ef til vill annarra takmarkaðra nota. Þá benda fyrirliggjandi gögn, þ. á m. framangreindar lögfestur Stóra-Dals frá 1665 og 1795 og landamerkjabréfum Stóradalstorfu, Syðstu-Merkur og Neðri-Dals 1888 og 1890 fremur til afréttareignar jarðarinnar en beins eignarréttar. Enda þótt svæðið hafi ekki verið nýtt til beitar um árabil vegna friðunar Þórsmerkursvæðisins liggur ekkert fyrir um það að eigendur framangreindra jarða hafi afsalað sér umræddum rétti. Engin gögn liggja fyrir um það hvernig eigendur framangreindra jarða eru komnir að rétti sínum til þess landsvæðis sem hér er til umfjöllunar. Óbyggðanefnd telur ekki hægt að útiloka að Stakkholt sé innan upphaflegs landnáms á þessu svæðinu eða hafi á annan hátt orðið undirorpið beinum eignarrétti. Ekkert liggur hins vegar fyrir um afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kann að hafa verið stofnað til í öndverðu. Í því efni brestur því sönnun, samhengi eignarréttar og sögu liggur ekki fyrir. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu eigenda Stóra-Dals, Mið-Dals, Eyvindarholts, Syðstu-Merkur, Steinmóðarbæjar, Dalssels, Bjarkarlands, Borgareyra, Brúna, Neðra-Dals I og II og Hamragarða að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. Heimildir benda hins vegar til þess að jarðirnar Brúnir, Borgareyra, Dalsel, Bjarkaland, Steinmóðarbær, Hamragarðar, Neðri-Dalur, Mið-Dalur, Stóri-Dalur, Eyvindarholt og Syðsta-Mörk hafi átt upprekstrarrétt í Stakkholti. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Stakkholt, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Steinsholtsá ræður þaðan sem hún kemur undan jökli og þangað sem hún rennur í Markarfljót. Markarfljóti er fylgt þangað sem Hvanná rennur í það og Hvanná upp í Suðurgil, þ.e. Fremra-Hvannárgil, og í jökul. Á milli upptaka Steinholtsár og framangreindrar kvíslar Hvannár í jökli ræður jaðar Eyjafjallajökuls og er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Sama landsvæði er í afréttareign eigenda jarðanna Brúna, Borgareyra, Dalsels, Bjarkalands, Steinmóðarbæjar, Hamragarða, Neðra-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Eyvindarholts og Syðstu-Merkur sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Óbyggðanefnd telur ljóst að ákvarða þurfi mörk þess svæðis sem samkvæmt framangreindu er í afréttareign framangreindra jarða, að því leyti sem það liggur að jökli, til frambúðar, sbr. b-lið 7. gr. l. nr. 58/1998. Með hliðsjón af því að hér er um einhliða ákvörðun afréttarmarka að ræða en ekki mörk tveggja afrétta eða afréttar og eignarlands telur óbyggðanefnd þó fullnægjandi að miða einfaldlega og án hnitasetningar við jaðar jökulsins eins og hann var við gildistöku laga nr. 58/1998, sbr. 3. mgr. 1. gr. laganna. Ekki verður séð að frekari rannsókn á þessu atriði hafi hagnýta þýðingu í þessu sambandi enda er eingöngu um beitarréttindi að ræða sem ráðast af gróðurfari og hefur ekki þýðingu í öðru sambandi.“ Stefnendur undu ekki þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að samkvæmt afréttarskrá Rangárvallasýslu sé Stakkholt afréttur tiltekinna jarða, en afréttur í íslensku lagamáli hafi frá því fyrst sé vitað merkt beitarrétt í landi utan eignarlanda. Megi af ýmsum ákvæðum fornlaga sjá að afréttir séu í flokki með almenningum og þannig öndverðir við jörð manns, sem hafi verið beinum eignarrétti undirorpin fyrir nám. Sérstakar nýtingarreglur hafi gilt um afrétti sem tveir áttu saman, bæði í Grágás og Jónsbók en slíkar reglur hefðu ekki þurft að gilda ef rétturinn var á einni hendi. Eignarrétturinn hafi verið óbeinn, fyrst beitarréttur, en með nýrri löggjöf hafi hann færst til veiði vatnafiska. Stefndi telur nokkuð skýra dómvenju komna fyrir því að líta til heimilda um fjallskil við mat á inntaki eignarréttar. Eignarlöndin hafi verið smöluð af eiganda, en skipulag afréttarsmölunar hafi snúið að fjallskilastjórnum sveitarfélaga. Fram yfir miðja 18. öld hafi 18 býli lagt til menn til smölunar í Stakkholt en þeim hafi fækkað síðar Stefndi viðurkennir að hluti af svæðinu hafi verið numinn í öndverðu en byggir á því að beini eignarrétturinn hafi fallið niður, að öllum líkindum með kristnitökunni, enda enginn til þess bær að taka við eignum hofa. Stefndi kveður ekki um jörð að ræða og enginn sé þinglýstur eigandi. Ekki sé vitað til þes að landið hafi verið nýtt til búskapar frá þeim jörðum sem nú geri eignartilkall. Þar sem ekki sé um jörð að ræða hvíli sönnunarbyrðin um að landið sé undirorpið beinum eignarrétti á þeim sem heldur því fram. Stefndi mótmælir kröfum stefnenda um fullkominn afnotarétt en mótmælir því ekki að þær jarðir sem nýtt hafi beit á svæðinu frá fornu fari, haldi þeim rétti sínum. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að Stakkholti. Mál, sem varðaði Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, var rekið sem mál nr. 5/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá hluti svæðisins, sem til meðferðar var í málinu, þ.e.a.s. Stakkholt, teldist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Er nánari grein gerð fyrir afmörkun þessa landsvæðis í úrskurðarorði. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði væri afréttareign tiltekinna jarða, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laganna. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Stakkholt sé þjóðlenda í afréttareign tiltekinna jarða í skilningi c-liðar 7. gr. laganna. Stefnendur krefjast þess að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að afréttarlandinu en verði ekki á það fallist er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Ekki virðist ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í úrskurðum óbyggðanefndar, sem gengið hafa fram að þessu, kemur fram að úrskurður um afrétt jarða í tilteknu sveitarfélagi byggi á b-lið 7. gr. laganna en þegar úrskurður er byggður á c-lið 7. gr. laganna er rætt um afréttareign tiltekinna jarða. Eins og áður er vikið að komst nefndin að þeirri niðurstöðu að um hið umdeilda landsvæði giltu ákvæði c-liðar 7. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Lögfesta hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Hafa dómstólar haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum og hafa einar sér ekki verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Eru því ekki efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Samkvæmt lögfestu um Stóra-Dal frá 1665 er lýst skógatakmörkum, m.a. í Stakkholti og í lögfestunni frá 1795 er fjallað um skógareign og fjárafrétt Stóra-Dals, m.a. í Stakkholti. Í landamerkjabréfi frá 1888 er ýmist rætt um að Stakkholt heyri til Stóradalstorfunni eða að það sé afréttarland. Þá verður ekki annað séð en að þegar Stakkholts sé getið í öðrum skriflegum heimildum sé það tengt upprekstri og afréttarnotum. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Þær heimildir sem hér hafa verið raktar og varða eignarréttarlega stöðu Stakkholts, verða að mati dómsins ekki túlkaðar á annan veg en þann en að þær lúti að afréttareign fremur en beinum eignarrétti jarðanna. Að mati dómsins kemur hvergi fram í þeim heimildum sem fyrir liggja í máli þessu að svo hafi verið litið á að svæðið hafi verið undirorpið beinum eignarrétti jarðanna. Fallast ber á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að líkur bendi til þess að Stakkholt hafi verið innan upphaflegs landnáms á umræddu svæði. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fram í málinu um það með hvaða hætti sá eignarréttur, er þá kann að hafa stofnast, yfirfærðist til stefnenda. Þegar virtar eru heimildir um nýtingu hins umdeilda svæðis, gróðurfar og staðhættir að öðru leyti, þykir verða að líta svo á með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að Stakkholt sé eignarland þeirra. Þá verður ekki talið að eignarhefð hafi unnist á svæðinu eins og notkun þess hefur verið háttað. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu og úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli um að hið umdeilda svæði sé þjóðlenda staðfestur. Með vísan til fordæma Hæstaréttar í sambærilegum málum ber að miða við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Jafnframt er staðfestur sá úrskurður nefndarinnar að sama landsvæði sé í afréttareign eigenda tiltekinna jarða eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ragnars Aðalsteinssonar, hrl., 200.000 krónur. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður hans 24.285 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Steinsholtsá ræður þaðan sem hún kemur undan jökli og þangað sem hún rennur í Markarfljót. Markarfljóti er fylgt þangað sem Hvanná rennur í það og Hvanná upp í Suðurgil, þ.e. Fremra-Hvannárgil, og í jökul. Á milli upptaka Steinholtsár og framangreindrar kvíslar Hvannár í jökli ræður jaðar Eyjafjallajökuls og er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll.
Mál nr. 419/2007
Skaðabótamál Fasteign Örorka Líkamstjón Sönnunarbyrði
E slasaðist er henni skrikaði fótur þegar hún steig á skábraut fyrir hjólastóla við verslun A ehf. 20. desember 2003. Hún krafðist viðurkenningar á því að félagið bæri skaðabótaábyrgð á því líkamstjóni sem hún varð fyrir af þessum sökum. Ekki var fallist á að það gæti leyst A ehf. undan ábyrgð þótt versluninni hefði verið lokað skömmu áður en slysið varð. Þá var áréttað að almennt yrði að leggja ríkar skyldur á eigendur og umráðamenn fasteigna, þar sem rekin væri verslun fyrir neytendur, að gera ráðstafanir sem sanngjarnar mættu teljast til að tryggja öryggi þeirra sem þær ættu leið um. Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var staðfest um að slysið yrði aðallega rakið til þess að á skábrautinni væru mjög hálar, slípaðar flísar og ekkert handrið til að grípa í. Yrði þessi umbúnaður ekki talinn nægilega öruggur og var A ehf. því talið eiga sök á tjóni E. Ekki var fallist á að E ætti sjálf einhverja sök á því að slysið varð og var krafa hennar tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Samkvæmt gögnum málsins er óvefengt að stefnda meiddist er hún féll 20. desember 2003 í skábraut við verslun áfrýjanda að Síðumúla 21. Tvær tröppur eru frá gangstétt að palli við inngang verslunar áfrýjanda. Við hlið trappanna er 102 cm breið og 110 cm löng skábraut fyrir hjólastóla sem stefndu skrikaði fótur í hinn 20. desember 2003. Mismunur á lægstu og hæstu brún skábrautarinnar er 26,5 cm. Samkvæmt lögregluskýrslu var lögregla kvödd á vettvang klukkan 18.41 og þykir bera að miða við að slysið hafi orðið skömmu áður. Áfrýjandi hefur borið fyrir sig að slysið hafi gerst eftir lokun verslunar hans. Óumdeilt er að slysið varð síðasta laugardag fyrir jól 2003 en á þeim degi er opnunartími margra verslana lengri en venjulegt er. Fyrir rétti bar stefnda að þegar hana bar að hafi verið kveikt ljós í verslun áfrýjanda. Hún hafi séð í gegnum glugga tvo starfsmenn og þekkt annan þeirra. Bæði verslunarstjóri áfrýjanda og framkvæmdastjóri báru að búið hafi verið að loka versluninni þegar þeir hafi séð stefndu koma. Hafi framkvæmdastjórinn gengið að dyrunum til að opna fyrir henni. Framkvæmdastjóri áfrýjanda bar að uppgjör færi venjulega fram í versluninni sjálfri í lok dags og bæri viðskiptamenn að eftir lokun meðan á uppgjöri stæði væri þeim hleypt inn. Verður ekki talið að það leysi áfrýjanda undan ábyrgð þótt versluninni hafi verið lokað skömmu áður en slysið varð. Í greinargerð Veðurstofu Íslands um veðurskilyrði með tilliti til hálku 20. desember 2003 kemur fram að snjór hafi verið yfir Reykjavík frá því um miðjan dag 18. fram yfir 20. desember og hiti undir frostmarki allt það tímabil. Almennt verður að leggja ríka skyldu á eigendur og umráðamenn fasteigna, þar sem rekin er verslun fyrir neytendur, að gera ráðstafanir sem sanngjarnar mega teljast til að tryggja öryggi þeirra sem þar eiga leið um, sbr. dóma Hæstaréttar í máli nr. 419/1994 frá 21. mars 1996, sbr. dómasafn réttarins það ár, bls. 1002 og í máli nr. 517/2005 frá 8. júní 2006. Svo sem greint er í héraðsdómi gengu dómendur á vettvang ásamt lögmönnum og skoðuðu fyrrnefndar tröppur og skábraut. Í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, var komist að þeirri niðurstöðu, að slysið yrði aðallega rakið til þess að á skábrautinni eru mjög hálar, slípaðar flísar og ekkert handrið til að grípa í þegar viðskiptavinir eiga leið um. Þessi umbúnaður var ekki talinn nægilega öruggur og var stefndi því talinn eiga sök á tjóni stefnanda. Áfrýjandi hefur ekki með matsgerð eða á annan hátt lagt grundvöll að því að þessari niðurstöðu verði hnekkt fyrir Hæstarétti. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til héraðsdóms verður hann staðfestur um að áfrýjandi skuli bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefndu. Varakrafa áfrýjanda, um að hann verði aðeins dæmdur skaðabótaskyldur að hluta vegna tjóns stefndu, er einkum byggð á eigin sök stefndu þar sem hún hafi ákveðið að ganga upp skábrautina í stað þess að nota tröppurnar auk þess sem hún hafi sýnt af sér ógætni að öðru leyti. Á því var byggt í héraðsdómi að þegar komið væri að versluninni frá bílastæði væri komið fyrst að skábrautinni, sem er einungis 110 cm löng eins og áður segir, og væri umbúnaður stigans með þeim hætti að beint lægi við að velja þá leið fremur en að ganga aðeins lengra eftir gangstéttinni og þaðan upp tröppurnar. Áfrýjandi hefur ekki með matsgerð eða á annan hátt lagt grundvöll að því að þessari niðurstöðu verði hnekkt fyrir Hæstarétti. Með vísan til þess og gagna málsins er ekkert fram komið sem bendir til þess að við stefndu sé um slysið að sakast. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans einnig staðfest að því er varakröfu áfrýjanda varðar. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Aldamót ehf., greiði stefndu, Eygló Svönu Stefánsdóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2007. Mál þetta höfðaði Eygló Svana Stefánsdóttir, kt. 030445-4229, Skeiðarvogi 153, Reykjavík, með stefnu birtri 14. september 2006 á hendur Aldamótum ehf., kt. 440299-2619, Síðumúla 21, Reykjavík. Til réttargæslu er stefnt Verði Íslands­tryggingu hf., kt. 441099-3399, Skipagötu 6, Akureyri. Málið var dómtekið 20. apríl sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjóni er hún varð fyrir er hún féll við inngang verslunar stefnda að Síðumúla 21 þann 20. desember 2003. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara krefst hann þess að hann verði aðeins dæmdur skaðabótaskyldur að hluta vegna tjóns stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi rekur verslun með ýmiss konar raftæki í Síðumúla 21. Síðdegis þann 20. desember 2003 kom stefnandi að versluninni. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi sagði hún að hún hefði komið ásamt manni sínum og þau lagt bifreið sinni stutt frá versluninni. Hefði hún verið á undan honum út úr bílnum og komið að versluninni. Hefði hún stigið þar sem er skábraut fyrir hjólastóla, en hún kom að þeim megin. Hún hefði dottið strax og borið fyrir sig hendina. Stefnandi sagðist halda að klukkan hafi verið að verða eða verið orðin sex. Hún hafi séð tvo starfsmenn inni í versluninni, annan hefði hún þekkt. Það hafi ekki verið neitt sem benti til þess að búið væri að loka. Það hafi verið ljós inni. Stefnandi sagði að veðrið hefði verið gott. Það hefði ekki sést neinn snjór eða annað á tröppunum. Þá hefði ekki verið nein motta eða borðar á brautinni. Þegar starfsmennirnir komu út hefðu þeir spurt strax hvar mottan væri. Stefnandi kvaðst hafa verið í sléttbotna vetrarskóm. Þórhallur Sveinsson, eiginmaður stefnanda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann lýsti aðkomu þeirra að versluninni á sama veg og stefnandi. Það hefði ekkert bent til þess að verslunin væri lokuð. Þá hefðu starfsmennirnir talað um einhverja mottu er þeir komu út. Hann kvaðst ekki hafa séð neina borða á brautinni. Óskar Már Tómasson, framkvæmdastjóri stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði að þegar stefnandi kom að versluninni hafi verið búið að loka og að hann og Bolli Ófeigsson hafi setið við borð. Næturlýsing hafi verið á. Hann sagði að hreinsað hefði verið fyrir framan verslunina um morguninn. Stundum hefðu þeir verið með mottur á tröppunum og skábrautinni, en við vissar aðstæður gætu þær verið hættulegar. Mottan hefði ekki verið á þegar stefnandi slasaðist. Bolli Ófeigsson, verslunarstjóri í verslun stefnda, sagði í skýrslu sinni að hann hefði skafið alla stéttina og saltað um morguninn, áður en verslunin var opnuð. Hann kvaðst hafa séð stefnanda koma, en hann þekki hana. Þeir hafi verið búnir að loka þegar hún kom. Hann hafi ætlað að opna fyrir henni en er hann kom að dyrunum hafi hún verið dottin. Hann kvaðst ekki hafa séð er hún datt. Þá hafi hann verið búinn að taka inn motturnar. Áverkum stefnanda er lýst í vottorði Guðmundar Gunnlaugssonar, læknis á Landspítala, sem dagsett er 2. september 2005. Þar kemur fram að mynd var tekin af vinstri úlnlið sem sýndi brot sem náði inn í lið. Var brotið togað til og sett gifs. Þann 3. janúar 2004 var brotið fest með 3 pinnum. Fram kemur í vottorðinu að helsta afleiðing slyssins er takmörkun snúningshreyfingar í úlnliðnum. Stefnandi lagði ágreining sinn við réttargæslustefnda fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum með bréfi dagsettu 23. desember 2005. Nefndin skilaði áliti 24. janúar og taldi að stefnandi ætti bótakröfu vegna slyss síns sem ekki yrði lækkuð vegna eigin sakar og að greiða bæri bætur úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi tilkynnti stefnanda og nefndinni að hann vildi ekki hlíta úrskurðinum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi vísar til þess að stefndi reki umrædda verslun að Síðumúla 21. Hann hafi ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda. Stefnandi segir að tröppurnar, skábrautin og pallur fyrir framan dyr verslunarinnar séu klædd flísum úr rennisléttri og háslípuðum steini. Motta hafi verið fjarlægð þegar stefnandi féll og því hafi engar varúðarráðstafanir verið gerðar til að varna því að fólk rynni til og félli á hálum flísunum. Stefnandi byggir á því að stefndi beri bótaábyrgð á öllu tjóni hennar á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Hún hafi orðið fyrir líkamstjóni er hún rann við inngang að verslun stefnda þann 20. desember 2003. Stefnandi segir að tjón sitt megi rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Stefndi hafi ekki gætt nægrar aðgæslu til að koma í veg fyrir að slys hlytist af búnaði við inngang verslunar stefnda. Stefnandi telur bótaábyrgð vegna slyssins hvíla á stefnda sem rekstraraðila og eiganda verslunarinnar. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi í það minnsta mátt vera ljós hættan sem stafaði af útbúnaði við inngang verslunarinnar. Upplýst sé að það hafi verið hálka í Reykjavík í tvo daga áður en slysið varð. Stefndi geti ekki haldið því fram að skyndilega hafi myndast hálka. Stefnandi telur að aukin hætta hafi verið á slysum vegna þess að á tröppunum og skábrautinni séu sléttar flísar sem verði afar hálar og beinlínis hættulegar við viss skilyrði. Þá hafi engar viðvaranir verið settar upp og engin handrið, sem hefði dregið úr hættunni. Stefnandi segir að ábyrgð stefnda sé strangari þar sem hann reki verslun í húsnæðinu. Þá sé frágangi og umbúnaði við inngang verslunarinnar mjög ábótavant með tilliti til fyrirmæla gildandi byggingarreglugerðar nr. 441/1998 og brjóti í bága við sum ákvæði hennar. Stefnandi telur að á rekstraraðila eins og stefnda hvíli skylda til að hafa eftirlit með því að aðkomuleiðir að versluninni séu öruggar. Þessa skyldu hafi stefndi vanrækt. Stefnandi mótmælir því að slysið hafi orðið eftir að versluninni var lokað. Þá telur stefnandi það ekki breyta neinu þótt búið hefði verið að loka. Stefnandi kveðst hafa gætt þeirrar varúðar sem ætlast hafi mátt til af henni. Hún mótmælir því að hún hafi verið á hlaupum er slysið varð. Stefnandi vísar til þess að stefndi og réttargæslustefndi hafi hafnað bótaskyldu þrátt fyrir skýra niðurstöðu úrskurðanefndar í vátryggingamálum. Því krefjist hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sérstakt álag á málskostnað. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglu um ábyrgð verslunareiganda á slysum vegna útbúnaðar verslunarhúsnæðis. Um heimild til að höfða mál þetta sem viðurkenningarmál vísar hún til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Loks er vísað til byggingarreglugerða, nr. 441/1998 og eldri. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi segir að verslun sín hafi verið lokuð er stefnandi kom að og að henni hafi mátt vera það ljóst. Skábrautin sem stefnandi steig inn á sé ætluð þeim sem séu bundnir við hjóla­stól. Skábrautin og tröppurnar og pallur fyrir framan inngöngudyrnar séu klædd slípuðum steinflísum. Það megi hverjum þeim vera ljóst sem kemur að. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að engar varúðarráðstafanir hafi verið gerðar til að varna því að fólk rynni og félli á hálum steinflísunum. Þvert á skábrautina hafi verið límdir þrír stamir límborðar með 28 cm millibili. Þá mótmælir stefndi því sem segir í stefnu að eftir slysið hafi verið komið fyrir mottum bæði í tröppum og á skábrautinni. Stefndi bendir á að vegna veðurs hafi stefnanda verið ljóst að hálka gæti hafa myndast víðs vegar á götum og gangstéttum. Stefnandi hafi hlaupið og valið leið á eigin áhættu og ábyrgð. Hún hafi verið í verslunarleiðangri og verið búin að fara á milli verslana. Því hafi hún átt að þekkja hversu varasöm göngufærðin var þennan dag. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki gætt þeirrar varúðar er henni bar. Þeir sem velji sér að fara um skábrautir geri sér grein fyrir því að því fylgi vissar hættur. Aðkoma að versluninni sé til fyrirmyndar eins og gögn málsins sýni. Óhapp stefnanda verði ekki rakið til sakar eða gálausrar háttsemi stefnda. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi krefst viðurkenningar bótaskyldu stefnda, en ekki greiðslu ákveðinnar fjárhæðar sem skaðabóta. Er heimilt að hafa þennan hátt á, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Við aðalmeðferð málsins gengu dómendur á vettvang og skoðuðu umræddar tröppur og skábraut. Bæði tröppurnar og brautin eru lagðar slípuðum flísum sem geta verið mjög hálar í bleytu. Skábrautin nær frá vegg að tveimur tröppum og er ekki neitt handrið þar á skilunum. Þegar komið er að versluninni frá bílastæði framan við húsið er komið fyrst að skábrautinni og liggur beint við að velja þá leið, fremur en að ganga aðeins lengra eftir gangstéttinni og ganga upp tröppurnar. Þegar borðar eru settir á tröppurnar og brautina með 28 cm millibili, eins og stefndi segir að gert hafi verið, er það of mikið bil og meiri líkur eru á að stigið sé á milli borðanna en á þá. Vitni hafa ekki lýst slysinu. Verður að byggja á frásögn stefnanda, sem með hliðsjón af aðstæðum verður talin trúverðug. Samkvæmt því hefur stefnandi fallið á skábraut að verslun stefnanda. Verður slysið rakið aðallega til þess að á brautinni eru mjög hálar flísar og að ekkert handrið er til að grípa í þegar viðskiptavinir eiga leið um. Er þessi umbúnaður ekki nægilega öruggur og verður stefndi því talinn eiga sök á öllu tjóni stefnanda. Ekki er forsenda til að skipta sök. Verður bótaskylda stefnda viðurkennd. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Ekki er neinn grundvöllur til að bæta einhvers konar álagi á málskostnaðinn. Verður hann ákveðinn 275.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari, Flosi Ólafsson múrarameistari og Guðmundur Baldvin Ólason byggingatæknifræðingur. Stefndi, Aldamót ehf., er bótaskyldur vegna slyss er stefnandi, Eygló Svana Stefánsdóttir, varð fyrir við inngang verslunar stefnda 20. desember 2003. Stefndi greiði stefnanda 275.000 krónur í málskostnað
Mál nr. 384/2016
Áfrýjun Áfrýjunarleyfi Frávísun frá Hæstarétti
Þar sem lögmælt skilyrði til áfrýjunar skorti var málinu sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. maí 2016. Hann krefst viðurkenningar á því að stefnda sé óheimilt aðuppreikna mánaðarlega í samræmi við þróun á vísitölu neysluverðs höfuðstólnánar tilgreinds skuldabréfs sem áfrýjandi gaf út 19. nóvember 2008 tilstefnda. Þá krefst hann hærri gjafsóknarkostnaðar en honum var ákveðinn íhéraði auk málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndisýknaður af bæði aðalkröfu og varakröfu áfrýjanda í héraði. Áfrýjandi unir viðniðurstöðu héraðsdóms um aðalkröfuna en krefst þess að niðurstöðu hans umvarakröfuna og gjafsóknarkostnað verði breytt. Hæstiréttur beindi því tiláfrýjanda 14. febrúar 2017 að hann leitaði áfrýjunarleyfis samkvæmt 1. mgr.154. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar sem hagsmunir þeir sem hannkrefðist viðurkenningar á svöruðu ekki til áfrýjunarfjárhæðar, sbr. 3. mgr.152. gr. sömu laga. Með bréfi réttarins 7. mars sama ár var áfrýjanda tilkynntað beiðni hans um áfrýjunarleyfi væri hafnað á þeim grunni að ekki værifullnægt skilyrðum 4. mgr. síðastnefndrar lagagreinar til að verða við henni.Þar sem lögmælt skilyrði til áfrýjunar skortir verður málinu sjálfkrafa vísaðfrá Hæstarétti. Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2016.Mál þetta varhöfðað með stefnu þingfestri 29. janúar 2013 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð4. febrúar sl. Stefnandi er Sævar Jón Gunnarsson, Höfðabraut 2, Akranesi.Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Í endanlegri kröfugerð sinni krefststefnandi aðallega viðurkenningar á því að viðurkennt verði að eftirfarandiákvæði í skuldabréfi nr. 0186-74-862718, útgefið af stefnanda til stefnda 19.nóvember 2008, sé óskuldbindandi: „Lánið er bundið vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar og breytist skuldin í samræmi við breytingar á vísitölunni frágrunnvísitölu til gjalddaga á hverjum tíma. Þannig skal útgefandi greiða til viðbótar hverri einstakri greiðsluafborgana og vaxta, verðuppbót á hverjum gjalddaga, sem miðast við hækkunvísitölu frá grunnvísitölunni.“ Til vara er þess krafist að viðurkennt verði aðstefnda sé óheimilt að uppreikna mánaðarlega höfuðstól skuldabréfsins í samræmivið þróun á vísitölu neysluverðs. Hann krefst einnig málskostnaðar eins ogmálið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu aukmálskostnaðar. Með úrskurði héraðsdóms 31.október 2013, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. desember þess árs, varákveðið að afla ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Álit EFTA-dómstólsins láfyrir 24. nóvember 2014 og er gerð grein fyrir því síðar. Við fyrirtöku málsins5. desember þess árs lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna. Varþeirri beiðni hafnað með úrskurði héraðsdóms 22. sama mánaðar sem staðfesturvar með dómi Hæstaréttar 10. febrúar 2015. Aðalmeðferð málsins sem fara áttifram 8. maí þess árs var frestað utan réttar með samkomulagi aðila, þar sem ennvar beðið niðurstöðu Hæstaréttar í málum sem lutu að lögmæti verðtryggingarlána, og reyndist ekki unnt að finna nýjan dag til aðalmeðferðar fyrr en 4.febrúar sl. Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvikaEfnislegurágreiningur aðila snýst um lögmæti verðtryggingar láns að fjárhæð 630.000krónur sem stefndi tók hjá stefnda á grundvelli skuldabréfs útgefið 19.nóvember 2008. Svo sem nánar greinir síðar byggir stefnandi málatilbúnað sinn ífyrsta lagi á því að verðtrygging áðurlýsts skuldabréfs sé andstæð ákvæðum laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og tilskipun nr. 2004/39/EB um markaði fyrirfjármálagerninga, svonefndri MiFID-tilskipun, þar sem framangreind viðskiptihafi falið í sér flókinn afleiðusamning og þar með flókinn fjármálagerning.Stefnandi byggir í öðru lagi á því að verðtrygging hins umþrætta lánssamningssé óskuldbindandi vegna ákvæða laga nr. 121/1994 um neytendalán, sbr. tilskipunnr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum varðandineytendalán. Í þriðja lagi grundvallar stefnandi kröfur sínar á því að ákvæðifyrrgreinds skuldabréfs um verðtryggingu sé óskuldbindandi með vísan til 36.gr. og greina 36. a til 36. d í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, með síðari breytingum. Hann vísar í því sambandi til þessað umrædd ákvæði leiði í íslenskan rétt tilskipun 93/13/EB um óréttmætaskilmála í neytendasamningum. Atvikmálsins eru ágreiningslaus. Sem fyrr segir tók stefnandi lán að fjárhæð 630.000krónur á grundvelli skuldabréfs sem hann gaf út til stefnda 19. nóvember 2008.Var skuldabréfið með stöðluðum samningsákvæðum og var það útbúið afstarfsmönnum stefnda. Eftir útgáfu skuldabréfsins var stefnanda greiddlánsfjárhæðin að frádregnum lántöku- og stimpilkostnaði. Yfirskriftskuldabréfsins er eftirfarandi: „Skuldabréf með óskiptri sjálfsskuldarábyrgð –lán til einstaklings“. Er þar jafnframt tekið fram að skuldabréfið séverðtryggt með breytilegum vöxtum og jöfnum greiðslum (annuitet). Samkvæmtupphafsorðum bréfsins viðurkennir stefnandi að skulda útibúi stefnanda áAkranesi 630.000 krónur. Þá kemur fram að fjárhæðin endurgreiðist með þeimskilmálum að lánstími sé 64 mánuðir, fjöldi afborgana 60, gjalddagi fyrstuafborgunar 1. apríl 2009, en gjalddagi fyrstu vaxtagreiðslu sé 1. desember2008. Þá segir að vextir reiknist frá útborgunardegi, kjörvextir séu nú 8,8%,flokkur vaxtaálags sé 3, vaxtaálag sé 2%, vextir séu samtals 10,8% oggrunnvísitala sé 315,5 stig. Ífyrstu málsgrein meginmáls téðs skuldabréfs kemur efnislega fram að um sé aðræða lán með jöfnum greiðslum afborgana og vaxta (annuitet), þ.e. afborgun ogvextir séu ávallt sama upphæðin nema vextir breytist. Þá segir eftirfarandi:„Lánið er bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar og breytist skuldin ísamræmi við breytingar á vísitölunni frá grunnvísitölu til gjalddaga á hverjumtíma. Þannig skal útgefandi greiða til viðbótar hverri einstakri greiðsluafborgana og vaxta, verðuppbót á hverjum gjalddaga, sem miðast við hækkunvísitölu frá grunnvísitölunni.“ Er vísað til þessa ákvæðis í aðalkröfustefnanda sem fyrr greinir. Í annarri málsgrein meginmáls bréfsins kemur framað lánið sé með breytilegum ársvöxtum og kveðið á um heimild stefnda til aðbreyta samningsvöxtum. Í þriðju málsgrein meginmálsins er fjallað umtilkynningu um breytingu á samningsvöxtum og heimild lántaka til að greiðalánið upp við þær aðstæður. Í fjórðu málsgrein meginmálsins kemur fram aðnafngreindur maður, sem mun vera faðir stefnanda, gangist í „óskipasjálfsskuldaábyrgð (in solidum) gagnvart eiganda þessa láns, á endurgreiðslulánsins“. Ekki er ástæða til að rekja önnur ákvæði í meginmáli bréfsins, enbréfið var undirritað með eigin hendi af stefnanda sem útgefanda ogáðurgreindum sjálfskuldarábyrgðarmanni. Ítengslum við útgáfu skuldabréfsins undirritaði stefnandi svonefnt „Fylgiskjalskuldabréfs – Greiðsluáætlun“ sem varætlað að fullnægja fyrirmælum laga nr. 121/1994 um neytendalán með síðaribreytingum. Í áætluninni er að finna sundurliðun greiðslna af láninu á hverjumáætluðum gjalddaga, alls 64 talsins, auk útreiknings á eftirstöðvum, afborgun,greiðslu vaxta og kostnaðar miðað við hverja greiðslu. Er þar gert ráð fyrirþví að mánaðarleg greiðsla sé 14.230 krónur eftir að fyrstu fjórum mánuðumlánstímans sé lokið. Í greiðsluáætluninni kemur fram að nafnvextir á ári séu10,8%, heildarlántökukostnaður sé 270.304 krónur (þ.e. höfuðstóll/andvirði +vextir + kostnaður á gjalddaga). Heildarupphæð sem greiða á miðað við óbreyttavexti er sögð vera 875.454 krónur (þ.e. andvirði bréfs +heildarlántökukostnaður). Árleg hlutfallstala kostnaðar er tilgreind 15,23%. Þáer rakin gjaldskrá fyrir vanskilakostnað og kveðið á um uppgreiðsluþóknunbankans ef greitt er fyrir umsaminn gjalddaga. Að lokum segir eftirfarandi:„Athugið að um áætlun er að ræða. Áætlunin er byggð á 0% verðbólgu, núgildandivöxtum, og gjaldskrá bankans, sem geta tekið breytingum sbr. ákvæði ískuldabréfi.“ Áætlunin er undirrituð af stefnanda og fyrir hönd stefnda ogdagsett 20. nóvember 2008.Ímálinu liggur einnig fyrir umsókn stefnanda dagsett 20. nóvember 2011 um fimmára lán að fjárhæð 630.000 krónur hjá stefnda. Í athugasemd starfsmanns stefndaá umsókninni kemur fram að stefnandi sé atvinnulaus en vonist eftir tilteknustarfi innan skamms. Þar kemur einnig fram að umsóknin sé samþykkt með þeimfyrirvara að til komi sjálfskuldarábyrgð þriðja manns. Í niðurstöðugreiðslumats sem dagsett er 19. nóvember 2008 kemur fram að eignastaðastefnanda sé neikvæð um tæplega sjö milljónir króna og áætluð greiðslugeta, aðteknu tilliti til skulda, sé neikvæð um 284.556 krónur. Kemur fram í skjalinuað greiðslugeta teljist ekki næg. Skjalið er undirritað af stefnanda, maka hansog umræddum sjálfskuldarábyrgðarmanni. Ígögnum málsins kemur fram að greiðslubyrði lánsins hafi flesta mánuði veriðtalsvert hærri en ráð var fyrir gert í greiðsluáætluninni, jafnvel þótt hinirbreytilegu vextir af láninu hafi lækkað í kjölfar þess að byrjað var að greiðaafborganir. Hinn 1. desember 2009 nam afborgun af láninu t.d. 14.631 krónu,hinn 1. desember 14.916 krónum, hinn 1. desember 2011 15.348 krónum og hinn 1.desember 2012 15.924 krónum. Samkvæmt greiðsluáætlun hefði afborgun á þessumdögum átt að vera 14.230 krónur og er ekki um það deilt að þessi hækkun áafborgunum umfram greiðsluáætlun hafi orsakast af verðbótauppreikningi lánsinsá hverjum gjalddaga. Uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins 1. janúar 2013 námu afsömu ástæðum 211.491 krónu í stað 190.517 krónum samkvæmt greiðsluáætlun.Heildargreiðslur stefnanda af láninu námu 714.081 krónu en hefðu samkvæmtgreiðsluáætluninni átt að nema 676.238 krónum að meðtöldum gjalddaga 1. janúar2013. Í munnlegum málflutningi var áréttað að þessi hækkun hafi átt sér staðþótt fyrir liggi að samningsvextir hafi lækkað lengst af lánstímanum eða úr10,8% í 7,05%.Ígögnum málsins er að finna svar starfsmanns Hagstofu Íslands við fyrirspurnstefnanda um útreikning neysluvísitölufrá 7. janúar 2013, en í svarinu kemur fram að upplýsingar um einstakar vörurog verðmælingar þeirra í grunni neysluvísitölu séu trúnaðarmál. Við aðalmeðferðmálsins kom téður starfsmaður, Heiðrún Erika Guðmundsdóttir, nú deildarstjórivið Hagstofu Íslands, fyrir dóminn sem vitni. Einnig kom fyrir dóminn sem vitniStefán Jóhann Stefánsson, starfsmaður Seðlabanka Íslands. Ekki er ástæða til aðrekja þessar skýrslur.Ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins Semfyrr segir var ákveðið að leita álits EFTA-dómstólsins með úrskurði héraðsdóms31. október 2013 og var eftirfarandi spurningum beint til dómstólsins:Samrýmist það ákvæðum tilskipunar nr. 87/102/EBE um neytendalán, eins og tilskipuninni var breytt með tilskipun nr. 90/88/EBE og tilskipun nr. 98/7/EB, að við gerð lánssamnings, sem bundinn er vísitölu neysluverðs samkvæmt heimild í settum lögum og tekur því breytingum í samræmi við verðbólgu, sé við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar, sem birtur er lántaka við samningsgerðina, miðað við 0% verðbólgu en ekki þekkt verðbólgustig á lántökudegi? Samrýmist það ákvæðum tilskipunar ráðsins 93/13/EBE frá 5. apríl 1993 um óréttmæta skilmála í neytendasamningum ef löggjöf í ríki sem aðild á að EES-samningnum heimilar að samningur um neytendalán hafi að geyma ákvæði þess efnis að greiðslur af láninu skuli verðtryggðar samkvæmt fyrir fram ákveðinni vísitölu? Ef svarið við annarri spurningunni er á þann veg að verðtrygging greiðslna af neytendaláni sé samrýmanleg ákvæðum tilskipunar 93/13/EBE þá er í þriðja lagi spurt hvort tilskipunin takmarki svigrúm viðkomandi samningsríkis til þess að ákveða með lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hvaða þættir skuli valda breytingum á hinni fyrir fram ákveðnu vísitölu og eftir hvaða aðferðum þær breytingar skuli mældar.Ef svarið við þriðju spurningunni er að tilskipun 93/13/EBE takmarki ekki það svigrúm samningsríkis sem nefnt er í þeirri spurningu þá er í fjórða lagi spurt hvort samningsskilmáli teljist hafa verið sérstaklega umsaminn í skilningi 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar þegar a) tekið er fram í skuldabréfì sem neytandi undirritar í tilefni lántöku að skuldbinding hans sé verðtryggð og tilgreint er í skuldabréfinu við hvaða grunnvísitölu verðbreytingar skuli miðast, b) skuldabréfinu fylgir yfirlit sem sýnir áætlaðar og sundurliðaðar greiðslur á gjalddögum lánsins og tekið er fram í yfirlitinu að áætlunin geti tekið breytingum í samræmi við verðtryggingarákvæði lánssamningsins, og c) neytandi og veitandi undirrita báðir greiðsluyfirlitið samtímis og samhliða því að neytandi undirritar skuldabréfið?Telst aðferðin við útreikning verðbreytinga í lánssamningi hafa verið útskýrð rækilega fyrir neytanda í skilningi d-liðar 2. gr. viðauka við tilskipun 93/13/EBE þegar atvik eru með þeim hætti sem nánar greinir í fjórðu spurningunni?Á ríki sem er aðili að EES-samningnum val milli þess við innleiðingu 1 mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE, annars vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að heimilt sé að lýsa óskuldbindandi fyrir neytanda óréttmæta skilmála í skilningi 1. mgr. 6. gr. tilskipunarinnar, eða hins vegar að mæla svo fyrir í landsrétti að slíkir skilmálar skuli ávallt vera óskuldbindandi fyrir neytandann?Með fyrrgreindumdómi EFTA-dómstólsins 24. nóvember 2014 var veitt ráðgefandi álit umspurningarnar sem hér segir:Þegar lánssamningur er bundinn við vísitölu neysluverðs, samrýmist það ekki tilskipun 87/102/EBE að miðað sé við 0% verðbólgu við útreikning á heildarlántökukostnaði og árlegri hlutfallstölu kostnaðar ef þekkt verðbólgustig á lántökudegi er ekki 0%. Það er landsdómstólsins að meta, að teknu tillit til allra atvika málsins, hvaða áhrif röng upplýsingagjöf af þessu tagi hefur og hvaða úrræðum er hægt að beita af því tilefni, að því gefnu að þeirri vernd sem tilskipun 87/102/EBE veitir, eins og dómurinn skýrir hana, sé ekki stefnt í hættu. Aðþví gefnu að landsdómstóllinn telji samningsskilmála um verðtryggingu afborgananeytendalánsins sem um ræðir ekki endurspegla lög eða bindandistjórnsýsluákvæði samkvæmt 2. mgr. 1. gr. tilskipunar 93/13/EBE eru svörin viðeftirfarandi spurningum svohljóðandi: Tilskipun 93/13/EBE leggur ekki almennt bann við skilmálum um verðtryggingu lána í samningum milli veitanda og neytanda. Það er landsdómstólsins að meta hvort umræddur skilmáli sé óréttmætur. Matið verður að taka mið af skýringu dómstólsins á hugtakinu „óréttmætur skilmáli“.Tilskipun 93/13/EBE takmarkar ekki svigrúm EES-ríkis til þess að ákveða með lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum hvaða þættir geti valdið breytingum á fyrirfram ákveðinni vísitölu, á borð við hina íslensku vísitölu neysluverðs, og eftir hvaða aðferðum þær breytingar skuli mældar, að því gefnu að þeim sé lýst með skýrum hætti í samningnum.Það er landsdómstólsins að taka afstöðu til þess hvort samið hafi verið sérstaklega um tiltekinn samningsskilmála í skilningi 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE. Það er landsdómstólsins að meta hvort samningsskilmála um verðtryggingu afborgana af láni skuli teljast hafi verið lýst fyrir neytandanum með skýrum og skiljanlegum hætti. Slíkt mat verður að taka mið af nákvæmu orðalagi viðeigandi samningsskilmála og öllum öðrum aðstæðum, þar á meðal þeirra sem vísað er til í a- og b-hluta fjórðu spurningar landsdómstólsins, auk ákvæða landsréttar um verðtryggingu. . mgr. 6. gr. tilskipunar 93/13/EBE verður að túlka með þeim hætti að í þeim tilvikum þar sem landsdómstóll kemst að þeirri niðurstöðu að tiltekinn samningsskilmáli sé óréttmætur samkvæmt tilskipuninni beri þeim dómstól að tryggja að slíkur skilmáli sé óskuldbindandi fyrir neytandann að því gefnu að samningurinn geti haldið gildi sínu að öðru leyti án hins óréttmæta skilmála að því marki sem reglur landsréttar leyfa.Helstu málsástæður stefnandaStefnandibyggir málatilbúnað sinn í fyrsta lagi á því að verðtrygging áðurlýstsskuldabréfs sé andstæð ákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og tilskipunnr. 2004/39/EB um markaði fyrir fjármálagerninga, svonefndri MiFID-tilskipun.Stefnandi rekur að sérstakar reglur gildi um vernd almennra fjárfesta, þ.e.fjárfesta sem ekki hafa verið samþykktir sem fagfjárfestar, samkvæmtfyrrgreindum lögum og tilskipun. Framangreind viðskipti hafi falið í sérflókinn fjármálagerning í skilningi umræddra reglna og hafi stefnda því boriðað afla sér upplýsinga um þekkingu og reynslu stefnanda og meta hvortfyrirhuguð viðskipti hans væru tilhlýðileg. Stefnandibyggir á því að ekki hafi verið tilhlýðilegt að gera umræddan samning viðalmennan neytenda, enda hafi í reynd verið um flókinn afleiðusamning ískilningi fyrrgreindra laga og tilskipunar að ræða þar sem ekki sé með nokkrumóti hægt að gera sér grein fyrir þróun vísitölu neysluverðs hér á landi eðaverja sig gegn slíkum breytingum. Engin leið sé að gera sér grein fyrir þvíhvernig vísitala neysluverðs muni þróast, enda sé mæling hennar flókin og háðfjölmörgum utanaðkomandi þáttum, svo sem þróun alþjóðlegs hrávöruverðs, gengisíslensku krónunnar, skattaákvörðunum stjórnvalda bæði á Íslandi og erlendis,kjarasamningum á almennum vinnumarkaði, þróun alþjóðlegra fjármálamarkaða,ákvörðunum seljenda vöru og þjónustu um álagningu og svo mætti lengi telja. Þarmeð sé alger og fullkomin óvissa um það strax í upphafi, hverjar raunverulegarog endanlegar efndaskyldur, samningurinn hafi í för með sér. Var við munnleganflutning málsins þessu til stuðnings vísað til skýrslna vitna sem komu fyrirdóminn.Þvítil stuðnings að umræddur samningur hafi verið afleiðusamningur vísar stefnanditil 2. gr. reglna Fjármálaeftirlitsins nr. 215/2007 um eiginfjárkröfur ogáhættugrunn fjármálafyrirtækja og h-liðar 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr.108/2007 og 10. töluliðar C-þáttar 1. viðauka MiFID-tilskipunarinnar. Þá vísarstefnandi til þess að allar afleiður, bæði skráðar og óskráðar, teljist veraflóknir fjármálagerningar.Stefnanditelur samkvæmt þessu að draga megi þá ályktun að framangreint skuldabréf hafiverið „skuldabréf með innbyggða afleiðu“ og þar með verið flókinnfjármálagerningur. Sérstaklega eigi þetta við þar sem notuð sé sú aðferð aðhöfuðstólsfæra verðbæturnar. Þar af leiðandi hafi stefnda borið að beitafyllstu varkárni þegar stefnandi gaf út bréfið og hafi borið skylda til aðtryggja fjárfestavernd út í ystu æsar. Ekki hafi mátt bjóða stefnanda þennansamning nema metið hefði verið hvort varan væri viðeigandi og tilhlýðileg fyrirstefnanda sem neytanda, sbr. 1. mgr. 16. gr. laganna. Í raun hafi því stefndaverið óheimilt að bjóða til sölu og selja almennum fjárfestum verðtryggðalánssamninga eða skuldabréf þar sem uppgjör var bundið vísitölu neysluverðs. Ántillits til framangreindra sjónarmiða vísar stefnandi einnig til þess að umrættskuldabréf teljist verðbréf samkvæmt fyrrgreindum lögum og tilskipun. Samkvæmt 1. og 2. tl. 1. mgr. 1. gr. lagannaberi að líta svo á að stefndi hafi sinnt fjárfestingarráðgjöf sem falli undirákvæði laganna. Þar sem umrætt skuldabréf hafi verið flókinn afleiðusamningurhafi hvílt á stefnda rík skylda til upplýsingagjafar og upplýsingaöflunar, sbr.m.a. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002.Íannan stað byggir stefnandi á því að verðtrygging hins umþrætta lánssamnings séóskuldbindandi vegna ákvæða laga nr. 121/1994 um neytendalán, meðal annars einsog þau hafi veri skýrð með fyrrgreindum dómi EFTA-dómstólsins,. Stefnandi vísartil þess að lögin feli í sér innleiðingu á tilskipun nr. 87/102/EBE umsamræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum varðandi neytendalán. Stefnandibyggir á því að hann hafi verið neytandi í skilningi laganna sem tekið hafi tiláðurlýstra viðskipta málsaðila. Hann vísar til upplýsingaskyldu lánveitandasamkvæmt nánari ákvæðum laganna og þess að heimilt sé að semja um breytilegavexti og breytilegan lántökukostnað en þó sé lögð á lánveitanda sú skyldasamkvæmt 9. gr. laganna að upplýsa neytanda um hvernig vextir séu á þeim tímasem upplýsingarnar séu gefnar ásamt því að tilgreina með hvaða hætti vextirnirséu breytilegir og við hvaða aðstæður þeir geti breyst. Þá vísar stefnandi til12. gr. laganna þar sem kveðið er á um að miðað skuli árlega hlutfallstölukostnaðar við þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld verði óbreytt tilloka lánstímans þegar lánssamningur heimilar verðtryggingu eða breytingu ávöxtum eða öðrum gjöldum sem teljast hluti árlegrar hlutfallstölu kostnaðar, enekki er unnt að meta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur fer fram.Stefnandi telur að þetta ákvæði eigi að skýra til samræmis við 6. málslið 1.gr. a í umræddri tilskipun, svohljóðandi: „Þegar um er að ræða lánssamninga,sem í eru ákvæði er heimila breytingar á vaxtagjöldum og upphæð eða stigiannars kostnaðar er fellur undir árlega hlutfallstölu kostnaðar en ekki er unntað meta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur er gerður, skal reikna útárlega hlutfallstölu kostnaðar á þeirri forsendu að vextir og annar kostnaðurverði óbreytanlegur og gildi fram til loka lánssamnings.“Stefnandivísar til tilgangs fyrrgreindrar tilskipunar svo og markmiðs ákvæðis 6.málsliðar 1. gr. a í tilskipuninni. Samkvæmt þessu telur stefnandi að viðlántöku hans hefði átt að túlka 12. gr. laganna þannig að í greiðsluáætlunhefði verið miðað við að verðbólga yrði óbreytt úr lánstímann en ekki 0%, líktog gert hafi verið. Stefndi hafi þannig brotið gegn upplýsingaskyldu sinnisamkvæmt 12. gr. laganna og komið því til leiðar að árleg hlutfallstalakostnaðar virtist mun lægri, en ef gert hefði verið ráð fyrir sömu þróunverðlags út lánstímann. Stefnandi telur að ekki fari á milli mála að verðbæturá lánssamninginn hafi fallið undir heildarlántökukostnað í skilningi laganna.Stefnandi telur einnig að stefnda sé óheimilt að krefja hann um frekari kostnaðen hann hafi tilgreint í greiðsluáætlun, sbr. 14. gr. laganna. Stefnandibyggir í þriðja lagi á því að ákvæði fyrrgreinds skuldabréfs um verðtryggingusé óskuldbindandi með vísan til 36. gr. og greina 36. a til 37. d í lögum nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum. Erí þessu sambandi einnig vísað til ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins eins og þaðbirtist í fyrrgreindum dómi réttarins. Hann vísar í því sambandi til þess aðumrædd ákvæði leiði í íslenskan rétt tilskipun 93/13/EB um óréttmæta skilmála íneytendasamningum. Stefnandi telur ljóst að umræddar reglur laga nr. 7/1936 ogtilskipun nr. 93/13/EB hafi gilt um lánssamning hans við stefnda. Þá bendirhann á að umræddum reglum sé einkum beint gegn stöðluðum samningsskilmálum, svosem um hafi verið að ræða í nefndum viðskiptum, og einnig hafi stefndi haftyfirburðastöðu gagnvart stefnanda.Stefnandileggur áherslu á að skýra eigi umrædd ákvæði íslenskra laga til samræmis viðtilskipun nr. 93/13/EB. Hann vísar til þess að í l-lið 1. hluta viðaukatilskipunarinnar séu nefndir, sem dæmi um ósanngjarna samningsskilmála,skilmálar sem hafa það að markmiði að heimila seljanda vöru eða veitandaþjónustu að hækka verðið án þess að veita neytandanum tilsvarandi rétt til aðógilda samning ef endanlegt verð er of hátt samanborið við umsamið verðsamnings. Þessi liður gildi ekki um viðskipti með framseljanleg verðbréf eneigi hins vegar að fullu við um lánasamninga neytenda samanber c-lið 2. hlutaviðaukans og að lokum sé í d-lið 2. hluta viðaukans kveðið á um að ákvæðil-liðar komi ekki í veg fyrir löglega vísitölubindingu ef aðferðin við útreikningverðbreytinga er útskýrð rækilega í samningi. Stefnandi telur þessu skilyrðiekki fullnægt um téðan lánssamning aðila og vísar í því sambandi til þess aðengar upplýsingar séu aðgengilegar stefnanda um grundvöll og nánari útreikningneysluvísitölu. Þá byggir stefnandi á því að ljóst sé að umræddur samningurhafi verið lánssamningur í skilningi laga nr. 121/1994 og því hljótiframangreindar reglur l-liðar í viðaukanum að eiga hér við. Með hliðsjón afúrlausn málsins er ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrir málsástæðum oglagarökum stefnanda vegna varakröfu hans.Varakröfustefnanda byggir á sambærilegum málsástæðum og lagarökum og aðalkrafa hans. Helstu málsástæður stefndaStefndimótmælir þeirri fullyrðingu að verðtrygging skuldabréfaláns gangi gegn lögumnr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og svonefndri MiFID-tilskipun nr.2004/39/EB. Telur stefndi að lánið hafi ekki falið í sér verðbréfaviðskipti semfalli undir gildissvið þessara reglna, enda hafi stefndi ekki sinnt neins konarmilligöngu eða þjónustu við verðbréfaviðskipti gagnvart stefnanda, sbr. 1. mgr.1. gr. laganna. Þá hafi ekki verið um að ræða lánafyrirgreiðslu tengdaverðbréfaviðskiptum, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 1. gr. laganna eðafjárfestingarráðgjöf samkvæmt 5. tölulið 1. mgr. sömu greinar. Hér hafi þvíverið um að ræða útlánastarfsemi sem falli undir lög nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, en ekki þær reglur sem stefnandi vísi til. Jafnvel þótttalið yrði að umrædd lög og tilskipun hafi gilt um fyrrgreinda lántöku færirstefndi rök fyrir því að kröfum þessara reglna hafi verið fullnægt. Vísar hanní því sambandi til þess að verðtrygging sé heimil samkvæmt íslenskum lögum ogákvæði um verðtryggingu hafi komið skýrt og ótvírætt fram í lánsskjölum.Stefndimótmælir einnig sjónarmiðum stefnanda á þá leið að ákvæðum laga nr. 121/1994 umneytendalán kunni ekki að vera fullnægt um lántöku stefnanda. Hann vísar tilþess að samkvæmt 12. gr. laganna skuli lánveitandi, þegar um breytilega vextieða gjöld af láni er að ræða, reikna út árlega hlutfallstölu kostnaðar miðaðvið þá forsendu að verðlag, vextir og önnur gjöld verði óbreytt til lokalánstímans. Þetta ákvæði sé í samræmi við ákvæði tilskipunar nr. 87/102/EBE semgeri ráð fyrir því að þegar lánssamningur kveði á um breytilega vexti eða annankostnað skuli útreikningur byggja á þeirri forsendu að engin breyting verði ávöxtum og kostnaði fram til loka lánstíma. Samkvæmt þessu sé ótvírætt aðstefnda hafi borið að ganga út frá þeirri forsendu við útreikning á áætluðumheildarlántökukostnaði stefnanda að verðlag myndi haldast óbreytt allanlánstímann. Stefndi telur sig því ekki hafa brotið gegn umræddum reglum með þvíað gera ráð fyrir 0% verðbólgu. Þá vísar hann til þess að ákvæði umverðtryggingu hafi verið skýr og allar forsendur greiðsluáætlana hafi legiðfyrir. Stefndi telur sig hins vegar ekki geta borið ábyrgð á nánari forsendumvið útreikning vísitölu neysluverðs sem ráðist af lögum og öðrum settum reglum.Stefndimótmælir því að lokum að umrædd lánveiting orki tvímælis gagnvart fyrrnefndumákvæðum laga nr. 7/1936 viðvíkjandi ósanngjörnum skilmálum í neytendasamningumog tilskipun nr. 93/13/EBE. Hann bendir á að umrædd verðtrygging hafi stuðstvið skýra heimild í lögum og verði henni ekki vikið til hliðar með úrlausndómstóla. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til þjóðhagslegrar þýðingarverðtryggingar og rekur þær aðstæður sem séu uppi og hafi verið uppi áíslenskum lánamarkaði. Hann leggur áherslu á að farið hafi verið eftirfyrirmælum laga nr. 121/1994 um neytendalán, svo sem áður greinir. Þá vísarstefndi til þess að í formála tilskipunar nr. 93/13/EBE sé tekið fram aðtilskipunin eigi ekki við um samningsskilmála sem leiði af „lögum eðareglubundnum“ ákvæðum. Breyting á lánssamningi sem leiði af vísitölutryggingusé því ekki einhliða breyting af hálfu lánveitanda. Viðmunnlegan flutning málsins var lögð á það áhersla af hálfu stefnda að þegarhefði verið skorið úr ágreiningsefnum aðila með dómi Hæstaréttar 6. desember2013 í máli nr. 737/2013, dómi réttarins 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015 ogdómi réttarins 26. nóvember þess árs í máli nr. 243/2015.NiðurstaðaÁgreininguraðila er takmarkaður við lögmæti verðtryggingar láns að fjárhæð 630.000 krónursem stefndi tók hjá stefnda á grundvelli skuldabréfs, útgefið 19. nóvember2008, sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Byggir stefnandi málatilbúnað sinní fyrsta lagi á því að verðtrygging áðurlýsts skuldabréfs sé andstæð ákvæðumlaga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og tilskipun nr. 2004/39/EB um markaðifyrir fjármálagerninga, svonefndri MiFID-tilskipun, þar sem framangreindviðskipti hafi falið í sér afleiðusamning og þar með flókinn fjármálagerning. Íöðru lagi telur hann að verðtrygging hins umþrætta lánssamnings séóskuldbindandi vegna ákvæða þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán, sbr.tilskipun nr. 87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælumvarðandi neytendalán. Í þriðja lagi grundvallar stefnandi kröfur sínar á því aðákvæði fyrrgreinds skuldabréfs um verðtryggingu sé óskuldbindandi með vísan til36. gr. og greina 36. a. til d. í lögumnr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum.Hann vísar í því sambandi til þess að umrædd ákvæði leiði í íslenskan rétttilskipun 93/13/EB um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. AAð því ersnertir fyrstu málsástæðu stefnanda er ljóst af fyrirmælum laga nr. 108/2007 ogákvæðum tilskipunar nr. 2004/39/EB að þessum réttarheimildum er ætlað að ná tilverðbréfaviðskipta, svo og ákveðinnar tengdrar starfsemi, en ekki tilhefðbundinnar lánastarfsemi og skuldabréfaútgáfu henni samfara. Í 1. mgr. 1.gr. laganna, sem svarar efnislega til A-þáttar 1. viðauka tilskipunar nr.2004/39/EB, er þannig á því byggt að til verðbréfaviðskipta teljist meðalannars móttaka og miðlun fyrirmæla frá viðskiptavinum um einn eða fleirifjármálagerninga, framkvæmd fyrirmæla fyrir hönd viðskiptavina, viðskipti meðfjármálagerninga fyrir eigin reikning, eignastýring og fjárfestingarráðgjöf,sbr. 1-5. lið málsgreinarinnar. Í 2. mgr. greinarinnar er hins vegar kveðið áum viðskipti eða starfsemi sem er í nánum tengslum við verðbréfaviðskipti ískilningi 1. mgr. greinarinnar. Er þar meðal annars að finna veitingulánsheimilda, ábyrgða eða lána til fjárfestis þannig að hann geti átt viðskiptimeð fjármálagerninga og þjónustu sem tengist undirliggjandi þáttum afleiðusamkvæmt e- og h-lið 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laganna, ef hún er í tengslum viðverðbréfaviðskipti samkvæmt þessari grein. Dómurinn telur engan vafa leikaá því að skuldabréfið, sem stefnandi gaf út til stefnda 19. nóvember 2008, séverðbréf í skilningi a-liðar 1. mgr. 2. gr. laganna, sbr. 1. tölulið C-þáttar1. viðauka tilskipunar nr. 2004/39/EB, og hafi sem slíkt verið hæft andlagverðbréfaviðskipta sem fjármálagerningur samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna. Hinsvegar telur dómurinn einnig ljóst að útgáfa skuldabréfsins fór fram semóaðskiljanlegur þáttur í lánveitingu stefnanda til stefnda og fól skuldabréfiðþannig bæði í sér greiðsluskilmála lánsins og tryggingarréttindi til handastefnda. Af því sem áður er rakið um efnislega afmörkun 1. mgr. 1. gr. laga108/2007 fól sjálf útgáfa skuldabréfsins því ekki í sér nein þau atriði semgátu talist til verðbréfaviðskipta í skilningi málsgreinarinnar. Jafnvel þóttfallist yrði á sjónarmið stefnanda þess efnis að rétt væri að líta áskuldabréfið sem samning um afleiðu milli málsaðila, sem félli undir gildissviðlaga nr. 108/2007 sem slíkur, gæti það ekki haggað þessari niðurstöðu.Aðmati dómsins er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að umræddlánveiting hafi verið gerð í þeim tilgangi að stefnandi gæti átt viðskipti meðfjármálagerninga þannig að 2. töluliður 2. mgr. 1. gr. laga nr. 108/2007 eigivið. Þar sem umrædd lögskipti tengdust ekki með neinum hættiverðbréfaviðskiptum stefnanda getur 7. töluliður málsgreinarinnar ekki heldurhaft þýðingu fyrir niðurstöðu málsins.Samkvæmt framangreindu hefur stefnandi engin haldbær rök fært fyrir því aðí fyrrgreindum lögskiptum hafi falist verðbréfaviðskipti sem falla undir ákvæði1. gr. laga nr. 108/2007 eða gildissvið fyrrgreindrar tilskipunar nr.2004/39/EB. Verður því hvorki aðal- né varakrafa stefnanda tekin til greina áþessum grundvelli.BÍ málum sem lauk með dómi Hæstaréttar 13. maí 2015 ímáli nr. 160/2015 og dómi réttarins 26. nóvember 2015 var einnig fjallað umlögmæti verðtryggingarákvæðaskuldbréfa með hliðsjón af 36. gr. og greinum 36. a. til d. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum, sbr. tilskipun ráðsins nr.93/13/EBE um óréttmæta skilmála í neytendasamningum. Svo sem um ræðir í þessumáli var þar byggt á því að með samningsgerðinni hefði lántaki verið látinnbera alla áhættu af hækkun láns vegna verðbreytinga, án þess að hafa veriðupplýstur um fyrirsjáanlega eða mögulega hækkun með viðhlítandi hætti. Ífyrrgreindum dómum Hæstaréttar var vikið að því að í VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu væri kveðið með tæmandi hætti á um heimildir til að verðtryggjalánsfé í íslenskum krónum og væru reglur um þetta ófrávíkjanlegar um önnuratriði en þau, sem það gagnstæða væri tekið fram um, sbr. 2. gr. laganna. Varfallist á það með héraðsdómi að á grunni þeirra reglna sem giltu umverðtryggingu lána gætu fyrrgreind ákvæði laga nr. 7/1936 aðeins tekið tilskilmála um þá þrjá þætti í lánssamningi, sem aðilum hans hefði að lögum veriðfrjálst að semja um, þ.e. hvort fjárhæð lánsins skyldi yfirleitt vera háðverðtryggingu að hluta eða öllu leyti, hvort þar skyldi miðað við vísitöluneysluverðs eða hlutabréfavísitölur, sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 14. gr.laga nr. 38/2001, og loks hver grunnvísitalan skyldi vera. Komst rétturinn aðþeirri niðurstöðu að ekki væri unnt að líta svo á að skilmálar lánanna um þessiatriði hefðu strítt gegn góðum viðskiptaháttum eða raskað til muna jafnvægimilli réttinda og skyldna málsaðila honum í óhag þannig að þeir yrðu taldirósanngjarnir í skilningi 3. mgr. 36. gr. c. laga nr. 7/1936, skýrð til samræmisvið 1. og 2. mgr. 3. gr. tilskipunar 93/13/EBE, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993 umEvrópska efnahagssvæðið. Íþví máli sem hér er er til úrlausnar liggur fyrir að samið var um að miðaskyldi við vísitölu neysluverðs. Þá er ekkert annað komið fram en að ákvörðungrunnvísitölu neysluverðs hafi verið í samræmi við það sem taldist venjulegt áþeim tíma sem lánið var tekið. Verður því að telja atvik málsins sambærilegþeim sem leyst var úr með fyrrnefndum tveimur dómum Hæstaréttar að þessu leyti.CSvo sem áðurgreinir lýtur önnur málsástæða stefnanda að því að sú greiðsluáætlun sem fylgdiáðurlýstu skuldabréfi hafi ekki fullnægt ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994um neytendalán eins og skýra bar ákvæði laganna til samræmis við tilskipun nr.87/102/EBE um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum varðandi neytendalán.Er í þessu sambandi einkum vísað til 12. gr. laganna sem ætlað var að svara efnislega til 6. mgr. 1. gr. a.tilskipunar nr. 87/102/EBE, svo sem henni var breytt með 2. mgr. 1. gr.tilskipunar nr. 90/88/EBE. Nánar tiltekið er vísað til þess að í þeirrigreiðsluáætlun sem fylgdi fyrrgreindu skuldabréfi hafi verið miðað við 0%verðbólgu án þess að nokkuð tillit hafi verið tekið fyrirsjáanlegrarverðlagsþróunar. Hafi heildarlántökukostnaður og árleg hlutfallstala kostnaðarþví verið rangt reiknuð samkvæmt nánari ákvæðum laganna og stefnandi því ekkifengið þær upplýsingar sem honum bar að réttu. Hins vegar er ekki á því byggtað aðrir annmarkar hafi verið á umræddri greiðsluáætlun eða upplýsingagjöf tilstefnanda. Í fyrrgreindu máli sem lyktaðimeð dómi Hæstaréttar 13. maí 2015 í máli nr. 160/2015 var einnig fjallað umlögmæti greiðsluáætlunar skuldabréfs með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 121/1994. Í þeirri áætlun sem þar var um aðræða hafði ekki verið tekið fram berum orðum að áætlunin byggði á 0% verðbólgu.Hins vegar verður sú ályktun dregin af dóminum að gengið hafi verið út frá þvíað lántaka hafi verið ljóst að áætlunin tæki ekki mið af hugsanlegumverðbreytingum til framtíðar. Að þessu leyti eru atvik málsins sambærilegatvikum þess máls sem hér er til úrlausnar. Þá má horfa til þess að ífyrrgreindum dómi Hæstaréttar 26. nóvember 2015 í máli nr. 243/2015 var einnigfjallað um lögmæti verðtryggingar með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 121/1994, enþar lá fyrir greiðslumat sem talið var fela í sér greiðsluáætlun í skilningilaganna. Var í greiðslumatinu ekki heldur tekið tillit til verðlagsbreytinga. Ídómum Hæstaréttar, svo og dómum héraðsdóms, í framangreindum málum voruítarlega rakin ákvæði íslenskra laga um verðtryggingu, svo og reglur EES-réttarog túlkun EFTA-dómstólsins á þeim, meðal annars í dómi dómstólsins 24. nóvember2014 sem kveðinn var upp í þágu máls þessa og áður er gerð grein fyrir.Andstætt niðurstöðu héraðsdóms komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ekkiværi unnt, með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, aðskýra 1. mgr. 12. gr. laga nr.121/1994 til samræmis við tilskipun nr. 87/102/EBE, eins og hún hafði veriðtúlkuð af EFTA-dómstólnum. Þvert á móti var talið að með ákvæðinu hefði meðótvíræðum hætti verið mælt fyrir um að miða skyldi greiðsluáætlun við óbreyttverðlag. Í dómi Hæstaréttar 13. maí 2015 var því litið svo á að súgreiðsluáætlun sem lántakinn undirritaði hefði að öllu leyti verið í samræmivið ákvæði 4., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 6. gr., sbr. 10., 11. og 12. gr. laganr. 121/1994. Með svipuðum rökstuðningi var í dómi réttarins 26. nóvember 2015ekki á það fallist að sú mánaðarlega greiðsluáætlun sem fólst í greiðslumatilánveitanda hefði brotið í gegn lögum nr. 121/1994 að þessu leyti. Samkvæmt þessu var í umræddum dómum Hæstaréttarhvorki fallist á að brotið hefði verið gegn lögum nr. 121/1994 sjálfstætt nélátið hjá líða að veita lántaka upplýsingar um efni og áhrif skilmála umverðtrygginguna í þeim mæli að það yrði talið ósanngjarnt af lánveitanda eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig, sbr. 36. gr., sbr. 1. mgr.36. gr. c. laga nr. 7/1936. Báðir þeir dómar Hæstaréttar sem nú hefur veriðvísað til voru einróma kveðnir upp af fimm dómurum.DSú ályktunverður dregin af áralangri réttarframkvæmd hér á landi að dómar Hæstaréttar séu,að óbreyttum lögum, lagðir til grundvallar niðurstöðu nýs dómsmáls sem lýtur aðúrlausn sambærilegs sakarefnis, enda hafi Hæstiréttur tekið afstöðu tilálitaefnis með rökstuddum hætti innan marka viðurkenndrar lagalegrar aðferðar.Á þetta því frekar við sem fordæmi eru ítrekuð og dómar hafa verið kveðnir uppeinróma af Hæstarétti í fimm eða sjö manna dómi. Verður sú ályktun einnigdregin af réttarframkvæmd að einungis komi til greina að víkja frá fordæmiHæstarétti þegar knýjandi rök mæla með slíkri niðurstöðu, t.d. þegar aðstæðurhafa breyst verulega eða fordæmisréttur er kominn í bersýnilegt ósamræmi viðalmenna réttarvitund og viðteknar réttarhugmyndir, sbr. til hliðsjónar dómaHæstaréttar 9. janúar 1990 í máli nr. 120/1989 og 25. október 2001 í máli nr.129/2001. Líkt og áður greinir telurdómurinn að málsástæður stefnanda, byggðar annars vegar á lögum nr. 121/1994 oghins vegar á ógildingarreglum laganr. 7/1936, séu efnislega þær sömu og Hæstiréttur fjallaði um íframangreindum tveimur dómum. Með dómum sínum tók Hæstiréttur rökstudda afstöðutil umræddra málsástæðna á grundvelli viðurkenndrar lagalegrar aðferðar og skarúr ágreiningi sem risið hafði um gildandi rétt. Að mati dómsins hefur stefnandiengin haldbær rök fært fram sem leitt geta til þess að hafna eigi gildi dómannasem fordæmisrétti við úrlausn málsins. Með vísan til tilvitnaðra dómaHæstaréttar, sem samkvæmt þessu verða lagðir til grundvallar úrlausn málsinssem bindandi fordæmi, verður því fyrrgreindum málsástæðum stefnanda hafnað.Leiðir af þessu að sýkna ber stefnda af bæði aðal- og varakröfu stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður. Stefnandinýtur leyfis til gjafsóknar sem gefið var út 1. september 2014 og greiðistgjafsóknarkostnaður hans því úr ríkissjóði. Samkvæmt umsókn stefnanda umgjafsókn, sem lögð hefur verið fram í málinu, lá fyrir að héraðsdómur hafðileitað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins og hafði stefnandi látið málið til síntaka fyrir þeim dómstól. Eins og málið liggur fyrir samkvæmt þessu verður þvíað líta svo á að öflun umrædds ráðgefandi álits hafi verið þáttur í meðferðmálsins fyrir héraðsdómi og sé kostnaður vegna reksturs málsins fyrirEFTA-dómstólnum því hluti af gjafsóknarkostnaði stefnanda.Viðákvörðun gjafsóknarkostnaðar verður höfð hliðsjón af tímaskýrslu lögmanns vegnameðferðar málsins í héraði, samtals 205,6 klst. Samkvæmt tímaskýrslunni erheildarkostnaður vegna rekstrar málsins fyrir EFTA-dómstólnum alls 12.050.445krónur, þar af 651.560 krónur vegna útlagðs kostnaðar vegna ferða og kaupa áþjónustu löggilts skjalaþýðanda. Er miðað við að starfað hafi verið að þessumþætti málsins í alls 407,75 klst. Að mati dómsins er þessi vinnustundafjöldivegna rekstrar málsins fyrir EFTA-dómstólnum úr hófi. Þá hefur fjárhæð útlagðskostnaðar ekki verið studd gögnum. Er því óhjákvæmilegt að ákveða þóknunlögmanns stefnanda vegna rekstrar málsins fyrir EFTA-dómstólnum að álitum, sbr.2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991, en ekki er tekin nein afstaða til útlagðskostnaðar stefnanda vegna meðferðar málsins. Samkvæmt þessu þykir þóknunlögmanns stefnanda hæfilega ákveðin 6.000.000 króna. Hefur þá verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti máliðBjörn Þorri Viktorsson hrl. Af hálfu stefnda flutti máliðAðalsteinn Jónasson hrl. Skúli Magnússon kveður dóminnupp.Dómsorð:Stefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Sævars Jóns Gunnarssonar.Málskostnaðurfellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Björns Þorra Viktorssonar hrl. að fjárhæð6.000.000 króna, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 180/1999
Kærumál Fjárnám Nauðungarsala Frávísun frá héraðsdómi Aðfinnslur
S mótmælti fjárnámi, sem gert var að kröfu Í. Andmæli S voru studd þeim rökum að krafa Í hefði verið veðtryggð í fasteign S, sem Í hefði keypt við nauðungarsölu á verði undir markaðsverði. Ætti hún því að sæta lækkun samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Þótt fallist væri á það með S, að kröfu Í ætti að færa niður umfram það, sem Í hafði endanlega fallist á, þótti S ekki hafa gert viðhlítandi grein fyrir því sem hann taldi að lækkunin ætti að nema. Þótti dómkrafa S því svo óskýr að þessu leyti að ekki yrði komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999, þar sem staðfest var fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu varnaraðila hjá sóknaraðila 14. október 1998. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili gerir þær kröfur aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um aðför hafnað, en til vara að fjárkrafa varnaraðila verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. I. Varnaraðili krafðist fjárnáms hjá sóknaraðila með beiðni 4. mars 1998 á grundvelli stefnu, sem var árituð um aðfararhæfi 30. mars 1995. Í sömu aðfararbeiðni var krafist fjárnáms hjá sóknaraðila vegna þriggja annarra krafna. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms hefur varnaraðili fallið frá tveimur þessara krafna, en úr þeirri þriðju var leyst með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999. Sá úrskurður hefur einnig verið kærður til Hæstaréttar. Sóknaraðili heldur fram að fyrstnefnd krafa varnaraðila hafi greiðst að fullu með því að hann hafi eignast fasteignina Smiðsbúð 9 í Garðabæ við nauðungarsölu. Samkvæmt gögnum málsins skiptist Smiðsbúð 9 í sex eignarhluta og voru þrír þeirra í eigu sóknaraðila, alls 50,2% af heildareigninni samkvæmt þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu, og þrír í eigu Vélanausts hf., 49,8% af heildareigninni. Varnaraðili keypti eignarhluta sóknaraðila við nauðungarsölu 24. nóvember 1994, 3. mars 1995 og 1. febrúar 1996. Söluverð eignarhluta 0001 var 1.700.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun 1.415.358 krónur upp í eigin kröfu. Söluverð eignarhluta 0101 var 2.500.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun samtals 2.011.024 krónur upp í eigin kröfu. Söluverð eignarhluta 0201 var 3.000.000 krónur og fékk varnaraðili af því við úthlutun 2.487.217 krónur upp í eigin kröfu. Eignarhluta Vélanausts hf. keypti varnaraðili af þrotabúi þess félags 31. maí 1996, en í afsali er kveðið á um að kaupin miðist við 1. janúar 1996 „hvað snertir arð og lögskil eignarinnar“. Varnaraðili seldi 1. nóvember 1996 alla sex eignarhlutana að Smiðsbúð 9 fyrir 29.000.000 krónur. Með vísan til þessa söluverðs fasteignarinnar telur sóknaraðili að söluverð þeirra þriggja eignarhluta, sem varnaraðili keypti við nauðungarsölu, hafi verið undir markaðsverði. Því beri að færa fjárkröfu varnaraðila niður sem þessu nemi samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Hann telur einnig að söluverð þeirra eignarhluta, sem varnaraðili keypti af þrotabúi Vélanausts hf., hafi verið undir markaðsverði. Þar sem á þessum eignarhlutum hafi hvílt tryggingarbréf fyrir skuldum sóknaraðila við varnaraðila, sem nægðu til greiðslu skuldanna, beri að færa niður kröfur varnaraðila samkvæmt ákvæðum 57. gr. laga nr. 90/1991. II. Í greinargerð sinni í héraði féllst varnaraðili á þá málsástæðu sóknaraðila að kröfur hans ættu að sæta lækkun vegna kaupa og sölu hans á þeim þremur eignarhlutum í Smiðsbúð 9, sem voru í eigu sóknaraðila. Er því í málinu ágreiningslaust að til lækkunar á kröfum varnaraðila hafi átt að koma 12.302.259 krónur. Varnaraðili telur hins vegar að frá þessari fjárhæð beri að draga rekstrarkostnað fasteignarinnar og kostnað við sölu hennar, alls kr. 425.557 krónur. Þá hafi varnaraðila verið heimilt að ráðstafa 865.776 krónum til greiðslu skulda Vélanausts hf., þar sem hluti þeirra tryggingarbréfa, sem hvíldu á eignarhlutum sóknaraðila, hafi verið til tryggingar þessum skuldum. Í þriðja lagi hafi fé, sem varnaraðili fékk úthlutað af söluverði eignarhlutanna við nauðungarsölu, þegar verið ráðstafað að hluta til greiðslu annarra skulda sóknaraðila. Varnaraðili telur einnig að miða eigi lækkun á kröfu sinni vegna hagnaðar við sölu Smiðsbúðar 9 við daginn, sem eignin var seld, eða 1. nóvember 1996. Samkvæmt þessu nemi lækkun á kröfum varnaraðila alls 6.892.444 krónum. Varnaraðili sundurliðar nú kröfu sína eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði. III. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 getur sá, sem kröfu er beint að, krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemur mismun á því verði, sem eign hefur verið seld fyrir við nauðungarsölu, og því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör, sem eignin var seld gegn. Af 1. málslið 1. mgr. greinarinnar leiðir að þessi regla tekur til krafna, er hafa verið tryggðar með réttindum í eign, sem seld er nauðungarsölu til eiganda krafnanna, án þess að þeim sé fullnægt með öllu af söluverðinu. Eftir gögnum málsins keypti varnaraðili eignarhluta Vélanausts hf. af þrotabúi félagsins. Verður ekki fallist á með sóknaraðila að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 eigi við um slíka ráðstöfun skiptastjóra þrotabúsins, en sóknaraðili hefur ekki haldið því fram að hagnaður varnaraðila af kaupum og sölu þessara eignarhluta eigi að koma til lækkunar kröfu hans af öðrum ástæðum. Í málinu er ágreiningslaust að söluhagnaðar varnaraðila vegna þeirra þriggja eignarhluta Smiðsbúðar 9, sem voru í eigu varnaraðila, skuli koma til lækkunar skulda sóknaraðila við varnaraðila. Af hálfu varnaraðila hefur ennfremur verið fallist á að hagnaður hans af kaupum og sölu framangreindra eignarhluta hafi numið 12.302.259 krónum. Ber því að leggja þá fjárhæð til grundvallar sem mismun á því verði, er eignarhlutarnir voru seldir fyrir við nauðungarsölu og markaðsverði þeirra, sbr. 2. málslið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991. Verður fallist á með sóknaraðila að þessi fjárhæð eigi að koma til frádráttar miðað við þann dag, sem sýslumaður samþykkti tilboð varnaraðila við nauðungarsölu, sbr. 1. mgr. 55. gr. laganna. Getur kostnaður, sem hlaust af síðari ráðstöfunum og rekstri varnaraðila á eignarhlutanum ekki komið til frádráttar þessari fjárhæð, enda var varnaraðila í sjálfsvald sett hvort hann seldi eignina eða nýtti hana með öðrum hætti. Varnaraðili heldur fram að honum hafi verið heimilt að ráðstafa 773.328 krónum og 92.448 krónum af söluhagnaði af framangreindum eignarhlutum til greiðslu tiltekinna dómskulda Vélanausts hf., sem virðast hafa átt rætur að rekja til tveggja víxla. Ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 verður að skýra svo, að þegar veðréttur hefur verið veittur í eign með tryggingarbréfi, án þess að tilgreind séu nákvæmlega þau kröfuréttindi, sem tryggð eru, verði að miða við að söluhagnaði sé ráðstafað inn á þau kröfuréttindi, sem lýst er við nauðungarsölu. Þar sem ekki verður séð að framangreindum kröfum hafi verið lýst við nauðungarsölu áðurgreindra þriggja eignarhluta sóknaraðila, verður ekki fallist á að þær geti komið til lækkunar hagnaði samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 gegn andmælum sóknaraðila. Af málatilbúnaði varnaraðila verður ráðið, að hann hafi talið sér heimilt að ráðstafa að vild þeim fjárhæðum, sem hann fékk af söluverði framangreindra eignarhluta. Kemur þannig fram í greinargerð hans í héraði að hann hafi ráðstafað 1.435.564 krónum af úthlutun til sín vegna sölu á eignarhluta 0201 til greiðslu skuldar samkvæmt dómi bæjarþings Reykjavíkur 19. september 1991. Samkvæmt gögnum málsins tók kröfulýsing varnaraðila við nauðungarsölu á eignarhlutanum ekki til þessarar kröfu, heldur annarrar kröfu að höfuðstól 4.500.000 krónur að því marki, sem hún rúmaðist innan veðréttar varnaraðila samkvæmt tryggingarbréfi, sem hvíldi á eignarhlutanum. Gat varnaraðili ekki ákveðið síðar, án samþykkis sóknaraðila, að ráðstafa úthlutun sýslumanns til greiðslu annarra skulda sóknaraðila. Gegn andmælum sóknaraðila verður því að telja að varnaraðila hafi verið framangreind ráðstöfun óheimil. Sóknaraðili hefur mótmælt tilteknum liðum í aðfararbeiðni varnaraðila. Nánar tiltekið mótmælir sóknaraðili kröfuliðum varnaraðila vegna kostnaðar af aðfarargerð og gjaldþrotaskiptum, samtals 184.446 krónur, kostnaðar af mótum og ferðum vegna gjaldþrotaskipta, alls 53.457 krónur og fjárnáms- og gjaldþrotaskiptakostnaði að fjárhæð 173.870 krónur. Samkvæmt sundurliðun varnaraðila á kröfu sinni í greinargerð í héraði er ekki lengur gerð krafa um þessa kröfuliði. IV. Samkvæmt öllu framangreindu verður á það fallist með sóknaraðila að kröfu varnaraðila eigi að færa niður samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 umfram það, sem varnaraðili hefur endanlega fallist á. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim fjárhæðum, sem krafa varnaraðila verður lækkuð um. Eins og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað er því ekki unnt að tiltaka þær fjárhæðir, sem koma skulu til lækkunar einstökum kröfuliðum varnaraðila, þannig að fjárnám verði staðfest fyrir ákveðinni fjárhæð. Er dómkrafa sóknaraðila svo óskýr að þessu leyti að ekki verður hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum og þegar það er virt, að málatilbúnaði varnaraðila var í ýmsum efnum áfátt, verður málskostnaður látinn niður falla í héraði og fyrir Hæstarétti. Það athugast að mjög skortir á að lýsing málsatvika og málsástæðna í úrskurði héraðsdóms sé í samræmi við d. og e. lið 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989. Dómsorð: Máli þessu er vísað er frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 225/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Þorgeir Ingi Njálsson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 6. apríl 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. apríl 2017, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. maí 2017 klukkan16 eða þar til dómur fellur í máli hans. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími, en að því frágengnu að varnaraðili verði látinn sætafarbanni. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði staðfestur.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 6. apríl 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurí dag krafist þess að X, kt. [...], verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til föstudagsins 5. maí 2017, kl. 16:00, eðaþar til dómur fellur í málum hans, S-105/2017 og S-106/2017 við HéraðsdómReykjaness, falli hann fyrir það tímamark, sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr.88/2008.Í greinargerð með kröfunni segir að ákærði hafi verið handtekinn 9. febrúar sl., klukkan 22:10 vegnagruns um að hafa stolið matvöru, plasthnífapörum og handgerileyði, samtals aðsöluverðmæti 3.284 krónur, úr verslun Hagkaups við Litlatún, sbr. mál lögreglunr. [...]. Þá háttsemi flest annað sem ákærði sé grunaður um í neðangreindummálum lögreglu, hafi hann játað við skýrslutöku hjá lögreglu. Auk framangreindsmáls sé ákærði grunaður um eftirfarandi brot framin á undanförnum vikum ogmánuðum:Líkamsárás:Mál nr. [...] - Laugardaginn 20. ágúst 2016 ráðist á A íMjóddinni og slegið hann hnefahöggum í andlit þannig að A hafi fallið á gólfiðog í kjölfarið sparkað í A liggjandi. Afleiðingarnar af árásinni urðu þær að Ahlaut alvarlega áverka sem leiddu til rifbeinsbrots og loftbrjósts á vinstralunga, tveimur og fjórum dögum eftir árásina, þannig að A þurfti bráðainnlögn ábrjóstholsskurðdeild til dren innlagnar 25. ágúst 2016. Ákærði hafi játað sök ískýrslutöku hjá lögreglu en háttsemin er talin varða við 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Mál nr. [...]- Mánudaginn 29. ágúst 2016 í Garðabæ í verslunarmiðstöðinni Garðatorg veist aðB, og kýlt í andlitið með þeim afleiðingum að Bhlaut skurð á vinstri kinn, eymsli í nefi og rispu og roða undir vinstraauga. Ákærði hafi játað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.Mál nr. [...]- Laugardaginn 15. október 2016 í Hafnarfirði, í kjölfar þess að hafa stoliðvörum úr versluninni Fjarðarkaup og lagt á flótta undan öryggisverðiverslunarinnar, C, veist að C við Hraunhóla og kýlt hann í andlitið með þeimafleiðingum að C hlaut yfirborðsáverka á nef, vör, munnhol og á öðrum hlutumhöfuðs. Ákærði hafi játað þjófnaðinn í skýrslutöku hjá lögreglu en neitaðlíkamsárás.Þjófnaður:Mál nr. [...]- Laugardaginn 8. október 2016 í Garðabæ stolið gönguskóm, peysu og buxum, alltað óþekktu verðmæti, úr sameign Lyngmóa 3. Ákærði hafi játað sök í skýrslutökuhjá lögreglu.Mál nr. [...]- Laugardaginn 15. október 2016 í Hafnarfirði stolið tveim léttbjórum,skyrdrykk, epli, hamborgara, langloku, svitalyktareyði, sokkapari og hníf, alltað óþekktu verðmæti, úr versluninni Fjarðarkaup við Hólshraun. Ákærði hafijátað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.Mál nr. [...]- Þriðjudaginn 18. október 2016 í Kópavogi stolið tveim langlokum ogpastabakka, að samtals söluverðmæti 1.585 krónur úr versluninni Kostur viðDalveg 10. Málið hafi verið afgreitt með vettvangsskýrslu þar sem ákærði játaðisök.Mál nr. [...]- Mánudaginn 7. nóvember 2016 í Reykjavík stolið hamborgara og gosdrykk aðsamtals söluverðmæti 788 krónur úr verslun Hagkaups í Kringlunni. Málið hafiverið afgreitt með vettvangsskýrslu þar sem ákærði játaði sök.Mál nr. [...]- Fimmtudaginn 10. nóvember 2016 í Kópavogi stolið orkudrykk, handspritti ogsamloku að samtals söluverðmæti 1.757 krónur úr verslun Hagkaups í Smáralind. Ákærðihafi játað sök í skýrslutöku hjá lögreglu.Mál nr. [...]- Föstudaginn 16. desember 2016 í Kópavogi stolið mat út salatbar, frönskumkartöflum, ávexti og hnífapörum, allt að samtals söluverðmæti 1.523 krónur úrverslun Hagkaups í Smáralind. Málið hafi verið afgreitt með vettvangsskýrsluþar sem ákærði játaði sök.Mál nr. [...]- Fimmtudaginn 9. febrúar 2017 íGarðabæ stolið matvöru, plasthnífapörum og handgerileyði, að samtalssöluverðmæti 3.284 krónur, úr verslun Hagkaups við Litlatún. Húsbrot:Mál nr. [...]- Sunnudaginn 1. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í hjólageymslu [...] ogneitað að fara þaðan er íbúi þar hafi skorað á hann að gera það.Mál nr. [...]- Þriðjudaginn 10. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í stigagang að [...] og synjað að fara þaðan er íbúar þarhafi skorað á hann að gera það.Mál [...] -Miðvikudaginn 11. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í þvottahús á HótelHafnarfirði, Reykjavíkurvegi 72 þar sem lögregla hafði síðar afskipti af honum.Mál nr. [...]- Sunnudaginn 22. janúar 2017 íGarðabæ í heimildarleysi ruðst inn í stigagang [...] og í kjölfarið farið inn ígeymslu sem innangegnt var frá sameigninni þar sem hann hafi lagst til svefnsuns lögregla hafði afskipti af honum.Brot á áfengis- og/eða lögreglulögum:Mál nr. [...]- Laugardaginn 13. ágúst 2016 í Reykjavík á Eiðistorgi verið ölvaður og meðóspektir á almannafæri og í kjölfar afskipta lögreglu af honum neitað að hlýðafyrirmælum hennar um að yfirgefa svæðið.Mál nr. [...]- Sunnudaginn 13. nóvember 2016 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri í verslunarmiðstöðinni Firði og neitað að verða við fyrirmælumstarfsmanna um að yfirgefa miðstöðina heldur læst sig inni á salerni og íkjölfar afskipta lögreglu barist um með látum gegn því að vera fjarlægður.Mál nr. [...]- Mánudaginn 14. nóvember 2016 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og þannig ekki geta staðið óstuddur sökum ölvunar og sofnað ístigagangi fjölbýlishúss að [...] þar sem lögregla hafði afskipti af honum.Mál nr. [...]- Laugardaginn 26. nóvember 2016 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og sofnað í stigagangi fjölbýlishússins að [...] og er lögreglahafði afskipti af honum ekki verið viðræðuhæfur sökum ölvunar.Mál [...] -Sunnudaginn 27. nóvember 2016 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og sofnað í stigagangi fjölbýlishússins að [...] og er lögreglahafði afskipti af honum ekki verið viðræðuhæfur sökum ölvunar.Mál nr. [...]- Fimmtudaginn 29. desember 2016 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og barið á rúður fyrirtækisins Actavis að Reykjavíkurvegi 76 ásamtþví að hafa óstöðugt jafnvægi og ruglingslegt málfar er lögregla hafði afskiptiaf honum.Mál nr. [...]- Laugardaginn 31. desember 2016 í Garðabæ verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og þannig ruðst í heimildarleysi inn á sameign fjölbýlishússinsað [...] og lagst þar til svefns.Mál nr. [...]- Miðvikudaginn 18. janúar 2017 í Hafnarfirði verði ölvaður og með óspektir áalmannafæri og farið inn á salernisaðstöðu með aðgengi fyrir fatlaða íTónlistarskóla Hafnarfjarðar og lagst þar til svefns uns lögregla vakti hann oghandtók.Mál nr. [...]- Mánudaginn 2. janúar 2017 í Hafnarfirði verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og ruðst í heimildarleysi inn í [...] og synjað að fara þaðan erhúsráðendur hafi beðið hann um það heldur brugðist við með æsingi og ógnunum ogverið óviðræðuhæfur sökum ölvunar.Mál nr. [...] - Þriðjudaginn 24. janúar 2017 í Garðabæ verið ölvaður ogmeð óspektir á almannafæri og ruðst íheimildarleysi inn í [...] og sofnað þar ölvunarsvefni og sökum ölvunar veriðóviðræðuhæfur við lögreglu sem hafði afskipti af honum.Mál nr. [...] - Mánudaginn 30.janúar 2017 í Garðabæ verið ölvaður og með óspektir á almannafæri og öskrað ábörn við Hofstaðarskóla sem og aðra vegfarendur rétt við [...]. Ákærði hlaut tveggja mánaða skilorðsbundinndóm fyrir þjófnað, gripdeild, líkamsárás og nytjastuld þann [...] 2016 íHéraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. [...]. Dómurinn hafi verið birtur kærða þann16. október 2016. Þann 10. febrúar síðastliðinn var ákærðagert að sæta gæsluvarðhaldi til 10. mars með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness ímálinu nr. [...]. Var úrskurðinn staðfestur af Hæstarétti Íslands með dómi ímálinu nr. 98/2017. Þá var gæsluvarðhald ákærða framlengt með úrskurðaði 10.mars síðastliðinn til 7. apríl 2017, sbr. úrskurð Héraðsdóm Reykjaness í málinunr. [...]. Þá hafi ákærur á hendur kærða vegna framangreindrarháttsemi verið gefnar út af embættum lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu oghéraðssaksóknara 8. og 21 mars sl.Með vísan til brotaferils kærða áundanförnum vikum og mánuðum er það mat lögreglustjóra að ákærði sé undirrökstuddum grun um að hafa framið töluverðan fjölda brota bæði gegn almennumhegningarlögum, lögreglu- og áfengislögum sem samtals muni leiða til þess að ákærðiverði dæmdur í óskilorðsbundið fangelsi, hvort sem er í heild eða að hluta. Meðhliðsjón af hegðun hans að undanförnu telji lögregla að hann hafi sýnt af séreinbeittan brotavilja og að ekkert lát virðist ætla að verða á brotastarfsemihans. Þá megi jafnframt ráða af skýrslutökum af kærða að hann eigi viðvímuefnavandamál að stríða, sé heimilislaus og atvinnulaus. Með vísan til framangreinds er talið að skilyrði c. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt þar sem ætla megi að ákærði haldiáfram að brjóta af sér gangi hann laus og er því þess krafist að krafan náifram að ganga.Málnúmer S-105/2017 og S-106/2017 á hendur ákærða voru þingfest hér fyrir dómifyrr í dag. Ákærði, sem sætt hefur gæsluvarðhaldi frá 10. febrúar síðastliðinn,fékk frest til 18. apríl næstkomandi til að taka afstöðu til sakargiftasamkvæmt ákærunum og til fara yfir málsgögnin með skipuðum verjanda sínum.Ljóst er af gögnum málsins að ákærði er undir rökstuddum grun um að hafa gerstsekur um fjölmörg hegningarlagabrot og brot gegn áfengislögum. Þá hlaut ákærðidóm í september á síðasta ári fyrir þjófnað, gripdeild, nytjastuld, líkamsárás ogvar gert að sæta tveggja mánaða fangelsi sem var skilorðsbundið til tveggjaára. Í greinargerð lögreglustjóra er rakin brotastarfsemi ákærða frá 13. ágúst2016 til og með 9. febrúar 2017 er ákærði var handtekinn fyrir þjófnað. Um erað ræða líkamsárásir, þjófnaði, húsbrot og brot gegn áfengislögum í alls 26tilvika á því tímabili sem um ræðir. Við brotum þessum liggur fangelsisrefsingsannist sök og sem fyrr segir hafa ákærur verið gefnar út vegna þessara brota. Meðvísan til greinargerðar lögreglustjóra og rannsóknargagna málsins þykir kominnfram rökstuddur grunur um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi semfangelsisrefsing liggur við og ætla megi að ákærði muni halda áframbrotastarfsemi, fari hann frjáls ferða sinna. Er því fallist á það með lögreglustjóraað skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála séuuppfyllt. Er krafa um gæsluvarðhald því tekin til greina svo sem nánar greinirí úrskurðarorði. Ekki þykja efni til að marka varðhaldinu skemmri tíma enkrafist er. Úrskurð þennan kveður upp Jón Höskuldssonhéraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o rð:Ákærði, X, skal sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5.maí 2017 kl. 16:00 eða þar til dómur fellur í máli hans nr. S-105/2017.
Mál nr. 36/2004
Fasteignakaup Galli Matsgerð Frávísun frá héraðsdómi
Á grundvelli matsgerðar kröfðust kaupendur fasteignar afsláttar af kaupverði eignarinnar vegna galla á þaki hennar. Með vísan til þess að seljendur höfðu ekki verið boðaðir til matsfundar, þar sem könnuð voru flestöll þau meginatriði sem matsgerð beindist að, var ekki talið unnt að byggja niðurstöðu málsins á matsgerðinni. Önnur gögn höfðu ekki að geyma fullnægjandi upplýsingar um ástand þaksins né fjárhæð hugsanlegs afsláttar. Vegna þessarar vanreifunar varð ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2004. Þeir krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefjast þeir sýknu af kröfu stefndu. Að því frágengnu er þess krafist að fjárhæð sú, sem stefndu var dæmd í héraði, verði lækkuð. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi keyptu stefndu iðnaðarhúsnæði að Skútahrauni 9A í Hafnarfirði af áfrýjendum með samningi 26. október 1998. Var hið keypta miðhluti húseignarinnar. Kaupverð var 9.200.000 krónur. Ágreiningur reis með aðilum þar sem stefndu töldu húseignina haldna ýmsum göllum. Að beiðni stefndu var maður dómkvaddur 28. júní 2000 til að skoða nánar tilgreind atriði varðandi húseignina og meta kostnað við úrbætur. Skilaði matsmaður skýrslu 30. júní 2001. Var niðurstaða hans sú að kostnaður við úrbætur næmi samtals 2.876.000 krónum. Höfðuðu stefndu málið í héraði með stefnu 4. desember 2002 og kröfðust afsláttar af kaupverði fasteignarinnar. Reistu þeir kröfu sína á niðurstöðu matsgerðarinnar. Við meðferð málsins í héraði féllu stefndu frá öðrum þáttum kröfu sinnar en þeim er tengdust þaki hússins. II. Áfrýjendur hafa mótmælt gildi framangreindrar matsgerðar. Reisa þeir mótmæli sín annars vegar á því að þeir hafi ekki verið boðaðir til matsfunda og hins vegar að matsmaður hafi verið í óeðlilegu og einhliða sambandi við stefndu við framkvæmd matsins. Telja þeir að ekki verði af þessum sökum byggt á matsgerðinni við úrlausn málsins. Samkvæmt matsgerðinni var matsfundur haldinn að Skútahrauni 9A þann 13. september 2000. Voru áfrýjendur og stefndi Ólafur Þ. Jónsson viðstaddir. Á þeim fundi voru dómkvaðning og matsbeiðni lesnar upp og bókað að engar athugasemdir hafi komið fram vegna tilnefningar matsmanns eða við boðun matsfundar. Um þau atriði sem til úrlausnar eru nú í málinu var bókað að stefndi Ólafur hafi tekið fram að leka hafi orðið vart með gluggum á austurhlið hússins og annað veifið komi fram þakleki, sem erfitt sé að staðsetja. Síðan hafi vettvangsskoðun farið fram og matsfundi að því búnu slitið. Þá kemur fram í matsgerðinni að 23. nóvember 2000 hafi matsmaður aftur farið á vettvang „til þess að reyna að átta sig á kvörtunum matsbeiðenda og ýmsum óskýrum atriðum í matsbeiðni sem matsmanni fannst erfitt að henda reiður á.“ Er bókað að stefndu hafi báðir verið viðstaddir og að matsmaður hafi aflað sér teikninga af húsnæðinu. Síðan fóru fram mælingar og könnun vegna ýmissa þátta í matsbeiðninni. Um þakið segir að við könnun á því innanverðu hafi komið í ljós „að búið er að einangra þakið innanfrá með 6“ steinull (léttull) en rakasperru vantar. Burðarvirkið í þakinu eru forsteyptir bitar þvert á langhliðar hússins. Þar ofan á koma ásar á langveginn (sperrur) úr 2“ x 8“ c/c 60 cm. Þegar steinull og vindpappi var tekin niður úr hólfi milli sperra kom í ljós þéttklædd borðaklæðning 1“ x 6“ þvert á ásana án útloftunar, enda reyndist klæðningin innihalda 20-45% raka.” Í matsgerðinni kemur fram að matsmaður taldi rétt að framangreindar athuganir yrðu kynntar fyrir áfrýjendum, en þeir voru ekki viðstaddir fundinn, enda ekki til hans boðaðir. Af því tilefni boðaði matsmaður til fundar að Skútahrauni 9A með símskeytum þann 14. júní 2001 eða tæpum sjö mánuðum síðar. Á þann fund mættu auk matsmanns áfrýjandinn Óskar Hrafn og stefndu. Segir í matsgerð að framangreindir ágallar á þaki hafi verið kynntir áfrýjanda, sem hafi lýst því yfir að hann hafi ekki byggt húsið á sínum tíma. Var fleira ekki gert og fundi slitið. Í matsgerðinni segir síðan að til hafi staðið að fá körfubíl til skoðunar þakkants vegna kvörtunar um leka með gluggum á austurhlið hússins. Matsmanni hafi verið tilkynnt 20. júní 2001 að körfubíll yrði til reiðu. Hafi verið farið á vettvang og þakkanturinn skoðaður. Hafi komið í ljós að kanturinn var „galopinn og ófrágenginn að ofan.“ Sé þar komin skýring á hinum mikla leka með gluggum á austurhlið hússins. Við þessa skoðun hafi einnig komið í ljós að ryð var komið í þakstálið á öllu þakinu umhverfis þaksaum þann, sem stálið var neglt niður með. Taldi matsmaður að það stafaði af því að rangt efni hafi verið í þaksaum þeim sem notaður var til verksins. Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal matsmaður tilkynna aðilum með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Þá er kveðið á um að matsmanni sé rétt að afla gagna til afnota við matið, en aðilum, sem eru viðstaddir skal þá gefinn kostur að tjá sig um þau eftir þörfum. Ljóst er að áfrýjendur voru ekki boðaðir til fundar 23. nóvember 2000. Var það brýnt þar sem þá voru könnuð flest þau meginatriði, sem matsgerð beindist að. Var þá meðal annars könnuð einangrun þaksins að innanverðu og í því skyni var steinull og vindpappi tekin niður úr hólfi milli sperra. Er niðurstaða matsgerðar um skort á útloftun þaksins reist á því, sem matsmaður taldi koma í ljós við þá skoðun, en réttmæti þeirrar niðurstöðu er meginágreiningsefni málsins. Varð ekki bætt úr því að áfrýjendum gafst ekki færi á að vera viðstaddir þessa skoðun með síðbúinni kynningu matsmanns á þeim ágöllum á þakinu, sem hann taldi sig hafa komist að við skoðunina. Þá voru málsaðilar heldur ekki boðaðir til fundar 20. júní 2001 þegar þak og kantur þess var skoðað að utanverðu. Verður af þessum sökum ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins á matsgerðinni hvorki varðandi ástand þaksins né fjárhæð hugsanlegs afsláttar. Um þessi atriði hafa önnur gögn málsins ekki að geyma fullnægjandi upplýsingar. Vegna þessarar vanreifunar verður ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var þingfest 19. febrúar 2003 og tekið til dóms 16. október sl. Stefnendur eru Ólafur Þ. Jónsson, kt. 061162-3059, Álfaskeiði 98, Hafnarfirði og Bjarni Guðmundsson, kt. 251069-3449, Löngubrekku 16, Kópavogi. Stefndu eru Óskar Hrafn Ólafsson, kt. 140550-3969, Sævangi 22, Hafnarfirði og Kjartan Þröstur Ólafsson, kt. 230153-4779, Þinghólsbraut 51, Kópavogi. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða afslátt af söluandvirði fasteignarinnar Skútahraun 9A, Hafnarfirði að fjárhæð 2.299.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Til vara krefjast stefnendur að dæmd verði lægri afsláttarfjárhæð að mati dómsins. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi Óskar krefst aðallega sýknu en til vara að dómkröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar. Stefndi Kjartan krefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verið lækkaðar verulega. Í fyrra tilvikinu krefst hann málskostnaðar en í seinna tilviki að málskostnaður verði felldur niður. I. Með kaupsamningi 26. október 1998 keyptu stefnendur iðnaðarhúsnæði að Skútahrauni 9A, Hafnarfirði á 9.200.000 krónur. Hið keypta er miðhluti í iðnaðarhúsalengju sem byggð var á árunum 1988 til 1989. Stefnendur fengu húsið afhent 17. október 1998 en kauptilboð þeirra hafði verið samþykkt 14. sama mánaðar. Hinn 20. október 1999 var haldinn fundur á fasteignasölu þeirri er annaðist söluna og skyldi gengið til uppgjörs og útgáfu afsals. Á þessum fundi munu stefnendur hafa gert athugasemdir við ýmislegt eins og hreinsun húsnæðisins, brotnar rúður, ónýt niðurföll og fleira. Settu þeir fram kröfu að fjárhæð 242.000 krónur sem ættu að koma til frádráttar frá kaupverði. Stefndu lýstu því hins vegar yfir að stefnendur hefðu haft nægjanlegan tíma til þess að skoða húsnæðið og kaupverð hafi verið miðað við ástand þess. Ekki náðist samkomulag með aðilum og varð úr að afsal var undirritað 5. janúar 2000 með fyrirvara af hálfu stefnenda um galla á eigninni. Þessi galli var þó ekki tilgreindur frekar í afsali. Stefnendur greiddu síðar lokagreiðslu kaupverðs. Matsbeiðni er dagsett 14. mars 2000 og þann 28. júní 2000 var dómkvaddur matsmaður til þess að meta galla á eigninni. Í matsbeiðni er þess m.a. óskað að matsmaður meti hvað það muni kosta að gera við ónýt niðurföll, brotnar rúður, hreinsa niðurföll og háþrýstiþvo og skrúbba húsið og hvað það myndi kosta að ganga frá brunalokun í lofti. Við aðalmeðferð féllu stefnendur frá kröfum samkvæmt ofangreindum matsliðum og koma þeir ekki til frekari skoðunar í þessu máli. Í matsbeiðni er matsmaður jafnframt beðinn um að skoða og meta leka á þaki og rennum, vöntun á að leið vatns frá þaki sé greið og að athuga leka við glugga á herbergjum á efri hæð hússins. Er þess óskað í matsbeiðni að gerð sé ítarleg grein fyrir orsökum þessara galla, hvort gallarnir hafi verið til staðar er kaup voru gerð, gera grein fyrir hvaða endurbætur séu nauðsynlegar til að koma í veg fyrir frekari skemmdir og að lokum að meta kostnað við viðgerðir. Í matsgerð Magnúsar Guðjónssonar húsasmíðameistara segir m.a. að í ljós hafi komið við skoðun að þakkantur sé allur galopinn og ófrágenginn að ofan. Sá vanbúnaður hafi í för með sér að slagregn eigi greiða leið niður um kantinn og inn fyrir stálklæðninguna sem sé utan á húsinu. Í því liggi skýringin á hinum mikla leka með gluggum á austurhlið hússins. Þakklæðning hússins sé úr lituðu stáli, fest niður með ryðfríum stálsaumi sem valdi því að ryð sé komið í þakstálið umhverfis sauminn á þakinu öllu. Reynslan hafi sýnt að ryðfrír stálsaumur tæri stálklæðningu hérlendis á nokkrum árum. Hefði því átt að nota heitgalvaniseraðan kambsaum. Í matsgerð og í framburði matsmanns fyrir dómi kom fram að leki frá þaki kom ekki utanfrá heldur reyndist vera rakaþétting inn í þakinu sjálfu. Skýrði matsmaður svo frá fyrir dómi að hann hafi opnað þakið á einum stað og þar hafi einangrun verið rennandi blaut og mátt vinda hana. Í ljós hafi komið að engin útloftun hafi verið fyrir ofan einangrunina eins og áskilið sé í byggingarreglugerð. Ekkert raunhæft rakavarnalag hafi heldur verið undir einangrun á þeim hluta þaksins sem ekki hafi verið búið að klæða. Kostnaðarsundurliðun matsmanns er eftirfarandi: II. Stefnendur byggja málsókn sína og aflsáttarkröfu á hendur stefndu á því að þeir hafi mátt ganga út frá því að allur frágangur á þaki væri samkvæmt þeirri venju er ríkt hafi á byggingartíma fasteignarinnar. Matsmaður hafi staðfest að svo hafi ekki verið þar sem loftun vanti fyrir ofan einangrun í þaki. Þetta sé brot á byggingarlögum nr. 54/1978 og byggingarreglugerð nr. 292/1979 er gilt hafi er húsið hafi verið byggt. Þessir gallar hafi verið stefnendum leyndir og því beri stefndu ábyrgð á þeim. Enda þótt stefnandi Bjarni sé pípulagningameistari að mennt hafi hann ekki mátt sjá hina leyndu galla. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup og til byggingalaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerðar nr. 292/1979. Stefndi Óskar byggir á því að stefnendur séu sérfróðir menn. Stefnandi Bjarni pípulagningameistari og stefnandi Ólafur verktaki. Þeir hafi haft mjög rúman tíma til þess að skoða eignina áður en kaup hafi tekist og hafi engar athugasemdir gert við undirritun kaupsamnings. Þeir hafi sem sérfræðingar haft ríkari skoðunarskyldu en almennt gerist um ósérfróða aðila og einnig verði að gera ríkari kröfur til þeirra að athugasemdir varðandi eignina kæmu strax fram. Stefndi Óskar mótmælir því alfarið að matsgerð geti haft nokkurt sönnunargildi í málinu. Málsmeðferð matsmanns brjóti í bága við 9. kafla laga nr. 91/1991. Matsfundur hafi fyrst verið haldinn 13. september 2000 og hafi aðilar verið boðaðir á þann matsfund. Matsbeiðendur hafi einungis verið viðstaddir skoðun matsmanns 23. nóvember 2000 en stefndu ekki boðaðir á þann matsfund. Á þessum fundi hafi hins vegar matsmaður gert umfangsmiklar rannsóknir, einkum á þaki hússins. Matsmaður hafi séð ástæðu til að kynna stefndu niðurstöðu þessara rannsókna sinna og hafi það verið gert 14. júní 2001 eða tæpum 7 mánuðum eftir fund matsmanns og stefnenda. Stefndi Óskar telur að ofanritað sé verulegt frávik frá þeirri málsmeðferð sem mælt sé um fyrir í 9. kafla laga nr. 91/1991. Matið sé ekki hlutlægt þar sem matsmaður hafi ekki boðað báða aðila á matsfund eins og gert sé ráð fyrir í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu hafi því ekki komið að sjónarmiðum sínum og athugasemdum varðandi störf matsmanns. Kröfugerð stefnenda byggist á því að eignin sé endurnýjuð að verulegu leyti. Ekki sé tillit tekið til þess að nýtt komi í stað gamals. Þá sé ekki tekið tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu. Stefndi mótmælir þeim fullyrðingum í stefnu að þakið sé í ósamræmi við opinberar byggingarreglur sem gilt hafi á byggingartíma hússins. Þá hafi einnig verið augljóst við skoðun að eignin hafi ekki verið í fullkomnu ástandi og ýmislegt smálegt hafi þarfnast lagfæringar. Kaupverðið hafi einnig verið við það miðað. Stefndi mótmælir einnig vaxtakröfu stefnanda. Fyrsta innheimtubréf lögmanns stefnanda vegna meintrar gallakröfu sé dagsett 16. nóvember 2001 eða rúmlega 3 árum eftir að kaup hafi tekist. Slíkt tómlæti leiði einnig til þess að stefnendur glati rétti. Stefndi Kjartan byggir á því að stefnendur hafi keypt hús sem hafi augljóslega fengið slæmt viðhald og frágangur þess ekki verið fagmannlegur. Stefnendum hafi verið um það kunnugt að stefndu hafi aldrei nýtt húsnæðið og ekki þekkt það sérstaklega. Stefnendur hafi fengið húsið til ítarlegrar skoðunar áður en kaupsamningur hafi verið gerður. Stefnendur hafi því átt kost á því að skoða húsið með tilliti til þaks og annarra atriða. Stefnendur séu ennfremur sérfróðir um byggingar en stefndu hins vegar ekki. Stefnendur hafi því haft ríkari ástæðu til þess að skoða eignina vel. Stefnendur hafi ekki kvartað um galla fyrr en að ár hafi verið liðið frá sölu. Þeir hafi því fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis. Stefndi Kjartan telur það misskilning hjá matsmanni að engin loftun sé í þaki. Að öðru leyti byggir stefndi Kjartan á sömu sjónarmiðum og meðstefndi Óskar. III. Það er málsástæða af hálfu stefndu að ekki sé unnt að byggja á matsgerð þar sem matsmaður hafi ekki gætt málsmeðferðarreglna við mat og skoðun. Fyrir liggur að matsmaður boðaði aðila á fyrsta matsfund, kynnti þeim fyrirhugað mat og gaf þeim kost á að koma með athugasemdir. Síðan vann matsmaður sjálfstætt að mati og fór í nokkrar skoðunarferðir á vettvang. Ekki verður fallist á með stefndu að túlka beri ákvæði 2. mgr. 62. gr.laga nr. 91/1991 á þann veg að matsmanni sé skylt að gefa aðilum kost á að vera viðstaddir hverja skoðun matsmanns. Verður því talið að matsgerð hafi fullt sönnunargildi. Ekki verður heldur talið að stefnendur hafi fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis þar sem það þykir nægilega komið fram í málinu að þeir kvörtuðu fljótlega um leka frá þaki eftir að þeir urðu lekans varir. Dómurinn fór á vettvang og skoðaði aðstæður með aðilum og lögmönnum þeirra. Á vettvangi voru einnig Þorgeir Bergsson vélfræðingur og Eyjólfur Einarsson skipasmiður en þeir höfðu skoðað þakið 2. desember 2002 á vegum stefndu. Þeir lýstu skoðun sinni á vettvangi og einnig fyrir dómi. Eyjólfur sagðist ekki hafa fundið neinn fúa í þakviði og Þorgeir taldi niðurstöðu matsmannns ranga. Sagðist hann hafa rofið loftið á einum stað og hefði einangrun verið þurr og vel loftað fyrir ofan hana. Dómurinn er sammála matsmanni um að ytra byrði þaks leki ekki fyrir utan leka frá þakkanti sem stendur opinn og ófrágenginn að ofanverðu. Sá frágangur sést ekki við skoðun því þakkantur er frágenginn að öðru leyti og klæddur timbri að neðan. Stefnendur gátu því ekki séð þennan galla og voru ekki upplýstir um hann fyrir sölu. Þessi vansmíð orsakaði leka með gluggum og ber því að fallast á með stefnendum að þeim beri afsláttur af kaupverði vegna þessara annmarka á frágangi hússins. Dómurinn er sammála matsmanni um að útloftun þaks sé ekki til staðar. Samkvæmt grein 7.5.12.2 í byggingarreglugerð nr. 292/1979, sem gilti er húsið var byggt og sett var með stoð í byggingarlögum nr. 54/1978, á að vera loftbil fyrir ofan einangrun næst þakvið. Þetta loftbil á að lofta út. Loftbilið virðist vera fyrir hendi milli sperra en útloftun skortir. Þaksperrur eru langsum eftir þakinu og ætti því útloftunarraufar að vera á göflum húsalengjunnar. Slík útloftun er hins vegar ekki fyrir hendi og virðist þak hins umdeilda eignarhluta, sem er í miðri húsalengjunni, vera sjálfstæð eining að þessu leyti. Verður ekki betur séð en að á húsinu við hliðina sé milliveggur sem nái upp að þakklæðningu og getur því engin útloftun farið þar fram. Þessi frágangur þaksins á húsi stefnenda mun fyrr eða síðar verða þess valdandi að þak hússins fúnar og skemmist. Raki sem myndast í húsinu á sér ekki útgönguleið heldur þéttist í einangrun þaksins. Tillaga matsmanns gerir ráð fyrir að þakið sé endurnýjað að miklu leyti og nýtt komi fyrir gamalt. Dómurinn telur að fara megi ódýrari og auðveldari leið til þess að breyta útloftun þaksins. Koma megi fyrir túðum ofan á þakið. Þrjátíu hólf eru á milli sperra og gerir dómurinn ráð fyrir að tvær túður séu settar ofan á þakið yfir hvert hólf á sitthvorn endann eða samtals 60 túður. Með þessari lagfæringu ætti þakið að lofta og forða mætti því frá skemmdum. Að öllu þessu virtu þykja stefnendur eiga samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 er þá gilti um samningssamband aðila rétt á afslætti af kaupverði að fjárhæð 1.000.000 krónur. Matsgerð var kynnt stefndu með bréfi 20. september 2001 og verða dráttarvextir dæmdir frá 20. október 2001 sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Eftir þessari niðurstöðu verða stefndu dæmdir til greiðslu málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt og að stefnendur þurftu að afla mats til að sýna fram á tjón sitt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ragnari Ingimarssyni og Stanley Pálssyni verkfræðingum. Stefndu, Óskar Hrafn Ólafsson og Kjartan Þröstur Ólafsson, greiði stefnendum, Ólafi Þ. Jónssyni og Bjarna Guðmundssyni, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 20. október 2001 til greiðsludags og 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 157/2006
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar 1. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af 101 Fasteignafélagi ehf., Grandagarði 3, 107 Reykjavík, til efnda in natura á kaupsamningi, auk málskostnaðar, með stefnu birtri 11. janúar 2006.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Gögn málsins benda til þess að Verðbréfastofan hf. hafi stöðu veðhafa í fasteignaviðskiptum þeim sem um er deilt. Verður því ekki fallist á það með héraðsdómara að sóknaraðila hafi borið á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að stefna réttargæslustefnda Verðbréfastofunni hf. til fullrar aðildar í málinu. Fallist er á með varnaraðilum að nokkuð skorti á skýrleika í kröfugerð sóknaraðila en ekki þykir nægileg ástæða til að vísa málinu frá að svo stöddu vegna þessa. Með vísan til þess sem að framan greinir er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Stafna á milli ehf., Frakkastígur ehf. og Hverfisgata 59 ehf., greiði óskipt sóknaraðila, 101 Fasteignafélagi ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 35/2022
Persónuvernd Persónuupplýsingar Fjölmiðill Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Málsástæða Málskostnaður Gjafsókn
Málið átti rætur að rekja til sýningar á sjónvarpsþætti en í honum voru meðal annars sýnd viðtöl við B sem tekin höfðu verið upp sumarið áður. Ágreiningur aðila laut að kröfu B um greiðslu miskabóta úr hendi A meðal annars á þeim grundvelli að í þættinum hefðu komið fram viðkvæmar persónuupplýsingar án samþykkis hennar. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að umfjöllun í þættinum teldist hafa verið framlag til mikilvægar þjóðfélagsumræðu og að nauðsynlegt teldist til að samræma sjónarmið um rétt til einkalífs B og tjáningarfrelsis A í þágu fjölmiðlunar að víkja frá ákvæðum laga nr. 77/2000 við úrlausn málsins. Þar sem persónuupplýsingar um B í þættinum teldust eingöngu hafa verið unnar í þágu fréttamennsku í skilningi 5. gr. laganna yrði ákvæðum þeirra, þar á meðal um samþykki og afturköllun þess ekki beitt, sbr. þó niðurlag síðara málsliðs þeirrar greinar. Þá var ekki talið að umfjöllunin, sem að stærstum hluta fólst í birtingu viðtala við B, hefði verið ósanngjörn í hennar garð eða ómálefnaleg. Talið var að meta yrði á grundvelli almennra sönnunarreglna hvort A hefði verið í góðri trú um að samþykki B fyrir sýningu viðtalanna lægi fyrir. Rétturinn komst að þeirri niðurstöðu að samþykki B í orði og verki hefði legið fyrir og A hefði mátt líta svo að það samþykki stæði óhaggað. Enn fremur komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að A teldist í ljósi þess tjáningarfrelsis sem hann naut sem fjölmiðlamaður ekki hafa brotið gegn friðhelgi einkalífs B með þeim hætti að skylda til greiðslu miskabóta hafi skapast á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var A sýknaður af öllum kröfum B í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2022. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og „málskostnaðar að mati Hæstaréttar“ án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 23. ágúst 2022. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. mars 2018 til 11. október 2019 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. 4. B lést […] 2022. Í samræmi við 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hefur dánarbú hennar tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Mál þetta á rætur að rekja til sýningar á sjónvarpsþættinum […] 4. mars 2018 en í honum voru meðal annars sýnd viðtöl við B sem tekin höfðu verið upp sumarið áður. Ágreiningur aðila lýtur að kröfu hennar um greiðslu miskabóta úr hendi aðaláfrýjanda, meðal annars á þeim grundvelli að með birtingu viðtalanna hefðu komið fram viðkvæmar persónuupplýsingar án samþykkis hennar.6. Málið var upphaflega höfðað af B gegn aðaláfrýjanda, C og D á grundvelli samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 og þau öll krafin óskipt um greiðslu miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna auk nánar tilgreindra vaxta. 7. Með dómi héraðsdóms voru stefndu sýknaðir af öllum kröfum B. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 8. apríl 2022 var aðaláfrýjandi hins vegar dæmdur til að greiða henni 800.000 krónur í miskabætur ásamt nánar tilgreindum vöxtum en meðstefndu sýknaðir. Þá var kröfu á hendur D vegna birtingar auglýsinga og kynningarefnis vísað frá héraðsdómi.8. Aðaláfrýjandi óskaði eftir leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar fyrir sitt leyti innan áfrýjunarfrests. Hann reisti beiðni sína á því að málið hefði verulega almenna þýðingu fyrir frjálsa fjölmiðlun. Ekki hefði farið fram mat á því í Landsrétti hvort ætti að vega þyngra í málinu, réttur til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, eða tjáningarfrelsi fjölmiðla og fjölmiðlamanna, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmálans. Þá byggði leyfisbeiðandi á því að dómur Landsréttar væri bersýnilega rangur um túlkun á 5. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Hæstiréttur féllst á að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðni væri reist á og veitti 2. júní 2022 leyfi til áfrýjunar með ákvörðun nr. 2022-62. Áfrýjunarstefna var gefin út sama dag. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu á hendur aðaláfrýjanda með gagnáfrýjunarstefnu 23. ágúst 2022.9. Með beiðni 3. júní 2022 leitaði gagnáfrýjandi leyfis Hæstaréttar til að áfrýja fyrrgreindum dómi Landsréttar 8. apríl 2022 hvað varðaði D. Beiðni um áfrýjunarleyfi var hafnað 21. júní sama ár með ákvörðun nr. 2022-79. Sú synjun var á því reist að þær skýringar sem leyfisbeiðandi hefði gefið á því að ekki var sótt um áfrýjunarleyfi innan tímamarka 1. mgr. 177. gr. laga nr. 91/1991 fullnægðu ekki þeim áskilnaði sem tilgreindur væri í 2. mgr. 177. gr. laganna.Málsatvik0. Hinn 4. mars 2018 var sýndur í D þáttur í sjónvarpsþáttaröðinni […] þar sem birt voru viðtöl sem aðaláfrýjandi hafði tekið í ágúst 2017 við B. Áður mun kynningarstikla um þáttinn hafa verið sýnd í D og stutt kynning um hann birt á vef þess. Aðaláfrýjandi og C önnuðust dagskrárgerð þáttarins og aðaláfrýjandi samdi handrit og hafði umsjón með gerð hans, allt á grundvelli verktakasamninga sem þeir munu hafa gert við D. Í þáttaröðinni voru meðal annars sýnd viðtöl aðaláfrýjanda við fanga og einstaklinga með vímuefnavanda.1. Af hálfu aðaláfrýjanda er því haldið fram að þeir D hafi fyrst hitt B í fangelsinu á […] þar sem þeir hafi verið að vinna að umræddri þáttaröð. Þeir hafi kannast við hana frá fyrri tíð þar sem þau hefðu öll unnið saman á sjónvarpsstöð. Meðal annars hafi verið rætt við hana um að koma í viðtal og hún sagst ætla að hugsa málið. 2. Dagana 6. og 7. ágúst 2017 voru aðaláfrýjandi og B í tölvupóstsamskiptum. Í þeim fór aðaláfrýjandi þess á leit að fá að taka viðtal við hana en hún greindi honum meðal annars frá áformum sínum um að standa fyrir tónleikum með íslenskum tónlistarmönnum í […]. Í tölvupósti 7. ágúst ritaði aðaláfrýjandi: „Sæl […] mín, ég er að tala um að fá þig í […] þar sem við gætum rætt um hvað þú ert að gera og um þetta merkilega verkefni þitt sem vel gæti orðið að stórum hlutum. Um leið gæti ég líka spurt þig út í þessa fyrstu daga utan fangelsisins og lífið og tilveruna. Verkefnið gæti þó fengið gott pláss og orðið því til góða. Því meiri umfjöllun, því betra.“ Þessum pósti svaraði hún samdægurs með skilaboðunum: „já, já eigum við ekki bara að negla það niður.“ Hann svaraði: „Verð í bandi þegar við erum klárir“. 3. Síðar í sama mánuði hitti aðaláfrýjandi B við lögreglustöðina við […] í Reykjavík þar sem hún hafði gist fangageymslu um nóttina. Í kjölfarið tók hann upp að minnsta kosti þrjú viðtöl við hana, það er fyrir framan lögreglustöðina, í fjörunni á […] og heima hjá móður hennar. Auk þess tók hann upp viðtal við móður hennar. Í þessum viðtölum var einkum fjallað um reynslu B af áfengisneyslu, samskiptum við yfirvöld og dvöl í fangelsi en einnig um skólagöngu og lífshlaup hennar almennt. Ágreiningur er með aðilum í hvaða röð viðtölin voru tekin og hvort þau voru öll tekin sama dag eða á þremur dögum. 4. Svohljóðandi tölvupóstur B barst aðaláfrýjanda 5. febrúar 2018: „Fínn þátturinn í gær. Mamma sagði mér að það væri eitthvað notað af því sem ég sagði í þáttunum og fjölskyldan mín er fokvond út í mig fyrir að koma fram í þáttunum. Er hægt að taka mig út úr þessu? Hvenær átti þetta annars að koma?” 5. Barnsfaðir B og eiginkona hans rituðu D tölvupóst 28. febrúar 2018 þar sem þau fóru fram á að sjá viðtalið við hana áður en þátturinn yrði sýndur í því skyni að þau gætu búið sig undir að svara spurningum barna sinna þegar þau horfðu á þáttinn. Í tölvupóstinum var ekki vikið að því hvort B hefði samþykkt birtingu viðtalanna eða afturkallað slíkt samþykki. Með tölvupósti 2. mars sama ár kom C á framfæri við þau því svari aðaláfrýjanda að efnið hefði verið unnið í fullkomnu samkomulagi við B og móður hennar. Aðaláfrýjandi kvaðst aldrei hafa veitt neinum aðgang að sjónvarpsefni fyrir sýningu þess og neitaði beiðninni. Eins og áður segir var þátturinn svo sýndur í sjónvarpi 4. mars 2018.Löggjöf6. Í málinu reynir meðal annars á 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs en hún er svohljóðandi:Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. [...]Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra.7. Rétturinn til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu nýtur einnig verndar 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu en hún er svohljóðandi: . Sérhver maður á rétt til friðhelgi einkalífs síns, fjölskyldu, heimilis og bréfaskipta. [...]8. Jafnframt reynir í málinu á 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi sem hljóðar svo:Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.9. Tjáningarfrelsið nýtur einnig verndar 10. gr. mannréttindasáttmálans en þar segir: . Sérhver maður á rétt til tjáningarfrelsis. Sá réttur skal einnig ná yfir frelsi til að hafa skoðanir, taka við og skila áfram upplýsingum og hugmyndum heima og erlendis án afskipta stjórnvalda. Ákvæði þessarar greinar skulu eigi hindra ríki í að gera útvarps-, sjónvarps- og kvikmyndafyrirtækjum að starfa aðeins samkvæmt sérstöku leyfi.2. Þar sem af réttindum þessum leiðir skyldur og ábyrgð er heimilt að þau séu háð þeim formsreglum, skilyrðum, takmörkunum eða viðurlögum sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, landvarna eða almannaheilla, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna, mannorði eða réttindum og til þess að koma í veg fyrir uppljóstran trúnaðarmála eða til þess að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla.20. Þegar atvik málsins gerðust voru í gildi lög nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga en eftirfarandi ákvæði laganna hafa þýðingu við úrlausn málsins:2. gr. Skilgreiningar.Merking orða og hugtaka í lögum þessum er sem hér segir:1. Persónuupplýsingar: Sérhverjar persónugreindar eða persónugreinanlegar upplýsingar um hinn skráða, þ.e. upplýsingar sem beint eða óbeint má rekja til tiltekins einstaklings, látins eða lifandi.2. Vinnsla: Sérhver aðgerð eða röð aðgerða þar sem unnið er með persónuupplýsingar, hvort heldur sem vinnslan er handvirk eða rafræn. [...]7. Samþykki: Sérstök, ótvíræð yfirlýsing sem einstaklingur gefur af fúsum og frjálsum vilja um að hann sé samþykkur vinnslu tiltekinna upplýsinga um sig og að honum sé kunnugt um tilgang hennar, hvernig hún fari fram, hvernig persónuvernd verði tryggð, um að honum sé heimilt að afturkalla samþykki sitt o.s.frv. [...]8. Viðkvæmar persónuupplýsingar: [...]b. Upplýsingar um hvort maður hafi verið grunaður, kærður, ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað.c. Upplýsingar um heilsuhagi, þar á meðal um erfðaeiginleika, lyfja-, áfengis- og vímuefnanotkun. [...]5. gr. Tengsl við tjáningarfrelsi.Að því marki sem það er nauðsynlegt til að samræma sjónarmið um rétt til einkalífs annars vegar og tjáningarfrelsis hins vegar má víkja frá ákvæðum laganna í þágu fjölmiðlunar, lista eða bókmennta. Þegar persónuupplýsingar eru einvörðungu unnar í þágu fréttamennsku eða bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi gilda aðeins ákvæði 4. gr., 1. og 4. tölul. 7. gr., 11.–13. gr. og 24., 28., 42. og 43. gr. laganna. [...]7. gr. Meginreglur um gæði gagna og vinnslu.Við meðferð persónuupplýsinga skal allra eftirfarandi þátta gætt:1. Að þær séu unnar með sanngjörnum, málefnalegum og lögmætum hætti og að öll meðferð þeirra sé í samræmi við vandaða vinnsluhætti persónuupplýsinga. [...]4. að þær séu áreiðanlegar og uppfærðar eftir þörfum, persónuupplýsingar sem eru óáreiðanlegar eða ófullkomnar, miðað við tilgang vinnslu þeirra, skal afmá eða leiðrétta;5. að þær séu varðveittar í því formi að ekki sé unnt að bera kennsl á skráða aðila lengur en þörf krefur miðað við tilgang vinnslu. [...]8. gr. Almennar reglur um heimildir fyrir vinnslu persónuupplýsinga.Vinnsla persónuupplýsinga er því aðeins heimil að einhverjir eftirfarandi þátta séu fyrir hendi:1. hinn skráði hafi ótvírætt samþykkt vinnsluna eða veitt samþykki skv. 7. tölul. 2. gr. [...]9. gr. Sérstök skilyrði fyrir vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga.Vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga er óheimil nema uppfyllt sé eitthvert af skilyrðum 1. mgr. 8. gr. og enn fremur eitthvert af eftirfarandi skilyrðum:1. hinn skráði samþykki vinnsluna; [...]Niðurstaða21. Áður en tekin verður afstaða til efnislegs ágreinings málsaðila verður leyst úr því hvort tvær tilgreindar málsástæður aðaláfrýjanda komast að í málinu. Að því búnu verður fjallað um að hvaða marki ákvæðum laga nr. 77/2000 verður beitt við úrlausn málsins. Að fenginni niðurstöðu um það álitaefni verður tekin afstaða til þess hvort aðaláfrýjandi hafi brotið gegn friðhelgi einkalífs B með þeim hætti að hún hafi öðlast rétt til miskabóta úr hendi hans.Um málsástæður22. Af hálfu gagnáfrýjanda er byggt á því að sú málsástæða aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti að ákvæði laga nr. 77/2000 um samþykki og afturköllun þess eigi ekki við vegna undanþáguákvæðis 5. gr. laganna sé of seint fram komin og að ekki verði á henni byggt við úrlausn málsins. 23. Ekki er vikið að 5. gr. laganna í greinargerð aðaláfrýjanda í héraði en í greinargerð meðstefnda í héraði, D, var sérstaklega vísað til þess að gæta yrði að 5. gr. laga nr. 77/2000 og málatilbúnaði B byggðum á þeim lögum mótmælt. Í héraðsdómi var fyrst og fremst tekin afstaða til þess hvort B hefði samþykkt birtingu viðtalanna og hvort hún hefði afturkallað slíkt samþykki. Ekki var í niðurstöðukafla dómsins sérstaklega vikið að 5. gr. eða öðrum ákvæðum laganna. Þar var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að enginn stefndu hefði með birtingu viðtalanna brotið gegn ákvæðum 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ákvæðum laga nr. 77/2000, 71. gr. stjórnarskrárinnar eða 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hvorki birting viðtalanna né kynningarefnis var talinn geta verið grundvöllur miskabóta. 24. Í greinargerð B til Landsréttar var mótmælt þeirri málsástæðu D. að undanþáguákvæði 5. gr. laga nr. 77/2000 ætti við í málinu. Af hálfu aðaláfrýjanda var ekki vikið sérstaklega að þessu atriði í greinargerð til Landsréttar. Í dómi Landsréttar var fjallað um undanþáguákvæðið og komist að þeirri niðurstöðu að í ljósi efnistaka yrði ekki talið að þátturinn hefði eingöngu verið unninn í þágu fréttamennsku eða bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi. Að virtum þeim viðkvæmu persónuupplýsingum um einkamálefni B sem fram kæmu í þættinum taldi Landsréttur að ekki yrði vikið frá kröfum um samþykki samkvæmt 8. og 9. gr., sbr. 7. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 77/2000.25. Í greinargerð beggja málsaðila til Hæstaréttar var fjallað um þýðingu 5. gr. laga nr. 77/2000 fyrir úrlausn málsins en því haldið fram af hálfu gagnáfrýjanda eins og fyrr segir að málsástæða aðaláfrýjanda þar að lútandi væri of seint fram komin. 26. Málsástæða hefur verið talin staðhæfing aðila um atvik eða staðreyndir sem hann telur að leiði til þess samkvæmt lögum að krafa hans verði tekin til greina. Málsástæður og lagarök geta tvinnast svo saman að örðugt er að gera greinarmun þar á. 27. Mál þetta var upphaflega höfðað gegn aðaláfrýjanda og tveimur öðrum til greiðslu miskabóta og var kröfunni beint að þeim óskipt á grundvelli samlagsaðildar samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Um málsforræði og ábyrgð hvers samlagsaðila til varnar á málatilbúnaði sínum gildir sú regla að honum er almennt ekkert hald í málsástæðu sem meðstefndi en ekki hann sjálfur teflir fram. Um tvö eða fleiri sjálfstæð sakarefni er þar að ræða sem dómara ber að fjalla um með aðskildum hætti á grundvelli þeirra málsástæðna sem aðilar að hverju sakarefni um sig tefla fram. 28. Í 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 er orðuð svokölluð útilokunarregla sem er ein af meginreglum einkamálaréttarfars. Ákvæðið er þess efnis að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti megi ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hafi þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Málsástæður eru samkvæmt 2. mgr. 111. gr. sömu laga á forræði málsaðila og má dómari ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðu eða mótmælum sem hefðu mátt koma fram en gerðu það ekki við meðferð máls. Öðru máli gegnir hins vegar um lagarök en dómara er rétt að byggja niðurstöðu máls á þeim lagarökum sem hann telur að eigi við hverju sinni án tillits til þess hvort þeim hafi verið teflt fram.29. Meginmálsástæða B og síðar gagnáfrýjanda hefur frá upphafi verið að aðaláfrýjandi og meðstefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið henni miska með birtingu sjónvarpsþáttar með viðtölum við hana þar sem fram hafi komið viðkvæmar persónulegar upplýsingar. Hún hefði ekki samþykkt að viðtölin yrðu sýnd og í öllu falli afturkallað slíkt samþykki. Þessi málsástæða er studd ýmsum lagarökum og meðal annars vísað til 7. töluliðar 1. mgr. 2. gr. og 1. töluliðar 1. mgr. 9. gr. laga nr. 77/2000. Þessari málsástæðu hefur aðaláfrýjandi frá upphafi mótmælt meðal annars með þeim rökum að hann hefði hvorki unnið né skráð persónuupplýsingar hennar í skilningi laga nr. 77/2000 og að tilvísanir til laganna um samþykki og afturköllun ættu ekki við. Því yrði miskabótakrafa á hendur honum ekki reist á þeim.30. Í ljósi þess að aðaláfrýjandi hafði þegar byggt mótmæli sín á því að tilvísanir til lagaákvæða um samþykki og afturköllun í lögum nr. 77/2000 ættu ekki við í málinu er rétt að líta á síðbúna tilvísun hans til 5. gr. laganna sem lagaatriði en ekki nýja málsástæðu. Við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti verður því, eins og gert var fyrir Landsrétti, tekin afstaða til þess hvort víkja skuli frá fyrirmælum laga nr. 77/2000 vegna undanþáguákvæðis 5. gr. laganna.31. Í greinargerð aðaláfrýjanda í héraði er því jafnframt haldið fram að ef fallist yrði á málatilbúnað gagnáfrýjanda væri tjáningarfrelsi fjölmiðlamanna settar slíkar skorður að ekki stæðist tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Þessari málsástæðu hefur þannig verið haldið fram af hálfu aðaláfrýjanda frá upphafi.Persónuverndarlöggjöf32. Þegar atvik máls þessa gerðust voru sem fyrr segir í gildi lög nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga.33. Þær upplýsingar um B sem fram komu í fyrrnefndum viðtölum við hana lutu meðal annars að fíkn hennar, refsiverðri háttsemi, fangelsisvist og auðmýkjandi aðstæðum og atvikum í lífi hennar. Sama máli gegnir um upplýsingar sem aðaláfrýjandi kom á framfæri um hana í þættinum og upplýsingar í kynningarefni um þáttinn. Óumdeilt er að um var að ræða viðkvæmar persónuupplýsingar í skilningi 8. töluliðar 2. gr. laga nr. 77/2000. Þá fól upptaka á viðtölum við B, vinnsla þeirra fyrir þáttinn […] og sýning þáttarins, án þess að upplýsingar um hana væru gerðar ópersónugreinanlegar, í sér vinnslu persónuupplýsinga í skilningi 2. töluliðar 2. gr. laganna. 34. Í málinu reynir á hvort umrædd vinnsla viðkvæmra persónuupplýsinga falli undir undanþáguákvæði 5. gr. laga nr. 77/2000. Í greininni er annars vegar kveðið á um með almennum hætti að heimilt sé að víkja frá ákvæðum laganna í þágu fjölmiðlunar, lista og bókmennta og hins vegar mælt fyrir um þá undanþágureglu að þegar persónuupplýsingar séu einvörðungu unnar í þágu fréttamennsku, bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi skuli aðeins tiltekin ákvæði laganna gilda. Til þess að skera úr um þetta þarf annars vegar að taka afstöðu til þess hvaða skilning eigi að leggja í orðin fjölmiðlun og fréttamennsku í 5. gr. laganna og hvort á þeim sé efnislegur munur. Hins vegar þarf að meta hvort nauðsynlegt sé að víkja frá ákvæðum laganna í máli þessu með hliðsjón af því sanngjarna jafnvægi sem leita verður eftir þegar tjáningarfrelsi fjölmiðla rekst á við friðhelgi einkalífs. 35. Í 5. gr. laga nr. 77/2000 felst viðurkenning á mikilvægi fjölmiðlunar í nútímalýðræðisríki og því hlutverki fjölmiðla að miðla upplýsingum og skoðunum um þjóðfélagsleg málefni. Í 13. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla er fjölmiðill skilgreindur sem hvers konar miðill sem með reglubundnum hætti miðlar til almennings efni er lýtur ritstjórn. Til fjölmiðla teljist meðal annars dagblöð og tímarit, ásamt fylgiritum þeirra, netmiðlar, hljóð- og myndmiðlar og aðrir sambærilegir miðlar.36. Ákvæði 5. gr. er efnislega hliðstætt 6. gr. núgildandi laga nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 77/2000 sagði um 5. gr. að ákvæðið væri byggt á 9. gr. tilskipunar 95/46/EB sem fjallar um að hvaða marki mæla þurfi fyrir um undanþágur varðandi meðferð persónuupplýsinga hjá fjölmiðlum eða í tengslum við listræna og bókmenntalega tjáningu. Í athugasemdunum er hins vegar ekki að finna skýringar á því hvers vegna orðin „í þágu fjölmiðlunar“ og „í þágu fréttamennsku“ eru notuð jöfnum höndum í 5. gr. laganna. Umrætt ákvæði 9. gr. tilskipunarinnar var þannig í íslenskri þýðingu:Aðildarríkin skulu því aðeins kveða á um undanþágur eða frávik frá ákvæðum þessa kafla, IV. kafla og VI. kafla vegna vinnslu persónuupplýsinga sem fer einungis fram vegna fréttamennsku eða bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi, að það sé nauðsynlegt til að samræma réttinn til friðhelgi einkalífs og reglur um tjáningarfrelsi.Í íslenskri útgáfu tilskipunarinnar er þannig notað orðið fréttamennska þótt í enskri útgáfu hennar sé notað orðasambandið „journalistic purposes” sem almennt mun vera þýtt á íslensku sem í þágu blaðamennsku.37. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/679 um vernd einstaklinga í tengslum við miðlun persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga leysti af hólmi fyrrgreinda tilskipun 95/46/EB. Reglugerðin var innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 90/2018 en 6. gr. þeirra laga er sem fyrr segir efnislega hliðstæð 5. gr. laga nr. 77/2000. Í 153. lið formála reglugerðarinnar segir meðal annars að vinnsla persónuupplýsinga, sem fari einungis fram í þágu fréttamennsku eða fræðimennsku eða listrænnar eða bókmenntalegrar tjáningar, „ætti að vera háð undanþágum eða frávikum frá tilteknum ákvæðum“ reglugerðarinnar ef það væri nauðsynlegt til að samræma réttinn til verndar persónuupplýsingum og til tjáningar- og upplýsingafrelsis sem tryggður væri með 11. gr. sáttmálans um grundvallarréttindi. Í niðurlagi segir síðan að með tilliti til mikilvægis réttarins til tjáningarfrelsis í hverju lýðræðisþjóðfélagi væri nauðsynlegt að túlka hugtök vítt í tengslum við það frelsi, svo sem fréttamennsku.38. Í forúrskurði Evrópudómstólsins 16. desember 2008 í máli nr. C-73/07, Persónuverndarstofnun Finnlands gegn Satakunnan Markkinapörssi Oy og Satamedia Oy var leyst úr spurningum frá æðsta stjórnsýsludómstóli Finnlands vegna máls sem sprottið var af birtingu upplýsinga um tekjur 1,2 milljóna Finna meðal annars í fjölmiðlum. Fyrir dómstólnum lá að skera úr um hvort um óheimila vinnslu persónuupplýsinga hefði verið að ræða. Í forúrskurðinum kom fram að slík starfsemi teldist til fjölmiðlunar (journalistic activities) ef markmiðið væri að miðla til almennings upplýsingum, skoðunum eða viðhorfum, óháð tegund miðils sem notuð væri til að miðla þeim og jafnframt óháð því hver stæði að miðluninni og hvort hún væri í hagnaðarskyni. Þá var 9. gr. tilskipunar 95/46/EB túlkuð með þeim hætti að undanþágunni yrði aðeins beitt ef það væri augljóslega nauðsynlegt til þess að ná jafnvægi milli friðhelgi einkalífs og tjáningarfrelsis. Komist var að þeirri niðurstöðu að leggja þyrfti til grundvallar að sú starfsemi sem fólst í birtingu skattaupplýsinga teldist vinnsla persónuupplýsinga eingöngu í þágu fréttamennsku, í skilningi tilskipunarinnar, ef eina markmið þeirrar starfsemi væri að veita almenningi aðgang að upplýsingum, skoðunum eða hugmyndum. Hlutverk landsdómstólsins væri að skera úr því. 39. Sú ályktun verður dregin af öllu framangreindu að ekki séu efni til að leggja mismunandi skilning í orðin fjölmiðlun og fréttamennsku í 5. gr. laga nr. 77/2000 og að í báðum tilvikum sé átt við þá starfsemi fjölmiðla að miðla til almennings upplýsingum, skoðunum og hugmyndum. Þá beri að skýra orðin fjölmiðlun og fréttamennsku í greininni rúmt. Jafnframt liggur fyrir að 5. gr. laga nr. 77/2000 tekur ekki aðeins til fjölmiðlanna sjálfra heldur einnig þeirra sem stunda fjölmiðlun og leggja þeim til efni hvort sem þeir eru starfsmenn eða verktakar eins og aðaláfrýjandi var. Af orðalagi 5. gr. laga nr. 77/2000 og að öllu framangreindu gættu er ljóst að markmið greinarinnar er að leita sanngjarns jafnvægis milli tvenns konar stjórnarskrárvarinna mannréttinda, annars vegar tjáningarfrelsis sem varið er af 73. gr. stjórnarskrárinnar og hins vegar friðhelgi einkalífs sem varið er af 71. gr. hennar. 40. Að framangreindri niðurstöðu fenginni liggur fyrir að meta á grundvelli 5. gr. laga nr. 77/2000 hvort og þá að hvaða marki þeim lögum verði beitt við úrlausn málsins.41. Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar er sem fyrr segir kveðið á um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu en í 3. mgr. segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. megi með sérstakri lagaheimild takmarka á annan hátt friðhelgi einkalífs, heimilis eða fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar á sér samsvörun í fyrrgreindri 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.42. Í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur verið talið að vernd persónuupplýsinga hafi grundvallarþýðingu fyrir einstakling svo að hann geti notið réttar til einkalífs og fjölskyldulífs sem verndaður sé af 8. gr. mannréttindasáttmálans, sbr. dóm 4. desember 2008 í sameinuðum málum nr. 30562/04 og 30566/04, S. og Marper gegn Bretlandi og 27. júní 2017 í máli nr. 931/13, Satakunnan Markkinapörssi OY og Satamedia OY gegn Finnlandi. 43. Tjáningarfrelsi nýtur verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og má því aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. 73. gr.44. Það hlutverk fjölmiðla að hlúa að rétti almennings til að taka á móti og miðla upplýsingum og hugmyndum hefur verið viðurkennt í fjölda dóma Hæstaréttar Íslands, þar á meðal dómum 24. nóvember 2011 í máli nr. 100/2011 og 15. nóvember 2012 í máli nr. 69/2012. Talið hefur verið að í lýðræðisþjóðfélagi þurfi sérstaklega ríkar ástæður til að nauðsynlegt geti talist að skerða frelsi fjölmiðla til að birta tilteknar upplýsingar.45. Tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar á sér samsvörun í fyrrgreindri 10. gr. mannréttindasáttmálans. Í dómum mannréttindadómstólsins hefur ítrekað verið lögð áhersla á að tjáningarfrelsi sé einn mikilvægasti grundvöllur lýðræðislegs samfélags og að undantekningar frá greininni verði að túlka þröngt. Þörfin fyrir sérhverja takmörkun á því verði að vera rökstudd með sannfærandi hætti, sbr. til dæmis fyrrnefndan dóm í máli Satakunnan Markkinapörssi OY og Satamedia OY gegn Finnlandi.46. Þá hafa sjónarmið um ríkt tjáningarfrelsi fjölmiðla komið fram í fjölda dóma mannréttindadómstólsins svo sem í dómum 29. mars 2001 í máli nr. 38432/97, Thoma gegn Lúxemborg og 8. nóvember 2016 í máli nr. 18030/11, Magyar Helsinki Bizottság gegn Ungverjalandi. 47. Við mat á því hvort vega eigi þyngra tjáningarfrelsi aðaláfrýjanda eða friðhelgi einkalífs B þegar komist er að niðurstöðu um hvort beita eigi undanþáguákvæði 5. gr. laga nr. 77/2000 er rétt að líta til þeirra meginreglna og viðmiða sem mannréttindadómstóllinn hefur mótað í dómum sínum. Um það vísast í dæmaskyni til tveggja dóma 7. febrúar 2012, í máli nr. 39954/08, Axel Springer AG gegn Þýskalandi og í sameinuðum málum nr. 40660/08 og 60641/08, Von Hannover gegn Þýskalandi (NR. 2), dóms 10. nóvember 2015 í máli nr. 40454/07, Couderc og Hachette Filipacchi Associés gegn Frakklandi og fyrrgreinds dóms í máli Satakunnan Markkinapörssi OY og Satamedia OY gegn Finnlandi.48. Jafnframt hefur verið byggt á þessum meginreglum og viðmiðum í dómum Hæstaréttar, sbr. meðal annars 22. mars 2019 í máli nr. 29/2018 og 9. febrúar 2022 í máli nr. 38/2021.49. Heimildir til að takmarka tjáningarfrelsi samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans ber að túlka þröngt og þær þurfa að grundvallast á nauðsyn í lýðræðisþjóðfélagi. Þá ber að gæta meðalhófs við úrlausn þess hvort skorður við því frelsi teljist þjóðfélagsleg nauðsyn. Í samræmi við framangreint nýtur umræða um mikilvæg þjóðfélagsmál aukinnar verndar tjáningarfrelsis. Eru almennt líkur til þess að umræða um slík mál teljist framlag sem eigi erindi við almenning og hefur heimild til slíkrar umfjöllunar verið túlkuð rúmt. Um þetta vísast til langrar dómaframkvæmdar Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu og má nefna dóma Hæstaréttar 28. maí 2009 í máli nr. 575/2008 og fyrrgreindan dóm í máli nr. 100/2011, svo og dóma mannréttindadómstólsins 4. maí 2017 í máli nr. 44081/13, Reynir Traustason o.fl. gegn Íslandi og 10. júlí 2012 í máli nr. 46443/09, Björk Eiðsdóttir gegn Íslandi.50. Í þættinum […], þar sem rætt var við B, voru sýnd viðtöl við fanga og þeim gefinn kostur á að segja frá lífshlaupi sínu, fíkn, brotum, fangavist og afleiðingum hennar. Í engu tilviki var nafni leynt eða viðmælendur gerðir óþekkjanlegir. Aðstæður fanga voru þannig dregnar fram í dagsljósið frá þeirra eigin sjónarhorni á mjög persónulegan hátt. Hafið er yfir vafa að málefni fanga og aðbúnaður í fangelsum er efni sem hefur mikla samfélagslega þýðingu og að sjónvarpsþátturinn […] hafði að geyma framlag til mikilvægrar umræðu í þjóðfélaginu um það málefni. 51. Þótt komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að umfjöllun um B hafi verið framlag til mikilvægrar þjóðfélagsumræðu þarf að skoða hvort sú vinnsla persónuupplýsinga um hana sem fram fór með viðtölum við hana, vinnslu þáttarins og sýningu hafi eingöngu verið í þágu fjölmiðlunar eða fréttamennsku samkvæmt 5. gr. laga nr. 77/2000 eins og hún hefur verið skýrð samkvæmt framansögðu. Í því sambandi þarf að huga að því að birting upplýsinga um persónuleg málefni einstaklings má ekki hafa þann eina tilgang að svala forvitni almennings eða vekja sterkar tilfinningar. Sú aðferð sem notuð var í þættinum við að miðla til áhorfenda upplýsingum um stöðu og aðbúnað fanga fól sem fyrr segir í sér að B og fleiri fangar sem ekki geta talist þjóðþekktir komu fram undir nafni og sögðu sína sögu. Þegar litið er til þess að B var ekki þjóðþekktur einstaklingur og í viðtölunum var ekki verið að svipta hulu af leyndarmálum er ekki unnt að líta svo á að markmiðið með sýningu þeirra hafi verið að svala forvitni almennings. Þótt frásögnin hafi um margt verið átakanleg var uppbygging þáttarins og framsetning efnis ekki með þeim hætti að höfðað hafi verið sérstaklega til tilfinningasemi áhorfenda. Af efni sjónvarpsþáttarins má ráða að viðtöl sem tekin voru við B og móður hennar og annað myndefni var ekki birt óunnið heldur raðað saman með þeim hætti að hæfði efnistökum þáttarins og því markmiði að miðla upplýsingum um bakgrunn, aðstæður og skoðanir fanga.52. Af hálfu gagnáfrýjanda er ekki á því byggt að upplýsingar um B sem komu fram í sjónvarpsþættinum og kynningarefni með honum hefðu verið rangar eða í þeim hefðu falist ærumeiðingar. Þá er ekki byggt á því að upplýsinganna hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Fyrir liggur að uppistaðan í umfjöllun um hana var birting viðtala við hana og móður hennar. Þær viðbótarupplýsingar um hana sem aðaláfrýjandi setti fram í sjónvarpsþættinum og fram komu í kynningarefni lutu einkum að því að hún hefði verið samtals […] í fangelsi og fyrir hvaða brot. Slíkar upplýsingar komu þó fram með óbeinum hætti í hinum birtu viðtölum við hana og höfðu auk þess komið fram í tímaritsgreinum sem ekki hefur verið andmælt af hálfu gagnáfrýjanda að hún hafi ritað. 53. Að öllu framangreindu gættu telst nauðsynlegt til að samræma sjónarmið um rétt til einkalífs B og tjáningarfrelsis aðaláfrýjanda í þágu fjölmiðlunar að víkja frá ákvæðum laga nr. 77/2000 við úrlausn þessa máls. Þar sem persónuupplýsingar um B í sjónarvarpsþættinum […] teljast eingöngu hafa verið unnar í þágu fréttamennsku í skilningi 5. gr. laganna verður ákvæðum þeirra, þar á meðal um samþykki og afturköllun þess ekki beitt, sbr. þó niðurlag síðara málsliðs þeirrar greinar.54. Samkvæmt framansögðu gilda þó, sbr. síðari málslið 5. gr. laga nr. 77/2000, meginreglur sem fram koma í 1. og 4. tölulið 7. gr. laganna um vinnslu persónuupplýsinga um B. Þær kveða svo á um að við meðferð persónuupplýsinga skuli þess gætt að þær séu unnar með sanngjörnum, málefnalegum og lögmætum hætti, öll meðferð þeirra sé í samræmi við vandaða vinnsluhætti persónuupplýsinga og að þær séu áreiðanlegar. Með vísan til alls framangreinds verður ekki talið að umfjöllunin, sem að stærstum hluta fólst í birtingu viðtala við B, hafi verið ósanngjörn í hennar garð eða ómálefnaleg. Þá hefur ekki af hálfu gagnáfrýjanda verið haldið fram að upplýsinga um hana hafi verið aflað með ólögmætum hætti eða bornar brigður á að þær hafi verið áreiðanlegar. Friðhelgi einkalífs og tjáningarfrelsi55. Enda þótt komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að vinnsla persónuupplýsinga um B í tengslum við vinnslu og birtingu sjónvarpsþáttarins […] hafi eingöngu verið í þágu fréttamennsku og fjölmiðlunar þarf að skera úr um það ágreiningsefni aðila hvort friðhelgi einkalífs hennar hafi allt að einu verið skert meira en nauðsynlegt var í þágu þess tjáningarfrelsis sem fjölmiðlar njóta þannig að skapast hafi skilyrði til greiðslu miskabóta. Við úrlausn þess reynir með svipuðum hætti og rakið er hér að framan á samspil réttarins til að njóta friðhelgi einkalífs og réttar til tjáningarfrelsis.56. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að með birtingu viðkvæmra persónuupplýsinga um hana hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs B sem njóti meðal annars verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar. Brotið hafi falist í því að ekki hafi legið fyrir samþykki hennar fyrir birtingu allra viðtalanna. Hún hafi auk þess fyrir sýningu sjónvarpsþáttarins afturkallað það samþykki sem hún hafði gefið og því hafi ekkert samþykki verið til staðar þegar þátturinn var sýndur. Hana hafi auk þess skort hæfi til að veita samþykki sitt vegna þess ástands sem hún var í þegar viðtölin voru tekin en hún var þá nýlega laus úr næturlangri vist í fangaklefa. Af hálfu aðaláfrýjanda er því sem fyrr segir haldið fram að samþykki hennar hafi legið fyrir í orði og verki og því andmælt að brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs hennar. 57. Við mat á því hvort tjáningarfrelsi aðaláfrýjanda eigi að vega þyngra en friðhelgi einkalífs B er, eins og rakið er að framan, nauðsynlegt að líta til þeirra meginreglna og viðmiða sem Hæstiréttur hefur byggt á þegar þessum tvenns konar réttindum lýstur saman. Hefur í þeim efnum verið litið til fyrrgreindrar dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu. Heimildir til að takmarka tjáningarfrelsið ber að túlka þröngt og þurfa þær að grundvallast á nauðsyn í lýðræðisþjóðfélagi. Þá ber að gæta meðalhófs við úrlausn þess hvort skorður á því frelsi teljast þjóðfélagsleg nauðsyn. Í samræmi við framangreint nýtur umræða um mikilvæg þjóðfélagsmál aukinnar verndar tjáningarfrelsis.58. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að hafið væri yfir vafa að málefni fanga og aðbúnaður í fangelsum sé efni sem hefur mikla samfélagslega þýðingu og að sjónvarpsþátturinn […] hafi haft að geyma framlag til mikilvægrar þjóðfélagslegrar umræðu um það málefni. Þá hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að markmið með sýningu viðtalanna við B hafi ekki verið að svala forvitni almennings eða höfða til tilfinningasemi áhorfenda. Þá ber að líta til þess að af hálfu gagnáfrýjanda hefur ekki verið á því byggt að upplýsingar um hana í sjónvarpsþættinum og kynningarefni með honum hafi verið rangar eða í þeim hefðu falist ærumeiðingar. Þá hefði heldur ekki verið byggt á því að upplýsinganna hafi verið aflað með ólögmætum hætti. Eins og áður hefur verið komist að niðurstöðu um telst umfjöllunin hvorki hafa verið ómálefnaleg né ósanngjörn í hennar garð.59. Eins og áður er rakið var það mikilvægur þáttur í framsetningu þess efnis sem sýnt var í þættinum að viðmælendur aðaláfrýjanda, sem allir höfðu dvalið í fangelsi, komu fram undir nafni, án þess að andlit þeirra væru hulin og sögðu þannig sögu sína. Ekki er byggt á því af hálfu gagnáfrýjanda að B hafi gert kröfu um að við birtingu viðtalanna yrði hún gerð óþekkjanleg eða að það hafi verið forsenda þess að þau væru birt.60. Við mat á því hvort nauðsynlegt hafi verið, í þágu þess víðtæka tjáningarfrelsis sem aðaláfrýjandi naut samkvæmt framansögðu, að birta viðtölin við B í þættinum án þess að hún væri gerð ópersónugreinanleg verður sem fyrr segir að horfa til réttar hennar til friðhelgi einkalífs og þess að gæta verði meðalhófs. Niðurstaða þess mats er sú að þar sem hún telst ekki hafa verið þjóðþekktur einstaklingur hafi tjáningarfrelsi aðaláfrýjanda ekki getað réttlætt birtingu svo viðkvæmra persónugreinanlegra upplýsinga um hana nema samþykki hennar lægi fyrir. Við þessar kringumstæður veltur niðurstaða málsins á því hvort samþykki hennar fyrir birtingu viðtalanna hafi legið fyrir þegar sjónvarpsþátturinn var sýndur og hvort hún telst hafa verið hæf til að veita slíkt samþykki. Verður nú nánar vikið að því atriði.61. Af hálfu aðaláfrýjanda hefur því ekki verið andmælt að samþykki B fyrir töku viðtala við hana hafi verið forsenda þess að birta þau í sjónvarpsþættinum. Því er hins vegar haldið fram að hún hafi samþykkt fyrirvaralaust að viðtölin yrðu tekin og verið ljóst að til stæði að sýna þau í sjónvarpi. Þá lýsti lögmaður hans yfir við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að þátturinn hefði ekki verið sýndur ef hún hefði afturkallað samþykki sitt. 62. Þar sem ákvæðum laga nr. 77/2000 um samþykki verður ekki beitt í málinu verður samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af málatilbúnaði aðila að meta á grundvelli almennra sönnunarreglna hvort aðaláfrýjandi hafi verið í góðri trú um að fyrir lægi samþykki B sem ekki hafi verið afturkallað og að hún hafi verið hæf til að veita slíkt samþykki. 63. Aðaláfrýjandi og B áttu í tölvupóstsamskiptum dagana 6. og 7. ágúst 2017 og eru þau rakin hér að framan. Af þessum samskiptum er ljóst að hún þekkti til þáttanna […], efnis þeirra og efnistaka. Þá er ljóst af þessum samskiptum að hún samþykkti að veita viðtal sem birt yrði í slíkum þætti en tímasetning þess hefði ekki verið ákveðin. 64. Óumdeilt er að aðaláfrýjandi hitti B að morgni 15. ágúst 2017 fyrir framan lögreglustöðina við […] þar sem hún hafði gist fangageymslu nóttina áður. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að fyrsta viðtalið við hana hafi verið tekið fyrir utan lögreglustöðina og án hennar samþykkis. Í stefnu til héraðsdóms var því haldið fram að B hefði eftir það farið heim til móður sinnar þar sem annað viðtalið hefði verið tekið en það þriðja tekið sama dag við fjöruborðið á […]. Í greinargerð hennar til Landsréttar er því aftur á móti haldið fram að annað viðtalið hafi farið fram í fjörunni á […] en eftir það hafi þau aðaláfrýjandi farið á heimili móður hennar þar sem hún hafi farið í sturtu og skipt um föt. 65. Af hálfu aðaláfrýjanda er því hins vegar haldið fram að eftir að þau B hittust við lögreglustöðina hafi þau farið á kaffihús og spjallað saman. Eftir það hafi þau mælt sér mót í fjörunni við […] og þar hafi fyrsta viðtalið farið fram. Þau hafi síðan farið aftur að lögreglustöðinni við […] þar sem sett hafi verið á svið að hún hefði skömmu áður losnað úr fangaklefa. Síðari viðtölin hafi farið fram á heimili móður hennar og fyrir utan heimili föður næstu tvo daga. 66. Ráðið verður af upptöku af viðtali við B og myndskeiðum fyrir utan lögreglustöðina við […] að viðtalið hafi verið sviðsett eins og aðaláfrýjandi heldur fram. Þannig var hún klædd sömu fötum í viðtalinu í fjörunni við […] og við lögreglustöðina en öðruvísi klædd í hinum tveimur viðtölunum. Misvísandi fullyrðingar hafa jafnframt komið fram af hálfu gagnáfrýjanda um röð viðtalanna. Mun líklegra er því að viðtölin hafi farið fram í þeirri röð sem aðaláfrýjandi heldur fram en gagnáfrýjandi telur svo sem héraðsdómur lagði til grundvallar sönnunarmati sínu. 67. Samkvæmt framangreindu er rétt að leggja til grundvallar að B hafi samþykkt fyrirfram að koma fram í þættinum og síðan í verki veitt samþykki sitt fyrir öllum viðtölunum. Ekkert liggur fyrir í málinu um að þetta samþykki hennar hafi verið bundið fyrirvara um sérstakt samþykki fyrir birtingu viðtalanna eða að hún fengi að sjá þáttinn fyrir sýningu hans. Ljóst má vera af fyrrnefndum tölvupóstsamskiptum að aðaláfrýjandi stóð ekki við fyrirheit sem hann gaf B um að hún gæti komið á framfæri í þættinum upplýsingum um fyrirhugaða tónleika á hennar vegum í […] með íslenskum tónlistarmönnum. Ekki er þó unnt að líta svo á að kynning á því verkefni í þættinum væri skilyrði af hennar hálfu fyrir birtingu viðtalanna enda lá ljóst fyrir að aðaláfrýjandi hafði fyrst og fremst í huga að ræða við hana um fangelsisdvöl hennar og lífið og tilveruna fyrstu dagana utan fangelsis.68. Enda þótt ráða megi af viðtölum þessum við B að hún hafi ekki verið vel fyrir kölluð er ekki unnt að draga þá ályktun að vegna ástands hennar og aðstæðna hafi hana skort hæfi til að veita samþykki sitt fyrir viðtölunum eða að aðaláfrýjandi hefði með réttu mátt draga hæfi hennar til þess í efa. Er þá jafnframt til þess að líta að hún hafði áður í tölvupósti samþykkt viðtal við aðaláfrýjanda vegna sjónvarpsþáttarins.69. Ekkert liggur fyrir í málinu um að B hafi verið í samskiptum við aðaláfrýjanda frá því að viðtölin fóru fram í ágúst 2017 og þar til honum barst tölvupóstur frá henni 5. febrúar 2018. Allan þann tíma mátti hann því vera í góðri trú um samþykki hennar fyrir birtingu viðtalanna í sjónvarpsþættinum. Þar hrósaði B fyrri þætti um […] en greindi frá óánægju fjölskyldu hennar með að hún kæmi fram í þáttunum. Þá varpaði hún fram eftirfarandi spurningum: „Er hægt að taka mig út úr þessu? Hvenær átti þetta annars að koma?“ Skýra verður efni tölvupóstsins samkvæmt orðanna hljóðan með þeim hætti að B væri að velta fyrir sér möguleikum á að afturkalla samþykki sitt fyrir birtingu viðtalanna fremur en að ráðið verði af efninu að hún hafi gert upp hug sinn um það. Þótt því sé haldið fram af hálfu gagnáfrýjanda að hún hafi fylgt tölvupósti sínum eftir með því að reyna að ná sambandi símleiðis við aðaláfrýjanda liggja engar sannanir fyrir um slíkt. Ljóst er hins vegar að hún lét ekki reyna frekar á þá samskiptaleið sem þau höfðu áður notað. Samkvæmt framangreindu verður það ekki metið aðaláfrýjanda til sakar að hafa ekki litið á tölvupóstinn sem afturköllun á samþykki eða að hafa ekki haft samband við hana til að ganga úr skugga um afstöðu hennar fyrir sýningu þáttarins. Aðaláfrýjandi mátti því líta svo á að fyrra samþykki hennar í orði og verki stæði óhaggað.70. Af hálfu gagnáfrýjanda er krafa um miskabætur enn fremur byggð á því að framganga aðaláfrýjanda hafi ekki verið í samræmi við 3. gr. siðareglna Blaðamannafélags Íslands frá árinu 1991. Þannig hafi hann aflað gagna og upplýsinga án tilskilinna leyfa frá B meðal annars um að hún hafi verið vistuð í fangaklefa nóttina áður en viðtölin við hana voru tekin og um ástæður þeirrar vistar. Í umræddri grein siðareglnanna segir að blaðamaður vandi upplýsingaöflun sína, úrvinnslu og framsetningu svo sem kostur er og sýni fyllstu tillitssemi í vandasömum málum. Hann forðist allt sem valdið geti saklausu fólki, eða fólki sem eigi um sárt að binda, óþarfa sársauka eða vanvirðu.71. Þegar litið er heildstætt á þær upplýsingar sem B veitti í viðtölunum, meðal annars um brot sín, ítrekaða fangelsisvist og áfengisneyslu, verður ekki talið að þær upplýsingar sem aðaláfrýjandi kom fram með í sjónvarpsþáttunum hafi verið umfram það sem hún sjálf upplýsti. Því er ekki tilefni til þess að álykta að vinnubrögð hans hafi verið í ósamræmi við siðareglur Blaðamannafélagsins. 72. Samkvæmt framansögðu telst aðaláfrýjandi í ljósi þess tjáningarfrelsis sem hann naut sem fjölmiðlamaður ekki hafa brotið gegn friðhelgi einkalífs B með þeim hætti að skylda til greiðslu miskabóta hafi skapast á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.73. Samkvæmt öllu framangreindu verður aðaláfrýjandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda í máli þessu. 74. Með hliðsjón af því að vinnsla og birting viðkvæmra persónulegra upplýsinga um B var til þess fallin að vekja efasemdir um það hvort farið hafi verið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsis, sem aðaláfrýjandi nýtur samkvæmt framansögðu, þykir rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu á öllum dómstigum.75. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti eru staðfest. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. 76. Það athugast að á hinum áfrýjaða dómi eru þeir ágallar að fyrir fórst að leysa úr málskostnaðarkröfu B á hendur C og D og úr málskostnaðarkröfum hinna síðarnefndu á hendur henni. Þar sem C og D eru ekki aðilar að málinu fyrir Hæstarétti er sá þáttur málsins ekki til endurskoðunar fyrir réttinum og kemur þessi ágalli ekki til frekari skoðunar.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, A, er sýkn af öllum kröfum gagnáfrýjanda, dánarbús B. Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti skulu óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.500.000 krónur.Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.500.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=0cbfe6bc-d5ef-43c4-9e4c-2e7d67cebdf2&verdictid=9a21a8c5-0e98-41c5-af78-87e0729891f0
Mál nr. 568/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili var úrskurðaður í gæsluvarðhald 30. janúar til 2. febrúar 2007 á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Að kvöldi 30. janúar strauk hann úr fangelsinu ásamt öðrum og hafði hann brotist inn í tvö íbúðarhús og stolið bifreið þegar hann náðist. Hann var aftur úrskurðaður í gæsluvarðhald 2. febrúar 2007, nú á grundvelli c. liðar sama ákvæðis. Hafði hann þá játað tvö rán og tilraun til ráns í lok október 2006, auk þjófnaðar úr bifreið í desember sama ár og innbrot í íbúðarhús og þjófnað í janúar 2007. Til rannsóknar voru fjölmörg hegningarlagabrot auk brota gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Í úrskurði héraðsdómara segir að við yfirheyrslu hafi komið í ljós að hann væri í fíkniefnaneyslu og fjármagni neyslu sína með innbrotum. Á þessum tíma hafði hann aðeins einu sinni hlotið refsingu og var þar um fíkniefnalagabrot að ræða. Gæsluvarðhald var framlengt 2. mars 2007. Hinn 22. sama mánaðar var gefin út ákæra og hún þingfest 30. sama mánaðar og 17. apríl var ný ákæra vegna ráns sameinuð málinu. Aðalmeðferð hófst 27. apríl, en varð ekki lokið fyrr en 23. maí. Dómur gekk 12. júlí 2007 og var varnaraðila þar gerð fangelsisrefsing í 30 mánuði. Gæsluvarðhald var framlengt 30. mars 2007 og enn á ný 23. apríl, 11. maí, 13. júní og loks 27. sama mánaðar. Var síðastgreindur úrskurður kærður til Hæstaréttar, en fjórum sinnum áður hafði varnaraðili kært úrskurði héraðsdóms um gæsluvarðhald til Hæstaréttar og þeir verið staðfestir. Með dómi 2. júlí 2007 ákvað Hæstiréttur að málsmeðferðin hefði dregist lengur en ásættanlegt væri og dómur hefði ekki verið kveðinn upp innan lögmæltra tímamarka. Var gæsluvarðhaldsúrskurður héraðsdóms felldur úr gildi. Fjórum dögum síðar hinn 6. sama mánaðar var varnaraðili enn úrskurðaður í gæsluvarðhald, en hann hafði verið handtekinn grunaður um að hafa, eftir að honum var sleppt úr gæsluvarðhaldi, gerst sekur um auðgunar- og umferðalagabrot. Gæsluvarðhald var framlengt 16. júlí, en þá hafði verið gefin út ákæra fyrir hin nýju brot, dómur verið kveðinn upp í eldra málinu og varnaraðili tekið sér áfrýjunarfrest. Var þessum úrskurði skotið til Hæstaréttar sem staðfesti hann. Hinn 10. ágúst féll dómur í síðara málinu, var varnaraðili sakfelldur og dæmdur hegningarauki í 45 daga. Tók hann sér áfrýjunarfrest en hafði þá lýst yfir áfrýjun dómsins frá 12. júlí. Hinn 10. ágúst var gæsluvarðhald varnaraðila framlengt til 31. október 2007. Nú liggur fyrir að hann hefur áfrýjað síðara málinu. Með dómum héraðsdóms frá 12. júlí og 10. ágúst 2007 hefur varnaraðili verið sakfelldur fyrir fjölmörg alvarleg brot, þar á meðal rán, íkveikju, innbrot í íbúðarhúsnæði, hraðbanka og bifreiðar, nytjastuld, fíkniefnalagabrot og eignaspjöll. Vegna dráttar á meðferð máls þessa og dráttar hjá Héraðsdómi Reykjaness við að koma frumgögnum til ríkissaksóknara hefur varnaraðili nú setið lengur í gæsluvarðhaldi en æskilegt getur talist. Engu að síður verður, í ljósi þess að varnaraðili hefur verið sakfelldur fyrir svo mörg alvarleg brot, og ljóst er að brotaferill hans tengist neyslu fíkniefna, að staðfesta úrskurð héraðsdóms með framangreindum athugasemdum og með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur í dag krafist þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness að X, kt. [...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 1. febrúar 2008. kl. 16:00 Krafan er reist á ákvæðum c-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106 gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Fyrir dóminum mótmælti dómfelldi kröfu Ríkissaksóknara um áframhaldandi gæsluvarðhald og krafðist þess til vara að gæsluvarðhaldinu yrði markaður skemmri tími. Byggir dómfelldi mótmæli sín á því að dregist hafi úr hófi að afgreiða mál hans til Hæstaréttar Íslands og hafi með því verið brotinn á honum réttur. Í kröfu Ríkissaksóknara kemur fram að með dómi héraðsdóms Reykjaness 12. júlí sl. í máli nr. S-64/2007 hefði dómfelldi X hlotið 30 mánaða óskilorðsbundinn fangelsisdóm fyrir fjölda afbrota. Þann 10. ágúst hafi hann verið dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir auðgunarbrot, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjaness nr. S-622/2007. Þessir dómar séu ekki fullnustuhæfir þar sem dómfelldi hafi kosið að áfrýja þeim til Hæstaréttar Íslands, sbr. Hæstaréttarmálin nr. 488/2007 og 511/2007. Þann 30. janúar sl. hafi dómfelldi fyrst verið úrskurðaður til að sæta gæsluvarðahaldi til 2. febrúar á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. úrskurð Héraðsdóms Norðurlands eystra nr. R-6/2007. Með dómi Hæstaréttar Íslands nr. 73/2007 hafi honum verið gert að sæta áfram gæsluvarðahaldi með vísan til c.-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til 2. mars og með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-153/2007, hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt til 30. mars og aftur með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-63/2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 3. apríl sl. í máli nr. 183/2007, til 23. apríl sl. Með dóm Hæstaréttar nr. 219/2007 hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt til 11. maí, en það hafi síðan verið framlengt áfram til 13. júní, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjaness nr. R-97/2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar nr. 268/2007. Dómfellda hafi enn verið gert að sæta gæsluvarðhaldi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-121/2007 til 27. júní sl. Þann dag hafi dómfelldi verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald til 11. júlí sl. Hinn síðastnefndi úrskurður hafi hins vegar verið felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar Íslands 2. júlí sl. nr. 345/2007 með eftirgreindum rökum: Hinn 6. júlí sl. hafi dómfelldi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald með úrskurði Hérðasdóms Reykjaness í máli nr. R-134/2007 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 til 16. júlí sl. Gæsluvarðhaldið hafi verið framlengt til 13. ágúst sl. með úrskurði Hérðasdóms Reykjaness nr. R-138/2007 og var sá úrskurður staðfestur í Hæstarétti, sbr. dóm réttarins nr. 383/2007. Með dómi Hæstaréttar 14. ágúst sl. nr. 422/2007 hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt til kl. 16:00 í dag með vísan til c. liðar 1. mgr. 103. og 106. gr. laga nr. 19/1991. Af hálfu ríkissaksóknara er á því byggt að í ljósi brotaferils dómfellda teljist hann vera vanaafbrotamaður í skilningi ákvæða 72. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot þau sem hann hefur verið sakfelldur fyrir í ofanangreindum tveimur dómum séu annars vegar framin á tímabilinu 30. nóvember 2006 til 30. janúar 2007 og hins vegar þann 5. júlí sl., þ.e. þremur dögum eftir að hann var látinn laus úr gæsluvarðhaldi 2. júlí. Við rannsókn mála dómfellda hafi komið í ljós að hann var í mikilli óreglu og án atvinnu. Brotaferill hans hafi verið samfelldur og sé það mat lögreglu að hann muni halda áfram afbrotum verði hann látinn laus. Það sé og mat Ríkissaksóknara, sbr. meðfylgjandi bréf hans, dagsett í gær, að nauðsynlegt sé að dómfelldi sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málum hans fyrir Hæstarétti. Fyrir liggi í máli þessu mat Hæstaréttar Íslands, sbr. hina fjölmörgu dóma réttarins sem vísað sé til, að skilyrðum síbrotagæslu sé fullnægt og að ekkert sé fram komið í málinu sem breytt geti því mati. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sé þess krafist að framlengt verði það gæsluvarðhald sem dómfelldi hefur sætt frá 6. júlí sl. uns dómur fellur í Hæstarétti þó eigi lengur til föstudagsins 29. febrúar nk. kl. 16:00. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí sl. var dómfelldi dæmdur í 30 mánaða fangelsi fyrir fjölmörg auðgunar- og fjármunabrot auk fíkniefna- og umferðarlagabrota en með dómi dagsettum 10. ágúst sl. var dómfelldi síðan dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir tilraun til þjófnaðar og umferðarlagabrot en þau brot voru framin þremur dögum eftir að honum var þann 2. júlí sl. sleppt úr gæsluvarðhaldi sem hann hafði þá sætt óslitið frá 30. janúar sl. Háttsemi dómfellda sýnir að full ástæða er til að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi svo koma megi í veg fyrir frekari brotastarfsemi af hans hálfu þar til meðferð mála hans er lokið fyrir æðri dómi. Þess mun ekki vera að vænta að málin komist á dagskrá Hæstaréttar á þessu ári. Að öllu framangreindu virtu og með vísan til ákvæða c-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 og atvika málsins að öðru leyti, verður því fallist á kröfu ríkissaksóknara um gæsluvarðhald. Þó þykir rétt að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma eða til föstudagsins 1. febrúar 2008, kl. 16:00. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð:
Mál nr. 669/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. október 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. október 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 481/2014
Lánssamningur Ábyrgð
L höfðaði mál gegn H og E til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem H gaf út til L árið 1998 og E gekk í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Í dómi héraðsdóms voru kröfur L teknar til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar virt væri hlutverk L eins og það væri markað í 1. gr. laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna og hafðar væru í huga ástæður þær er lágu að baki ákvörðun E um að gerast sjálfskuldarábyrgðarmaður umrætt sinn, yrði ekki séð að líkur hefðu verið að því leiddar að mat á hæfi H til að standa í skilum með lánið hefði neinu breytt um þá ákvörðun E að gangast í sjálfskuldarábyrgð. Gæti samkvæmt þessu ekki komið til álita að ógilda ábyrgðarskuldbindinguna með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga á þeim grundvelli að ósanngjarnt væri af L að bera ábyrgðina fyrir sig. Þá var talið að L hefði í endanlegri kröfugerð sinni tekið fullt tillit til þeirra greiðslna sem E hafði innt af hendi til L inn á skuld H áður en hún var gjaldfelld. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júlí 2014. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2014 Mál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., var höfðað af Lánasjóði íslenskra námsmanna, Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu, með stefnu birtri 25. maí 2013 á hendur Eddu og 8. maí sama ár á hendur Hreini Líndal. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt 3.225.123 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 354.007 krónum frá 1. september 2010 til 1. september 2011, af 589.373 krónum frá 1. september 2011 til 1. mars 2012, af 703.364 krónum frá þeim degi til 1. september 2012, af 914.885 krónum frá þeim degi til 17. janúar 2013, en af 3.225.123 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þess er og krafist að stefndu verði dæmd óskipt til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Stefnda Edda Olgeirsdóttir, hér eftir nefnd stefnda, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af kröfu stefnanda, en til vara að krafan verði lækkuð verulega. Stefnda krefst og málskostnaðar að mati dómsins. II. Stefndi Hreinn Líndal, hér eftir nefndur stefndi, ritaði hinn 30. desember 2012 undir skuldarbréf til viðurkenningar á skuld sinni við stefnanda. Kemur fram í skuldabréfinu að reiknuð fjárhæð láns eftir hvert misseri skuli greiðast inn á bankareikning lántakanda og að lántaki veiti stefnanda heimild til að færa inn á skuldabréfið við námslok upphæð skuldarinnar miðaða við þágildandi vísitölu neysluverðs. Er innfærð upphæð höfuðstóls skuldabréfsins 1.987.764 krónur og innfærð grunnvísitala 202,8. Samkvæmt skilmálum skuldabréfsins var krafa samkvæmt þeim bundin lánskjaravísitölu, miðað við fyrsta dag næsta mánaðar eftir að lánið var tekið, og skyldi hún bera breytilega vexti, sem aldrei yrðu hærri en 3%. Endurgreiðsla láns átti að hefjast tveimur árum eftir námslok og fara fram með árlegum greiðslum, sem ákveðnar yrðu í tvennu lagi. Annars vegar væri föst ársgreiðsla að fjárhæð 52.698 krónur, nema eftirstöðvar lánsins væru lægri, og tæki hún breytingum í samræmi við vísitölu neysluverðs. Skyldi gjalddagi þeirrar greiðslu að jafnaði vera 1. mars ár hvert. Hins vegar væri um að ræða viðbótargreiðslu sem miðaðist við 4,75% af útsvarsstofni næsta árs á undan endurgreiðsluári, sem tæki tilteknum breytingum í samræmi við breytingar á neysluvísitölu. Frá viðbótargreiðslunni skyldi dragast hin fasta greiðsla lánsins og skyldi gjalddagi viðbótargreiðslunnar vera 1. september ár hvert. Í bréfinu sagði að auki meðal annars að lánið yrði gjaldfellt án sérstakrar uppsagnar stæði lántakandi ekki í skilum með greiðslu afborgana og ef mál risi út af skuldabréfinu væri heimilt að reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Lyti málsmeðferðin þá reglum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Til tryggingar endurgreiðslu á höfuðstóli láns, allt að 3.000.000 króna, ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllu kostnaði ef vanskil yrðu, staðfesti stefnda Edda með undirritun sinni hinn 30. desember 1998 að hún tækist á hendur sjálfskuldarábyrgð á umræddu láni. Kemur þar fram að höfuðstóll sjálfskuldarábyrgðarinnar breytist í samræmi við vístölu neysluverðs frá útgáfudegi ábyrgðarinnar. Fram kemur í stefnu að vegna vanskila allt frá gjalddaga hinn 1. september 2010 hafi skuldin öll verið gjaldfelld samkvæmt heimild í 11. gr. laga nr. 21/1992, með ákvörðun stjórnar stefnanda 17. janúar 2013. Fram kemur í greinargerð stefndu að stefndi Hreinn hafi flutt erlendis árið 2002. Fljótlega eftir flutningana hafi hann leitað til stefndu og sagst vera í greiðsluvandræðum vegna umrædds láns. Árin 2002-2011 hafi stefnda því greitt stefnanda samtals 871.558,6 krónur vegna lánsins. III. Stefnandi vísar eins og fyrr segir til þess að vegna verulegra vanskila, allt frá gjalddaga hinn 1. september 2010, hafi skuldin öll verið gjaldfelld samkvæmt heimild í 11. gr. laga nr. 21/1992, með ákvörðun stjórnar hinn 17. janúar 2013. Kveður hann nánari sundurliðun kröfunnar vera sem hér segir: Samtals 3.225.123 krónur, sem sé stefnufjárhæð þessa máls. Hafi skuldin ekki fengist greidd, þrátt fyrir innheimtutilraunir, og sé stefnanda nauðsyn að fá dóm fyrir kröfu sinni. Sé málið rekið sem skuldabréfamál eftir ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91/1991 samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins. Sé á því byggt að með áritun sinni á skuldabréfið hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða skuldina í samræmi við skilmála skuldabréfsins og að stefnda hafi með áritun sinni á bréfið tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins í samræmi við skilmála þess. IV. Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína aðallega á því að krafa stefnanda sé röng og með öllu ósönnuð. Framlögð skjöl nægi ekki til að hægt sé að átta sig á þeirri skuld sem stefnandi krefji stefndu um og ekki virðist tekið tillit til allra þeirra innborgana sem stefnda hafi innt af hendi, samtals að fjárhæð 871.558,6 krónur. Einnig sé á því byggt að stefnandi hafi hvorki framkvæmt greiðslumat á skuldara lánsins, stefnda Hreini, né hafi hann kynnt stefndu slíkt mat. Hafi stefnandi þannig vikist undan skyldum sínu samkvæmt svokölluðu Samkomulagi um notkun sjálfskuldaábyrgða, sem undirritað hafi verið af Páli Péturssyni, þáverandi félagsmálaráðherra og Finni Ingólfssyni, þáverandi viðskiptaráðherra, fyrir hönd stjórnvalda. Hafi samkomulagi þessu verið ætlað að setja meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er sjálfsskuldarábyrgð væri sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu og sé í 3. gr. þess kveðið á um mat á greiðslugetu. Komi þar fram að lánveitendum sé gert skylt að greiðslumeta lántaka þegar óskað sé sjálfskuldarábyrgðar til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu sem nemi meira en einni milljón króna. Þar segi jafnframt að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gangist í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Loks beri lánveitanda að upplýsa ábyrgðarmann ef niðurstaða greiðslumats bendi til þess að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar. Þá komi fram í 4. gr. samkomulagsins að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðir og dreifa með skjölum sem afhent séu ábyrgðarmönnum til undirritunar. Framangreint samkomulag hafi tekið gildi hinn 1. maí 1998 og hefði þannig tekið gildi er stefnda ritaði undir hina umdeildu sjálfskuldarábyrgð. Fyrir liggi að sjálfsskuldarábyrgð stefndu hljóði upp á tryggingu á skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól allt að 3.000.000 króna, ásamt vöxtum, verðtryggðum miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs, og sé hún því hærri en lágmarksfjárhæð 3. gr. samkomulagsins. Stefnandi sé stjórnvald og sé hann því bundinn af framangreindu samkomulagi, með vísan til undirritunar tilgreindra ráðherra, fyrir hönd stjórnvalda. Meginreglur fjármunaréttar, viðskiptavenja og almennar reglur um vandaða stjórnsýsluhætti leiði til sömu niðurstöðu, enda beri að gera sömu kröfur til stefnanda hvað varði ábyrgðarmenn og gerðar séu til annarra lánastofnanna. Jafnframt sé á því byggt að stefnandi hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni skv. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. einnig þær reglur sem gilt hafi fyrir gildistíð laganna, og hafi með því sýnt af sér verulegt tómlæti. Af þeim sökum telji stefnda sig óbundna af undirritun sinni á umrædda sjálfskuldarábyrgð. Í e-lið 2. gr. laga nr. 32/2009 komi skýrt fram að lögin gildi um stefnanda. Samkvæmt 12. gr. sömu laga gildi 7. gr. um ábyrgðir sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku þeirra. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. sömu laga sé með ábyrgðarmönnum átt við einstakling sem gangist persónulega í ábyrgð eða veðsetji tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka, enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skuli lánveitandi senda ábyrgðarmanni skriflega tilkynningu svo fljótt sem kostur sé þegar um sé að ræða vanefndir lántaka. Samkvæmt d-lið skuli lánveitandi með sama hætti tilkynna ábyrgðarmanni eftir hver áramót um stöðu láns sem ábyrgð standi fyrir og senda honum jafnframt yfirlit yfir ábyrgðir. Samkvæmt athugasemdum í greinagerð með frumvarpi til laganna sé meginsjónarmiðið að baki 7. gr. það, að lánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrif geta haft á forsendur ábyrgðar, ábyrgðarmanni í óhag. Ákvæðum 7. gr. er meðal annars ætlað að tryggja að ábyrgðarmaður eigi þess ávallt kost að grípa inn í aðstæður og greiða gjaldfallna afborgun eins og hún standi á gjalddaga, en 4. mgr. kveði á um að lánveitandi geti ekki þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Þá sé forsenda þess að lánveitandi geti innheimt dráttarvexti og vanskilakostnað sú að hann hafi tilkynnt ábyrgðarmanni með hæfilegum fyrirvara um vanefndir lántaka, sbr. 3. mgr. Í greinagerð frumvarpsins sé einnig áréttað að það sé lánveitandi sem beri sönnunarbyrðina fyrir því að tilkynningaskyldu hafi verið gætt, enda standi það honum nær en ábyrgðarmanni. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að hann hafi gætt að hinni lögbundnu tilkynningaskyldu sem á honum hvíli samkvæmt ákvæðum a-, c- og d-liðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Loks sé á því byggt að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um að lánveitandi geti ekki, þannig að gildi hafi gagnvart ábyrgðarmanni, gjaldfellt lán í heild sinni nema ábyrgðarmanni hafi áður verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Liggi fyrir að stefnandi hafi sýnt af sér algert tómlæti í þeim efnum. Skuli í því sambandi á það bent að erindi það er stefnandi segist hafa sent stefndu hinn 18. janúar 2013, og hafi innihaldið tilkynningu um gjaldfellingu, sé að vettugi virðandi. Beri erindið með sér að tilkynnt sé um gjaldfellingu á láni nr. x og sé höfuðstóll þess sagður vera 5.535.361 króna og staða þess 18. janúar 2013 sögð vera 6.186.627 krónur. Sé þar og skorað á stefndu að greiða skuldina án tafar. Ljóst sé að sjálfskuldarábyrgð sú er stefnda hafi undirritað hafi að hámarki numið 3.000.000 króna, verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs, og hafi ábyrgðin verið bundin við lán nr. R-026369. Verði því að telja að umræddri tilkynningu um gjaldfellingu hafi verið svo ábótavant að ekki verði á henni byggt í máli þessu, dómkröfum stefnanda til stuðnings. Það hafi því ekki verið fyrr en með birtingu stefnu í máli þessu sem stefndu hafi í raun orðið ljóst að stefnandi hygðist innheimta kröfu á hendur henni vegna umræddar sjálfsskuldarábyrgðar. Hafi hún því ekki fengið færi á að grípa inn í aðstæður og greiða gjaldfallnar afborganir lánsins, eins og þær hafi staðið á gjalddaga. Að framangreindu virtu telji stefnda því að gjaldfelling stefnanda á umræddu láni R-026369 geti ekki haft gildi gagnvart henni og beri af þeim sökum að fella niður hina umræddu sjálfskuldarábyrgð. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu gerir hún þá kröfu að dómkrafa stefnanda verði lækkuð þar sem ljóst sé að hún sé mun hærri en núvirði umræddrar sjálfskuldarábyrgðar. Þá sé einnig byggt á því til lækkunar að stefnandi hafi í engu tekið tillit til þegar greiddra afborgana stefndu, samtals að fjárhæð 871.558,6 krónur. Vegna lækkunarkröfunnar sé auk framangreinds vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 verði ábyrgðarmaður ekki krafinn um greiðslur á dráttarvöxtum eða innheimtukostnaði lántaka sem falli til eftir gjalddaga, nema liðnar séu tvær vikur frá því að ábyrgðarmanni hafi sannanlega verið gefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Hafi stefnandi á engan hátt sýnt fram á að þetta hafi verið gert. VI. Niðurstöður Stefnandi höfðar mál þetta sem skuldabréfamál á grundvelli XVII. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, á hendur stefnda Hreini Líndal sem skuldara samkvæmt framangreindu skuldabréfi, útgefnu af honum hinn 30. desember 1998, og á hendur stefndu Eddu, sem ritaði þann sama dag undir yfirlýsingu á bréfinu um að hún tækist á hendur sjálfskuldaábyrgð á láninu til tryggingar greiðslu á höfuðstól allt að 3.000.000 króna, ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði vegna vanskila. Var mætt af hálfu beggja stefndu við þingfestingu málsins hinn 11. júní 2013 og fengu þau frest til að skila greinargerð í málinu. Skilaði stefnda greinargerð sinni í næsta þinghaldi en stefndi fékk enn ítrekað fresti til að skila greinargerð, allt þar til við fyrirtöku málsins hinn 3. desember sama ár, en þá féll þingsókn hans niður. Gegn mótmælum stefnanda getur stefnda einungis komið að þeim vörnum sem kveðið er á um í 118. gr. laga nr. 91/1991, þar á meðal vörnum ef hún á ekki að sanna þær staðhæfingar sem varnir byggjast á eða unnt er að sanna þær með skjölum sem hún leggur fram, sbr. 3. tl. greinarinnar. Stefnda byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi ekki sýnt með gögnum fram á hver sé raunveruleg fjárhæð þeirrar skuldar sem stefnandi krefji hana um á grundvelli skuldabréfsins og að við útreikning kröfunnar hafi ekki verið tekið tillit til innborgana sem hún hafi innt af hendi til stefnanda samkvæmt framlögðum kvittunum, samtals að fjárhæð 871.558,60 króna, á árabilinu 2002-2011. Eins og áður er fram komið leiðrétti stefnandi, með bókun við upphaf aðalmeðferðar, dómkröfu sína til lækkunar vegna þess að eftirstöðvar lánsins við gjaldfellingu þess, 2.310.238 krónur, hefðu fyrir mistök verið tvífærðar í útreikningum á stöðu lánsins. Nema endanlegar dómkröfur stefnanda því eftir lækkunina 3.225.123 krónum, að viðbættum dráttarvöxtum og kostnaði, og er þar um að ræða höfuðstól vegna gjalddaganna 1. september árin 2010-2012 og 1. mars 2012, að viðbættum hinum gjaldfelldu eftirstöðvum lánsins 17. janúar 2013 að fjárhæð 2.310.238 krónur. Liggja fyrir í málinu afrit af tilkynningum til stefndu um vanskil á framangreindum gjalddögum og um gjaldfellingu lánsins, sem sýna meðal annars gjaldfallinn höfuðstól hverrar afborgunar og höfuðstól gjaldfelldra eftirstöðva lánsins á þeim tíma. Ljóst er að framlögð kvittun stefndu vegna greiðslu hinn 3. september 2002, að fjárhæð 52.492,60 krónur, lýtur ekki að þeirri skuld sem hér er til umfjöllunar heldur skuld stefnda Hreins Líndal samkvæmt skuldabréfi sem sagt er hafa númerið 0245573, vegna gjalddaga 2. maí og 2. júní 2002. Að öðru leyti sýna kvittanir þessar innborganir stefndu inn á skuldabréf stefnda hjá stefnanda áður en kom til þeirra vanskila sem mál þetta er sprottið af, fyrir utan innborganir hinn 1. mars 2010 að fjárhæð 108.949 krónur og 1. mars 2011 að fjárhæð 109.583 krónur. Verður af gögnum ráðið að framangreindar innborganir hafa verið til uppgjörs á þeim afborgunum lánsins sem féllu í gjalddaga á framangreindum dögum og að stefnandi hafi tekið fullt tillit til þeirra, enda lýtur stefnukrafan ekki að vanskilum á þeim gjalddögum. Að framangreindu virtu verður ekki talið að stefnda hafi sýnt fram á að stefnandi hafi ekki tekið fullt tillit til innborgana sem hún hefur innt af hendi inn á umrædda skuld við stefnanda og verður þeirri málsástæðu, til grundvallar kröfu hennar um sýknu eða lækkunar á kröfu stefnanda, því hafnað. Þá hefur stefnda ekki leitt neinar líkur að því að útreikningar stefnanda á framangreindum höfuðstólsfjárhæðum, að teknu tilliti til þeirrar tvífærslu á gjaldföllnum höfuðstól sem áður er getið um og leiðrétt var með sérstakri bókun stefnanda, séu á einhvern hátt rangir, sem leiða eigi til lækkunar eða niðurfellingar á dómkröfu stefnanda gagnvart henni. Verður staðhæfingum hennar þar um því hafnað. Stefnda byggir kröfu sína í öðru lagi á því að stefnandi hafi hvorki framkvæmt greiðslumat vegna stefnda Hreins né kynnt stefndu slík mat, en stefnanda hafi verið þetta skylt samkvæmt Samkomulagi um notkun sjálfskuldarábyrgða, dags. 27. janúar 1998. Aðilar samkomulags þessa voru Samband íslenskra viðskiptabanka, f.h. viðskiptabanka, Samband íslenskra sparisjóða, f.h. sparisjóða, Kreditkort hf., Greiðslumiðlun hf., Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra af hálfu stjórnvalda. Þrátt fyrir aðkomu framangreindra ráðherra, fyrir hönd stjórnvalda, að samkomulaginu verður af efni þess ráðið að því var einungis ætlað að taka til framangreindra íslenskra fjármálafyrirtækja en ekki að binda lánasjóði ríkisins, eins og stefnanda. Auk þess er hér til þess að líta að samkomulag þetta var ekki undirritað af menntamálaráðherra og gat því ekki bundið stefnanda sem stjórnvald sem undir það ráðuneyti heyrir. Með hliðsjón af þessu verður ekki fallist á það með stefndu að stefnandi hafi við útgáfu skuldabréfsins verið skuldbundinn til að láta framkvæma greiðslumat fyrir stefnda Hrein og kynna henni það mat. Er þessari málsástæðu stefndu því hafnað. Af því leiðir og að ekkert hald er í þeirri málsástæðu stefndu að víkja beri sjálfskuldarábyrgðinni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem ósanngjarnt sé, með tilliti til brota stefnanda á samkomulaginu, að bera ábyrgðina fyrir sig og byggja á henni rétt. Stefnda byggir og á því að stefnandi hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni skv. a- og d-lið 1. mgr. og 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Hafi stefnandi með þessu sýnt af sér verulegt tómlæti sem eigi að leiða til þess að hún sé óbundin af ritun sinni undir sjálfsskuldarábyrgðaryfirlýsinguna, sbr. 2. mgr. 7. gr., en að öðrum kosti að gjaldfelling lánsins teljist ólögmæt, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Einnig sé ljóst að tilkynningu um gjaldfellingu lánsins hafi verið svo ábótavant að ekki verði á henni byggt. Í málinu liggja fyrir afrit af svokölluðum innheimtuviðvörunum, til beggja stefndu, vegna vanskila þess stefnda á framangreindum gjalddögum, afrit tilkynninga um gjaldfellingu námslánsins sömuleiðis til þeirra beggja og loks afrit yfirlits til stefndu yfir stöðu lánsins í lok árs 2011, dags. 31. janúar 2012, og stöðu þess í lok árs 2012, dags. 6. febrúar 2013. Verður ráðið af bréfunum til stefnda Hreins að þau hafi verið send á heimilisfang stefndu og átt að berast henni. Kannaðist hún við það í skýrslu sinni fyrir dómi að tilkynningar vegna stefnda hefðu borist henni, þar sem hann hefði verið búsettur erlendis. Hefði hún svo reynt að senda þær tilkynningar áfram til stefnda, eftir að hún fékk upplýst um heimilisfang hans í Bretlandi. Spurð hvort hún hefði sjálf fengið sendar umræddar tilkynningar kvaðst hún ekki neita því að svo gæti verið þótt hún myndi ekki beinlínis eftir því. Hún fyndi þær allavega ekki hjá sér. Hún kannaðist þó við að hafa fengið tilkynningu stefnanda um gjaldfellingu skuldarinnar, sem dagsett er 18. janúar 2013, og innheimtuviðvörun, dags. 16. október 2012. Þá kom fram hjá stefndu að hún hefði fengið þær upplýsingar hjá starfsmanni stefnanda að því aðeins gæti stefnandi knúið á um greiðslu lánsins gagnvart skuldara lánsins, stefnda, að hún hætti að greiða af því þannig að lánið yrði gjaldfellt vegna vanskila. Að því virtu sem hér hefur verið rakið verður að telja nægilega liggja fyrir að stefnandi hafi sent stefndu framangreindar tilkynningar og að stefndu hafi verið fullljóst, þrátt fyrir vöntun á númeri lánsins í gjaldfellingartilkynningunni og framangreinda tvífærslu gjaldfellds höfuðstóls, að sú tilkynning laut að hinu umdeilda láni stefnda. Samkvæmt því verður að hafna málsástæðum hennar er að þessu lúta. Við útgáfu umrædds skuldabréfs tókst stefnda á hendur sjálfskuldarábyrgð „til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á höfuðstól allt að kr. 3.000.000, ásamt vöxtum, verðbótum, dráttarvöxtum og öllum kostnaði ef vanskil verða“. Þá kemur fram að höfuðstóll ábyrgðarinnar skuli breytast í samræmi við vísitölu neysluverðs frá útgáfudegi ábyrgðarinnar. Við útfyllingu stefnanda á höfuðstóli lánsins reyndist hann mun lægri en framangreind hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar, eða 1.987.764 krónur. Grunnvísitala lánsins var þá 202,8, en var 402,0 í lok árs 2012, rétt fyrir gjaldfellingu lánsins. Samkvæmt því verður að telja að eftirstöðvar höfuðstóls lánsins, að teknu tilliti til áfallinna verðbóta, rúmist innan sjálfskuldarábyrgðar stefndu, að viðbættum vöxtum og kostnaði við innheimtu þess. Verður því ekki á það fallist með stefndu að dómkrafa málsins gagnvart stefndu sæti lækkun þar sem hún rúmist ekki öll innan sjálfsskuldarábyrgðar stefndu. Að virtu öllu því sem að framan hefur verið rakið verða dómkröfur stefnanda teknar til greina. Verður báðum stefndu því gert að greiða stefnanda óskipt hina umstefndu skuld, að viðbættum dráttarvöxtum eins og fram kemur í dómsorði. Stefndi Hreinn Líndal og stefnda Edda greiði stefnanda óskipt 500.000 krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndu, Hreinn Líndal Ágústsson og Edda Olgeirsdóttir, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskra námsmanna, óskipt 3.225.123 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 354.007 krónum frá 1. september 2010 til 1. september 2011, af 589.373 krónum frá 1. september 2011 til 1. mars 2012, af 703.364 krónum frá þeim degi til 1. september 2012, af 914.885 krónum frá þeim degi til 17. janúar 2013, en af 3.225.123 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 360/2005
Fasteignakaup Galli Skoðunarskylda Upplýsingaskylda
K og G kröfðust skaðabóta eða afsláttar vegna galla sem þau töldu vera á fasteign þeirri er þau keyptu af S fyrir milligöngu J, U og F. Gögn málsins báru með sér að gallar umræddrar húseignar voru sjáanlegir við venjulega skoðun hennar og varð ekki annað ráðið af framburði dómkvadds matsmanns við skýrslugjöf fyrir dómi en að svo hafi verið. Þá var fram komið að K og G hafi verið ljóst að S hafði hvorki lagfært galla á húsinu fyrir sölu þess né hafi staðið til að hann myndi lagfæra þá. Engu að síður hafi þau gert tilboð í húsið í þessu ástandi, sem samþykkt var samdægurs. Var ekki talið að upplýsingaskylda J, U og F hafi tekið til þeirra ágalla sem áttu að vera K og G ljósir við venjulega skoðun. Samkvæmt framansögðu gátu K og G heldur ekki borið fyrir sig þau ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignakaup er lúta að neytendakaupum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu J, U og F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2005. Þau krefjast þess að gagnáfrýjendur verði dæmdir til að greiða þeim óskipt 7.278.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. október 2005. Þeir krefjast staðfestingar á sýknu héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt til réttargæslu í málinu. Eins og fram kemur í héraðsdómi bera gögn málsins með sér að gallar hússins að Víðimel 25, Reykjavík, voru sjáanlegir við venjulega skoðun á fasteigninni og verður ekki annað ráðið af framburði dómkvadds matsmanns við skýrslugjöf fyrir dómi en að svo hafi verið. Þá er fram komið að aðaláfrýjendum hafi verið ljóst að gagnáfrýjandinn Sporhamar ehf. hafði hvorki lagfært galla á húsinu fyrir sölu þess né stóð til að hann myndi lagfæra þá. Eigi að síður gerðu aðaláfrýjendur tilboð í húsið í þessu ástandi, sem samþykkt var samdægurs. Verður ekki talið að upplýsingaskylda gagnáfrýjenda hafi tekið til þeirra ágalla sem áttu að vera aðaláfrýjendum ljósir við venjulega skoðun. Samkvæmt framansögðu geta aðaláfrýjendur heldur ekki borið fyrir sig þau ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignakaup er lúta að neytendakaupum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjenda af öllum kröfum aðaláfrýjenda. Eftir þessum úrslitum skulu aðaláfrýjendur greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, Karl Alvarsson og Guðrún Hannele Henttinen, greiði óskipt gagnáfrýjandanum Sporhamri ehf. samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur greiði óskipt gagnáfrýjendunum Jóni Guðmundssyni og Unnari Smára Ingimundarsyni samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjandanum Fasteignamarkaðinum ehf. samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. maí 2005. Mál þetta höfðuðu Karl Alvarsson, kt. 240155-3549, og Guðrún Hannele Henttinen, kt. 231056-5809, bæði til heimilis að Víðimel 25, Reykjavík, með stefnu birtri 21. október 2004 á hendur Sporhamri ehf., kt. 620487-1479, Sæbólsbraut 34a, Kópavogi, Jóni Guðmundssyni, kt. 200442-2539, Hegranesi 24, Garðabæ, Unnari Smára Ingimundarsyni, kt. 030566-4169, Barðastöðum 13, Reykjavík, Fasteigna­markaðinum ehf., kt. 440973-0359, Óðinsgötu 4, Reykjavík, og til réttargæslu Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 3. maí sl. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða óskipt 7.278.000 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 19. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu óskipt, að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefnandi gerir ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi Sporhamar ehf. krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefndu Jón Guðmundsson, Unnar Smári Ingimundarson og Fasteigna­markaðurinn ehf. krefjast aðallega sýknu, til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að dráttarvextir verði aðeins dæmdir frá dómsuppsögudegi. Þá krefjast þessir stefndu málskostnaðar, stefndu Jón og Unnar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu keyptu tvo eignarhluta í húsinu við Víðimel 25 af stefnda Sporhamri með samningum sem dagsettir eru 26. júlí 2002. Kauptilboð var samþykkt 7. maí 2002, en kaupsamningsgerð beið uns lokið var gerð eignaskiptasamnings. Um er að ræða efri hæð og rishæð, eignarhluta 0201 og 0301, svo og bílskúr. Stefndi Sporhamar hafði keypt allt húsið af Viðskiptaskrifstofu Kína og kínverska sendiráðinu 12. apríl 2002. Húsið var afhent þessum stefnda 20. júní sama ár. Afsal var gefið út 26. september 2002. Milligöngu um söluna hafði stefndi Fasteignamarkaðurinn. Stefndi Sporhamar skipti eigninni upp og seldi einstaka eignarhluta í húsinu. Söluyfirlit vegna umræddra hluta eru unnin af starfsmönnum stefnda, Fasteigna­markaðarins, 12. og 19. apríl 2002. Fyrri eigendur höfðu leitað til Múrtaks ehf. vegna viðgerða á steyptum þak­rennum, svölum o.fl. Skilaði Múrtak ehf. tilboði vegna þessa þann 27. ágúst 2001, þar sem lýst var hvaða úrbætur þyrfti að gera á húseigninni að Víðimel 25 að utanverðu. Var kostnaður áætlaður 8.995.125 krónur. Stefnendur buðu í eignarhlutana tvo þann 7. maí 2002. Var tilboð þeirra samþykkt samdægurs. Skyldi afhenda eignirnar 20. júní, en þann dag átti fyrri eigandi að skila til stefnda Sporhamars. Kaupsamningur var undirritaður 26. júlí. Skýra aðilar það svo að tafir hafi orðið á gerð eignaskiptasamnings. Þann dag voru eignirnar afhentar stefnendum. Stefnendur segja að þau hafi tekið eftir því síðla sumars 2002 hversu miklar steypuskemmdir séu á húsinu. Hafi þetta sést er notaður var stigi til að þvo glugga. Hafi fasteignasölunni verið gert viðvart og hafi stefndi Unnar Smári lofað að tilkynna stefnda Sporhamri um þessa galla. Hafi verið stefnt að því að aðilar hittust á fundi, en honum hafi verið frestað að ósk stefnda. Hafi fundur loks verið haldinn 11. janúar 2003 og hafi þá verið ákveðið að afla tilboða í viðgerðir til að sjá umfang skemmdanna. Boðað var til fundar á fasteignasölunni 2. apríl 2003, en ekki var mætt til hans af hálfu stefnda Sporhamars. Stefnendur segja að þá fyrst hafi þeim orðið kunnugt um áðurnefnt tilboð Múrtaks fyrir fyrri eiganda. Lögmaður stefnenda ritaði stefnda Sporhamri bréf 28. maí 2003 og lýsti þar göllum á húseigninni og þeirri skoðun sinni að stefndi væri bótaskyldur. Stefndi neitaði að viðurkenna bótaskyldu með bréfi 16. júní sama ár. Er lokið var matsgerð að kröfu stefnenda kröfðu þau stefnda enn um bætur, en hann hafnaði kröfum þeirra með bréfi 29. mars 2004. Nokkru síðar lýsti stefndi Spor­hamar vilja til að leysa eignirnar til sín. Að kröfu stefnenda var dómkvaddur matsmaður til að leggja mat á meinta galla á fasteigninni. Er matsgerð hans dagsett 30. desember 2003. Í niðurstöðum sínum rekur matsmaður þörf fyrir ýmsar endurbætur og viðgerðir utanhúss. Metur hann kostnað samtals 7.278.000 krónur. Rétt er að taka upp úr matsgerð lýsingu á húsinu og skemmdum á því: „Við skoðun má víða á húsinu sjá skemmdir á steypu og múrhúð. Sem dæmi má nefna: • lausir kantar við glugga • kantar fallnir af við glugga • lausir vatnshallar undir gluggum • vatnshallar fallnir af undir gluggum • múrhúð fallin af veggjum • kantar ofan á svalahandriðum eru lausir og að hluta fallnir af • steypustyrktarstál hefur tærst (ryðgað) og sprengir af sér steypuhulu á flötum, á köntum og neðan í svölum • steypustyrktarstál hefur tærst og klýfur steyptar súlur framan við glugga á suðurhlið • frostskemmdir eru í steypu undir glugga á 2. hæð suðurhliðar •frostskemmdir eru í steyptum þakrennum og steypa fallin burtu á köflum. o.fl. Búið er að koparklæða steinsteyptar þakrennur og þakkant að framan. Húsið er múrhúðað með steindri áferð. Steiningin er með kvartsi, hrafntinnu og silfiirbergi. Allmikið hlutfall silfurbergs er í steiningunni. Húsi er byggt 1946 skv. upplýsingum Fasteignamats ríkisins og er því orðið 57 ára gamalt. Líftími steiningar á útveggjum hefur sýnt sig að vera 40 til 60 ár (Steinuð hús, varðveisla, viðgerðir, endurbætur og nýsteining. Útg.: Húsafriðunarnefnd ríkisins, mars 2003) og því má segja að steiningin á húsinu hafi runnið sitt skeið. Steiningin á húsinu er þó einstaklega góð, að mati matsmanns, og helstu skemmdir eru af öðrum toga; tæring á steypustyrktarstáli, frostskemmdir í steinsteypu og múrhúðaðir kantar losna. Reynslan hefur sýnt það að nær ómögulegt er að gera við steinuð hús þannig að ekki sjáist. Hins vegar getur viðgerð sem sést, vel átt rétt á sér þegar um takmarkaðar viðgerðir er að ræða og telja má að lengja megi líftímann í heild með slíkum viðgerðum. Af sömu ástæðum og hér eru nefndar telur matsmaður að rétt geti verið að skipta um glugga um leið og steinuð hús eru endursteinuð, einkum ef telja má að ástand þeirra sé orðið slakt og gera megi ráð fyrir umfangsmiklum endurbótum á þeim áður en að ný steining þarfhast viðhalds. Það verður hins vegar að vera ákvörðun eigenda þar sem vera kann að nokkuð sé eftir af líftíma glugga eða eins og í þessu tilviki að nýlega hafí verið gerðar á þeim endurbætur. Óhjákvæmilegt er að brjóta frá gluggum þegar skipt er um þá og slík ummerki er ómögulegt að fela síðar. Miklar frostskemmdir eru í steyptnm þakrennum og steypustyrktarstál tært. Þegar hefur steypa fallið burt á köflum en slíkt gerist ekki fyrr en frostskemmdir eru langt gengnar. Þannig má segja að steypan hafi að miklum hluta misst sinn fyrri styrk. Koparklæðning framan á þakkanti er fest í kantinn en þar sem steypan er fallin burtu eru festingarnar berar og hafa því eðlilega ekkert hald. Skemmdir á átta steyptum súlum framan við stofuglugga á suðurhlið, fjórar á annarri hæð og fjórar á þriðju hæð, eru alvarlegar þar sem steypustyrktarstál hefur tærst og sprengt súlumar. Ætla má að burðarþol súla sé skert frá því sem þeim var ætlað í upphafí. Matsmaður álítur þó að enn sé mikið þrýstiþol í súlunum vegna þess að þeim er haldið saman með jámbendingu (lykkjubendingu).” Síðan er í matsgerðinni lýst nauðsynlegum aðgerðum vegna þessa. Heildar­kostnaður vegna þeirra nemur stefnufjárhæðinni. Í matsgerð er einnig fjallað um fleiri atriði, en ekki ástæða til að rekja þau hér. Matsmaðurinn, Hjalti Sigmundsson, gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hann kvaðst telja að þær skemmdir sem hann skoðaði hafi verið komnar fram all nokkru áður en matsskoðun fór fram. Sagði hann þetta algengar skemmdir á gömlum stein­húsum. Hann sagði að þessar skemmdir væru sýnilegar með berum augum, en ganga þurfi í kringum húsið til að sjá þær. Stefnandi Karl Alvarsson sagði í aðilaskýrslu sinni að hann hefði fengið sölu­skýrslu. Þá hefði hann skoðað myndir af eigninni á netinu. Komið hefði fram að Sporhamar væri seljandi og að Eiríkur, fyrirsvarsmaður, væri byggingameistari. Hann hefði síðan skoðað húsið með Eiríki. Hann kvaðst hafa séð sprungur við glugga, lausan múr á svalahandriði og skemmdir við útidyratröppur. Hann hefði ekki tekið eftir því að það væru skemmdir í þakskegginu. Það hefði verið bjart og litirnir í húsinu hefðu orðið til þess að ekki sáust skemmdir þar. Þá hefði Eiríkur ekki bent á neinar skemmdir. Það hefðu verið gefnar mjög litlar upplýsingar um ástand hússins, ítrekað að húsið væri traust og vel byggt. Hann sagði að ekki hefði verið minnst á ákvæði um að kaupendur hefðu skoðað eignina og sætt sig við ástand hennar. Kvaðst hann ekki hafa lagt sérstaka merkingu í þetta ákvæði, það væri hefðbundið. Kaup­tilboðsblaðið hefði verið tilbúið með öðru en kaupverði þegar hann kom til að ganga frá því. Stefnandi kveðst hafa tekið eftir öllum skemmdunum þegar hann hafi þvegið glugga í byrjun ágúst. Hefði hann haft samband við fasteignasöluna. Hann hefði íhugað að halda eftir greiðslu 1. september, en fasteignasalan hefði lagt að honum að greiða. Hann hefði því gert það, enda ekki gert sér þá almennilega grein fyrir umfangi skemmdanna. Fram kom hjá stefnanda að hann hefði ekki fengið að vita af ástandsskýrslu Múrtaks. Hann hefði um haustið haft samband við aðila og leitað tilboða í viðgerðir á húsinu. Þá hefði hann komist að því að Múrtak hefði unnið umrædda skýrslu og fengið eintak af henni. Eiríkur Guðbjartur Guðmundsson, fyrirsvarsmaður stefnda Sporhamars, gaf aðilaskýrslu. Hann kvaðst ekki hafa ætlað að gera annað en að láta gera skipta­samning um eignina og selja í fjórum hlutum. Hann kvaðst hafa sagt öllum að húsinu hefði ekki verið haldið við og ástand þess væri dapurlegt, bæði úti og inni. Það væri þörf á viðgerðum, en húsið hefði verið byggt glæsilega. Hann hefði sagt frá ástandi hússins og það hefði verið möl með fram húsinu. Einnig gáfu skýrslur fyrir dómi stefndu Jón Guðmundsson og Unnar Smári Ingimundarson, en þeir eru báðir löggiltir fasteignasalar og starfa hjá meðstefnda Fasteignamarkaðnum. Þá gaf einnig skýrslu Guðmundur Jónsson, löggiltur fasteignasali, sölumaður hjá stefnda Fasteignamarkaðnum. Loks var tekin skýrsla af Atla Eðvaldssyni, en hann keypti aðra íbúð í húsinu af stefnda Sporhamri. Fram kom í skýrslu Jóns Guðmundssonar að hann hefði á sínum tíma vitað af ástandsskýrslu þeirri sem Múrtak hafði unnið. Hann hefði hins vegar verið búinn að gleyma henni þegar kom að því að selja fyrir stefnda Sporhamar. Hann sagði að íbúðirnar í húsinu hefðu verið seldar á mjög lágu verði. Ef húsið hefði verið í góðu ástandi hefði fengist mun hærra verð fyrir íbúðirnar. Málsútlistun og málsástæður stefnanda. Stefnendur segja að fasteignir þær er þau keyptu hafi verið haldnar göllum utanhúss sem stefndu beri óskipta ábyrgð á. Krefja þau um skaðabætur og afslátt af kaupverði og vísa til 41. og 43. gr. laga nr. 40/2002. Nánar vísa stefnendur til matsgerðar sem þau öfluðu og þess kostnaðarmats er unnið var fyrir fyrri eiganda eignarinnar. Gallar á eigninni séu verulegir, kostnaður við lagfæringar nemi fjórðungi af kaupverði eignanna. Óyggjandi sé að fasteignirnar hafi ekki verið í því ástandi sem þau hafi mátt ætla, samkvæmt þeim upplýsingum sem lágu fyrir og af skoðun. Vísa þau sérstaklega til 18.-20. gr. laga nr. 40/2002, en einnig til 26. og 27. gr. laganna. Um kröfur á hendur stefnda Sporhamri. Stefnendur telja að kaup þeirra hafi verið neytendakaup samkvæmt 6. gr. laga nr. 40/2002. Ástand hússins að utanverðu hafi ekki verið í samræmi við þær kröfur sem gerðar séu til fasteigna í neytendakaupum samkvæmt 2. mgr. 19. gr. laganna. Því beri stefndi Sporhamar bótaábyrgð gagnvart stefnendum. Stefnda Sporhamri ehf. hafi borið að sjá til þess að ástand hússins að utanverðu væri í samræmi við þær kröfur sem gerðar voru á þeim tíma sem það var byggt, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Hafi stefnda borið að sjá til þess að húsið væri selt stefnanda án galla. Þetta hafi verið vanefnt. Stefnandi segir að gögn málsins og framkoma stefnda sýni að salan hafi verið liður í atvinnustarfsemi þessa stefnda. Stefndi sé einkahlutafélag og tilgangur þess sé m.a. mannvirkjagerð og kaup og rekstur fasteigna. Eigandi félagsins og framkvæmdastjóri sé húsasmíðameistari. Tilgangur stefnda með kaupum og sölu hússins virðist eingöngu sá að hafa fjárhagslega hagnað. Þeim tilgangi hafi hann náð. Stefnendur segjast hafa vitað að fyrirsvarsmaður stefnda er sérfræðingur á sviði húsbygginga og stundar atvinnustarfsemi á því sviði. Hafi fyrirsvarsmaðurinn verið kynntur sem annar af eigendum hússins á söluyfirlitum. Hafi stefnendur skoðað íbúðirnar ásamt fyrirsvarmanninum og hafi þau treyst þeim upplýsingum er hann veitti. Þá benda stefnendur á, sbr. 6. gr. laga nr. 40/2002, að stefnda hafi verið kunnugt að íbúðirnar hafi verið ætlaðar til persónulegra nota. Verði ekki á framangreint fallist byggja stefnendur á því að stefndi og fyrirsvarsmenn hans hafi vitað um ástand hússins og steypuskemmdirnar, en ekki upplýst stefnendur um þær. Á stefnda hafi hvílt upplýsingaskylda, bæði lög- og samningsbundin. Vísa stefnendur um þetta til 26. gr. laga nr. 40/2002 og 10. tl. kaup­samnings. Stefndi hafi ekki getað vikið sér undan því að veita upplýsingar um ástand hússins. Þá segja stefnendur að stefndi hafi veitt þeim rangar upplýsingar. Fyrirsvars­maður stefnda hafi viðhaft mörg orð um hve vandað og traust húsið væri og vel byggt. Þá hafi húsið ekki verið í samræmi við þær upplýsingar er veittar voru í auglýsingum og söluyfirlitum, en þar hafi í engu verið getið um galla. Um kröfur á hendur stefndu Fasteignamarkaðnum, Jóni Guðmundssyni og Unnari Smára Ingimundarsyni. Umrædd kaup fóru fram fyrir milligöngu Fasteignamarkaðarins, en stefnandi segir að stefndu Jón Guðmundsson og Unnar Smári Ingimundarson séu skrifaði fyrir fasteignasölunni og hafi annast söluna. Vísar hann hér til 1. gr. laga nr. 54/1997. Stefndu Jón og Unnar hafi tekið á sig ábyrgð á því tjóni sem starfsmenn fasteigna­sölunnar valda í starfi. Telur stefnandi að þessir aðilar beri óskipta ábyrgð á tjóni vegna gallanna, vegna starfa þeirra sjálfra eða starfsmanna samkvæmt reglunni um húsbóndaábyrgð. Þessir stefndu hafi vitað að húsið þyrfti viðhald að utan og hafi einnig vitað um áðurnefnt kostnaðarmat Múrtaks. Þrátt fyrir þetta hafi þeir ekki greint stefnendum frá ástandi hússins eða kostnaðarmatinu. Hafi þeir vanrækt upplýsinga- og leiðbeiningarskyldu sína. Beri hér einnig að líta til þess að um neytendakaup hafi verið að ræða. Stefnendur segja að stefndu hafi sem fasteignasalar brotið gegn 12. gr. laga nr. 54/1997, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 93/1998, með því að geta ekki um gallana og kostnaðarmatið í söluyfirlitum. Hér hafi verið um að ræða galla sem rýrt gátu verulega verðmæti hússins. Því hafi borið að gera grein fyrir þeim í söluyfirliti. Þá hafi þessa ekki verið getið í kaupsamningum. Þá telja stefnendur að stefndu hafi vanenfnt skyldur sínar gagnvart þeim og ekki gætt réttmætra hagsmuna þeirra. Hafi með þessu verið brotið gegn 10. gr. og 2. mgr. 13. gr. laga nr. 40/2002. Þessi skylda hafi verið sérstaklega rík í þessu tilviki, þar sem seljandinn var sérfróður um byggingar, en kaupendur ekki. Til vara kveðast stefnendur byggja á því að stefndu hafi vanrækt að afla betri upplýsinga með sjálfstæðri skoðun hússins og gera kaupendum síðan grein fyrir ástandi hússins. Telja stefnendur þetta leiða af 10. gr. laga nr. 54/1997. Stefnendur segja að þau hafi uppfyllt aðgæslu- og rannsóknarskyldu sína. Hafa beri í huga að þau séu ekki sérfróð um byggingar. Gallarnir hafi ekki verið sjáanlegir nema að í þá væri rýnt eða að sérfróður maður skoðaði húsið gaumgæfilega. Þá sé sumpart örðugt að sjá galla á þakkanti vegna aðstæðna við húsið. Þá benda þau á að þau hafi gert viðvart um gallana þegar er þau urðu þeirra vör. Verði komist að þeirri niðurstöðu að stefnendur hafi ekki uppfyllt skoðunar­skyldu sína byggja þau á því til vara að það hafi ekki áhrif á kröfur þeirra. Skylda kaupanda til skoðunar samkvæmt 1. og 2. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 víki fyrir upplýsingaskyldu seljanda samkvæmt 26. gr. sömu laga. Stefndi andmælir þeirri fullyrðingu er fram kom í bréfi stefnda Sporhamars að verð íbúðanna hafi verið lágt vegna ástands þeirra. Telur hann þetta ósannað. Þá hafi hagnaður stefnda að viðskiptunum numið 9 milljónum króna. Þá segir hann að ákvæði í kaupsamningi um að kaupendur hafi kynnt sér eignina með skoðun og sætti sig við ástand hennar ekki hafa nein áhrif í þessu sambandi. Auk þess að hér sé um að ræða staðlaðan texta þá hafi þetta ekki þýðingu í neytendakaupum. Leiði það af 28. gr. laga nr. 40/2002, sbr. 26. og 27. gr. Þá sé húsið gallað þrátt fyrir hið staðlaða ákvæði, þar sem það hafi verið í mun lakara ástandi en ætla mátti út frá kaupverði og öðrum atvikum, sbr. 2. mgr. 28. gr. Stefnukrafa er byggð á niðurstöðum í matsgerð. Matsliðir 1.1 og 1.2 fjalli um viðgerðir á steypu og múrhúð og er heildarkostnaður metinn 7.278.000 krónur. Er það höfuðstóll stefnukröfu. Stefnendur krefjast dráttarvaxta frá 19. apríl 2004, einum mánuði frá dagsetningu bréfs lögmanns þeirra þar sem stefndu voru krafðir um greiðslu í samræmi við matsgerðina. Auk þeirra réttarheimilda sem að framan er getið vísa stefnendur almennt til laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og laga nr. 54/1997, nú laga nr. 99/2004. Þá vísa þau til 9. gr. og 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 svo og til meginreglna kröfu- og skaðabótaréttar. Málsútlistun og málsástæður stefnda Sporhamars. Stefndi kveðst hafa keypt allt húsið að Víðimel 25 þann 12. apríl 2002. Hann hafi ætlað að selja eignina strax í 4 hlutum eins og henni hefði verið skipt áður. Hafi því þurft að gera skiptayfirlýsingu. Hann segist ekki hafa verið búinn að auglýsa eignina er stefnendur skoðuðu, en hafa veitt fasteignasölunni heimild til að sýna íbúðirnar. Hafi nokkrum aðilum verið sýnt húsið. Segir hann að stefnendur hafi sagst vera búin að skoða húsið að utan er þeim voru sýndar íbúðirnar. Hafi stefnandi Karl minnst á að bílskúr væri lélegur. Þá hafi fyrirsvarsmaður stefnda sýnt þeim illa farið svalahandrið og að brotnað hefði úr þakrennu. Stefndi segir að ástand hússins að utan hafi verið lélegt, enda sé húsið gamalt og fyrri eigandi hafi ekki sinnt nauðsynlegu viðhaldi síðustu árin. Klætt hefði verið yfir þakrennur og kant að utan með kopar upp úr 1970 og hafi ónýtur þakkanturinn að neðan blasað við þeim sem horfðu upp í hann. Stefndi segir að stefnendur eigi ekki rétt til bóta eða afsláttar vegna galla. Engu hafi verið leynt varðandi ástand hússins. Við skoðun hafi mátt sjá að það þyrfti verulegt viðhald. Húsið sé 56 ára gamalt, en í matsgerð segi að líftími steiningar á út­veggjum eins og eru á þessu húsi sé 40-60 ár. Steyptir þakkantar hafi verið illa farnir og sjáanlegar sprungur og ryðblettir að utan, sem bentu til ryðgaðs steypujárns. Stefndi mótmælir því að viðskipti aðila séu neytendakaup. Þó svo vilji til að stefndi sé einkahlutafélag skipti það ekki máli, heldur um hvers konar sölu hafi verið að ræða. Þetta hafi verið venjuleg fasteignakaup. Stefnendur hafi vitað að fyrri eigendur voru enn í húsinu og að stefndi myndi ekki gera neitt við húsið. Stefnendur hafi gert tilboð í húsið eins og það var og gerðu engar kröfur til stefnda um frágang. Salan sé því ekki liður í atvinnustarfsemi stefnda. Stefndi segir að lög nr. 40/2002 hafi tekið gildi 1. júní 2002 og gildi samkvæmt 62. gr. laganna um samninga sem gerðir séu eftir þann dag. Kaup­samningur aðila sé gerður 26. júlí 2002, auk þess sem samningurinn vísi til laganna. Þó komi til álita eldri venjur í fasteignakaupum og lögjöfnun frá lögum um lausa­fjárkaup varðandi þau atvik er gerðust fyrir 1. júní, svo sem skoðun kaupanda og upplýsingagjöf seljanda. Stefndi bendir á sérstakt ákvæði í kaupsamningi þar sem segi að kaupandi hafi kynnt sér eignina með skoðun og sætti sig við ástand hennar. Þetta sé ekki staðlaður texti á prentuðu kaupsamningsformi, heldur sérstakur texti í þeim hluta þar sem eigninni er lýst. Það sé óvenjulegt. Þá hafi yfirlýsing þessi þýðingu, þrátt fyrir ákvæði 28. gr. laga nr. 40/2002, þar sem ásand hússins sé ekki að mun lakara en stefnendur höfðu ástæðu til að ætla. Með ákvæði þessu sé vakin athygli á því að eitthvað sé athugavert við ástand eignarinnar og kaupendur veki þá tiltrú hjá seljanda að þeir hafi skoðað eignina rækilega. Stefndi fullyrðir að stefnendur hafi verið upplýstir rækilega um ásand hússins. Þau geti því ekki átt rétt á bótum vegna galla. Þá bendir stefndi á að stefnandinn Karl Alvarsson sé löglærður og þekki því til réttarstöðu aðila við fasteignakaup. Stefndi segir að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að íbúðirnar séu gallaðar í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002. Stefndi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi og ekki sé sýnt fram á að ágallar rýri verðmæti eignarinnar umfram það sem stefnendur máttu búast við. Stefndi bendir á að stefnandi hafi haft ærinn tíma fram að kaupsamningsgerð til að skoða eignina. Þau geti ekki borið fyrir sig galla sem þau þekktu eða máttu þekkja er kaupsamningar voru gerðir, sbr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Stefndi mótmælir því að rangt sé þegar segir í söluyfirliti að húsið sé glæsilegt og vel byggt. Þetta vísi til hönnunar hússins og byggingar þess. Þetta staðfesti mats­maðurinn, sem telji að aldur og skortur á viðhaldi setji mark sitt á húsið. Stefndi bendir á að stefnendur skýri ekki út hvernig þau geti krafist bóta vegna endurbóta og viðgerða á öllu húsinu að utan. Hlutur þeirra í sameign sé aðeins 47,4%. Þá segir hann að kostnaður samkvæmt matsgerð feli í raun í sér endurbætur, en ekki viðgerð. Stefndi mótmælir til vara vaxtakröfu. Ákveðnar kröfur hafi ekki komið fram í bréfi lögmanns stefnenda og skuli því miða við þingfestingardag, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Málsútlistun og málsástæður stefndu Fasteignamarkaðarins, Jóns Guðmundssonar og Unnars Smára Ingimundarsonar. Þessir stefndu fullyrða að stefnendum hafi verið sýnt allt húsið og þær skemmdir sem á því hafi verið. Vegna ástands hússins hafi sérstakur fyrirvari verið settur í kauptilboð og síðan í kaupsamning. Þetta ákvæði hafi verið skrifað upp sérstaklega, þó það sé í þeim prentuðu skilmálum sem notast var við. Stefnandi Karl sé löglærður og ljós þýðing þess að textinn er tvítekinn. Langur tími hafi liðið þar til kaupsamningar voru gerðir og hafi því verið ærið tilefni fyrir stefnendur að skoða húsið. Stefnandi Karl Alvarsson sé löglærður og því ljós þýðing þessa sérstaka viðbótartexta. Stefndu bera það fyrir sig að stefnendur segist hafa orðið vör við gallana síðla sumars, en hafi ekki kvartað fyrr en í ársbyrjun 2003. Allt haustið hafi stefnendur greitt kaupsamningsgreiðslur án athugasemda. Sé þetta tómæti þeirra slíkt að allar hugsanlegar kröfur séu fallnar niður. Þá segja stefndu að gallarnir séu svo augljósir að ekki þurfi stiga eða nákvæmar rannsóknir til að sjá þær. Öll þau atriði sem greind séu í matsgerðinni séu augljós við venjulega skoðun. Stefndu segja að kaupin hafi komist á með samþykki tilboðs 7. maí 2002. Lög nr. 40/2002 gildi því ekki um viðskiptin, heldur venjuréttur sé sem myndast hafði á grundvelli laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Um söluyfirlitin og samningsgerðina gildi því eldri reglur. Frá og með undirritun kaupsamninga gildi hins vegar lög nr. 40/2002. Stefndu mótmæla því að bótaskylda þeirra verði byggð á því að upplýsingar vanti í söluyfirlit. Benda þeir á að í yfirlitinu sé tekið fram að upplýsingar sem þar sé að finna séu byggðar á opinberum gögnum og upplýsingum seljanda. Þær séu ekki á ábyrgð fasteignasalans. Þá hafi margoft verið rætt við stefnendur um að húsinu hefði ekki verið haldið við. Því geti þau ekki borið fyrir sig að þess sé ekki getið í sölu­yfirliti. Stefndu mótmæla því í greinargerð að þeir hafi vitað um úttekt Múrtaks á ástandi hússins. Þá skipti þetta atriði engu. Bollaleggingar um viðgerðir geti ekki leitt til bótaskyldu. Þeir ágallar sem á eigninni séu hafi verið augljósir. Stefndu mótmæla því að kaup stefnenda hafi verið neytendakaup í skilningi 6. gr. laga nr. 40/2002. Þau lög hafi ekki verið í gildi er kaupin komust á 7. maí 2002. Þeir benda á að þegar stefnendur skoðuðu eignina hafi Kínverska viðskiptaskrifstofan enn verið í húsinu og þau getað séð að stefnandi ætlaði sér ekki að framkvæma neitt þar, aðeins að láta gera eignaskiptasamning. Stefndu segja að huglæg skilyrði bótaskyldu séu ekki uppfyllt. Fasteignasali verði ekki gerður bótaskyldur samkvæmt lögum nr. 54/1997 nema tjóni sé valdið af ásetningi eða gáleysi. Þetta leiði af II. kafla laganna. Stefndu segjast hafa farið í einu og öllu eftir ákvæðum 10. gr. laganna og leyst störf sín af hendi eins og góðar viðskiptavenjur hafi boðið. Til að vekja sérstaka athygli á ástandi hússins og gæta hagsmuna beggja aðila hafi verið sérstakur fyrirvari um að kaupendur hefðu kynnt sér eignina við skoðun og sættu sig við ástand hennar í kauptilboði. Sami texti hafi verið settur í kaupsamning. Þá telja stefndu að afsláttarkrafa geti ekki beinst að þeim. Stefndu segja ósannað að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni. Fullyrða þeir að við verðmat á eigninni hafi verið tekið fullt tillit til þeirra múrskemmda sem um ræðir. Stefnendur hafi sleppt því að láta meta hvert eðlilegt kaupverð hefði verið miðað við ástand hússins. Stefndu benda á að matsmaður segi að líftími steiningar hússins sé 40-60 ár. Samkvæmt því hafi steiningin þegar runnið sitt skeið. Um varakröfu vísa stefndu til þess að stefnukrafan sé viðgerðarkostnaður alls hússins, en eignarhluti stefnenda sé aðeins 48,3%. Samkvæmt 1. tl. 8. gr. laga nr. 26/1994 eigi allir íbúðaeigendur húss að taka þátt í kostnaði af viðhaldi sameignar. Því geti stefnendur ekki krafist meira en 48,3% af viðgerðarkostnaðinum. Þá sé ekki tekið tillit til þess í kröfugerð að 60% af virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað fáist endurgreiddur. Forsendur og niðurstaða. Stefnendur krefjast skaðabóta eða afsláttar vegna galla sem þau telja vera á fasteign þeirri er þau keyptu af stefnda Sporhamri fyrir milligöngu annarra stefndu. Kröfur sínar reisa þau á lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup. Umrædd lög höfðu ekki tekið gildi er aðilar urðu gagnkvæmt skuldbundnir er tilboð hafði verið samþykkt. Í kaupsamningi er gerður var all löngu síðar er hins vegar vísað til laganna og ákveðið að þau gildi í skiptum aðila. Vegna þeirrar niðurstöðu sem komist er að hér á eftir er ekki þörf á að leysa úr því hvort lögin gildi ekki, þrátt fyrir þessa tilvísun, um einhverja þætti í skiptum aðila, eins og stefndu halda fram. Umrædd viðskipti fólu í sér neytendakaup í skilningi 6. gr. laga nr. 40/2002, að svo miklu leyti sem lögin gilda hér. Það er ekki skilyrði samkvæmt lögunum að sá sem selur í atvinnuskyni hafi staðið að einhverjum framkvæmdum á umræddri eign. Eins og hér háttar til hefur stefndi Sporhamar keypt húseign og selt í fernu lagi. Hann lét gera eignaskiptasamning og bar áhættu af eigninni um stund. Hann bar einnig þá viðskiptaáhættu sem fólst í mögulegum verðbreytingum o.fl. Stefndi er einka­hlutafélag og er ljóst að um sölu hans til einstaklings, sem hyggst nýta eignina til íbúðar, gilda ákvæði um neytendakaup í lögum nr. 40/2002. Stefnendur krefjast bóta eða afsláttar vegna galla. Með lögum nr. 40/2002 var ekki gerð umtalsverð breyting á gallahugtakinu eins og það hafði þróast í dómaframkvæmd um fasteignakaup. Meginatriði þess sem hér reynir á, er hvort eignin er í ástandi sem kaupandi gat búist við. Stefnandi Karl gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa tekið eftir ýmsum steypuskemmdum, en tók fram að sumt hefði leynst honum vegna aðstæðna við skoðunina. Þeir ágallar allir sem raktir eru í matsgerð eru þess eðlis að leikmaður getur séð þá við venjulega skoðun. Margir þeir ágallar sem um er að ræða blasa við og gefa þeim sem sér brýnt tilefni til að kanna nákvæmlega ástand hússins í heild, jafnvel með aðstoð kunnáttumanna. Þeir gáfu og brýnt tilefni til að krefjast nákvæmra upplýsinga um ástand hússins. Samkvæmt þessu var ástand hússins eins og stefnendur gátu búist við og hefðu getað komist að við eðlilega skoðun. Geta stefnendur því ekki byggt á því að það hafi verið gallað í skilningi 18. gr. laga nr. 40/2002. Verður stefndi Sporhamar sýknaður af kröfum þeirra. Kröfur á hendur öðrum stefndu eru á því reistar að húsið hafi verið gallað í skilningi laga nr. 40/2002. Þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki verður þegar af þeirri ástæðu að sýkna þessa stefndu af kröfum stefnanda. Þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að umræddar eignir hafi ekki verið gallaðar í skilningi laga nr. 40/2002 hefur ekki verið leyst úr því hvort stefndi Sporhamar hafi veitt fullnægjandi upplýsingar um ástand hússins. Þá hefur heldur ekki verið leyst úr því hvort stefndi Fasteignamarkaðurinn og starfsmenn hans hafi fullnægt skyldum sínum gagnvart stefnendum sem kaupendum, með því að kynna þeim allt sem vitað var um ástand eignarinnar. Standa hér fullyrðingar gegn fullyrðingum, þar sem stefndu segjast hafa marglýst ágöllum hússins, en stefnandi Karl segir að svo hafi ekki verið. Hvernig sem á það er litið má sjá að í söluyfirliti er ekki minnst einu orði á skemmdir á útveggjum hússins. Þá er ekki í kauptilboði eða í kaupsamningi vikið að hinum raunverulegu og þekktu ágöllum, heldur látið nægja að tvítaka staðlað ákvæði um að kaupandi hefði skoðað eignina og sætt sig við ástand hennar. Er rétt samkvæmt þessu að málskostnaður milli aðila falli niður. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Stefndu, Sporhamar ehf., Fasteignamarkaðurinn ehf., Jón Guðmundsson og Unnar Smári Ingimundarson, eru sýknaðir af kröfum stefnenda, Karls Alvarssonar og Guðrúnar Hannele Henttinen, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 79/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 7. febrúar 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. febrúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og kröfu um einangrunarvist hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist verður á með sóknaraðila að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 268/2005
Bifreið Umferðarlög Skaðabótamál Vátrygging
Hjartavernd hafði keypt segulómtæki af H hf. Tækið var flutt til Reykjavíkur á vöruflutningabifreið sem HG hafði umráð yfir og notaði við atvinnurekstur sinn. Er segulómtækið var híft af bifreiðinni, með krana hennar og annarrar vörubifreiðar, féll það á jörðina úr nokkurra metra hæð og eyðilagðist, þar sem bretti er tækið var á gaf sig vegna þunga þess. T, vátryggingafélag H hf., greiddi H hf. bætur vegna tjónsins. T taldi tjónið verða rakið til notkunar fyrrnefnds ökutækis HG og hann bæri, sem umráðamaður þess, ábyrgð á grundvelli sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, en SA, sem ábyrgðartryggði ökutækið, bæri ábyrgð samkvæmt 1. mgr. 91. gr. og 1. mgr. 95. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í fyrri dómum réttarins, þar sem reynt hafði á gildissvið umræddrar bótaábyrgðarreglu umferðarlaga, hafi það verið lagt til grundvallar að lestun og losun vörubifreiða væri þáttur í notkun þeirra. Þegar litið væri til málsatvika allra, einkum þess að hífa átti tækið alllanga leið af palli bifreiðarinnar með tveimur öflugum krönum sem hvor um sig hefði dugað til losunar bifreiðarinnar, yrði ekki talið að sú sérstaka aðferð sem var viðhöfð við flutning tækisins við húsnæði Hjartaverndar yrði felld undir sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 90. gr. laganna. Voru SA og HG sýknuð af kröfu T.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda og að dráttarvextir verði dæmdir frá dómsuppsögudegi og málskostnaður í því tilviki falli niður. Atvikum málsins er ítarlega lýst í héraðsdómi, en eins og þar greinir keypti Hjartavernd segulómtæki af Heklu hf. Framleiðandi tækisins var GE Medical Systems S.A., en GM Medirad A.S. mun hafa verið umboðsmaður framleiðanda í viðskiptum við kaupanda. Tækið kom til Keflavíkurflugvallar í janúar 2002, en 13. mars það ár var það flutt úr vörugeymslu á flugvellinum að húsnæði Hjartaverndar við Holtasmára 1 í Kópavogi á vöruflutningabifreiðinni OB 728, sem óumdeilt er að stefndi Halldór Gíslason muni hafa haft umráð yfir og notað við atvinnurekstur sinn sem sjálfstæður atvinnurekandi. Er segulómtækið var híft af bifreiðinni féll það á jörðina úr nokkurra metra hæð og eyðilagðist, þar sem bretti er tækið var á gaf sig vegna þunga þess, eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Áfrýjandi, sem vátryggingafélag Heklu hf., greiddi síðarnefnda félaginu bætur vegna tjónsins og höfðaði mál í héraði á hendur stefndu og GE Medirad A.S. til óskiptrar greiðslu skaðabóta, auk vaxta. Taldi áfrýjandi tjónið verða rakið til notkunar ökutækisins OB 728 og bæri stefndi Halldór, sem umráðamaður þess, ábyrgð á því á grundvelli sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf., sem ábyrgðartryggði ökutækið, bæri ábyrgð samkvæmt 1. mgr. 91. gr. og 1. mgr. 95. gr. laganna. Þá byggði áfrýjandi á því í héraði að tjónið mætti rekja til sakar stefnda Halldórs og GE Medirad A.S. Héraðsdómur sýknaði alla stefndu í héraði af kröfu áfrýjanda. Fyrir Hæstarétti gerir áfrýjandi ekki kröfu á hendur síðastgreinda fyrirtækinu. Kröfugerð hans á hendur stefndu er nú ekki byggð á sök stefnda Halldórs vegna flutninganna heldur eingöngu grundvölluð á sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 90. gr., 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. laganna. Bifreiðin OB 728 er 19.140 kg að eigin þyngd, en leyfð heildarþyngd hennar er 38 tonn. Hún er 10,6 metra löng, en 2,55 metra breið, með flötum vörupalli og sérstökum öflugum krana, staðsettum milli stýrishúss og palls bifreiðarinnar og knúnum af aflvél hennar. Hann mun hafa verið tryggður sérstaklega frjálsri ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Umrætt segulómtæki var töluvert umfangsmikið. Mun það hafa vegið rúm sex tonn og skömmu fyrir flutning þess frá Keflavíkurflugvelli höfðu um 900 lítrar af helíum verið settir á geymi í tækinu. Tækið var í kassa og á bretti og var það flutt þannig úr geymslu á flugvellinum á pall vöruflutningabifreiðarinnar OB 728. Var notaður sérstakur lyftari við flutning tækisins úr vörugeymslu og á pall bifreiðarinnar, en ekki krani hennar. Ökumaður hennar var Jón Halldór Halldórsson, sonur stefnda Halldórs, og var ekki lagt af stað með tækið til Reykjavíkur fyrr en stefndi Halldór hafði fullvissað sig um að Hekla hf. hafði tekið sérstaka flutningstryggingu vegna þessa. Sérstakur undirbúningsfundur hafði verið haldinn 12. mars 2002 fyrir utan húsnæði Hjartaverndar í Kópavogi þar sem aðstæður voru skoðaðar og rætt um hvernig best yrði staðið að því að koma tækinu fyrir í húsnæði Hjartaverndar. Er efni fundarins rakið í hinum áfrýjaða dómi, en aðila greinir á um hvort þar hafi verið ákveðið að nota einungis krana bifreiðarinnar OB 728 við hífingu segulómtækisins af bifreiðinni, eða tvo krana til verksins sem raun varð á. Eins og lýst er í héraðsdómi var krani á vöruflutningabifreiðinni TH 055 einnig notaður til verksins, en hún er sambærileg bifreiðinni OB 728 að gerð og mun stefndi Halldór einnig vera umráðamaður hennar. Stefndi Halldór stjórnaði krana fyrrnefndu bifreiðarinnar við hífinguna, en sonur hans krana bifreiðarinnar OB 728 og mun stefndi Halldór hafa haft yfirumsjón með hífingunni. Georg Ragnar Árnason, starfsmaður vinnueftirlits, sem gerði skýrslu um umrætt atvik bar fyrir héraðsdómi að slík aðferð væri alvanaleg við verk sem þetta og síður en svo varhugaverðari en að nota einn krana. Er fram komið í málinu að ástæða þess að notaðir voru tveir kranar hafi verið sú að stefndi Halldór taldi það öruggara, þótt kraninn á bifreiðinni OB 728 hafi haft næga lyftigetu til losunar segulómtækisins af vörubifreiðinni, til að tryggja stöðugleika tækisins með tilliti til þess að það innihéldi vökva. Þá er fram komið að bifreiðin OB 728 var ekki losuð þannig að tækið væri flutt stystu leið af palli hennar, heldur átti jafnframt að hífa það fjóra til fimm metra upp á efri hæð bifreiðastæðahúss og rúmlega fjóra metra inn eftir henni. Var bifreiðunum stillt upp kyrrstæðum hlið við hlið við verkið. Efri hæð bifreiðastæðahússins mun hafa verið notuð sem bifreiðastæði, en ekki var talið víst að hún þyldi þunga flutningabifreiðarinnar OB 728 ásamt segulómtækinu. Var bifreiðinni því ekki ekið þangað, en eins og fram kemur í héraðsdómi mun hafa komið til athugunar að nota sérstakan krana til verksins í stað þeirrar aðferðar notuð var. Í dómum réttarins, þar sem reynt hefur á gildissvið hinnar sérstöku bótaábyrgðarreglu umferðarlaga um tjón af notkun skráningarskyldra vélknúinna ökutækja, hefur það verið lagt til grundvallar að lestun og losun vörubifreiða sé þáttur í notkun þeirra. Þegar litið er til framangreindra atriða, einkum þess að hífa átti segulómtækið alllanga leið af palli bifreiðarinnar OB 728 með tveimur öflugum krönum sem hvor um sig hefði dugað til losunar bifreiðarinnar, verður ekki talið að sú sérstaka aðferð sem var viðhöfð við flutning umrædds segulómtækis við húsnæði Hjartaverndar í Kópavogi verði felld undir sérreglu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga, sbr. 1. mgr. 90. gr. laganna og ber því að staðfesta hinn áfrýjaða dóm. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Halldór Gíslason, eru sýkn af kröfu áfrýjanda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Áfrýjandi greiði stefndu hvorum um sig samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. apríl 2005. Mál þetta sem dómtekið var 23. febrúar sl. er höfðað með stefnu birtri 3. nóvember 2003 á hendur stefnda GE Medirad AS., en 19. nóvember 2003 á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Halldóri Gíslasyni. Stefnandi er Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Stefndu eru Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík, Halldór Gíslason, Hvassabergi 14, Hafnarfirði og GE Medirad AS., Tåsenveien 71, Oslo, Noregi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda óskipt kr. 61.881.750,00, stefndu Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Halldór Gíslason greiði óskipt vexti af fjárhæðinni skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. mars 2002 til 7. nóvember 2002 ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags en stefndi GE Medirad AS. greiði vexti af fjárhæðinni skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. mars 2002 til 18. mars 2003 en greiði ásamt öðrum stefndu óskipt dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Af hálfu stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. er þess krafist að þessi stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar, málskostnaður felldur niður og dráttarvextir einungis greiddir frá dómsuppsögudegi. Af hálfu stefnda Halldórs Gíslasonar er þess krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Af hálfu stefnda GE Medirad AS. er þess krafist að þessi stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Til vara er þess krafist að sýknukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Með úrskurði dómsins frá 8. desember sl. var kröfu stefnda Medirad AS. um frávísun málsins hafnað. MÁLSATVIK Hjartavernd ákvað á árinu 2001 að festa kaup á segulómtæki til rannsókna og/eða greininga á hjartasjúkdómum. Haft var samband við Heklu hf., sem er umboðsaðili stefnda GE Medirad AS, en það fyrirtæki hefur með höndum sölu á þessum tækjum fyrir framleiðanda tækisins, sem er GE Medical Systems, New Berlin, Wisconsin. Tækið var eign seljanda, Heklu hf., þar til tækið væri komið á sinn stað í húsnæði Hjartaverndar í Kópavogi. Tækið var flutt frá Houston í Texas, Bandaríkjunum, til Keflavíkur með flugi og kom tækið til Keflavíkur í janúar 2002 þar sem það var geymt í húsnæði Vallarvina ehf. Þann 23. janúar 2002 fóru starfsmaður Heklu og starfsmaður stefnda GE Medirad AS. til Keflavíkur þar sem tækið var tengt við vatn og rafmagn og helium bætt á tækið. Í þessu skyni varð að taka þar til gerðan kassa af tækinu en hann var síðan settur á aftur. Þann 12. mars 2002, var óskað eftir því að við TVG Siemsen af hálfu Heklu hf. að tækið yrði flutt í húsnæði Hjartaverndar, Kópavogi. TVG hafði af þessu tilefni sambandi við stefnda Halldór Gíslason, sem starfar sem sjálfstæður verktaki við flutninga og tók hann að sér flutninginn. Þann 12. mars 2002 var fundur í Hjartavernd þar sem farið var yfir flutningsferlið. Viðstaddir þann fund voru m. a. Smári Kristinsson, stefndi Halldór Gíslason, Guðmundur Hreiðarsson og Flemming Lassen sem hingað var kominn frá Danmörku og skyldi annast tengsl tækisins við vatn og rafmagn. Fundurinn var ekki í sérstöku fundarherbergi heldur hittust aðilar fyrir utan húsnæði Hjartaverndar og ræddu málin og skoðuðu aðstæður. Þann 13.03.2002 var tækið sótt til Keflavíkur og flutt í Kópavog á bifreiðinni OB-728, sem er skráð eign SP-Fjármögnunar, en varanleg umráð bifreiðarinnar hefur stefndi Halldór Gíslason. Ökumaður bifreiðarinnar OB-728 frá Keflavík í Kópavog var Jón Halldór Halldórsson, sonur Halldórs Gíslasonar. Að morgni 13 mars höfðu þrír menn á vegum Heklu hf. gert tækið klárt til flutnings og þá m.a. opnað kassann. Kassinn var kominn á tækið þegar ökumaður OB-728 kom að sækja það. Strax og komið var að húsnæði Hjartaverndar var hafist handa um að undirbúa hífingu tækisins af bifreiðinni og ætlunin að nota tvo krana, en hífing með þeim hætti var öruggari að mati stefnda Halldórs sem taldi að þá væri minni hætta á að kassinn og þar með tækið hallaðist. Stefndi Halldór sem stjórnaði affermingunni hagaði verki með þeim hætti að tveimur tvöföldum stroffum var brugðið undir bretti sem segulómtækið stóð á en kassi var utan um segulómtækið. Síðan vora keðjur með krók á endum festar í stroffurnar og strekkt á (tvö keðjusett, eitt í hvora stroffu). Keðjusettin voru þannig útbúin að í hvoru þeirra um sig voru fjórar keðjur, með krókum á öðrum enda. Hinn endi þessara fjögurra keðja í hvoru setti um sig, var festur við hring. Krókur í krana á vörubifreiðum þeim sem notaðar voru við afferminguna var síðan festur í þennan hring. Síðan voru tvær af fjórum keðjum í hvoru keðjusetti festar í hvora stroffu um sig. Krókum á enda þeirra tveggja keðja í hvoru keðjusetti sem ekki voru festar við stroffu var síðan smeygt uppá hring viðkomandi keðjusetts. Við hífingu féll tækið til jarðar og varð altjón á tækinu. Leiðbeiningar framleiðanda um hvernig lyfta skyldi segulómtækinu voru í plasthylki sem fest var á kassa þann sem tækið var í þegar það var afhent Heklu hf. í janúar 2002. Fyrir liggur að er starfsmaður stefnda Halldórs kom til þess að flytja tækið frá geymslu á Keflavíkurflugvelli höfðu leiðbeiningarnar verið teknar af kassanum. Í leiðbeiningum þessum er því lýst hvernig lyfta beri tækinu með krana eða með gaffallyftara og leiðbeiningar um hvernig tengja beri tækið við vatns- og raflagnir á geymslustað eða þeim stað þar sem það skal notað. Hafði Flemming Lassen sem annast skyldi tengingar við vatn og rafmagn tekið leiðbeiningarnar að morgni 13. mars til þess að hafa til hliðsjónar við aftengingu á tækinu og athugun á tengingum og öðru, sem nauðsynlegt var að gera áður en tækinu yrði komið fyrir á endanlegum stað hjá Hjartavernd. Þegar því var lokið aftengdi hann tækið. Að svo búnu var kassanum lokað. Eftir að búið var að aftengja tækið og loka kassanum setti hann umræddar leiðbeiningar ekki aftur á kassann heldur í tösku sem hann var með. Í máli þessu hefur verið lögð fram myndbandsupptaka af því er óhapp það, sem mál þetta á rót sína að rekja til, varð. Þann 19. september 2002 greiddi stefnandi vátryggðum, Heklu hf., 68.069.750 krónur í bætur vegna altjónsins. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi tjónið numið 700.000 bandaríkjadölum. Bótagreiðslur stefnanda hafi hins vegar miðast við 770.000 dali sbr. 3. mgr. 75. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954. Greiðsla stefnanda sundurliðist þannig: Greiðsla stefnanda að frádregnum þeim 10% sem byggst hafi á 3. mgr. 75. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 20/1954 hafi numið 61.881.750 krónum (USD 700.000,00 x 88,4 + 750,00 + 1.000,00 = 61.881.750.), sem er stefnufjárhæðin í málinu. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK: Stefnandi vátryggði umrætt segulómtæki í flutningi og greiddi stefnufjárhæðina í bætur vegna tjónsins. Rétt til endurkröfu byggir stefnandi á 22. gr. sbr. 21. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Umrætt tjón á segulómtækinu þann 13. mars 2002 verði rakið til atvika sem gerst hafi við affermingu ökutækisins OB-728 með krana sem var hluti af búnaði hennar. Tjónið verði því rakið til notkunar ökutækisins OB-728. Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Halldór Gíslason beri ábyrgð á tjóninu á grundvelli 1. mgr. 88. gr., 1. mgr. 90. gr. , 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þá telur stefnandi ljóst að tjónið verði rakið til gálausrar háttsemi stefnda Halldórs sem tekið hefði að sér að flytja tækið frá Keflavík til móttakanda í Kópavogi og stjórnað affermingu bifreiðarinnar OB-728. Stefndi Halldór hafi tekið það upp hjá sjálfum sér að nota krana tveggja bifreiða við að afferma ökutækið OB-728, án þess að gera viðsemjendum sínum eða fulltrúa stefnda GE Medirad AS. grein fyrir því að þannig hygðist hann standa að verki. Þá hafi hann ekki leitað eftir upplýsingum frá fulltrúa stefnda GE Medirad AS., hvorki á fundi þann 12. mars 2002 eða þann 13. mars 2002 um hvernig standa bæri að affermingunni. Stefnda Halldóri hafi verið kunnugt um eðli tækisins, þyngd þess og verðmæti. Honum hafi því verið ljóst, sem fagmanni með mikla reynslu á þessu sviði, að sérstakrar aðgæslu var þörf við afferminguna. Þá hafi starfsmaður stefnda Halldórs verið sérstaklega beðinn um að ekki yrði hafist handa við að afferma ökutækið í Kópavogi fyrr en fulltrúi stefnda GE Medirad AS. væri kominn á staðinn. Við þessum fyrirmælum hafi stefndi Halldór ekki orðið. Hefði stefndi Halldór, á fundinum í húsnæði Hjartaverndar þann 12. mars 2002 eða að morgni 13. mars 2002, borið aðferð þá sem hann hugðist nota við að afferma bifreiðina OB-728 undir fulltrúa stefnda GE Medirad AS. eins og honum hefði borið sem sérfræðingi, hefði hann verið upplýstur um að fjarlægja bar kassan utan af tækinu fyrir affermingu þar sem tækið stóð á grind í kassanum sem sérstaklega hafi verið útbúin til notkunar við að hífa tækið. Þá hafi stefnda Halldóri mátt vera það ljóst að sú ákvörðun hans að nota svokallaðan "hanafót" við hífingu í stað þess að nota "herðatré", hafi falið í sér verulegt gáleysi enda hafi þetta valdið því að stroffurnar og keðjurnar lágu utan í kassanum nokkuð sem hann hefði ekki þolað þegar slinkur kom á hann og óeðlilegur þungi færst yfir á annað keðjusettið/stroffu. Mjög erfitt sé að standa að hífingu með þeim hætti sem stefndi Halldór hafi gert án þess að það leiði til þess að á einhverju tímamarki færist óeðlilegur þungi yfir á annað af keðjusettunum/stroffunum tveimur, þ.e. mjög erfitt sé að halda jafnvægi í hífingu milli krananna tveggja. Þetta hafi stefnda Halldóri verið kunnugt um. Einnig komi glöggt fram á myndbandsupptöku af atvikinu sem liggur frammi í málinu, að frágangur stefnda Halldórs á því keðjusetti sem tengt var krana bifreiðarinnar OB-728 hafi verið ófullnægjandi, sem aftur hafi leitt til þess að slinkur kom á það keðjusett og óeðlilegrar þungayfirfærslu á þá stroffu sem tengd hafi verið þeim krana, sem aftur varð til þess að kassinn brotnaði, stroffan slitnaði og tækið féll til jarðar. Bendir stefnandi sérstaklega á að stefndi Halldór hafi látið vera að kanna sérstaklega frágang á keðjusetti því sem tengt var krana bifreiðarinnar OB-728 eftir að slakinn hefði verið tekinn af því keðjusetti en áður en hífing hófst, nokkuð sem stefnandi telji óforsvaranleg vinnubrögð. Af þessu sé ljóst að háttsemi stefnda Halldórs við afferminguna hafi verið óforsvaranleg og hann beri því skaðabótaábyrgð á tjóninu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Um bótaábyrgð stefnda GE Medirad AS. bendir stefnandi á að stefnda sem seljanda tækisins og sérfræðings um tækið hafi borið að upplýsa þann aðila sem tók að sér flutning tækisins ef sérstakra aðferða var þörf við flutninginn, þar með talið við lestun og affermingu. Stefnda GE Medirad AS. hafi borið að ganga úr skugga um að þeim sem tók að sér flutninginn væri kunnugt um að tækið hafi staðið á sérstakri grind í kassanum, sem sérútbúin hafi verið til notkunar þegar hífa þurfti tækið ef ekki var notaður lyftari. Það hafi stefndi GE Medirad AS. ekki gert. Þá hafi fulltrúi stefnda GE Medirad AS. sem var á fundi m.a. með stefnda Halldóri þann 12. mars 2002 og var í Keflavík þann 13. mars 2002 að ganga úr skugga um að stefndi Halldór beitti réttum aðferðum við að affermingu ökutækisins OB-728 í Kópavogi. Það hafi hann ekki gert. Þá sé einnig ljóst að þegar umboðsmaður stefnda GE Medirad AS. hafi komið á affermingarstað í Kópavogi hafi tjónið ekki orðið. Þrátt fyrir að hann hafi talið þá þegar ljóst að affermingaraðferð stefnda Halldórs væri óforsvaranleg hafi hann ekki gert tilraun til að stöðva afferminguna. Stefnandi telur þetta athafnaleysi og skort á flutningsfyrirmælum hafi bakað stefnda GE. Medirad AS. skaðabótaábyrgð á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Sýknukrafa stefnda Sjóvár-Almennra trygginga er í fyrsta lagi á því byggð að stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar beri ekki ábyrgð sem vátryggjandi bifreiðarinnar OB-728 þar sem ekki sé um að ræða notkun í merkingu 88. greinar umferðarlaga nr. 87/1987. Hvað varði fermingu og affermingu hafi dómstólar sett notkunarhugtakinu tiltekin mörk og sýnist þar einkum höfð hliðsjón af því að um sé að ræða eiginlega fermingu eða affermingu með venjubundnum búnaði vörubifreiðar og þegar um krana vörubifreiða sé að ræða eigi að hafa hliðsjón af lyftigetu. Um leið og komið sé út fyrir beina fermingu og affermingu í þröngri merkingu geti ekki verið um að ræða notkun í merkinu 88. greinar umferðarlaga, t.d. þegar farmur er færður úr stað eða hífður tiltekna leið. Í þessu tilviki sé ekki um affermingu að ræða. Fyrir það fyrsta hafi umrætt tæki verið sett á bifreiðina með lyftara án þess að fastur krani bifreiðarinnar hafi komið þar nærri. Í öðru lagi hafi ekki verið um að ræða affermingu þar sem hífa hafi átt tækið tiltekna leið upp á bifreiðastæði til framhaldsflutnings. Flutningur tækisins af bifreiðinni hafi falið í sér sérstakar hættur umfram venjulega affermingu. Í þriðja lagi hafi við flutning tækisins af bifreiðinni OB-728 verið notaðir tveir kranar, krani bifreiðarinnar OB-728 og krani vörubifreiðarinnar TH-055. Flutningur tækisins af palli vörubifreiðarinnar með þessum hætti geti í engum tilvikum fallið innan notkunarsviðs 88. greinar umferðarlaga, þar sem öll fyrirliggjandi dómafordæmi byggi á því að notaður sé krani viðkomandi bifreiðar. Í fjórða lagi sé lyftigeta kranabifreiðarinnar OB-728 langt umfram það sem bein þörf sé á vegna notkunar bifreiðarinnar sem ökutækis. Lyftigeta kranans taki mið af þeirri notkun bifreiðarinnar að geta híft þunga hluti til, hvort sem þeir hinir sömu hlutir hafi verið fluttir með bifreiðinni eða ekki. Vörubifreið í slíkum tilvikum sé þá í raun í hlutverki eiginlegs bílkrana, sem eins og kunnugt sé geti ekki flutt muni og sé eingöngu notaður til hífinga. Í öðru lagi sé á því byggt að hugsanleg ábyrgð stefnda sem vátryggjanda bifreiðarinnar hafa fallið niður vegna eigin sakar stefnanda, starfsmanna eigenda tækisins eða manna sem þeir beri ábyrgð á, sbr. 3. mgr. 88. grein umferðarlaga. Hvað varði stefnanda sé á því byggt að hann hafi sem vátryggjandi tækisins í flutningi vanrækt að kynna sér hvernig ætti að standa að flutningi tækisins og til þess megi öðrum þræði rekja tjónið. Í þessu sambandi sé rétt að árétta að stefnanda sé fullkunnugt um að eigendur krana geti ekki fengið keypta nema afar takmarkaða vátryggingu vegna muna í hífingu eða vörslu og því fyllsta ástæða til að kynna sér flutninginn á tækinu þar sem um hafi verið að ræða flutningstryggingu á dýrum hlut og hífing innifalin í vátryggingunni. Það sé og venja hjá vátryggingafélögum að sérstakt áhættumat fari fram í slíkum tilvikum, en á það virðist hafa skort. Hvað varði eiganda tækisins sé og byggt á því að hann hafi einnig vanrækt að kynna sé hvernig ætti að standa að flutningi tækisins og á því beri stefnandi ábyrgð þar sem hann leiði rétt sinn til bóta frá honum. Eigandi tækisins hafi fengið í hendur flutningsfyrirmæli framleiðanda sé og á því byggt að hann hafi ekki kynnt sér þau fyrirmæli og til þess megi rekja tjónið. Þá sé og á því byggt að starfsmenn eiganda tækisins eða menn sem hann beri ábyrgð á hafi ekki upplýst stefnda Halldór Gíslason um að fyrir hendi hafi verið búnaður á tækinu, gerður til hífinga. Þá sé enn fremur í þessu sambandi byggt á því að starfsmenn eiganda tækisins hafi með því að taka kassann af og opna, veikt burðargetu hans og til þess megi rekja tjónið. Þá feli kröfugerð stefnanda á hendur GE Medirad AS í sér viðurkenningu þess efnis að stefndi Halldór hafi að öllu leyti flutt tækið í samræmi við viðteknar venjur og hefðir. Hvað varði varakröfu um lækkun sé í fyrsta lagi vísað til þess að ábyrgð stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga geti aldrei orðið meiri en helmingur þar sem krani annarrar bifreiðar hafi einnig verið notaður við affermingu tækisins. Notkun þess krana geti í engum tilvikum fallið undir notkunarhugtak 88. greinar umferðarlaga í tengslum við notkun bifreiðarinnar OB-728 enda heldur ekki því byggt af hálfu stefnanda. Í öðru lagi er, verði ekki fallist á niðurfellingu hugsanlegs bótaréttar vegna eigin sakar, er vísað til þess að skipta beri sök og þá vitnað til sömu raka og hér að framan eru rakin um niðurfellingu vegna eigin sakar. Af hálfu stefnda Halldórs Gíslasonar er bent á að búið hafi verið um segulómtækið í trékassa, sem hafi engar merkingar borið um það að ekki mætti hífa, eða hvernig staðið skyldi að við hífingu þess, né hvað bæri að varast við þá aðgerð. Þvert á móti komi fram í viðbótarupplýsingum á farmbréfi því er fylgdi kassa þeim er segulómtækið var í og stefndi Halldór fékk í hendur, að lyfta megi kassanum með gaffallyftara eða krana, en þá verði stroffa að vera a.m.k. sex fet eða 1,80 metrar. Farmflytjanda sé ekki heimilt að opna þá kassa sem honum er falið að flytja, nema að sú heimild liggi ljós fyrir og að kassinn sé merktur með þeim hætti að til þess sé ætlast fyrir hífingu eða að grunur vakni um að innihaldið sé ólöglegt og beri honum þá að kalla til lögreglu- eða tollayfirvöld. Stefndi Halldór hafi þegar í upphafi gert það ljóst að við hífingu yrðu notaðir tveir kranar þar sem í tækinu var sagður vökvi og ekki vitað hvort vökvatankur var fullur eða ekki, eða hvort skilrúm væru í tanknum. Þegar hífing hafi verið undirbúin hafi fjórir borðar, með hlífum á kassabrúnum, verð dregnir í gegnum þar til gerðar hífingarraufar og burðargeta hvers borða hafi verið fjögur tonn, sem eigi að þola tveggja metra fall, komi til þess. Á hverjum borða hafi verið tvær endalykkjur og þær þræddar upp á tvo keðjukróka á hvorum enda. Síðan hafi farið fram strekking og kassanum lyft u. þ. b. 10 sentimetra, þá hafi verið slakað um u. þ. b. 5 sentimetra og festingar skoðaðar, svo og hvort samanpressa gæti verið of mikil á topp kassans. Við slökunina hafi hvorki komið fram brak né brestir í toppi kassans. Hafi þá hífing verið hafin og kassanum haldið stöðugt í láréttri stöðu. Botnbretti kassans hafi brostið og borðarnir skorist í sundur á stálplötum sem voru u. þ. b. 25 sentimetra frá kassabrún og tækið fallið til jarðar á milli bifreiðanna OB-728 og TH-055. Við það hafi bifreiðin OB-728 skemmst töluvert. Eftir fall kassans hafi lok hans verið stráheilt. Stefndi telur lýsingu stefnanda á atburðarás við hífingu kassans, sem byggð sé á túlkun hans á myndbandi því sem tekið var af atvikinu vera ranga og villandi. Stefndi Halldór hafi tryggt bifreiðarnar OB-728 og TH-055 lögboðnum ábyrgðartryggingum, sbr. 91. gr. umfl. nr. 50 frá 1987, hjá meðstefnda, Sjóvá- Almennum tryggingum hf og hafi kranar bifreiðanna auk þess verið tryggðir sérstaklega, frjálsri ábyrgðartryggingu, hjá sama félagi. Stefndi Halldór telji að notkun bifreiðanna og krananna hafi tvímælalaust verið í notkun í merkingu 88. gr. umferðarlaga. Ljóst megi vera að ekki sé hægt með nokkrum hætti að rekja tjónið til sakar eða gálausrar háttsemi stefnda, Halldórs Gíslasonar, sem verkstjórnanda við flutninginn, eða affermingu bifreiðarinnar OB-728 með aðstoð krana á bifreiðinni TH-055, né heldur vanbúins tækjabúnaðar hans. Beri því að taka dómkröfur stefnda, Halldórs Gíslasonar til greina að öllu leyti í máli þessu. Af hálfu stefnda GE Medirad A.S. er byggt á því að eins og fram komi í yfirlýsingu GEMS frá 7. janúar 2004 liggi fyrir að GE Medirad A.S. hafi komið fram fyrir hönd GEMS, sem umboðsmaður GEMS, við sölu á nefndu segulómtæki til Heklu hf. Hafi stefndi í umboði GEMS séð um að taka við pöntun á tækinu og reikningsgerð ásamt öðrum tengdum verkum vegna kaupanna. Staða stefnda, sem umboðsmanns GEMS gagnvart Heklu hf. við kaupin, byggist á viðskiptavenju sem Hekla hf. hafi vitað um eða mátt vita um. Samkvæmt þessu og með vísan til almennra reglna samningaréttar um umboð hafi ekkert réttarsamband skapast á milli Heklu hf. og stefnda með kaupum Heklu hf. á nefndu segulómtæki, sem mál þetta snúist um. Af þeim sökum beri stefndi enga skyldu gagnvart Heklu hf., sem leiði til þess að kröfum stefnanda sé ranglega beint að stefnda. Samkvæmt því krefjist stefndi þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda sökum aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki á þetta fallist byggir stefndi sýknukröfu sína í öðru lagi á því, að tjónið hafi ekki orsakast af atvikum sem hann beri ábyrgð á eftir skaðabótareglum innan og utan samninga. Beri því að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Stefndi mótmælir því, að honum, sem seljanda og sérfræðingi um tækið, hafi borið að upplýsa stefnda Halldór ef sérstakra aðferða var þörf við flutning og hífingu á tækinu, að stefnda hafi borið skylda til að ganga úr skugga um daginn fyrir slysið að undirverktaki Heklu hf. beitti réttri aðferð við hífingu á tækinu og að fulltrúi stefnda hafi borið skylda til grípa inn í og stöðva hífingu á tækinu rétt áður en slysið átti sér stað. Byggir stefndi annars vegar á því, að hann hafi afhent tækið með greinargóðum upplýsingum um hvernig átti að hífa tækið og hins vegar á því, að samið hafi verið sérstaklega um að Hekla hf. myndi að sjá um flutning og þar af leiðandi hífingu á tækinu á sína áhættu og ábyrgð eftir að búið væri að afhenda tækið til Heklu hf. Fyrir liggi í málinu að stefndi hafi afhent Heklu hf. tækið ásamt greinargóðum leiðbeiningum um hvernig haga ætti hífingu á tækinu. Stefndi byggir á því að með því að afhenda tækið á þennan hátt hafi hann uppfyllt þá upplýsingaskyldu sem kunni að hvíla á honum gagnvart kaupanda tækisins á grundvelli almennra reglna kaupa- og skaðabótaréttar. Hekla hf. og/eða undirverktaki Heklu hf. hafi látið undir höfuð leggjast að kynna sér leiðbeiningamar og/eða rannsaka tækið í þá rúmlega tvo mánuði sem tækið beið í vörugeymslunni á Keflavíkurflugvelli og geti stefnandi ekki borið fyrir sig að stefndi hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni eða sýnt af sér eitthvað athafnaleysi, eins og haldið er fram í stefnu. Verði stefnandi að bera hallann af þessar vanrækslu eða yfirsjón Heklu hf. eða manna sem félagið ber ábyrgð á. Stefndi byggir auk þess að því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á umræddu tjóni þar sem tjónið hafi átt sér stað eftir að búið var að afhenda tækið til Heklu hf. og þar af leiðandi eftir að ábyrgð stefnda á tækinu hafi lokið samkvæmt samningi aðila. Hvernig geymslu, fermingu um borð í vörubifreið, flutningi og affermingu tækisins var háttað á Íslandi hafi algjörlega verið á áhættu og ábyrgð Heklu hf. og stefnda óviðkomandi, enda svo um samið að Hekla hf. bæri ábyrgð á þessum verkum. Hafi orðið einhver mistök við þessi verk sem leiddu til þess að tækið varð fyrir tjóni beri Hekla hf. ein ábyrgð á því eða sá undirverktaki sem Hekla hf. fékk til þess að framkvæma verkið. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því, að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á tjóninu þar sem sérstaklega var samið um að flutningur á tækinu væri á ábyrgð Heklu hf. en ekki stefnda. Fyrir liggi að stefndi hafi einungis tekið aðeins að sér að veita tæknilega ráðgjöf og aðstoð við að koma tækinu í gang. Þessi ráðgjöf hafi ekkert með flutning og hífingu á tækinu að gera. Sá þáttur hafi alfarið verið á ábyrgð og áhættu Heklu hf. Af þeim sökum geti hvorki komið til bótaábyrgðar stefnda á flutningnum né hvílt einhver skylda á stefnda til þess að aðstoða eða veita einhverja ráðgjöf í sambandi við hann þrátt fyrir að menn á vegum stefnda hafi verið staddir hér á landi þegar slysið átti sér stað. Stefndi mótmælir því alfarið að á Flemming Lassen hafi hvílt einhver sérstök skylda að leiðbeina um flutning og hífingu tækisins eða að honum hafi berið að grípa til einhverra aðgerða til þess að afstýra tjóninu. Vísar stefndi til þeirrar meginreglu í skaðabótarétti að athafnaleysi leiðirekki til bótaskyldu. Flemming Lassen hafi verið staddur hér á landi í þeim erindagerðum einum að veita tæknilega ráðgjöf við gagnsetningu á tækinu. Flutningur og hífing tækisins hafi verið honum óviðkomandi enda alfarið á ábyrgð og áhættu Heklu hf. Enda þótt Flemming Lassen hafi ekki sett leiðbeiningarnar á kassann eftir að hann hafði notað þær við að aftengja tækið á Keflavíkurflugvelli hafi það ekki breytt neinu varðandi tjónið. Leiðbeiningar þessar hefðu verið á tækinu í rúmlega tvo mánuði og þannig aðgengilegar fyrir Heklu hf. Auk þess hafði Halldór þegar tekið ákvörðun daginn áður um hvernig hann ætlaði að hífa tækið, sem leiðir til þess að það hefði ekki breytt neinu þótt leiðbeiningarnar hefðu verið á tækinu þegar það kom í Holtasmára 1. Stefndi gerir þá grein fyrir kröfu sinni um lækkun bóta á því að fyrir liggi og sé óumdeilt að viðskipti Heklu hf. og stefnda hafi verið í bandaríkjadölum og að beint tjón Heklu hf. hafi verið 700.000 dalir. Með vísan til þess beri að gera tjónið upp í bandaríkjadölum en ekki íslenskum krónum. Að öðrum kosti sé stefnandi ekki í sömu sporum og Hekla hf., sem sé andstætt endurkröfurétti stefnanda eftir 22. gr. skaðabótalaga. Auk þess geti þessi aðferð stefnanda á útreikningi kröfunni leitt til þess að stefnandi hagnast á tjóninu, sem sé andstætt þeirri almennu reglu skaðabótaréttar að tjónþoli eigi ekki að hagnast á tjóni sínu. Í öðru lagi krefst stefndi þess að tekið verði tillit til eigin sakar eða aðgæsluleysis Heklu hf. og/eða undirverktaka félagsins og dómkrafan felld niður eða lækkuð í samræmi við slíka eigin sök. Í þriðja lagi mótmælir stefndi því alfarið að honum beri að greiða óbeint eða afleitt tjón, m.a. með vísan til 17.1. gr. í dreifingarsamningi stefnda og Heklu hf. Af þeim sökum beri að lækka kröfuna um 1.750 krónur. Í fjórða lagi krefst stefndi þess að dregið verði frá kröfunni það sem hægt sé að fá fyrir sölu hins skemmda tækis í brotajárn. Kröfu stefnanda um vexti fyrir tímabilið áður en dómur er kveðinn upp er alfarið mótmælt. NIÐURSTAÐA Um ábyrgð stefnda Halldórs Gíslasonar Stefndi Halldór átti fund með vitnunum Guðmundi Hreiðarssyni, Smára Kristinssyni og Flemming Lassen í húsakynnum Hjartaverndar í Kópavogi og kom fram hjá vitnunum að hann hefði sagt frá því hvernig hann ætlaði að standa að því að koma tækinu inn í húsnæði Hjartaverndar. Þau minntust þess ekki að stefndi Halldór hafi sagst ætla að nota tvo krana. Hins vegar er ljóst að ætlunin var að nota krana við að lyfta tækinu af bílpalli og upp á bifreiðastæðið. Fram kom hjá vitninu Georgi Árnasyni eftirlitsmanni hjá véladeild vinnueftirlits ríkisins sem er vélvirkjameistari og vélfræðingur, en hann kannaði vettvang, ræddi við sjónarvotta og gerði skýrslu um rannsókn sína, að sú aðferð að nota tvo krana við að lyfta hlutum sé alþekkt og að hann hefði ekkert við þá aðferð að athuga. Taldi vitnið að bretti það er var undir tækinu hafi brotnað er því var lyft og stroffur þær sem brugðið var um kassann hefðu kubbast í sundur er þær námu við járnplötur sem voru á tækinu um 25 sentimetrum innan við kassann. Eftir að brettið hafi brotnað hafi kassinn farið. Dró vitnið þessar ályktanir af athugun sinni á vettvangi en hann kvaðst ekki hafa séð myndband sem til er af atvikinu. Athugun á myndbandsupptökunni bendir og til þessa að mati dómara. Verður á því byggt hér að bretti það sem tækið var flutt á hafi brotnað er því var lyft og í framhaldi af því hafi bönd þau er brugðið var um kassann kubbast í sundur og tækið því fallið til jarðar. Þykir aðferð sú sem beitt var þ. e. að nota tvo krana við að flytja tækið af palli bifreiðarinnar OB-728 ekki skipta máli um hvernig fór. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að meta beri aðferð þá sem beitt var stefnda Halldóri Gíslasyni til sakar. Kemur þá til athugunar hvort það verði metið stefnda Halldóri til sakar að hafa ekki leitað sérstaklega eftir upplýsingum um hvernig flytja skyldi tækið. Fram er komið að stefndi átti fund með fulltrúa Heklu hf, Rafarnarins og manns sem sendur hafði verið af stefnda GE Medirad til þess að annast tengingar tækisins daginn áður en tækið var flutt og að rætt var hvernig staðið skyldi að affermingu bifreiðar þeirrar er tækið flutti. Engir fyrirvarar eða athugasemdir við þá aðferð að lyfta tækinu á bretti komu fram þar. Mátti stefndi því gera ráð fyrir því að sérfróðir aðilar um tækið myndu gera athugasemdir við fyrirhugaða aðferð hans við flutning þess ef hún teldist hættuleg. Við þessar aðstæður verður það ekki metið stefnda til sakar að kanna þetta atriði ekki sérstaklega enda var um að ræða farm á bretti sem stefndi mátti ætla að væri nægjanlega traust. Samkvæmt framansögðu verður stefndi Halldór Gíslason sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt er að taka fram að þess misskilnings gætir hjá talsmönnum aðila, annarra en lögmanns stefnda Halldórs, að á segulómtækinu hafi verið sérstakir krókar til að krækja í og lyfta þannig. Samkvæmt leiðbeiningum, sem sagðar eru samskonar þeim sem voru á kassanum, skyldi kassinn tekinn af brettinu og böndum brugðið um bol tækisins sem er sívalt og því lyft þannig ef nota ætti krana en sérstaklega er tekið fram að alls ekki megi nota umrædda króka við að lyfta tækinu. Allt að einu var það gert er síðara tækinu var komið fyrir án þess að séð verði að nokkur hafi hreyft athugasemdum við því. Um ábyrgð stefnda Sjóvár Almennra trygginga hf. Atvik í máli þessu er með þeim hætti að verið var að lyfta rúmlega sex tonna þungum farmi af bifreið og til þess var notaður krani bifreiðar þeirrar er flutti farminn og krani annarrar bifreiðar. Skyldi farminum lyft af palli bifreiðarinnar OB-728 og upp á bifreiðastæði um allt að 5 metrum. Þá kemur fram í málinu að ráð hafði verið fyrir því gert að krani yrði fengin til þessa verks en horfið var frá því vegna þess að talið var að verkefnið yrði leyst með bílkrana. Við þessar aðstæður þykir ekki verða litið svo á að um sé að ræða notkun ökutækis hvort heldur er í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga eða 1. mg. 91. gr. sömu laga. Verður því ekki á það fallist að hlutlægar reglur umferðalaga taki til tilviks þessa. Þá er það niðurstaða dómsins eins og að framan greinir að ekki sé sýnt fram á sök stefnda Halldórs Gíslasonar og að fenginni þeirri niðurstöðu auk þess sem segir um hlutlæga ábyrgð verður stefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. sýknaður af kröfum stefnanda. Um ábyrgð stefnda Medirad A/S. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á hendur þessum stefnda á því að tjón stefnanda verði rakið til gálausrar háttsemi eða athafnalesyis starfsmanns stefnda Flemming Lassen sem hafi fjarlægt leiðbeiningar af kassanum og vanrækt að ganga úr skugga um að stefndi Halldór stæði rétt að verki sínu og að honum væri kunnugt um sérstakar reglur sem gilt hafi um flutning tækisins. Flemming þessi var kominn hingað til þess að annast um að aftengja tækið í húsnæði Vallarvina á Keflavíkurflugvelli og tengja það á nýjan leik í húsnæði Hjartaverndar er því hefði verið komið fyrir þar. Ekki er sýnt fram á að honum hafi verið falið að leiðbeina um eða hafa eftirlit með flutningi tækisins. Þá verður það ekki metið honum til sakar að hafa tekið leiðbeiningarnar af kassanum vegna þess að þær voru sérstaklega ætlaðar til notkunar við verk það sem hann skyldi vinna auk þess að þar var sýnt hvernig lyfta skyldi tækinu. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að sök verði lögð á stefnda Medirad AS. vegna háttsemi þessa starfsmanns stefnda. Þá er ekki fallist á það með stefnanda að á stefnda hafi hvílt sérstök upplýsingaskylda vegna flutnings tækisins. Með tækinu fylgdu upplýsingar um þetta og er ekki sýnt farm á að á stefnda hafi hvílt sérstök skylda að veita upplýsingar umfram þetta eftir að tækið hafði verið afhent Heklu hf. Samkvæmt framansögðu verður stefndi Medirad AS. sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins stefnandi dæmdur til að greiða stefndu 750.000 krónur í málskostnað hverjum. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, Halldór Gíslason, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og GE Medirad AS. skulu sýknir af kröfum stefnanda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Stefnandi greiði stefndu 750.000 krónur hverjum í málskostnað.
Mál nr. 477/1999
Kærumál Dánarbú Opinber skipti
Varnaraðilar eru Valdemar Jónsson kt. 091237-7099, Reykholti, Mosfellssveit, Hjördís Jónsdóttir kt. 270334-3939, Leysingjastöðum, Austur-Húnavatnssýslu og Jón Sverrir Jónsson kt. 011242-2009, Varmadal, Kjalarneshreppi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 1999, þar sem hafnað var mótmælum sóknaraðila gegn frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar við opinber skipti á dánarbúi Jóns Jónssonar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að frumvarp skiptastjóra 17. maí 1999, sem samþykkt var af meiri hluta erfingja á skiptafundi í dánarbúinu 15. júní 1999, verði fellt úr gildi og sér lögð út jörðin Varmadalur á Kjalarnesi að arfi, til vara að sér verði lögð út hálf jörðin, en til þrautavara að eignum dánarbúsins verði komið í verð og andvirði þeirra skipt á milli erfingja. Varnaraðilar krefjast aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar. Til vara krefjast þau þess að jörðin Varmadalur verði lögð þeim út, enda greiði þau sóknaraðila hans erfðahluta í henni samkvæmt virðingu. Til þrautavara krefjast þau þess, ef lög standi til að einum erfingja verði lögð út öll jörðin, að hlutkesti ráði hver málsaðila fái hana útlagða. Í öllum tilvikum krefjast þau kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu Valdimar Guðmundsson og eiginkona hans Elísabet Þórðardóttir, eigendur og ábúendur jarðarinnar Varmadals, sem var gerð að ættaróðali 15. júní 1944, erfðaskrá 23. september 1962, þar sem þau lýstu meðal annars þeirri ákvörðun að dóttir þeirra, Unnur, skyldi taka við óðalinu. Elísabet mun hafa látist á árinu 1965. Unnur Valdimarsdóttir fékk jörðina afhenta frá föður sínum 6. júlí 1971 sem fyrirframgreiðslu arfs. Hún mun hafa látist 1979. Eftirlifandi eiginmaður Unnar, Jón Jónsson, sat í óskiptu búi þar til hann lést 11. september 1996. Þau létu ekki eftir sig erfðaskrá eða önnur fyrirmæli um ráðstöfun eigna eftir sinn dag. Bú Jóns Jónssonar var tekið til opinberra skipta 13. mars 1997. Málsaðilar, sem eru börn hans og Unnar Valdimarsdóttur, eru erfingjar þeirra og hafa lýst yfir að þau taki að sér ábyrgð á skuldbindingum dánarbúsins. Við upphaf opinberra skipta reis ágreiningur milli aðilanna um hvort ákvæði um óðalsjarðir í VII. kafla jarðalaga nr. 65/1976 ættu að ráða hvernig jörðin Varmadalur félli að arfi, svo og hvort sóknaraðili þessa máls eða varnaraðilinn Jón Sverrir fullnægðu skilyrðum til að neyta forgangs til að taka við henni sem óðali. Úr þeim ágreiningi var leyst með dómi Hæstaréttar, sem er birtur í dómasafni 1998, bls. 2833. Varð niðurstaðan sú að reglum jarðalaga um óðalsjarðir yrði ekki beitt um Varmadal, en ekki var kveðið nánar á um hvernig jörðin ætti að falla að arfi við skiptin. Ekki tókst samkomulag á milli málsaðila um ráðstöfun jarðarinnar að gengnum fyrrnefndum dómi. Fór svo að skiptastjóri gerði frumvarp til úthlutunar 17. maí 1999, þar sem lagt var til grundvallar að jörðin yrði lögð erfingjum út til greiðslu arfs að fjórðungi til hvers, svo og að eins yrði farið með innbúsmuni, hlutabréf, stofnsjóðseign og hreina peningaeign dánarbúsins, samtals að andvirði 2.142.044 krónur. Á skiptafundi 15. júní 1999 samþykktu varnaraðilar frumvarpið, en sóknaraðili lýsti sig andvígan því. Beindi skiptastjóri ágreiningnum til héraðsdóms og er mál þetta rekið af því tilefni. II. Ákvæði 2. þáttar laga nr. 20/1991, sem lúta að bústjórn og ráðstöfun eigna við opinber skipti á dánarbúum, eru reist á þeirri meginreglu að við slík skipti verði öllum eignum gjaldfærs bús komið í verð og andvirði þeirra að frádregnum skuldum, kostnaði og erfðafjárskatti greitt erfingjum til fullnustu arfskröfum þeirra. Frá þeirri meginreglu verður ekki vikið nema í þeim mæli, sem um ræðir í III. kafla laganna, og þá öðru fremur með því að einstökum eignum dánarbús verði ekki ráðstafað við skiptin með sölu, heldur verði þær lagðar út erfingjum samkvæmt kröfu þeirra sjálfra á matsverði til greiðslu arfs. Þegar eftirlifandi maki stendur ekki til arfs og sá látni hefur ekki mælt fyrir um ráðstöfun einstakra eigna með erfðaskrá, getur hver og einn erfingi krafist að fá arf sinn greiddan með því að fá muni lagða sér út, sbr. 36. gr. laga nr. 20/1991, en sú heimild er þó ávallt háð því að matsverð muna rúmist innan arfshluta ef erfingjar semja ekki sérstaklega á annan veg. Samkvæmt gögnum málsins er fasteignamatsverð jarðarinnar Varmadals alls 9.385.000 krónur eða sem svarar meira en 80 hundraðshlutum af andvirði heildareigna dánarbús Jóns Jónssonar. Sóknaraðili, sem mun taka fjórðung eigna dánarbúsins að arfi við lok skipta, getur því samkvæmt áðursögðu hvorki krafist að fá jörðina alla né helming hennar lagða sér út án sérstaks samþykkis varnaraðila, enda andvirðið langt umfram arfshlutann, sem hann á í vændum. Er því bæði aðalkrafa hans og varakrafa með öllu haldlaus. Eins og áður greinir leiðir af ákvæðum laga nr. 20/1991 að eign dánarbús verður aldrei lögð út erfingja til greiðslu arfs nema samkvæmt kröfu hans sjálfs. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki ráðið að sóknaraðili hafi nokkru sinni krafist þess að fá fjórðung Varmadals lagðan sér út til óskiptrar sameignar með varnaraðilum, heldur þvert á móti hafi hann mótmælt slíkum málalokum eindregið, svo sem felst í fyrrgreindri þrautavarakröfu hans. Brestur því lagaheimild gegn þeim mótmælum sóknaraðila til að ljúka skiptum á dánarbúinu á þann hátt, eins og ráðgert er í frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar. Af þessum sökum verður að hnekkja frumvarpinu í heild sinni. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Frumvarp skiptastjóra í dánarbúi Jóns Jónssonar 17. maí 1999 til úthlutunar er fellt úr gildi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 723/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 16. nóvember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. nóvember 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er tilmeðferðar hjá dómstólum, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 14. desember2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness, fimmtudaginn 16. nóvember 2017Héraðssaksóknari hefur í dag krafist þess aðákærða, X, nígerískum ríkisborgara, fæddum [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum, þó eigi lenguren til fimmtudagsins 14. desember 2017, klukkan 16:00.Fallist dómurinn ekki á kröfu embættisins umgæsluvarðhald er þess krafist að dómurinn banni sakborningi að fara af landinuog að honum verði í úrskurðarorði gert skylt að tilkynna lögreglunni á höfuðborgarsvæðinuum verustað sinn og gefa sig fram við hana á lögreglustöð daglega. Þá skulisakborningur afhenda lögreglu vegabréf sitt til varðveislu.Ákærði mótmælir kröfu héraðssaksóknara ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað, til vara að hann verði úrskurðaðurí farbann og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Erá því byggt af hálfu ákærða að sýnt þyki að brot hans muni ekki hafa í för meðsér þyngri refsingu en sektir eða skilorðsbundið fangelsi, sbr. 3. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.IÍ greinargerð með kröfunni segir aðhéraðssaksóknari hafi hinn 20. september sl. gefið út ákæru á hendur m.a.umræddum X fyrir peningaþvætti í febrúar 2016. Málið hafi verið þingfest íHéraðsdómi Reykjaness 13. október sl. Sé hann ákærður fyrir að hafa skipulagtog gefið fyrirmæli um peningaþvætti þegar meðákærðu tóku við 31.600.000 krónumaf ótilgreindum aðila, geymdu fjármunina á bankareikningum, nýttu að hluta,fluttu að hluta, sendu að hluta til Ítalíu og millifærðu 20.500.000 krónur afumræddu fé á bankareikning félagsins [...] í Hong Kong, þrátt fyrir að þau hafimátt vita að um væri að ræða ólöglega fengið fé, en um hafi verið að ræða fésem ótilgreindur aðili hafi komist yfir með fjársvikum í tengslum við viðskiptifélaganna [...] í Suður-Kóreu og [...]. Séu brotin nánar rakin í ákærunni. Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðákærði X hafi skipulagt og gefið meðákærðu fyrirmæli um peningaþvættið eftir aðhann kom til landsins 2. febrúar 2016 og hafi brotin þannig verið framin aðhans undirlagi. Hafi hann komið til landsins gagngert til að sjá til þess aðumræddir fjármunir yrðu sendir tilteknum erlendum aðilum. Þá hafi hann afhentmeðákærðu tilhæfulausa reikninga sem hafi verið framvísað í [...] 8. febrúar2017 og flutt hluta af fjármununum úr landi. Hafi ákærða X á sama hátt ogmeðákærðu mátt vera ljóst að um ólöglega fengið fé væri að ræða. Ákærði hafineitað sök við þingfestingu málsins. Aðalmeðferð í málinuhafi verið ákveðin og hefjist hún 7. desember 2017.Ákærði X hafi verið framseldur til Íslandsfrá Ítalíu vegna rannsóknar málsins og setið í gæsluvarðhaldi frá 17. ágústsl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, en með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 24. ágúst sl. í máli nr. R-280/2017 hafi hann verið úrskurðaðurí gæsluvarðhald í fjórar vikur með vísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, og aftur í fjórar vikur með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. septembersl. í máli R-318/2017, og aftur í 4 vikur með úrskurði Héraðsdóms Reykjanes frá19. október sl. í máli R-563/2017. Þótti dóminum atvikum þannig háttað að ekkiyrði talið að nærvera hans yrði tryggð með öðrum og vægari úrræðum og úrskurðirnirstaðfestir af Hæstarétti. Héraðssaksóknari telji augljóst að svo sé enn.Rannsókn málsins hafi hafist á grundvellitilkynningar til peningaþvættisskrifstofu embættis héraðssaksóknara um ætlaðpeningaþvætti. Rannsókn embættis héraðssaksóknara hafi staðið yfir frá 25.febrúar 2016 og hafi mikill tími farið í umfangsmikla upplýsinga- og gagnaöflun,sem farið hafi fram í því skyni að athuga kæruefni, afmarka hina ætluðurefsiverðu háttsemi og rekja millifærslu umræddra fjármuna. Húsleitir hafifarið fram á nokkrum stöðum og fimm aðilar hafi sætt gæsluvarðhaldi viðrannsókn málsins.Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi meðákærða Yborið um að hafa kynnst manni að nafni A á einkamálasíðu á árinu 2006. Þau hafisíðan hist nokkrum sinnum á Ítalíu og einu sinni annars staðar í Evrópu,mögulega Þýskalandi. Seint á árinu 2015 hafi áðurnefndur A síðanhaft samband við Y og beðið hana um að útvega íslenskan bankareikning vegnafyrirhugaðrar millifærslu fjármuna á reikninginn. Að sögn Y hafi hún þá fengiðheimild hjá meðákærða Z til að láta millifæra fjármuni inn á reikningfyrirtækis hans [...]. Að tilstuðlan A hafi ákærði X komið til landsins 2.febrúar sl., gagngert til þess að veita viðtöku hluta umræddra fjármuna ogsenda þá með símgreiðslu til félagsins [...] í Hong Kong. Til þess hafi hannhaft meðferðis nauðsynleg skjöl, sem hafi verið tilhæfulausir reikningar umviðskipti milli aðila, sem ekki hafi átt við rök að styðjast. Að beiðni A hafi Xverið sóttur af Y og honum ekið á hótel í Hafnarfirði og honum fengið SIM-kortsvo unnt væri að hafa samband við hann.Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós aðákærði X hafi gagngert komið til landsins til þess að veita viðtöku hlutaumræddra fjármuna og senda þá með símgreiðslu til félagsins [...] í Hong Kong.Til þess hafi hann haft meðferðis nauðsynleg skjöl sem hafi verið tilhæfulausirreikningar um viðskipti milli aðila. Meðákærðu Y, Z og Þ muni síðan hafa fariðí [...] með skjöl sem X hafði útbúið og millifært í tvennu lagi um 21,7 milljónkróna til félagsins í Hong Kong.Í greinargerðinni segir að umræddur Xvirðist hafa útbúið nauðsynleg skjöl svo unnt væri að koma hluta fjármunanna úrlandi, auk þess sem hann hafi móttekið reiðufé. Lögreglu gruni einnig að Xtengist beint þeim aðilum sem með blekkingum í tölvupóstsamskiptum hafi komiðþví til leiðar að fjármunirnir voru millifærðir á reikning [...] í stað [...]. ÁkærðiX hafi farið af landi brott 10. febrúar 2016 og að kröfu lögreglu hafiHéraðsdómur Reykjavíkur gefið út alþjóðlega handtökuskipun á hendur honum 30.mars 2016. Með bréfi til skrifstofu almannaöryggis innanríkisráðuneytisins,dags. 4. apríl 2016, hafi verið óskað eftir því að ákærði X yrði eftirlýstur oghann handtekinn hvar sem til hans næðist og hann framseldur íslenskumyfirvöldum. Hinn 14. febrúar sl. hafi borist tölvupóstur frá lögreglufulltrúa íalþjóðadeild Ríkislögreglustjóra þess efnis að X hefði verið handtekinn áflugvellinum í Bologna á Ítalíu. Hinn 15. febrúar sl. hafi skrifstofaalmannaöryggis innanríkisráðuneytisins sent beiðni til ítalskra yfirvalda umframsal hans. Ítölsk dómsmálayfirvöld hafi samþykkt framsalið 10. júlí sl. oghafi þá hafist undirbúningur að flutningi ákærða X til landsins af hálfualþjóðadeildar ríkislögreglustjóra. Hafi hann loks verið fluttur til landsins17. ágúst sl.Við yfirheyrslu hafi ákærði X kannast við aðhafa komið til Íslands í lok janúar eða byrjun febrúar að beiðni áðurnefnds A.Hann hefði á þeim tíma aldrei komið til Íslands og verið forvitinn um landið ogfallist á að fara hingað þar sem hann hefði fengið frítt flugfar og uppihald,auk þess sem A hefði lofað honum 500 evrum að launum þegar hann kæmi aftur tilÍtalíu. Tilgangur ferðarinnar hefði verið sá að eiga samskipti við Y vegnamillifærslu á fjármunum sem A hefði tjáð honum að væru vegna einhverraviðskipta sem hann vissi ekki hver voru. Y hefði ekki svarað símtölum A og þvíhefði hann verið farið að lengja eftir millifærslum á peningunum og þar sem Ahefði ekki treyst Y hefði hann sent X til að fá staðfestingu á millifærslunumog senda sér afrit af millifærslukvittunum að þeim loknum. Ákærði hafi hinsvegar borið um að hann hefði ekki verið viðstaddur eða framkvæmt neinamillifærslur sjálfur.Ákærði X hafi kannast við að hafa hittmeðákærðu Y, Z og Þ og farið út að borða með þeim og skemmt sér með þeim, enaðra hefði hann ekki hitt. Ákærði X hafi ekki kannast við að hafa komið með þaugögn sem meðákærðu í málinu hafi borið um að hann hefði framvísað eða þá útbúiðreikninga sem bornir voru undir hann í yfirheyrslunni. Hann hefði aðeins séðtvær millifærslukvittanir sem hann hefði tekið mynd af á síma og sent A. Viðbrottför frá Íslandi hefði Y síðan afhent honum íslenska fjármuni sem hún hefðisagt ákærða X að skipta í evrur á flugvellinum og afhenda A. Muni þetta hafaverið um 2700 evrur, en hluti af því hefði verið afgangur af framfærslupeningumsem Y hefði látið ákærða X hafa við komuna til Íslands að beiðni A.Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðákærði X hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmunafrá 17. til og með 24. ágúst 2017, sbr. úrskurð í máli nr. R-273/2017. Hannhafi síðan verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli b-liðar1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til 21. september 2017,sbr. úrskurð í máli nr. R-280/2017. Hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómiHæstaréttar 25. ágúst 2017 í máli nr. 528/2017. Ákærði X hafi síðan veriðúrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til 19. október 2017, sbr. úrskurð í málinr. R-318/2017. Hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómi í Hæstaréttar 25.september 2017 í máli nr. 602/2017.Hinn 23. ágúst 2017 hafi verið tekin skýrslaaf meðákærðu Y og framburður ákærða X borin undir hana. Hún hafi ekki kannastvið að hafa látið ákærða X hafa peninga, hvorki við komuna til landsins né viðbrottförina. Þá hafi hún haldið sig við fyrri framburð sinn um að ákærði Xhefði komið með skjölin, sem varðað hafi hin meintu viðskipti, sem hafi veriðforsenda fyrir millifærslunum. Í skýrslutöku 24. ágúst sl. hafi ákærði X haldiðsig við fyrri framburð og hafnað framburði meðákærðu Halldóru.Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðtelja verði að ríkir almanna- og einkahagsmuni séu fyrir því að fallist verði áumbeðna kröfu. Um sé að ræða stórfellt peningaþvætti, sem hagsmunir almenningskrefjist að saksótt verði fyrir. Ætlað brot varði verulega fjárhagslegahagsmuni og verulega hagsmuni aðila sem átt hafi í viðskiptum [...] á umræddumtíma og hafi háttsemin valdið [...] og hinum suður-kóreska viðskiptavini þessgríðarlegu tjóni. Héraðssaksóknari telji að gæsluvarðhald sénauðsynlegt til að tryggja návist ákærða X við meðferð málsins fyrir dómi. Hanneigi eiginkonu og barn sem búi í Ghana og í Nígeríu. Líta verði til þess aðhann hafi ekki komið sjálfviljugur til landsins heldur eftir framsal í fylgdlögreglufulltrúa. Þá sé ákærði erlendur ríkisborgari sem engin tengsl hefur viðlandið og því sé veruleg hætta á að hann reyni að koma sér undan saksókn gangihann laus. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og b-liðar 1. mgr. 95.gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga. IIÍ ákæru héraðssaksóknara, dags. 20.september 2017, er ákærða gefið að sök peningaþvætti, sbr. 1. mgr. 264. gr.almennra hegningarlaga. Brotið getur varðað sektum eða fangelsi allt að 12 árum,sbr. einnig 3. og 4. mgr. 264. gr. Aðalmeðferð málsins er fyrirhuguð þann 7.desember nk. Með hliðsjón af framangreindu og gögnum málsins er fallist á þaðmeð héraðssaksóknara að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild aðauðgunarbrotum sem fangelsisrefsing er lögð við samkvæmt ákvæðum almennrahegningarlaga.Með hliðsjón af þeim peningafjárhæðum sem umgetur í máli ákærða, og því að ákærða er gefið að sök að hafa gefið öðrummeðákærðu fyrirmæli um peningaþvættið og að brotin hafi verið framin að hansundirlagi, þykir ekki sýnt að brotin kunni einungis að varða sektum eðaskilorðbundnu fangelsi, sbr. 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.Ákærði er nígerískur ríkisborgari sembúsettur er á Ítalíu og á fjölskyldu í Afríku. Hann hefur engin tengsl við Ísland.Ákærði var handtekinn á Ítalíu og framseldur þaðan til Íslands. Samkvæmt þessumá ætla að hann muni reyna að komast úr landi eða koma sér með öðrum hættiundan málsókn ef hann verður látinn laus. Með dómum Hæstaréttar frá 25. september sl.í máli nr. 602/2017 og frá 23. október sl. í máli nr. 662/2017, var fallist áað skilyrði b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væruuppfyllt. Ákærði hefur ekki sýnt fram á að framangreindar aðstæður hans eðaatvik séu ranglega tilgreind eða að breyting hafi orðið á þeim frá því að nefndirdómar Hæstaréttar voru kveðnir upp. Með vísan til framangreinds er enn fullnægtskilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að úrskurðaákærða áfram í gæsluvarðhald, en eins og atvikum er háttað verður ekki talið aðnærvera hans verði tryggð með öðrum og vægari úrræðum. Samkvæmt ölluframanrituðu verður fallist á aðalkröfu héraðssaksóknara eins og hún er framsett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðinn kveður upp Bogi Hjálmtýssonhéraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ:Ákærði, X, sæti gæsluvarðhaldi meðan málhans er til meðferðar fyrir dómstólum, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 14.desember 2017, klukkan 16:00.
Mál nr. 769/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að málsaðilum hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu hans reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 106/2004
Handtaka Skaðabætur Gjafsókn
JB var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í hans eigu. Áður en JB var handtekinn hafði hann skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, bróður hans, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JB varðaði. Höfðaði JB þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JB að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JB var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JB gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JB næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JB hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JB.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. maí 2002 til greiðsludags. Hann krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann hefur notið fyrir réttinum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi var handtekinn eftir að unnusta bróður hans, Sigríður Þyrí Pétursdóttir, hafði í skýrslu fyrir lögreglu gert grein fyrir því að þeir bræður hefðu fengið hana til þess að skýra ranglega frá því að hún hefði síðast ekið bifreið áfrýjanda áður en bifreiðin eyðilagðist í eldsvoða. Þá lá einnig fyrir sú niðurstaða rannsóknarlögreglumanns að yfirgnæfandi líkur væru á því að kviknað hefði í bifreiðinni af mannavöldum þótt aðrar ástæður væru ekki útilokaðar. Með þessum rökum er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að skilyrði hafi verið til handtökunnar. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jóhanns Birgis Magnússonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 150.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 1. desember s.l., er höfðað með stefnu birtri 23. júní s.l. Stefnandi er Jóhann Birgir Magnússon, kt. 150472-3699, Gili, Kjalarnesi, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er stefnt dómsmálaráðherra og fjár­mála­ráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miska­bætur að fjárhæð 1.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. maí 2002 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt reikningi. Stefn­andi hefur lögbundna gjafsókn í málinu samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 og var honum veitt gjafsókn í málinu 13. ágúst s.l. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og í því tilviki verði máls­kostnaður látinn niður falla. Málavextir. Málavextir eru þeir að miðvikudaginn 1. maí 2002 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt að eldur væri laus í bifreið við Eldshöfða 18 hér í borg. Er lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir mikinn eld loga í bifreiðinni RY-716, jeppabifreið af gerð­inni Musso Ssang Yong, árgerð 1999. Var eldur laus í öllu farþega- og farangurs­rými bif­reiðarinnar, allar rúður í henni brotnar en allar dyr lokaðar. Starfsmaður tækni­deildar lögreglunnar, Guðmundur Ásgeirsson, lögreglumaður, kom á vettvang kl. 06:10. Athugun hans leiddi í ljós að yfirgnæfandi líkur væru til þess að kveikt hefði verið í bifreiðinni, enda bentu aðstæður á vettvangi til þess að rúða í henni hefði verið brotin áður en eldur kviknaði. Þá kom í ljós að hljómflutningstæki höfðu verið fjar­lægð úr bifreiðinni og af þeim sökum taldi tæknimaðurinn að ekki væri hægt að úti­loka íkviknun af völdum rafmagns. Haft var samband við eiganda bifreiðarinnar, stefnanda máls þessa, en hann var þá staddur úti á landi. Hann kvaðst hafa lánað bróður sínum, Jóni Gústafi, bifreiðina og hefði hann skilið hana eftir við Eldshöfða 18 þar sem gangtruflana hefði orðið vart í henni og hafi átt að koma henni á verkstæði. Stefnandi kvað útvarp og geislaspilara hafa verið í bifreiðinni og hefði hún verið skilin eftir læst. Föstudaginn 24. maí sama ár hafði lögreglan samband við stefnanda og spurði hann nánar um ástand og viðskilnað við bifreiðina. Hann sagði Pioneer geislaspilara hafa verið í bifreiðinni auk veiðigalla og Remington haglabyssu. Sagði stefnandi kærustu Jóns Gústafs, Sigríði Þyrí Pétursdóttur, hafa síðast ekið bifreiðinni. Lögregla hafði samband við hana og kvaðst hún þá hafa ekið bifreiðinni að Eldshöfða um kl. 04:00 til 05:00 umrædda nótt að beiðni stefnanda. Hafi síðan komið í ljós að hún hafi ekið að Eldshöfða fyrir misskilning þar sem Jón Gústaf hafi verið að skemmta sér niðri í bæ. Kvaðst hún aldrei áður hafa ekið bifreiðinni og hafa orðið vör við gang­truflanir í henni og hafi hún drepið á sér. Kvaðst hún hafa reynt að ýta henni í gang en án árangurs. Hafi hún þá læst hurðum og farið fótgangandi að Höfðabakka 1 þar sem Jón Gústaf hafi verið með herbergi á leigu. Lögreglan hafði samband við Guðmund Ásgeirsson og spurði hann hvort leifar af haglabyssu hefðu fundist í bifreiðinni, en hann hafi sagt svo ekki vera. Þriðjudaginn 28. maí sama ár kl. 13:19 mætti Sigríður Þyrí í skýrslutöku hjá rann­sókn­ardeild lögreglunnar í Reykjavík samkvæmt boðun. Var hún í fyrstu yfirheyrð sem vitni og skýrði þá svo frá að hún hafi að kvöldi 30. apríl sama ár fengið bifreiðina lánaða hjá Jóni Gústafi. Hafi hún ekkert farið á bifreiðinni um kvöldið en um kl. 04:00 hafi Jón Gústaf hringt og hafi henni skilist að hann hefði beðið hana að koma með bifreiðina að Eldshöfða. Kvaðst hún hafa ekið vestur Dvergshöfða og norður Breið­höfða en þar hafi bifreiðin byrjað að hökta og drepið á sér í kjölfarið. Hefði hún staðið á sléttlendi og hefði hún ýtt henni 10 til 15 metra þangað til hún byrjaði að renna sjálf og hafi hún látið hana renna að rútufyrirtæki sem þarna er. Kvaðst hún hafa læst bifreiðinni og gengið upp að hóteli við Höfðabakka. Kl. 13:53 var gert hlé á yfir­heyrslunni og gengið á vettvang en þegar yfirheyrsla hófst aftur kl. 15:15 óskaði Sigríður Þyrí eftir því að breyta framburði sínum og var réttarstöðu hennar þá breytt og henni tilkynnt að hún væri handtekin og yfirheyrð sem sakborningur. Skýrði hún þá svo frá að hún hefði aldrei ekið bifreiðinni og hefðu bræðurnir Jón Gústaf og stefnandi fengið hana til að taka aksturinn á sig og hefðu þau þrjú búið til sögu um það hvernig bifreiðin átti að hafa bilað og viðskilnað hennar við hana. Hún kvaðst hafa vitað til þess að einhver vinur Jóns Gústafs hefði verið á jeppanum umrætt kvöld en hún kvaðst ekki vita hvort hann hefði kveikt í bifreiðinni. Skýrslutöku yfir Sigríði Þyrí lauk kl. 16:21. Kl. 16:14 sama dag var stefnandi handtekinn og yfirheyrður um málsatvik. Hann kvaðst hafa lánað bróður sínum bifreiðina, en hann hefði verið staddur í Brekku­húsa­skógi við Laugarvatn vegna atvinnu sinnar sem rútubílstjóri. Hann kvaðst að morgni 1. maí sama ár hafi frétt að bifreið hans hefði brunnið um nóttina og að sögn Jóns Gústafs og Sigríðar Þyrí hefði bifreiðin bilað við Eldshöfða. Hann kvað það ekki rétt að hann hefði reynt að selja bifreiðina án árangurs og þá upplýsti hann að áhvílandi lán á henni væru tæp ein og hálf milljón króna. Stefnandi neitaði að hafa lagt á ráðin um að kveikja í bifreiðinni og þá kannaðist hann ekki við að hafa fengið Sigríði Þyrí til að segjast hafa ekið bifreiðinni. Yfirheyrslunni lauk kl. 17:07 Kl. 17:07 sama dag var Jón Gústaf handtekinn og yfirheyrður. Hann skýrði þá svo frá að hann hefði verið ölvaður á bifreiðinni umrædda nótt og hefði vinur hans Björn Loftsson verið með honum. Hann kvaðst hafa séð lögreglubifreið á Höfðanum um kl. 04:00 og hafi hann því reynt að komast undan. Kvaðst hann hafa ekið norður Elds­höfða og lagt bifreiðinni við hliðina á gámi og síðan hlaupið að Höfðabakka 1 þar sem hann hafði dvalarstað. Hann kvað stefnanda hafa hringt í sig kl. 11:00 morguninn eftir og tjáð sér að bifreiðin hefði brunnið. Jón Gústaf kvaðst hafa gleymt að slökkva á útvarp­inu, en hann kvaðst hafa munað eftir að læsa hurðum. Hann kvaðst hafa beðið Sigríði Þyrí um að segjast hafa ekið bifreiðinni þar sem hann vildi ekki að lögreglan kæmist að því að hann hefði ekið undir áhrifum áfengis. Hann kvað stefnanda ekki hafa tekið þátt í því að búa þessa sögu til. Hann neitaði því að hafa lagt á ráðin um að kveikja í bifreiðinni. Þessari yfirheyrslu lauk kl. 18:20. Sama dag kl. 19:00 var Björn Loftsson yfirheyrður sem vitni um málsatvik. Hann kvaðst ekki hafa fengið bifreiðina að láni þann 1. maí og mundi ekki hvort hann hefði verið farþegi í henni sama dag og hún brann við Eldshöfða. Sama dag kl. 20:00 var Sigríður Þyrí aftur yfirheyrð og lýsti hún því nánar hvernig þeir bræður áttu að hafa lagt á ráðin um að hún segðist hafa ekið bifreiðinni og kvað hún Jón Gústaf hafa verið hræddan um að hann yrði bendlaður við eldsvoðann. Hún gaf þær upplýsingar að Björn Loftsson hefði síðast verið á bifreiðinni áður en kvikn­aði í henni. Skýrslutöku þessari lauk kl. 21:51. Stefnandi, bróðir og kærasta hans, gistu öll fangageymslur lögreglunnar um nótt­ina. Jón Gústaf skýrði svo frá við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hefði ekið bif­reið­inni ölvaður og skilið hana eftir við Eldshöfða eftir að hann hafi orðið var við lög­reglu. Hann hafi ekki viljað að stefnandi kæmist að því að hann hefði verið ölvaður á bif­reiðinni og því fengið Sigríði Þyrí til að segjast hafa ekið henni. Hann kvað stefn­anda hvergi hafa komið þar nærri. Í yfirheyrslunni var Jóni Gústafi kynnt að samkvæmt ferilvöktun lögreglunnar hafi eina lögreglubifreiðin sem ekið var vestur Bílds­höfða verið á ferðinni kl. 02:16. Jón Gústaf taldi sig hafa verið nokkuð seinna á ferð­inni en á þessum tíma. Þessari yfirheyrslu lauk kl. 11:03. Kl. 11.19 sama morgun skýrði Þórður Guðjón Hilmarsson, vinnufélagi stefnanda, svo frá að um áramótin hafi stefnandi tjáð honum að hann væri í vandræðum með að selja bifreið sína og það eina sem hann gæti gert væri að aka henni útaf eða brenna hana. Kvaðst Þórður hafa tekið þessu sem fíflaskap og ekki alvarlega. Kl. 12:46 sama dag var stefnandi yfirheyrður og neitaði hann þá sök alfarið. Hann kannaðist við að hafa í fíflaskap á árinu áður rætt um að aka bifreiðinni á staur eða velta henni. Hann kannaðist ekki við að hafa minnst á að kveikja í henni. Yfir­heyrslunni lauk kl. 13:26. Sama dag kl. 13:06 var Sigríður Þyrí yfirheyrð og skýrði þá svo frá að Jón Gústaf hefði sagt henni að þeir Björn hefðu farið með bifreiðina að Eldshöfða og kveikt þar í henni. Hún kvaðst ekkert vita um þátt stefnanda í málinu. Að lokinni skýrslutöku kl. 14:31 var hún síðan frjáls ferða sinna. Jón Gústaf var yfirheyrður kl. 15:31 sama dag og lauk yfirheyrslunni kl. 15:38 sama dag. Hann neitaði sök og sagði ekki rétt að þeir Björn hefðu kveikt í bifreiðinni. Björn Loftsson var handtekinn kl. 14:45 og yfirheyrður kl. 16:27. Hann neitaði að tjá sig um sakarefnið. Kl. 17:52 var stefnandi færður fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur og var honum kynnt krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 5. júní 2002 kl. 16:00. Með úrskurði upp kveðnum kl. 19:16 sama kvöld hafnaði héraðsdómari þessari kröfu. Sams konar kröfu á hendur Jóni Gústafi var einnig hafnað kl. 19:21, en hann hafði verið leiddur fyrir dómara kl. 18:20. Þeir bræður voru því frjálsir ferða sinna, stefnandi kl. 19:17 og Jón Gústaf kl. 19:22. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík til stefnanda dagsettu 31. desember 2002 var honum tilkynnt með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 að rannsóknargögn þættu ekki gefa tilefni til frekari aðgerða í málinu og var það því látið niður falla að því er hann varðaði. Með bréfi stefnanda til ríkislögmanns dagsettu 28. apríl 2003 var gerð krafa um skaða­bætur vegna ólögmætrar handtöku og frelsissviptingar, en með bréfi ríkis­lög­manns dagsettu 2. júní s.l. var kröfunni hafnað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að ekkert tilefni hafi verið til handtöku. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 sé lögreglu rétt að handtaka mann ef rök­studdur grunur sé á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauð­synleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sakargögnum. Er á því byggt að skýrsla tækni­deildar lögreglu hafi verið fullgerð 2. maí 2002 en ekki virðist hafa verið gerður frekari reki að rannsókn málsins fyrr en 24. maí sama ár. Hafi þá ekkert komið fram sem gæfi tilefni til að ætla að rökstuddur grunur væri um að stefnandi hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi í tengslum við brunann í bifreið sinni. Hafi verið ljóst að­fara­nótt 1. maí að stefnandi hafi verið staddur úti á landi og af þeim sökum ókleift að kveikja í bifreiðinni. Hafi það eitt legið fyrir að kærasta Jóns Gústafs hafi sagst hafa ekið bifreiðinni umrædda nótt og skilið við hana þar sem síðar kviknaði í henni. Samkvæmt 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 hafi markmið lögreglurannsóknar átt að vera að leiða í ljós eins og unnt var hvernig eldsvoða í bifreiðinni hefði borið að höndum. Hafi lögregla hins vegar hrapað að þeirri ályktun að stefnandi hefði með refsi­verðum hætti átt aðild að eldsvoða í bifreiðinni. Hafi lögregla talið að stefnandi ætti hlut að tilraun til fjársvika án þess að tilefni væri til að ætla að rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi stefnanda í tengslum við brunann væri fyrir hendi. Þá virðist lög­regla hafa haft að engu þann möguleika að kviknað hefði í bifreiðinni af völdum rafmagns. Ekki hafi legið fyrir formleg kæra á hendur stefnanda þegar hann var hand­tekinn og þá hafi engar vísbendingar legið fyrir um að stefnandi hefði átt hlut að máli með refsiverðum hætti. Stefnandi byggir á því að skýra verði heimildir lögreglu til hand­töku afar þröngt og gera skýrar kröfur til þess að í raun liggi fyrir rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi. Hafi handtaka í för með sér inngrip í stjórnar­skrárvernduð mannréttindi einstaklinga og þurfi því mikið til að koma svo þeir verði sviptir frelsi sínu. Í öðru lagi er á því byggt að handtakan hafi verið ónauðsynleg. Í lögregluskýrslu sé handtakan sögð vera til að koma í veg fyrir að sönnunargögnum verði spillt og sé því ágreiningslaust að handtakan var ekki nauðsynleg til að koma í veg fyrir áfram­haldandi brot eða tryggja návist stefnanda og öryggi. Liðnar hafi verið fjórar vikur frá því að kviknaði í bifreið stefnanda og ljóst að á þeim tíma hefði stefnandi getað spillt hverjum þeim sakargögnum sem hann hefði talið nauðsyn á, haft áhrif á framburð annarra og gert aðrar ráðstafanir. Verði því ekki séð að stefnanda hafi verið unnt að torvelda rannsókn lögreglu að öðru leyti. Í þriðja lagi er á því byggt að verði talið að handtakan hafi verið lögmæt og skilyrði fyrir hendi til að svipta stefnanda frelsi hafi frelsissviptingin varað mun lengur en nokkur efni hafi verið til. Hafi frásögn Sigríðar Þyrí getað gefið lögreglu tilefni til jafn harkalegra aðgerða gagnvart stefnanda og raun bar vitni sé ljóst að ekkert tilefni hafi verið til þess að halda stefnanda eftir að lögregla hafði tekið skýrslu af honum og bróður hans. Þeir hafi báðir lýst því yfir að frásögn hennar væri röng og að stefnandi hefði hvergi nærri komið því að búa umrædda sögu til. Hafi því borið að láta stefnanda lausan eftir að yfirheyrslu yfir Jóni Gústafi lauk kl. 18:20 sama dag, enda hafi ekkert komið fram í yfirheyrslu yfir honum sem gefið hafi tilefni til frekari frelsissviptingar. Þá hafi hvorki framburður Jóns Gústafs né framburður Björns gefið tilefni til að ætla að stefnandi hefði átt refsiverða aðild að brunanum. Þá hafi Sigríður Þyrí engar upplýsingar getað gefið um það hvernig kviknaði í bifreiðinni eða um ætlaða refsiverða háttsemi stefnanda í því sambandi. Hafi í síðasta lagi borið að láta stefnanda lausan kl. 21:51, en þá hafi ekkert komið fram við rannsókn málsins sem gaf lög­reglu tilefni til að ætla að stefnandi ætti refsiverðan hlut að máli. Hafi engir rann­sókn­arhagsmunir verið fyrir hendi sem réttlætt hafi getað frekari frelsisskerðingu stefnanda. Eftir að stefnandi hafði verið yfirheyrður um morguninn hafi ekkert komið fram sem bendlaði hann við refsivert athæfi í tengslum við brunann. Stefnandi og vinnu­félagi hans voru sammála um það í yfirheyrslum um morguninn að stefnandi hafi í fíflaskap rætt um að það eina sem hann gæti gert til þess að losa sig við bifreiðina væri að eyðileggja hana með tilteknum hætti. Hafi hvorugur þeirra borið nokkuð um refsiverða háttsemi stefnanda. Í síðustu yfirheyrslu yfir Sigríði Þyrí hafi komið fram að hún vissi ekkert um ætlaðan þátt stefnanda í málinu og gæti ekki tjáð sig um það. Þá hafi ekkert komið fram við yfirheyrslu yfir Jóni Gústafi og Birni sem réttlætt gæti frekari frelsis­skerð­ingu stefnanda. Þrátt fyrir þetta hafi lögreglan gert kröfu um gæsluvarðhald á hendur stefnanda á þeim grundvelli að eftir væri að afla upplýsinga sem ekki hafi verið nánar tilgreindar og þá hafi þurft að athuga afdrif riffils og útvarps sem verið hafi í bifreiðinni. Þá hafi verið á því byggt að vinnufélagi stefnanda hafi borið að stefnandi hefði sagt að eina leiðin til að losa sig við bifreiðina væri að aka henni út af eða kveikja í henni. Þá hafi verið minnst á áhvílandi veðskuld á bifreiðinni og ætlað brot hans talið varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. Sé ljóst að stefnandi hafi verið fús til samstarfs við lög­reglu um leit á heimili sínu og vinnustað og hafði hann engin tök á því að hafa áhrif á rann­sókn lögreglu. Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki verið leiddur fyrir dómara fyrr en 25 klukku­stundum og 38 mínútum frá því hann var handtekinn. Sé um að ræða skýlaust brot á 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 102. gr. laga nr. 19/1991, en þar sé mælt fyrir um að handtekinn mann skuli án undandráttar leiða fyrir dómara. Hafi dómari hafnað gæsluvarðhaldskröfu og sé ljóst að hefði stefnandi verið færður fyrir dómara án undan­dráttar hefði hann fengið frelsi sitt mun fyrr en raun varð á. Stefnandi byggir á því að þegar hann var handtekinn hafi hann verið í vinnu sinni, en það hafi bæði verið særandi og móðgandi fyrir hann og til þess fallið að valda honum álitshnekki. Þá sé ljóst að frelsissvipting stefnanda hafi staðið mun lengur en nokkurt tilefni gat verið til og rannsóknarhagsmunir kröfðust. Stefnandi vísar um rétt sinn til bóta til 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um það að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Þá byggir stefnandi bótarétt sinn á ákvæðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, enda hafi lögmæt skilyrði skort til handtöku hans og frelsissviptingar eða í öllu falli hafi ekki verið nægilegt tilefni til slíkra aðgerða. Fyrir liggi að mál á hendur stefnanda hafi verið fellt niður og ákæra ekki gefin út. Eigi stefnandi því rétt til bóta, enda verði stefnandi hvorki sakaður um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lög­reglu gagnvart sér og séu því ekki efni til að lækka eða fella niður bætur. Stefnandi vísar að auki til Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og Alþjóða­samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Dráttarvaxtakrafa er reist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að eðlilega hafi verið staðið að rannsókn málsins og fullt tile­fni til þeirra aðgerða sem gripið hafi verið til af hálfu lögreglu Hafi öllum skilyrðum laga verið fullnægt, bæði við handtökur stefnanda og annarra sakborninga, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Hafi stefnandi verið eigandi bifreiðarinnar sem talið var að hefði verið kveikt í. Hafi rökstuddur grunur um íkveikju byggst m.a. á framburði vinnu­félaga stefnanda, svo og á framburði Sigríðar Þyrí. Þá hafi framburður hinna hand­teknu þótt ótrúverðugur og misvísandi, en það hafi bent til þess að framið hafi verið brot sem leitt gæti til ákæru. Hafi verið erfitt að aðskilja þátt stefnanda frá þætti annarra sakborninga. Stefndi byggir á því að nægilegt tilefni og nægilega rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi til þess að handtaka stefnanda í þágu rannsóknarhagsmuna. Að mati stefnda skiptir afstaða héraðsdómara til gæsluvarðhaldskröfu engu máli og hafi ekkert með skilyrði 97. gr. laganna að gera. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu of lengi, enda í mörg horn að líta og framburður sakborninga vægast sagt mis­vísandi. Hafi það með öðru kallað á aukna rannsóknarvinnu lögreglu. Stefnanda hafi verið sleppt úr haldi þegar eftir úrskurð héraðsdómara og að mati stefnda sé sá tími innan eðlilegra marka miðað við aðstæður og umfang málsins. Sé því ljóst að mati stefnda að þvingunaraðgerðir þær, sem stefnandi sætti meðan á rannsókn málsins stóð, hafi verið í alla staði lögmætar og í samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Stefndi segir niðurstöðu um bótaskyldu í málinu ráðast af túlkun á 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 175. gr. sömu laga. Þurfi að leggja mat á það hvort skilyrði a og b liða 176. gr. séu fyrir hendi, en 175. gr. laganna sé varla hægt að túlka sem sjálfstæða bóta­reglu. Ákvæði greinarinnar séu almenn ákvæði fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla lag­anna og fjalli fyrst og fremst um það að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella niður bætur eða lækka þær, hafi sakborningur stuðlað að þeim að­gerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta og það að rannsókn máls leiði ekki til ákæru ráði ekki úrslitum um bótas­kyldu. Ráðist bótagrundvöllurinn af skilyrðum 176. gr. og eftir atvikum af al­mennu skaðabótareglunni. Síðan þurfi að taka afstöðu til hinna almennu ákvæða 175. gr. þar sem dæma megi bætur og/eða fella þær niður eða lækka, t.d. á grundvelli eigin sakar krefjanda. Hafi ákvæði 175. gr., 176. gr. og 177. gr. laga nr. 19/1991 verið skýrð svo af dóm­stólum að þar séu tæmandi taldar þær aðgerðir sem leitt geti til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þó að vera fullnægt öðrum skil­yrðum sem greini í 176. gr. laganna og þeim skilyrðum sem greini í 175. gr. Hafi ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bóta­rétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þó geti bótakröfur verið reistar á almennum reglum skaðabótaréttar ef þær teljast eiga við. Að mati stefnda leiðir framangreint til þess að ekki séu forsendur til að dæma stefn­anda bætur á grundvelli 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Hafi skilyrði hand­töku og tilefni augljóslega verið fyrir hendi og hafi lögreglan á engan hátt farið út fyrir þann ramma sem 97. gr. laganna setur henni. Jafnframt telur stefndi að lækkunar- og nið­urfellingarheimild 175. gr. laganna geti vel komið til álita verði talið að bótaskylda sé fyrir hendi. Vísar stefndi í þessu sambandi til framburðar vinnufélaga stefnanda sem hafi haft eftir honum að það eina sem hann gæti gert til að losna við bifreiðina væri að aka henni útaf eða brenna hana. Stefndi mótmælir tölulegri kröfugerð stefnanda sem of hárri og í engu samræmi við þekkt dómafordæmi. Niðurstaða. Samkvæmt gögnum máls þessa kviknaði í bifreiðinni RY-716 aðfaranótt mið­viku­dagsins 1. maí 2002 og leiddi rannsókn tæknideildar lögreglunnar í ljós að yfir­gnæfandi líkur væru til þess að kveikt hefði verið í henni. Er lögregla hafði samband við eiganda bifreiðarinnar, stefnanda máls þessa, kom í ljós að hann var staddur úti á landi og hafði lánað bróður sínum, Jóni Gústafi, bifreiðina. Ekki er að sjá að rannsókn málsins hafði verið hreyft að nýju fyrr en 24. maí sama ár, en þá hafði lögregla sam­band við stefnanda sem sagði kærustu Jóns Gústafs, Sigríði Þyrí, hafa verið síðast á bifreiðinni fyrir brunann. Samdægurs fær lögreglan upplýsingar frá tryggingafélagi bifreiðarinnar þar sem fram komu upplýsingar um eftirstöðvar skuldabréfs sem hvíldi sem veð á bifreiðinni. Sigríður Þyrí er síðan boðuð til yfirheyrslu hjá lögreglu þriðju­daginn 28. maí sama ár og segist hún í fyrstu hafa ekið bifreiðinni og skilið hana eftir við Eldshöfða eftir að bilunar hafði orðið vart og hún drepið á sér. Eftir vett­vangs­göngu snýr hún hins vegar við blaðinu og skýrir svo frá að þeir bræður hafi fengið hana til þess að skýra rangt frá að þessu leyti. Í framhaldi af þessu var stefnandi hand­tekinn og heldur stefnandi því fram annars vegar að ekkert tilefni hafi verið til hand­tökunnar og hins vegar að hún hafi ekki verið nauðsynleg. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, er lög­reglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönn­un­ar­gögnum. Samkvæmt framansögðu geta lögreglumenn því handtekið menn án dóms­úr­skurðar að fullnægðum áðurgreindum skilyrðum. Eins og hér stóð á hafði stefnandi nokkru áður látið tiltekin ummæli um förgun á bifreið sinni falla í samtali við vinnu­félaga sinn í glannaskap að því er virtist, en voru í samhengi atburða til þess fallin að varpa grun á hann. Einnig lá fyrir framburður Sigríðar Þyrí um að þeir bræður hefðu beðið hana að skýra rangt frá því hver hefði síðast verið á bifreiðinni. Var því fram kominn rökstuddur grunur um að stefnandi hefði átt þarna hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað sem sætt gæti ákæru. Var lögreglu því rétt og skylt að handtaka stefnanda eins og í pottinn var búið. Þá gaf framburður stefnanda lögreglu tilefni til að yfirheyra aðra sem borið gætu um málsatvik og í því skyni var nauðsynlegt að koma í veg fyrir að stefnandi næði að spilla sönn­un­ar­gögnum, t. d. með samskiptum við hugsanlega sakborninga eða undanskoti sönnunar­gagna. Verður því talið að full nauðsyn hafi borið til handtöku stefnanda og verður máls­ástæðum hans á þessum grunni því hafnað. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að frelsissvipting hans hafi staðið lengur en efni stóðu til. Fram er komið í málinu að stefnandi var handtekinn kl. 16:14 þriðju­daginn 28. maí 2002, færður fyrir dómara vegna kröfu um gæsluvarðhald kl. 17:52 daginn eftir og látinn laus kl. 19:17 sama dag eftir að gæsluvarðhaldskröfu hafði verið hafnað. Á þessum tíma þurfti lögregla að yfirheyra þá bræður og Sigríði Þyrí um atvik málsins, afla upplýsinga um ferðir lögreglubifreiða á svæðinu þar sem bifreiðin var skilin eftir, taka skýrslu af vinnufélaga stefnanda sem bar um tiltekin grunsamleg um­mæli hans og yfirheyra Björn Loftsson sem grunaður var um að hafa síðastur manna ekið bifreiðinni. Verður ekki annað séð en lögreglan hafi unnið að rannsókn málsins með skilvirkum hætti og eins og mál þetta var vaxið verður ekki talið að óhæfi­legur dráttur hafi orðið á því að færa stefnanda fyrir dómara. Samkvæmt framan­sögðu verður því ekki talið að stefnandi hafi verið í haldi lengur en nauðsyn bar til og hann sjálfur gaf tilefni til með framburði sínum. Verður þessari málsástæðu stefn­anda því einnig hafnað. Samkvæmt framansögðu verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður, en allur kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lög­manns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar, hdl., sem telst hæfilega ákveðin 150.000 krónur án virðisaukaskatts. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður 3.500 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Jóhanns Birgis Magnússonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður, en allur kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkis­­sjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar, hdl., 150.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 756/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 8. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. nóvember 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. desember 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdómsReykjaness 8. nóvember 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. desember 2016, kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjóra segir að kærði hafi verið handtekinn kl. 16:26 ígær, grunaður um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna og án gildra ökuréttinda.Auk þess hafi fundist meint amfetamín í bifreiðinni. Í farangursrýmibifreiðarinnar hafi fundist meint þýfi, tvær fartölvur, fimm sjaldtölvur, Canonmyndavél, iPhone S, iPad og fartölvutaska. X kvað félaga sinn hafa skilið þettaeftir í bifreiðinni. Í bifreiðinni hafi fundist þrjár svartar spjaldtölvur(Apple iPad). Ein hafi verið merkt [...] og þegar hún hafi verið opnuð máttisjá netfangið [...] á skjánum. Þegar önnur spjaldtölvan hafi verið opnuð máttisjá sama netfang á skjánum. Ekki hafi tekist að opna þriðju svörtuspjaldtölvuna. Í máli lögreglu nr. 007-2016-64721 hafi verið tilkynnt umþjófnað úr [...]. Þá hafi verið tilkynnt um þjófnað á þremur fartölvum ogfjórum iPads og einni EOS myndavél. Í bifreiðinni hafi fundist ein af umræddumfartölvum og iPadarnir. Þeir séu ýmist merktir skólanum eða hægt að sjá þaðþegar tölvunar séu opnaðar. Í bifreiðinni hafi einnig fundist iPhone S. Hannreyndist vera í eigu A. Haft var samband við hann og sagði hann að símanum hafiverið stolið úr [...] síðastliðinn fimmtudag um kl. 21 (mál lögreglu nr.007-2016-64713). Við skýrslutöku hjá lögreglu í dag kvaðst kærði eigaamfetamínið, en var tvísaga varðandi akstur bifreiðarinnar. Varðandi þýfiðkvaðst kærði ekki hafa verið á höfuðborgarsvæðinu á þessum tíma, en hafi komiðí bæinn daginn eftir. Hann hafi farið að bílnum þar sem hann sé heimilislaus,þar kom drengur sem hann hafði einu sinni áður hitt í partýi og hafi sá boðiðhonum 20.000 krónur fyrir að geyma munina í bílnum, sem hann hafi gert. Kvaðsthann halda að drengurinn héti B, en gat ekki gefið frekari lýsingar á honum eðaupplýsingar. Frá 3. september sl. er kærði grunaður um eftirfarandi brot: Mál 007-2016-28714Kærði var ákærður30. ágúst sl. fyrir líkamsárás í [...] með því að hafa fimmtudaginn 12. maí2016, rétt við [...], skallað C, kt. [...], í andlitið með þeim afleiðingum að Chlaut nefbeinsbrot, yfirborðsáverka og mar í andlit og sár á nef. Telst brotþetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er búið aðþingfesta málið og er aðalmeðferð fyrirhuguð. Mál 007-2016-51886Fíkniefnalagabrot,með því að hafa laugardaginn 3. september 2016 á lögreglustöðinni viðHverfisgötu 113 í Reykjavík, haft í vörslum sínum 0,44 g af amfetamíni, semdatt úr vasa kærða. Við skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst kærði ekki muna eftirað hafa verið með fíkniefni á sér. Mál 007-2016-61149Þjófnað, með þvíað hafa miðvikudaginn 7. september 2016 í verslun [...], stolið matvöru ogsælgæti, samtals að verðmæti 1.793 krónur. Kærði neitar sök í málinu.Lögreglumenn þekkja kærða af myndbandsupptökum úr versluninni og kærandi kveðstþekkja kærða vegna fyrri mála hans. Mál 007-2016-61142Þjófnað, með þvíað hafa miðvikudaginn 7. september 2016 í verslun [...], stolið úlpu ogbíllyklum úr vörumóttöku verslunarinnar, samtals að verðmæti 149.557 krónur.Kærði neitar sök í málinu. Lögreglumenn þekkja kærða af myndbandsupptökum úrversluninni og kærandi kveðst þekkja kærða vegna fyrri mála hans.Mál 007-2016-55355Þjófnað, með þvíað hafa föstudaginn 16. september 2016 í D, [...], stolið skólatösku ásamtskólabókum og skriffærum, að óþekktu verðmæti. Seinna um daginn hafi fundisthlutir úr töskunni fyrir utan [...]. Þá hafi verið búið að setja í pennaveskiglósur frá E og passamynd úr annarri tösku sem rótað hafði verið í. Tölva Efannst hjá kærða og var komið til skila. Í [...] hafi fundist mappa, stílabókog pennaveski. Við skýrslutöku í dag neitaði kærði að hafa stolið umræddummunum en kvaðst hafa tekið tölvu E, sem fannst í máli 007-2016-54643. Mál 007-2016-54643Þjófnað, með þvíað hafa föstudaginn 16. september í Reykjavík stolið Camo jakka að söluandvirði9.200 krónur úr versluninni F við [...]. Kærði hefur neitað sök í málinu. Gstarfsmaður verslunarinnar kvaðst hafa elt kærða þar til lögregla handtók hannog hafi hann ekki séð hann henda neinu frá sér. H starfsmaður verslunarinnar,kvaðst hafa sérð kærða máta nokkra jakka. Hún hafi farið og rætt viðsamstarfsfélaga sinn og þá hafi kærði rokið út úr búðinni og samstarfsfélagihennar á eftir honum. Við handtöku hafi kærði meðal annars verið með fartölvumeðferðis merkta E. Hafi tölvan verið afhent henni í framhaldinu. Mál 007-2016-54721Þjófnað, með þvíað hafa föstudaginn 16. september í Reykjavík stolið seðlaveski, farsíma ogbíllyklum I úr starfsmannaaðstöðu verslunarinnar J við [...]. Náðistþjófnaðurinn á myndabandsupptöku í versluninni. Þekktu lögreglumenn geranda semkærða. Kærði var handtekinn síðar um kvöldið (mál lögreglu 007-2016-54751) ogfundust á honum bíllyklar og sími sem líklega eru í eigu I. Þá fannstgreiðslukort I á samferðarmanni kærða. Mál 007-2016-54751Þjófnað, með þvíað hafa föstudaginn 16. september í Reykjavík stolið svartri ZO-ON úlpu úrstarfsmannaaðstöðu verslunarinnar K, við [...], sem innihélt meðal annarsgreiðslukort í eigu L. Mál 007-2016-54751Fjársvik, með þvíað hafa föstudaginn 16. september í Reykjavík, í kjölfar þess að hafa stoliðúlpu sem innihélt greiðslukort í eigu L í heimildarleysi og blekkingarskyninotað umrætt greiðslukort til að greiða fyrir vörur og þjónustu á veitinga- ogskemmtistaðnum M, [...], með þeim afleiðingum að 9.000 krónur voru skuldfærðaraf greiðslukorti L. L kvaðst hafa tekið eftir því að búið var að notagreiðslukort hennar á M. Hún hafi farið þangað og rætt við starfsfólk. Einnbarþjónn mundi eftir geranda og sagði hann hafa talað um að fara á [...]. L hafiþá farið þangað og séð kærða fyrir utan í úlpunni sinni, en hún mundi eftir aðhafa séð hann í verslun K fyrr um daginn þar sem hún vinnur. Lögregla hafikomið á vettvang, elt aðilann á [...] þar sem hann var handtekinn og hún hafi íkjölfarið fengið úlpuna sína afhenta. Mál 007-2016-54751Fíkniefnalagabrot,með því að hafa fimmtudaginn 16. september í Reykjavík haft í vörslum sínum0,96 g af maríjúana og 5 stk. af MDMA töflum sem lögregla hafi fundið við leitá kærða í fangaklefa á lögreglustöðinni við Hverfisgötu í kjölfar handtökuhans.Mál 007-2016-54932Sunnudaginn 18.september í Reykjavík ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti, óhæfur um aðstjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist 410ng/ml af amfetamíni, 360 ng/ml af kókaíni og auk þeirra fannsttetrahýdrókannabínólsýra í þvagi) og án þess að nota öryggisbelti um Sogaveguns lögregla stöðvaði aksturinn. Mál 007-2016-55752Þjófnað, með þvíað hafa miðvikudaginn 21. september 2016 í verslun N, [...] stolið sjampói, ísog gosflösku, samtals að verðmæti 1.999 krónur. Hafi lögreglumenn fengið að sjámyndir úr myndabandsupptökukerfi og þekktu geranda sem kærða. Kærði hefurneitað sök í málinu. Kærðiá þó nokkurn sakarferil að baki þrátt fyrir ungan aldur. Hann var dæmdur í sexmánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára 11. mars 2015 fyrir rán. Þann14. október 2015 var hann dæmdur í níu mánaða fangelsi, skilorðsbundið tiltveggja ára fyrir hegningar-, umferðar- og fíkniefnalagabrot. Þann 18. mars2016 var kærði dæmdur í 10 mánaða fangelsi, skilorðsbundið til þriggja árafyrir brot á vopna-, áfengis-, fíkniefna- og umferðarlögum. Þann 16. ágúst 2016var kærði dæmdur í 18 mánaða fangelsi, þar af voru 15 mánuðir skilorðsbundnirtil þriggja ára, fyrir brot á almennum hegningarlögum. Hafi 10 mánaðaskilorðsdómurinn frá 18. mars 2016 þá verið dæmdur upp. Með vísan til brotaferils kærða sé það matlögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áframbrotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Brýnt sé fyrir lögreglu að kærðisæti gæsluvarðhaldi uns málum hans er lokið hjá lögreglu og eftir atvikum fyrirhéraðsdómi. Þá sé það mat lögreglustjóra að kærði muni hljóta óskilorðbundnarefsingu fái hann dóm fyrir þau mál sem nú séu til rannsóknar og til meðferðarfyrir dómstólum. Fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærði hafi framiðfjölda hegningarlagabrota og þar með rofið í verulegum atriðum skilyrði semhonum höfðu verið sett með skilorðsbundnum dómi í skilningi c. liðar 1. mgr.95. gr. laga um meðferð sakamála. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagnaog c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er þess krafist aðkrafan nái fram að ganga.Sakarefnimálanna séu talin varða við 1. mgr. 218. gr., 244. gr., en til vara 1. mgr.254. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk laga um ávana- ogfíkniefni og umferðarlaga, en brot gegn ákvæðunum geta varðað fangelsi allt aðsex árum ef sök sannast. Niðurstaða:Svo sem aðframan er rakið er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörghegningarlagabrot, brot gegn umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni.Kærði á að baki allnokkurn sakarferil og nú leikur rökstuddur grunur á því aðkærði hafi rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum voru sett með dómiHéraðsdóms Reykjaness 16. ágúst 2016. Með þeim dómi var 10 mánaðaskilorðsbundið fangelsi með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2016 dæmt uppog kærða gert að sæta 18 mánaða fangelsi fyrir ýmis hegningarlagabrot, enfrestað var fullnustu 15 mánaða af refsingunni, sem bundið var almennu skilorði57. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir liggur að ákæra var gefin út 30. ágúst2016 á hendur kærða fyrir líkamsárás, sem framin var 12. maí 2016 og er talinvarða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Aðalmeðferð í því máli,málinu nr. S- 298/2016, mun fara fram 20. janúar 2017. Líkamsárásin getur ekkifalið í sér rof á skilorði sem kærða var sett með dóminum frá 16. ágúst 2016,en gera má ráð fyrir að kærða verði gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr.almennra hegningarlaga, verði hann sakfelldur.Í greinargerðlögreglustjóra í máli þessu eru rakin ætluð brot kærða frá 3. september 2016 ogtil þess er kærði var handtekinn 7. nóvember síðastliðinn grunaður um aksturundir áhrifum ávana- og fíkniefna og án gildra ökuréttinda. Þau brot kærða eru11 talsins og eru talin varða við 244. gr., en til vara við 1. mgr. 254. gr. og248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk umferðarlaga og laga um ávana-og fíkniefni. Við brotum þessum liggur fangelsisrefsing sannist sök og verðurkærði þá talinn hafa rofið skilorð sem honum var sett með nefndum dómi 16.ágúst 2016. Enn fremur er það mat dómsins að yfirgnæfandi líkur séu á því aðkærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Eru þvíuppfyllt skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Ber því að fallast á kröfu lögreglustjórans um að kærði sætigæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 6. desember 2016 eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Eins og öllum atvikum er háttað þykja hvorki vera efni til þessað marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma en krafist er, né að beita öðrum og vægariúrræðum. Úrskurð þennan kveður upp JónHöskuldsson héraðsdómari. Úr s k u r ð a r o r ð:Kærði,X, kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. desember 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 746/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2016 þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. nóvember 2016 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Svo sem greinir í hinum kærðaúrskurði er til rannsóknar hjá lögreglu almannahættubrot og eignaspjöll semfólust í því að brotin var rúða og sprengju kastað inn í atvinnuhúsnæði að [...]í [...] aðfaranótt þriðjudagsins 1. nóvember 2016. Jafnframt eru til rannsóknarætlaðar hótanir í garð þeirra sem eru með atvinnustarfsemi í því húsnæði. Erubrotin talin varða við 1. mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Í gögnum málsins kemur fram aðlögregla hafi kannað öryggismyndavélar nærri brotavettvangi. Þar megi sjá tvomenn koma á mótorhjóli að húsnæðinu, brjóta rúðu, kasta inn sprengju og aka ábrott. Aftur á móti segir ekkert um að þekkja megi þá einstaklinga sem þar áttuhlut að máli. Þá verður heldur ekki talið að lögregla hafi leitt í ljósrökstuddan grun um að varnaraðili hafi framið brotin með því að vísa tilupplýsinga frá vitnum sem ekki vilja láta nafna sinna getið. Loks kemur ekkifram í gögnum málsins að við húsleit hafi eitthvað fundist sem bendi til að varnaraðilihafi framið brotin. Samkvæmt þessu er ekki fullnægt því frumskilyrðigæsluvarðhalds, sem greinir í upphafsorðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, aðrökstuddur grunur beinist að varnaraðila að hafa framið brot. Verður hinn kærðiúrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11.nóvember nk. kl. 16. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Krafaner reist á a lið 1. mgr. 95. gr. og b lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Meintbrot kærða er talið varða við 1. mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Kærðimótmælir kröfunni. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir m.a. að lögreglan hafitil rannsóknar mál er varði almannahættubrot, hótanir og eignaspjöll gagnvart A.Aðfaranótt þriðjudagsins 1. nóvember hafi verið óskað eftir aðstoð lögregluvegna elds og sprengingar að [...] í [...]. Í ljós hafi komið að [...] hafðiverið sprengd upp og rýmið verið mikið skemmt af völdum reyks, elds ogsprengingar. Töluverðar skemmdir séu á húsnæðinu en gler og gluggar í kringvoru sprungnir. Í húsnæðinu sé m.a. rekin [...] en eigandi hennar sé A. A hafi áður starfað á [...] en eigendur þeirrarstofu séu þau X og C. A hafi hætt þar ídesember á síðasta ári en síðan hún hætti störfum hafi hún ítrekað fengið hótanirfrá eigendum [...] og öðrum þeim tengdum. Lögreglan hafi haft til rannsóknarþrjú önnur mál er varði ónæði, húsbrot, hótanir og eignaspjöll gagnvart A fráþví í byrjun janúar 2016. Við skoðun á vettvangi og á þeim gögnum semliggja fyrir í málinu megi sjá tvo aðila koma á mótorhjóli að húsnæðinu, brjótarúðu, kasta inn sprengju og aka svo í burtu. Í ljós hafi komið að um hafi veriðað ræða sýningarbombu, tívolísprengju, sem hafi sprungið inn í húsnæðinu. Lögreglu gruni að að baki þessum eignaspjöllumog hótunum standi X og C en fram hafi komið við rannsókn málsins að þau fái Dog E til að hóta A og ónáða hana. Lögreglu hafi undir höndum áreiðanlegarupplýsingar frá aðilum sem vilji ekki láta nöfn sín getið að þeim hafi boristhótanir frá kærðu í málinu vegna tengsla þeirra við A. Þessir aðilar staðfesti framburðA um að kærðu í málinu hafi staðið í hótunum við hana og aðila henni tengdri umnokkurra mánaða skeið. A reki [...] með kærasta sínum, F. Áður en þauopnuðu stofuna hafi þau fengið ítrekaðar hótanir frá þessum sömu aðilum um aðef stofan yrði opnuð myndi hún verða eyðilögð. Þau hafi opnað stofuna þennansama dag og sprengingin varð. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semlögreglan hafi aflað sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að þessu máli. Umsé að ræða alvarlegt mál þar sem brotaþoli í málinu hafi mátt þola ónæði,áreiti, hótanir og eignaspjöll um margra mánaða skeið af hendi kærða og aðilumhonum tengdum. Það að valda sprengingu sem þessari sem varð í húsnæðinu að [...]hefur í för með sér verulega almannahættu og hafi hending ein ráðið því aðenginn skyldi slasast. Eignaspjöllin væru stórfelld. Slíkt brot geti varðaðfangelsisrefsingu eins og tilgreint sé í ákvæði 165. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Þá liggi fyrir ítrekaðar hótanir kærðu í málinu á hendur brotaþolaen slíkar hótanir heyri undir ákvæði 233. gr. almennra hegningarlaga. Eignaspjölliná húsnæðinu að [...] séu stórfelld og varði við 1., sbr. 2. mgr. 257. gr.almennra hegningarlaga. Alls hafi fjórir aðilar vera handteknir semtaldir séu tengjast málinu. Enn sé leitað að meintum samverkamönnum þeirra.Upplýsingar séu enn að berast til lögreglu um aðild fleiri aðila að málinu. Þáhafi lögreglan farið í fjölda húsleita í dag þar sem leitast hafi verið eftirþví að afla sönnunargagna sem skipt geta máli við rannsókn þessa máls. Málið séá frumstigi rannsóknar og sé talin brýn nauðsyn á því á þessu stigi máls aðkærði sæti gæsluvarðhaldi í einangrun þar sem ljóst sé að ef hann gangi lausgeti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn sem gangi lausir eða þeirsett sig í samband við hann. Kærði gæti þá komið undan gögnum með sönnunargildisem lögreglan hafi ekki lagt hald á núþegar. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga séþess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Lögreglan hefur undanfarna daga gert húsleithjá kærða og ætluðum samverkamönnum hans og m.a. lagt hald á muni sem nú erutil rannsóknar. Rannsókn málsins er á frumstigi og miklirrannsóknarhagsmunir í húfi. Þegar litið er til gagna málsins er fallist á meðsaksóknara að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn 1.mgr. 165. gr., 233. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 semvarðað getur fangelsisrefsingu. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hanntorveldað rannsókn málsins, m.a. með því að hafa áhrif á framburð vitorðsmannaeða vitna. Með vísan til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála er því fallist á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hættisem nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 11. nóvember nk. kl.16:00.Kærði skal sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 225/2005
Kærumál Framlagning skjals Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
G kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu hennar um að Í yrði gert að draga til baka tiltekin gögn, sem Í hafði lagt fram í máli G á hendur sér. Talið var að heimilt skorti til að kæra úrskurðinn og var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2005, þar sem héraðsdómari hafnaði kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að draga til baka sjúkraskrár vegna barnsfæðinga sóknaraðila 1980 og 1985, sem hann hafði lagt fram í máli sóknaraðila á hendur sér. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að varnaraðila verði gert að draga umrædd gögn út úr málinu. Þá krefst hún kærumálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gjafsókn sóknaraðila er bundið við rekstur máls í héraði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eru tæmandi taldar heimildir til að kæra til Hæstaréttar úrskurði, sem ganga undir rekstri einkamáls í héraði. Þar er ekki getið heimildar til að kæra úrskurði um það sem mál þetta varðar. Samkvæmt því brestur heimild til kæru í málinu, sem verður þannig vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 629/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 10. september 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. september2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins16. september 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun meðan á þvístendur.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Fallist er á meðsóknaraðila að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 til aðvarnaraðili sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Með þessariathugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 10. september 2016 Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, kt. [...], verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 16. september 2016 kl.16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Kærði mótmælir kröfunni. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að í gær,föstudaginn 9. september 2016, hafi lögregla haft afskipti af X þar sem hannhafi verið staddur við iðnaðarhúsnæði við [...]. Lögreglu hafi áður boristupplýsingar frá aðilum sem áður hafi gefið lögreglu trúverðugar upplýsingar oghún meti trúverðugt að þar innandyra færi fram umfangsmikil framleiðslafíkniefna. Lögreglumenn sem hafi verið við húsnæðið hafi einnig fundið þarmikla kannabislykt þannig að ekki hafiverið um að villast hvað þar færi fram. Umrættiðnaðarbil sé í eigu [...], sem sé skammstöfun fyrir nöfn feðganna X, A og B.Samkvæmt fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra séu þeir X og A í stjórn þess. Erlögreglumenn hafi gefið sig á tal við X hafi hann sagst vera að sækja rúmföt ígeymsluhúsnæði. Hann hafi verið spurður út í hvaða starfsemi færi fram þarna ínágrenninu og hafi hann getað svarað því varðandi öll iðnaðarrýmin í kring, ensagðist ekkert vita um rýmið sem félag hans átti. Aðspurður hafi hann sagteitthvað félag eiga það og að hann vissi ekki hvað þar færi fram. X hafi gengiðmeð lögreglumönnum inn í rýmið þar sem hann hafi sagst vera að ná í rúmföt. Þarhafi mátt sjá geymslurými, salerni með sturtuaðstöðu, kaffistofu ogskrifstofuherbergi og ein hurð sem hafi verið læst. Mikil óreiða hafi veriðþarna, sjá mátti ræktunartengdan varning þarna og heyra mátti nið í viftum semog finna megna kannabislykt. X,sem hafi virst nokkuð stressaður í samskiptum sínum við lögreglu, hafi neitaðað vera með lykla að hurðinni sem hafi verið læst og neitað í fyrstu að afhendalögreglu lykla sem hann hafi haft meðferðis en afhent síðan lykla sem ekki hafigengið að hurðinni en lögreglumenn hafi séð að það væru ekki sömu lyklar oghann hafi skömmu áður notað til að komast inn í húsnæðið. X hafi í kjölfariðverið handtekinn og á honum fundist lyklar að læstu hurðinni. Þegargengið hafi verið inn um hurðina hafi blasað við umtalsverð kannabisræktun semhafi verið tilbúin til uppskeru, umtalsvert magn af búnaði og einnig umtalsvertmagn af tilbúnu kannabisefni sem að miklum hluta hafi verið pakkað ísölueiningar. Inni í rýminu hafi þeir C og D verið sem báðir hafi verið aðklippa niður laufblöð af plöntum þegar lögregla hafi komið að þeim. Þeir hafibáðir verið íklæddir hvítum heilgöllum og hafi mátti sjá að þeir hafi einungisverið í nærbuxum einum fata innanundir og einnota hanska á höndum sem búið hafiverið að líma með límbandi við gallanna. Hafi þeir einnig verið handteknirvegna málsins. Síðar um kvöldið hafi A, sonur X og einn eigenda [...] veriðhandtekinn og fyrr í dag hafi B, einnig sonur X verið handtekinn. Búiðsé að taka framburðarskýrslur af öllum handteknu. Í framburði þeirra hafi komiðfram ósamræmi og meti lögregla framburð X ótrúverðugan. Framburður sumra aðilamálsins um þátt X séu samhljóða. Rannsókn málsins sé enn á frumstigi og enneigi eftir að taka frekari skýrslur af X sem og öðrum aðilum og bera undir hannframburð annarra aðila málsins sem og önnur sönnunargögn sem lögregla hafi lagthald á og sum hver sem enn eigi eftir að rannsaka ránar og/eða afla. Eins teljilögregla að fleiri aðilar tengist þessu máli og að hafa þurfi upp á þeim ogtaka af þeim skýrslur. Að mati lögreglu megi ætla að ef kærði verði látinn lausmuni hann eiga þess kost að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að ræðavið samverkamenn og vitni og hafa áhrif á framburð þeirra eða koma undan munum.Rannsókn málsins sé á viðkvæmu stigi og afar brýnt að krafa lögreglustjóraverði tekin til greina, Meðvísan til framangreinds sem og framlagðra gagna krefst lögreglustjóri aðframangreind krafa hans verði tekin til greina eins og hún er sett fram enlögreglustjóri telur X vera undir rökstuddum grun um að hafa gerst brotleganvið 2. gr., sbr. 4., 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 64/1974 og173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brot gegn því ákvæði geturvarðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað tila-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Um heimild tileinangrunar á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr. 98. gr. ogb-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins erkærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggurvið. Rannsókn málsins er á frumstigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hanntorveldað rannsókn málsins með því að hafa áhrif á samseka eða komasönnunargögnum undan. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr.99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfurlögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði,X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. september 2016 kl. 16:00.Kærði sæti einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 222/2012
Fasteignakaup Galli Stjórnsýsla Sveitarfélög Skipulag Veitingaleyfi Frávísun frá Hæstarétti að hluta
Þ og H keyptu lóð í landi Ásgarðs í Grímsnesi af sveitarfélaginu G á árinu 2007. Þau höfðuðu mál gegn G aðallega til riftunar á kaupsamningi aðila gegn endurgreiðslu kaupverðs, en til vara til heimtu skaðabóta úr hendi G. Málatilbúnaður Þ og H var einkum reistur á því að brostnar væru forsendur fyrir kaupunum og að fasteignin væri haldin galla sökum eftirfarandi vanefndar af hálfu G. Fasteignin hafi við kaupin verið gædd þeim kosti að vera í kyrrlátu umhverfi í skipulagðri íbúðabyggð, en hún hafi verið svipt þeim eiginleika eftir kaupin fyrir tilstuðlan G, sem lét innleiða þar atvinnurekstur. Varakröfu Þ og G um skaðabætur var vísað frá Hæstarétti þar sem héraðsdómur hafði vísað henni frá dómi og sú niðurstaða ekki verið kærð til Hæstaréttar eftir reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Litið var til háttsemi G í aðdraganda að kaupum Þ og H, efnis kaupsamnings aðila þar sem skírskotað var til skilmála deiliskipulags fyrir íbúðabyggð og þess að G gaf jákvæða umsögn með umsóknum G ehf. um rekstrarleyfi fyrir nærliggjandi fasteignir í andstöðu við fyrirmæli laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og þágildandi skipulag- og byggingarlaga nr. 73/1997. Voru athafnir G virtar sveitarfélaginu til sakar og talið að gerðir þess hefðu falið í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningi aðila, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Var aðalkrafa Þ og H um riftun kaupsamningsins samkvæmt því tekin til grein.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. mars 2012. Þau krefjast aðallega riftunar á kaupsamningi aðila 4. september 2007 um fasteign nr. 44, eignarlóð með landnúmer 199041 í Ásborgum í Grímsnes- og Grafningshreppi og endurgreiðslu á 9.303.730 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2010 til greiðsludags. Til vara krefjast áfrýjendur að stefnda verði gert að greiða þeim 9.303.730 krónur „ásamt vöxtum“ frá 1. desember 2010 til greiðsludags, en að því frágengnu aðra lægri fjárhæð. Í öllum tilvikum krefjast þau aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en að því frágengnu að hann falli niður. Stefndi krefst þess að varakröfum áfrýjenda verði vísað frá Hæstarétti og héraðsdómur staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til kaupa áfrýjenda á lóð í svonefndum Ásborgum í landi Ásgarðs í Grímsnesi af stefnda 4. september 2007 en allt svæðið var upphaflega í eigu þess síðastnefnda. Kröfugerð áfrýjenda fyrir héraðsdómi var hagað með sama hætti og fyrir Hæstarétti. Um varakröfur þeirra, sem eru um skaðabætur, varð niðurstaða héraðsdóms sú að fallist var á að stefndi væri skaðabótaskyldur gagnvart þeim vegna tjóns, sem þau kynnu að hafa orðið fyrir sökum þess að stefndi hafi ekki farið að þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 varðandi atvinnurekstur í Ásborgum. Á hinn bóginn var ekki talið að áfrýjendum hefði tekist að sanna að þau hafi orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem leiddi til þess að vara- og þrautavarakröfu þeirra var vísað frá héraðsdómi. Sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en endurskoðun á frávísun héraðsdóms á hluta dómkrafna áfrýjenda verður ekki komið fram með öðru móti. Verður varakröfum áfrýjenda samkvæmt því vísað frá Hæstarétti. Aðalkrafa áfrýjenda lýtur að því að rift verði áðurnefndum samningi þeirra við stefnda um lóðarkaup. Þótt krafan sé skýr hefur rökstuðningur fyrir henni verið að sumu leyti óljós, en hún er að meginstefnu reist á því að forsendur hafi brostið fyrir lóðarkaupum þeirra af ástæðum, sem nánar greinir í héraðsdómi. Um þetta er þess að gæta að brostnar forsendur geta að nánari skilyrðum uppfylltum leitt til ógildingar samnings, en hvorki til riftunar hans né skaðabóta. Þótt málatilbúnaður áfrýjenda sé þannig einkum studdur við brostnar forsendur er því einnig borið þar við að þau telji lóðina vera haldna galla. Málsástæða á þeim grunni getur skotið stoðum undir þá kröfu, sem áfrýjendur hafa hér uppi. Af málatilbúnaði stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti er ljóst að hann hefur tekið til varna meðal annars á þeim grunni að málsástæða um galla felist í málsókn áfrýjenda. Að þessu gættu standa hnökrar á málatilbúnaði þeirra síðastnefndu ekki því í vegi að aðalkrafa þeirra um riftun verði tekin til efnismeðferðar. II Samningur um kaup áfrýjenda af stefnda á lóð í Ásborgum var eins og fram er komið dagsettur 4. september 2007. Í 1. gr. hans sagði meðal annars að lóðin væri afmörkuð í samþykktum deiliskipulagsuppdrætti og hluti af skipulagðri heilsársbyggð. Samkvæmt 2. gr. skyldu kaupendur staðgreiða lóðarverðið ásamt lágmarks gatnagerðargjaldi og í 3. gr. sagði meðal annars að kaupendur hafi kynnt sér skipulags- og byggingarskilmála svæðisins. Samkvæmt 6. gr. skyldi afsal gefið út eftir að kaupendur hefðu greitt kaupverð lóðar og gatnagerðargjald og í 9. gr. sagði að um lögskipti aðila færi samkvæmt ákvæðum laga nr. 40/2002 um fasteignakaup að öðru leyti en því sem mælt væri fyrir um í kaupsamningnum. Áfrýjendur hafa ekki reist hús á lóð sinni en unnið þar að jarðvegsskiptum. Afsal hefur enn ekki verið gefið út en við meðferð málsins lýsti stefndi yfir að ekkert væri til fyrirstöðu að svo yrði gert. Deiliskipulag fyrir svæðið var samþykkt í sveitarstjórn stefnda 17. september 2003. Meðal málskjala eru „byggingar- og skipulagsskilmálar fyrir deiliskipulag í landi Ásgarðs í Grímsnes- og Grafningshreppi“, sem vísað var til í kaupsamningi aðilanna. Þar segir meðal annars að á svæðinu sé gert ráð fyrir 36 einbýlishúsalóðum og að útivistarsvæði verði umhverfis þær. Hús skuli vera einnar hæðar og að minnsta kosti 100 m2 að grunnfleti án bílageymslu. Heimilt sé að auki að byggja svefnskála, gróðurhús eða annað sambærilegt, en þó ekki stærra en 50m2. Eins og nánar greinir í héraðsdómi er skipulagi umrædds íbúðarhúsahverfis hagað þannig að það er hringlaga, innri og ytri hringur, og gata á milli. Lóðir eru alls 36 talsins, þar af 12 í innri hring og 24 í þeim ytri. Í innri hringnum hafa sex hús risið, öll í eigu Grímsborga ehf., en fimm hús eru í ytri hringnum. Ellefu lóðir munu vera óseldar í hverfinu. Eftir sölu lóðarinnar til áfrýjenda mun Grímsborgir ehf. hafa keypt eina lóð, en það félag hafði áður eignast sex lóðir í hverfinu, en auk þess höfðu Ólafur Laufdal Jónsson og Kristín Ketilsdóttir, eigendur Grímsborga ehf., keypt eina lóð til viðbótar. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu stefnda að áðurnefndar sex lóðir hafi verið seldar Grímsborgum ehf. í maí 2006. Þá mun einkahlutafélagið Hótel Geysir hafa keypt fjórar lóðir í hverfinu í mars á sama ári. Aðrir kaupendur munu hver hafa keypt ýmist eina lóð eða tvær. Í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra segir um Grímsborgir ehf. undir fyrirsögn um atvinnugreinaflokkun „leiga íbúðarhúsnæðis“ og undir sömu fyrirsögn „hótel og gistiheimili með veitingaþjónustu“ um Hótel Geysi ehf. III Grímsborgir ehf. sendu umsókn 16. júlí 2009 til sýslumannsins á Selfossi á stöðluðu eyðublaði „um rekstrarleyfi til sölu gistingar og/eða ... veitinga“. Tilgreind voru sjö húsnúmer í Ásborgum þar sem starfsemin skyldi fara fram. Undir fyrirsögninni „gististaður“ var merkt í þar til gerðan reit við flokk nr. II og undir fyrirsögninni „tegund gististaðar“ var merkt við orðið íbúðir. Ekkert var fært í þar til gerða reiti fyrir upplýsingar um veitingaleyfi. Sýslumaður leitaði umsagnar stefnda um erindið. Í svari hans 20. ágúst 2009 sagði að sveitarstjórn samþykkti fyrir sitt leyti „fyrirhugaðan afgreiðslutíma skv. umsókninni ... en mælist þó til þess að rekstrarleyfið verði ekki gefið út lengur en til 2 ára og umsækjandi kynni reksturinn fyrir íbúum í hverfinu.“ Önnur stjórnvöld, sem leitað var umsagnar hjá, svöruðu erindinu einnig jákvætt. Sýslumaður gaf síðan út leyfisbréf til reksturs gististaðar handa Grímsborgum ehf. 30. október 2009 þar sem tekið var fram að stefndi setti þau skilyrði að leyfið gilti ekki lengur en í tvö ár og að umsækjandi myndi kynna reksturinn fyrir íbúum í hverfinu. Hámarksfjöldi gesta skyldi vera 44. Af gögnum málsins verður ráðið að Grímsborgir ehf. hafi skömmu eftir þetta óskað eftir breytingu á þessu leyfi þannig að samhliða því fengi félagið heimild til að reka veitingastað í Ásborgum nr. 1, sem er eitt af húsum félagsins þar. Bréf þessa efnis er ekki meðal málskjala og ekki heldur bréf sýslumanns til stefnda þar sem óskað var umsagnar hans, en í svarbréfi hans 25. janúar 2010 sagði á hinn bóginn: „Sveitarstjórn samþykkir fyrir sitt leyti fyrirhugaðan afgreiðslutíma skv. umsókninni og staðfestir að staðsetning íbúðarhússins í Ásborgum 1 sé skv. reglum sveitarfélagsins.“ Þá liggur fyrir skýrsla sýslumannsins á Selfossi 4. febrúar 2010 sem er í fyrirsögn sögð vera umsögn lögreglu um veitingasölu í Ásborgum. Þar sagði að rætt hafi verið við Ólaf Laufdal í síma „um rekstrarleyfi vegna veitingasölu að Ásborgum 1. Hann kveðst einungis verða með matsölu til þeirra gesta sem eru í gistingu í húsum á hans vegum, mest 20 til 30 manns í einu. Skv. umsókn er ekki um að ræða opnun lengur en til 23:00 og Ólafur kveðst reikna með að jafnan verði veitingasölu lokað milli 20:00 og 21:00 þ.e.a.s. strax eftir kvöldmat. Ekki athugasemdir af hálfu lögreglu vegna útgáfu leyfisins.“ Enn önnur umsögn um erindið er frá byggingarfulltrúa uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps 28. maí 2010. Þar var vakin athygli á því að húsnæðið í Ásborgum 1 væri samþykkt sem íbúð og að ekki hafi verið sótt um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun á því í samræmi við 1. mgr. 43. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Í ljósi þess að fyrir lægi jákvæð umsókn stefnda og að grenndaráhrif væru takmörkuð ásamt því að aðbúnaður í húsinu uppfyllti skilyrði byggingarreglugerðar „getur byggingafulltrúi fallist á að veita jákvæða umsögn um veitingu rekstrarleyfis til eins árs. Málið verði endurskoðað að þeim tíma liðnum, enda hafi verið sótt um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun og leyfið verið veitt.“ Heilbrigðiseftirlit Suðurlands, sem sent hafði neikvæða umsögn við erindi Grímsborga ehf. 26. maí 2010, sendi nýja umsögn til sýslumanns 1. júní sama ár. Þar sagði að samþykki byggingarfulltrúa og „starfsleyfisumsókn liggur fyrir og verður afgreidd. Í ljósi ofangreinds er hér með jákvæð umsögn látin í té sbr. 10. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald“ og reglugerð nr. 585/2007 um sama efni. Sýslumaður gaf síðan út leyfisbréf handa Grímsborgum ehf. 2. júní 2010 til að reka veitingastað í flokki II í Ásborgum. Ekkert var þar skráð við orðin „Heimilaður veitingatími“, en undir fyrirsögninni „Athugasemdir og skilyrði“ sagði að bréfið gildi vegna útleigu íbúða í Ásborgum „og veitingaleyfi fyrir Ásborgir 30“. Þá sé gildistími leyfisins háður þeim skilyrðum að umsækjandi kynni reksturinn fyrir íbúum í hverfinu, eins og stefndi hafi farið fram á, og að „sótt verði um byggingarleyfi vegna breyttrar notkunar Ásborga 30 fyrir 2. júní 2011.“ Leyfið skyldi gilda til 2. júní 2014. Hvorki nýtur gagna í málinu um að Grímsborgir ehf. hafi kynnt málalok um leyfi til reksturs gististaðar né veitingaleyfi fyrir íbúum og lóðarhöfum í Ásborgum. Hið sama á við hvað varðar nýtt „byggingarleyfi vegna breyttrar notkunar Ásborga 30 fyrir 2. júní 2011“ eða breyttrar notkunar Ásborga 1. Skipulagsfulltrúi uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps sendi áfrýjendum bréf 29. mars 2011 ásamt lýsingu á skipulagsverkefni, sem sveitarstjórn stefnda var sögð vinna við um þær mundir vegna breytinga á aðalskipulagi hans. Samkvæmt henni skyldi íbúðasvæði í Ásborgum breytast „í blandaða starfsemi íbúðasvæðis og verslunar- og þjónustusvæðis.“ Heimilt yrði að nýta íbúðarhús í hverfinu sem veitinga- og/eða gistihús. Þar sagði einnig að fyrirhuguð breyting á svæðinu væri til samræmis við óskir eigenda húsa á svæðinu vegna spurnar eftir slíkri starfsemi þar. Skipulagsfulltrúinn auglýsti jafnframt tillögu sveitarstjórnar um breytingu á aðalskipulagi í Lögbirtingablaði 28. apríl 2011, þar sem sagði meðal annars að með henni væri gefinn kostur á að nýta þegar byggð og fyrirhuguð íbúðarhús í Ásborgum sem gisti- og/eða veitingahús. Andmæli bárust skipulagsfulltrúanum frá eigendum nokkurra lóða í Ásborgum. Skipulagsstofnun gerði verulegar athugasemdir við tillöguna 27. apríl 2011, en sveitarstjórn stefnda mun engu að síður hafa ákveðið að auglýsa hana óbreytta frá því, sem kynnt hafði verið, samkvæmt 31. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 sem tóku gildi 1. janúar 2011. Skipulagsstjórn gerði enn athugasemdir með bréfi 21. júlí 2011. Samhliða auglýsingu um breytingu á aðalskipulagi var auglýst breyting á deiliskipulagi „íbúðarsvæðisins Ásborgir“ á þann veg að heimilt yrði að nýta hús þar „sem íbúðarhús og sem gisti- og/eða veitingahús“ til samræmis við tillögu að breytingu á aðalskipulagi. Þá var gert ráð fyrir að byggingarreitur á lóð nr. 48 yrði stækkaður, en sú lóð er nú í eigu Grímsborga ehf. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að breyting á aðalskipulagi hafi enn ekki verið staðfest. IV Að framan var gerð grein fyrir samningi málsaðila 4. september 2007 um kaup á lóð í Ásborgum og helstu efnisatriðum hans. Þar var einnig greint frá byggingar- og skipulagsskilmálum „fyrir deiliskipulag íbúðabyggðar“ í hverfinu, sem vísað var til í kaupsamningi. Málsókn áfrýjenda sýnist ekki á því reist að galli hafi verið á hinni keyptu fasteign á því tímamarki þegar kaupin voru gerð, heldur hafi eftirfarandi vanefnd á samningi komið til af hálfu stefnda, sem leiði til þess að skilyrði riftunar séu uppfyllt. Sá kostur hafi fylgt fasteigninni við kaupin að vera í kyrrlátu umhverfi í skipulagðri íbúðabyggð, en hún hafi verið svipt þeim eiginleika fyrir tilstuðlan viðsemjanda áfrýjenda eftir kaupin með því að hann hafi látið innleiða þar atvinnurekstur. Galli á hinu selda hafi þannig komið í ljós síðar, en áfrýjendum ekki orðið það ljóst fyrr en á miðju ári 2010. Eftir áfrýjun héraðsdóms hafa áfrýjendur aflað matsgerðar 2. júlí 2012 þar sem fengin voru svör við ýmsu sem varðar Ásborgir og ætluð áhrif umsvifa Grímsborga ehf. fyrir aðra íbúa og lóðareigendur þar. Stefndi fékk yfirmat á hinu sama 20. september 2012 þar sem slík áhrif voru talin vera minni en gert var ráð fyrir í undirmati. Í III. kafla laga nr. 40/2002 eru meðal annars ákvæði um eiginleika seldrar fasteignar og galla. Skilgreining á hinu síðastnefnda er í 1. málslið 18. gr. laganna en í 2. málslið segir að notuð fasteign teljist þó ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Í 20. gr. er kveðið á um tímamark við mat á galla en samkvæmt 1. mgr. hennar skal í þeim efnum miðað við það tímamark er hún flyst yfir í áhættu kaupanda samkvæmt 12. gr. laganna eða samningi. Í 2. mgr. 20. gr. eru tvær undantekningar frá meginreglu 1. mgr. og er önnur þeirra sú að seljandi beri ábyrgð á galla, sem kemur til síðar, ef orsakir hans eru vanefndir af hálfu hans. Kemur þá til úrlausnar hvort áðurnefndar athafnir stefnda í tengslum við veitingu rekstrarleyfa til Grímsborga ehf. og breytingu á skipulagi í Ásborgum hafi verið vanefnd á kaupsamningi hans við áfrýjendur í merkingu ákvæðisins. Áður er komið fram að stefndi seldi tveimur einkahlutafélögum margar lóðir í Ásborgum þegar á árinu 2006 og einnig hver starfsemi þessara félaga sé. Með þessu mátti stefnda vera fullljóst að stigin væru fyrstu skrefin í þá átt að breyta íbúðabyggð í svæði fyrir atvinnurekstur eða blöndu af hvoru tveggja. Engu að síður seldi hann áfrýjendum lóð næstum einu og hálfu ári síðar þar sem í kaupsamningi var sérstaklega skírskotað til skilmála deiliskipulags fyrir íbúðabyggð. Tilteknir kostir hins selda voru þar með áskildir og ekkert er fram komið í málinu sem bendir til að stefndi hafi vakið athygli viðsemjenda sinna á því að skipulagið hlyti að breytast vegna kaupa áðurnefndra félaga á nærri þriðjungi allra lóða í hverfinu. Lög nr. 85/2007 áttu við um umsóknir Grímsborga ehf. um leyfi til sölu á gistingu í Ásborgum og veitingum. Samkvæmt 4. mgr. 10. gr. laganna skal leyfisveitandi að fenginni umsókn um slík leyfi leita umsagnar þar til greindra stjórnvalda, sem talin eru upp í sex liðum. Í þeim fyrsta er nefnd sveitarstjórn, sem meðal annars skal staðfesta að afgreiðslutími og staðsetning staðar, sem umsókn lýtur að, sé innan þeirra marka sem reglur og skipulag sveitarfélagsins segi til um. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar er óheimilt að gefa út rekstrarleyfi ef einhver þeirra, sem taldir eru upp í 4. mgr., leggst gegn útgáfu þess. Stefndi gaf jákvæða umsögn með báðum umsóknum Grímsborga ehf. Þær gerðir hans fóru í bága við fyrirmæli 1. töluliðar 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 um að sveitarstjórn skuli staðfesta að staðsetning sé innan marka, sem reglur og skipulag segi til um, en deiliskipulag gerði ráð fyrir íbúðabyggð í Ásborgum. Umsóknir Grímsborga ehf. fólu jafnframt í sér að breytt yrði notkun húsa, sem þegar höfðu verið reist í Ásborgum, og var því þörf á byggingarleyfi til slíks samkvæmt 1. mgr. 43. gr. þágildandi laga nr. 73/1997, sbr. einnig áðurnefnda umsögn byggingarfulltrúa uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps 28. maí 2010. Jákvæð umsögn stefnda var því einnig andstæð því lagaákvæði. Verður fallist á með áfrýjendum að virða beri þessar athafnir stefnda í tengslum við samningsskyldur hans honum til sakar, sbr. 2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002 og að gerðir hans hafi falið í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningi þeirra í skilningi 2. mgr. 20. gr. sömu laga. Reynir þá ekki sérstaklega á hvort hún yrði almennt talin veruleg eða óveruleg. Krafa áfrýjenda um riftun kaupsamnings verður samkvæmt því tekin til greina. Í aðalkröfu áfrýjenda er ennfremur krafist að kaupverð lóðarinnar og ýmis kostnaður vegna hennar verði endurgreiddur ásamt dráttarvöxtum, en sú krafa er nánar sundurgreind í héraðsdómi. Af henni verða teknir til greina liðir fyrir söluverð lóðarinnar, gatnagerðagjald, þinglýsingarkostnað, viðbótargatnagerðargjald og byggingaleyfisgjald, en krafa áfrýjenda um verðbætur af þessum útgjöldum á sér enga stoð í lögum. Gegn andmælum stefnda verða aðrir liðir í kröfu áfrýjenda ekki teknir til greina, enda eru þeir ekki studdir viðhlítandi gögnum Stefndi verður því dæmdur til að greiða áfrýjendum 6.190.072 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því að áfrýjendur höfðu fyrst uppi kröfu sína um endurgreiðslu. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er kaupsamningi milli áfrýjenda, Þórs Þórssonar og Hrafnhildar Markúsdóttur, og stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, sem gerður var 4. september 2007 um kaup á lóð nr. 44 með landnúmer 199041 í Ásborgum í Grímsnesi. Stefndi greiði áfrýjendum 6.190.072 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. desember 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjendum samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 30. desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var þann 5. desember sl., er höfðað af Þór Þórssyni, kt. 220962-5479 og Hrafnhildi Markúsdóttur, kt. 191062-4269, báðum til heimilis að Kjarnabrekku 12, Bessastaðahreppi, með stefnu birtri þann 7. september 2011, gegn Grímsnes- og Grafningshreppi, kt. 590698-2109, Borg, Grímsnes- og Grafningshreppi. Endanleg dómkrafa stefnenda er að staðfest verði með dómi riftun á kaupsamningi aðila dags. 4. september 2007 um fasteignina nr. 44, sem er eignarlóð land nr. 199401 í Ásborgum, Ásgarðslandi í Grímsnes- og Grafningshreppi þannig að kaupin gangi til baka og innborgað fé og greiðslur vegna lóðarinnar til sveitarfélagsins ásamt framkvæmdakostnaði og verðbótum 9.303.730 krónur verði endurgreitt ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2991 um vexti og verðtryggingu frá 01.12.2010 til greiðsludags. Til vara gera stefnendur þá kröfu að stefnda verði gert að greiða stefnendum skaðabætur að fjárhæð kr. 9.303,730.- [sic] ásamt vöxtum frá 01.12.2010 til greiðsludags. Til þrautavara gera stefnendur kröfu um skaðabætur og eða afslátt að álitum ásamt vöxtum frá 01.12.2010 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er gerð sú krafa, þar sem fyrir liggur synjun stefnda um riftun eða endurgreiðslu vegna lóðarinnar, að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu fyrir stefnendur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnenda, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málavextir. Atvik máls þessa eru að mestu óumdeild. Þann 4. september 2007 gerðu aðilar með sér kaupsamning um lóðina nr. 44 í Ásborgum úr landi Ásgarðs í Grímsnes- og Grafningshreppi, þar sem stefnendur keyptu lóðina af stefnda. Umsamið kaupverð var 5.975.490 krónur. Lóðin nr. 44 var hluti af skipulagðri heilsársbyggð/íbúðabyggð þar sem gert var ráð fyrir 36 einbýlishúsalóðum á um 18 ha lands í hringlaga byggðarkjarna á bökkum Sogsins. Í miðju kjarnans var gert ráð fyrir leikvelli, umhverfis hann kæmu lóðir og utan þeirra gatan. Handan götunnar kæmu þá fleiri lóðir. Lóð stefnenda er í ytri hringnum, handan götunnar. Ágreiningur aðila á rót að rekja til leyfisveitinga sýslumannsins á Selfossi til Grímsborga ehf., til reksturs gististaðar í nokkrum húsum í Ásborgum og veitingastaðar á lóðinni nr. 1, en stefnendur halda því fram að forsenda og ákvörðunarástæða fyrir kaupum lóðarinnar nr. 44 hafi verið auglýsing stefnda um heilsársbyggð í kyrrlátu og grónu umhverfi sem og skipulag Ásborga. Samkvæmt gögnum málsins fengu Grímsborgir ehf. leyfi sýslumannsins á Selfossi til reksturs gististaðar í flokki II í Ásborgum þann 30. október 2009 til tveggja ára og var hámarksfjöldi gesta samkvæmt leyfinu 44. Þann 2. júní 2010 fékk áðurgreint félag leyfi sýslumannsins á Selfossi til útleigu íbúða í Ásborgum og reksturs veitingastaðar í flokki II til fjögurra ára og var hámarksfjöldi gesta samkvæmt leyfinu 50. Með bréfi dagsettu 21. mars 2011 tilkynntu stefnendur stefnda um riftun kaupsamnings aðila og tilgreindu sem ástæðu brot stefnda gegn ákvæðum samningsins með því að heimila atvinnurekstur í hverfinu. Stefndi hafnaði riftuninni með bréfi dagsettu 28. mars 2011. Fram er komið í málinu að breytingar á skipulagi hreppsins, m.a. hverfisins Ásborga, séu í ferli. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að stefndi hafi brotið skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi aðila. Forsendur fyrir kaupunum séu brostnar og hafi sveitarstjórn hlutast til um að breyta og raska grundvelli og forsendum stefnenda til að reisa sér sumarhús á friðsælum stað á bökkum Sogsins. Stefndi hafi beitt sér á þann veg að forsendur hafi breyst frá því að kaupsamningur aðila var gerður og beri því að hlíta riftun samningsins, því að kaupin gangi til baka og svara til skaðabóta sem felist í endurgreiðslu kaupverðs og áföllnum kostnaði og útgjalda sem stefnendur hafi þurft að undirgangast til að halda rétti sínum til haga. Brot stefnda á samningsskyldum kveða stefnendur felast í að heimila rekstur í íbúðahverfi. Stefndi hafi selt stefnendum lóð á friðsælum og rólegum stað en beitt sér síðar fyrir að á svæðið sé kominn atvinnurekstur án lagaheimildar eða samþykkis annarra lóðareigenda í hverfinu. Byggja stefnendur á því að það hafi verið ákvörðunarástæða þeirra fyrir kaupunum, að um friðsælt íbúðahverfi hafi verið að ræða. Kveða stefnendur að áðurgreindar breytingar á deiliskipulagi muni leiða til stóraukinnar umferðar ferðamanna og vegfarenda og þar með umferð stórra langferðabíla sem ekið sé hringinn í hverfinu. Kveða stefnendur einsýnt að bar og veitingastaður á svæðinu verði til þess að friðsæld hverfi, og við blasi að samkomuhald og heimsóknir á bar muni leiða af sé ónæði og vandræði sem þekkt séu um land allt, þar sem eins hátti til. Stefndi, sem hafi veitt rekstrinum fulltingi sitt og framlag, hafi virt að vettugi mótmæli stefnenda og ábendingar um samningsbrot. Endanleg aðalkrafa stefnenda er, líkt og að framan greinir, að riftun nái fram að ganga, kaup gangi til baka og stefndi greiði stefnendum 9.303.720 krónur. Fjárhæð kröfunnar sundurliðist svo: Krafa stefnenda sé að kaup gangi til baka með riftun og endurgreiðslu kaupverðs, ásamt verðbótum og vöxtum. Bótakrafa stefnenda sé um greiðslu annars kostnaðar samkvæmt framansögðu, þ.e. gatnagerðargjöld ásamt verðbótum, þinglýsingarkostnað kaupsamnings, viðbótar gatnagerðargjald, byggingarleyfisgjald, fastagjald og kostnaður vegna teikninga og grunns. Krafa stefnenda sé þannig útreiknuð að greiðslur til stefnda séu verðbættar miðað við vísitölu neysluverðs á greiðsludegi til stefnda í september 2007 og nóvember 2008 og verðbætur reiknaðar til 1.desember 2010 en gerð sé krafa um dráttarvexti frá 1. desember 2010. Kröfum hafi verið beint að stefnda í nóvember 2010. Varakröfu sína, um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 9.303.730 krónur úr hendi stefnda, byggja stefnendur á því að einsýnt sé að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni og muni ekki geta selt byggingarlóð í því nábýli sem hún er við veitinga- og hótelrekstur á svæðinu. Hafi stefnendur lagt fram skjöl er sýni að svæðið hafi af hálfu stefnda verið kynnt og lóðin seld á allt öðrum forsendum en orðið sé. Kveðast stefnendur aldrei hefðu keypt lóðina hefði þeim verið kunnugt um áform stefnda um að breyta skipulagi. Um sé að ræða atvik sem varði stefnda, enda á forræði hreppsins að breyta skipulagi, sem valdið hafi stefnendum ómældu tjóni og óhagræði. Þrautavarakröfu sína, um afslátt og/eða skaðabætur að álitum, byggja stefnendur á því að eignin standist ekki þær kröfur um gæði sem gengið hafi verið út frá við samningsgerð og leiða megi af ákvæðum fasteignakaupalaga enda hafi það verið ákvörðunarástæða stefnenda við kaupin að um væri að ræða friðsælt íbúðasvæði en ekki atvinnusvæði líkt og að framan greinir. Kveða stefnendur vilja stefnda vera eindreginn í þá átt að koma á atvinnurekstri á svæðinu, sem sé samkvæmt deiliskipulagi íbúðasvæði. Þegar af þeirri ástæðu telji stefnendur um að ræða stórfelldan galla á fasteigninni, sem stefnda beri að bæta. Þá byggja stefnendur á því að í engu hafi verið farið að gildandi skipulags- og byggingarlögum. Því síður hafi verið uppfyllt skilyrði sem sett hafi verið í bráðabirgðaleyfi varðandi grenndarkynningu eða umsagnir hagsmunaaðila. Um lagarök vísa stefnendur til 1., 2., og 7. mgr. 43. gr. áðurgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, auk 26. og 27. gr. laganna sem hafi verið í gildi og farið hafi verið eftir við afgreiðslu leyfisveitinga. Um skaðabótaskyldu sveitarstjórnar vísa stefnendur til „3. mgr. 25. gr. laga, þar sem beinlínis sé lögð sú skylda á sveitarstjórn að hún gefi út ábyrgðaryfirlýsingu um að bæta það tjón, sem einstakir aðilar kunna að verða fyrir við breytingar á skipulagi“. Í munnlegum málflutningi leiðréttu stefnendur tilgreinda lagatilvitnun og vísuðu til 2. mgr. 26. gr., sbr. 3. mgr. 25. gr. áðurgildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1991. Þá vísa stefnendur til almennra reglna samninga- og skaðabótaréttarins og laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum III. og IV. kafla. Þá vísa stefnendur til núgildandi skipulagslaga nr. 123/2010, eftir því sem við á. Varðandi málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með áorðnum breytingum. Þá áskilja stefnendur sér rétt til að láta dómkveðja matsmenn til að meta meinta galla og tjón stefnenda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að í kaupsamningi aðila hafi verið kveðið á um að umrædd eignarlóð í Ásborgum væri seld í því ástandi sem kaupendur hefðu kynnt sér og sætt sig við að öllu leyti. Lóðin væri hluti af skipulagðri heilsársbyggð og stefnendur hefðu kynnt sér skipulags- og byggingaskilmála svæðisins en samkvæmt þágildandi aðalskipulagi hafi Ásborgir verið skilgreindar sem íbúðabyggð. Hvað varðar leyfi Grímsborga ehf. til útleigu íbúða í Ásborgum og reksturs veitingarstaðar, bendir stefndi á að um sé að ræða veitingastað í flokki II, eða umfangslítinn veitingastað þar sem starfsemi sé ekki til þess fallin að valda ónæði í nágrenninu, svo sem með háværri tónlist, og afgreiðslutími sé ekki lengri en til kl. 23:00 og kalli ekki á mikið eftirlit og/eða löggæslu, sbr. skilgreiningu 3. mgr. 4. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald. Stefndi hafi gefið jákvæða umsögn enda væru grenndaráhrif takmörkuð, auk þess sem aðbúnaður í húsinu hafi verið talinn uppfylla skilyrði byggingarreglugerðar. Stefndi hafi í svarbréfi til stefnenda þann 13. ágúst 2010 mótmælt því að breytinga hafi verið þörf á deiliskipulagi hverfisins vegna atvinnurekstrar á svæðinu. Byggir stefndi á því að um sé að ræða skilyrta og tímabundna hagnýtingu, sem sýslumaður hafi heimilað, og talin væri hafa takmörkuð grenndaráhrif í för með sér. Þá hafi stefndi í bréfi þann 8. desember 2010 með sömu rökum hafnað riftun stefnenda frá 25. nóvemeber 2010 á kaupsamningi aðila. Stefndi kveður að á árinu 2010 hafi sveitarstjórn hafið vinnu við tillögu að breytingu á aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps, sem nái m.a. yfir íbúðasvæðið Ásborgir. Sé í tillögum sveitarstjórnar gert ráð fyrir að heimilt verði að nýta íbúðarhús á svæðinu sem veitinga- og/eða gistihús. Sé þannig gert ráð fyrir að á svæðinu verði blanda íbúðasvæðis og svæðis fyrir verslun og þjónustu. Kveður stefndi ferli skipulagsbreytinga þessara vera lögum samkvæmt og hafi engar athugasemdir borist frá stefnendum vegna bréfs stefnda dagsettu 29. mars 2011. Ítrekar stefndi að skipulagsbreytingar þessar séu enn í ferli og sé athugasemdarfrestur við auglýstar skipulagsbreytingar til 24. nóvember 2011. Stefndi hafnar kröfu stefnenda um riftun kaupsamnings aðila. Í fyrsta lagi hafnar stefndi því með öllu að hafa vanefnt skyldur sínar samkvæmt umræddum samningi. Stefndi hafi í öllu framfylgt þeim skyldum sem á hann hafi verið lagðar samkvæmt samningum, enda hafi stefndi ekki ábyrgst tiltekna kosti hins selda umfram það sem samningur aðila kvað á um. Stefndi byggir á því að hvorki sé um það að ræða að ástand eða notagildi eignarinnar sé í andstöðu við ákvæði kaupsamnings og/eða sambærilegar eignir né að fasteignina skorti eiginleika sem seljandi hafi ábyrgst sérstaklega í kaupsamningi. Þá kveður stefndi að stefnendur hafi í engu mátt ganga út frá því að gististaða- eða veitingarekstur yrði aldrei starfræktur á svæðinu, enda hafi stefnendur hvorki gert slíkan áskilnað við samningsgerðina né stefndi gefið nokkrar yfirlýsingar þar að lútandi. Stefndi hafnar því að fasteignin sé haldin einhvers konar galla í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá hafnar stefndi því að rekstur veitingasölu eða gistihúss í nærliggjandi fasteignum geti stofnað til bótaréttar innan samninga. Þaðan af síður geti slíkur rekstur, sem sé með öllu óviðkomandi samningssambandi aðila, leitt til þess að vanefndarúrræði, líkt og riftun, geti talist vera fyrir hendi. Byggir stefndi á því að fyrir sitt leyti hafi jákvæð umsögn verið gefin fyrir umræddum rekstri þar sem talið hafi verið ljóst að hann hefði ekki í för með sér nokkra skerðingu eða röskun á hagsmunum annarra lóðareigenda á svæðinu enda hafi ekkert bent til þess að verðmæti fasteignar stefnenda myndu minnka eða nýtingarmöguleikar skerðast. Þá er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefndi hafi beitt sér fyrir því að raska grundvelli stefnenda til að reisa sér sumarhús í hverfinu. Vísar stefndi í þessu sambandi til ákvæðis 4.2.1. í skipulagsreglugerð nr. 400/1998, þar sem gert er ráð fyrir því að á íbúðasvæðum megi gera ráð fyrir tiltekinni starfsemi sem hvorki verður ætlað að muni valda óþægindum vegna lyktar, hávaða eða óþrifnaðar né dragi að sér óeðlilega mikla umferð. Er það mat stefnda að rekstrarleyfi Grímsborga ehf. falli vel innan marka skilgreiningar á íbúðasvæði og að sveitarfélaginu hafi þess vegna engin skylda borið til að grípa til úrræða á grundvelli skipulagslaga. Þá sé ljóst að tilteknar athafnir af hálfu stefnda geti aldrei skapað bótarétt til handa stefnendum á grundvelli meintra brota á einkaréttarlegum samningi. Í öðru lagi er því harðlega mótmælt að sú ákvörðun stefnda að ráðast í breytingar á aðalskipulagi Ásborga feli í sér vanefndir á samningi aðila. Gert sé ráð fyrir því í skipulagslögum að sveitarstjórnir hafi heimildir til að breyta gildandi skipulagsáætlunum og megi fasteignaeigendur vænta þess að svo sé gert, og geti það haft í för með sér skerðingu eða breytingu á hagsmunum þeirra. Í þriðja lagi mótmælir stefndi því sem ósönnuðu að um sé að ræða brostnar forsendur fyrir kaupsamningi aðila. Þannig hafi hvorki í umsókn stefnenda fyrir eignarlóð á svæðinu, né í viðræðum aðila eða við samningsgerðina sjálfa komið fram sú ósk stefnenda að úthlutun lóðar væri háð því skilyrði að engin starfsemi yrði á svæðinu. Vísar stefndi í þessu efni til meginreglu samningaréttar um að aðilar geti ekki borið fyrir sig brostna forsendu nema hún hafi beinlínis haft úrslitaáhrif um það að löggerningur var gerður. Þannig þurfi viðkomandi forsenda að hafa verið ákvörðunarástæða aðila fyrir samningsgerð og gagnaðila verið, eða mátt vera það ljóst. Stefnendur hafi ekki fært sönnur á að svo hafi háttað til í máli þessu. Þá hafi stefnendur hvorki sýnt fram á að það skilyrði samningaréttar að knýjandi nauðsyn sé fyrir aðila að fá sig leysta frá gerningi né að slík niðurstaða geti ekki talist ósanngjörn fyrir aðila. Stefndi kveður enn fremur að úthlutun lóða hafi verið nýhafin er kaupsamningur aðila var gerður og skipulag svæðisins þá enn í þróun. Hafi stefndi aldrei útilokað að á svæðinu yrði einhvers konar starfsemi. Í fjórða lagi byggir stefndi á að kaupendur eignarlóða af sveitarfélögum geti ekki vænst þess að skipulag haldist óbreytt um ókomna tíð. Þá sé því mótmælt að byggt verði á meginreglum fasteignakauparéttar um galla eða vanefndir á samningi sé skipulagi breytt. Þá vísar stefndi til þess að eigendur fasteigna megi alltaf búast við ákvörðunum sveitarfélaga á grundvelli opinbers réttar, s.s. breytingu á aðal- eða deiliskipulagi, og þá sé ekki nema í þeim tilvikum, sem aðilar hafi orðið fyrir tjóni umfram það sem almennt gerist, að stofnast geti til bótaréttar. Slíkur bótaréttur stofnist þá á grundvelli skipulagslaga nr. 123/2010 og eigi eingöngu við ef verðmæti viðkomandi lóðar rýrni verulega. Í fimmta lagi byggir stefndi á því að þótt stefndi teldist hafa vanefnt samningsskyldur sínar með einhverjum hætti sé það fortakslaust skilyrði fyrir riftun að vanefnd sé veruleg. Vísar stefndi til 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, þessu til stuðnings en telur umrætt skilyrði ekki uppfyllt í máli þessu. Í sjötta og síðasta lagi byggir stefndi á meginreglu fasteignakauparéttar um aðgæsluskyldu kaupenda. Hefðu stefnendur átt að ganga sérstaklega úr skugga um hvort breytingar væru yfirvofandi á skipulagsmálum hverfisins teldu þau aðra niðurstöðu leiða til forsendurbrests fyrir kaupunum. Þá áréttar stefndi að stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti sem réttlæti riftun samningsins. Varakröfu stefnenda um skaðabætur hafnar stefndi með sömu rökum og þegar hafa verið greind auk þess sem stefndi kveður brostnar forsendur ekki geta skapað rétt til skaðabóta. Brostnar forsendur geta, samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum leitt til ógildingar samnings, en ekki stofnað til bótaréttar. Þar að auki byggir stefndi á því að stefnendum sé ekki unnt að byggja skaðabótakröfu sjálfstætt á skipulagslögum nr. 123/2010. Vísar stefndi um þetta til 51. gr. laganna, sem mælir fyrir um bótaskyldu sveitarfélaga vegna skipulagsáætlana, sem og sambærilegs ákvæðis í 33. gr. eldri skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Málatilbúnaður stefnenda byggi þó ekki á umræddum bótarétti skipulagslaga, heldur byggi þeir bótarétt sinn á brostnum forsendum og meintum brotum á samningi aðila en vísa þó með almennum hætti til gildandi skipulagslaga kröfu sinni til stuðnings. Telur stefndi þetta vanreifað. Þar að auki er það mat stefnda að ákvæði 51. gr. skipulagslaga verði að túlka þröngt og taki einungis til meiriháttar tjóns. Kveður stefndi enn fremur að fyrirhuguð breyting á skipulagi Ásborga feli ekki í sér rýrnun á verðmæti lóða á svæðinu. Það að auki hafi umrædd skipulagsbreyting ekki enn tekið gildi og því ekki á því byggjandi varðandi mögulegan bótarétt stefnenda. Þá byggir stefndi og á því að meint fjártjón stefnenda sé ósannað með öllu. Stefnendur hafi í engu sýnt fram á að þeir hafi orðið fyrir tjóni né heldur hvert umfang tjóns þeirra sé. Þá kveður stefndi að krafa stefnenda um skaðabætur sé vanreifuð og með engu móti hægt að lesa úr stefnu eða fylgigögnum hver sé fjárhæð hins meinta tjóns. Stefndi hafnar þrautavarakröfu stefnenda um afslátt og/eða skaðabætur að álitum með sömu rökum og rakið hefur verið hér að framan. Um varakröfu sína, stórlega lækkun á kröfum stefnenda, vísar stefndi til áður raktra málsástæðna, bæði hvað varðar einstaka kröfuliði stefnenda og málatilbúnað þeirra í heild. Þá mótmælir stefndi kröfum stefnenda um dráttarvexti, og telur að engin efni séu til þess að ákveða annan upphafstíma dráttarvaxta en við dómsuppsögu. Niðurstaða. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi, Þór Þórsson, aðilaskýrslu. Einnig gáfu skýrslu vitnin Jón G. Valgeirsson, fyrrverandi sveitarstjóri Grímsnes- og Grafningshrepps, og Baldvin Ómar Magnússon. Ekki þykja efni til að rekja þessar skýrslur sérstaklega í dómnum, en til þeirra verður vísað eftir því sem ástæða er til við úrlausn málsins. Ágreiningur aðila í aðalkröfu stefnenda í máli þessu varðar annars vegar hvort stefndi hafi vanefnt kaupsamning aðila um lóð í Ásborgum og hins vegar hvort brostnar séu forsendur fyrir nefndum samningi. Hvað varðar varakröfu og þrautavarakröfu stefnenda, um hvort stofnast hafi til skaðabótaskyldu stefnda, snýr ágreiningur aðila að hluta til um sömu atvik og í aðalkröfu en auk þess um það hvort stefndi hafi brotið gegn ákvæðum þágildandi skipulags- og byggingalaga í tengslum við umsagnir sem hann veitti sýslumanni vegna umsókna Grímsborga ehf. um rekstrarleyfi í Ásborgum. Aðalkrafa stefnenda. Dómkrafa stefnenda er aðallega að staðfest verði með dómi riftun á kaupsamningi aðila um hina tilteknu lóð, þannig að kaupin gangi til baka og innborgað fé og greiðslur vegna lóðarinnar til stefnda ásamt framkvæmdakostnaði og verðbótum að fjárhæð 9.303.730 krónur verði endurgreitt ásamt dráttarvöxtum. Af málsástæðum stefnenda að ráða er aðalkrafa þeirra einnig um skaðabætur. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi vanefnt kaupsamning aðila með því að leyfa atvinnurekstur í Ásborgum þrátt fyrir ákvæði 3.1 í kaupsamingi aðila. Í hverfinu hafi átt að vera lágreist einbýlishúsabyggð og lóðin því ekki búin þeim gæðum og kostum sem lýst var í kaupsamningi aðila. Í málflutningi byggðu stefnendur einnig á því að stefndi hafi blekkt stefnendur til samninga og með því að leyfa hinn umrædda atvinnurekstur í hverfinu hafi falist sviksamlegt athæfi af hálfu stefnda. Þeirri málsástæðu var ekki mótmælt af hálfu stefnda sem of seint fram kominni. Stefnendur byggja einnig á því að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum að lóðin hafi verið í hverfi sem skipulagt hafi verið sem kyrrlát og lágreist íbúðabyggð. Með því að stefndi leyfði atvinnurekstur í hverfinu séu brostnar forsendur fyrir kaupunum. Stefndi hefur mótmælt ætluðum vanefndum á samningi aðila. Þvert á móti hafi stefndi í öllu framfylgt skyldum sínum samkvæmt samningum og mótmælir stefndi því að hin selda lóð sé haldin galla í skilningi laga nr. 40/2002. Þá hafnar stefndi því að það feli í sér vanefnd á samningum að gefa jákvæða umsögn til sýslumannsins á Selfossi í tilefni umsóknar Grímsborga ehf. um rekstrarleyfi fyrir gistiheimili og síðar veitingastað enda hafi hin jákvæða umsögn rúmast innan heimildar í grein 4.2.1 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998. Stefndi hefur einnig mótmælt því að forsendur kaupsamnings aðila séu brostnar. Stefndi hafi engu lofað um að í hverfinu yrði aldrei rekstur eða að skipulaginu yrði aldrei breytt og þá hafi það ekki komið fram við samningsgerðina að það hafi verið ákvörðunarástæða af hálfu stefnenda að aldrei yrði rekstur í hverfinu. Í málinu liggur frammi dskj. nr. 9, kaupsamningur aðila dagsettur 4. september 2007, um kaup lóðar nr. 44 í Ásborgum. Samningurinn er annars vegar undirritaður af stefnendum og hins vegar Jóni G. Valgeirssyni, þáverandi sveitarstjóra Grímsnes- og Grafningshrepps, f.h. stefnda. Í skýrslutöku af nefndum Jóni kom fram að hann gerði umræddan samning og sá um samningsgerðina af hálfu stefnda. Í samningnum er í níu greinum kveðið á um hið selda, kaupverð, ástand hins selda og fylgifé, gatnagerðargjald og skipulagsgjald, afhendingu, útgáfu afsals, framkvæmdir á lóð, stimpil- og þinglýsingargjöld og annað. Í grein 1 kemur fram að um er að ræða eignarlóð í Ásborgum og að lóðin sé nánar afmörkuð á samþykktum deiliskipulagsuppdrætti og sé hluti af skipulagðri heilsársbyggð. Það sama kemur fram í grein 3.1, auk þess sem þar er kveðið á um að kaupandi hafi kynnt sér skipulags- og byggingarskilmála svæðisins. Í skýrslutöku af stefnanda, Þór Þórssyni, kom fram að hann hafi kynnt sér auglýsingu á dskj. nr. 5, uppdrátt á dskj. nr. 6 og aðspurður kvaðst hann hafa kynnt sér deiliskipulagið og skilmála. Að framansögðu virtu er ósannað að stefndi hafi við samningsgerðina beitt svikum eða misnotað aðstöðu sína að öðru leyti við samningsgerðina. Þá kemur til skoðunar hvort hið selda sé gallað í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Af málatilbúnaði stefnenda má ráða að þeir telji hina seldu eign gallaða þar sem hún sé ekki haldin þeim kostum sem samningur aðila hafi byggst á. Einnig vísa stefnendur til þess að það hafi verið ákvörðunarástæða af þeirra hendi fyrir kaupum á lóðinni að um væri að ræða friðsælt íbúðahverfi og kom fram fyrir dómi hjá stefnanda Þór Þórssyni, að öll þjónusta við hverfið ætti að vera að Borg eða á Selfossi. Þá kom einnig fram í skýrslu hans að um það hafi verið rætt í samningagerðinni. Því mótmælir stefndi og vitnið Jón G. Valgeirsson kannaðist ekki við að það hafi komið sérstaklega til umræðu í samningsgerðinni. Fyrirvari af því tagi sem stefnendur halda fram að gerður hafi verið af þeirra hálfu við kaupin, þ.e. skuldbinding af hálfu stefnda um að breyta aldrei skipulagi hverfisins, var þess eðlis að hann hefði þurft að koma fram með skýrum hætti í viðskiptum aðila til að teljast skuldbindandi fyrir stefnda. Þá er ekki fallist á það með stefnendum að vegna umsagna stefnda um gisti- og veitingaleyfisumsóknir í hverfinu hafi hin selda eign ekki staðist þær kröfur sem leiða megi af kaupsamningi aðila. Gegn mótmælum stefnda er því ekki fallist á það með stefnendum að hin umrædda lóð hafi verið gölluð í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Kemur þá til skoðunar hvort vanefnd stefnda felist í því að hann hafi brotið gegn grein 3.1 í kaupsamningi aðila með því að stefndi veitti jákvæða umsögn um umsókn um rekstrarleyfi samkvæmt lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, og með þeim hætti breytt skipulagi hverfisins án lagaheimildar, eins og stefnendur halda fram. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, skal hver sá sem hyggst stunda starfsemi sem fellur undir framangreind lög hafa til þessi leyfi. Leyfisveitandi, hér sýslumaður, skal m.a. leita umsagnar sveitarstjórnar sem staðfestir m.a. að afgreiðslutími og staðsetning staðar sem umsókn lýtur að sé innan þeirra marka sem reglur og skipulag sveitarfélagsins segja til um, sbr. 1. tl. 4. mgr. 10. gr. áðurnefndra laga. Fyrir liggur að sýslumanninum á Selfossi barst jákvæð umsögn sveitarstjórnar stefnda um gistileyfi fyrir Grímsborgir ehf., sbr. dskj. nr. 17, og að í umsögn skipulags- og byggingafulltrúa uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps, á dskj. nr. 26, er vísað til þess að fyrir liggi jákvæð umsögn stefnda um umsókn fyrirtækisins um veitingastað í Ásborgum 1. Kaupsamningur milli aðila frá 4. september 2007 er einkaréttarlegur samningur og verður ekki talið að slíkur samningur geti bundið hendur stefnda sem opinbers aðila eða rýrt rétt hans og skyldur lögum samkvæmt til að gefa umsagnir í tengslum við leyfisveitingar annarra opinberra aðila. Fyrir liggur að stefndi taldi að umræddur rekstur rúmaðist innan gildandi skipulags og veitti því jákvæða umsögn um framangreindar umsóknir. Verður, með vísan til þess sem rakið er að framan, ekki fallist á það með stefnendum að með hinni jákvæðu umsögn til stefnda á grundvelli laga nr. 85/2007, hafi stefndi vanefnt kaupsamning aðila eða brotið ákvæði hans. Hvað forsendubrest varðar vísa stefnendur til þess að það hafi komið sérstaklega til tals við samningagerðina að enginn rekstur yrði leyfður í hverfinu. Þór Þórsson, annar stefnenda í málinu, bar fyrir dómi að sveitarstjórinn hafi fullyrt að í hverfinu yrði aðeins kyrrlát og lágreist íbúðabyggð. Í framburði vitnisins Jóns G. Valgeirssonar, fyrrverandi sveitarstjóra, fyrir dómi kom fram að engu hafi verið lofað um að ekki yrði í hverfinu atvinnustarfsemi, þ.e. starfsemi sem félli innan skipulagsskilmála fyrir íbúðabyggð, og að þetta hafi ekki verið sérstaklega rætt við samningsgerðina. Þá kannaðist vitnið ekki við að það hafi verið sérstök forsenda af hálfu stefnenda fyrir samningsgerðinni að deiliskipulagi yrði ekki breytt og að aldrei kæmi atvinnustarfsemi í hverfið. Verður að telja ósannað, gegn mótmælum stefnda, að stefnda hafi mátt vera ljóst að forsendur þessar væru ákvörðunarástæða af hálfu stefnenda og forsenda þess að hann réðst í framkvæmdir á lóðinni. Verður því ekki talið að stefnendur geti byggt á forsendubresti. Af öllu framansögðu er með öllu ósannað að stefndi hafi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt kaupsamningi aðila. Kemur því aðalkrafa stefnenda ekki til frekari skoðunar. Vara- og þrautavarakrafa stefnenda Stefnendur byggja vara- og þrautavarakröfu sína að hluta til á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu sína og gera kröfur um skaðabætur. Þá er í varakröfu gerð krafa um skaðabætur að fjárhæð 9.303,730 krónur sem án efa er misritun og á að vera 9.303.730 krónur. Með vísan til þess sem rakið er í umfjöllun um aðalkröfu stefnenda verður ekki á það fallist, gegn mótmælum stefnda, að stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna vanefnda samnings aðila eða brostinna forsenda. Kemur þá til skoðunar hvort stefndi beri, sem opinber aðili, skaðabótaskyldu gagnvart stefnendum á grundvelli skipulags- og byggingarlöggjafar, en stefnendur byggja mál sitt annars vegar á því á stefndi hafi breytt deiliskipulagi Ásborga með því að veita jákvæða umsögn í tengslum við leyfisveitingu til Grímsborgar ehf., og hins vegar á því að stefndi hafi í engu farið að þá gildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. núgildandi skipulagslaga nr. 123/2010, áður 1. mgr. 33. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, gera lögin ráð fyrir því að valdi gildistaka skipulagsáætlana því að verðmæti fasteigna lækkar, nýtingarmöguleikar hennar skerðast frá því sem áður var heimilt eða hún rýrnar svo að hún nýtist ekki til sömu nota og áður, eigi sá sem sýnt getur fram á að hann verði fyrir tjóni af þessum sökum rétt á bótum úr sveitarsjóði eða ríkissjóði eftir atvikum. Upplýst er í málinu að vinna við breytingar á aðal- og deiliskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps, sem snerta Ásborgir hófust á árinu 2010 og eru enn í ferli. Umræddar breytingar falla undir núgildandi skipulagslög nr. 123/2010. Þar sem áðurgreindar formlegar breytingar á skipulagi Ásborga, þar sem lóð stefnenda stendur, hafa ekki tekið gildi, eru því að svo stöddu ekki lagaskilyrði fyrir skaðabótaskyldu stefnda á framangreindum grundvelli. Þá er ekki fallist á það með stefnendum að með því að stefndi veitti jákvæða umsögn um umsókn Grímsborga ehf. um rekstarleyfi í Ásborgum, hafi stefndi breytt deiliskipulagi hverfisins enda er í lögum kveðið á um sérstakt ferli við slíkar breytingar. Kemur þá til skoðunar sú málsástæða stefnenda að stefndi hafi í engu farið að gildandi skipulags- og byggingarlögum og sé af þeim sökum skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum. Í munnlegum málflutningi vísuðu stefnendur til þess að bótaskylda stefnda byggðist á 2. mgr. 26., sbr. 3. mgr. 25. gr. þágildandi skipulagslaga nr. 73/1997 og leiðréttu um leið lagatilvitnun í stefnu og sætti það ekki athugasemdum stefnda. Þá byggðu stefnendur einnig á því að stefndi hefði átt að gera kröfu um að Grímsborgir ehf. sæktu um byggingarleyfi samkvæmt 26., 27. og 43. gr. laga nr. 73/1997, og sætti framangreind málsástæða ekki athugasemdum af hálfu stefnda sem of seint fram kominni. Stefnendur héldu því jafnframt fram að stefndi hafi í upphafi, án lagastoðar, leyft atvinnustarfsemi í Ásborgum og síðan ráðist í að breyta skipulagi hverfisins til að laga skipulagið að rekstri Grímsborga ehf. Um tjón sitt vísa stefnendur til þess að þeir sitji uppi með óseljanlega lóð, stórfellda röskun vegna aukinnar umferðar langferðabifreiða og minni bifreiða, mannaferða og hávaða sem óhjákvæmilega fylgi alltaf rekstri af því tagi sem Grímsborgir ehf. reki í hverfinu. Þessu hafnar stefndi og vísar til þess að umrædd atvinnustarfsemi Grímsborga ehf. falli innan þess sem samkvæmt skipulagsreglugerð megi vera í íbúðabyggð. Vísar stefndi um þetta atriði til gildandi ákvæða skipulagsreglugerðar nr. 400/1998, greinar í kafla 4.2. um íbúðasvæði, nánar tiltekið greinar 4.2.1., um skilgreiningu íbúðasvæða. Þar komi fram að á íbúðasvæðum megi gera ráð fyrir starfsemi „sem eðlilegt er að þar sé til þjónustu við íbúa viðkomandi hverfis, s.s. verslunum, hreinlegum iðnaði, handiðnaðarfyritækjum, þjónustustarfsemi og leiksvæðum, eða annarri starfsemi sem hvorki verður ætlað að muni valda óþægindum vegna lyktar, hávaða eða óþrifnaðar né dragi að sér óeðlilega mikla umferð“. Þá vísar stefndi til þess að tjón stefnenda sé með öllu ósannað. Stefnendur hafi aldrei búið í hverfinu og þekki því ekki starfsemi Grímsborga ehf. að eigin raun og engin gögn liggi frammi um hið ætlaða tjón stefnenda. Í málinu liggja frammi tvö rekstrarleyfi. Á dskj. nr. 19 veitir sýslumaðurinn á Selfossi Grímsborgum ehf. leyfi fyrir rekstri gististaðar í flokki II sem er gististaður án veitinga, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 585/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, og er tilgreindur hámarksfjöldi gesta í leyfinu 44. Á dskj. nr. 28 veitir sýslumaður sama fyrirtæki leyfi fyrir rekstri veitingastaðar í flokki II og útleigu íbúða í Ásborgum, og er tilgreindur hámarksfjöldi gesta í leyfinu 50. Samkvæmt 14. gr. áðurnefndrar reglugerðar er veitingastaður í flokki II skilgreindur sem umfangslitlir áfengisveitingastaðir þar sem starfsemin er ekki til þess fallin að valda ónæði í nágrenninu, svo sem með háværri tónlist, og afgreiðslutími er ekki lengri en til kl. 23 og kalla ekki á mikið eftirlit og/eða löggæslu. Í framburði Jóns G. Valgeirssonar, fyrrverandi sveitarstjóra, fyrir dómi kom fram að sveitarstjórn hafi, að athuguðu máli, talið rekstur Grímsborga ehf. vera innan gildandi skipulagsskilmála og að reksturinn hafi að mati sveitarstjórnar uppfyllt framangreind skilyrði reglugerðarinnar um atvinnurekstur sem rúmast innan íbúðabyggðar. Þá hafi lóðin nr. 1, þar sem óskað var eftir leyfi til reksturs veitingastaðar, þótt henta vel fyrir slíka starfsemi vegna staðsetningar í hverfinu m.t.t. innkeyrslu í hverfið. Við mat á því hvort rekstur Grímsborga ehf. hafi rúmast innan ákvæðis 4.2.1 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998, kemur til skoðunar grein 4.2.2., um íbúðasvæði í skipulagsáætlun, í áðurgreindri reglugerð. Þar kemur fram í 3. mgr. að í deiliskipulagi íbúðasvæða skuli gera grein fyrir fjölda íbúða, húsagerð og notkun einstakra bygginga og byggingarhluta sem ekki eru ætluð til íbúðar. Þá segir í sömu grein að þar sem ástæða þykir til og aðstæður leyfa skuli í tengslum við íbúðasvæði gera ráð fyrir sérstökum bílastæðum fyrir stóra bíla, s.s. vöru- og hópferðabíla. Í skrá yfir framlögð skjöl í stefnu er dskj. nr. 4 tilgreint sem byggingar- og skipulagsskilmálar fyrir deiliskipulag fyrir Ásborgir úr landi Ásgarðs í Grímsnesi og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnda. Samkvæmt grein 2.2 í skipulagsreglugerð nr. 400/1998 eru skiplagsskilmálar skilgreindir sem bindandi ákvæði sem sett eru fram í deiliskipulagi, m.a. um útfærslu skipulagsmarkmiða. Í byggingar- og skipulagsskilmálum fyrir Ásborgir, sbr. dskj. nr. 4, segir m.a. að á svæðinu sé gert ráð fyrir 36 einbýlishúsalóðum og að reiknað sé með að byggð verði vönduð einbýlishús á svæðinu sem fara vel í umhverfi og skulu þau að lágmarki vera 100 fm. að grunnfleti án bílageymslu. Þá er hæð húsanna lýst, bindandi byggingarlínu, þakhalla, heimild til byggingar svefnskála, gróðurhúss eða sambærilegs, frágang á lögnum, frárennsli o.fl. Í nefndum skilmálum er ekkert vikið að notkun einstakra bygginga og byggingarhluta sem ekki eru ætluð til íbúðar eins og kveðið er á um í grein 4.2.2. í áðurnefndri skipulagsreglugerð og af samaburði skilmálalýsingar og uppdráttar á dskj. nr. 6 er ljóst að aðeins hefur verið gert ráð hreinni íbúðarhúsabyggð á svæðinu í deiliskipulagi, þ.e. 36 einbýlishúsalóðum. Verða ákvæði 3. mgr. 4.2.2. greinar skipulagsreglugerðar ekki skýrð á annan veg en þann að heimild til nýtingar húsnæðis á skipulögðum íbúðasvæðum til annars en íbúðar verði að eiga stoð í gildandi deiliskipulagi enda í samræmi við þá meginreglu skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, nú 9. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki, að óheimilt sé að breyta notkun húss nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Með vísan til þessa er það álit dómsins að ekki hafi verið í gildi deiliskipulag sem heimilaði þær breytingar sem fólust í breyttri notkun umræddra húsa í hverfinu. Stefnendur höfðu verulega hagsmuni af því að stefndi stæði réttilega að málum hvort heldur samkvæmt 2. mgr. 26. gr. þágildandi byggingar- og skipulagslaga nr. 73/1997 eða með því að veita ekki umsögn um leyfisveitingu nema að undangenginni afgreiðslu byggingarleyfis vegna breyttrar notkunar húsanna. Hefði slík meðferð málsins af hálfu stefnda veitt stefnendum möguleika á kæruleiðum innan stjórnsýslunnar. Með vísan til þess sem rakið er að framan er fallist á það með stefnendum að stefndi sé skaðabótaskyldur vegna tjóns sem stefnendur kunna að hafa orðið fyrir vegna þess að stefndi fór ekki að gildandi skipulags- og byggingarlögum gagnvart atvinnurekstri í Ásborgum. Stefnendur hafa hins vegar engin gögn lagt fram um ætlað tjón og vísa eingöngu til þess að það sé þekkt staðreynd að veitinga- og skemmtistaðarekstur, eins og starfræktur sé í hverfinu, valdi ónæði og aukinni umferð. Í framburði stefnanda, Þórs Þórssonar, kom fram að stefnendur hafa aldrei búið í hverfinu en hann vísaði til reynslu annarra af sambærilegum rekstri í sumarbústaðahverfi í sýslunni. Þá kvaðst stefnandi Þór Þórsson ekki hafa gert tilraunir til að selja lóðina og ekki hefur verið leitað mats á ætluðu tjóni eins og áskilið var í stefnu. Varakrafa stefnenda er um skaðabætur úr hendi stefnda að fjárhæð 9.303,730 krónur, sem eins og áður er rakið er án efa misritun og á að vera 9.303.730 krónur. Umrædd fjárhæð er sú sama og tilgreind er í aðalkröfu stefnenda og samanstendur af kaupverði lóðarinnar og útlögðum kostnaði stefnenda í tengslum við kaupin. Eins og málatilbúnaði stefnenda er háttað er ekki fallist á þá kröfu stefnenda að umrædd fjárhæð verði grundvöllur skaðabóta vegna annmarka stefnda í stjórnsýslu skipulags- og byggingarmála. Eins og kröfugerð stefnenda í vara- og þrautarvarakröfu er háttað þurfa stefnendur að sanna ætlað tjón sitt vegna brota stefnda á skipulags- og byggingarlögum. Gegn mótmælum stefnda og þar sem skaðabótakrafa stefnenda er verulega vanreifuð hvað varðar það tjón sem þeir telja sig hafa orðið fyrir, verður af þeim sökum án kröfu að vísa skaðabótakröfu stefnenda frá dómi. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir rétt að hvor aðili bera sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála . Af hálfu stefnenda flutti málið Sigurður Sigurjónsson hrl. í Reykjavík. Af hálfu stefnda flutti málið Halldóra Þorsteinsdóttir hdl. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Grímsnes- og Grafningshreppur, er sýkn af kröfu stefnenda, Þórs Þórssonar og Hrafnhildar Markúsdóttur, um riftun á kaupsamningi aðila, dagsettum 4. september 2007, um fasteignina nr. 44 í Ásborgum, Ásgarðslandi, Grímsnes- og Grafningshreppi. Vísað er frá dómi kröfu stefnenda um skaðabætur úr hendi stefnda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 450/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 10. júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. ágúst2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur,föstudaginn 7. júlí 2017 Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðX, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. ágústnk. kl 13:30. Ígreinargerð aðstoðarsaksóknara kemur fram að lögreglustjórinn á höfuð­borg­ar­svæðinuhafi til rannsóknar líkamsárás X sem gefið sé að sök að hafa aðfaranótt mánudagsins5. júní sl., í félagi við A, ráðist á B á heimili B við [...] í Reykjavík. Sé Xgefið að sök að hafa slegið B tveimur höggum með hafna­bolta­kylfu og stungiðhann í hægra brjóstið með hníf með þeim afleiðingum að B hlaut skurð hægramegin á brjósti sem náði niður í mjúkvefi og skurð aftan á hnakka og aflögun áhægri hendi. Ískýrslutökum af brotaþola lýsi hann því að umræddan dag hafi hann verið heimahjá sér ásamt þremur vinum sínum. Kærða sem hafi verið fyrrverandi kærasta hanshafi ítrekað verið búinn að hringja í hann og hafi hann ekki nennt að tala viðhana og því fengið stúlku sem hafi verið stödd á heimili hans til að svarakærðu í eitt sinn. Kærða hafi þá skellt á og stuttu síðar hafi brotaþoli fengiðsmáskilaboð frá X þar sem komið hafi fram að hún hlakkaði til að hitta þau.Skömmu síðar hafi verið bankað heima hjá honum og hann opnað dyrnar. Hafi þarverið X og með henni A. Hafi þau verið með klúta fyrir andlitum sínum. Hafikærða haldið á kylfu sem hún hafi slegið brotaþola einu höggi í hnakkann með.Við það hafi brotaþoli farið að kærðu og A og þau tekist á. Lýsir brotaþoli þvíað hafa sjálfur slegið A með krepptum hnefa til að verjast honum. Brotaþolilýsi því að kærða hafi á einhverjum tímapunkti líklega látið A hafa kylfuna enhún sjálf tekið upp hníf og stungið brotaþola í brjóstið með honum. Þá lýstibrotaþoli því að hafa séð kærðu með rafbyssu í átökunum. Brotaþoli lýsi þvíeinnig að kærða hafi ráðist að öðru fólki sem statt hafi verið á heimili hansog ógnað því með hnífnum. Brotaþoli segist þess fullviss að kærða hafi komið íþeim tilgangi að drepa hann. Framburðurbrotaþola fái stoð í framburði þeirra aðila sem hafi verið staddir á heimilibrotaþola umrætt sinn sem lýsa því að kærða hafi komið á heimilið í félagi viðA og þar ráðist á brotaþola með kylfu og stungið hann með hníf auk þess að ógnaöðrum sem þar voru staddir með hníf. Samkvæmtbráðabirgðalæknisvottorði sérfræðings á slysa- og bráðadeild LSH hafi brotaþolireynst hafa verið með skurð hægra megin á brjósti sem hafi náð aðeins niður ímjúkvef og niður að lunga, en tölvusneiðmynd sýndi auk þess að skurðurinn hafiverið mjög nálægt slagæð í vöðva og hefði getað orðið lífshótandi blæðing inn álunga ef hnífurinn hefði snert æðina. Auk þess hafi verið um að ræða minni skurðaftan á hnakka og aflögun á hendi og því grunur um brot þeim megin. Lögreglahafi í þrjú skipti tekið skýrslu af kærðu vegna málsins. Upphaflega sé hafteftir kærðu í frumskýrslu lögreglu að hún hafi orðið þreytt á því hvernigsambandi hennar og brotaþola var háttað og því ákveðið að “face-a” hann. Húnhafi því hringt í brotaþola en brugðið þegar kvenmaður hafi svarað í síma hans.Hún hafi því farið heim til hans og ráðist á hann og þau hefðu í framhaldislegist inni í íbúð hans. Ískýrslutöku hjá lögreglu þann 5. júní sl. sagðist kærða hafa farið að heimilibrotaþola ásamt A til að skila brotaþola lyfjum sem hún hafði áður fengið hjáhonum. Hún hafi farið vopnuð hafnaboltakylfu og teiser þar sem hún hefði orðiðfyrir hótunum af hálfu konu sem hafi svarað í síma brotaþola skömmu áður.Sagðist kærða muna að þegar brotaþoli hefði opnað fyrir henni og A hafi húnslegið brotaþola tveimur höggum með hafnaboltakylfu og hann hafi þá tekið hananiður í gólfið en síðan muni hún ekki meira. Ískýrslutöku hjá lögreglu þann 26. júní sl. sagði kærða að umrætt sinn hafi húnætlað að skila brotaþola lyfjum sem húnhafi fengið hjá honum. Hún hafi því hringt í síma hans til að ræða við hann enþá hafi einhver kona svarað og haft hótunum við sig. Kærða segist hafa farið ímikið uppnám yfir þessu og fundið til mikillar reiði og afbrýðisem en hún ogbrotaþoli hafi áður verið að “deita”. Hún hafi því fengið A til að fara með sérað heimili brotaþola og fengið þriðja mann til að skutla sér og A. Áður hafihún þó farið heim til sín og sótt þangað búning, linsur og grímu aukhafnaboltakylfu sem staðið hafi til að nota til að hræða brotaþola og konuna.Hún hafi látið A hafa klút til að hylja andlit sitt með. Þá er haft eftir kærðuað hún hafi einnig verið með hníf í vasanum sem hún hafi alltaf meðferðis. Húnhafi komið sér inn í sameign húsnæðisins og þau A farið að íbúð brotaþola ogbankað en brotaþoli hafi síðan opnað fyrir þeim. Kveðst X þá hafa slegiðbrotaþola einu höggi í höfuðið og hann hafi borið hendur fyrir sig og hún þáslegið hann öðru höggi sem hafi hafnað í hendi hans. Hún hafi síðan ýttbrotaþola inn í íbúðina. Í íbúð brotaþola hafi verið teiser sem hún hafi tekiðaf borði í íbúðinni og hún hafi látið A fá teiserinn. Þau hafi svo tekisteitthvað á og endað fyrir utan íbúðina þar sem brotaþoli hafi tekið hana niðurog hún hafi verið að sparka með fótunum en síðan orðið vör við að brotaþolihafi verið með hníf sem líklegast sé sá sem hafi verið í vasa hennar og hannhafi otað hnífnum að henni. Henni hafi síðan tekist að taka hnífinn afbrotaþola og við það hafi hún skoris á hendi og A hafi þá skorist í leikinn ogtekið hnífinn og hún þá orðið vör við að hendi sín var blóðug og að B var allurí blóði. Síðan hafi lögreglan komið á vettvang. Kærða segir að ekki hafi staðiðtil að drepa brotaþola umrætt sinn. A sagði ískýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði farið með kærðu að heimili brotaþolaumrætt sinn til að hræða brotaþola. Framburður A er um flest til samræmis viðframburð kærðu frá 26. júní sl. Fram kom hjá A að þegar kærða og brotaþoli hafitekist á fyrir utan húsnæðið hafi hann heyrt karlmann hrópa „hnífur“ og hafi Aþá séð hvar kærða hélt á hníf. A kveðst þá hafa losað hnífinn úr hendi kærðumeð því að slá hendi hennar utan í vegg en við það hafi hún misst hnífinn.Fyrir það hafi hann ekki vitað af hníf í átökunum og A lýsir því ekki aðbrotaþoli hafi handleikið hnífinn. Fram kom hjá A að hann hefði hent hnífnum oghafnaboltakylfunni út í garðinn við heimili brotaþola. Vitni semvar á ganga framhjá [...] umrædda nótt lýsir því að hafa heyrt mikil öskur komafrá kjallara hússins. Vitnið sagðist síðan hafa heyrt einhvern segja "húnstakk hann, hún stakk hann". Þá hafi hún heyrt kærðu segja við A"hvar er hnífurinn minn, hvar er kylfan mín" en A hafi svarað"ég faldi dótið". Við leití garði við [...] fann lögregla síðan blóðugan hníf og blóðuga kylfu sem talineru tengjast málinu. Kærðu varmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvellirannsóknarhagsmuna frá mánudeginum 5. júní sl. til 9. júní sl. en hefur fráþeim tíma sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna, nú síðast meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. [...]. Samkvæmtframansögðu og gögnum málsins viðurkenna kærða og A við að hafa farið aðheimili brotaþola í þeim tilgangi að hræða hann. Kærða kannast við að hafaslegið brotaþola með hafnaboltakylfu en neitar að hafa stungið brotaþola meðhnífnum af ásetningi eins og hann lýsir. A segist hafa séð kærðu slá tilbrotaþola með hafnaboltakylfu og sömuleiðis hafi hann séð hana með hníf íátökum við brotaþola og hafi hann slegið hnífinn úr hendi hennar. A lýsir þvíekki að brotaþoli hafi á nokkrum tímapunkti haldið á hnífnum eins og kærðaheldur fram. Brotaþoli segir kærðu hafa ráðist að sér með kylfum og hafastungið sig með hnífnum. Vitni og gögn málsins styðja við framburð brotaþola umþetta. Kærðaliggi samkvæmt framsögðu undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. sbr. 20 gr.hegningarlaga eða til vara gegn 2. mgr. 218. gr. og 2. mgr. 218. gr. b sömulaga, sem getur varðað allt að 16 ára fangelsi, með því að hafa ráðist ábrotaþola með hníf og stungið hann í brjóstkassann. Er ljóst að beitingvopnsins og staðsetning áverkans er lífshættuleg og mátti kærðu vera það ljóst.Með hliðsjón af framangreindu og með tilliti til almannahagsmuna er það matlögreglustjóra að brot kærðu sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að húngangi ekki laus meðan mál hennar er til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum. Umheimild til gæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008. Niðurstaða: Kærða mótmælir kröfunni ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Meðhliðsjón af rannsóknargögnum málsins, og fyrri úrlausnum héraðsdóms er slegiðhafa því sama föstu, er fallist á það mat lögreglustjóra að kærða sé undir sterkum grunum tilraun til manndráps eða stórfellda líkamsárás, skv. 211. gr., sbr. 20.gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eða 2. mgr. 218. gr. og 2. mgr. 218. gr. b sömu laga. Brot gegn211. gr. almennra hegningarlaga getur varðað fangelsi ekki skemur en í fimm áreða ævilangt. Þá getur brot gegn 2. mgr. 218. gr. og 2. mgr. 218. gr. b sömu laga varðaðallt að 16 ára fangelsi. Skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um aðsterkur grunur leiki á að sakborningur hafi framið afbrot sem varðað getur 10ára fangelsi, er því fyrir hendi. Í ljósi atvika málsins, eðlis brotsins ogúrskurðar dómsins í máli nr. [...], er einnig á það fallist að varðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Verður því fallist á kröfusóknaraðila, um að kærða sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli heimildar í 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008, eins og krafan er fram sett og nánar greinir íúrskurðarorði, en ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærða, X, kt. [...], skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. ágúst nk. kl 13:30. Símon Sigvaldason
Mál nr. 788/2017
Veiðiréttur Fasteign Jörð
Ágreiningur aðila laut að því hvort veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá í Norðurþingi tilheyrðu jörðinni Brekku, sem var í eigu D og R, eða jörðinni Grasgeira í eigu H. Grasgeira hafði verið skipt út úr landi Brekku og búið hafði verið þar allt frá miðri 19. öld. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Grasgeiri hefði verið leigður nánar tilgreindum ábúendum með byggingarbréfum árin 1874 og 1913 þar til eigninni hefði verið afsalað árið 1928. Í byggingarbréfunum hefði á ýmsum stöðum verið vísað til Grasgeira sem jarðar og þá hefðu lög nr. 1/1884 verið í gildi þegar byggingarbréfið frá 1913 hefði verið gefið út, en efni sínu samkvæmt hefðu lögin einungis tekið til jarða. Þá hefðu landamerkjum Grasgeira verið lýst í framangreindu byggingarbréfi frá 1913, sem og í kaupbréfi og afsali frá 1928. Þegar Grasgeira hefði verið afsalað árið 1928 hefði gilt sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 121 gr. vatnalaga nr. 15/1923 að ekki hefði mátt skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil. Yrði því að leggja til grundvallar að Grasgeiri hefði verið jörð eða landareign með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Land að Deildará og Ormarsá átti við gildistöku vatnalaga undir Grasgeira og hefði því verið óheimilt samkvæmt 2. mgr. 121. gr. þeirra að gera þar breytingu á þegar afsal hefði verið gefið út fyrir þeirri jörð árið 1928. Var H því sýknaður af kröfu D og R.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og MarkúsSigurbjörnsson og Eyvindur G. Gunnarsson prófessor.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2017 og krefst sýknuaf kröfu gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. janúar 2018. Þeirkrefjast þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað sem þeirkrefjast í héraði og fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins er aðaláfrýjandi eigandi jarðarinnar Grasgeira,en gagnáfrýjendur munu vera eigendur jarðarinnar Brekku. Jarðirnar, sem erusamliggjandi, eru báðar í Norðurþingi, áður Presthólahreppi. Í málinu er um þaðdeilt hvorri jörðinni, Grasgeira eða Brekku, fylgi veiðiréttindi í Deildará ogOrmarsá. Grasgeiri á land að ám þessum, en ekki Brekka.Af gögnum málsins verður ráðið að fyrst hafi verið búið í Grasgeira, semvarð til úr landi Brekku, um miðja 19. öld. Samkvæmt manntölum frá 1860, 1870og 1920 voru hverju sinni til heimilis tíu manns í Grasgeira.Í bréfi hreppstjórans í Presthólahreppi til Norður- og austuramtsins 7.apríl 1870 sagði meðal annars að fyrir „hjérum bil 11 árum uppbyggðifátæklingurinn Pétur Magnússon nýbýli hjér í heiðinni,- á sjálfs sýns kostnað,-í svo nefndum Grasgeira, eptir leifi og ráði sjálfseignar bóndans IngimundarRafnssonar á Brekku“. Ingimundur hefði nú „byggt áðurnefnt nýbýli Grasgeira, -sem staðið hefur í eiði nærfellt tvö næstl. ár,- ábúandanum KristjániSigurðssyni“. Þetta hefði Ingimundur gert án leyfis frá hreppnum semhreppstjórinn teldi að hefði umráð yfir húsunum í Grasgeira. Væri farið fram áað komið yrði í veg fyrir að „áður nefndir menn Ingimundur Rafnsson og KristjánSigurðsson, nái að uppi halda byggíngu á Grasgeira framvegis, gegn leifi ogsamþikki sveitarstjórnarinnar, sem og hlutaðeigandi landeiganda“, en í bréfinuvar dregið í efa að Ingimundur ætti landið að réttu lagi. Auk þess yrðu bæðiIngimundur og Kristján látnir sæta hæfilegum sektum, svo framarlega sem aðfallist yrði á að ábúðin í Grasgeira væri ekki annað en húsmennska. Í bréfinukom jafnframt fram að Grasgeiri hefði ekkert hundraðatal og væri landið þar aðnokkru leyti örmjó hrauntunga til austurs og vesturs og afréttarlandhreppstjóra sjálfs og sveitunga á báðar síður. Skerti þetta ekki aðeinseignarréttindi og afnot ábýlisjarðar hreppstjóra, heldur væri og hreppstjóra ogmeirihluta sveitunga „og jafnvel hreppsfjélagsins yfir höfuð – til hins mestaónæðis og skaðræðis, uppá allan Geldfjénað er vanalega gengur á sumrumumhverfis nýbýlið“ sem hreppstjóri þó ætlaði að „eigi hafi nemahúsmennskuréttindi“.Í bréfi til sýslumanns 5. september 1870 kvaðst Ingimundur Rafnsson hafa,eftir beiðni fyrrverandi hreppstjóra, eftirlátið hreppnum umráð Grasgeira tilað „láta þangað einhvern þurfamann hreppsins, sem ekki kæmist annars staðar niður“,með því skilyrði að geta sótt afgjaldið, tvær veturgamlar kindur, tilhreppsins. Þau tvö ár sem síðan hefðu liðið hefði hreppurinn þurft „engan aðláta í Grasgeirann“ sem hafi því farið í eyði. Þrátt fyrir það hefði hann áttheimtingu á afgjaldinu úr hreppsins hendi og það orðið að samkomulagi milli sínog þáverandi hreppstjóra að Ingimundur fengi í staðinn þá „4 húskofa semþurfamaðurinn Pétur Magnússon ljet þar eftir og sem búið var að taka uppí skuldhans við hreppinn.“ Þá tók Ingimundur fram að sér væri ekki kunnugt um að ánokkurt býli eða lögbýli væri sett hundraðatal fyrr en við jarðamat, endabreyttust þá að líkindum dýrleikar á aðalbýlinu. Þá kvað Ingimundur það alvegranghermt hjá hreppstjóra að Grasgeiraland væri örmjó hrauntunga og vísaði tiláreiðargjörðar þar sem landið hefði reynst „jafnbreitt og Brekkuland við sjóniður.“Með byggingarbréfi 7. júní 1874 byggði Ingimundur Rafnsson bóndanumLárusi Guðmundssyni „afbýlið Grasgeira“ með nánar tilteknum skilmálum. Þar komfram hvað Lárus skyldi „árlega gjalda í landskuld af jörðinni“. Ekki þyrftiLárus að „týunda ábýli sitt“, sem Ingimundur myndi gera með „heimajörðinni“, enönnur gjöld yrði Lárus að greiða. Einnig var þess getið að þegar Lárus „girnistað víkja frá jörðunni skal hann hafa sagt upp ábúð sinni fyrir nærstuveturnætur á undan“. Loks sagði: „Meðan velnefndur Lárus hefur og heldur þessaskilmála, má hann vera svo lengi sem vill á jörðunni Grasgeira.“ Íbyggingarbréfinu var landamerkja ekki getið að öðru leyti en því að þar sagðiað Lárus skyldu verja „land og eingjar fyrir beit og troðníngi annara manna,(gangandi fjenaðar) líka halda undir ábýli sitt til ystu ummerkja eptir því semMaldagar, Lögfesta, og Áreiðargjörð, fyrir Brekku, til taka“. Grasgeiri mun síðanhafa farið í eyði en búseta verið tekin þar upp á ný árið 1913.Með byggingarbréfi 1. apríl 1913 byggði Jón Ingimundarson, með umboði frábræðrum sínum, Eiríki Kristjánssyni „eiðijörðina Grasgeira í Presthólahreppi,sem er byggt úr heiðarlandi eignarjarðar okkar Brekku.“ Í bréfinu var getið umað Eiríkur skyldi inna tiltekna greiðslu af hendi í landskuld „eptir landjarðarinnar“. Í byggingarbréfinu var lýst landamerkjum Brekku og tekið meðalannars fram að í austri næðu þau að Ormarsá. Að því búnu sagði: „Allt þettaland Brekku meðfram Ormarsá og vestur á Veggjabrúnir hefur ábúandinn til afnota.“Loks var tekið fram að Eiríki væri heimilt Grasgeiraland til lífstíðar, en vildihann „flytja af jörðinni“ skyldi hann segja henni lausri með nánar tilteknum fyrirvara.Eiríkur mun hafa látist 1921, en ekkja hans, Þorbjörg Guðmundsdóttir, setið íóskiptu búi og búið áfram í Grasgeira, svo sem henni var heimilt eftirþágildandi lögum nr. 1/1884 um bygging, ábúð og úttekt jarða.Í fasteignamati 1916 til 1918 var Grasgeiri metinn sérstaklega, en þarsagði meðal annars svo: „Afbýli frá Brekku og landi ekki skift úr Brekkulandi.“Tilgreint var matsverð húsa í eigu ábúandans Eiríks, 1.800 krónur, en einnigtekið fram að „jörðin húsalaus“ væri metin á 1.200 krónur.Með kaupbréfi og afsali 1. júní 1928 seldu eigendur jarðarinnar Brekkutil fullrar eignar „heiðarlandið sem fylgt hefur heiðarbýlinu Grasgeira,ábúandanum Þorbjörgu Guðmundsdóttur í Grasgeira frá fardögum 1928 að telja.“ Íbréfinu var landamerkjum Grasgeira lýst svo: „Land þetta lyggur meðfram Ormarsáfrá Brekkuseli að sunnan, vestur yfir Vatnastykki á vestari Kellingarhraunsbrúnsem ræður norður að Hólselsgötu, þá ráða austari Veggjabrúnir norður á mótsviðsunnanvert Deildarvatn og Hjeðinsstaðavatn, þar austur í Ormarsá í sunnanverthraunsnef er lyggur að Ormarsá yfir svokallaðar Hólsfytjar er lyggja við ána,og er þar hlaðin varða úr hraungrjóti.“ Þá sagði að kaupandinn hafi greitt 1.500krónur fyrir landið og að auki 400 krónur „sem lánaðar voru til byggingar íGrasgeira 1913 og á því kaupandinn Þorbjörg Guðmundsdóttir öll hús og mannvirkiá þessu landi.“Þorbjörg Guðmundsdóttir mun hafa selt tengdasyni sínum, ÞorsteiniSteingrímssyni, „eignarjörð sína“ Grasgeira, eins og ráða má af þinglýstriyfirlýsingu sona hennar, Kristjáns og Guðmundar Eiríkssona frá 4. júlí 1951. Þorsteinnafsalaði síðan jörðina syni sínum, aðaláfrýjanda, 22. mars 1974.Aðaláfrýjandi kveðst hafa skráð jörðina Grasgeira og sig sem eigandahennar hjá veiðifélögum Ormarsár og Deildarár, sem stofnuð hafi verið 1968 og1971, og tekið við arði af veiði frá félögunum. Í bréfi til aðaláfrýjanda 27.október 2016 tóku gagnáfrýjendur fram að þeir teldu veiðirétt í þessum ám tilheyrasér sem eigenda Brekku. Beindu gagnáfrýjendur þeim tilmælum til aðaláfrýjandaað hann leiðrétti þessa hlunnindaskráningu. Með bréfi 24. janúar 2017 hafnaði aðaláfrýjandabeiðninni. Þetta var tilefni þess að gagnáfrýjendur höfðuðu mál þetta meðstefnu 10. febrúar 2017.IIÍ Landabrigðisþætti Grágásar var kveðið á um að þar sem menn ættu merkivötnsaman ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Í 56. kapítula LandleigubálksJónsbókar sagði að hver maður ætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu sem aðfornu hafi verið nema með lögum væri frá komið. Þessum grunnreglum íslensksréttar um heimild til veiða í straumvötnum og stöðuvötnum var fylgt viðsetningu vatnalaga nr. 15/1923, þar sem mælt var svo fyrir í 1. mgr. 121. gr.að landeiganda og þeim, sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði ívatni á landi sínu. Í 2. mgr. sömu lagagreinar voru jafnframt þau nýmæli aðekki mætti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema umtiltekið árabil, ekki lengra en tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eðaað önnur hlunnindi kæmu á móti, sem landareigninni yrðu ekki metin minna virðien veiðirétturinn. Eftir afnám 121. gr. vatnalaga hafa efnislega sömu reglurgilt áfram samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði, sbr. 1. mgr. og 4. mgr. 2.gr. laga nr. 61/1932, 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5. gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006.Samkvæmt framangreindum lagaákvæðum hefur frá gildistöku vatnalaga veriðlagt bann við því að skilja veiðirétt frá landareign. Hugtakið landareign varskilgreint í 1. gr. vatnalaga sem land lögbýlis og lóð og lönd innan takmarkakaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Aftur á móti var hugtakið lögbýli hvorkiskilgreint í vatnalögum né í lögum nr. 1/1884, sem voru fyrstu heildstæðu löginum ábúð. Af athugasemdum með frumvarpi til vatnalaga má þó ráða að tilgangurlöggjafans hafi verið sá að setja takmörk fyrir aðskilnaði veiðiréttar frálandareign til þess að sporna við því að landkostir jarða sem væru ílandbúnaðarnotum skertust, þar á meðal verðmæt hlunnindi eins og réttur tilveiði í ám og vötnum. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á því að Grasgeiri hafi haft stöðu jarðarað lögum frá miðri 19. öld eða í síðasta lagi frá árinu 1913 og þar með fyrirgildistöku vatnalaga. Því hefði verið beinlínis í andstöðu við lög aðundanskilja veiðiréttinn í Ormarsá og Deildará frá Grasgeira við afsal.Gagnáfrýjendur byggja á hinn bóginn á því að Grasgeiri hafi tilheyrt Brekku ogverið hluti af heiðarlandi þeirrar jarðar þar til landspildan hafi verið seldárið 1928, en fram að því hafi jörðin Brekka verið óskipt. Hefði verið óheimiltvið þá sölu að skilja veiðihlunnindi frá Brekku samkvæmt 2. mgr. 121. gr.vatnalaga. IIIÁgreiningur þessa máls lýtur að þvíhvorri jörðinni, Grasgeira eða Brekku, fylgi veiðiréttindi í Deildará ogOrmarsá. Í því sambandi skiptir máli hvort Grasgeiri var sjálfstæð jörð fyrirgildistöku vatnalaga árið 1923 og þá hvort veiðiréttur hafi tilheyrt henniþegar áðurnefnt afsal var gefið út 1. júní 1928.Að framan er rakið að búið var íGrasgeira, sem varð til úr landi Brekku, allt frá miðri 19. öld. Gögn málsinsbera með sér að búseta hafi hafist þar um 1860 og jörðin verið hagnýtt alltfram til ársins 1883, en svo að nýju frá árinu 1913. Jafnframt bera framlagðar búnaðarskýrslurfyrir árin 1914 til 1928 með sér að búskapur hafi þá verið starfræktur íGrasgeira. Eins og áður er rakið var Grasgeiri leigður ábúendum meðbyggingarbréfum árin 1874 og 1913 þar til eigninni var afsalað árið 1928. Íbyggingarbréfunum var á ýmsum stöðum vísað til Grasgeira sem „jarðar“. Þá erþess að gæta að þegar byggingarbréfið frá 1913 var gefið út voru í gildi lögnr. 1/1884. Efni sínu samkvæmt tóku þau lög einungis til jarða. Þannig kom framí 1. gr. þeirra að hver maður sem ætti „jörð“ og nýtti eigi sjálfur skyldi seljahana öðrum á leigu. Einnig var mælt svo fyrir í 3. gr. að greina skyldi íbyggingarbréfi landamerki „jarðar“. Landamerkjum Grasgeira var lýst íbyggingarbréfinu frá 1913. Í kaupbréfi og afsali frá 1928 voru landamerki jarðarinnarsvo rakin að nýju.Allt framangreint hnígur til þess aðleggja verði til grundvallar að Grasgeiri hafi verið jörð með sjálfstæðumlandamerkjum þegar árið 1874. Af þessu leiðir jafnframt að ekki getur skiptmáli það sem sagði í fasteignamati 1916 til 1918 að Grasgeiri væri „afbýli fráBrekku og landi ekki skift úr Brekkulandi“, enda var jörðin Grasgeiri metinsérstaklega til verðs ásamt húsum. Engu breytir þótt þáverandi eigendur beggjajarðanna, Brekku og Grasgeira, hafi ekki hlutast til um að gerð yrðulandamerkjabréf fyrir þær þrátt fyrir lagaskyldu þar að lútandi samkvæmt 1., 3.og 4. gr. þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882, sbr. 2. gr. núgildandi laganr. 41/1919 um sama efni, enda liggur fyrir að eigandi jarðanna hafði ákveðiðlandamerki þeirra með framangreindum byggingarbréfum, einkum byggingarbréfinufrá 1913. Eignarhald á jörðunum Brekku og Grasgeira var á sömu hendi þar tileigendur þeirra afsöluðu síðarnefndu jörðinni til Þorbjargar Guðmundsdótturárið 1928. Af þessu leiðir að það var að öllu leyti á valdi eigendanna sjálfraað ákveða að skipta Brekku í tvær jarðir og hver landamerki milli þeirra yrðu,en sú skipting var ekki háð neinum formlegum skilyrðum að lögum. Hnígur þettaeinnig að því að litið hafi verið á Grasgeira sem sjálfstæða jörð þegar árið1874.Þegar Grasgeira var afsalað árið 1928gilti sem áður segir sú meginregla samkvæmt 2. mgr. 121. gr. vatnalaga að ekkimátti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekiðárabil. Með hugtakinu landareign var átt við land lögbýlis og lóð og lönd innantakmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða, sbr. 1. gr. vatnalaga, enskilgreiningu á lögbýli var hvorki að finna í þeim lögum né í lögum nr. 1/1884.Samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að Grasgeiri hafi veriðjörð eða landareign með sjálfstæðum landamerkjum þegar árið 1874. Land að Deildaráog Ormarsá átti við gildistöku vatnalaga undir Grasgeira og var því óheimiltsamkvæmt 2. mgr. 121. gr. þeirra að gera þar breytingu á þegar afsal var gefiðút fyrir þeirri jörð 1. júní 1928. Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til aðverða við dómkröfu gagnáfrýjenda og verður aðaláfrýjandi því sýknaður af henni.Eftir framangreindum úrslitum verðurgagnáfrýjendum gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi svo sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Höskuldur Þorsteinsson,er sýkn af kröfu gagnáfrýjenda, Dagbjarts Boga Ingimundarsonar og RafnsIngimundarsonar.Gagnáfrýjendur greiði óskipt aðaláfrýjandasamtals 1.700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. nóvember 2017.Mál þetta,sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 4. október, er höfðað afDagbjarti Boga Ingimundarsyni, Brekku, Norðurþingi, og Rafni Ingimundarsyni,Grófarsmára 5, Kópavogi, á hendur Höskuldi Þorsteinssyni, Aðalbraut 44,Raufarhöfn. Stefna er gefin út 10. febrúar 2017 og málið þingfest 23. febrúaren ekki er dagsetning við áritun stefnda um birtingu. DómkröfurStefnendurkrefjast þess að viðurkennt verði að veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá, semstefndi telji sér til eignar og að tilheyri jörð hans Grasgeira, séu eignstefnanda sem eiganda jarðarinnar Brekku. Stefndikrefst sýknu. Hvorirkrefjast málskostnaðar úr annars hendi.Gengið var ávettvang 25. ágúst 2017.Málavextir Stefnendureru eigendur jarðarinnar Brekku en stefndi er eigandi jarðarinnar Grasgeira.Jarðirnar eru samliggjandi og eru í Núpasveit í Norðurþingi, áðurPresthólahreppi, í Norður-Þingeyjarsýslu. Í málinu deila aðilar um hvorrijörðinni veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá skuli heyra til.Ekki erágreiningur með aðilum um að fyrst hafi verið búið í Grasgeira um miðjanítjándu öld og þá með leyfi eiganda Brekku sem átt hafi landið. Aðilar erusammála um að Pétur Magnússon hafi þannig átt heima í Grasgeira frá 1860 eða1861, samkvæmt samningi við Brekkumenn. Samkvæmt manntali 1860 voru tilheimilis í nýbýlinu Grasgeira Pétur bóndi, kona hans Guðrún Hallgrímsdóttir ogskyldulið þeirra auk vinnumanns og fjölskyldu hans.Með bréfi tilNorður- og austuramtsins, dags. 7. apríl 1870, kvartaði hreppstjórinn íPresthólahreppi, Gísli Sæmundsson á Hóli, undan því að sjálfseignarbóndinnIngimundur Rafnsson í Brekku hefði, án leyfis sveitarstjórnarinnar, byggtutansveitarmanni nokkurum, Kristjáni Sigurðssyni, inn í kofa þá er legið hafieftir í Grasgeira eftir að þaðan hafi farið Pétur Magnússon. Hefðu kofar þessirorðið hreppsins eign upp í skuld Péturs við hreppinn. Fór hreppstjóri fram á aðkomið yrði í veg fyrir að Kristján þessi fengi þar bólfestu og að þeirIngimundur og Kristján yrðu báðir sektaðir, svo framarlega sem það yrði álitið,að ábúðin á Grasgeira væri ekki annað en húsmennska.Þá sagði hreppstjóriað Grasgeiri hefði ekkert hundraðatal og væri að nokkuru leyti örmjó hrauntungatil austurs og vesturs og afréttarland hreppstjóra sjálfs og Núpssveitunga ábáðar síður. Skerti þetta ekki aðeins eignarréttindi og afnot ábýlisjarðarhreppstjóra heldur væri og hreppstjóra og meirihluta sveitunga „og jafnvelhreppsfélagsins yfir höfuð – til hins mesta ónæðis og skaðræðis, uppá allanGeldfjenað sem vanalega gengur á sumrum umhverfis nýbýlið“, sem hreppstjóri þóætlaði að „eigi hafi nema húsmennskuréttindi“.Í bréfi tilsýslumanns, dags. 5. september sama ár, sagði Ingimundur Rafnsson að hann hefðieftir beiðni fyrrverandi hreppstjóra eftirlátið hreppnum umráð Grasgeira til að„láta þangað einhvern þurfamann hreppsins, sem ekki kæmist annars staðar niður“,með því skilyrði að geta sókt afgjaldið, tvær veturgamlar kindur, tilhreppsins. Þau tvö ár sem síðan hefðu liðið hefði hreppurinn þurft „engan aðláta í Grasgeirann“ og Grasgeiri því farið í eyði. Þrátt fyrir það hefði hannátt heimtingu á afgjaldinu úr hreppsins hendi og það orðið að samkomulagi millisín og þáverandi hreppstjóra að Ingimundur fengi í staðinn þá „4 húskofa semþurfamaðurinn Pétur Magnússon ljet þar eftir og sem búið var að taka uppí skuldhans við hreppinn“. Þá sagði Ingimundur að sér væri ekki kunnugt um að ánokkurt býli eða lögbýli væri sett hundraðatal fyrr en við jarðamat endabreyttust þá að líkindum dýrleikar á aðalbýlinu. Enn fremur sagði Ingimundur aðalveg væri ranghermt hjá hreppstjóra að Grasgeiraland væri örmjó hrauntunga ogvísaði til áreiðargjörðar þar sem landið hefði reynzt „jafnbreitt og Brekkulandvið sjó niður“.Hinn 7. júní1874 gaf Ingimundur Rafnsson, eigandi Brekku, út byggingarbréf þar sem hannkvaðst byggja „bóndanum Lárusi Guðmundssyni afbýlið Grasgeira“ með nánargreindum skilmálum. Skyldi árlega gjalda af jörðinni tvo veturgamla sauði. Ekkiskyldi ábúandi þurfa að tíunda ábýli sitt, það myndi Ingimundur gera á sinn„kostnað með heima jörðinni“, en önnur gjöld skyldi hann greiða á sinn kostnað.Ábúandi skyldi verja land og engjar fyrir beit og troðningi annarra manna oggangandi fénaðar og einnig „halda undir ábýli sitt til ystu um merkja eptir þvísem Máldagar, Lögfestar og Áreiðargjörð fyrir Brekku til taka.“ Þá segir íbréfinu að svo lengi sem ábúandi héldi þessa og aðra skilmála bréfsins mættihann vera „svo lengi sem vill á jörðinni Grasgeira.“Aðilar erusammála um að Grasgeiri hafi síðar farið í eyði þar til aftur hafi þar veriðtekin upp búseta árið 1913.Hinn 1. apríl1913 gáfu eigendur Brekku út byggingarbréf þar sem þeir byggðu EiríkiGuðmundssyni „eiðijörðina Grasgeira í Presthólahreppi, sem er byggt úrheiðarlandi eignarjarðar okkar Brekku.“ Í bréfinu voru „[l]andamerki Brekku“rakin og því næst sagði: „Allt þetta land Brekku meðfram Ormarsá og vestur áVeggjabrúnir hefur ábúandinn til afnota.“ Ábúðin var til lífstíðar en ábúandaheimilt að segja jörðinni lausri á hverju ári, frá næstu fardögum að telja.Eiríkur léztárið 1921 en ekkja hans Þorbjörg Guðmundsdóttir sat í óskiptu búi og hélt áframbúrekstri á Grasgeira.Ífasteignamati 1916-1918 segir að Grasgeiri sé „[a]fbýli frá Brekku og landiekki skift úr Brekkulandi.“Hinn 1. júní1928 gáfu eigendur Brekku, Þorbjörg Jóhannesdóttir, Rafn Ingimundarson ogGuðmundur Ingimundarson út „Kaupbrjef og afsal“ þar sem gert var kunnugt að„við hjermeð seljum og afhendum til fullrar eignar heiðarlandið sem fylgt hefurheiðarbýlinu Grasgeira, ábúandanum Þorbjörgu Guðmundsdóttur í Grasgeira fráfardögum 1928 að telja. Land þetta lyggur meðfram Ormarsá frá Brekkuseli aðsunnan, Vestur yfir Vatnastykki á Vestari [Kerlingarhraunsbrún] sem ræðurnorður að Hólselsgötu, þá ráða austari Veggjabrúnir norður á mótsvið sunnarvertDeildarvatn og Hjeðinsstaðavatn, þar austur í Ormarsá í sunnanvert hraunsnef erlyggur að Ormarsá yfir svokallaðar Hólsfitjar er lyggja við ána, og er þarhlaðin varða úr hraungrjóti.“ Loks kemur fram að kaupandinn Þorbjörg hafigreitt 1500 krónur fyrir landið og 400 krónur „sem lánaðar voru til bygginga íGrasgeira 1913“ og eigi hún því „öll hús og mannvirki á þessu landi.“ÞorbjörgGuðmundsdóttir seldi tengdasyni sínum Þorsteini Steingrímssyni Grasgeira oghann syni sínum, stefnda. Var afsal til stefnda gefið út 22. marz 1974.Með bréfi tilstefnda, dags. 27. október 2016, lýstu stefnendur þeirri skoðun að veiðirétturí Ormarsá, Deildará og Syðra-Deildarvatni tilheyrði Brekku og hefði ekki veriðafsalað hinn 1. júní 1928. Fóru stefnendur fram á að stefndi hlutaðist til umað „leiðrétta þessa hlunnindaskráningu“.Með bréfidags. 24. janúar 2017 hafnaði stefndi erindinu.Málsástæður og lagarök stefnendaStefnendursegjast vísa til þess að fyrir liggi í málinu kaupsbréf og afsal dags. 1. júní1928. Verði það skjal lagt til grundvallar um úrlausn málsins. Skjalið feli ísér að efni til að vera sala á landi, heiðarlandi úr landi Brekku, sem fylgthafi heiðarbýlinu Grasgeira. Í skjalinu sé lýsing á því, hvaða land sé um aðræða og hver lega þess sé og mörk. Stefnendur segjast halda því fram aðumræddar landamerkjalýsingar falli að kröfugerð þeirra í málinu. Í lýsingu íleigusamningi frá 1. apríl 1913 segi svo: „Allt þetta land Brekku meðframOrmarsár og vestur á Veggjabrúnir hefur ábúandinn til afnota“. Þá segi ílýsingu í fasteignamati frá 1916-1918 um Grasgeira: „Afbýli frá Brekku og landiekki skipt úr Brekkulandi“. Af þessu sjáist að land Brekku sé óskipt með ölluþegar sala á landi hafi farið fram 1. júní 1928. Heiðarbýlið Grasgeiri hafiþannig ekki verið útskiptur úr jörðinni Brekku heldur tilheyrt Brekku.Stefnendursegja að með framangreindu afsali hafi farið fram sala á heiðarlandi úr landiBrekku og sé í afsalinu tæmandi lýsing á því sem selt hafi verið. Verði afsaliðmeð engu móti túlkað öðru vísi en svo að enginn veiðiréttur hafi fylgt með viðsöluna. Hefði slíkt ákvæði verið í afsalinu hefði það farið gegn þágildandiákvæði 121. vatnalaga nr. 15/1923 um bann við aðskilnað veiðiréttar frálandareign. Íslenzkri veiðilöggjöf hafi um langar aldir verið ætlað að tryggjaað veiðiréttur væri ekki skilinn frá lögbýlum bújarða. Þegar umræddrilandspildu hafi verið skipt út úr jörðinni árið 1928 hafi áðurnefnt ákvæðivatnalaga verið í gildi en með ákvæðinu hafi verið lagt bann við því að rétturtil fiskveiða í ám og vötnum væri skilinn frá landareign. Með framangreinduákvæði 1. mgr. 121. gr. laga nr. 15/1923 hafi verið tekið upp í löggjöfinaafdráttarlaus takmörkun á heimildum manna til að skilja rétt til fiskveiða frálandi. Hafi ákvæðið verið í góðu samræmi við 1. mgr. 4. gr. veiðitilskipunarnr. 20/1849 og hafi landbúnaðarsjónarmið ráðið mestu um lögfestinguframangreinds banns. Talið hafi verið eðlilegt að veiðiréttindi fylgdu öðrumnytjum jarða og hlunnindi bújarða yrðu ekki skert að þessu leyti. Stefnalöggjafans hafi því um langan aldur verið sú að sporna við því að veiðirétturværi skilinn frá bújörðum. Stefnendur segjast vísa til þess að árið 1928 hafijörðin Brekka verið lögbýli og landareign í skilningi laga en skilgreininguhafi meðal annars verið að finna í 1. gr. laga nr. 15/1923. Á Brekku hafi þásem nú verið stundaður búrekstur. Vegna þess hafi það beinlínis verið óheimiltað láta veiðirétt fylgja með landspildunni, enda hafi það ekki verið gert. Meðdómum Hæstaréttar Íslands hafi verið staðfest að grundvallarmunur sé á því,hvað veiðirétt áhræri, hvort spildu hafi verið skipt út úr jörð í byggð eðaeyðijörð þar sem eyðijarðir teljist ekki lögbýli og þar með ekki landareign íáðurnefndum skilningi. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 36/1972 hafi veriðvikið að aðskilnaðarbanni 2. mgr. 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Til þessadóms megi líta við túlkun kaupsamningsins frá 1. júní 1928 í máli þessu, viðmat á því hvort Brekka hafi á árinu 1928 verið talin landareign í skilningilaga nr. 15/1923. Í máli þessu sé ágreiningslaust að þegar umræddri spildu úrlandi jarðarinnar Brekku hafi verið afsalað hinn 1. júní 1928 hafi búreksturverið stundaður á jörðinni Brekku og því hafi verið um að ræða jörð í byggð.Stefnendursegjast hafna því að stefndi hafi getað fengið veiðirétt fyrir landi Grasgeiraá grundvelli hefðar og segjast í því sambandi vísa til ákvæða hefðarlaga umósýnileg ítök og þess dómafordæmis að ekki verði stofnað verði til veiðiítaksfyrir hefð, ef sú tilfærsla réttinda gangi gegn gildandi lagaákvæði, sbr. dómHæstaréttar Íslands í máli nr. 530/2015. Stefnendursegja að í bréfi lögmanns stefnda hafi verið vísað til þess að stefndi hafiskráð sig hjá veiðifélögum Ormarsár og Deildarár sem handhafi hlutar íveiðifélögunum og talið þá fram til eignar um langt árabil. Stefnendur segjastmótmæla því að slík skráning geti leitt til stofnunar eignarréttar eða hefðskapist við slíkt. Þá sé ennfremurmótmælt að heimildarlaus útgreiðsla arðs til eigenda Grasgeira um árabil getiskapað stefnda nokkurn rétt.Stefnendursegjast vísa til almennra meginreglna eignarréttar, vatnalaga nr. 15/1923einkum 1. gr. og 121. gr., til núgildandi lax og silungsveiðilaga nr. 61/2006einkum 9. gr. og forvera þeirra laga nr. 61/1932 og hefðalaga nr. 46/1905. Þásegjast stefnendur vísa til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til 2. mgr.25. gr. laganna um viðurkenningu á eignarréttindum, til 1. mgr. 130. gr., sbr.4. mgr. 129. gr. varðandi kröfu um málskostnað og til 32. gr. vegnavarnarþings. Þá sé vísað til laga nr. 50/1988 með áorðnum breytingum enstefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi segirmálatilbúnað stefnanda aðallega á því byggðan að allur veiðiréttur í Deildaráog Ormarsá, sem skráður sé tilheyrandi jörðinni Grasgeira, sé og hafi alla tíðtilheyrt jörðinni Brekku og að með afsali dags. 1 júní 1928 hafi einungis veriðafsalað landspildu úr jörðinni Brekku en ekki öðrum réttindum svo semveiðirétti. Þessum sjónarmiðum kveðst stefndi hafna.Stefndikveðst byggja á því að Grasgeiri hafi haft stöðu jarðar frá miðri nítjándu öldog í afsali jarðarinnar í júní 1928 hafi veiðiréttindi hennar ekki veriðundanskilin enda hefði slíkt verið beinlínis í andstöðu við lög, sbr. dómHæstaréttar Íslands í máli nr. 530/2015.Stefndikveðst byggja á því að Grasgeiri hafi haft stöðu jarðar að lögum löngu fyrirgildistöku vatnalaga nr. 15/1923. Stefndi segir að jörðin virðist þá hafa veriðí eigu sömu eigenda og jörðin Brekka, fram að því að henni hafi verið afsalaðtil Þorbjargar Guðmundsdóttur hinn 1. júní 1928. Ljóst sé hinsvegar að búsetahafi hafizt þar árin 1859-1860 og jörðin Grasgeiri hafi verið hagnýtt tilbúrekstrar og þar rekin landbúnaðarstarfsemi að meira eða minna leyti allt framtil ársins 1883 og svo aftur frá árinu 1913. Þessu til stuðnings vísi stefnditil bréfs Ingimundar Rafnssonar, þáverandi eiganda Brekku og Grasgeira, dags 5.september 1870, en af því megi ráða að Ingimundur, eigandi Brekku og Grasgeira,hafi í reynd sjálfur litið svo á að um tvær aðskildar jarðir væri að ræða.Rökstyður Ingimundur m.a. að ekki skipti máli þó jörðin hafi ekki verið metin íhundraðatali á þeim tíma, enda segist hann áður hafa byggt jörðina PétriMagnússyni og gert kröfu um landskuld úr hendi hreppsins fyrir leigu ájörðinni. Vegna stærðar jarðarinnar sérstaklega hafi Ingimundur vísað tiláreiðar frá 1854 þar sem fram kæmi að Grasgeiraland væri „jafnbreyttBrekkulandi“. Þá hafi Ingimundur neitað því að búseta Kristjáns á Grasgeira1870 teldist húsmennska en hugtakið húsmaður hafi tekið til þess manns er áannars manns bæ bjó, þó hann væri að öður leyti sjálfum sér ráðandi.Stefndi kveðstbyggja á því að með byggingarbréfi, dags. 1. apríl 1913, hafi „eyðijörðinGrasgeiri“ verið byggð Eiríki Kristjánssyni og eiginkonu hans ÞorbjörguGuðmundsdóttur með öllum þeim gögnum og gæðum sem jörðinni fylgdu, þ.m.t.veiðirétti jarðarinnar enda hafi ekkert verið undanskilið í byggingarbréfinusjálfu, sbr. 12. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 1/1884. Í byggingarbréfinu komiskýrlega fram lýsing þess lands sem tilheyri jörðinni og leigt hafi veriðábúandanum og þar orðað þannig að „allt land meðfram Ormarsá og vestur áVeggjabrúnir“ hafi ábúandinn til afnota, í byggingarbréfinu séu landamerkijarðarinnar Grasgeira afmörkuð.Stefndikveðst byggja á því að annað verði ekki séð en að í síðasta lagi á þessum tíma,árið 1913, hafi Grasgeiri verið talinn formleg jörð að lögum með tilgreindumlandamerkjum sem legið hafi til austurs að Ormarsá og hefðbundnum búrekstri.Stefndi segirað þessu til stuðnings sé að jörðin Grasgeiri hafi verið metin sérstaklega tilfasteignamats, samkvæmt mati 1916 til 1918. Þó þar komi fram, að landiGrasgeira hafi ekki verið skipt úr Brekku, kveðst stefndi telja að svo hafiaðeins verið þar sem þáverandi eigandi beggja jarða hafi vanrækt að geralandamerkjabréf fyrir jarðirnar. Kveðst stefndi byggja á að í þessu sambandihafi ekki þýðingu þótt eignarhald á jörðunum Grasgeira og Brekku hafi verið ásömu hendi og kveðst vísa til hliðsjónar til dóms Hæstaréttar Íslands í málinr. 566/2016. Stefndi kveðst telja ljóst að veiðiréttur í Ormarsá og Deildaráhafi þegar á þessum tíma tilheyrt jörðinni Grasgeira og hafi veiðirétturinnekki á löglegan hátt orðið undanskilinn frá jörðinni Grasgeira.Stefndi segirað með kaupbréfi og afsali dags. 1. júní 1928 hafi Þorbjörg Guðmundsdóttirfengið jörðinni Grasgeira afsalað til fullrar eignar. Um merki landsins segi ískjalinu: „Land þetta lyggur meðfram Ormarsá frá Brekkuseli að sunnan, vesturyfir Vatnastykki á vestari Kellingahraunsbrún sem ræður merkjum norður aðHólselsgötu, þá ráða austari Veggjabrúnir norður á mótsvið sunnanvertDeildarvatn og Hjeðinsstaðavatn, þar austur í Ormarsá í sunnanvert hraunnef erlyggur að Ormarsá yfir svokallaðar Hólsfitjar er lyggja við ána, og er þarhlaðin varða úr hraungrjóti,“.Stefndi segirað í afsalinu hafi ekki verið kveðið sérstaklega á um að undanskilin í kaupunumværu veiðiréttindi jarðarinnar Grasgeira, enda hefði slíkt verið í andstöðu viðþág. 2. mgr. 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923, en eftir gildistöku þeirra lagahafi verið óheimilt að skilja veiðirétt frá landareign. Sé hér og áréttað aðmeð þessu kaupbréfi og afsali hafi ekki verið skipt landi úr landi Brekkuheldur hafi jörðin Grasgeiri verið seld en hún hafi þá þegar haft sínsjálfstæðu landamerki og verið metin í fasteignamati. Veiðiréttur í Ormarsá ogDeildrá hafi því ekki getað annað en fylgt jörðinni Grasgeira við sölu hennar,enda hafi ekki verið lagaheimild til annars. Þá kveðst stefndi geta þess aðjörðin Brekka hafi engin landamerki átt að Ormarsá og Deildará. Kveðst stefndihér vísa til þeirrar fornu meginreglu að hver maður eigi veiði fyrir landi sínuog til meginreglu 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um að vatnsréttindi fylgilandareign hverri. Þá kveðst stefndi vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í málumnr. 530/2015 og 566/2016.Stefndisegist auk framangreinds vísa sérstaklega til þeirra skyldna sem hvíli álandeigendum samkvæmt landamerkjalögum. Í fyrstu grein þág. landamerkjalaga nr.5/1882 komi fram að skyldur sé hver landeigandi að halda við glöggumlandamerkjum fyrir jörð sinni, hvort sem hann búi á henni sjálfur eða leigihana öðrum. Þá komi fram í 3. gr. laganna að hver landeigandi sé skyldur aðskrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar. Skuli þar getið þeirraítaka eða hlunninda sem aðrir menn eigi í landi hans svo og þeirri sem hansjörð eigi í annarra manna lönd. Einnig hafi í ákvæðinu verið kveðið á umskyldur landeiganda til að fá samþykki annarra landeigenda sem áttu lönd á mótihonum á við komandi landamerkjalýsingu. Samkvæmt 4. gr. laganna hafilandeiganda borið að þinglýsa landamerkjalýsingunni á næsta manntalsþingi. Þákveðst stefndi vísa til þess að í 2. gr. núgildandi landamerkjalaga nr. 41/1919komi fram nokkuð sambærilegar skyldur landeiganda.Stefndisegir, að þrátt fyrir skýrar lagaskyldur þar um, virðist sem hvorki hafi veriðgert landamerkjabréf fyrir jörðina Brekku né Grasgeira. Verði í því sambandi aðtelja, með vísan til skyldna hvers landeiganda, að vanræksla landeiganda, íþessu tilviki þáverandi eiganda Brekku og Grasgeira, á því að geralandamerkjabréf fyrir jarðir sínar þar sem merkjum þeirra, ítökum og hlunnindum,sé lýst og samþykki eiganda aðliggjandi jarðar fengið, og landamerkjalýsingumsvo þinglýst, hafi þær afleiðingar að réttindi sem landeigandi kunni eftiratvikum að hafa átt, glatist og geti síðari landeigandi ekki, tæpri öld síðar,unnið þau til baka gagnvart grandlausum eiganda nágrannajarðar. Stefndi kveðstí þessu sambandi telja, sem og með vísan til þess sem hann hafi rakið umviðurkenningu þáverandi eiganda Brekku á jörðinni Grasgeira, að vanrækslaþáverandi eiganda Brekku, sem síðan hafi haft þau áhrif að í fasteignamatifyrir árið 1916 til 1918 hafi verið sagt að landinu hafi ekki verið skipt úrBrekku, geti ekki haft áhrif í máli þessu, sérstaklega ekki stefnda í óhag.Landeigandi hafi sjálfur afmarkað jörðinni sérstök landamerki, í síðasta lagimeð byggingarbréfi 1913, þó svo virðist sem hann hafi vanrækt framangreindarskyldur sínar til gerðar landamerkjabréfs fyrir jarðirnar.Stefndi segirað með vísan til alls þess sem hann hafi rakið liggi fyrir að hann hafi, semeigandi jarðarinnar Grasgeira, réttilega skráð sig og verið óslitið aðili aðVeiðifélagi Ormarsár og Deildarár í tæplega fimmtíu ár og þannig verið hluthafií veiðifélögunum og talið það fram til eignar sinnar um langt árabil. Allanþennan tíma, um áratugaskeið, hafi hvorki stefnendur né fyrri eigendurjarðarinnar Brekku gert nokkurar athugasemdir við skráninguna, eða ekki fyrr enmeð bréfi dags. 27. október 2016.Stefndi segirað hvað sem öðru líði byggi hann á því, með hliðsjón af tæplega fimmtíu áraóslitinni skráningu og aðild að Veiðifélagi Ormarsár og Deildarár, áratugalöngutómlæti stefnenda og fyrri eiganda Brekku, góðri trú og réttmætum væntingum, aðhann hafi hefðarrétt til þess að vera skráður eigandi umþrætts veiðiréttar hjáveiðifélögunum, sbr. meðal annars 1. gr., 1. mgr. 2. gr. og 6. gr. laga nr.46/1905 um hefð.Stefndisegist vísa til þág. landamerkjalaga nr. 5/1882, til laga um byggingu, ábúð ogúttekt jarða nr. 1/1884, til landamerkjalaga nr. 41/1919, laga nr. 46/1905 umhefð, til þág. 2. mgr. 121. gr. vatnalaga nr. 15/1923, til laga um lax ogsilungsveiði nr. 61/1932, 76/1970 og 61/2006, til almennra meginreglna eigna-og kröfuréttar þar á meðal um réttmætar væntingar og áhrif tómlæti og vegnamálskostnaðar til XXI. kafla laga nr. 91, 1991.NiðurstaðaStefnandi DagbjarturBogi og stefndi gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins.Það ermeginregla og hefur gilt allt frá tímum Grágásar að landeigandi á vatn og veiðifyrir landi sínu. Í 56. kapítula Landleigubálks Jónsbókar sagði að hver maðurætti vatn og veiðistöð fyrir sinni jörðu sem að fornu hafi verið nema með lögumværi frá komið. Þessari meginreglu var fylgt við setningu vatnalaga nr.15/1923, þar sem mælt var svo fyrir í 1. mgr 121. gr. að landeiganda og þeim,sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði í vatni á landi sínu. Í 2.mgr. sömu lagagreinar voru jafnframt þau nýmæli að ekki mætti skilja veiðiréttað nokkuru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekið árabil, ekki lengraen tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eða að önnur hlunnindi kæmu ámóti, sem landareigninni yrðu ekki metin minna virði en veiðirétturinn. Eftirafnám 121. gr. vatnalaga hafa efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt 1. mgr.og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932 um lax- og silungsveiði, 1. mgr. og 4. mgr.2. gr. laga nr. 112/1941 og 1. mgr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, nú 5.gr. og 9. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði. Vísast um þetta tildóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 453/2009.Rakið hefurverið „Kaupbrjef og afsal“ sem eigendur Brekku gáfu út til ÞorbjargarGuðmundsdóttur hinn 1. júní 1928. Á þeim tíma gilti framanrakið bann 2. mgr.121. gr. vatnalaga nr. 15/1923 við því að veiðiréttur yrði varanlega skilinnfrá landareign. Er því ljóst, og má hér vísa til dóms Hæstaréttar Íslands ímálum nr. 530/2015, að sá veiðiréttur, sem deilt er um í málinu, gat þá ekkirunnið frá Brekku til Grasgeira. Er þetta í sjálfu ekki umdeilt í málinu.Stefndi byggir á að Grasgeiri hafi verið orðinn sjálfstæð jörð fyrir gildistökulaga nr. 15/1923, og veiðirétturinn hafi þá þegar tilheyrt jörðinni.Ljóst má veraog er ekki umdeilt í málinu að Grasgeiri varð til úr landi Brekku.Meðbyggingarbréfi sem gefið var út í júní 1874 byggði þáverandi eigandi Brekku,Ingimundur Rafnsson, Lárusi Guðmundssyni „afbýlið Grasgeira“. Grasgeiri fórsíðar í eyði.Meðbyggingarbréfi 1. apríl 1913 byggðu eigendur Brekka Eiríki Guðmundssyni„eiðijörðina Grasgeira í Presthólahreppi, er er byggt úr heiðarlandieignarjarðar okkar Brekku“. Í bréfinu segir, eftir að landamerki Brekku hafaverið rakin, að allt „þetta land Brekku meðfram Ormarsá og vestur áVeggjabrúnir“ hafi ábúandinn til afnota.Ífasteignamati 1916-1918 segir að Grasgeiri sé „[a]fbýli frá Brekku og landiekki skift úr Brekkulandi.“Með afsali 1.júní 1928 selja og afhenda eigendur Brekku Þorbjörgu Guðmundsdóttur til fullrareignar „heiðarlandið sem fylgt hefur heiðarbýlinu Grasgeira“. Er landið þvínæst afmarkað, svo sem áður hefur veriðrakið.Þegar áframanritað er horft verður að líta svo á að það hafi ekki verið fyrr en 1. júní1928 sem Grasgeiri er afmarkaður sem sjálfstæð eign og þá er seld ÞorbjörguGuðmundsdóttur. Önnur framanrakin gögn, sem á sínum tíma var ætlað að hafaréttaráhrif, byggingarbréfin 1874 og 1913, bera ekki með sér að Grasgeiri sésjálfstæð jörð heldur mun fremur hið gagnstæða. Í byggingarbréfinu 1874 erGrasgeiri nefndur afbýli og í byggingarbréfinu 1913 er eyðijörðin Grasgeiribyggð „úr heiðarlandi eignarjarðar okkar Brekku“ og skuli ábúandinn hafa alltnánar greint „land Brekku“ til afnota.Stefndi hefurvísað til bréfs Ingimundar Rafnssonar til sýslumanns 1870. Í því bréfi andmælirIngimundur því meðal annars að „áminnst land liggi undir jörðina Hól“ og segirhreppstjóra „vilja láta drotnunargirni og sjerplægni feðra sinna yfirheiðarlandinu gefa Hóli ævarandi rjettindi til þess, gagnvart skjölum þeim, sem[Ingimundur hefir] fyrir, að Brekku tilheyri land það sem Grasgeiri er bygðurí“. BréfIngimundar til sýslumanns, árið 1870, í tilefni af kvörtun og kröfumhreppstjóra til amtsins, verður ekki talin sönnun þess að Grasgeiri hafi á þeimtíma verið orðinn sjálfstæð jörð. Sumarið 1874 gaf Ingimundur svo útbyggingarbréf þar sem hann byggði Lárusi Guðmundssyni „afbýlið Grasgeira“ ogvar í bréfinu kveðið á um að ábúandi skyldi „halda undir ábýli sitt til ystu ummerkja eptir því sem Máldagar, Lögfestar og Áreiðargjörð, fyrir Brekku tiltaka.“Stefndi vísartil þess að Grasgeira sé sérstaklega getið í fasteignamati. Í því fasteignamatisegir að Grasgeiri sé „[a]fbýli frá Brekku og landi ekki skift úr Brekkulandi.“Þykir fasteignamatið ekki sanna að Grasgeiri hafi þá réttilega verið orðinnsjálfstæð jörð.Að öllusamanlögðu hafa ekki verið færðar sönnur á það í málinu að Grasgeiri hafi,fyrir gildistöku laga nr. 15/1923, verið orðinn sjálfstæð jörð sem umþrætt veiðiréttindihafi tilheyrt. Er því óhjákvæmilegt að miða við að við gildistöku laganna hafiveiðiréttindin tilheyrt Brekku og urðu þau ekki löglega skilin frá þeirri jörðárið 1928.Eftirgildistöku 2. mgr. 121. gr. laga nr. 15/1923 gat veiðirétturinn ekki runnið fráBrekku til Grasgeira fyrir hefð. Má þar um vísa til dóms Hæstaréttar Íslands ímálum nr. 453/2009 og 530/2015. Þeimveiðirétti sem eigendur Grasgeira gátu ekki unnið með hefð geta eigendur Brekkuekki glatað með tómlæti. Veiðirétturinn verður samkvæmt meginreglu ekki skilinnfrá jörð með aðgerð og ekki heldur aðgerðaleysi. Með vísan tilalls framanritaðs verður að telja umþrættan veiðirétt í Deildará og Ormarsátilheyra Brekku en ekki Grasgeira og verður dómkrafa stefnenda tekin til greinasvo sem í dómsorði segir. Með hliðsjónaf atvikum öllum verður málskostnaður felldur niður milli aðila.Af hálfustefnenda fór með málið Sigurður Sigurjónsson en af hálfu stefnda EddaAndradóttir, hæstaréttarlögmenn í Reykjavík. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan.ÞorsteinnDavíðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐViðurkennter, að veiðiréttindi í Deildará og Ormarsá, sem stefndi Höskuldur Þorsteinssonhefur talið sér til eignar sem eiganda Grasgeira, séu eign stefnenda, DagbjartsBoga Ingimundarsonar og Rafns Ingimundarsonar sem eigenda Brekku.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 25/2023
Fasteign Forkaupsréttur Kaupsamningur Hjón Tómlæti Ógildi löggernings Stjórnarskrá Sératkvæði
Ágreiningur málsins laut að því hvort forkaupsréttur G og R ehf. á grundvelli skiptayfirlýsingar sem þinglýst var á fasteign málsaðila hefði orðið virkur við sölu B á eignarhluta sínum í fasteigninni til eiginkonu sinnar S. Með skiptayfirlýsingunni var fasteigninni skipt í tvo eignarhluta og kveðið á um gagnkvæman forkaupsrétt. Með dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að forkaupsrétturinn hefði verið bundinn við persónu þess eiganda sem til hans stofnaði heldur ætlað varanlegt gildi. Þá féllst rétturinn ekki á þá málsástæðu að forkaupsrétturinn hefði ekki orðið virkur við ráðstöfun eignarinnar frá B til S þar sem ekki hefði verið um sölu að ræða í skilningi forkaupsréttar heldur yfirfærslu hjúskapareignar milli hjóna. Hæstiréttur taldi þvert á móti að skjalið hefði borið hefðbundin einkenni afsals og eignarhald fasteignarinnar formlega færst til S þegar því var þinglýst athugasemdalaust. Þá var ekki fallist á að um málamyndagerning hefði verið að ræða. Enn fremur var þeirri málsástæðu áfrýjenda hafnað að forkaupsrétturinn hefði í umrætt sinn fallið niður fyrir tómlæti stefndu. Loks taldi rétturinn beitingu 36. gr. samningalaga ekki koma til álita í málinu. Var dómur Landsréttar staðfestur um viðurkenningu á forkaupsrétti til handa G og R ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. maí 2023. Þeir krefjast sýknu af kröfum stefndu en til vara krefst áfrýjandinn Björn Ingólfsson að kaupverð fasteignarinnar Laufbrekku 4 í Kópavogi, 72.000.000 króna, verði hækkað að álitum, að mati réttarins. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar á öllum dómstigum að mati réttarins.3. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Aðila málsins greinir á um hvort gagnkvæmur forkaupsréttur sem kveðið er á um í þinglýstri skiptayfirlýsingu frá 1988 fyrir fasteignirnar Laufbrekku 4 og Dalbrekku 56 í Kópavogi hafi orðið virkur á grundvelli kaupsamnings og afsals 30. júní 2020. Með umræddum gerningi seldi og afsalaði áfrýjandinn Björn Ingólfsson Laufbrekku 4 í Kópavogi, til eiginkonu sinnar Steinunnar Erlu Friðþjófsdóttur.5. Með héraðsdómi var forkaupsréttur stefndu viðurkenndur og áfrýjanda Birni gert að selja og afsala fasteigninni Laufbrekku 4 til stefndu, gegn þeim skilmálum sem í kaupsamningi og afsali greinir, Steinunni Erlu gert að þola útgáfu afsals frá áfrýjanda Birni til stefndu og að afsal hennar fyrir eigninni yrði afmáð úr þinglýsingabókum. Þá var einnig fallist á að uppfylltum skilmálum kaupsamnings og afsals um fasteignina og eftir útgáfu afsals til stefndu að afmá bæri úr þinglýsingabók fimm veðskuldabréf útgefin 11. ágúst 2020 til handhafa sem gefin voru út eftir kaupin af Steinunni Erlu. Hvíla þau bréf á 5. til 9. veðrétti fasteignarinnar og er hvert að nafnvirði 10.000.000 króna. Með hinum áfrýjaða dómi var niðurstaða héraðsdóms staðfest.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 9. maí 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-44, á þeirri forsendu að dómur í því gæti haft almennt gildi um skilyrði þess að forkaupsréttur verði virkur við tilfærslu eigna milli hjóna.7. Áfrýjandinn Steinunn Erla Friðþjófsdóttir lést undir rekstri málsins og hefur dánarbú hennar tekið við aðild þess, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsatvik8. Forsaga málsins er að með skiptayfirlýsingu dagsettri 8. júlí 1988 ákvað þáverandi eigandi fasteignarinnar að Laufbrekku 4 í Kópavogi að skipta henni í tvo eignarhluta. Annars vegar iðnaðarhúsnæði á fyrstu hæð, 54,07% af húsinu, nú Dalbrekka 56. Hins vegar íbúðarhúsnæði á annarri og þriðju hæð, 45,93% af húsinu, Laufbrekku 4. Í skiptayfirlýsingunni kemur eftirfarandi fram: „Ekki er heimilt að skipta eigninni í fleiri en tvo eignarhluta og hefur hvor eignarhluti um sig gagnkvæman forkaupsrétt.“9. Með kaupsamningi 20. desember 1999 eignaðist móðir áfrýjandans Björns Laufbrekku 4. Stefndu keyptu hvor sinn 50% eignarhluta í Dalbrekku 56 með kaupsamningi 10. september 2002 en afsal var gefið út 15. ágúst 2003. Með áritun á kaupsamninginn hafnaði þáverandi eigandi, fyrrnefnd móðir áfrýjandans Björns, að neyta forkaupsréttar. Áfrýjandinn Björn var annar votta að þeirri yfirlýsingu. Stefndi Guðmundur Skúlason mun vera eini eigandi stefnda Raffags ehf.0. Móðir áfrýjandans Björns afsalaði 20. mars 2006 50% af eignarhluta sínum í Laufbrekku 4 til hans. Ekki kemur fram í því afsali að forkaupsréttur hafi verið boðinn. Eftir lát móður sinnar eignaðist Björn alla fasteignina Laufbrekku 4, annars vegar á grundvelli skiptayfirlýsingar (16,7%) og hins vegar afsals dánarbúsins (33,3%). Í þinglýstri „yfirlýsingu um forkaupsrétt“ 4. nóvember 2015, sem stefndi Guðmundur undirritaði fyrir hönd stefndu, kemur fram að áfrýjandi Björn hafi ekki greitt fyrir þann hluta sem hann keypti af dánarbúinu með öðrum hætti en yfirtöku áhvílandi veðskulda. Væru það allt veðskuldbindingar sem hann hefði sjálfur stofnað til og dánarbúinu óviðkomandi. Með yfirlýsingunni féllu stefndu jafnframt frá forkaupsrétti vegna afsalsins.1. Með kaupsamningi og afsali 30. júní 2020 seldi áfrýjandinn Björn 100% eignarhluta sinn í Laufbrekku 4 til Steinunnar Erlu heitinnar, eiginkonu sinnar. Umsamið kaupverð var 72.000.000 króna, sem greiða skyldi með yfirtöku á lánum áhvílandi á 1.-4. veðrétti eignarinnar og peningum. Í skjalinu kemur fram að kaupverðið hafi þegar verið greitt. Í kjölfarið gaf Steinunn Erla 11. ágúst 2020 út fimm handhafaskuldabréf hvert um sig að nafnverði 10.000.000 króna sem tryggð voru með veði í fasteigninni. Þau voru afhent til þinglýsingar 13. sama mánaðar.2. Óumdeilt er að stefndu var ekki boðinn forkaupsréttur við söluna. Í skýrslu áfrýjanda Björns fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði vitað af forkaupsréttarákvæðinu en ekki talið að það virkjaðist við þessa eignayfirfærslu milli hjóna. Í skýrslu Steinunnar Erlu við sama tilefni staðfesti hún að hafa haft vitneskju um forkaupsréttinn en hann hefði einfaldlega gleymst og hún ekki talið að hann ætti við af þessu tilefni. Í skýrslum beggja áfrýjenda fyrir dómi kom fram að tilgangur eignayfirfærslunnar hefði verið að bæta samningsstöðu áfrýjandans Björns gagnvart tilgreindri lánastofnun sem og mögulegum skuldheimtumönnum hans.3. Samskipti málsaðila sem nágranna munu ekki hafa verið góð og hefur verið lagt fram undir rekstri málsins nokkuð af skjölum sem varða þann ágreining. Þau hafa þó almennt ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Hvað varðar forsendur fyrir tilvist og beitingu forkaupsréttar er þess þó að geta að með aðfararbeiðni 20. nóvember 2020 krafðist Steinunn Erla þess að hún yrði sett inn í aðgangsrétt að inntaki hitaveitu, vatnsveitu og rafmagns, sem staðsett er í eignarhluta stefndu. Mál það var tekið fyrir í héraðsdómi 14. desember 2020 og greinargerð stefndu lögð fram 8. janúar 2021. Þar kemur meðal annars fram að stefndu hefði við yfirferð gagna orðið ljós eignarheimild Steinunnar Erlu og að hún byggðist á kaupsamningi og afsali frá 30. júní 2020. Hafi stefndu ekki verið boðið að neyta forkaupsréttar við það tilefni og hefðu þeir til skoðunar að krefjast ógildingar eignarheimildarinnar. Við fyrirtöku aðfararmálsins 23. febrúar 2021 tókst sátt með aðilum en í henni kom fram sá áskilnaður stefndu að sáttin fæli ekki í sér viðurkenningu á eignarrétti Steinunnar Erlu á Laufbrekku 4 þar sem stefndu teldu að forkaupsréttur þeirra hefði virkjast við útgáfu kaupsamnings og afsals 30. júní 2020. Áskildu stefndu sér rétt til þess að höfða mál af því tilefni.4. Stefndu höfðuðu mál þetta gegn áfrýjanda Birni og Steinunni Erlu 19. mars 2021. Einnig var stefnan birt í Lögbirtingablaði 9. sama mánaðar vegna ætlaðra handhafa þeirra veðskuldabréfa sem hvíldu á fasteigninni. Við skýrslutöku í héraði upplýsti áfrýjandinn Björn að umrædd skuldabréf væru geymd í bankahólfi og hefðu ekki verið framseld.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjenda5. Áfrýjendur byggja á því að umræddur forkaupsréttur hafi ekki lengur verið í gildi þar sem hann hafi verið persónubundinn og fallið niður þegar Guðmundur Á. Kristjánsson, sem stofnaði til skiptayfirlýsingarinnar 8. júlí 1988, flutti úr húsinu. Til forkaupsréttarins hafi verið stofnað til að verja hagsmuni hans. Þann skilning styðji jafnframt stopul framkvæmd á grundvelli ákvæðisins við síðari sölur og þess að sýslumaður hafi þinglýst kaupsamningnum 30. júní 2020 athugasemdalaust.6. Þá byggja áfrýjendur á því að sé forkaupsréttarheimildin enn til staðar hafi rétturinn ekki orðið virkur í umrætt skipti, enda ekki um eiginlega sölu að ræða í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup heldur yfirfærslu hjúskapareignar milli hjóna án kaupmála. Vísa áfrýjendur til þess að í forkaupsrétti felist takmörkun á friðhelgi eignarréttar sem varin sé af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í því felist að túlka verði þröngt skilyrði þess að forkaupsréttur virkist. Sér í lagi eigi það við þegar forkaupsréttur sé ekki umsaminn milli aðila heldur tilkominn fyrir tilstilli fyrri eigenda. Þá telja áfrýjendur að líta beri til 31. gr. jarðalaga nr. 81/2004 um sölu til nákominna við túlkun á forkaupsrétti þegar kemur að fasteignum og vísa til dóms Hæstaréttar 1. júní 1942 í máli nr. 10/1942 sem birtur er á blaðsíðu 153 í dómasafni réttarins það ár. Áfrýjendur benda á að þau hafi verið búin að vera í hjúskap í 50 ár þegar yfirfærsla fasteignarinnar fór fram sumarið 2020. Skjóti það skökku við að kaupmáli milli hjóna sem feli í sér að hjúskapareign annars sé gerð að séreign hins og feli þannig í sér endanlega eignayfirfærslu fasteignar leiði ekki til þess að forkaupsréttur verði virkur, en öðru máli gegni þegar hjúskapareign sé færð frá einu hjóna til annars án þess að hún sé gerð að séreign. Það skipti máli við mat á virkni forkaupsréttar að skoða efni gernings en ekki heiti. Sé efni samningsins skoðað sé ljóst að hann beri þess merki að ekki hafi verið um raunverulega sölu að ræða. Eini tilgangur eignayfirfærslunnar hafi verið að skapa áfrýjandanum Birni betri samningsstöðu gagnvart banka við endurfjármögnun láns á atvinnuhúsnæði í eigu hans. Ekki sé fyrir að fara dómafordæmum um sambærilega aðstöðu og í máli þessu en ljóst sé þó af dómaframkvæmd að liggja þurfi skýrt fyrir að um sölu sé að ræða eigi forkaupsréttur að virkjast. Vísa áfrýjendur í því sambandi meðal annars til dóma Hæstaréttar frá 24. júní 1948 í máli nr. 63/1948 sem birtur er á blaðsíðu 428 í dómasafni réttarins það ár og 6. maí 2010 í máli nr. 570/2009.7. Þá hafa áfrýjendur haldið því fram að umræddur kaupsamningur og afsal frá 30. júní 2020 sé málamyndagerningur, sbr. 34. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.8. Áfrýjendur byggja jafnframt á því að verði niðurstaðan sú að forkaupsréttur hafi verið fyrir hendi hafi réttur stefnda til nýtingar hans fallið niður vegna tómlætis, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 sem og óskráðra meginreglna eignaréttar. Ljóst sé að kaupsamningur sem stefndu telja að hafi virkjað meintan forkaupsrétt sinn 30. júní 2020 hafi verið innfærður í þinglýsingabók 31. júlí sama ár og stefndu hafi því mátt vera kunnugt um samninginn frá þeim tíma. Þá hafi fyrrnefnd innsetningarbeiðni 20. nóvember 2020 borið með sér að eigendaskipti hefðu orðið en málið var sem fyrr segir tekið fyrir 14. desember sama ár. Hvað sem öðru líður verði ekki miðað við síðara tímamark en 8. janúar 2021 en í greinargerð stefndu í umræddu aðfararmáli sé staðfest vitneskja þeirra um breytingu á eignarhaldi, söluverði og öðrum skilmálum kaupanna, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002. Telja áfrýjendur því ljóst að ætlaður forkaupsréttur stefndu hafi verið fallinn niður fyrir tómlæti við málshöfðun.9. Loks byggja áfrýjendur á því að forkaupsréttarákvæðið sé ógilt þar sem ósanngjarnt sé að beita því í ljósi atvika sem urðu við og eftir samningsgerðina, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Vísa áfrýjendur þar til aðdraganda þess að stefna hafi verið gefin út, aldurs hjónanna, grandleysis þeirra um forkaupsréttarákvæðið, forsögu ákvæðisins, verulegra hækkana á fasteignaverði á höfuðborgarsvæðinu og þess að þau ætluðu sér aldrei að flytja út af heimili sínu. Eignin hafi verið seld á undirverði og er vísað þar um til verðmats fasteignasala sem áfrýjendur öfluðu undir rekstri málsins í héraði.20. Varakrafa áfrýjenda er á því reist að verði ekki fallist á að ógilda forkaupsréttarákvæðið í heild sinni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 verði allt að einu að ákvarða endurgjald miðað við núverandi markaðsvirði fasteignarinnar að teknu tilliti til vísitölu íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu og fyrrgreinds verðmats löggilts fasteignasala.Helstu málsástæður stefndu21. Stefndu telja að gögn málsins leiði afdráttarlaust í ljós að fyrir hendi sé viðvarandi forkaupsréttur að Laufbrekku 4. Verði hann virkur í hvert skipti sem eignin gangi kaupum og sölum. Þessi réttur komi skýrt fram í þinglýstri skiptayfirlýsingu 8. júlí 1988 og sem kvöð á veðbandayfirliti eignarinnar. Forkaupsrétturinn hafi orðið virkur við kaupsamning og afsal milli áfrýjandans Björns og Steinunnar Erlu 30. júní 2020. Stefndu hafi ekki verið boðið að neyta forkaupsréttarins eins og 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 geri ráð fyrir.22. Stefndu hafna málatilbúnaði áfrýjenda um að forkaupsréttur hafi ekki virkjast í ljósi þess að um ráðstöfun milli hjóna hafi verið að ræða. Fasteignin hafi verið seld og henni afsalað með formlegum hætti og við þá ráðstöfun hafi eignaréttur og þinglýst eignarheimild flust frá áfrýjandanum Birni til Steinunnar Erlu eins og stefnt hafi verið að. Þess finnist hvergi staður í lögum að forkaupsréttur verði ekki virkur við sölu hjúskapareignar á milli hjóna.23. Enn fremur telja stefndu að þeir dómar sem áfrýjendur vísa til hafi ekki fordæmisgildi enda séu atvik þeirra mála í grundvallaratriðum ólík atvikum í þessu máli. Þá falli sakarefnið utan gildissviðs jarðalaga.24. Að lokum hafna stefndu varakröfu áfrýjenda um að verð fasteignarinnar verði hækkað að álitum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Það sé ekki úrlausnarefni málsins hvort stefndu hafi auðgast með óréttmætum hætti með því að fallist sé á kröfu þeirra um forkaupsrétt. Þá hafi verðmat fasteignasala sem lagt hefur verið fram í málinu ekkert sönnunargildi.Niðurstaða25. Forkaupsréttur telst til óbeinna eignarréttinda og á sér ýmist stoð í lögum eða samningi. Með honum er átt við rétt aðila til að kaupa eign ákveði eigandinn af eigin hvötum að selja hana. Meginreglan er að forkaupsréttur verður ekki virkur við önnur aðilaskipti að eignarréttindum en sölu nema slíkt hafi verið áskilið sérstaklega í tilviki samningsbundins forkaupsréttar ellegar að til þess standi lagaheimild. Eðli máls samkvæmt er inngrip í eignarrétt meira þegar um er að ræða lögbundinn forkaupsrétt. Allt að einu eru samningsbundin forkaupsréttarákvæði jafnframt túlkuð með þeim hætti að þau leggi ekki aðrar hömlur á ráðstöfunarheimildir eiganda en ráðið verður með vissu af skýringu þeirra, sbr. til skýringar dóm Hæstaréttar 13. desember 2007 í máli nr. 210/2007. Þá verður forkaupsréttur almennt ekki virkur við gjafir, skipti, búskipti hjóna, nauðungarsölu, erfðir eða eignarnám.26. Frumskilyrði þess að forkaupsréttar verði neytt er að eigandi ákveði að selja þá eign sem rétturinn nær til en með því virkjast hann í formi heimildar forkaupsréttarhafa til að kaupa eignina og þá að jafnaði með sömu skilmálum og kjörum og eigandinn samdi um við sinn viðsemjanda. Við sölu eignar sem háð er forkaupsrétti er eiganda skylt að upplýsa forkaupsréttarhafa um kaupin og er lagt til grundvallar að réttur til að neyta forkaupsréttar verði virkur um leið og rétthafi fær tilkynningu frá eiganda með fyrirspurn um hvort hann vilji kaupa eignina með þeim skilmálum sem eigandinn hefur þegar samið um. Leiði ekki annað af samningi aðila eða öðrum lagafyrirmælum gildir um framkvæmd þessa 9. gr. laga nr. 40/2002.27. Fyrir liggur að 30. júní 2020 afsalaði áfrýjandinn Björn, á grundvelli skjals sem ber heitið ,,Kaupsamningur og afsal“, eiginkonu sinni Steinunni Erlu fasteigninni Laufbrekku 4, Kópavogi. Skjalið var móttekið til þinglýsingar 15. júlí sama ár og þinglýst athugasemdalaust. Ekki er um það deilt í málinu að til forkaupsréttarins hafi löglega verið stofnað í öndverðu með skiptayfirlýsingu 8. júlí 1988. Áfrýjendur byggja hins vegar á því að með hinni umdeildu ráðstöfun hjúskapareignar áfrýjandans Björns til eiginkonu sinnar hafi stefndu ekki öðlast heimild á grundvelli forkaupsréttar til að ganga inn í þau kaup. Byggja þeir á því að forkaupsréttur hafi ekki verið til staðar, hann ekki virkjast eða hann fallið niður. Verður nú nánar vikið að málsástæðum áfrýjenda þessa efnis og þá fyrst að þeirri sem lengst gengur og byggist á því að forkaupsréttur hafi ekki verið lengur til staðar þegar hin umdeilda ráðstöfun átti sér stað.28. Almennt hefur verið á því byggt að forkaupsréttur geti annað tveggja verið bundinn persónu eða tiltekinni eign. Þá getur forkaupsréttur verið til staðar við fyrstu sölu eignar, hann getur verið tímabundinn eða viðvarandi. Málatilbúnaður áfrýjenda verður skilinn á þann veg að þeir byggi á því að umþrætt forkaupsréttarákvæði í fyrrgreindri skiptayfirlýsingu hafi verið bundið við persónu þáverandi eiganda, Guðmundar Kristjánssonar, og forkaupsrétturinn því eðli málsins samkvæmt ekki verið viðvarandi. Guðmundur mun hafa verið látinn þegar umþrætt ráðstöfun átti sér stað 30. júní 2020. Á því hefur verið byggt í réttarframkvæmd, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 25. nóvember 1999 í máli nr. 224/1999, að undir kringumstæðum sem þessum sé forkaupsréttur varanlegur leiði ekki annað af þeim samningi eða yfirlýsingu sem hann byggist á. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður þann skilning að gagnkvæmur forkaupsréttur á grundvelli skiptayfirlýsingarinnar hafi átt að vera bundinn persónu þáverandi eiganda ellegar ætlað tímabundið gildi óháð gildistíma yfirlýsingarinnar. Er ákvæði hennar skýrt og fyrirvaralaust og þinglýst á eignirnar. Hafa ætluð vanhöld á því hvort forkaupsréttur hafi verið boðinn við einstaka sölu eignanna eftir að til hans var stofnað eða athugasemdalaus þinglýsing kaupsamningsins og afsalsins 30. júní 2020 enga þýðingu í því sambandi. Ber því að staðfesta þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að forkaupsréttur stefndu á grundvelli skiptayfirlýsingarinnar hafi verið til staðar á umþrættu tímamarki 30. júní 2020.29. Meginþungi málflutnings áfrýjenda hér fyrir rétti hefur lotið að þeirri málsástæðu að hafi forkaupsréttur verið fyrir hendi hafi hann ekki orðið virkur við umrædda ráðstöfun eignarinnar. Þetta byggja áfrýjendur á því að ekki hafi verið um að ræða eiginlega sölu í skilningi laga nr. 40/2002 heldur yfirfærslu hjúskapareignar milli hjóna. Svo sem ítrekað hefur komið fram afsalaði áfrýjandinn Björn fasteigninni nefndan dag til Steinunnar Erlu eiginkonu sinnar. Skjalið er knappt en ber einkenni hefðbundins afsals. Þar er mælt fyrir um kaupverð, afhendingu fasteignarinnar auk fyrirvaralausrar yfirlýsingar Steinunnar Erlu um yfirtöku lána á fyrsta til fjórða veðrétti. Samkvæmt því átti sér stað formleg yfirfærsla eignaréttar að fasteigninni. Skjalinu var þinglýst athugasemdalaust 15. júlí 2020 sem eignarheimild Steinunnar Erlu.30. Að því leyti sem forsendur hjónanna fyrir þessari ráðstöfun skipta máli, svo sem þær birtast í málatilbúnaði áfrýjenda og skýrslugjöf fyrir héraðsdómi, virðist framangreind ráðstöfun eignarinnar sem fyrr segir hafa átt að liðka fyrir samningsstöðu áfrýjandans Björns í lögskiptum við ákveðinn banka og hafa gildi gagnvart skuldheimtumönnum hans. Sýnast þau áform hafa gengið eftir hvort sem eignayfirfærslan hafði á endanum þýðingu fyrir þau áform eða ekki.31. Áfrýjendur hafa jafnframt borið því við að engar greiðslur hafi farið fram samkvæmt samningnum og lán ekki verið yfirtekin en staðhæfingum í þá veru er mótmælt af stefndu. Einu haldbæru sönnunargögnin sem byggt verður á í þessu sambandi er fyrirvaralaus yfirlýsing í kaupsamningi um yfirtöku Steinunnar Erlu á áhvílandi veðskuldum og greiðslu eftirstöðva kaupverðs með peningum. Þá er óumdeilt að hún gaf út fimm handhafaskuldabréf samtals að nafnvirði 50.000.000 króna sem öll hvíla á fasteigninni. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi bar áfrýjandinn Björn að bréfin væru geymd í bankahólfi en engin skýring hefur komið fram á tilgangi með útgáfu umræddra skuldabréfa. Að þessu virtu er ljóst að umrædd ráðstöfun eignarinnar fór fram fyrir sölu og gekk í öllum atriðum eftir á þann hátt sem hjónin höfðu áformað og var ætlað að hafa gildi gagnvart grandlausum viðsemjendum. Samkvæmt þessu stóð ekkert því í vegi að stefndu gætu á grundvelli forkaupsréttar gengið óbreytt inn í þá skilmála sem lágu til grundvallar í kaupsamningi og afsali 30. júní 2020. Stendur þá eftir að taka til þess afstöðu hvort hjúskapur áfrýjandans Björns og Steinunnar Erlu hafi staðið því í vegi að forkaupsréttur virkjaðist.32. Ekki er að finna almenna lagareglu þess efnis að forkaupsréttur verði ekki virkur við sölu milli hjóna eða annarra nákominna, sbr. á hinn bóginn sérreglu þá sem nú er í 1. tölulið 1. mgr. 31. gr. jarðalaga og nær aðeins til lögbundins forkaupsréttar sem stofnað er til á grundvelli þeirra laga. Þá er fallist á það sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að þeir dómar sem áfrýjendur hafa öðru fremur vísað til um þetta atriði, sbr. einkum tilvitnaðan hæstaréttardóm í máli nr. 63/1948, lúta ekki að virkni forkaupsréttar við sölu fasteignar milli hjóna heldur ráðstöfun fasteignar sem lið í opinberum skiptum. Standa ekki rök til þess að dómstólar geti án skýrrar lagaheimildar túlkað hina umþrættu forkaupsréttarheimild með þeim þrengjandi hætti sem áfrýjendur byggja á. Að þessu virtu verður ekki fallist á að forkaupsréttur að fasteigninni Laufbrekku 4 hafi ekki orðið virkur við gerð kaupsamnings og afsals 30. júní 2020 á þeim grundvelli að kaupsamningsaðilar voru í hjúskap.33. Áfrýjendur hafa jafnframt byggt á því að forkaupsréttur hafi ekki virkjast umrætt sinn þar sem kaupsamningurinn og afsalið frá 30. júní 2020 hafi verið málamyndagerningur. Enginn ágreiningur er um að ráðstöfunin hafði þau réttaráhrif sem að var stefnt og eignarheimild að fasteigninni Laufbrekku 4 færðist frá áfrýjandanum Birni til Steinunnar Erlu. Þeirri eignayfirfærslu var þinglýst og stendur hún enn. Að öðru framangreindu gættu geta mótbárur af því tagi ekki haft nein áhrif á rétt forkaupsréttarhafans. Er því hafnað að um málamyndagerning hafi verið að ræða sem ekki virkjaði forkaupsréttinn.34. Að framangreindum málsástæðum frágengnum byggja áfrýjendur á því að hafi forkaupsréttur stefndu virkjast við söluna og afsalið 30. júní 2020 hafi þeir glatað þeim rétti fyrir tómlæti. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002, sem gilti um boð og beitingu forkaupsréttar í þessu tilviki, segir að eigi maður forkaupsrétt að fasteign sem kaupsamningur hefur verið gerður um skuli seljandi þegar bjóða honum skriflega að neyta þess réttar. Söluverð og aðrir skilmálar skuli tilgreindir á tæmandi hátt. Sé forkaupsréttur réttilega boðinn í samræmi við þessi fyrirmæli skal forkaupsréttarhafi, samkvæmt 2. mgr. sömu greinar, svara skriflega og afdráttarlaust tilboði seljanda innan 15 daga frá því að honum barst það. Að öðrum kosti glatar hann þeim rétti við þá sölu.35. Óumdeilt er í málinu að áfrýjandinn Björn bauð stefndu ekki að neyta forkaupsréttar með framangreindum hætti og á því frestur samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laganna ekki við í málinu heldur taka við almennar reglur við mat á því svigrúmi sem forkaupsréttarhafi hefur að þessu leyti. Ekki verður fullyrt hvenær stefndu öðluðust fyrst vitneskju um að breyting hefði orðið á eignarhaldi að Laufbrekku 4 en það hljóta þeir þó að hafa í síðasta lagi gert við fyrirtöku fyrrnefnds aðfararmáls Steinunnar Erlu á hendur þeim 14. desember 2020. Í greinargerð þeirra í því máli 8. janúar 2021 er sú vitneskja staðfest. Þar er bent á að þeim hafi ekki verið boðinn forkaupsréttur við söluna og hafi þeir til athugunar að krefjast ógildingar kaupanna og að eignin verði þeim afsöluð á grundvelli forkaupsréttarins. Mál þetta var sem fyrr segir höfðað 19. mars 2021 með birtingu stefnu á hendur áfrýjandanum Birni og Steinunni Erlu heitinni.36. Sú afstaða hefur mótast í réttarframkvæmd og á að sínu leyti bæði við í tilviki 9. gr. laga nr. 40/2002 sem og við beitingu forkaupsréttar ella að vanræki seljandi að upplýsa forkaupsréttarhafa um kaup og bjóði honum ekki með sannanlegum hætti og að settum fresti að ganga inn í kaupin hefur tómlæti forkaupsréttarhafans ekki þau áhrif að hann glati rétti sínum. Um þetta atriði má í dæmaskyni vísa til dóma Hæstaréttar 8. desember 1975 í máli nr. 63/1973 sem birtur er á bls. 973 í dómasafni réttarins það ár og 21. desember 1976 í máli nr. 169/1974 sem birtur er á bls. 1105 í dómasafni réttarins það ár. Öðlist forkaupsréttarhafi allt að einu fullnægjandi vitneskju um verð og skilmála kaupa má í þeim tilvikum ætlast til þess að hann aðhafist fljótlega þó svo ekki verði gerðar til hans sömu kröfur og þegar forkaupsréttur er réttilega boðinn, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. desember 1969 í máli nr. 128/1969 sem birtur er á bls. 1361 í dómasafni réttarins það ár.37. Áfrýjandinn Björn og Steinunn Erla aðhöfðust ekkert þrátt fyrir þann áskilnað sem stefndu höfðu uppi í nefndri greinargerð í aðfararmálinu 8. janúar 2021. Stefndu vöktu svo á ný athygli á þeirri stöðu sem uppi væri í tilvitnaðri dómsátt 23. febrúar 2021 án þess að til viðbragða kæmi. Mál þetta höfðuðu stefndu síðan tæpum mánuði síðar 19. mars 2021. Samkvæmt framangreindu voru þeir þá innan þeirra marka sem tómlætisreglur settu þeim og forkaupsréttur vegna sölunnar 30. júní árið á undan var því enn til staðar.38. Loks byggja áfrýjendur á því til stuðnings aðalkröfu sinni að meta beri forkaupsréttarákvæðið ógilt á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 í ljósi atvika sem urðu við og eftir samningsgerðina, meðal annars í ljósi aldurs hjónanna, grandleysis þeirra um forkaupsréttarákvæðið og forsögu þess, verulegra hækkana fasteigna á höfuðborgarsvæðinu og þess að þau hafi aldrei ætlað sér að flytja út af heimili sínu. Þá hafi eignin verið seld of lágu verði í kaupsamningum og afsalinu 30. júní 2020 og hún hækkað verulega frá þeim tíma vegna fyrrnefndra aðstæðna á fasteignamarkaði.39. Hinn umdeildi forkaupsréttur varð einhliða til á grundvelli skiptayfirlýsingar þáverandi eiganda fasteignanna 8. júlí 1988. Með því stofnuðust óbein eignarréttindi til handa eigendum tveggja fyrrnefndra fasteigna og þeim sem leiða rétt sinn frá þeim um eignarhald. Lúta þau sem slík reglum hlutaréttar öndvert hliðstæðum reglum samninga- og kröfuréttar. Kemur því ekki til álita í máli þessu að beita ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um hið viðvarandi forkaupsréttarákvæði í skiptayfirlýsingunni frá 1988.40. Helst ber að skilja umræddar röksemdir áfrýjenda fyrir beitingu 36. gr. laga nr. 7/1936 þannig að hún beinist að skilmálum þess réttarsambands sem alla jafna verður til þegar neytt er forkaupsréttar. Í því sambandi er til þess að líta að með samningi og afsali áfrýjenda virkjaðist forkaupsréttur stefndu og veitti þeim beinan og fyrirvaralausan rétt til að ganga inn í samningssambandið með því að krefjast efnda gegn greiðslu umsamins endurgjalds. Þegar svo háttar til að þriðji maður gengur inn í upphaflegt réttarsamband tekur hann við þeim skyldum og réttindum sem því fylgja. Af því leiðir að hann verður að þola mótbárur loforðsgjafa meðal annars um að loforðið hafi ekki verið bindandi eða því vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.41. Þegar litið er til samningsskilmála og þess endurgjalds sem um var samið í kaupsamningi og afsali 30. júní 2020 sem og þeirra skýringa sem fram hafa komið um tilgang að baki samningnum verður ekki fallist á að honum verði vikið til hliðar á grundvelli ósanngirni í skilningi 1., sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá liggur ekki nægjanlega fyrir hvert markaðsvirði fasteignarinnar sé eða hafi verið á þeim tíma sem salan fór fram, en gegn mótmælum stefndu verður ekki byggt á verðmati fasteignasala sem aflað var einhliða. Verður því hvorki fallist á aðal- né varakröfu áfrýjenda sem reistar eru á þeim grunni að kaupsamningi og afsali verði vikið til hliðar eða breytt á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936.42. Samkvæmt öllu framansögðu er hinn áfrýjaði dómur staðfestur.43. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 fellur málskostnaður niður á öllum dómstigum.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum.Sératkvæði Bjargar Thorarensen og Ólafs Barkar Þorvaldssonar. Við erum ósammála niðurstöðu meirihluta dómenda af eftirfarandi ástæðum.2. Svo sem rakið er í 25. lið í atkvæði meirihluta dómenda felur forkaupsréttur í sér óbein eignarréttindi rétthafa og nýtur sem slíkur verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Á hinn bóginn ber einnig að líta til þess að forkaupsréttur er íþyngjandi fyrir eiganda eignar og felur í sér takmarkanir á stjórnarskrárvörðum eignarrétti hans og samningsfrelsi. Á það einkum við um lögfestan forkaupsrétt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4. júní 2015 í máli nr. 475/2014.3. Í ljósi íþyngjandi eðlis forkaupsréttar hefur einnig verið staðfest í dómaframkvæmd að þótt hann hvíli á einkaréttarlegum gerningi, svo sem samningi eða skiptayfirlýsingu, skuli túlka slík ákvæði þröngt. Beri að skýra þau með því móti að þau leggi ekki aðrar hömlur á eignarráð eiganda en ráða megi með sæmilegri vissu af samningnum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. desember 2007 í máli nr. 210/2007.4. Við úrlausn um hvort forkaupsréttur verði virkur ber jafnframt að meta hvert er eðli gernings sem felur í sér eignayfirfærslu á eign sem háð er forkaupsrétti, svo sem hvort um sölu er að ræða eða annars konar gerning á borð við breytingu á rekstrarformi eignar, sbr. dóm Hæstaréttar 6. maí 2010 í máli nr. 570/2009.5. Af framangreindu leiðir að þegar forkaupsréttarákvæði byggjast á því að réttur verði virkur við sölu eignar, svo sem er meginreglan, verður ekki lögð rúm merking í hugtakið sölu. Er eiganda forkaupsréttarandlags því almennt heimilt að ráðstafa eign sinni á hvaða hátt annan sem er.6. Ekki ræður úrslitum hvert er heiti gernings um yfirfærslu eignar þegar ráðstöfun er klædd í ákveðinn búning ef hún er í raun gerð í því skyni að sniðganga forkaupsrétt og þar með skerða hin óbeinu eignarréttindi forkaupsréttarhafans. Með sama hætti geta réttindi eiganda eignar sem háð er forkaupsrétti leitt til þess að ekki sé eingöngu horft til forms, svo sem heitis á gerningi, þegar komist er að því að forkaupsréttur hafi ekki orðið virkur heldur skiptir máli hvert er raunverulegt markmið hans og efnislegt inntak. Þegar vafi er uppi í því sambandi getur einnig haft þýðingu hversu íþyngjandi afleiðingar þess eru fyrir eiganda eignar að forkaupsréttur virkist. Af framangreindu verður ályktað að niðurstaða um hvort forkaupsréttur verður virkur ráðist ekki einvörðungu af túlkun á orðalagi samningsákvæðis þar um heldur einnig atvikum og aðstæðum í hverju máli og ákveðnu heildarmati, þar á meðal á hagsmunum forkaupsréttarhafa og eiganda eignar sem vegast á.7. Eins og rakið er í atkvæði meirihluta dómenda er orðalag ákvæðis skiptayfirlýsingar 8. júlí 1988 ótvírætt í því tilliti að það mælir fyrir um gagnkvæman forkaupsrétt milli eignarhluta stefndu og áfrýjenda og ágreiningslaust er að til réttarins hafi verið löglega stofnað8. Við erum sammála meirihluta dómenda um að forkaupsréttur stefndu á grundvelli skiptayfirlýsingarinnar hafi verið til staðar og fyrir liggur að áfrýjandinn Björn bauð stefndu ekki að neyta hans þegar hann ráðstafaði fasteigninni að Laufbrekku 4 til Steinunnar Erlu eiginkonu sinnar 30. júní 2020. Hér skiptir hins vegar máli að leysa úr um hvað í fólst í raun í þeirri eignayfirfærslu milli hjóna. Höfðu þau þá búið óslitið á fasteigninni frá árinu 2000, þar af fyrstu sex árin ásamt móður áfrýjandans Björns. Árið 2006 afsalaði móðir Björns 50% eignarhluta fasteignarinnar til hans og við andlát hennar eignaðist hann hin 50% fasteignarinnar með arfi og yfirtöku áhvílandi veðskulda á eigninni. Á hann enn heimili í fasteigninni en Steinunn Erla lést árið 2022 og situr hann í óskiptu búi.9. Til stuðnings málsástæðum sínum, sem raktar eru í atkvæði meirihluta dómenda, lögðu áfrýjendur fram nokkur ný gögn fyrir Hæstarétti. Þar kemur meðal annars fram að eiginkona áfrýjanda Björns hafi ekki tekið yfir áhvílandi veðskuldir eins og getið er um í samningnum frá 30. júní 2020. Þá hafa verið lögð fram gögn sem sýna fram á að engar fjárhæðir voru greiddar frá Steinunni Erlu inn á reikninga áfrýjanda Björns árin 2020 og 2021. Á hinn bóginn liggur fyrir að hún hafi gefið út fimm handhafaskuldabréf til hans, samtals að nafnvirði 50.000.000 króna, 11. ágúst 2020 en jafnframt að bréfin hafi verið geymd í bankahólfi þeirra og ekki verið framseld.0. Umrætt skjal með yfirskriftinni „Kaupsamningur og afsal“ þar sem segir að áfrýjandi Björn afsali fasteigninni til eiginkonu sinnar 30. júní 2020 er afar knappt. Það ber þó með sér einkenni hefðbundins afsals að því leyti að fram kemur kaupverð og að greiðsla felist í yfirtöku á lánum á fyrsta til fjórða veðrétti fasteignarinnar. Jafnframt segir að kaupverð sé þegar greitt og afhendingardagur sé hinn sami og dagsetning samnings. Hins vegar er nægilega fram komið í málinu að eina markmiðið með breytingu á skráðu eignarhaldi fasteignarinnar hafi verið að liðka fyrir samningsstöðu áfrýjanda Björns í lögskiptum við tiltekinn banka vegna endurfjármögnunar lána Björns. Engin greiðsla fór fram hjónanna í milli og augljóslega engin afhending eignar heldur, enda áttu þau bæði eftir sem áður heimili þar og hugðust ekki flytja af fasteigninni sem hvergi var boðin til sölu á almennum markaði.1. Við teljum að þegar efnislegt inntak ráðstöfunar um yfirfærslu fasteignarinnar að Laufbrekku 4 frá áfrýjanda Birni til eiginkonu hans er skoðað í ljósi framangreindra atvika að ekki hafi verið um eiginlega sölu eignar að ræða sem virkjað hafi forkaupsrétt stefndu. Við það mat er einnig litið til fyrrgreindra sjónarmiða að þegar réttmætur vafi er uppi um hvort forkaupsréttur verði virkur þurfi grundvöllur hans að vera skýr til að svo verði talið. Þá er ótvírætt að sú niðurstaða yrði mun þungbærari með tilliti til réttinda áfrýjanda Björns heldur en réttinda stefndu í málinu, enda heldur forkaupsréttur stefndu áfram gildi sínu þótt hann hafi ekki virkjast við þá eignayfirfærslu sem varð í umrætt sinn. Áfrýjandinn Björn yrði hins vegar knúinn til að flytja út af heimili sínu til áratuga sem var aldrei fyrirætlun hans eða markmið þess gernings sem hann gerði við eiginkonu sína.2. Að öllu framangreindu virtu teljum við að sýkna beri áfrýjendur af kröfum stefndu í málinu en fella málskostnað niður á öllum dómstigum.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=4ff40cb4-4293-45ce-9537-d9dde9f0f3b3&verdictid=3fdf5b63-6e14-43e0-ba9c-98d07826be31
Mál nr. 22/2015
Eignarréttur Fasteign Vatnsréttindi Raforka Fasteignamat Stjórnvaldsákvörðun Lögskýring Reglugerðarheimild
L sf. er eigandi vatnsréttinda í Jökulsá á Dal sem áður tilheyrðu 65 jörðum á F. Réttindin öðlaðist L sf. á grundvelli samnings við landeigendur um framsal og yfirtöku orkunýtingarréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og nýtir L sf. þau til framleiðslu raforku í Fljótsdalsstöð en orkan er seld álveri A sf. í Reyðarfirði. Með úrskurði innanríkisráðuneytisins árið 2012 var staðfest sú ákvörðun Þ frá 2009 að fallast á beiðni F um að taka vatnsréttindi L sf. til skráningar og mats samkvæmt lögum nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Í málinu krafðist L sf. þess að úrskurður innanríkisráðuneytisins yrði ógiltur og var með hinum áfrýjaða dómi fallist á þá kröfu. Krafa L sf. var á því reist að á úrskurði ráðuneytisins og ákvörðun Þ hefðu verið bæði form- og efnisannmarkar, meðal annars að Þ hefði skort að lögum heimild til að skrá og virða til fasteignamats vatnsréttindi, sem skilin hefðu verið frá jörðum, þar sem slík réttindi væru hvorki sjálfstæð fasteign í skilningi laga né tengdust þau tiltekinni fasteign eftir aðskilnaðinn og að með þessu fælist breyting á áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd sem væri ekki reist á málefnalegum sjónarmiðum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skilgreining 1. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 á hugtakinu fasteign væri í samræmi við þá almennu skilgreiningu fasteignar sem um langa hríð hefði verið lögð til grundvallar í íslenskri löggjöf, réttarframkvæmd og fræðikenningum. Það hefði verið talinn órjúfanlegur þáttur hinnar almennu skilgreiningar að eftir að lífrænir og ólífrænir hlutar fasteignar hefðu endanlega verið skildir frá henni teldust þeir ekki lengur til fasteignarinnar sem slíkrar en gætu eftir atvikum talist sjálfstætt fjárverðmæti í skilningi laga og sem slíkir verið sérstakt andlag framsals, veðsetningar eða annars konar takmarkaðra eignarréttinda. Að gættri skipan mála árið 1923 þegar vatnalög nr. 15/1923 voru sett, með hliðsjón af því sem kom fram í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 562/2008 og að teknu tilliti til lögskýringargagna er vörðuðu setningu laga nr. 132/2011 um breytingu á lögum nr. 15/1923, var sú ályktun dregin að það hefði verið og væri enn óbreyttur vilji löggjafans að vatnsréttindi sem skilin hefðu verið frá landareignum skyldi skrá í fasteignaskrá. Samkvæmt þessu var fallist á með Þ og F að skrá bæri vatnsréttindi L sf. í Jökulsá á Dal í fasteignaskrá, sbr. 1. málslið 2. mgr. 1. gr. laga nr. 6/2001. Sú málsástæða L sf. að Þ hefði skort að lögum heimild til að virða til fasteignamats umrædd vatnsréttindi var á því reist að 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat skorti lagastoð. Með hliðsjón af forsögu reglugerðarinnar og laga nr. 6/2001 og í ljósi þess sem áður hafði verið rakið um forsögu vatnalaga og forsendur dóms Hæstaréttar í máli nr. 562/2008 var talið að fyrrgreint ákvæði reglugerðarinnar ætti sér fullnægjandi lagastoð í 3. gr., sbr. 2. og 36. gr. laga nr. 6/2001. Þá var jafnframt talið að fullnægt væri þeim áskilnaði 4. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar að umrædd vatnsréttindi L sf. hefðu fyrir framsal þeirra átt að meta með jörðunum og að þau myndu teljast arðgæf þegar þau yrðu metin. Var því fallist á með Þ og F að fullnægt væri framangreindum áskilnaði reglugerðarákvæðisins fyrir því að umrædd vatnsréttindi L sf. yrðu metin sérstaklega til fasteignamats. Gæti krafa L sf. um ógildingu úrskurðar innanríkisráðuneytisins því ekki náð fram að ganga af þeirri ástæðu að tilvitnað reglugerðarákvæði skorti lagastoð. Því næst kom fram að framkvæmd skráningar og mats vatnsréttinda eftir lögum nr. 6/2001, hvort sem þau tilheyrðu jörðum eða hefðu verið frá þeim skilin, hefði löngum verið með ýmsu móti, og því hefði ekki verið til staðar fastmótuð stjórnsýsluframkvæmd. Af þessu leiddi að ógildingarkrafa L sf. gæti með engu móti náð fram að ganga á þeim grundvelli að áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd hefði verið breytt og að til grundvallar breytingunni hefði legið ómálefnaleg sjónarmið. Þá var ekki fallist á með L sf. að umþrætt vatnsréttindi væru undanþegin fasteignamati þar sem L sf. starfræki rafveitu og að vatnsréttindin væru forsenda fyrir starfrækslu hennar. Loks var ekki talið að þær málsástæður L sf. sem vörðuðu galla á málsmeðferð innanríkisráðuneytisins og Þ gætu leitt til þess að úrskurður ráðuneytisins yrði ógiltur. Samkvæmt öllu framansögðu voru F og Þ sýknaðir af kröfu L sf. í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 7. og 9. janúar 2015 og krefjast hvor fyrir sitt leyti sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2014. Mál þetta, sem höfðað með stefnu útgefinni 14. desember 2012 af Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, 103 Reykjavík, á hendur Þjóðskrá Íslands, Borgartúni 21, 105 Reykjavík, og Fljótsdalshéraði, Lyngási 12, 700 Egilsstöðum, var dómtekið þann 2. júní 2014, en þar sem ekki tókst að kveða upp dóm innan lögmælt frests, var málið endurflutt og dómtekið þann 29. september 2014. I. Stefnandi krefst þess að úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 10. febrúar 2012 í stjórnsýslumáli nr. IRR10120871 verði ógiltur með dómi og að stefnda Fljótsdalshéraði verði gert að þola dóm um ógildi hans. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða honum málskostnað sameiginlega (in solidum) að skaðlausu. Stefndi, Fljótsdalshérað, krefst sýknu. Þá krefst stefndi málskostnaðar skv. málskostnaðaryfirliti sem lagt verður fram við málflutning en ella að mati dómsins. Stefndi, Þjóðskrá Íslands, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. II. Málsatvik Með lögum nr. 38/2002 var stefnanda veitt heimild til þess að reisa og reka vatnsaflsvirkjun í Fljótsdal með allt að 750 MW afli ásamt aðalorkuveitum og virkja til þess vatnsföllin Jökulsá á Brú og Jökulsá í Fljótsdal (Kárahnjúkavirkjun). Framkvæmdum við byggingu Kárahnjúkavirkjunar lauk haustið 2008. Forsætisráðuneytið gaf þann 30. júlí 2002 út leyfi til handa stefnanda, sem heimilaði honum nýtingu vatnsréttinda, náma og annarra jarðefna til framkvæmda við Kárahnjúkavirkjun, að svo miklu leyti sem nýtingarland teldist þjóðlenda. Leyfið var veitt ótímabundið á grundvelli 2. gr., sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hinn 13. desember 2005 var undirritaður samningur milli stefnanda og fulltrúa vatnsréttarhafa í Jökulsá á Dal og Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá um framsal og yfirtöku orkunýtingarréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau. Aðilar samningsins voru stefnandi sem framkvæmdaraðili og þeir eigendur vatnsréttinda sem kusu að eiga aðild að samningnum, auk íslenska ríkisins vegna vatnsréttinda ríkisjarða eða vatnsréttinda í eigu ríkisins, sem skilin höfðu verið frá jörðum. Samkvæmt gr. 2.1 ísamningnum framseldu vatnsréttarhafar stefnanda „til eignar vatnsréttindi vatnsfallanna Jökulsár á Dal, Jökulsár í Fljótsdal og Kelduár, auk vatnsfalla sem í þær renna, sem eru í þeirra eigu [...].“ Ágreiningur um verðmæti réttindanna var lagður fyrir sérstaka matsnefnd sem var skipuð í samræmi við ákvæði samningsins og kvað nefndin upp úrskurð sinn hinn 22. ágúst 2007. Meirihluti matsnefndar komst að þeirri niðurstöðu að stefnanda bæri að greiða landeigendum samtals 1.635.000.000 kr. í bætur vegna hinna framseldu réttinda. Hæstiréttur Íslands staðfesti síðan með dómi frá 18. október 2012 í máli nr. 233/2011 að þær bætur væru réttilega ákvarðaðar. Í dómi Hæstaréttar Íslands kemur fram að þau vatnsréttindi sem stefnandi fékk framseld með framangreindum samningi væru orkuréttindi fallvatna í skilningi 49. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu matsnefndarinnar framseldi íslenska ríkið nauðsynleg vatnsréttindi þeirra ríkisjarða sem hlut áttu að máli með yfirlýsingum dags. 11. desember 2007 og 10. janúar 2009. Með bréfi stefnda Fljótsdalshéraðs, dags. 18. júní 2008, var þess óskað að stefnda Þjóðskrá mæti m.a. vatnsréttindi allra jarða við Jökulsá á Dal fasteignamati óháð stöðu þeirra samkvæmt þinglýsingu. Fram kom í erindinu að stefnda Fljótsdalshérað hefði á undanförnum mánuðum unnið að yfirferð á skráningu eigna í skrár Fasteignamats ríkisins og sú yfirferð hafi m.a. snúið að skráningu fasteignaréttinda sem skilin hefðu verið frá jörðum og hugsanlegri matsskyldu fasteignaréttinda þar sem slík réttindi væru nýtt sérstaklega, t.d. þar sem væru heimarafstöðvar. Með vísan til þessa var þess óskað að tilteknar eignir inna Fljótsdalshéraðs yrðu metnar til fasteignamats í samræmi við þinglýst gögn og aðrar heimildir. Í erindinu var sérstök áhersla lögð á að vatnsréttindi sem stefnandi „tók eignarnámi“ yrðu metin til fasteignamats sem fyrst enda liggi þar fyrir nýlegar upplýsingar um verðmæti. Í erindi stefnda Fljótsdalshéraðs segir: „Þess er óskað er óskað að vatnsréttindi vegna allra jarðanna verði metin fasteignamati óháð því hver staða er á þinglýsingu þeirra.“ Með erindinu fylgdi listi yfir jarðir þar sem þinglýst hafði verið yfirlýsingu um eignarhald stefnanda á vatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar ásamt skýringum um matsverð skv. úrskurði sérstakrar matsnefndar um verðmæti vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, dags. 22. ágúst 2007, vegna jarða innan Fljótsdalshéraðs. Erindi stefnda Fljótsdalshéraðs barst stefnanda með bréfi frá stefnda Þjóðskrár, dags. 10. nóvember 2008, og var stefnanda gefinn kostur á að koma athugasemdum sínum að. Stefnandi lagði fram greinargerð sína hinn 16. febrúar 2009 og lagðist gegn því að sá hluti vatnsréttinda sem hann ætti yrði skráður og metinn. Stefndi Þjóðskrá gaf stefnda Fljótsdalshéraði kost á því að koma að athugasemdum við greinargerð stefnanda með bréfi, dags. 6. mars 2009. Athugasemdir stefnda Fljótsdalshéraðs bárust stefnda Þjóðskrá með erindi, dags. 1. apríl 2009. Að lokum var stefnanda gefinn kostur á að koma að athugasemdum við erindi stefnda Fljótsdalshéraðs með bréfi, dags. 14. apríl 2009. Athugasemdir stefnanda voru sendar stefnda Þjóðskrá með bréfi, dags. 2. júní 2009. Með ákvörðun stefnda Þjóðskrár, dags. 21. desember 2009, var fallist á kröfu stefnda Fljótsdalshéraðs um skráningu og mat hluta vatnsréttinda jarða við Jökulsá á Dal sem aðskilin höfðu verið jörðunum og framseld stefnanda. Með stjórnsýslukæru, dags. 19. mars 2010, kærði stefnandi ákvörðunina til dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins (nú innanríkisráðuneyti). Gerð var sú krafa aðallega að ákvörðun stefnda Þjóðskrár yrði ómerkt og felld úr gildi og kröfu stefnda Fljótsdalshéraðs yrði vísað frá. Til vara var gerð sú krafa að ákvörðun stefnda Þjóðskrár yrði felld úr gildi og hún ómerkt og kröfu stefnda Fljótsdalshéraðs yrði samhliða hafnað. Til þrautavara var gerð sú krafa að ákvörðun stefnda Þjóðskrár yrði felld úr gildi og hún ómerkt. Með bréfi, dags. 29. mars 2010, óskaði ráðuneytið eftir gögnum og umsögn frá stefnda Þjóðskrá. Umsögn stefnda Þjóðskrár barst hins vegar ekki fyrr en rúmlega sex mánuðum síðar eða 8. október 2010. Með bréfi, dags. 9. nóvember 2010, var stefnda Fljótsdalshéraði gefinn kostur á að koma á framfæri umsögn, eftir að hafa sjálfur óskað eftir því. Umsögn stefnda Fljótsdalshéraðs barst með bréfi, dags. 15. nóvember 2010. Innanríkisráðuneytið óskaði eftir frekari umsögnum frá stefnda Þjóðskrá með bréfi dags. 9. mars 2011 og bárust svör stefnda Þjóðskrár með bréfi dags. 28. mars 2011. Það var síðan með bréfi, dags. 26. apríl 2011, sem stefnanda var gefinn kostur á að koma að athugasemdum við umsögn stefnda Fljótsdalshéraðs, frá 15. nóvember 2010, og umsagnir stefnda Þjóðskrár, annars vegar frá 8. október 2010 og hins vegar frá 28. mars 2011. Stefnandi svaraði síðan bréfi innanríkisráðuneytisins með bréfi, dags. 18. maí 2011. Úrskurður innanríkisráðuneytisins var að lokum kveðinn upp þann 13. febrúar 2012 þar sem öllum kröfum stefnanda var hafnað og hin kærða ákvörðun staðfest. Úrskurðarorðið hljóðar svo: „Ákvörðun Þjóðskrár Íslands, dags. 21. desember 2009, um skráningu og mat vatnsréttinda jarða við Jökulsá á Dal sem aðskilin hafa verið frá jörðunum og framseld Landsvirkjun, er staðfest.“ Fyrir liggur að þau vatnsréttindi, sem um er deilt í máli þessu, hafa hvorki verið skráð né metin í Landskrá. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að úrskurður innanríkisráðuneytisins sé haldinn ýmsum veigamiklum efnisannmörkum og beri af þeim sökum að ógilda hann. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að málsmeðferð stefnda Þjóðskrár og innanríkisráðuneytisins eigi sér ekki lagastoð. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að annmarkar hafi verið á aðild málsins. Í þriðja lagi hafi málsmeðferðin brotið gegn málshraðareglu stjórnsýsluréttarins. Í fjórða lagi telur stefnandi að hvað sem líði framangreindu skorti lagaheimild til þess að skrá og meta aðskilinn hluta vatnsréttinda einan og sér. Í fimmta lagi hafi í úrlausnum stjórnvalda falist breyting á áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd. Breytingin hafi hins vegar ekki byggst á málefnalegum sjónarmiðum, ekki byggt á lagaheimild, eða í það minnsta verulega veikum lagagrundvelli, auk þess sem hún hafi ekki verið kynnt þeim sem breytingin varðaði svo þeir gætu gætt hagsmuna sinna. Stefnda Þjóðskrá sé stefnt í málinu sem lægra settu stjórnvaldi í samræmi við áralanga dómvenju og stefnda Fljótsdalshéraði sé stefnt þar sem stefndi hafi verið aðili að stjórnsýslumálinu, bæði við málsmeðferð stefnda Þjóðskrár og innanríkisráðuneytisins, auk þess sem þetta mál varði fjárhagslega hagsmuni hans í formi álagningar fasteignagjalda. Því telur stefnandi að réttarfarsnauðsyn standi til þess að gefa honum kost á að láta málið til sín taka fyrir dómstólum. Varðandi lagagrundvöll málins vísar stefnandi til þess að upphaf málsins megi rekja til bréfs stefnda Fljótsdalshéraðs, dags. 18. júní 2008, til stefnda Þjóðskrár. Í umræddu bréfi sé lögð sérstök áhersla á að vatnsréttindi í eigu stefnanda við Jökulsá á Dal verði metin sem fyrst. Í bréfi stefnda Þjóðskrár til stefnanda, dags. 10. nóvember 2008, sé stefnanda kynnt erindið með þeim hætti að stefndi Fljótsdalshérað hafi m.a. „óskað skráningar og ákvörðunar fasteignamats“ vatnsréttinda við Jökulsá á Dal sem framseld hafi verið stefnanda. Stefnandi telur að stefndi Þjóðskrá hafi strax í upphafi lagt málið í rangan farveg sem eigi sér ekki lagastoð. Stefnandi vísar til þess að í 78. gr. stjórnarskrárinnar segi að sveitarfélög skuli ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveði. Alþingi ráði þannig verkefnum og valdsviði sveitarfélaga. Með lögum nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna hafi sveitarfélögum og stefnda Þjóðskrá verið falin tiltekin hlutverk og valdsvið þeirra verið afmarkað. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins segi: „Lög um skráningu og mat fasteigna gera að sönnu ekki beinlínis ráð fyrir því að sveitarfélög beini sérstaklega beiðni um skráningu og mat tiltekinna fasteigna til Þjóðskrár svo sem réttilega er bent á af hálfu Landsvirkjunar.“ Niðurstaða úrskurðarins er síðan byggð á þeirri röksemdafærslu að sveitarstjórn hafi samkvæmt 1. mgr. 19. gr. komið á framfæri „ábendingu“ með upplýsingum um ranga skráningu fasteigna til stefnda Þjóðskrár. Stefnda Þjóðskrá hafi borið að taka afstöðu til ábendingarinnar enda beri honum samkvæmt 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 4. gr. laganna að annast gerð og viðhald fasteigna­skráningar sem skuli fela í sér nýjustu upplýsingar sem á hverjum tíma séu tiltækar og fasteignina varði. Stefnandi telur að þessi rökstuðningur fái ekki staðist, enda geri hann ráð fyrir ferli sem sé algerlega án lagastoðar. Stefnandi vísar til þess að lög nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna geri ráð fyrir sérstöku ferli við skráningu og síðan mati fasteigna sem ráðuneytið, sem og hin sérfróða undirstofnun þess, horfi algerlega framhjá. Það veki sérstaka athygli að stefndi Þjóðskrá telji að 14. gr. laga nr. 6/2001 eigi ekki við í máli þessu en hún taki til umsóknar um stofnun nýrrar fasteignar, t.d. við skiptingu eða samruna landsspildna og með eignaskipta­yfirlýsingu fjöleignarhúss. Stefnandi er ósammála því að ákvæði 14. gr. séu túlkuð með svo þröngum hætti. Í 1. mgr. 14. gr. laganna séu reglur um hvernig til skráningar komi, þ.e. fasteign sé stofnuð með því að umsókn þess efnis sé lögð fram í viðkomandi sveitarfélagi en slík stofnun fasteignar geti verið grundvölluð á samruna fasteignar eða skiptingu. Umsókn skuli vera undirrituð af eiganda eða eigendum upprunafasteigna og jafnframt skuli nánar tilgreindar upplýsingar koma þar fram. Í 2. mgr. 14. gr. sé kveðið á um að ef aðeins sé óskað eftir því að breyta fyrirliggjandi upplýsingum um fasteign skuli eigandi sækja um slíka breytingu á skráningarupplýsingum um fasteign í fasteignaskrá hjá viðkomandi sveitarfélagi. Reglur 14. gr. eigi þannig við hvort sem talið sé að um stofnun nýrrar fasteignar sé að ræða eða aðeins breytingar á upplýsingum um þegar skráða fasteign. Torvelt sé að sjá hvaða atriði önnur séu undir við skráningu í fasteignaskrá stefnda Þjóðskrár og þannig hvenær 14. gr. eigi ekki við. Nánari ákvæði um framkvæmd fasteignaskráningar sé síðan að finna í IV. kafla laganna. Stefnandi telur að augljóst sé af framangreindum ákvæðum að lögin geri ráð fyrir frumkvæði eiganda fasteignar vegna skráningar hennar eða breytinga á skráningu. Það sé þannig einungis hlutverk sveitarfélaga að forskrá upplýsingar um fasteign í stofnhluta fasteignaskrár, að undangenginni umsókn eiganda þess efnis. Hlutverk stefndu Þjóðskrár sé ekki að vera skráningaraðili fasteigna, heldur mun fremur skráarhaldari upplýsinga sem sveitarfélög veita, eftir frumkvæði landeigenda. Hér megi vísa til athugasemda með frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna með síðari breytingum (þskj. 830 – 529. mál) sem varð að breytingalögum nr. 83/2008. Þar komi fram að með frumvarpinu sé lagt til að Fasteignamat ríkisins [nú stefnda Þjóðskrá] fari með yfirstjórn fasteignaskráningar í stað þess að annast fasteignaskráningu eins og kveðið sé um í þágildandi lögum. Markmiðið með þessari breytingu sé að færa hlutverk Fasteignamats ríkisins enn frekar í þá átt að annast yfirstjórn og rekstur skrárinnar og verða þar með skráarhaldari og þróunar- og samræmingaraðili frekar en skráningarstofnun. Þar sem lögin geri einungis ráð fyrir því að fasteignareigandi eigi frumkvæði að skráningu fasteignar sinnar sé ljóst að lögin séu óheppilega fáorð um það hvernig við því skuli brugðist ef fasteignareigandi neitar beiðni byggingarfulltrúa um skráningu eignarinnar. Stefnandi telur hins vegar að byggingarfulltrúi verði ávallt að reyna til þrautar að fá fasteignareiganda til þess að skrá fasteign sína, en verði fasteignareigandi ekki við áskorunum þar um geti byggingarfulltrúi að eigin frumkvæði forskráð upplýsingar í stofnhluta fasteignaskrár í samræmi við 11. gr. laganna, en þá reyni á hvort stefndi Þjóðskrá staðfesti umræddar upplýsingar. Stefnandi byggir á því að aftur á móti sé engin lagaheimild fyrir sveitarfélög, að eigin frumkvæði og á grundvelli eigin hagsmuna, að gera kröfu á hendur stefnda Þjóðskrá um skráningu og mat fasteignar, án samþykkis fasteignareiganda og án þess að skorað hafi verið á hann að skrá fasteign sína. Að mati stefnanda hafi stefndi Þjóðskrá því farið út fyrir valdsvið sitt, heimildir og lögbundið hlutverk, þar sem lagaheimild skorti til þess að verða við kröfum sveitarfélaga um skráningu og mat fasteigna. Þar sem málsmeðferð stefnda Þjóðskrár sé án lagastoðar telur stefnandi að úrskurður innanríkisráðuneytisins sé þá þegar ógildanlegur af þeim sökum. Stefnandi telur, í annan stað, að annmarkar hafi verið á aðild málsins hjá stjórnvöldum. Stefnandi telur þannig að fleiri aðilar en hann og stefndi Fljótsdalshérað hafi átt beinna og óbeinna hagsmuna að gæta af niðurstöðu þess. Stefnandi telur í fyrsta lagi að ekki sé gert ráð fyrir því í lögum nr. 6/2001 að stefndi Þjóðskrá geti hafið stjórnsýslumál á milli tveggja aðila með þeim hætti sem gert hafi verið. Í öðru lagi bendir stefnandi á að aðskildir hlutar vatnsréttinda hafa hingað til hvorki verið skráðir né metnir fasteignamati og aldrei hafi verið innheimtur fasteignaskattur af þeim. Af þeim sökum hafi verið um að ræða grundvallarbreytingu á framkvæmd fasteignamats stefnda Þjóðskrár sem hafi bindandi áhrif á alla hlutaðeigandi. Stefnda Þjóðskrá hafi því verið skylt að tilkynna þeim aðilum að málið væri til meðferðar og gefa þeim kost á að gæta hagsmuna sinna og andmæla, sbr. 13. og 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi telur því fráleitt að mál sem varði svo mikla hagsmuni hafi verið rekið sem stjórnsýslumál þar sem eitt tiltekið sveitarfélag óskaði eftir skráningu og mati á afmörkuðum vatnsréttindum innan marka sveitarfélagsins. Í þriðja lagi sé ljóst að þau vatnsréttindi sem sérstaklega voru tekin út fyrir sviga í stjórnsýslumáli stefndu Þjóðskrár séu aðeins hluti þeirra vatnsréttinda sem stefnandi samdi um við landeigendur vegna Kárahnjúkavirkjunar, utan þjóðlendu. Þannig hafi ekki verið tekið sérstaklega á skráningu og mati vatnsréttinda vegna Jökulsár í Fljótsdal og Kelduá, þar sem þær væru í öðrum sveitarfélögum. Í fjórða lagi sé ljóst að stefnandi sé ekki eigandi allra þeirra vatnsréttinda sem um ræðir og þó tilheyra sannanlega Jökulsá á Dal þar sem íslenska ríkið sé eigandi að umfangsmiklum vatnsréttindum innan þjóðlendna á svæðinu. Þannig fari íslenska ríkið með beinan eignarrétt yfir þjóðlendum, sbr. 2. gr. laga nr. 58/1998, og hafi stefnandi aðeins heimild til nýtingar þeirra réttinda, eins og áður hefur verið útskýrt. Vatnsréttindin sem slík séu því enn á hendi ríkisins og lúti forræði forsætisráðuneytisins, sbr. II. kafli laga nr. 58/1998. Úrlausn stefnda Þjóðskrár hafði þannig bein áhrif á hagsmuni íslenska ríkisins, sem eiganda þjóðlendna og vatnsréttinda, sem hefði því samkvæmt stjórnsýslulögum átt að eiga beina aðild að málinu og vera gefinn kostur á að koma á framfæri sjónarmiðum sínum og athugasemdum. Í fimmta lagi telur stefnandi að þeir landeigendur sem eigi þær jarðir sem vatnsréttindin voru aðskilin frá hafi átt beinna hagsmuna að gæta í málinu. Þannig sé ljóst að stefnandi yfirtók aðeins hluta af vatnsréttindum í eigu landeigenda, þ.e. orkunýtingarréttinn, sbr. 49. gr. vatnalaga nr. 15/1923 með síðari breytingum, en önnur vatnsréttindi standi eftir hjá viðkomandi jarðeigendum. Þeir hafi því haft hagsmuna að gæta varðandi þá þætti vatnsréttindanna sem eftir stóðu. Auk þess sé ljóst að verði orkunýtingarréttindin metin sérstaklega í fasteignaskrá hljóti fasteignamatið á móti að lækka samsvarandi hjá viðkomandi landeigendum. Af þessu leiði að viðkomandi aðilar hafi haft beinna hagsmuna að gæta við úrlausn málsins og því hafi aðild þeirra verið nauðsynleg. Í sjötta lagi telur stefnandi síðan að mun fleiri aðilar hafi átt hagsmuna að gæta í umræddu máli en einungis umræddir hagsmunaaðilar á Fljótsdalshéraði. Ákvörðun um skráningu og mat aðskilinna þátta vatnsréttinda varði enda alla rétthafa slíkra réttinda um land allt. Sem dæmi um slíka rétthafa megi nefna ríki, sveitarfélög, orkufyrirtæki, landeigendur, afnotahafa, hagsmunasamtök eins og Samorku o.fl. Stefnandi telur að í svo þýðingarmiklu hagsmunamáli eins og því sem stefndi Þjóðskrá og innanríkisráðuneytið tóku til umfjöllunar hefði þeim, með hliðsjón af rannsóknarreglu stjórnsýslulaga og meginreglunnar um andmælarétt, borið að gefa öllum hlutaðeigandi aðilum kost á að gæta hagsmuna sinna og andmælaréttar áður en ný og áður óþekkt íþyngjandi ákvörðun yrði tekin. Í stað þess að setja málið í þann ólögmæta búning sem raun bar vitni, hefði verið rétt að stefndi Þjóðskrá hefði sent erindi til allra eigenda aðskilinna vatnsréttinda, hvar sem þau finnast á landinu, og tilkynnt þeim um að stefndi áformaði að taka ákvörðun um að slík réttindi skyldu framvegis vera skráð og metin. Eigendur aðskilinna vatnsréttinda hefðu þá, hver í sínu lagi, átt þess kost að koma að sjónarmiðum sínum og andmælum við þessari ráðagerð á grundvelli stjórnsýslulaga. Jafnframt hefði verið nauðsynleg og eðlileg stjórnsýsla að kynna þessa fyrirhuguðu breytingu öllum sveitarfélögum á landinu. Það sé einfaldlega ótækt að taka ákvörðun um breytingu á stjórnsýsluframkvæmd með þeim hætti að taka aðskilinn hluta vatnsréttinda í einu vatnsfalli og í eigu eins aðila, stefnanda, út fyrir sviga og skapa fordæmi með því. Með því hafi verið tekin ákvörðun sem bindi hendur allra annarra eigenda aðskilinna vatnsréttinda í landinu og verði andmælaréttur þeirra þannig einskis virði, enda sé úrskurður ráðuneytisins bindandi fyrir stefnda Þjóðskrá og framkvæmd í málaflokknum. Með hliðsjón af framansögðu telur stefnandi að slíkir annmarkar hafi verið á aðild málsins að nauðsynlegt sé að ógilda úrskurð innanríkisráðuneytisins. Að mati stefnanda braut málsmeðferð stjórnvalda í málinu gegn málshraðareglunni, sem er ein meginreglna stjórnsýsluréttarins. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skuli taka ákvarðanir í málum svo fljótt sem unnt sé. Þegar fyrirsjáanlegt sé að afgreiðsla máls muni tefjast beri að skýra aðila máls frá því og upplýsa um ástæður tafanna og hvenær ákvörðunar sé að vænta, sbr. 3. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Upphafleg beiðni stefnda Fljótsdalshéraðs hafi komið á borð stefnda Þjóðskrár hinn 18. júní 2008 en ákvörðun stefnda Þjóðskrár hafi ekki legið fyrir fyrr en 21. desember 2009, eða rúmu einu og hálfu ári síðar. Stefnandi hafi síðan kært umrædda ákvörðun til innanríkisráðuneytisins þann 19. mars 2010. Ráðuneytið hafi síðan óskað eftir umsögn stefnda Þjóðskrár í sama mánuði en sú umsögn hafi ekki borist fyrr en 8. október 2010, þ.e. rúmu hálfu ári eftir að hennar var óskað. Sveitarfélagið hafi síðan óskað eftir því að koma að sjónarmiðum sínum og því hafi verið gefinn kostur á því með bréfi, dags. 9. nóvember 2010. Umsögnin hafi borist skömmu síðar eða 15. nóvember 2010. Stefnandi hafi hins vegar hvorki fengið umsögn stefnda Þjóðskrár né stefnda Fljótsdalshéraðs í hendur fyrr en 26. apríl 2011 eða tæpum sjö mánuðum eftir að umsögn stefnda Þjóðskrár barst og sex mánuðum eftir að umsögn sveitarfélagsins barst. Ekki verður séð að neitt hafi réttlætt þær miklu tafir sem þannig urðu á því að veita stefnanda rétt til athugasemda við framangreindar umsagnir. Eftir að athugasemdir stefnanda bárust ráðuneytinu, 18. maí 2011, hafi síðan liðið rúmir níu mánuðir þar til úrskurðurinn var tilkynntur stefnanda eða hinn 13. febrúar 2012. Afgreiðsla málsins hafi þannig tekið í allt tæp fjögur ár hjá stjórnvöldum. Þar af hafi málið verið til meðferðar hjá innanríkisráðuneytinu í rétt tæp tvö ár, sem telja verði úr öllu hófi fram. Þá hafi stefnanda aldrei verið tilkynnt um ástæður tafanna og hvenær ákvörðunar væri að vænta, í samræmi við 3. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Með vísan til þessa telur stefnandi að um svo gróft brot á málshraðareglunni sé að ræða að varði ógildingu úrskurðarins. Í öllu falli styðji sú málsástæða aðrar röksemdir fyrir ógildingu vegna þeirra miklu annmarka sem voru á stjórnsýslumeðferð málsins. Stefnandi byggir á því, jafnvel þótt ekki verði fallist á framangreint og talið að málið hefði verið sett í réttan farveg af hálfu stefnda Þjóðskrár og aðild málsins hafi verið háttað með réttum hætti, að ekki sé lagaheimild fyrir þeim úrskurði innanríkisráðuneytisins að kveða á um að stefndi Þjóðskrá skuli skrá og meta umrædd vatnsréttindi í eigu stefnanda. Stefnandi leggur áherslu á það strax í upphafi að gera verði skýran greinarmun á annars vegar skráningu fasteignar, hluta hennar eða annarra sérstakra réttinda í fasteignaskrá, sbr. 3. gr. laga nr. 6/2001, og hins vegar ákvörðun fasteignamats fasteignar, sbr. 2. gr. laganna. Um sé að ræða tvo aðgreinda ferla og megi þannig nefna að tilteknar eignir séu undanþegnar fasteignamati, sbr. 26. gr. laganna, þótt þær eigi að skrá. Af þeim sökum sé því möguleiki á því að fasteign sé skráð fasteignaskráningu, án þess að eiginlegt fasteignamat hafi farið fram eða eigi að fara fram á eigninni. Hér megi sem dæmi taka að vitar séu almennt skráðir í fasteignaskrá án þess þó að þeir séu metnir til verðs, enda séu þeir sérstaklega undanþegnir fasteignamati, sbr. 9. tl. 26. gr. laga nr. 6/2001. Ástæðan fyrir þessari áréttingu sé einkum sú að innanríkisráðuneytið virðist í úrskurði sínum ekki gera greinarmun á þessum tveimur ferlum og telur þannig að 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978, sem gildi um mat tiltekinna réttinda, sæki „lagastoð til 2. mgr. sbr. 3. mgr. laga nr. 6/2001“. Hin tilvitnuðu ákvæði laganna gilda hins vegar um skráningu fasteigna og réttinda þeirra í fasteignaskrá, en ekki um mat þeirra. Ákvæði reglugerðarinnar geti því ekki sótt stoð í lagaákvæði sem gildi um annan feril en þann sem reglugerðarákvæðið gerir ráð fyrir. Stefnandi byggir á því að skráning vatnsréttinda í fasteignaskrá sé óheimil. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 6/2001 segi að í fasteignaskrá eigi að skrá allar fasteignir í landinu. Síðan segi að kjarni fasteignaskrár séu upplýsingar um lönd og lóðir og hnitsett afmörkun þeirra, mannvirki við þau skeytt og réttindi þeim viðkomandi. Í 1. mgr. 3. gr. segi að fasteign samkvæmt lögunum sé afmarkaður hluti lands, ásamt lífrænum og ólífrænum hlutum þess, réttindum sem því fylgja og þeim mannvirkjum sem varanlega sé við landið skeytt. Í 2. mgr. 3. gr. laganna sé síðan að finna nánari upplýsingar um það hvaða eindir eigi að skrá í fasteignaskrá, s.s. lönd, mannvirki, ræktun, hlunnindi og önnur réttindi tengd fasteignum. Þá megi jafnframt benda á að í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 6/2001 sé einungis gert ráð fyrir því að sveitarstjórn sé ábyrg fyrir því að stefnda Þjóðskrá berist upplýsingar „um lönd og lóðir og breytingar á þeim, svo og um öll mannvirki [...]“. Af umræddum lagaákvæðum megi ráða að einungis sé gert ráð fyrir því að í fasteignaskrá séu skráð lönd, mannvirki og réttindi, sem eru tengd þeirri fasteign sem verið sé að skrá. Kjarni fasteignaskrár sé enda lönd og lóðir og réttindi þeim viðkomandi. Það liggi í hlutarins eðli að þau réttindi sem stefnandi eigi í þessu máli, sem séu aðskilinn hluti vatnsréttinda (orkunýtingarréttindi), séu ekki tengd neinni fasteign í skilningi framangreinds ákvæðis. Þau réttindi, sem stefnandi eigi, séu þannig hvorki sjálfstæð fasteign né séu þau lengur tengd nokkurri fasteign. Í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 sé að finna heimild fyrir ráðherra til að ákveða nánari skráningu fasteigna og réttinda þeim tengdum. Í 1. gr. reglugerðar nr. 406/1978, sem fjallar um skráningu fasteigna, sé hvergi gert ráð fyrir því að aðskildir hlutar vatnsréttinda séu skráðir sérstaklega í fasteignaskrá. Þvert á móti komi það eitt fram að í fasteignaskrá skuli tilgreina nánar tilteknar upplýsingar um 1) lönd, 2) mannvirki, 3) eigendur og 4) bújarðir. Af orðalagi ákvæðisins megi ráða að kveðið sé með tæmandi hætti á um það hvaða upplýsingar eiga að vera í fasteignaskrá, sbr. orðalagið: „Skráning á fasteignum skal fela í sér nýjustu upplýsingar sem tiltækar eru um eftirtalin atriði.“ Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að það skorti með öllu lagaheimild til þess að skrá aðskilda hluta vatnsréttinda eina og sér í fasteignaskrá. Stefnandi byggir einnig á því að óheimilt sé að meta vatnsréttindi. Stefnandi hafi öðlast orkunýtingarréttindi tiltekinna landeigenda í Jökulsá á Dal, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá með samningi, dags. 13. desember 2005. Stefnandi eigi því ekki önnur réttindi í fasteignum umræddra landeigenda, heldur njóti einungis þeirra réttinda og beri þær skyldur sem fylgi því að vera rétthafi orkunýtingarréttinda sem aðskilin hafa verið viðkomandi fasteignum. Í 2. gr. laga nr. 6/2001 sé aðeins gert ráð fyrir því að eiginlegar fasteignirséu metnar fasteignamati. Mælt sé fyrir um nánari framkvæmd fasteignamats í V. kafla laganna. Í 1. mgr. 27. gr. laganna sé þannig mælt fyrir um þá meginreglu að skráð matsverð fasteignar skuli miðast við gangverð umræddrar eignar miðað við heimila og mögulega nýtingu á hverjum tíma. Sé gangverð fasteignar hins vegar ekki þekkt skuli matsverð ákveðið eftir bestu fáanlegri vitneskju um gangverð sambærilegra fasteigna með hliðsjón af tekjum af þeim, kostnaði við gerð mannvirkja, aldri þeirra, legu eignar með tilliti til samgangna, nýtingarmöguleikum, hlunnindum, jarðvegsgerð, gróðurfari, náttúrufegurð og öðrum þeim atriðum sem kunni að hafa áhrif á gangverð eignarinnar, sbr. 2. mgr. 27. gr. laganna. Jafnframt sé mælt fyrir um að bújarðir skuli metnar miðað við notkun þeirra til búskapar á meðan þær eru nýttar þannig, sbr. 3. mgr. 27. gr. laganna. Af 27. gr. verði því ráðið að fasteignir, sem háðar séu fasteignamati, eigi að meta heildstætt og taka tillit til þeirra þátta sem geta haft áhrif á verðmæti þeirra. Þannig sé ekki gert ráð fyrir því í lögunum að meta skuli til peningaverðs allar þær eindir sem skrá eigi fasteignaskráningu og lýst hafi verið að framan, s.s. ræktun, hlunnindi og önnur réttindi tengd fasteignum. Umræddar eindir eigi þannig aðeins að koma til skoðunar við heildarmat á verðmæti fasteignarinnar. Í 4. mgr. 27. gr. laga nr. 6/2001 sé að finna ákvæði sem mæli fyrir um að ráðherra sé heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um mat fasteigna, en í gildi sé áðurnefnd reglugerð nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat. Í 1. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar segi að taka skuli til sjálfstæðs mats, ásamt tilheyrandi mannvirkjum „hverja lóð og land, sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenningar eða merkja, þykir eðlilegt að telja afmarka eind“. Þá segi í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar að einstakir „þættir fasteignar“ skuli metnir til verðs. Því sé því ljóst að meginreglan, bæði samkvæmt lögunum og reglugerðinni, sé að meta eigi fasteignir til ákveðins matsverðs og við það matsverð eigi að taka tillit til ákveðinna þátta þeirrar fasteignar. Lögin geri hins vegar ekki ráð fyrir því að fasteignaréttindi ein og sér séu metin fasteignamati. Í 4. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar sé hins vegar gert ráð fyrir því að meta skuli sérstaklega „önnur fasteignaréttindi, er ekki fylgi neinni ákveðinni fasteign, svo sem vatnsréttindi [...] sem seld hafa verið undan jörðum og hefðu verið metin með jörðum, ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað“. Þá segi að aðeins skuli meta slík réttindi, að þau verði talin arðgæf þegar mat fer fram. Umrætt ákvæði reglugerðarinnar eigi rætur að rekja til ákvæðis eldri laga um fasteignamat nr. 28/1963 og hafi ákvæðið verið tekið orðrétt upp í reglugerð nr. 301/1969. Ákvæðið hafi hins vegar verið fellt úr lögum við gildistöku laga nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna en hafi lifað sjálfstæðu lífi í reglugerð nr. 406/1978. Stefnandi telur að orkunýtingarréttindi ein og sér geti ekki skoðast sem sjálfstæð fasteign í skilningi laga nr. 6/2001. Slík vatnsréttindi séu auk þess og eðli málsins samkvæmt ekki þáttur fasteignar, þar sem þau hafa verið sérstaklega skilin frá fasteign. Þar sem einungis eigi að meta eiginlegar og sjálfstæðar fasteignir til peningaverðs, skv. 2. og 27. gr. laga nr. 6/2001, telur stefnandi að ekki sé að óbreyttum lögum heimilt að meta sérstaklega þau aðskildu vatnsréttindi sem mál þetta snúi að. Ákvæði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 gangi því lengra en lög nr. 6/2001 geri ráð fyrir. Þar sem innanríkisráðuneytið byggi niðurstöðu sína á reglugerðarákvæði sem skortir lagastoð sé úrskurður ráðuneytisins ógildanlegur. Stefnandi byggir á því að vatnsréttindi í eigu stefnanda séu sérstaklega undanskilin fasteignamati. Jafnvel þótt talið yrði að orkunýtingarréttindi gætu talist sjálfstætt andlag fasteignamats telur stefnandi að hann reki rafveitu í almennri merkingu þess orðs og eigi því undanþáguákvæði 3. tl. 26. gr. laga nr. 6/2001 við um hin umdeildu vatnsréttindi. Í ákvæðinu sé mælt fyrir um að rafveitur, þar á meðal línur til flutnings raforku ásamt burðarstólpum og spennistöðvum, séu undanþegnar fasteignamati. Þó skuli meta eftir venjulegum reglum hús, sem reist séu yfir aflstöðvar og spennistöðvar, og þær lóðir er þau standa á. Stefnandi greiði fasteignaskatta af stöðvarhúsum fyrirtækisins. Ekki séu hins vegar greiddir fasteignaskattar af öðrum mannvirkjum vatnsaflsvirkjana, svo sem stíflum og stíflugörðum, aðrennslisgöngum og jarðgöngum hvers konar, aðveitu- og fráveituskurðum, fyrirstöðum og hleðslum. Þá séu heldur ekki greiddir slíkir skattar af vegum á virkjunarstað sem séu nauðsynlegir m.a. til eftirlits og viðhalds. Þá séu ekki greidd fasteignagjöld af raflínum og rafmöstrum. Allt séu þetta mjög kostnaðarsöm mannvirki og nauðsynlegir þættir til orkuöflunar. Stefnandi telur augljóst að tilgangur 3. tl. 26. gr. laga nr. 6/2001 sé sá að undanskilja eignir fasteignamati sem nauðsynlegar séu til framleiðslu og dreifingar á raforku, aðrar en nánar tiltekin hús og lóðir undir þeim. Þar sem orkunýtingarréttindi séu frumforsenda fyrir starfsemi rafveitu telur stefnandi að þau falli ótvírætt undir undanþáguákvæðið. Þá megi auk þess nefna að vatnsréttindi séu ekki sérstaklega talin upp í ákvæðinu sem þáttur í starfsemi rafveitu sem meta beri fasteignamati. Stefnandi byggir einnig á því að skilyrði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 séu ekki uppfyllt og telur að jafnvel þótt 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 teljist hafa lagastoð og hin umdeildu vatnsréttindi séu ekki sérstaklega undanþegin fasteignamati, séu skilyrði 4. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar í öllu falli ekki uppfyllt. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins þurfi vatnsréttindin í fyrsta lagi að hafa verið metin með jörðum ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað og í öðru lagi að þau yrðu talin arðgæf þegar mat fer fram. Stefnandi telur að með áskilnaðinum um að réttindin hefðu verið metin með jörðum ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað, sé átt við að vatnsréttindin yrðu að hafa verið metin með jörðum áður en þau voru skilin frá. Umrædd vatnsréttindi hafi hins vegar aldrei verið metin sérstaklega með þeim jörðum sem þau voru skilin frá. Ef slík réttindi hefðu verið metin með jörðunum hefði fasteignamat þeirra eðli máls samkvæmt átt að lækka sem nemur þeim réttindum við framsal þeirra. Það hafi hins vegar ekki gerst og því sé ljóst að forsendur fyrir beitingu ákvæðisins séu ekki fyrir hendi. Þá telur stefnandi að með síðara skilyrðinu sé átt við það að meta eigi umrædd réttindi þegar þau séu farin að skapa umráðaaðilanum eða eigandanum arð. Vatnsréttindi séu hluti þeirra réttinda sem afla þurfi til þess að raforkuvinnsla geti átt sér stað. Kaup á þeim réttindum þýði ekki að frá þeirri stundu séu þau arðgæf í hendi raforkuframleiðandans. Þannig geti slík réttindi svo áratugum skipti verið ónýtt og án þess að þau skapi rétthafa nokkurn arð. Í tilviki Kárahnjúkavirkjunar sé ljóst að hér sé um stærsta raforkuver landsins að ræða og að sama skapi sé framkvæmda- og fjármagnskostnaður mikill. Af honum beri stefnandi áhættu en landeigendur, eða viðkomandi sveitarfélög, enga. Þannig séu kaup á hluta vatnsréttinda viðkomandi fasteigna aðeins hluti af framkvæmdakostnaði við raforkuframleiðslu og sölu sem ætlað sé að standa undir þeim fjármagnsskuldbindingum sem fylgi byggingu stórra raforkuvera. Að mati stefnanda sé fullkomlega óeðlilegt að afmarkaður hluti vatnsréttinda, sem hluti af slíkri heild, skapi sérstakan skattstofn fyrir einstök sveitarfélög. Þá sé mjög umdeilt hvenær vatnsréttindi geta talist arðgæf, en samkvæmt orðanna hljóðan sé það ekki fyrr en réttindin séu farin að gefa umráðaaðilanum eða eigandanum arð. Í öllu falli telur stefnandi að umrætt skilyrði sé verulega óskýrt og beri að skýra þann óskýrleika honum í hag. Stefnandi mótmælir því sem fram er haldið af stefndu og byggt er á í úrskurði innanríkisráðuneytisins, að á grundvelli ákvæða vatnalaga eigi að fara um aðskilin vatnsréttindi eins og fasteignir að öllu leyti. Fyrir gildistöku laga nr. 132/2011 hafi sagt í 1. mgr. 16. gr. vatnalaga að þegar vatnsréttindi séu látin af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, fari eftir reglum um landakaup. Eftir gildistöku laga nr. 132/1922 segi nú í 2. mgr. 15. gr. vatnalaga að séu vatnsréttindi framseld án þess að eignarréttur að landareign sé jafnframt framseldur fari um réttarvernd þeirra samkvæmt ákvæðum þinglýsingarlaga að því er varðar fasteignir. Stefnandi telur fráleitt að túlka umrætt ákvæði með svo rúmum hætti að allar efnisreglur um fasteignir eigi við um aðskilin vatnsréttindi, til þess að svo hefði átt að vera hefði þurft að orða ákvæðið með mun afgerandi hætti. Þá mótmælti hann því að tilvísun stefndu til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 562/2008 eigi við í máli þessu þar sem dómurinn varði túlkun á vatnalögum áður en ákvæðum þeirra var breytt eftir gildistöku laga nr. 132/2011, en þá hafi réttarverndin ekki sérstaklega verið takmörkuð við þinglýsingalögin eins og nú sé gert. Stefnandi vísar til þess að það sé fordæmalaust að vatnsréttindi ein og sér hafi verið skráð eða metin sérstöku fasteignamati hér á landi og þetta feli í sér ólögmæta breytingu á stjórnsýsluframkvæmd. Stefnandi hafi farið með og öðlast aðskilin vatnsréttindi á ýmsum stöðum á landinu og hafi yfirleitt greitt fyrir þau eða fengið afnot af þeim fyrir eingreiðslu. Þau vatnsréttindi sem hann hafi öðlast með þessum hætti hafi aldrei verið skráð eða metin í fasteignaskrá og hann hafi ekki greitt fasteignagjöld til viðkomandi sveitarfélaga fyrir réttindin. Hér megi sem augljóst dæmi nefna umfangsmikil orkunýtingarréttindi sem stefnandi hafi öðlast vegna Blönduvirkjunar á árinu 1991. Með ákvörðun stefnda Þjóðskrár og úrskurði innanríkisráðuneytisins um að skrá og meta aðskilinn hluta vatnsréttinda í eigu stefnanda við Jökulsá á Dal hafi því verið vikið frá áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd. Þó skuli nefnt að undir rekstri málsins fyrir stjórnvöldum hafi stefndi Fljótsdalshérað nefnt þrjú dæmi sem stefndi taldi vera um vatnsréttindi sem hefðu verið skráð sérstaklega í fasteignaskrá, þ.e. landnr. 165-019 (Þjórsá-Vatnsréttindi) landnr. 154-131 (Vatnsréttindi Jökulsá) og landnr. 166-621 (Þjórsá vatnsrétt.). Hvað tvö fyrstnefndu dæmin varðar sé ljóst að engar þinglýstar heimildir búi að baki skráningu og í hvorugu tilfellinu liggi fyrir mat á réttindum því sé fullkomin óvissa um hvað sé skráð, hvaða réttindi og með hvaða hætti þær skráningar séu tilkomnar. Í síðastnefnda tilvikinu sé um að ræða skráningu á hlunnindum sem metin séu 6.530.000 kr. að fasteignamati. Umrædd skráning sé til komin í fasteignaskrá vegna kaupa íslenska ríkisins á eignarréttindum Títanfélagsins árið 1952. Á árunum 1914-1918 hafi Einar Benediktsson og Títanfélagið, keypt landsréttindi og vatnsréttindi ákveðinna jarða og hreppa við Þjórsá og Tungnaá. Í afsali séu réttindin tilgreind í á fjórða tug liða, bæði sem vatnsréttindi mismunandi jarða og hins vegar sem land og landsréttindi á ákveðnum svæðum. Afsalinu hafi verið þinglýst á árinu 1952 og hafi það þannig komist inn í þinglýsingarbækur og í kjölfarið inn í fasteignaskrá. Öll þessi réttindi, óháð eðli þeirra eða staðsetningu, séu svo skráð í fasteignaskrá undir eitt lands- og fastanúmer. Augljóst sé að umrædd skráning sé skráning yfir heildarréttindi Títanfélagsins og hafi skráningin verið færð inn í fasteignaskrá án sérstakrar skoðunar. Til viðbótar megi benda á að réttindin séu skráð sem „hlunnindi“, en orkunýtingarréttindi fallvatna séu ekki hlunnindi í almennri merkingu þess orðs. Í öllu falli sé ljóst að umræddu skjali hafi verið þinglýst þegar í gildi voru ákvæði laga nr. 28/1963 um fasteignamat, sem felld voru úr gildi með lögum nr. 94/1974. Samkvæmt ákvæðum fyrrgreinda laga var ekki gert að skilyrði að vatnsréttindi sem skilin væru frá jörðun hefðu verið metin með jörðum ef aðskilnaður hafði ekki átt sér stað, líkt og nú sé gert í 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að engin fordæmi séu fyrir því að skrá og meta vatnsréttindi ein og sér í fasteignaskrá, og þau dæmi sem nefnd séu hér að framan breyti ekki þeirri grundvallarstaðreynd. Þannig hafi stefndi Þjóðskrá enda aldrei tekið meðvitaða og raunverulega ákvörðun, fyrr en nú, um að skrá og meta þessi tilteknu réttindi. Ákvarðanir stjórnvalda í þessu máli feli því tvímælalaust í sér grundvallarbreytingu á stjórnsýsluframkvæmd, enda sé tekin ákvörðun um framkvæmd sem ekki hafi tíðkast hingað til. Einungis sé heimilt að breyta stjórnsýsluframkvæmd með settum lögum frá Alþingi eða eftir ströngum skilyrðum stjórnsýsluréttarins. Ef breyting á stjórnsýsluframkvæmd er ekki gerð með beinni lagaheimild verði hún að vera innan þeirra marka sem lagareglur setji og á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Þá verði að taka tillit til þess trausts sem þeir sem málið varði megi að réttu hafa á ríkjandi framkvæmd. Að auki þarf að kynna breytinguna, en slíkt sé mikilvægt svo unnt sé að tryggja að þeir sem hlut eigi að máli geti gert ráðstafanir í samræmi við væntanlega niðurstöðu stjórnvalda og gætt hagsmuna sinna. Þannig verði stjórnsýsluframkvæmd sem lengi hefur tíðkast ekki breytt svo að íþyngjandi sé á þeim grunni einum að málefnalegar ástæður búi þar að baki, heldur verður að taka slíka ákvörðun á formlegan hátt og kynna hana þannig að allir þeir sem breytingin varði geti gætt hagsmuna sinna. Tilgangurinn með þessum skilyrðum sé m.a. sá að tryggja jafnræði þeirra sem hin breytta stjórnsýsluframkvæmd taki til. Stefnandi telur að framangreind breyting á stjórnsýsluframkvæmd uppfylli ekkert framangreindra skilyrða. Þannig sé í fyrsta lagi ljóst að enginn lagagrundvöllur sé fyrir því að breyta umræddri stjórnsýsluframkvæmd. Í öllu falli sé ljóst að lagagrundvöllurinn sé verulega veikur og ótækt sé að byggja íþyngjandi breytingar á stjórnsýsluframkvæmd á svo veikum lagagrunni. Í öðru lagi sé ljóst að krafa stefnda Fljótsdalshéraðs um skráningu og mat hinna umdeildu vatnsréttinda hafi verið sett fram í þeim tilgangi einum að sveitarfélagið gæti skattlagt réttindin með álagningu fasteignagjalda. Slík sjónarmið geti ekki talist málefnaleg sem grundvöllur breytingar á stjórnsýsluframkvæmd. Í þriðja lagi hafi umrædd breyting á stjórnsýsluframkvæmd ekki verið kynnt með almennum hætti. Kynningu af því tagi verði að telja mikilvægt skilyrði slíkra breytinga, til þess að gæta að réttaröryggi borgaranna og lögaðila. Stefndi Þjóðskrá hefði að réttu lagi átt að kynna fyrirhugaða breytingu á stjórnsýsluframkvæmd, ekki einasta fyrir eigendum aðskilinna vatnsréttinda, heldur einnig fyrir öllum sveitarfélögum á landinu með samræmdum hætti. Stefnandi telur að enn mikilvægara hefði verið að standa að breytingunni með réttum hætti þegar litið sé til þess að með skráningu og mati hinna umdeildu vatnsréttinda muni verði til nýr tekjustofn fyrir fasteignaskatt, sbr. lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Í náinni framtíð sé því að óbreyttu líklegt að öll aðskilin vatnsréttindi, hvort sem sé til orkunýtingar eða annarra þarfa, verði skattlögð, án þess að sú breyting hafi verið kynnt hlutaðeigandi. Ákvörðun um að skrá og meta tiltekin fasteignaréttindisem aldrei hafi áður verið metin, hafi því mjög íþyngjandi áhrif á eigendur þeirra réttinda. Af þeim sökum hafi verið enn meiri ástæða til þess að stjórnvöld gættu meðalhófs við töku eins íþyngjandi ákvörðunar og um ræði í þessu máli, með því að sjá til þess að húnværi kynnt með réttum hætti og þeir sem breytingin varðaði gætu gætt hagsmuna sinna. Samkvæmt framansögðu er það mat stefnanda að stefndi Þjóðskrá hafi brotið gegn skilyrðum sem gildi um breytingu á stjórnsýsluframkvæmd, en slíkt feli auk þess í sér brot gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi telur að annmarkar þessir leiði til ógildingar á úrskurði innanríkisráðherra. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, einkum 2., 3., 14., 19., 26. og 27. gr. laganna. Jafnframt vísar stefnandi til reglugerðar nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat, með síðari breytingum. Þá vísar stefnandi til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 9., 11., 12., 13. og 14. gr. laganna. Kröfu um ógildingu úrskurðar innanríkisráðuneytisins styður stefnandi við 2. og 60. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þá aðallega 1. mgr. 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda Fljótsdalshéraðs: Varðandi málsástæður stefnanda um málsmeðferð meðstefndu Þjóðskrár Íslands og innanríkisráðuneytisins þá tekur stefndi Fljótsdalshérað fram að umdeild vatnsréttindi, sem dómkrafa stefnanda varði, hafi hvorki verið skráð né metin fasteignamati. Úrskurður meðstefndu og innanríkisráðuneytisins hafi ekki leitt til skráningar eignanna í fasteignaskrá. Málsástæðum stefnanda um að málsmeðferð meðstefndu samræmist ekki málsmeðferð við skráningu eigna, beri þegar af þeirri ástæðu að hafna í heild sinni. Til hliðsjónar vísar stefnda til 4. mgr. 114. eml. nr. 91/1991. Einungis komi því til skoðunar málsástæður um efnisleg skilyrði þess hvort vatnsréttindi sem getið sé í yfirlýsingum á dskj. 19, sbr. formála úrskurðar á dskj. 16, skuli skráð í fasteignaskrá og metin til fasteignamats. Með erindi stefnda Fljótsdalshéraðs, dags. 18. júní 2008, hafi verið gerð grein fyrir yfirferð sveitarfélagsins á matsskyldu fasteignaréttinda og kröfu um að mat á þeim réttindum færi fram. Í erindinu hafi verið óskað eftir því að meðstefnda tæki erindið, vegna hverrar eignar, til sjálfsstæðrar umfjöllunar. Þá hafi jafnframt verið óskað eftir þvíað samráð yrði haft við sveitarfélagið um hversu ítarlega gögn þyrftu að leggja fram og í hvaða formi. Erindi stefnda hafi tekið mið af þeirri óumdeildu aðstöðu, að ekki hafði komið fram erindi til sveitarfélagsins um skráningu umræddra vatnsréttinda, en þinglýst gögn um framsal vatnsréttindanna, hafi sýnt að réttindin höfðu í raun verið skilin frá jörðum og Landsvirkjun orðið eigandi þeirra. Skráning réttindanna hafi því ekki farið fram eftir reglulegri skráningarleið. Erindi stefnda hafi hins vegar verið sett fram í samræmi við meginreglu 1. mgr. 19. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna um að viðkomandi sveitarstjórn sé ábyrg fyrir því að Þjóðskrá Íslands berist upplýsingar um lönd og lóðir og breytingar á þeim, svo og um öll mannvirki sem gerð eru í umdæmum þeirra hvers um sig ásamt upplýsingum um breytingar á þeim og eyðingu þeirra. Meginreglur um starfsemi Þjóðskrár Íslands varðandi fasteignaskráningu komi fram í 1. og 4. gr. laga nr. 6/2001. Í 1. gr. sé kveðið á um yfirstjórn Þjóðskrár Íslands yfir fasteignaskráningu og í 4. gr. að fasteignaskráning skuli fela í sér nýjustu upplýsingar, sem á hverjum tíma séu tiltækar og fasteignina varði. Þá er í 5. gr. vísað nánar til skráningar í fasteignaskrá og til 7. gr. laganna sem kveður á um að Þjóðskrá Íslands annist gerð og viðhald fasteignaskráningar. Málsmeðferð meðstefndu standist að fullu kröfur laga nr. 6/2001. Meðstefndi hafi fellt álitamál um skráningu umdeildra vatnsréttinda í búning stjórnsýslumáls með aðild stefnanda, þar sem stefnandi hafi fengið ríkan andmælarétt og önnur réttindi við meðferð stjórnsýslumáls, skv. stjórnsýslulögum. Það stjórnsýslumál hafi verið hafið áður en lög nr. 83/2008, tóku gildi (gildistaka 1. janúar 2009), en sjónarmiðum stefnanda um þýðingu þeirrar lagabreytingar sé jafnframt hafnað að öðru leyti. Óháð lagabreytingu nr. 83/2008, sé ljóst að yfirstjórn meðstefnda feli í sér úrskurðarvald um að fasteignaskrá sé rétt færð, sbr. áðurnefndar meginreglur. Meðstefndi hafi því verið fyllilega bær til að úrskurða um að tilteknar tegundir eigna skyldi skrá í fasteignaskrá og meta til fasteignamats, sbr. úrskurðarorð dags. 21. desember 2009. Til hliðsjónar vísar stefndi til 3. mgr. 22. gr. laga nr. 6/2001 um rétt Þjóðskrár til að fá aðgang að gögnum, og afla upplýsinga um fasteigni og sannreyna þær. Eðli máls samkvæmt leiði slík málsmeðferð til stjórnsýslumáls, með tilheyrandi aðild fasteignareiganda og eftir atvikum sveitarfélags. Stefndi hafnar vangaveltum stefnanda, efst á bls. 6 í stefnu, um málsmeðferð sveitarfélaga þegar eigandi fasteignar hafi stofnað til eignar, framselt hana og nýr eigandi þinglýst rétti sínum, en því hafi ekki verið sinnt að tilkynna gerningana til sveitarfélags. Erfitt sé að sjá hvernig þessi sjónarmið eigi að leiða til ógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins. Stefnandi hafi í heild fengið mun umfangsmeiri og ítarlegri rétt til andmæla og til að koma að athugasemdum í málinu en ef farin hefði verið sú leið sem stefnandi bendi á. Aukinn réttur til andmæla teljist þannig almennt til góðra stjórnsýsluhátta. Þá vísar stefndi til þess að stefnandi hefði á þeim tæpu 5 árum sem málið hefur verið til meðferðar getað tilkynnt umdeildar eignir til sveitarfélagsins, en það hafi hann ekki gert. Stefndi byggir á því að málsmeðferð meðstefnda geti ekki leitt til ógildingar úrskurðar innanríkisráðuneytisins, dags. 10. febrúar 2012. Málsmeðferð meðstefnda hafi með engu móti gengið á réttindi stefnanda og allra meginsjónarmiða stjórnsýsluréttar verið gætt. Þannig sé sérstaklega vísað til meðalhófs og ítarlegrar rannsóknar á grunni víðtæks andmælaréttar. Í ljósi stjórnsýslulegrar stöðu meðstefnda og innanríkisráðuneytisins sé úrskurður ráðuneytis um staðfestingu á úrskurði meðstefnda í fullu samræmi við meginreglur stjórnsýsluréttar. Varðandi málsástæður stefnanda um aðild málsins fjallar stefndi í sex liðum. Stefndi vísar til þess að fyrstnefnda málsástæða stefnanda virðist í raun endurtekning í málsástæðum viðvíkjandi málsmeðferð meðstefnda, þ.e. að ekki hafi verið heimilt að stofna til stjórnsýslumáls með aðild stefnda Fljótsdalshéraðs. Ákvarðanir viðvíkjandi skráningarskyldu og fasteignamat tiltekinna eigna varði réttindi og skyldur eiganda viðkomandi eignar og sveitarfélagsins þar sem eign er og sé í raun stjórnsýsluákvörðun sem varði réttindi og skyldur beggja aðila. Það geti svo farið eftir umfangi og eðli málsins hversu ríkan andmælarétt aðilar fái. Sýnt sé að aðilar málsins hafi notið fyllstu stjórnsýsluréttinda þegar meðstefndi fjallaði um matsskyldu umdeildra vatnsréttinda. Þar fyrir utan geti ógilding stjórnsýsluúrskurðar vart byggst á því að meintur viðbótaraðili hafi verið að máli, en stefnandi hafi notið eigin réttar, skv. lögum. Stefndi byggir á því að óumdeilt sé að eignir, sem málsmeðferð meðstefndi, Þjóðskrár Íslands varðaði, hafi snúið að vatnsréttindum innan Fljótsdalshéraðs. Önnur sveitarfélög hafi ekki getað átt aðild að málinu. Fullyrðing stefnanda sé í raun rétt, en ekki verði séð hverju hún varði sjónarmið hans um ranga aðild. Úrskurður innanríkisráðuneytisins hafi einungis varðað vatnsréttindi innan Fljótsdalshéraðs. Í stefnu sé ranglega fullyrt að aðrir hafi verið eigendur vatnsréttinda sem umdeildur úrskurður nái til. Úrskurður meðstefnda vísi til vatnsréttinda á sérstökum yfirlýsingum, þar sem stefnandi sé tilgreindur framsalshafi. Úrskurður ráðuneytisins vísi til sömu réttinda. Þá bendir stefndi á að úrskurðarorð vísi beinlínis til vatnsréttinda sem skilin hafi verið frá jörðum. Með engu móti verður haldið fram að úrskurðurinn vísi til vatnsréttinda í þjóðlendum. Aðild íslenska ríkisins vegna fyrirsvars fyrir þjóðlendur geti með engu móti átt við. Úrskurðarorð umdeilds úrskurðar vísi til vatnsréttinda sem skilin hafa verið frá jörðum og stefnandi hafi fengið framseld, skv. berorðum yfirlýsingum á dskj. nr. 19. Ekki verði talið að eigendur viðkomandi jarða hafi getað átt aðild að málinu eða skortur á aðkomu þeirra að málsmeðferð varði ógildingu. Bent er á að hafi nauðsyn verið á aðild þessara aðila, hefði aðild þeirra verið jafn nauðsynleg í dómsmáli þessu, sbr. 2. mgr. 18. gr. eml. nr. 91/1991, og þá rétt að vísa málinu frá án kröfu (ex officio. Þá hafnar stefnda sjónarmiðum stefnanda um aðild annarra en stefnanda og stefnda, Fljótsdalshéraðs. Varðandi tilvísun stefnanda til málsástæðna varðandi brot á málshraðareglu stjórnsýsluréttarins þá hafnar stefndi því alfarið að brot á málshraðareglu stjórnsýsluréttar geti leitt til ógildingar á umþrættum úrskurði. Löng málsmeðferð hafi í raun komið stefnanda vel í ljósi niðurstöðu málsins, enda hafa umþrætt réttindi ekki verið skráð. Tími málsmeðferðar, bæði hjá meðstefndu og innanríkisráðuneytinu, hafi í öllu falli leitt til ítarlegrar og vandaðrar ákvarðana töku á stjórnsýslustigum, þar sem hvert sjónarmið stefnanda hafi hlotið greinargóða umfjöllun. Varðandi tilvísun stefnanda til þess að ekki sé lagaheimild fyrir skráningu og mati aðskilinna vatnsréttinda, þá komi, að áliti stefnda fram raunverulegur efnislegur ágreiningur aðila undir málsástæðum um lagaheimild, þ.e. hvort vatnsréttindi skuli skráð og metin til fasteignamats í samræmi við gildandi löggjöf. Sjónarmið stefnanda um að málið hafi sérstöðu þar sem það varðar skráningu ,,aðskilinna vatnsréttinda“, séu að áliti stefnda einungis hugtaksfræðileg og hafi ekki sérstaka efnislega þýðingu samkvæmt þeirri löggjöf sem um ræðir. Stefndi telur úrskurð innanríkisráðuneytisins fjalla með vönduðum og ítarlegum hætti um sjónarmið stefnanda varðandi lagastoð fyrir skráningu og fasteignamati vatnsréttinda, sbr. lið 5.2 í úrskurðinum. Þá vísar stefndi einnig til umsagnar sinnar, dags. 1. apríl 2009, og athugasemda, dags. 15. nóvember 2010, einkum liðar iv. Þá sé sérstaklega vísað til greinargerðar meðstefndu, dags. 8. október 2010, varðandi lagastoð og samfellu í löggjöf og reglugerðarákvæða um málefnið, sjá bls. 4-8. Stefnda áréttar að lög nr. 6/2001 séu ekki ný heildarlöggjöf um skráningu og mat fasteigna, heldur sé þar um að ræða endurútgáfu á lögum nr. 94/1976, með áorðnum breytingum, sem hafi fengið téð númer. Þá áréttar stefndi að reglugerð nr. 406/1978 um fasteignaskráningu og fasteignamat komi í stað reglugerðar nr. 301/1969 um sama efni. Stefndi telur fullyrðingar stefnanda um umfjöllun innanríkisráðuneytisins um að 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 sé lagastoð fyrir 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 ekki standast, enda sé ekki litið til samhengis í umfjöllun í lið 5.2 í úrskurðinum. Í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 sé vísað í fasteignarhugtakið og greining á eindum þess, m.a. vísun í önnur réttindi tengd fasteignum. Ákvæði 2. gr. laganna kveði á um almennt fasteignamat fasteigna. Þar af leiðandi verði einstakar eindir metnar til fasteignamats. Samhengi 2. og 3. gr. leiðir til þess að lagastoð sé til þess að meta alla þætti sem taldir séu upp í 2. mgr. 3. gr., sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 451/1998 er varðað hafi veiðiréttindi sem skilin voru frá jörð. Stefnda vísar til sjónarmiða um samræmisskýringu laga og samkvæmt þeim sé skráning umdeildra vatnsréttinda réttmæt. Samanburður við undanþáguákvæði 26. gr. laga 6/2001 sýni vel lagaheimild fyrir skráningu og fasteignamati. Í greininni séu taldar upp ýmiss konar eignir sem margar séu ekki sjálfstæðar fasteignir, en teljist sérstakar eindir fasteignar samkvæmt 2. mgr. 3. gr. og því skráningarskyldar. Nauðsynlegt sé að tiltaka sérstaklega í lögum að eignirnar skuli ekki fasteignametnar, þar sem að þær teldust almennt sérstök eind innan fasteignarhugtaksins. Sjónamið stefnanda í máli þessu leiði í raun til þeirrar róttæku hugmyndar að ekki sé lagastoð fyrir fasteignamati á einstakar eindir fasteigna almennt. Það standist ekki. Stefndi telur augljóst að lagaheimild sé fyrir sjálfsstæðri skráningu og fasteignamati vatnsréttinda sem hafa verið skilin frá fasteign. Lög nr. 6/2001 verði ekki skýrð á annan hátt en að ef einstakir hlutar fasteignar eru skildir frá upprunalegu eigninni, með afnotarétti eða eignarrétti, sé lagagrundvöllur skráningar og mats ennþá skýr. Til áréttingar sé reglan tiltekin í 4. mgr. 5. gr. reglugerðar 406/1978, þar sem hún standi sem hluti löggjafar og hafi gert það samfellt frá 1935. Í stefnu sé byggt á því að sérstök skráning vatnsréttinda sem skilin hafa verið frá jörð, komi ekki til álita, enda fjalli 4. mgr. 5. gr. reglugerðar 406/1978, einungis um matsskyldu. Eðli máls samkvæmt standi lagaákvæði um matsskyldu eigna til þess að eignin verði einnig skráð. Það sé sjálfgefið og slíkt ákvæði skoðist sem sérregla sem gangi framar almennum ákvæðum, yrði 1. gr. reglugerðar 406/1978 skýrð þeirri þröngu skýringu sem stefnandi byggi á. Þá vísar stefndi til sjónarmiða um lögjöfnun, teljist vafi til staðar. Ákvæði 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 19/1923, hafi kveðið á um að fara skyldi eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landi fylgdi með. Í dómaframkvæmd hafi verið vísað til þess að þessi réttarstaða vatnsréttinda feli í sér að um vatnsréttindi skuli gilda reglur um fasteignir í öðru tilliti, eftir því sem við geti átt. Lögjöfnun sé því tæk. Breyting á orðlagi vatnalaga samkvæmt breytingarlögum nr. 132/2011 hafi ekki verið ætlað að breyta réttarstöðu vatnsréttinda. Stefndi bendir á að málatilbúnaður stefnanda sé háður þeim annmarka að stefnandi gefi sér forsendur um endanlegan frágang skráningar og fasteignamat umdeildra réttinda. Það standist ekki enda hafa réttindin hvorki verið skráð né metin til fasteignamats. Málatilbúnaður stefnanda sé því óskýr. Stefndi telur sýnt að umdeild vatnsréttindi hafi náttúruleg tengsl við þær jarðir sem þau fylgdu. Skráning á þeim forsendum komi til greina rétt eins og á einstökum eindum fasteigna sem séu í eigu annars en eiganda viðkomandi lands. Þá sé ljóst að nýting vatnsréttinda hvíli á því að til staðar séu mannvirki tengd landi, t.d. stífla á sérstakri lóð eða með lóðarréttindi. Slíkri fasteign fylgi í raun réttur til að nýta tiltekin vatnsréttindi og skráning á þeim grunni gæti komið til greina. Varðandi lagalega þýðingu vatnsréttinda þá telur stefnda að sjónarmið stefnanda um aðskilinn vatnsréttindi standist enga skoðun, og hafi enga stoð í umdeildum laga- og reglugerðarákvæðum um skráningu og mat fasteigna. Þvert á móti liggi fyrir í vatnalöggjöf að hugtakið vatnsréttindi vísi til margs konar heimilda til nýtingar á vatni, þ.m.t. séu orkunýtingarréttindi. Ákvæði fasteignamatslöggjafar um vatnsréttindi sem skilin hafa verið frá jörðum séu alveg hlutlaus um hvort vísað sé til réttar til nýtingar neysluvatns, orkunýtingar, réttar umfram heimilisnot eða annarra vatnsréttinda. Þýðing hugtaksins vatnsréttinda geri ráð fyrir því að ein nýting vatns útiloki eða geri aðra nýtingarmöguleika óvirka. Slíkar hugtaksfræðilegar vangaveltur hafi enga þýðingu um skráningar- og matskyldu umdeildra vatnsréttinda. . Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda um að umdeild vatnsréttindi séu undanþegin fasteignamati á grunni 3. tl. 26. gr. laga 6/2001. Vísað sé til þess að hugtakið rafveita vísi ekki til vatnsréttinda samkvæmt venjulegum skilningi á orðinu. Eðlileg skýring hugtaksins vísi til mjög þröngs flokks mannvirkja, en utan þess falla mannvirki sem séu ekki hluti veitustarfsemi eða beinlínis talin upp í ákvæðinu. Í öllu falli vísi hugtakið rafveita einungis til mannvirkja, en ekki lands og landsréttinda. Þá beri að hafa í huga að um undantekningarákvæði sé að ræða sem beri að skýra þröngt. Stefndi hafnar þeim fullyrðingum að tvö meginskilyrði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 séu ekki uppfyllt. Umdeild vatnsréttindi hafi verið hluti jarða áður en til framsals þeirra kom til stefnanda. Jarðir séu almennt metnar eftir reglu 3. mgr. 27. gr. laga 6/2001, þ.e. miðað er við notkun þeirra sem bújarða. Vatnsréttindi hverrar jarðar séu þar með hluti af mati hverrar jarðar sem bújarðar, þótt þau hafi ekki verið tilgreind sem sérstök eind. Það hafi verið eðlilegt áður en til nýtingar réttindanna kom. Aðskilnaður vatnsréttinda frá jörðunum hafi verið gerður vegna breytingar á nýtingu. Stefndi telur að vatnsréttindi sem séu nýtt til orkuframleiðslu í raun, óháð því hvort þau hafi verið skilin frá jörð eða ekki, séu matsskyld. Um þetta vísar stefndi til sjónarmiða meðstefndu um matsskyldu vatnsréttinda á jörðum þar sem séu heimarafstöðvar, og vatnsréttinda við Lagarfossvirkjun og Grímsárvirkjun, sbr. erindi Fljótsdalshéraðs 18. júní 2008. Stefndi telur að tilvísun til arðgjafar samkvæmt ákvæði 4. mgr. 5. gr.reglugerðar 406/1978, feli í sér undanþágu frá þeirri meginreglu að allar eignir skuli metnar til fasteignamats, sbr. m.a. 2. gr. laga 6/2001 og breytingu á ákvæðinu í fyrri löggjöf. Komi til vafi um arðgjöf eða arðgjafarmarkmið nýtingar, verði eigandi eignar að bera sönnunarbyrði. Stefndi telur að vísun í að réttindi séu arðgæf feli í sér að nýting þeirra gefi af sér tekjur eða í öllu falli að telja megi eðlilegt að af nýtingunni hafist tekjur. Eðli nýtingar réttindanna sé að hún geti almennt verið arðgæf til lengri tíma litið, óháð hreinum fjárhagslegum arði viðkomandi aðila eða rekstrarniðurstöðu frá ári til árs. Slík skýring reglunnar sé í samræmi við jafnræðisreglur og meginreglur laga um skráningu og mat fasteigna. Óumdeilt ætti að vera að eðli nýtingar umdeildra vatnsréttinda með Kárahnjúkavirkjun sé að réttindin teljist arðgæf. Til hliðsjónar sé lagt fram uppfært arðsemismat Kárahnjúkavirkjunar, dags. 21. janúar 2008, sem unnið hafi verið við lok framkvæmda, sbr. dskj. 30. Kárahnjúkavirkjun sé drifin af vatnsréttindum sem dómsmál þetta varði. Meðal helstu niðurstaðna sé að árlegur hagnaður virkjunarinnar sé 4.220.000.000 kr. á ári, m.v. verðlag 2008, fyrir skatta. Í minnisblaði Capacent um arðsemismatið, dags. 10. janúar 2008, hafi verið kynnt það álit að forsendur arðsemismatsins væru ,,óþarfleg varfærnar“, þ.e. að gera mætti ráð fyrir meiri hagnaði af virkjuninni. Varðandi sjónarmið stefnanda um ágalla á málsmeðferð þar sem ekki hafi verið fylgt reglum sem gildi um breytingar á stjórnsýsluframkvæmd, þá vísar stefndi til þess að lög nr. 6/2001 séu grundvöllur skráningar og mats fasteigna án þess að í lögunum sé að finna upptalningu á þeim eindum sem séu skráningar- og matsskyldar. Með breyttum þjóðfélagsháttum og breyttri nýtingu fasteigna skapist nýjar tegundir mannvirkja, hlunninda og fasteignarréttinda, sem teljist eindir innan fasteignarhugtaksins. Skráning nýrra tegunda eigna og fasteignamat þeirra sé ekki breyting á stjórnsýsluframkvæmd, heldur framkvæmd á almennum reglum laganna. Þá beri að hafa í huga að einstök sveitarfélög beri skyldur um öflun upplýsinga um breytingar á fasteignum sem skipti máli. Einstök sveitarfélög hafa í raun forræði á að fylgja eftir skráningu fasteigna innan viðkomandi sveitarfélags. Skráning og fasteignamat vatnsréttinda geti því ekki talist breyting á stjórnsýsluframkvæmd Þjóðskrár Íslands. Stefndi byggir á því að í raun feli niðurstaða hins umdeilda úrskurðar ekki í sér breytingu á stjórnsýsluframkvæmd samkvæmt skilgreiningu þess hugtaks. Verið sé að leiðrétta starfshætti í samræmi við gildandi löggjöf, um atriði sem meðstefnda, Þjóðskrá Íslands, hafi ekki haft forræði um að framkvæma með öðrum hætti á grunni sérstakra ákvarðana. Þá falli gildandi löggjöf ekki úr gildi þó rétt beiting löggjafar hafi misfarist hjá stjórnvöldum. Í því samandi sé bent á að ekkert bendi til að vankantar á skráningu og mati vatnsréttinda innan Fljótsdalshéraðs séu tilkomnir vegna meðvitaðra ákvarðana stefnda Fljótsdalshéraðs eða sveitarfélaga sem voru fyrirrennarar þess. Ef fallist yrði á að um breytingu á stjórnsýsluframkvæmd geti verið um að ræða, þá bendir stefndi á að breyting á stjórnsýsluframkvæmd hafi í raun ekki átt sér stað. Umdeild réttindi hafi ekki verið skráð eða metin. Hins vegar hafi átt sér stað vönduð málsmeðferð um skráningar- og matsskyldu umdeildra réttinda miðað við gildandi löggjöf sem telja mætti aðdraganda breytinga á stjórnsýsluframkvæmd. Eftir því sem ástæða sé til geti meðstefndi, Þjóðskrá Íslands, kynnt breytingar framkvæmdarinnar með almennum hætti þegar komi að skráningu og mati umdeildra réttinda, enda yrði það talið nauðsynlegt eða gert í því skyni að ástunda góða stjórnsýsluhætti. Fullyrðingum stefnanda um að mál þetta varði nýjan tekjustofn sveitarfélaga er mótmælt af stefnda. Fasteignaskattur sé gamall og rótgróinn tekjustofn, en líta megi á málið þannig að það varði bætta framkvæmd fasteignamats. Stefnda vísar til almennra reglna stjórnsýsluréttar um skilyrði ógildingar stjórnvaldsákvarðana. Ekki séu til staðar nokkrir þeir ágallar á málsmeðferð sem varði ógildingu, heldur sé þvert á móti ljóst að stefnandi sem aðili stjórnsýslumáls, í ljósi eignarhalds á umdeildum vatnsréttindum, hafi notið ýtrustu réttinda sem slíkur. Með engu móti hafi verið sýnt fram á að hugsanleg brot á málsmeðferðarreglum hafi nokkru varðað um niðurstöðu málsins. Meginálitaefni málsins, þ.e. efnislegur ágreiningur um skráningar- og matsskyldu umdeildra vatnsréttinda, hafi þannig fengið vandaða og ítarlega umfjöllun. Þá sé niðurstaða úrskurðar innanríkisráðuneytisins efnislega rétt. Í dómsmáli þessu komi ekki til skoðunar málsástæður stefnanda um ógildingu sem séu háðar því að framkvæmd skráningar og umdeilds fasteignamats liggi fyrir. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 129. og 130. gr. laga. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi lagarök þá vísar stefndi til laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, með áorðnum breytingum, sbr. einkum 1.-7. gr., III., IV. og V. kafla, meginreglur stjórnsýsluréttar um valdbærni og þýðingu valdsviðs stjórnvalda, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. reglur um aðild, rannsóknarreglu, andmælarétt, meðalhófsreglu og jafnræðisreglu. Þá vísar stefndi til vatnalaga nr. 15/1923, sbr. breytingarlög nr. 132/2011, einkum 15. gr. og 49. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Þjóðskrár Íslands Stefndi, Þjóðskrá Íslands, byggir sýknukröfu sína á því að ákvörðun stefnda og úrskurður innanríkisráðuneytis séu í einu og öllu í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Á þeim séu engir form- eða efnisannmarkar sem leitt geti til þess að þeir verði felldir úr gildi í heild sinni eða að hluta. Lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 94/1976 hafi verið breytt með lögum nr. 47/2000 og hafi meginmál breytingalaganna verið fellt inn í lög nr. 94/1976 og þau endurútgefin sem lög nr. 6/2001. Lög nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna séu þannig að stofni til frá árinu 1976. Samhliða breytingu á lögunum um skráningu og mat fasteigna árið 2000 hafi verið gerðar breytingar á þinglýsingalögum og lögum um brunatryggingar með lögum nr. 45/2000 og 40/2000. Með breytingarlögunum hafi verið stigið fyrsta skrefið til að mynda samhæft gagna- og upplýsingakerfi um allar fasteignir í landinu er nefndist Landskrá fasteigna. Landskrá fasteigna sé skilgreind sem gagna- og upplýsingakerfi sem samsett sé af einstökum skráarhlutum eftir eðli þeirra upplýsinga sem við eigi. Meginatriðið sé að skráningaraðilum hafi verið sett skýr hlutverk í sameiginlegri gagnavinnslu þar sem stefnt sé að því að hvert atriði sé aðeins skráð einu sinni og gangkvæmt flæði upplýsinga milli skráningaraðila skapi hagræði og veiti yfirsýn. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. nr. 6/2001 skuli skrá allar fasteignir í landinu í fasteignaskrá. Kjarni fasteignaskrár séu upplýsingar um lönd og lóðir, mannvirki við þau skeytt og réttindi þeim viðkomandi. Fasteignaskrá sé grundvöllur þinglýsingabókar fasteigna, mats fasteigna og húsaskrár Þjóðskrár og þannig úr garði gerð að hún nýtist sem stoðgagn í landsupplýsingakerfum. Saga breytinga á skráningu fasteignar skuli varðveitt í fasteignaskrá. Hvergi sé í lögum nr. 6/2001 að finna ákvæði sem undanskilur skráningu og mat vatnsréttinda sem hafi verið framseld og skilin frá fasteign. Það sé meginregla íslensks réttar að heimild til ráðstöfunar og nýtingar orkulindar fari saman við heimild til ráðstöfunar og nýtingar þeirrar fasteignar, þar sem orkulindina sé að finna, innan þeirra takmarka sem leiði af lögum og samningum. Þegar stefnda barst beiðni meðstefnda um skráningu og mat á vatnsréttindum stefnanda var í gildi 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Samkvæmt ákvæðinu fór eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi voru látin af hendi án þess að eignaréttur fylgdi. Efnisreglan sem fólgin var í ákvæðinu hafi verið túlkuð með þeim hætti að það væri vilji löggjafans að láta slík réttindi lúta sömu reglum og fasteignir, en ekki reglum sem gildi um óbein eignarréttindi í fasteignum annarra. Tilvísun 1. mgr. 16. gr. vatnalaga til reglnanna um landkaup hafi lengi verið túlkuð þannig að hún takmarkist ekki við það að fylgja beri formreglum um þinglýsingu við eignayfirfærslu fasteigna heldur feli hún jafnframt í sér að um vatnsréttindi skuli gilda reglur um fasteignir í öðru tilliti eftir því sem við geti átt. Vatnalögum hafi verið breytt með lögum nr. 132/2011 og sé framangreinda efnisreglu nú að finna í 2. mgr. 15. gr. vatnalaga, þar sem kveðið sé á um að séu vatnsréttindi framseld án þess að eignarréttur að landareign sé jafnframt framseldur fari um réttarvernd þeirra samkvæmt ákvæðum þinglýsingarlaga er varði fasteignir. Vatnsréttindi stefnanda lúta því sömu reglum og fasteignir. Óumdeilt sé að stefnandi sé eigandi þeirra vatnsréttinda sem ágreiningur málsins lúti að og hann hafi látið þinglýsa eignarréttindum sínum. Þau vatnsréttindi sem hér sé deilt um teljist sjálfstæð fasteignarréttindi í skilningi vatnalaga nr. 15/1923. Vatnsréttindi séu þar að auki óumdeilanlega réttindi tengd fasteignum í skilningi 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001, og sé því einboðið að þau skuli skrá sem sérstaka eind í fasteignaskrá. Hvorki vatnalög né lög um skráningu og mat fasteigna undanþiggi slík vatnsréttindi skráningu í fasteignaskrá. Stefnda hafi því verið rétt að samþykkja skráningu og mat þeirra vatnsréttinda jarða við Jökulsá á Dal sem aðskilin hafa verið jörðunum og framseld stefnanda. Því beri að sýkna stefnda, Þjóðskrá Íslands, af öllum kröfum stefnanda. Stefndi byggir á því Þjóðskrá Íslands beri að leitast við að skráning upplýsinga í fasteignaskrá séu sem næst raunástandi. Það markmið laganna komi skýrt fram í 4. gr. þar sem segi m.a. að skráning skv. 1. gr. á fasteignum skv. 3. gr. skuli fela í sér nýjustu upplýsingar, sem á hverjum tíma séu tiltækar og fasteignina varði. Þessu til marks fjalli 21. gr. sömu laga efnislega um endurskoðun þeirra upplýsinga sem á hverjum tíma séu skráðar í fasteignaskrá. Í greinargerð með lögunum um skráningu og mat fasteigna, nr. 94/1976, segi um 11. gr., sem sé efnislega samhljóða 21. gr. laganna, eftir breytingu þeirra með lögum nr. 47/2000, að þriðja málsgrein fjalli um heimildir eiganda eða annarra hagsmunaðila, t.d. sveitarstjórna, til að krefjast endurskoðunar á upplýsingum sem á hverjum tíma séu skráðar í fasteignaskrá. Þá segi orðrétt í greinargerðinni: „Stefna laganna er að upplýsingar skrárinnar séu á hverjum tíma eins nálægt sanni og kostur er og því er þessi heimild tilraun til að virkja hagsmuni mismunandi aðila til að koma þessu til leiðar.“ Sama stefna löggjafans búi jafnframt að baki heimildar 1. mgr. 31. gr. laga 6/2001 um að aðili, sem verulega hagsmuni geti átt í matsverði eignar og sætti sig ekki við skráð mat, geti krafist nýs úrskurðar um matið. Í greinargerð með 1. mgr. 20. gr. laga, nr. 94/1976, sem sé efnislega samhljóða, segi: „Greinin felur í sér almenna heimild aðila, sem hagsmuni getur átt í mati eignar, t.d. sveitarstjórnar eða eiganda, til að fá eign endurmetna hvenær sem er ef stofnunin telur um verulega hagsmuni vera að tefla. Meginstefna frumvarpsins að þessu leyti sé sú að heimild af þessu tagi opni leið til að virkja hagsmunaöfl sem orkað geti á skráningu og mat fasteigna í þá átt að hin opinbera skráning sé á hverjum tíma sem næst sanni.“ Það sé þannig í beinu samræmi við ótvíræðan löggjafarvilja sem sveitastjórn, eins og meðstefndi, njóti lagaheimildar til þess að eiga frumkvæði og á grundvelli eigin hagsmuna, að krefjast þess af stefndu Þjóðskrá Íslands að fasteignaréttindi verði færð í fasteignaskrá og metin, án samþykkis fasteignareiganda og án þess að skorað hafi verið á hann að skrá fasteign sína. Er því mótmælt sem röngu að 14. gr. laga nr. 6/2001 eigi hér við. Málatilbúnaði stefnanda sé því mótmælt sem röngum. Stefndi vísar til þess að óumdeilt sé að málsmeðferð stefndu og innanríkisráðuneytisins hafi tekið langan tíma. Í ákvörðun stefnda og í úrskurði ráðuneytisins sé gerð grein fyrir málsmeðferð og þeim töfum sem urðu á henni. Tafir sem kunna að hafa orðið á afgreiðslu stjórnsýslumáls varði ekki ógildi ákvörðunar. Þá sé því mótmælt sem röngu að ráðuneytið hafi ekki tilkynnt stefnanda um ástæður tafanna og hvenær ákvörðunar væri að vænta. Eins og sjá megi af úrskurði ráðuneytisins hafi ekki verið um ástæðulausar eða óhóflegar tafir að ræða, enda sé mál þetta fordæmalaust þar sem erindi af þessu tagi hafði ekki fyrr komið til kasta ráðuneytisins né stefndu. Stefndi mótmælir sem röngum málsástæðum stefnanda er lúti að því að ógilda skuli úrskurð innanríkisráðuneytisins sökum þess að annmarkar hafi verið á aðild stjórnsýslumálsins. Stefndi hafi frá upphafi sett málið í hefðbundna og vandaða málsmeðferð þar sem áhersla hafi verið lögð á að gæta allra meginreglna stjórnsýsluréttarins, svo sem tilkynninga um meðferð máls, upplýsingarétt, rannsóknarreglu, andmælarétt o.s.frv. Í raun hafi málsmeðferðin verið ítarlegri en almennt gerist í málum er lúti að skráningu nýrra og breyttra fasteigna, enda málið sérstætt. Stefndi bendir á að jafnframt verði að hafa í huga að meðstefnda, Fljótsdalshérað, hafi óskað þess að vatnsréttindi, sem áður tilheyrðu nánar tilgreindum jörðum, yrðu skráð í fasteignaskrá. Fyrir liggi að vatnsréttindi sem um ræðir hafi öll verið framseld stefnanda sem nú sé eigandi þeirra. Aðilar að stjórnsýslumálinu hafi því verið tveir, meðstefndi og stefnandi. Fjölmörg mál sem komi til úrlausnar hjá stjórnvöldum og dómstólum geti verið fordæmisgefandi. Sú staðreynd leiði ekki til þess að allir þeir sem kynnu að vera í sömu sporum teljist aðilar máls. Hugtakið „aðili máls“ hafi að geyma fremur fastmótaðan kjarna, þannig að aðili máls teljist sá sem ákvörðun er beint að. Taki hugtakið m.a. til kærenda stjórnvaldsákvarðana og annarra sem eigi sérstakra, verulegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn viðkomandi máls. Ljóst sé að aðrir en stefnandi eigi í þessu máli hvorki beinna né lögvarinna hagsmuna að gæta. Að því er varði matið á verulegum og sérstökum hagsmunum bendir stefndi á að þeir kunni að skarast. Um sérstaka hagsmuni gildi að þegar mjög margir eða nánast allir eigi sambærilegra hagsmuna að gæta af úrlausn máls séu hagsmunir flokkaðir sem almennir og því ekki til þess fallnir að skapa aðilastöðu í máli. Í fræðiritum hafi t.d. verið nefnt að allir greiðendur tekjuskatts í sveitarfélagi eigi hagsmuna að gæta þegar sveitarstjórn ákveður hvaða hundraðshluti verði lagður á tekjur í sveitarfélaginu til greiðslu útsvars innan þeirra marka sem ákvæði laga leyfa. Þeir teljist þó ekki aðilar þess máls þar sem um almenna hagsmuni sé að ræða. Með sama hætti verði hagsmunir annarra sem fengið hafa framseld vatnsréttindi að teljast almennir í þessu máli. Af þessu leiði að stefndi geti ekki fallist á það með stefnanda að aðrir eigi aðild að þessu máli og sé öndverðri málsástæðu stefnanda mótmælt sem rangri. Stefndi áréttar að ótvírætt sé að vatnsréttindi stefnanda njóta sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt 2. mgr. 15. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Einnig sé sú staðreynd áréttuð að þau hafi enn hvorki verið skráð né metin. Það sé þannig rangt að þau vatnsréttindi sem stefnandi hefur fengið framseld séu hvorki sjálfstæð fasteign né lengur tengd nokkurri fasteign. Tilvísun 2. mgr. 15. gr. vatnalaga til þinglýsingalaga hafi verið skýrð með þeim hætti að hún takmarkist ekki við það eitt að fylgja beri formreglum um þinglýsingu við eignayfirfærslu fasteigna heldur feli hún jafnframt í sér að um vatnsréttindi skuli gilda reglur um fasteignir í öðru tilliti eftir því sem við geti átt. Lögum nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna sé ætlað að halda utanum um öll fasteignaréttindi og eðli máls samkvæmt verði vatnsréttindi sem skilin hafa verið frá fasteign þar ekki undanskilin, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Öndvert við það sem stefnandi haldi fram verði að telja að eigi stefndi ekki að skrá og meta fasteignir í heild sinni, sem og önnur fasteignarréttindi, þ.m.t. vatnsréttindi, eins og ráð sé fyrir gert í lögum, verði Alþingi að breyta lögum og undanþiggja vatnsréttindi skráningu í fasteignaskrá og fasteignamati. Við setningu laga nr. 94/1976 hafi verið horfið frá því fyrirkomulagi að telja upp einstaka þætti fasteignarréttinda, sem skyldi skrá í fasteignaskrá, heldur var farin sú leið að vísa almennt til fasteignarhugtaksins. Samkvæmt lögunum séu engir þættir fasteignarréttinda undanþegnir skráningu, sbr. 1. og 3. gr. laga nr. 6/2001. Hins vegar séu í 26. gr. laganna taldar upp þær eignir sem undanþegnar eru fasteignamati og eru vatnsréttindi sem framseld hafa verið, án þess að eignarréttur að landareign fylgi með, ekki undanþegin fsteignamati. Stefndi telur það ekki eiga við rök að styðjast að skýra og ótvíræða lagaheimild skorti til að skrá vatnsréttindi stefnanda í fasteignaskrá. Grundvöllur skráningar og sérstaks mats á vatnsréttindum byggist á lögum nr. 6/2001. Af 2. mgr. 1. gr. laganna sé ljóst að andlag skráningar í fasteignaskrá sé fasteign og séu engin fasteignarréttindi undanskilin skráningunni. Í 1. mgr. 3. gr. laganna sé hugtakið fasteign skilgreint með hefðbundnum hætti þannig að enginn vafi getur leikið á því hvert sé andlag skráningarinnar. Í 2. mgr. 3. gr. laganna sé svo gert ráð fyrir því að fasteignir, hluta þeirra og einstök mannvirki skuli skrá sem sérstakar eindir í fasteignaskrá og í 3. mgr. 3. gr. sé að finna heimild til handa ráðherra til að skrá fleiri eindir fasteigna en taldar séu upp í 2. mgr. Vatnsréttindi sem framseld hafi verið, án þess að eignarréttur að landi fylgi með, falli tvímælalaust undir 3. gr. laganna eðli máls samkvæmt enda njóti þau sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga. Fasteignamatið, skv. 2. gr., byggist á framangreindum lagaheimildum sem séu bæði skýrar og ótvíræðar. Vatnsréttindi stefnanda séu skilgreind sem sjálfstæð fasteign í skilningi vatnalaga og beri því samkvæmt 2. gr. laga nr. 6/2001 að meta þau sérstaklega, enda séu þau ekki undanþegin mati samkvæmt 26. gr. laganna. Í lögum nr. 6/2001 sé farin sú eðlilega leið að leggja fasteignarhugtakið til grundvallar við fasteignamat. Ætti að undaskilja vatnsréttindi yrði að taka það sérstaklega fram í lögunum. Að því er varði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 þá sé greinin ekki sjálfstæður grundvöllur undir matsandlaginu sem sé fasteignin, heldur sé þar um „nánari ákvæði“ um framkvæmd laganna að ræða, sbr. 36. gr. laga nr. 6/2001. Af framangreindu megi ljóst vera að laga- og reglugerðarákvæði, sem liggi því til grundvallar að meta sérstaklega vatnsréttindi, séu bæði skýr og ótvíræð. Reglugerðin eigi sér skýra lagastoð. Það liggi því fyrir að heimildarþætti lögmætisreglunnar sé fullnægt. Stefndi áréttar að í lögum sé víða að finna lögfræðihugtök sem notuð séu án sérstakar skilgreiningar, rétt eins og merking þeirra eigi að vera öllum ljós. Fasteignarhugtakið hafi verið tekið sem dæmi um slíkt hugtak. Í máli því sem hér um ræðir hafi fasteignarhugtakið alveg skýra og ótvíræða merkingu og beri að leggja hana til grundvallar við úrlausn málsins. Þeirri málsástæðu stefnanda að hann sé undanþeginn fasteignamati skv. 3. tölulið 26. gr. laga nr. 6/2001, er mótmælt sem rangri af stefndu. Aðalreglan sé sú að hverja fasteign skuli meta til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma, sbr. 2. gr. laga nr. 6/2001. Túlka ber 3. tl. 26. gr. laganna þröngt í ljósi þess að hún sé undantekning frá þeirri meginreglu. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda er lúta að því að með úrlausnum stefndu og innanríkisráðuneytisins sé fólgin breyting á áratugalangri stjórnsýsluframkvæmd. Þegar stjórnvald móti tiltekna stjórnsýsluframkvæmd þá felist jafnframt í því að stjórnvald hafi nokkurt svigrúm til beitingar viðkomandi lagaákvæðis sem liggi framkvæmdinni til grundvallar, en svo sé ekki í því tilfelli sem hér um ræði. Fyrirmæli laga nr. 6/2001 er varði skráningu í fasteignaskrá eftirláti stefndu ekki neitt svigrúm eða mat, heldur sé kveðið á um tvímælalausa skyldu til skráningar réttindanna. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 mæli fyrir um að skrá skuli vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð í fasteignaskrá og meta þau til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma, svo sem mælt sé fyrir um í 2. gr. laganna. Það að ákvæðinu hafi ekki verið beitt áður feli ekki í sér að nú sé vikið frá fyrri stjórnsýsluframkvæmd þannig að valdið geti ólögmæti hinnar kærðu ákvörðunar enda feli ákvæðið í sér skyldu en ekki heimild. Með vísan til áðurgreindrar niðurstöðu innanríkisráðuneytisins, að skylda til skráningar vatnsréttinda stefnanda grundvallist á 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 og matsskylda þeirra grundvallist á 2. gr. þeirra sömu laga, fær stefnda vart séð að umfjöllun ráðuneytisins um ákvæði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978, sem fjallað var um í úrskurði ráðuneytisins í tilefni af umfjöllun stefnanda í kæru til ráðuneytisins, valdi því að hann sé ógildanlegur. Niðurstaða ráðuneytisins hafi ekki byggt á reglugerðinni heldur nefndum lagaákvæðum. Ljóst sé að lög sem réttarheimild séu æðri stjórnvaldsfyrirmælum. Stefndi vísar til áðurgreindra lagaraka er varða sýknukröfu. Kröfu um málskostnað styður stefnda við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Niðurstaða Í máli þessu er ekki ágreiningur um málsatvik og snýst ágreiningur fyrst og fremst um lagatúlkun varðandi skráningar- og matsskyldu umdeildra vatnsréttinda. Með úrskurði innanríkisráðuneytisins var ákvörðun stefnda Þjóðskrár Íslands frá 21. desember 2009 um skráningu og mat vatnsréttinda jarða við Jökulsá á Dal, sem aðskilin höfðu verið frá jörðunum og framseld stefnanda Landsvirkjum, staðfest. Um það er deilt hvort annmarkar hafi verið á aðild málsins, hvort við afgreiðslu málsins hjá stefnda Þjóðskrá Íslands hafi verið gætt réttra málsmeðferðarreglna, hvort ákvarðanir um að skrá og meta í fasteignamati vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörðum eigi sér lagastoð. Einnig er deilt um þýðingu þess að vikið sé frá áralangri stjórnsýsluhefð og hvortefnislegir annmarkar séu á úrskurði innanríkisráðuneytisins sem leiða eigi til ómerkingar hans. Innanríkisráðuneytið komst að þeirri niðurstöðu að 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 mæli fyrir um að skrá skuli vatnsréttindi sem skilin hafa verið frá jörð í fasteignaskrá og meta þau til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma svo sem mælt sé fyrir um í 2. gr. laganna. Á því er byggt í úrskurði innanríkisráðuneytisins að túlka beri 2. mgr. 3. gr. laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 til samræmis við 2. mgr. 15. gr. vatnalaga. Af þessu leiði að ákvæði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 sæki nú lagastoð til 2. mgr., sbr. 3. gr. laga nr. 6/2001, en í reglugerðinni sé mælt fyrir um nánari skráningu samkvæmt því sem fram komi í 2. mgr. 3. gr. laganna. Þessu er mótmælt af hálfu stefnanda sem byggir á því að ákvörðun ráðuneytisins skorti lagastoð. Hérlendis hafa orkunýtingarréttindi ein og sér ekki verðið skráð og metin fasteignamati og myndað grunn álagningar fasteignagjalda. Þá liggur ekki fyrir að komið hafi fram kröfur um slíkt af hálfu sveitarfélaga fyrr en með erindi stefnda Fljótsdalshéraðs til stefnda Þjóðskrár, dags. 18. júní 2009. Með því að skrá og meta vatnsnýtingarréttindi stefnanda yrði vikið frá áralangri stjórnsýsluframkvæmd, en skráning og mat hefur enn ekki farið fram á grundvelli úrskurðar innanríkisráðuneytisins. Varðandi aðild málsins þá byggir stefnandi á því að fleiri en stefndi Fljótsdalshérað hafi átt lögvarinna hagsmuna að gæta. Aðili máls telst sá sem ákvörðun er beint að og aðrir sem eiga sérstakra, verulegra, beinna og lögvarinna hagsmuna að gæta af úrlausn viðkomandi máls. Litið hefur verið svo á að þegar mjög margir eða nánast allir eigi sambærilegra hagsmuna að gæta af úrlausn máls séu hagsmunir flokkaðir sem almennir og því ekki til þess fallnir að skapa aðilastöðu í máli. Með sama hætti verða hagsmunir annarra sem fengið hafa framseld vatnsréttindi að teljast almennir í þessu máli. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á það með stefnanda að aðrir eigi aðild að þessu máli. Af hálfu stefnanda er byggt á því að miklir annmarkar hafi verið á málsmeðferð stefnda Þjóðskrár. Þá hafi stjórnsýslumeðferð málsins dregist úr hófi og brjóti það gegn málshraðareglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi telur brotið svo alvarlegt að valdið geti ógildingu. Þó að mál þetta sé flókið og miklir hagsmunir í húfi verður fallist á að stjórnsýslumeðferð þess hafi tekið of langan tíma og að því leyti verið andstæð ákvæðum stjórnsýslulaga, sbr. 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þetta leiðir þó ekki eitt og sér til ógildingar úrskurðarins eins og byggt er á af hálfu stefnanda. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að andmælaréttur hafi verið virtur við meðferð málsins. Þá byggir stefnandi á því að málsmeðferð hafi verið í ósamræmi við lög nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna, sbr. 1. mgr. 14. gr. laganna. Stefndu séu ósammála um lagagrundvöll hennar, stefndi Fljótsdalshéraðs telji málsmeðferðina byggjast á 19. gr. laganna, en stefndi Þjóðskrá Íslands byggi á 21. gr. sömu laga. Stefnandi telur að stefndu Fljótsdalshérað og Þjóðskrá Íslands hafi farið út fyrir valdsvið sitt við meðferð málins og málið verið sett í ferli hjá stefnda Þjóðskrá Íslands sem sé án lagastoðar. Augljóst sé af ákvæðum 14. gr. laga nr. 6/2001 að lögin geri ráð fyrir frumkvæði eiganda fasteignar vegna skráningar hennar eða breytinga á skráningu. Þjóðskrá hafi fært beiðni stefnda Fljótsdalshéraðs í búning stjórnsýslumáls milli stefnanda og stefnda Fljótsdalshéraðs og stefndu séu ekki sammála innbyrðis um það á hvaða lagagrundvelli málsmeðferð stefnda, Þjóðskrár hafi byggst. Stefnandi telur rangt að Þjóðskrá beri ábyrgð á því að fasteignir séu réttilega skráðar, hið rétta sé að það séu sveitarfélög sem beri þá ábyrgð, sbr. 19. gr. l. 6/2001. Málsmeðferð stefnda, Þjóðskrár Íslands, hafi ekki verið samræmi í við 21. gr. laganna sem falli efnislega um endurskoðun þeirra upplýsinga sem á hverjum tíma séu skráðar í fasteignaskrá og hafnar því að 19. gr. sömu laga geti átt við þar sem hún fjalli ekki að neinu leyti um það hvernig skrá eigi nýjar eignir í fasteignaskrá. Stefnandi byggir á því að þegar málsmeðferð stjórnvalds skorti lagastoð og sé reist á ólögmætum grundvelli sé ekki hægt að komast hjá því að ógilda ákvörðun stjórnvalds. Hvergi sé í lögunum að finna ákvæði sem heimili sveitarfélagi að eigin frumkvæði og vegna eigin hagsmuna að leggja fram umsókn til Þjóðskrár um að tiltekin fasteignaréttindi sem áður hafi ekki verið metin verði skráð og metin. Lögin séu hins vegar fáorð um það hvernig við skuli brugðist þegar fasteignareigandi neitar beiðni byggingarfulltrúa um skráningu eignarinnar. Stefnandi telur hins vegar að byggingarfulltrúi verði ávallt að reyna til þrautar að fá fasteignareiganda til að skrá fasteign sína, en verði hann ekki við þeirri áskorun geti byggingarfulltrúi að eigin frumkvæði forskráð upplýsingar í stofnhluta fasteignaskrár í samræmi við 11. gr. laganna og reyni þá á hvort stefndi Þjóðskrá staðfesti umræddar upplýsingar. Þá telur stefnandi rökstuðning í úrskurði innanríkisráðuneytisins ekki fá staðist. Stefndi Fljótsdalshérað telur að það sé á valdsviði stefnda, Þjóðskrár Íslands, að taka ákvarðanir um skráningu og mat fasteigna og stuðla að réttri skráningu hvaðan sem ábending um ranga skráningu kunni að koma og stofnunin hafi fullt vald til að taka slíka ákvörðun. Þar fyrir utan telji stefndi Fljótsdalshérað að 19. gr. laga nr. 6/2001 feli í sér að sveitarfélagi sé bæði rétt og skylt að hlutast til um það að Þjóðskrá skrái og meti fasteignir með réttum hætti innan sveitarfélagsmarka. Þetta hlutverk sé falið sveitarfélögum vegna þekkingar þeirra á staðháttum, víðtæku hlutverki á sviði skipulags- og byggingarmála og vegna hagsmuna þeirra af réttu fasteignamati. Óháð þessu beri stjórnvöldum eðli máls samkvæmt að hlutast til um rétt fasteignamat þótt formlegar tilkynningar berist ekki frá eigendum. Af hálfu stefnda Þjóðskrár Íslands er á því byggt að stefndi, Þjóðskrá Íslands, beri að leitast við að skráning upplýsinga í fasteignaskrá séu sem næst raunástandi og það markmið laganna komi skýrt fram í 4. gr. laga nr. 6/2001, þar sem segi m.a. að skráning skv. 1. gr. á fasteignum skv. 3. gr. skuli fela í sér nýjustu upplýsingar, sem á hverjum tíma séu tiltækar og fasteignina varði. Þessu til marks fjalli 21. gr. sömu laga efnislega um endurskoðun þeirra upplýsinga sem á hverjum tíma séu skráðar í fasteignaskrá. Í greinargerð með lögum um skráningu og mat fasteigna, nr. 94/1976, segi um 11. gr., sem sé efnislega samhljóða 21. gr. laganna, eftir breytingu þeirra með lögum nr. 47/2000, að þriðja málsgrein fjalli um heimildir eiganda eða annarra hagsmunaðila, t.d. sveitarstjórna, til að krefjast endurskoðunar upplýsinga sem á hverjum tíma séu skráðar í fasteignaskrá. Sama stefna löggjafans búi jafnframt að baki 1. mgr. 31. gr. laga nr. 6/2001 um að aðili, sem verulega hagsmuni geti átt í matsverði eignar og sætti sig ekki við skráð mat, geti krafist nýs úrskurðar um matið. Stefndi, Þjóðskrá Íslands, byggir síðan á því að það sé þannig í beinu samræmi við ótvíræðan löggjafarvilja sem sveitastjórn, eins og meðstefndi, njóti lagaheimildar til þess að eiga frumkvæði að því, og á grundvelli eigin hagsmuna, að krefjast þess af Þjóðskrá Íslands að fasteignaréttindi verði færð í fasteignaskrá og metin, án samþykkis fasteignareiganda og án þess að skorað hafi verið á hann að skrá fasteign sína. Þá eigi 14. gr. laga nr. 6/2001 ekki við hér. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2001 annast stefndi, Þjóðskrá Íslands, gerð og viðhald fasteignaskrár. Í 19. gr. laganna er mælt fyrir um það að viðkomandi sveitarstjórn sé ábyrg fyrir því að Þjóðskrá berist upplýsingar um lönd og lóðir og breytingar á þeim, svo og um öll mannvirki, sem gerð eru í umdæmum þeirra, hvers um sig, og breytingar á þeim og eyðingu þeirra. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 83/2008, lögum um breytingu á lögum nr. 6/2001, segir: „Hvað fasteignaskráningu varðar er í frumvarpinu lagt til að Fasteignamat ríkisins fari með yfirstjórn fasteignaskrárinnar í stað þess að annast fasteignaskráningu eins og kveðið er á um í núgildandi lögum. Markmið með þessari breytingu er að færa hlutverk Fasteignamats ríkisins enn frekar í þá átt að annast yfirstjórn og rekstur skrárinnar og vera þar með skráarhaldari og þróunar- og samræmingaraðili frekar en skráningarstofnun.“ Samkvæmt þessu verður að telja að það sé viðkomandi sveitarfélag sem beri ábyrgð á því að fasteignir séu réttilega skráðar. Í 1. mgr. 30. gr. laga nr. 6/2001 er mælt fyrir um það að Þjóðskrá Íslands skuli hlutast til um að allar nýjar eða breyttar eignir, sem upplýsingar berast um skv. 19. gr., skuli metnar frummati innan tveggja mánaða frá því að upplýsingar um þær bárust nema sérstakar ástæður hamli. Í 19. gr. laganna er hins vegar ekki fjallað um það hvernig eigi að skrá nýjar fasteignir í þjóðskrá. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 6/2001 getur Þjóðskrá, hvenær sem hún telur þörf á, látið endurskoða upplýsingar sem fyrir liggja um einstakar fasteignir, einstakar tegundir fasteigna eða fasteignir á tilteknum svæðum. Í 2. mgr. 21. gr. segir síðan að slík endurskoðun skuli jafnan fara fram ef sýnt er að upplýsingar í fasteignaskrá gefi ekki rétta lýsingu á fasteign eða fasteignum er um ræðir. Núverandi 21. gr. var áður 11. gr. laga nr. 94/1976 og í athugasemdum með frumvarpi sem varð að þeim lögum segir: „Greinin fjallar efnislega um endurskoðun þeirra upplýsinga sem á hverjum tíma eru skráðar í fasteignaskrá.“ Í 14. gr. laga nr. 6/2001 er mælt fyrir um það hvernig ný fasteign er stofnuð í fasteignaskrá viðkomandi sveitarfélags. Þar segir að umsókn um stofnun fasteignar í fasteignaskrá skuli leggja fram í viðkomandi sveitarfélagi. Stofnun fasteignar geti verið grundvölluð á samruna fasteigna eða skiptingu fasteignar, svo sem fjöleignar eða fjöleignarhúss. Umsókn skuli vera undirrituð af eiganda eða eigendum upprunafasteignarinnar og síðan er mælt nánar fyrir um það hvað skuli koma fram. Hvergi er í lögum um skráningu og mat fasteigna ákvæði sem heimilar sveitarfélagi að beina kröfu um skráningu og mat tiltekinna fasteigna til Þjóðskrár og lögin gera ráð fyrir frumkvæði eiganda fasteignar vegna skráningar hennar eða breytinga á skráningu. Undir þetta er tekið í úrskurði innanríkisráðuneytisins. Í úrskurði ráðuneytisins segir að samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 6/2001 annist Þjóðskrá Íslands gerð og viðhald fasteignaskráningar og skuli skráning á fasteignum fela í sér nýjustu upplýsingar sem á hverjum tíma séu tiltækar og fasteignina varðar, sbr. 1. mgr. 4. gr. sömu laga. Þannig beri Þjóðskrá Íslands ábyrgð á því að allar fasteignir sem falli undir 3. gr. laganna séu réttilega skráðar í fasteignaskrá. Í úrskurðinum er jafnframt vísað til 1. mgr. 30. gr. sömu laga sem mælir fyrir um að Þjóðskrá skuli svo hlutast til um að allar nýjar eða breyttar eignir sem upplýsingar berist um skuli metnar frummati innan tveggja mánaða frá því upplýsingar bárust. Í úrskurðinum segir síðan að lög um skráningu og mat fasteigna geri ekki beinlínis ráð fyrir að sveitarfélög beini sérstaklega beiðni um skráningu og mat tiltekinna fasteigna til Þjóðskrár að eigin frumkvæði. Sveitarfélagi sé hins vegar bæði rétt og skylt að koma á framfæri upplýsingum til Þjóðskrár Íslands telji það að tilteknar fasteignir séu ranglega skráðar. Síðan segir að fyrst og fremst beri að líta á erindi stefnda Fljótsdalshéraðs til stefnda Þjóðskrár þann 18. júní 2009 sem ábendingu um að tilteknar fasteignir væru ranglega skráðar og til slíkrar ábendingar hafi stefnda Þjóðskrá borið að taka afstöðu enda beri stofnunin ábyrgð á því að fasteignir séu réttilega skráðar og metnar í fasteignaskrá. Þrátt fyrir að í úrskurði innanríkisráðuneytisins segi að líta beri á umrætt erindi stefnda sem ábendingu segir hins vegar í niðurstöðu ákvörðunar Þjóðskrár að fallist sé á kröfu stefnda Fljótsdalshéraðs. Þannig er í rökstuðningi stefnda, Þjóðskrár Íslands, ekki byggt á því að um ábendingu frá stefnanda hafi verið að ræða. Þá kemur ekki fram í rökstuðningi í niðurstöðum úrskurðar innanríkisráðuneytisins, þar sem vísað er til 1. mgr. 30. gr. laga nr. 6/2001, að þar sé átt við upplýsingar sem berist skv. 19. gr. sömu laga. Af hálfu stefnda, Þjóðskrár Íslands, er hins vegar vísað til 1. mgr. 31. gr. sömu laga, en þar segir að aðili sem verulega hagsmuni geti haft af og sætti sig ekki við skráð mat geti krafist nýs úrskurðar Þjóðskrár Íslands um matið. Þá segir jafnframt að stefnda Þjóðskrá Íslands geti að eigin frumkvæði endurmetið einstakar eignir í því skyni að tryggja samræmt mat hliðstæðra eigna. Telja verður því að meðferð málsins hafi verið sett í farveg sem ekki sé beinlínis gert ráð fyrir í lögum nr. 6/2001 en með vísan til lögbundins hlutverks stefnda, Þjóðskrár Íslands, sbr. ber 4. gr. laga nr. 6/2001, er ekki fallist á að þetta valdi ógildi úrskurðar innanríkisráðuneytisins. Þá liggur fyrir að taka afstöðu til þess hvort lagaheimild sé fyrir þeim úrskurði innanríkisráðuneytisins að stefndi Þjóðskrá skuli skrá og meta umrædd vatnsréttindi í eigu stefnanda. Í lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 er mælt fyrir um tvö ferli, annars vegar skráningu fasteigna og hins vegar mat fasteigna. Fasteignaskrá er gagnasafn og grundvöllur þinglýsingar. Mat fasteigna er grundvöllur skattlagningar, svo sem fasteignaskatts og fleira. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 6/2001 segir að skrá skuli allar fasteignir í landinu og kjarni fasteignaskrár séu upplýsingar um lönd og lóðir og hnitsett afmörkun þeirra, mannvirki við þau skeytt og réttindi þeim viðkomandi. Í 2. mgr. 3. gr. laganna eru síðan tilteknar þær eindir sem skrá á í fasteignaskrá. Í 2. gr. laga um skráningu og mat fasteigna er mælt fyrir um að hverja fasteign skuli meta til verðs eftir því sem næst verði komist á hverjum tíma og nánar er kveðið á um í lögunum. Varðandi skilgreiningu á hugtakinu fasteign þá var með lögum nr. 6/2001 um að ræða aðra skilgreiningu en í fyrri lögum og segir í greinargerð að fyrri skilgreining hafi verið í ósamræmi við hefðbundna skilgreiningu á hugtakinu fasteign samkvæmt eignarrétti og auðkenningar á einstökum skikum jarða með landnúmerum. Skilgreining fylgi nú hefðbundinni skilgreiningu eignarréttar. Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 er hugtakið fasteign skilgreint sem afmarkaður hluti lands, ásamt lífrænum og ólífrænum hlutum þess, réttindum sem því fylgja og þeim mannvirkjum sem varanlega eru við landið skeytt. Síðan segir í 2. mgr. 3. gr. laganna að fasteignir, hluta þeirra og einstök mannvirki skuli skrá sem sérstakar eindir í fasteignaskrá svo sem hér segir: a) land, þ.e. hver sá skiki lands sem vegna sérgreinds eignar- eða afnotaréttar, hagnýtingar, auðkenna eða landamerkja getur talist sjálfstæð eind, b) mannvirki sem gert hefur verið í landi eða á eða verið við það tengt, c) séreignarhlutar í fjöleignarhúsum samkvæmt lögum um fjöleignarhús, d) hlutarmannvirkja ef um sérstaka notkun er að ræða, e) ræktun, f) hlunnindi, g) önnur réttindi tengd fasteignum. Síðan segir að ráðherra geti með reglugerð ákveðið nánari skráningu samkv. framsögðu og að skrá skuli fleiri eindir fasteigna en taldar eru upp í 2. mgr. Í 1. gr. reglugerðar nr. 406/1978, sem fjallar um skráningu fasteigna og réttinda þeim tengdra, kemur fram að í fasteignaskrá skuli tilgreina nýjustu upplýsingar um lönd, mannvirki, eigendur og bújarðir. Það leiðir ekki sjálfkrafa af skráningu fasteignar að hún verði metin fasteignamati, samanber 26. gr. laganna, en þar eru taldar upp eignir sem undanþegnar eru fasteignamati. Lagaheimild fyrir skráningu fasteigna er því víðtækari en heimild fyrir mati fasteigna. Samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 1. gr. laga nr. 6/2001 og 2. mgr. 3. gr. sömu laga er mælt fyrir um að skrá skuli réttindi sem tengd séu þeirri fasteign sem verið sé að skrá, en ekki er kveðið sérstaklega á um að skrá skuli ítök eða önnur fasteignaréttindi sem ekki fylgi ákveðinni fasteign. Af þessu má ráða að þar sé tæmandi talið hvaða upplýsingar eigi að skrá í fasteignaskrá. Fyrir liggur að stefnandi öðlaðist með samningi orkunýtingarréttindi tiltekinna jarða í Jökulsá á Dal, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá sem skilin voru frá viðkomandi fasteignum og tilheyra þessi orkunýtingarréttindi ekki lengur neinni ákveðinni fasteign. Eins og rakið hefur verið er í 2. gr. laga um skráningu og mat fasteigna mælt fyrir um að hverja fasteign skuli meta til verðs eftir því sem næst verði komist á hverjum tíma og nánar er kveðið á um í lögunum. Í V. kafla laganna er síðan mælt fyrir um fasteignamat og framkvæmd þess. Í 1. mgr. 27. gr. segir að skráð matsverð fasteignar skuli vera gangverð umreiknað til staðgreiðslu, miðað við heimila og mögulega nýtingu á hverjum tíma, sem ætla má að eignin hefði í kaupum og sölum í febrúarmánuði næst á undan matsgerð. Í 2. mgr. segir að sé gangverð fasteignar ekki þekkt skuli matsverð ákveðið eftir bestu fáanlegu vitneskju um gangverð sambærilegra fasteigna með hliðsjón af tekjum af þeim, kostnaði við gerð mannvirkja, aldri þeirra, legu eignar með tilliti til samgangna, nýtingarmöguleika, hlunninda, jarðvegsgerð, gróðurfari, náttúrufegurð og öðrum atriðum sem kunna að hafa áhrif á gangverð eignarinnar. Í 3. málsgrein segir að bújarðir skuli metnar miðað við notkun þeirra til búskapar meðan þær eru nýttar þannig. Loks segir í 4. mgr. 27. gr. laganna að ráðherra sé heimilt að setja í reglugerð nánari ákvæði um mat fasteigna. Ekki var sett ný reglugerð og í gildi er reglugerð nr. 406/1978. Telja verður að 2. mgr. 1. gr. laga nr. 6/2001 og 2. mgr. 3. gr. mæli fyrir um að einungis eigi að skrá réttindi sem tengd eru þeirri fasteign sem verið er að skrá. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins er á því byggt að túlka beri 2. mgr. 3. gr. laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 til samræmis við 2. mgr. 15. gr. vatnalaga og vísað er í því sambandi til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 562/2008. Dómur Hæstaréttar Íslands varðaði túlkun á vatnalögum fyrir þá breytingu sem gerð var á lögunum með gildistöku laga nr. 132/2011. Þá sagði í 1. mgr. 16. gr. vatnalaga um vatnsréttindi: „Nú eru vatnsréttindi af hendi látin án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, og fer þá eftir reglum um landakaup.“ Í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar Íslands segir að tilvísun 1. mgr. 16. gr. vatnalaga til reglna um landakaup takmarkist ekki við það eitt að fylgja beri formreglum um þinglýsingu við eignayfirfærslu fasteigna heldur feli hún jafnframt í sér að um vatnsréttindi gildi reglur um fasteignir í öðru tilliti eftir því sem við geti átt. Eftir gildistöku laga nr. 132/2011 varð breyting á þessu og segir nú í 2. mgr. 15. gr. vatnalaga: „Nú eru vatnsréttindi framseld án þess að eignarréttur að landareign sé jafnframt framseldur og fer þá um réttarvernd þeirra samkvæmt ákvæðum þinglýsingarlaga er varða fasteignir.“ Ekki er á það fallist að túlka beri ákvæðið með svo rúmum hætti að allar efnisreglur um fasteignir eigi við um vatnsréttindi sem skilin hafa verið frá jörðum enda tekið fram að um réttarvernd fari samkvæmt ákvæðum þinglýsingarlaga. Þau orkunýtingarréttindi stefnanda, sem um ræðir í máli þessu, falla ekki undir skilgreiningu 3. gr. laga nr. 6/2001 á því hvað sé sjálfstæð fasteign og eru ekki tengd neinni fasteign í skilningi tilvitnaðra ákvæða, en samkvæmt 2. gr. og 27. gr. laga nr. 6/2001 er aðeins gert ráð fyrir því að metnar séu fasteignamati eiginlegar fasteignir Ekki verður því fallist á þau rök stefnda, Þjóðskrár Íslands, að vatnsréttindi sem framseld hafi verið án þess að eignarréttur að landi fylgi með falli undir 3. gr. laga nr. 6/2006 og njóti sömu stöðu og sjálfstæð fasteign samkvæmt skilgreiningu vatnalaga og vatnsréttindi stefnanda séu sjálfstæð fasteign í skilningi vatnalaga og beri því samkvæmt 2. gr. laga nr. 6/2001 að meta þau sérstaklega. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins segir að sú niðurstaða ráðuneytisins að skv. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 skuli skrá vatnsréttindi eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma svo sem mælt sé fyrir um í 2. gr. laganna leiði jafnframt til þess að 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 sæki nú lagastoð til 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001, enda sé í reglugerðinni mælt fyrir um nánari skráningu samkvæmt því sem fram komi í 2. mgr. 3. gr. laganna. Í 4. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar segir: „Meta skal sérstaklega ítök og önnur fasteignaréttindi, er ekki fylgja neinni ákveðinni fasteign, svo sem vatnsréttindi, námuréttindi, veiðiréttindi, beitarréttindi og jarðhitaréttindi, sem seld hafa verið undan jörðum og hefðu verið metin með jörðum, ef aðskilnaður hefði ekki átt sér stað. Því aðeins skal meta þau réttindi að þau verði talin arðgæf, þegar mat fer fram.“ Þetta ákvæði reglugerðarinnar verður rakið til þess að ákvæði eldri laga um fasteignamat nr. 28/1963 hafði að geyma samsvarandi ákvæði og var það tekið orðrétt upp í reglugerð nr. 301/1969. Þegar lög nr. 94/1976 um skráningu og mat fasteigna voru sett var þetta ákvæði fellt út úr lögunum. Á grundvelli þessara laga setti fjármálaráðuneytið reglugerð um fasteignaskráningu og fasteignamat nr. 406/1978 sem enn er í gildi með breytingum sem gerðar voru 1986 og 1998. Í 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 voru síðan tekin upp óbreytt ákvæði 4. mgr. 3. gr. eldri reglugerðar um sama efni. Lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 94/1976 var síðar breytt með lögum nr. 47/200 og þau gefin út að nýju sem samnefnd lög nr. 6/2001. Í lögum nr. 6/2001 er ekkert sambærilegt ákvæði og 2. mgr. 8. gr. í lögum frá 1963. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins er á því byggt að reglugerð nr. 40/1978 haldi gildi sínu að svo miklu leyti sem hún sé í samræmi við ákvæði yngri laga nr. 6/2001 og að túlka beri 2. mgr. 3. gr. laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 til samræmis við 2. mgr. 15. gr. vatnalaga. Af þessu leiði að ákvæði 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 sæki nú lagastoð til 2. mgr., sbr. 3. gr. laga nr. 6/2001, en í reglugerðinni sé mælt fyrir um nánari skráningu samkvæmt því sem fram komi í 2. mgr. 3. gr. laganna. Tilvitnuð ákvæði, 2. mgr. 3. gr. laganna gilda um skráningu fasteigna og réttindi þeirra í fasteignaskrá. Ákvæði reglugerðarinnar gildir hins vegar um mat tiltekinna réttinda. Stefndu, Fljótsdalshérað og Þjóðskrár Íslands, byggja á því að ákvæðið eigi sér næga stoð í 3. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 auk þess sem stefndi, Þjóðskrá Íslands, vísar til 4. mgr. 27. gr. og 36. gr. laganna. Ekki er fallist á að samhengi 2. og 3. gr. laga nr. 6/2001 leiði til þess að lagastoð sé til þess að meta alla þætti sem taldir eru upp í 2. mgr. 3. gr. laganna. Ekki verður því fallist á það að ákvæði reglugerðarinnar um mat geti sótt stoð í lagaákvæði er gildi um annan feril en þann sem hún gerir ráð fyrir, en eins og áður er rakið er lagaheimild fyrir skráningu fasteigna víðtækari en heimild fyrir mati fasteigna. Meginreglan er sú að reglugerðarákvæði verði að eiga skýra stoð í lögum og megi ekki ganga lengra en kveðið sé á um í lögunum. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður að líta svo á að 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 skorti lagastoð. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður ekki talið að orkunýtingarréttindi stefnanda geti ein og sér skoðast sem sjálfstæð fasteign í skilningi laga nr. 6/2001 þar sem einungis er gert ráð fyrir því í lögunum að skrá og meta skuli eiginlegar fasteignir. Þá byggir innanríkisráðuneytið í úrskurði sínum á 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 406/1978 sem ekki verður talin eiga sér lagastoð samkvæmt því sem rakið hefur verið. Telja verður að ákvörðun um skráningu og mat vatnsréttinda sem skilin hafi verið frá jörðum í fasteignaskrá verði að byggjast á skýrum og ótvíræðum lagagrundvelli þar sem slík ákvörðun kann að hafa íþyngjandi áhrif á eigendur þeirra. Að öllu ofanskráðu athuguðu og virtu ber að fallast á kröfu stefnanda og ógilda úrskurð innanríkisráðuneytisins frá 10. febrúar 2012 í stjórnsýslumálinu nr. IRR10120871. Í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndu gert að greiða stefnanda sameiginlega málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn eins og kveðið er á um í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti máli Karl Axelsson hrl. Af hálfu stefnda Þjóðskrár Íslands flutti málið Soffía Jónsdóttir hrl. og af hálfu Fljótsdalshéraðs flutti málið Jón Jónsson hrl. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 10. febrúar 2012 í stjórnsýslumáli nr. IRR10120871. Stefndu, Þjóðskrá Íslands og Fljótsdalshérað, greiði stefnanda sameiginlega 2.400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 87/2007
Kærumál Aðild Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
A og H kröfðust þess aðallega að B og R yrði gert in solidum að fjarlægja viðbyggingu sem B hóf að reisa ofan á hús sitt samkvæmt byggingarleyfi frá R að viðlögðum dagsektum. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á því að útgáfa byggingarleyfisins hefði verið ólögmæt. R krafðist þess að aðalkröfunni yrði vísað frá dómi og var fallist á það með hinum kærða úrskurði. Talið var að skilja yrði málatilbúnað A og H svo að það væri málsástæða fyrir aðalkröfunni á hendur R að útgáfa byggingarleyfisins hefði verið ólögmæt og að þau óskuðu því eftir að fá einnig dóm á hendur R um skyldu til að fjarlægja viðbygginguna. Þar sem aðalkrafan átti rót sína að rekja til þess að B hefði hafið að reisa viðbygginguna á grundvelli byggingarleyfis R var talið hugsanlegt að sækja aðila saman í einu máli, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hins vegar gerðu A og H kröfu til þess að B og R fjarlægðu viðbygginguna in solidum og vísuðu um það til 2. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 án þess að ráðið yrði af málatilbúnaði þeirra hvernig slík krafa yrði höfð uppi á hendur B og R sameiginlega á grundvelli þess ákvæðis. Vegna vanreifunar á málatilbúnaði A og H að þessu leyti var kröfunni vísað frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2007, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila Reykjavíkurborgar um að vísa frá dómi aðalkröfu sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að leysa efnislega úr kröfunni. Þá krefjast þau kærumálkostnaðar. Varnaraðili Björn Andrés Bjarnason hefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka. Varnaraðili Reykjavíkurborg krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðilar dæmd til greiðslu kærumálskostnaðar. Kröfum aðila, málsatvikum og málsástæðum er lýst í hinum kærða úrskurði. Krefjast sóknaraðilar þess aðallega að varnaraðilum verði gert in solidum að fjarlægja viðbyggingu sem varnaraðili Björn Andrés hóf að reisa ofan á hús sitt að Suðurhúsum 4 í Reykjavík 2. ágúst 2006 samkvæmt byggingarleyfi varnaraðila Reykjavíkurborgar 28. júlí sama ár að viðlögðum 50.000 króna dagsektum til sóknaraðila. Til vara krefjast þau þess að viðurkennt verði að útgáfa byggingarleyfisins hafi verið ólögmæt. Í þessum þætti málsins krefst varnaraðilinn eingöngu að aðalkröfunni verði vísað frá dómi. Skilja verður máltilbúnað sóknaraðila svo að það sé málsástæða fyrir aðalkröfunni á hendur varnaraðila Reykjavíkurborg að útgáfa byggingarleyfisins hafi verið ólögmæt. Sóknaraðilar óski því eftir að fá einnig dóm á hendur Reykjavíkurborg um skyldu til að fjarlægja viðbygginguna. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 má sækja fleiri en einn í félagi ef dómkröfur þeirra eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Aðalkrafan á hendur varnaraðilum á rót sína að rekja til þess að varnaraðili Björn Andrés hóf að reisa viðbyggingu á grundvelli byggingarleyfis varnaraðilans Reykjavíkurborgar. Hugsanlegt er því að sækja aðila saman í einu máli. Sóknaraðilar gera hins vegar kröfu til þess að varnaraðilar fjarlægi viðbygginguna in solidum og vísa um það til 2. mgr. 56. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 án þess að ráðið verði af málatilbúnaði þeirra hvernig slík krafa verði höfð uppi á hendur varnaraðilum sameiginlega á grundvelli þess ákvæðis. Með þessari athugasemd en annars með vísun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Hver aðila skal bera sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 628/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi til föstudagsins 21. desember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Í greinargerð Ríkislögreglustjórans kemur fram að fimmtudaginn 22. nóvember 2007 hafi embætti Ríkislögreglustjóra borist kæra Skattrannsóknarstjóra ríkisins á hendur kærðu, A ehf. og B, byggð á bráðabirgðaskýrslu Skatt­rann­sóknar­stjóra vegna meintra skatta- og bókhaldsbrota framin í rekstri A ehf., kt. [...], á rekstrarárinu 2006 og janúar til og með ágúst rekstrarárið 2007. Kærða sé skráð stjórnarformaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi félagsins. Skatt­rann­sókn­ar­stjóra hafi þann 5. nóvember s.l. borist upplýsingar sem hafi vakið grunsemdir um að kærða hygðist fara úr landi, sbr. meðfylgjandi afrit bréfs C til Skatt­rann­sóknarstjóra. Þá komi fram í bréfi Skattrannsóknarstjóra til embættis Ríkislögreglu­stjóra dags. 22. nóvember s.l. að samkvæmt upplýsingum frá D, for­ráða­manni E ehf., hyggðist B, eiginmaður kærðu, fara til Póllands 21. nóvember. Meint brot kærðu séu eftirfarandi samkvæmt kæru frá Skattrannsóknarstjóra: 1. Vanræksla á færslu bókhalds og varðveislu bókhaldsgagna. Möguleg brot gegn 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr., laga um bókhald nr. 145/1994. 2. Vanræksla á skilum skattframtals og vanframtaldar rekstrartekjur. Skattframtali A ehf. var ekki skilað gjaldárið 2007, vegna rekstrarársins 2006. Samkvæmt bráðabirgðaskýrslu Skattrannsóknarstjóra nema vanframtaldar rekstrar­tekjur kr. 29.414.494, en möguleg rekstrargjöld kr. 11.907.834. Möguleg brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 109. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003. 3. Skil á efnislega röngum virðisaukaskattsskýrslum, vanræksla á að standa skil á virðisaukaskattsskýrslum, vanframtalin skattskyld velta og útskattur. Möguleg brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. 4. Vanræksla á að standa skil á greinargerðum um reiknað endurgjald og skila­greinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda af reiknuðu endurgjaldi, þ.m.t. tryggingagjalds. Vanræksla á að standa skil á skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launagreiðslna á lögmæltum tíma. Möguleg brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987 og 11. gr. laga um tryggingagjald nr. 113/1990. Rannsókn málsins hafi verið sett í forgang hjá Ríkislögreglustjóra og hafi hafist um leið og kæran hafi borist. Fyrirhugað sé að flýta rannsókn málsins og ákvarðanatöku um útgáfu ákæru eins og kostur sé. Í þágu rannsóknar málsins þyki, með vísan til þess sem að framan er rakið, brýna nauðsyn bera til að dómari leggi fyrir kærðu að halda sig á Íslandi allt til föstudagsins 21. desember n.k. kl. 16:00 Samkvæmt rannsóknargögnum málsins liggur fyrir kæra Skattrannsóknarstjóra vegna ætlaðra brota varnaraðila á almennum hegningarlögum, lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda og lögum um tryggingargjald. Sakarefnin eru skv. greinargerð Ríkislögreglustjóra umtalsverð og er varnaraðili því undir rökstuddum grun um refsiverða háttsemi. Þá liggja fyrir grunsemdir um að kærða og fjölskylda hennar muni hugsanlega fara af landi brott á næstunni. Er um það vísað til upplýsinga frá tengdaföður kærðu og fyrirsvarsmanni E ehf. Með vísan til þessa er hætta á að kærða fari af landi brott og komi sér þannig hjá rannsókn og eftir atvikum saksókn vegna hugsanlegra brota. Fulltrúi Ríkislögreglustjóra hefur lýst yfir að rannsókn málsins sé í forgangi og megi eftir atvikum ljúka henni innan tveggja eða þriggja vikna. Með hliðsjón af því, sbr. 110 gr., sbr. b-liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, verður fallist á kröfu Ríkislögreglustjóra um farbann yfir kærðu svo sem nánar greinir í úrskurðarorði. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærðu, X, kt. [...], er bönnuð brottför af Íslandi til föstudagsins 21. desember n.k. kl. 16:00.
Mál nr. 91/2016
Vörumerki Firma Einkahlutafélag Málshöfðunarfrestur Dagsektir
U ehf. krafðist þess að UMI ehf. yrði gert að fella úr firmaheiti sínu orðið „URSUS“ og að það yrði afmáð úr hlutafélagaskrá að viðlögðum dagsektum. Þá krafðist U ehf. þess að viðurkennt yrði að UMI ehf. væri óheimilt að nota heitið í atvinnustarfsemi sinni. Var deilt um það hvort U ehf. hefði höfðað mál þetta innan málshöfðunarfrests 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar bæri öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín fyrir dómstóli. Í ljósi þeirrar meginreglu bæri að skýra fremur þröngt en rúmt lagaákvæði sem fæli í sér undantekningu frá henni svo sem ákvæðið um sex mánaða málshöfðunarfrest í 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994. Þegar horft væri til skyldleika þeirrar starfsemi sem aðilar sinntu var talið að hætt væri við að þeim eða starfsemi þeirra yrði ruglað saman eða þeir tengdir saman. Með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki voru kröfur U ehf. teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar4. febrúar 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín fyrirdómstóli. Í ljósi þessarar meginreglu ber að skýra fremur þröngt en rúmt lagaákvæði,sem fela í sér undantekningu frá henni, svo sem ákvæðið um sex mánaðamálshöfðunarfrest í 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Aðþessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hansá þann hátt sem í dómsorði greinir.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður, þó þannig að dagsektir greiðist að liðnum 30 dögumfrá uppsögu dóms þessa að telja.Áfrýjandi,Ursus Maritimus Investors ehf., greiði stefnda, Ursus ehf., 800.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2015.Mál þetta varhöfðað með stefnu birtri 20. janúar 2015 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 27.október sl. Stefnandi er Ursus ehf., Túngötu 5, Reykjavík. Stefndi er UrsusMaritimus Investors ehf., Heiðarási 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess í fyrstalagi að stefndi verði dæmdur til að fella úr firmaheiti sínu orðið URSUS og þaðafmáð úr Hlutafélagaskrá að viðlögðum 50.000 króna dagsektum. Í öðru lagikrefst hann þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að notaheitið URSUS í atvinnustarfsemi sinni, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum,í léni, á heimasíðu sinni eða á annan hátt. Í þriðja lagi krefst hann þess aðviðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota í atvinnurekstri sínummynd af ísbirni á hvítum grunni inni í bláum hring ásamt orðunum „URSUSMARITIMUS INVESTORS“, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum, á heimasíðu sinnieða á annan hátt. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu aukmálskostnaðar.MálsatvikMeginágreininguraðila málsins snýr að notkun stefnda á orðunum „Ursus Maritimus Investors“ ífirmaheiti og atvinnustarfsemi sinni, þ.á m. því myndmerki sem vísað er til íkröfugerð stefnanda. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus.Stefnandivar stofnaður 28. október 2005 og er tilgangur hans fjárfestingarstarfsemi,kaup, sala, leiga og rekstur fasteigna, kaup og sala verðbréfa og lausafjár,þátttaka í öðrum atvinnurekstri, ráðgjafaþjónusta, lánastarfsemi og annarskyldur rekstur. Segir í stefnu að allt frá stofnun hafi stefnandi veriðáberandi í íslensku fjármála- og atvinnulífi. Stefnandi fékk orðmerkið „URSUS“skráð hjá Einkaleyfastofu 15. janúar 2010. Var merkið skráð í vöruflokk 36 enundir þann flokk fellur tryggingarstarfsemi, fjármálastarfsemi,gjaldmiðlastarfsemi og fasteignaviðskipti. Samkvæmt gögnum málsins fékkstefnandi 2. febrúar 2015 skráð í sama flokk orðmerkið „URSUS INVESTORS“ ogmynd af ísbirni með orðinu „URSUS“. Í stefnu segir að stefnandi hafi í áraraðirnotast við þetta myndmerki, svo sem á heimasíðu og öðru kynningarefni. Þáliggur fyrir að stefnandi er eigandi lénsins ursus.is frá og með skráningu þess2. júlí 2009. Stefndivar stofnaður 12. mars 2013 og bar upphaflega heitið AB343. Heiti stefnda varbreytt í „Ursus Maritimus“ á hluthafafundi í félaginu 10. apríl 2013. Varbreytingin auglýst í Lögbirtingablaði 8. maí þess árs. Heiti stefnda var ennbreytt á hluthafafundi 18. júní 2014, nú í „Ursus Maritimus Investors“, og varbreytingin auglýst í Lögbirtingablaði 29. júlí þess árs. Skráður tilgangurstefnda er eign, leiga og rekstur fasteigna, kaup, sala og eignarhaldverðbréfa, lánastarfsemi, önnur fjármálastarfsemi og skyldur rekstur. Samkvæmtþví sem fram kemur í greinargerð stefnda lét hann gera nafnspjöld, bréfsefni ogmyndmerki fyrir félagið Ursus Maritimus Investors. Stefndi er eigandi lénsinsursusmaritimus.is.Hinn27. janúar 2015 sótti stefndi um skráningu orð- og myndmerkisins „URSUSMARITIMUS INVESTORS“ fyrir þjónustu í flokki 36. Hinn 16. júní 2015 synjaðiEinkaleyfastofan, að svo stöddu, um skráningu með vísan til 4. töluliðar 14.gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Var í rökstuðningi Einkaleyfastofunnar fyrirsynjuninni vísað til þess að í fyrirtækjaskrá væri þegar skráð fyrirtækið Ursusehf., þ.e. stefnandi málsins. Væru heiti fyrirtækisins og merki stefnda mjögsvipuð og gæti starfsemi aðilanna skarast. Yrði því að telja ruglingshættufyrir hendi. Samkvæmtstefnu varð fyrirsvarsmanni stefnanda kunnugt um starfsemi stefnda sumarið 2014þegar fjallað var um umsvif hans í fjölmiðlum. Þá er í stefnu vísað til þess aðhaustið sama ár hafi birst myndir á heimasíðu hönnuðarins Arnars SmáraGíslasonar af tiltekinni hönnun sem unnin hafði verið fyrir stefnda, m.a.myndmerki stefnda sem sagt var „stílfærð mynd af ísbirni í viðbragðsstöðu“.Hinn 10. október 2014 óskaði stefnandi eftir því bréflega við stefnda að hannléti af notkun sinni á vörumerkjum og firmaheiti hans. Meðal gagna málsins erueinnig bréfaskipti aðila við fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra sem ekki þykirástæða til að rekja sérstaklega.Viðaðalmeðferð málsins gáfu munnlega skýrslu fyrirsvarsmaður stefnanda, Heiðar MárGuðjónsson, fyrirsvarsmaður stefnda, Bjarni Brynjólfsson og vitnið Örn SmáriGíslason, grafískur hönnuðurHelstu málsástæður og lagarök málsaðilaStefnandibyggir málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi brotið gegn vörumerkjaréttistefnanda sem m.a. sé tryggður í 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Í öðrulagi hafi stefndi brotið gegn firmarétti stefnanda samkvæmt 10. gr. laga nr.42/1903 um verslanaskrá, firmu og prókúruumboð. Í þriðja lagi byggir stefnandiá því að viðskiptahættir stefnda séu óréttmætir í skilningi 5. gr., 14. og 15.gr. a í lögum nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Stefnandivísar til þess að réttur hans til orðmerkisins byggir á skráningu þess hjáEinkaleyfastofu. Að því er varðar myndmerkið er einnig vísað til áralangrarnotkunar stefnanda á því í atvinnurekstri, sbr. 1. og 2. tölul. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 47/1997. Stefnandi hafi sannanlega bæði notað og skráð vörumerki sínfyrir stofnun stefnda og njóti því betri réttar til vörumerkja samkvæmt 1. mgr.7. gr. laga nr. 45/1997. Stefnandi byggir á því að þegar vörumerki hans eruborin saman við firmaheiti stefnda og þá mynd sem stefndi notar íatvinnurekstri sínum blasi við að ruglingshætta sé fyrir hendi skv. 4. gr. nr.45/1997. Annars vegar sé fyrir hendi augljós sjón- og hljóðlíking(merkjalíking) og hins vegar augljós vöru- og/eða þjónustulíking. Þá séumálsaðilar í samskonar starfsemi og falli m.a. báðir í flokk 36 samkvæmtatvinnugreinaflokkun.Stefnandibyggir á því að sex mánaða fresti 6. mgr. 124. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélagalögsé fullnægt í málinu. Án tillits til þessa beri þó að skýra ákvæðið á þá leiðað það taki einungis til þeirra sem telja rétti sínum hallað með skráningu viðstofnun félags, þar sem tilkynning var í upphafi ekki í samræmi við fyrirmælilaganna eða samþykktir hlutafélagsins. Stefnandi vísar meðal annars til þess aðvið skýringu umrædds ákvæðis verði að líta til þess að vörumerkjarétturstefnanda njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.Stefndibyggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að málshöfðunarfrestur samkvæmt6. mgr. 124. laga nr. 138/1994 sé liðinn, en í þessu efni beri að miða viðauglýsingu í Lögbirtingablaði 8. maí 2013. Telur stefndi að téðurmálshöfðunarfrestur eigi við um allar kröfur stefnda í málinu og vísar því tilstuðnings til tiltekinna dóma Hæstaréttar. Einnig sé ljóst að 10. gr. laga nr.42/1903 sé ekki ætlað að veita stefnda betri rétt að þessu leyti. Ántillits til framangreinds telur stefndi að skráning stefnanda á vörumerkinu„URSUS“ veiti honum ekki einkarétt á heitinu í öðrum orðasamböndum eðasamsettum orðum, sbr. 4. gr. og 1. mgr. 7. gr. laga nr. 45/1997. Um sé að ræðaalmennt heiti yfir bjarndýr en „Ursus Maritimus“ vísi hins vegar tilhvítabjarnar. Orðið „ursus“ sé algengt í firmaheitum og vörumerkjum á mörgumsviðum og hið sama eigi við um íslenska heitið „björn“. Orðmerkið „ursus“ séþví ekki nægilegt sérkenni samkvæmt 13. gr. laga nr. 45/1997 þannig aðstefnandi geti átt einkarétt á því. Þvíer einnig mótmælt að málsaðilar stundi sambærilega starfsemi þótt þeir falliundir sama númer í atvinnugreinaflokkun. Lögð er á það áhersla að heiti stefndasé þrjú orð í stað eins orðs í tilviki stefnanda. Sé því hvorki sjón- néhljóðlíkindi með heitunum. Að því er varðar myndmerki stefnda er vísað til þessað grafísk uppbygging merkjanna sé gerólík og eigi þau það eitt sameiginlegt aðvera mynd af einhvers konar bjarndýri. Samkvæmt öllu framangreindu telurstefndi enga ruglingshættu vegna líkinda merkja málsaðila. Þá vísar stefndieinnig til þess að ósannað sé að málsaðilum hafi í reynd verið ruglað saman. Meðhliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera nánari grein fyrirmálatilbúnaði aðila vegna sjónarmiða stefnanda um óréttmæta viðskiptahætti,sbr. e-lið 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, eins og greininnivar breytt með 10. gr. laga nr. 78/2015.NiðurstaðaÍ máli þessu liggur fyrir að 18. júní 2014 var heiti stefnda, sem þá barheitið Ursus Maritimus ehf., breytt í Ursus Maritimus Investors ehf. og vartilkynning þessa efnis birt í Lögbirtingablaðinu 29. júlí þess árs. Samkvæmtfortakslausu orðalagi 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 átti stefnandi rétt áþví að höfða mál innan sex mánaða frá þessari tilkynningu, teldi hann réttisínum hallað með skráningunni, og getur það engu breytt í því efni þótt í téðritilkynningu hafi efnislega falist viðbót við fyrra heiti stefnda. Eins og áðurgreinir var mál þetta höfðað 20. janúar 2015 og þar með innan umræddsmálshöfðunarfrests. Þarf þar af leiðandi hvorki að taka afstöðu til þesshvernig túlka beri dóma Hæstaréttar 19. nóvember 1998 í máli nr. 136/1998 og15. maí 2008 í máli nr. 455/2007 né hvort réttlætanlegt sé að leggja forsendurþeirra til grundvallar sem fordæmi, að því marki sem þær yrðu taldar eiga viðum atvik málsins. Í málinu liggur fyrir aðstefnandi hefur skráð firmaheiti sitt sem sérstakt vörumerki og rekur starfsemisína undir því nafni. Þá hefur hann einnig, eftir að mál þetta var höfðað,skráð það myndmerki sem áður hefur verið gerið grein fyrir. Án tillits tilfyrirmæla 10. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrá, firmu og prókúruumboð nýturheiti stefnda því verndar sem vörumerki samkvæmt lögum nr. 45/1997 umvörumerki. Þá er fram komið að stefnandi hefur einnig, eftir höfðun málsins,fengið skráð það myndmerki sem áður er gerð grein fyrir. Í málinu verður að horfa tilþess að starfsemi málsaðila er innan sömu atvinnugreinaflokkunar. Er einnigupplýst að báðir aðilar stunda nokkuð fjölbreytta fjárfestingarstarfsemi og erekki útilokað að þessi starfsemi geti tekið til svipaðra eða jafnvel sömuatvika, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Á þaðverður fallist að orðin „ursus maritimus investors“ hafi að geyma tilvísun tiltiltekinnar bjarndýrstegundar, þ.e. hvítabjarnar, að viðbættri frekari tilvísuntil fjárfestinga, en orðið „ursus“ vísi með almennum hætti til bjarndýra. Áhitt verður þó að líta að um er að ræða latnesk heiti þar sem áherslan er íbáðum tilvikum á fyrsta orðið „ursus“. Skapar þetta heiti því ólík hughrifsamanborið við það sem ætti við ef borin væru saman íslensku orðin „björn“ og„hvítabjörn“ eða „ísbjörn“. Þegar horft er til þess sem áður greinir umskyldleika þeirrar starfsemi sem málsaðilar sinna, er það því mat dómsins aðhætt sé við að málsaðilum eða starfsemi þeirra yrði ruglað saman eða þeirtengdir saman, meðal annars þannig að stefndi gæti verið ranglega tengdurstefnanda í opinberri umfjöllun. Með hliðsjón af starfsemi málsaðila er þaðsíst til þess fallið að minnka ruglingshættu að í heiti stefnda er einnig aðfinna orðið „investors“. Með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997, sbr. 7. gr. sömu laga,verður samkvæmt framangreindu fallist á kröfur stefnanda um að stefndi verðidæmdur til að fella úr firmaheiti sínu orðið „ursus“ að viðlögðum dagsektum, svosem nánar greinir í dómsorði. Á sama grundvelli verður einnig viðurkennt meðdómi að stefnda sé óheimilt að nota orðið „ursus“ í atvinnustarfsemi sinni. Þaðathugast að þessi niðurstaða miðast við heiti stefnda í núverandi formi ogútilokar hún ekki að stefndi kunni að eiga rétt á því að nota orðið „ursus“ íöðru samsettu heiti sem felur ekki í sér ruglingshættu. Þriðja dómkrafa stefnandabeinist að uppdregnu merki stefnda sem er mynd af ísbirni á hvítum grunni íbláum hring án þess að myndinni fylgi nokkur texti. Því er ekki haldið fram ímálinu að umrædd mynd sé eftirlíking af merki stefnanda sem er grár björn ásamttextanum „URSUS“. Að mati dómsins eru engin sérstök líkindi milli tveggjaumræddra merkja önnur en þau að í báðum tilvikum er um að ræða myndir af stórumbjarndýrum, í tilviki stefnda hvítabirni en um merki stefnanda gætu aðrartegundir allt eins komið til greina. Ljóst er að stefnda er fyllilega heimiltað breyta firmaheiti sínu og vörumerkjum þannig að vísað sé til hvítabjörns meðeinum eða öðrum hætti, enda komi orðið „ursus“ ekki fyrir sem fyrsta orð íheitinu. Er þar af leiðandi ekki fullnægt skilyrðum að lögum til að fallast áþriðju dómkröfu stefnanda. Með hliðsjón af úrslitum ogvafaatriðum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Birgir Tjörvi Pétursson hdl.Af hálfu stefnda flutti málið Guðmundur B. Ólafsson hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, UrsusMaritimus Investors ehf., skal fella úr firmaheiti sínu orðið „URSUS“ aðviðlögðum 50.000 króna dagsektum og þola að það sé afmáð úr fyrirtækjaskrá.Viðurkennt er að stefnda sé óheimilt að nota heitið „URSUS“ í atvinnustarfsemisinni, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum, í léni, á heimasíðu sinni eða áannan hátt. Að öðru leyti skal stefndi verasýkn af kröfu stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 21/2016
Skaðabætur Líkamstjón Orsakatengsl Gjafsókn
A krafði S hf. um greiðslu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir í umferðarslysi á árinu 2009. Greindi aðila meðal annars á um hvenær A leitaði fyrst til læknis eftir slysið vegna verkja og hvort einhverra samtímagagna nyti við um heilsufar A í kjölfar þess. Vísaði A í því sambandi til læknisvottorðs frá árinu 2012 þar sem fram kom að hann hefði leitað til læknis tæpum tveimur mánuðum eftir slysið. Talið var að við mat á vottorðinu yrði ekki litið fram hjá því að umræddur læknir væri faðir A og sönnunargildi þess því takmarkað. Þá hefði örorkumats sem fyrir lá í málinu verið fengið einhliða af hálfu A og ekki verið stuðst við sjúkraskrá hans við gerð þess. Að þessu virtu og með vísan til þess hversu takmörkuðum gögnum væri til að dreifa um heilsufar A var ekki talið að hann hefði fært fullnægjandi sönnur á að tjónið yrði rakið til slyssins. Fengju gögn úr sjúkraskrá, sem A lagði fyrst fram fyrir Hæstarétti, því ekki breytt. Var S hf. því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. janúar 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.098.101krónu með 4,5% ársvöxtum af 665.530 krónum frá 26. október 2009 til 26. janúar2010 og af 3.098.101 krónu frá þeim degi til 21. júní 2012, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindrifjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Í áfrýjunarstefnu krafðist áfrýjandijafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar,sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum, en í greinargerð til réttarinskrafðist hann aðeins málskostnaðar hér fyrir dómi án tillits tilgjafsóknarinnar. Við þá síðarnefndu kröfugerð er áfrýjandi bundinn og kemur þvíekki frekar til álita krafa um málskostnað í héraði, sem hann hélt uppi á nývið munnlegan málflutning.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómileitar áfrýjandi í máli þessu skaðabóta vegna líkamstjóns, sem hann kveðst hafahlotið af umferðarslysi 26. október 2009. Stefndi hefur andmælt því að sýnthafi verið fram á að tjón þetta verði rakið til slyssins, meðal annars meðvísan til þess að einkenni, sem áfrýjandi finni fyrir í baki, geti stafað afýmsum öðrum orsökum og liggi ekki fyrir samtímagögn til að tengja þau viðslysið. Vegna þessara varna stefnda hefuráfrýjandi lagt fram í Hæstarétti gögn úr sjúkraskrá, þar sem meðal annars er aðfinna svonefndan samskiptaseðil vegna komu hans á heilsugæslustöð 24. janúar2011. Í því skjali kom fram að áfrýjandi hafi leitað til læknis vegna bakverksog sagði jafnframt eftirfarandi: „Lenti í bílveltu f. ca ári. Fann ekkert tilfyrst en dagana eftir verkir í mjóbakinu. Hafa verið viðvarandi síðan. Mjög oftbakverkir. Verst ef hann situr lengi. Ekki leiðni í fætur. Hreyfir nú ágætlegaí bakinu. Eymsli í neðri hluta mjóbaks. Niður á efsta hluta glut. svæða.Tilkynnti tryggingafélagi á sínum tíma en hefur ekki gert meira í því. Ég mælimeð sjúkraþjálfun. Hann vill bíða með það. Ræðum líka [B] bækl.sérfr. Fere.t.v. til hans. Velkominn hingað aftur.“ Af þessum gögnum úr sjúkraskrá verðurekki séð að áfrýjandi hafi aftur leitað til læknis af þessu tilefni fyrr en 21.júní 2011, eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Um þessi nýju gögn umheilsufar áfrýjanda verður jafnframt að gæta að því að meðal þeirra erlæknabréf frá Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri 10. maí 2005, þar sem fram komað áfrýjandi hafi leitað þangað 1. apríl sama ár vegna slyss sem hann varðfyrir á snjóbrettamóti. Hafi áfrýjandi dottið á bretti á töluverðri ferð en úróverulegri hæð og lent á hægri síðu á hörðu undirlagi. Hann hafi misstmeðvitund í örfáar sekúndur, reynt síðan að rísa á fætur en fengið skyndileganverk í mjóhrygg og síðuna. Hann hafi verið sendur í bráðaflutningi meðsjúkrabifreið á sjúkrahúsið, þar sem hann hafi verið yfir nótt til eftirlits,en verið útskrifaður næsta dag við ágæta líðan. Samkvæmt samskiptaseðli, semeinnig var dagsettur 10. maí 2005, óskaði móðir áfrýjanda út af þessu atvikieftir læknisvottorði á heilsugæslustöð vegna þess að hann hafi verið „frá skóla1 viku og ekki getað stundað íþróttir síðan í skólanum“. Þegar þetta er virt íheild getur síðbúin gagnaöflun áfrýjanda ekki fengið því breytt að hinnáfrýjaði dómur verði að þessu gættu staðfestur með vísan til forsendna hans.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fersamkvæmt því sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 750.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2015.I.Mál þetta, sem tekið var til dóms 19. október sl.,er höfðað 23. september 2014.Stefnandi er A, […].Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., […].Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur tilað greiða honum 3.098.101 kr. með 4,5% vöxtum af 665.530 kr. frá 26. október2009 til 26. janúar 2010, en frá þeim degi af 3.098.101 kr. til 21. júní 2012,en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður aföllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndamálskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt matidómsins. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnandaverði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. II.Málsatvik Stefnandi lýsir málsatvikum á þann veg að hann hafi26. október 2009 verið farþegi í bifreið sem var ekið á um 80-90 km hraða áMiklubraut við Háaleitisbraut. Ökumaður bifreiðar þeirrar sem stefnandi sat íhafi ætlað að taka fram úr annarri bifreið og því beygt yfir á aðra akrein, enbifreiðin sem hann ætlaði að taka fram úr hafi á sama tíma fært sig yfir á sömuakrein. Ökumaður bifreiðarinnar hafi þá rykkt bifreiðinni til hægri og við þaðmisst stjórn á henni með þeim afleiðingum að hún valt eina veltu og endaði áhvolfi. Stefnandi leitaði til lögmanns í upphafi nóvember2009. Með tölvubréfi, dags. 10. nóvember 2009, óskaði lögmaðurinn eftir því aðstefndi Sjóvá-Almennar tryggingar ehf. sendi honum öll gögn félagsins vegnaslyssins 26. október 2009. Með tölvubréfi frá sömu lögmannsstofu, dags. 19. maí2011, var óskað eftir frekari upplýsingum af hálfu stefnda um í hvaða farvegimál hans væri hjá félaginu, enda yrði ekki séð að bótaskylda hefði veriðstaðfest. Stefndi svaraði fyrirspurninni samdægurs með tölvubréfi þar sem sagðiað atvikið sem slíkt væri bótaskylt en ekkert læknisvottorð hefði boristfélaginu sem staðfesti áverka eftir slysið. Þá hefðu bæði ökumaður og farþegisagst vera ómeiddir eftir slysið samkvæmt lögregluskýrslu. Með tölvubréfi, dags. 24. ágúst 2011, sendilögmaður stefnanda Sjóvá-Almennum tryggingum gögn vegna umferðarslyssins. Ítölvubréfinu kom fram að lögmaður stefnanda teldi gagnaöflun lokið og tímabærtværi að koma stefnda í örorkumat samkvæmt skaðabótalögum. Var C læknirtilnefndur fyrir hönd stefnanda. Í tölvubréfinu kom jafnframt fram að ekki værihægt að afla vottorðs um fyrra heilsufar þar sem heimilislæknir stefnanda værijafnframt faðir hans og að hann hefði neitað að láta vottorð af hendi. Því væriekki ljóst hvort matsmenn gætu aflað upplýsinga um fyrra heilsufar. Stefndi svaraði þessu bréfi með tölvubréfi 26.ágúst 2011 þar sem annar læknir var tilnefndur til matsins af hálfu félagsins.Sagði þar jafnframt að farið yrði yfir gögn og afstaða félagsins yrði tilkynntþegar matsbeiðni lægi fyrir. Með tölvubréfi, dags. 7. september 2011, tilkynntistefndi lögmanni stefnanda að matsbeiðnin vegna slyssins hefði verið yfirfarin.Í bréfinu kom fram að félagið teldi ósannað að einkenni stefnanda mætti rekjatil slyssins. Ekkert áverkavottorð væri til staðar sem staðfesti áverka eftirslysið og dagsetningar gagna stemmdu ekki við slysdag. Óskaði félagið íframhaldinu eftir frekari upplýsingum um hvort stefnandi hefði lent í fleirislysum og að afrit sjúkraskrár hans fyrir og eftir slysið yrði útvegað. Þessu bréfi var svarað með tölvubréfi, dags. 12.september 2011, þar sem stefnda var tjáð að stefnandi ætti ekki önnur slysskráð hjá öðrum tryggingafélögum. Auk þess væri engin sjúkraskrá til um hannþar sem faðir hans væri heimilislæknirinn hans og neitaði að gefa lögmannistefnanda vottorð. Bréfinu fylgdi hins vegar læknisvottorð Dbæklunarsérfræðings. Þar segir að stefnandi eigi erfitt með að sitja álútur enfinni auk þess til eymsla við bogur, þungaburð og eftir líkamsæfingar. Þá hafiskoðun leitt í ljós væga hreyfiskerðingu og eymsli á mjóbakssvæði. Meðtölvubréfi, dags. 13. september 2011, hafnaði stefndi bótaskyldu úrábyrgðartryggingu ökutækisins. Taldi stefndi að ekki væri sýnt fram á aðorsakatengsl væru á milli slyssins og þeirra líkamlegu einkenna sem stefnandiræki til þess. Rökstuddi stefndi höfnunina fyrst og fremst með vísan til þessað læknisfræðileg gögn skorti. Stefnandiaflaði í kjölfarið vottorðs frá föður sínum, E, […] og lækni. Í vottorðinu,dags. 20. febrúar 2012, segir eftirfarandi: „Um miðjan desember2009 fór [A] sonur minn að kvarta um verk í neðanverðu baki sem ágerðist viðsetu, en hann var í próflestri á þessum tíma. Rakti hann þessa verki tilbílveltu sem hann lenti í þann 20. nóvember sama ár. Ég skoðaði hann meðtilliti til hans kvartana og voru eymsli neðst í lendhrygg við þreifingu ogstirðleiki við að beygja sig fram. Ekki leiðni niður í fætur. Ég ráðlagði honumað leita til læknis á heilsugæslunni […] með það í huga að fá nánari skoðun ogtilvísun á röntgenmyndatöku og bæklunarsérfræðings/sjúkraþjálfara ef þyrfti.Hann kvartaði oft um verki í baki í næstu mánuðum og virtust eymsli veravinstra megin í brjóstbaki, neðan herðablaðs og hlífði hann sér við átök og aðlyfta þungum hlutum. Ég hvatti hann til að gera æfingar og styrkja bakið, aukþess sem hann var hjá sjúkraþjálfara um tíma. Í framhaldinu óskaði stefndi eftir því við C, sérfræðing íheimilislækningum, að hann mæti varanlegar afleiðingar slyssins í örorkumati.Var sérstaklega óskað eftir því að mat yrði lagt á orsakatengsl milli slyssinsog einkenna stefnanda. Í matsgerð C, dags. 10. maí 2012, kemst hann aðþeirri niðurstöðu að orsakatengsl væru þarna á milli og mat hann varanleganmiska stefnanda vegna slyssins 7 stig og varanlega örorku 5%. Í matsgerðinnisegir meðal annars svo: „Um er aðræða hraustan ungan mann sem ekki hafði fyrir slysið nein þekkt stoðkerfisvandamál.Hann lendir í árekstri og bílveltu á miklum hraða eða 80-90 km/hraða þannig aðum háorku slys er að ræða. Hann finnur fyrir vægum þrýstingsverk sama kvöld ener ekki skoðaður sérstaklega en kvartar við sína nánustu. Verkirnir fara svoversnandi og 6 vikum seinna er hann skoðaður af föður sínum sem er læknir. Hannstundaði æfingar sjálfur og reyndi að styrkja bakið en tók sér frí frá námi ávorönn eftir slysið þar sem verkir voru miklir. Verkir voru viðvarandi og hannleitaði til bæklunarlæknis sumarið 2011 eða rúmu 1 ½ ári eftir slysið. Reynd var sjúkraþjálfun eneinkenni hafa verið óbreytt. Þar semslysaatburðurinn sjálfur er staðfestur með þeim atvikum sem lýst er og aðeinkenni voru til staðar frá byrjun og ágerðust við álag verður að álykta semsvo að einkennin megi rekja til slyssins. Sérstaklega þegar tekið er tillit tilþess að tjónþoli hafði ekki nein bakvandamál fyrir slysið. Skoðun á matsfundiog mat á slysatvikum renna stoðum undir að einkenni megi rekja til slyssins.Það að tjónþoli bar sig sannanlega upp við sína nánustu vegna einkennanna samadag og slysið varð og svo seinna þegar álag var meira á honum og einkenniversnuðu bendir til þess að slysið sé orsökin og algengt er að ungir frískireinstaklingar reikni með að einkenni batni án læknisaðstoðar og dragi að leitalæknis. Þannig telst vera orsakasamhengi milli einkenna tjónþola á matsfundi ogslyssins og yfirgnæfandi líkur á að slysið valdi einkennum tjónþola. [...]Við mat á varanlegum miska er lagt til grundvallarað í slysinu hafi tjónþoli hlotið tognunaráverka á mjóbak. Þetta hamlar honumvið ýmis áhugamál og hefur dregið úr úthaldi hans og líkamlegri getu. Meðhliðsjón af miskatöflu örorkunefndar telst varanlegur miski rétt metin 7 stig. [...] Afupplýsingum um tekjur er ekki hægt að meta framtíðartekjur þetta ungs tjónþola.Hjá þetta ungum tjónþola ber að meta möguleika hans á vinnumarkaði og áhrifaáverkanna á framtíðar aflahæfi. Til skoðunar koma því atvinna viðkomandi ogtekjur fyrir og eftir slys. Liggi ekki fyrir upplýsingar um lækkaðar tekjur eðabreytingu á vinnugetu eða atvinnu eftir slys hlýtur mat á líkamstjóninu oghugsanlegum áhrifum þess á vinnugetu að vera ráðandi við mat á örorku samkvæmt5. gr. [skaðabótalaga]. Við mat á varanlegri örorku samkvæmt 5. gr.[skaðabótalaga] er því hér m.a. miðað við læknisfræðilegar afleiðingar slyssinsog er byggt á hefðbundnum sjónarmiðum varðandi svipaða áverka og áætlaðraratvinnuþátttöku þetta ungs tjónþola ef slysið hefði ekki komið til. Telsttjónþoli hafa orðið fyrir áverka á mjóbaki sem hafi skert getu hans tilerfiðisvinnu en einnig skert úthald og getu hans við lengri setur og stöður ogþannig lítillega skert aflahæfi hans. Að öllum gögnum virtum er örorka metin5%.“Ofangreind matsgerð var send stefnda með bréfi,dags. 21. maí 2012. Með bréfi, dags. 25. september 2012, hafnaði stefndibótaskyldu vegna slyssins með vísan til þess að orsakatengsl væru enn ósönnuð ímálinu. Í bréfinu sagði meðal annars svo: „Af hálfu félagsinshefur verið farið aftur yfir öll fyrirliggjandi gögn og þar á meðal erörorkumat [C] læknis, dags. 10.05.2012. Ljóst er að enginsamtímagögn liggja fyrir sem staðfesta áverka umbjóðanda þins. Ílögregluskýrslu sem tekin var af umbjóðanda þínum á vettvangi var haft eftir honumað hann væri ómeiddur. Þá eru engar skráðar komur til læknis vegna slyssinsfyrr en að liðnu einu og hálfu ári frá slysi. Þar að auki eru einkenni tjónþolanokkuð almenns eðlis og hefðu í raun getað komið til óháð slysi, t.d. við miklaíþróttaiðkun. Rannsóknir sýna að mikill fjöldi einstaklinga er útsettur fyrireinkennum frá baki, herðum og hálsi. Samkvæmt almennumsönnunarreglum nýtur tjónþoli aðilastöðu í málinu og verður sönnun umlíkamstjón því ekki byggð á frásögn hans nema að því marki sem hún styðst viðskjalfestar læknisfræðilegar staðfestingar frá þeim tíma. Hvað sönnunargildiframburðar föður tjónþola áhrærir þá er það mat félagsins að sönnunargildi hanssé litið sem ekkert í ljósi þess hversu nátengdur hann er aðila málsins. Jafnvel þótt [C],matslæknir, hafi komist að þeirri niðurstöðu að orsakatengsl væru á millislyssins og þeirra einkenna sem hann greindi hjá umbjóðanda þínum á matsfundi,þá telur félagið að ekki verði byggt á matsgerðinni, enda hafi matsmaðurinnbrotið allar þær læknis- og lögfræðilegu kröfur sem gerðar eru til sönnunar.“ III.Málsástæður stefnandaog lagarök Stefnandi telur að fyrirliggjandi gögn sýnisvo ekki verði um villst að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni í slysinu.Stefnandi mótmælir jafnframt þeirri fullyrðingu stefnda að engin samtímagögnliggi fyrir um slysið og að hann hafi ekki leitað til læknis fyrr en einu oghálfu ári eftir slys. Í því sambandi vísar hann til vottorðs föður síns, sem erlæknir og stefnandi leitaði til skömmu eftir slysið, en í vottorðinu komi framað hann hafi kvartað undan einkennum strax í kjölfar slyssins og að verkir hafifarið að há honum verulega í próflestri örfáum vikum eftir slysið. Stefnandi bendir á það sem fram kemur í gögnummálsins að hann þjáðist ekki af neinum þeim einkennum sem hann rekur tilslyssins fyrir slysið. Hafnar hann því alfarið þeirri staðhæfingu stefnda aðorsakatengsl þyki ósönnuð. Þá telur stefnandi ekkert í læknisfræðilegum gögnummálsins benda til þess að hann hafi hlotið nein af þeim einkennum sem hann tengirvið slysið vegna íþróttaiðkunar eða annars en slyssins, eins og haldið hafiverið fram af hálfu stefnda. Í matsgerð C læknis, dags. 10. maí 2012, komi framskýr og afdráttarlaus greining matsmanns á því að orsakasamhengi sé á millieinkenna stefnanda og slyssins og að yfirgnæfandi líkur séu á því að slysiðvaldi einkennum hans. Er sú niðurstaða m.a. byggð á því að stefnandi hafisannanlega borið sig upp við föður sinn, sem er menntaður læknir, vegnaeinkennanna strax í kjölfar slyssins. Stefnandi hafnar því alfarið að sönnunargildilæknisvottorðs frá föður hans sé minna vegna þess hversu nátengdur hann erhonum sem aðila málsins. Hafa ber íhuga að læknar eru bundnir af læknaeiðum og læknalögum í allri sinni vinnuhvort heldur sem hún er í þágu fjölskyldumeðlima eða annarra. Vottorð læknahafa sönnunargildi í samræmi við það. Stefnandi bendir á að algengt sé aðfjölskyldumeðlimir lækna og heilbrigðisstarfsfólks leiti til þeirra í stað þessað leita á heilsugæslu eða aðrar slíkar heilbrigðisstofnanir, enda felst fyrstameðferð læknis eftir slys fyrst og fremst í ráðleggingum og uppáskriftlyfseðla. Í tilviki stefnanda verður ekki séð að það geti talist óeðlilegt aðhann hafi leitað læknisaðstoðar frá föður sínum sem er læknir í stað þess að fátíma hjá heimilislækni sem er í senn tímafrekara og dýrara. Hann hafði þjónustuheimafyrir og nýtti sér hana. Gera verður ráð fyrir því að læknar sem ritalæknisvottorð, hvort sem það er fyrir fjölskyldumeðlimi, vini, kunningja eðaókunnuga, geri slíkt af heilindum og í samræmi við ábyrgð sína. Stefnandi hafnar því enn fremur að matsgerðsem C ritaði eftir skoðun og yfirferð læknisgagna standist ekki þær kröfur semgerðar eru til sönnunar. Ekki verði séð að matsgerðin byggi á öðrum sjónarmiðumen hefð er fyrir enda byggir hún á hefðbundnum læknisfræðilegum gögnum ogfrásögn stefnanda á matsfundi svo sem venjubundið er. Af þeim sökum beristefnda að greiða bætur í samræmi við þær niðurstöður sem fram koma í matsgerð C.Að því er snertir kröfu um miskabætur vísarstefnandi til 4. gr. skaðabótaalaga nr. 50/1993 og áðurgreinds mats C um 7% varanleganmiska. Fjárhæð bótanna tekur mið af grunnfjárhæðinni, 4.000.000 kr., uppfærðrimiðað við lánskjaravísitölu í maí 2012 þegar kröfubréf var sent til stefnda,sbr. 15. gr. skaðabótalaga.Um bótakröfu vegna varanlegrar örorku ereinnig vísað til matsgerðar C ásamt 5.-7. gr. skaðabótalaga. Við ákvörðun bótafyrir varanlega örorku er tekið mið af 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Dómkröfurstefnanda sundurliðast annars þannig:.Bætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga (miskabætur)4.000.000 x (7801/3282) x 7% = kr. 665.530. 2. Bætur samkvæmt5.-7. gr. skaðabótalaga (örorkubætur) 1.200.000 x (7801/3282) = kr.2.852.285.Um lagarök fyrirkröfu stefnanda er vísað til umferðarlaga nr. 50/1987, einkum 91. gr. lagannaum ábyrgðartryggingu ökutækis, og skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðaribreytingum, svo og til almennra ólögfestra reglna íslensks réttar umskaðabætur. Um vaxtakröfunavísar stefnandi sérstaklega til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðaribreytingum, og um dráttarvaxtakröfuna til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu.Málsástæður stefndaAðalkrafa stefndu um sýknu er byggð á því að ekkihafi verið færðar sönnur á að orsakatengsl séu á milli þeirra líkamlegueinkenna sem stefnandi hefur og umferðarslyssins 26. október 2009.Sönnunarbyrði um tjón, umfang tjóns og orsakatengsl hvíli á stefnanda. Stefndibendir á að engin samtímagögn liggi fyrir sem staðfesti áverka stefnanda eftirslysið og mjög takmörkuð gögn hafi verið lögð fram í málinu sem styðjimálatilbúnað stefnanda. Stefndi bendir á að stefnandi hafi leitað fyrst tillæknis 21. júní 2011, þ.e. 20 mánuðum eftir slysið, sbr. vottorð Dbæklunarsérfræðings, þrátt fyrir að stefnandi hafi að eigin sögn þegar umáramótin 2009 til 2010 hætt námi vegna verkja. Í því vottorði hafi læknirinneftir stefnanda það sem hann telur vera orsök áverkanna án þess þó að takasjálfur afstöðu til þess hvort áverkana sé að rekja til umferðarslyssins 26.október 2009 eða ekki. Að mati stefnda verður sönnun um líkamstjón ogorsakatengsl ekki byggð á einhliða frásögn stefnanda. Í vottorði D greinilæknirinn einnig frá því að stefnandi hafi tognað í mjóbaki 2006 þegar hann vará snjóbretti en þau einkenni hafi gengið yfir. Stefndi bendir jafnframt á aðsamkvæmt vottorði D byrjaði stefnandi að finna fyrir óþægindum eftir áramótin2009 til 2010 þegar hann hóf á ný skólasetu og vinnu eftir jólafrí. Þá sé ívottorðinu greint frá því að stefnandi hafi verið skoðaður á Heilsugæslunni […],þar sem móðir stefnanda starfi sem […]. Engin gögn hafi hins vegar verið lögðfram um þessa heimsókn stefnanda. Stefnditelur lítið vera um gögn í málinu og að í því gæti ósamræmis í upplýsingum umslysið og hvenær einkenni stefnanda komu fram. Þannig sé í beiðni umsjúkraþjálfun frá 8. júlí 2009 vísað til umferðarslyss sem hafi átt sér stað 6.nóvember 2009 en til slyss 20. nóvember í bréfi frá E föður stefnda, dags. 20.febrúar 2012. Stefndi telur enn fremur að bréf E hafi lítið sem ekkertsönnunargildi vegna tengsla hans við stefnanda. Stefnditelur að of langt hafi liðið frá slysinu til þess að einkenni stefnanda komufram til þess að hægt sé að tengja einkennin slysinu. Stefndi bendir í þvísambandi á að einkenni stefnanda séu mjög almenns eðlis og algeng meðal fólks.Telur stefndi því að einkennin geti átt sér ýmsar orsakir og ósannað sé að þaumegi rekja til umferðarslyssins. Stefndivekur enn fremur athygli á því að stefnandi hafi þann 5. nóvember 2009, það ernokkrum dögum eftir slysið, veitt lögmanni sínum og lögmannsstofunni Tort ehf.fullt og ótakmarkað umboð til að gæta hagsmuna sinna vegna afleiðinga slyssinsþrátt fyrir að áverkar hafi – miðað við þau fáu gögn sem liggja fyrir í málinu– fyrst komið fram í desember 2009 eða janúar 2010. Það liggur því fyrir aðstefnandi leitaði sér strax aðstoðar lögmanns og naut því frá upphafisérfræðiaðstoðar. Stefnanda hafi því strax átt að vera ljós nauðsyn þess aðleita strax læknisaðstoðar, þá í senn til að tryggja að hann fengi þálæknismeðferð sem nauðsynleg var til að takmarka tjón sitt og að til værusamtímagögn um afleiðingar slyssins til að sanna orsakatengsl. Stefndi vekureinnig athygli á því að stefnandi tók þátt í 10 kílómetra hlaupi […] 2010 oghugðist ganga í kringum landið sumarið 2011, hvort tveggja áður en hann leitaðitil bæklunarsérfræðings vegna verkja sumarið 2011. Stefndimótmælir einnig sönnunargildi matsgerðar C, þar sem hennar hafi verið aflaðeinhliða, án aðkomu stefnda og án þess að stefnda væri sent afrit af matsbeiðnieða hann boðaður á matsfund. Stefndi telur matsgerðina einnig vera haldna þeimannmarka að þar séu misvísandi upplýsingar um hvenær matsmaðurinn telur aðheilsufar stefnanda hafi orðið stöðugt. Þá mótmælir stefndi niðurstöðumatsgerðar um námstafir enda liggi engin gögn fyrir um skólagöngu stefnanda eðatafir á henni og því einungis byggt á frásögn stefnanda sjálfs. Stefndimótmælir enn fremur vöxtum eldri en 4 ára sem fyrndum og því að reikna beridráttarvexti fyrr en frá dómsuppsögudegi. Um lagarök vísar stefndi til reglnaskaðabótaréttar, einkum um sönnun tjóns, sönnunarbyrði og orsakatengsl. Þá ervísað til umferðarlaga nr. 50/1987 og laga nr.30/2004, um vátryggingarsamningaog vátryggingarskilmála. IV.Niðurstaða Ágreiningur þessa máls lýtur að því hvortorsakatengsl séu á milli umferðarslyss sem stefnandi lenti í 26. október 2009og núverandi einkenna hans og hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni af þeimsökum sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar ber þeim semheldur fram skaðabótakröfu að sanna að hann hafi orðið fyrir tjóni, auk þesssem hann ber sönnunarbyrðina fyrir því að orsakatengsl séu milli tjóns hans ogbótaskylds atviks. Af því leiðir að það er stefnanda í þessu máli að sanna tjónsitt og jafnframt að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi, Sjóvá-Almennartryggingar ehf. beri ábyrgð á í samræmi við ákvæði 91. gr. umferðarlaga. Teljaverður að stefnanda hafi átt að vera þetta fulljóst fljótlega í kjölfarslyssins, enda liggur fyrir að stefnandi leitaði strax lögmannsaðstoðar 9.nóvember 2009, eða um tveimur vikum eftir slysið, og naut því sérfræðiaðstoðarum hvaða gagna nauðsynlegt var að afla til stuðnings hugsanlegum bótakröfum. Stefnandi hefur til stuðnings kröfu sinni fyrirdómi einkum vísað til matsgerðar C læknis, dags. 10. maí 2012, þar sem varanlegörorka hans er metin 5% og varanlegur miski 7 stig. Þá hefur stefnandi einnigvísað til vottorða D, dags. 21. júní 2011 og vottorðs E, dags. 20. febrúar2012. Aðilamálsins greinir á um það hvenær stefnandi leitaði fyrst læknismeðferðar vegnaverkja í kjölfar slyssins 26. október og hvort einhverra samtímagagna njóti viðum heilsufar stefnanda í kjölfar slyssins. Stefnandi hefur í því sambandi vísaðtil vottorðs E frá 20. febrúar 2012 en þar komi fram að stefnandi hafi leitaðtil hans um miðjan desember vegna verkja og kvartað yfir bakverkjum næstumánuði á eftir. Staðfesti vitnið efni vottorðsins fyrir dómi.Við mat á framburði vitnisins og þess vottorðs semlagt hefur verið fram verður ekki litið fram hjá því að vitnið er faðirstefnanda og sönnunargildi framburðar þess því takmarkað af þeim sökum, sbr.59. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Jafnframt verður að horfa tilþess að vottorðið sem vitnið lagði fram er dagsett meira en tveimur árum eftirað slysið átti sér stað, auk þess sem vitnið neitaði um nokkra hríð að látaslíkt vottorð af hendi. Ljóst er að þrátt fyrir að stefndi hafi gerttillögu um tilnefningu annars matsmanns í tölvubréfi 26. ágúst 2011, kom ekkitil þess að sá matsmaður kæmi að örorkumati á stefnanda í málinu. Fyrir liggurþví að stefnandi stóð einhliða að því að afla þeirrar matsgerðar C sem hannhefur lagt fram í málinu til stuðnings kröfu sinni. Samkvæmt framburði C fyrirdómi var ekkert samráð haft við stefnda við ritun matsgerðarinnar. Þá upplýstivitnið jafnframt að það hefði ekki aflað sjúkraskrár stefnanda við gerðmatsins. Stefnandi hefur að frátöldum þeim gögnum sem nefndhafa verið hér að framan ekki lagt fram nein frekari gögn um heilsufar sittfyrir og eftir slysið 26. október 2009. Þá hefur stefnandi ekki kosið að neytaheimildar samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991 til að gefa skýrslu fyrirdómi um atvik málsins,Með vísan til framangreindra atriða og þegar hafter í huga hversu takmörkuðum gögnum er til að dreifa um heilsufar stefnandaverður ekki talið að stefnandi hafi fært fullnægjandi sönnur á að hann hafiorðið fyrir líkamstjóni sem rekja megi til slyss sem hann lenti í 26. október2009 og stefnda beri að bæta. Af þeim sökum verður ekki hjá því komist að sýknastefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum og með vísan til 3.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður milli aðila falliniður.Stefnandi hefur gjafsókn ímáli þessu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 13. nóvember 2014 og greiðistallur gjafsóknarkostnaður hans því úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, Viktoríu Hilmarsdóttur hdl., sem telsthæfilega ákveðin 1.100.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður uppdóm þennan.D Ó M S O R Ð :Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal verasýkn af kröfum stefnanda, A.Málskostnaður fellurniður. Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, Viktoríu Hilmarsdóttur hdl., 1.100.000krónur.
Mál nr. 465/2016
Kærumál Nauðungarsala Fasteignaskattur Lögveð
Aðilar deildu um hvaða fjárhæð M skyldi fá í sinn hlut af söluverði fasteignar vegna ógreiddra fasteignagjalda á árunum 2010-2015. Samkvæmt frumvarpi sýslumanns til úthlutunar söluverðs eignarinnar komu gjöld vegna fasteignagjalda áranna 2010, 2014 og 2015 í hlut M, en hvað árin 2011-2013 snerti var gengið út frá því að lögveð vegna fasteignagjalda væri fallið niður, sbr. 7. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Í dómi Hæstaréttar sagði að eigandi fasteignarinnar hefði notið tímabundinnar frestunar greiðslna frá 27. janúar 2011 til 18. desember 2013 vegna greiðsluaðlögunar. Umrætt tímabil hefði því ekki talist til fyrningartíma lögveðsréttar sem hefði stofnast vegna ársins 2011 og því hefði tveggja ára fyrningartími vegna þeirra gjalda ekki verðið liðinn þegar M lýsti kröfu sinni í söluverð eignarinnar við framhald uppboðs 1. júlí 2015. Var því tekin til greina krafa M um að honum yrði úthlutað af söluverðinu fjárhæð sem svaraði til fasteignagjalda árið 2011. Hins vegar var talið að frestun greiðslna vegna greiðsluaðlögunarinnar hefði ekki náð til gjalda vegna áranna 2012-2013, sbr. 3. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Hefði fyrningarfrestur vegna þeirra gjaldára því verið liðinn þegar sóknaraðili lýsti kröfu vegna þeirra.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar MárMatthíasson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2016 þarsem frumvarpi sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu til úthlutunar söluverðsfasteignarinnar að Markholti 17 í Mosfellsbæ, með fastanúmerið 208-3885, varbreytt þannig að úthlutun til sóknaraðila hækkaði um 16.359 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 15. janúar 2011 til 30. júní 2015, en kröfu hans var að öðruleyti hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að sér verði úthlutað 2.354.632krónum af söluverðinu með sömu vöxtum frá 1. júlí 2015 til greiðsludags, en tilvara lægri fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.VarnaraðilinnArion banki hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.VarnaraðilinnHjálmar Höskuldur Hjálmarsson hefur ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.IVarnaraðilinnHjálmar var eigandi fasteignarinnar að Markholti 17 í Mosfellsbæ. Á árunum 2010til 2015 stóð hann ekki skil á fasteignagjöldum til sóknaraðila vegna eignarinnar.Meðyfirlýsingu umboðsmanns skuldara 27. janúar 2011 til sýslumanns var tilkynnt aðembættinu hefði borist umsókn varnaraðilans Hjálmars um greiðsluaðlögun. Fráþeim tíma hófst tímabundin frestun greiðslna hans samkvæmt 11. gr. laga nr.101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, sbr. 1. mgr. ákvæðis II tilbráðabirgða með lögunum. Sú heimild varnaraðilans féll niður 18. desember 2013samkvæmt tilkynningu umboðsmanns skuldara 19. sama mánaðar.Með beiðnisóknaraðila 31. ágúst 2012 til sýslumannsins í Reykjavík krafðist hannnauðungarsölu á fyrrgreindri fasteign varnaraðilans Hjálmars til fullnustu áfasteignagjöldum vegna ársins 2010. Eftir að tímabundinni frestun greiðslnavarnaraðilans lauk var beiðnin tekin fyrir 10. apríl 2014 og hófst uppboð tilnauðungarsölu á eigninni 27. október sama ár. Að beiðni varnaraðilans 20.nóvember það ár var frestað fram yfir 1. mars 2015 að taka ákvörðun um framhalduppboðs samkvæmt heimild í lögum nr. 94/2014 um breytingu á lögum nr. 90/1991.Framhald uppboðs á eigninni fór síðan fram 1. júlí 2015. Þar kom hæsta boð íeignina að fjárhæð 26.000.000 krónur frá varnaraðilanum Arion banka hf. og varþað samþykkt.Við framhalduppboðs á eigninni 1. júlí 2015 lagði sóknaraðili fram kröfulýsingar í söluverðhennar vegna fasteignagjalda áranna 2010 til 2015 samtals að fjárhæð 2.354.632krónur með vöxtum og innheimtukostnaði. Samkvæmt frumvarpi sýslumanns tilúthlutunar söluverðs 30. október 2015 komu 1.137.006 krónur af því í hlutsóknaraðila vegna fasteignagjalda áranna 2010, 2014 og 2015. Var frumvarpiðreist á því að lögveð í eigninni vegna fasteignagjalda áranna 2011 til 2013væri fallið niður, sbr. 7. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga.Sóknaraðili mótmælti þessu með bréfi 16. nóvember 2015 en sýslumaður tók þáákvörðun 29. janúar 2016 að frumvarpið skyldi standa óbreytt. Með bréfi 5.febrúar sama ár leitaði sóknaraðili úrlausnar héraðsdóms um ákvörðunina og varkrafa hans að hluta tekin til greina með hinum kærða úrskurði.IISamkvæmt 7.gr. laga nr. 4/1995 fylgir lögveð í eign þeirri, sem fasteignaskattur er lagðurá, og skal hann ásamt dráttarvöxtum í tvö ár frá gjalddaga ganga fyrir öllumöðrum veðkröfum er á eigninni hvíla. Það sama gildir um önnur fasteignagjöld,sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2004 um vatnsveitur sveitarfélaga, 3. mgr. 16.gr. laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna og 5. mgr. 25. gr. laganr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Meðkröfulýsingu í söluverð fasteignar við nauðungarsölu, sem berst sýslumannifyrir lok fyrningartíma, er fyrningu kröfu slitið, sbr. 3. mgr. 49. gr. laganr. 90/1991. Þótt ákvæðið taki eftir orðum sínum til fjárkröfunnar verður þvíjafnframt beitt um lögveðsrétt sem henni fylgir, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 200/1996, sem birtist í dómasafni það ár á bls. 1992.Svo sem áðurer rakið naut varnaraðilinn Hjálmar tímabundinnar frestunar greiðslna frá 27.janúar 2011 til 18. desember 2013, þegar hann leitaði greiðsluaðlögunar.Samkvæmt 3. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 nær frestun greiðslna ekki til krafnasem verða til eftir að heimild til að leita greiðsluaðlögunar hefur veriðveitt. Þegar tímabundin frestun greiðslna varnaraðilans hófst höfðufasteignagjöld vegna ársins 2011 verið lögð á fasteign hans og hafði fjárkrafaná hendur honum því stofnast. Tók frestun greiðslna því til fasteignagjalda þessárs í heild sinni og skiptir engu í því tilliti þótt aðeins ein afborgungjaldanna hafi verið gjaldfallin á þeim tíma. Af því leiðir að tímabilið meðanvarnaraðilinn naut frestunar greiðslna telst ekki til fyrningartíma lögveðsréttarfyrir gjöldum þess árs, sbr. 4. mgr. 11. gr. laganna. Að teknu tilliti til þessvar tveggja ára fyrningartími lögveðsréttar vegna gjaldanna á því ári ekkiliðinn þegar sóknaraðili lýsti kröfu sinni í söluverð eignarinnar við framhalduppboðs 1. júlí 2015. Verður því tekin til greina krafa sóknaraðila um að sér verðiúthlutuð af söluverðinu fjárhæð sem svarar til fasteignagjalda ársins 2011 ognemur samtals 379.100 krónum.Þegarfasteignagjöld vegna áranna 2012 og 2013 voru lögð á hafði varnaraðilinnHjálmar fengið tímabundna frestun greiðslna meðan hann leitaðigreiðsluaðlögunar. Frestun greiðslna náði því ekki til þeirra gjalda, sbr. 3.mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Fyrsta afborgun gjaldanna þau ár féll ígjalddaga 15. janúar og var eindagi þeirra þrjátíu dögum eftir gjalddaga. Viðgreiðslufall hvort árið féllu gjöld vegna ársins í gjalddaga, sbr. 5. mgr. 4.gr. laga nr. 4/1995 og miðast upphaf fyrningarfrests lögveðsréttar við þaðtímamark. Var því liðinn tveggja ára fyrningarfrestur vegna þeirra gjaldáraþegar sóknaraðili lýsti kröfu vegna þeirra í söluverð eignarinnar 1. júlí 2015.Lögveðsrétturinn var því fallinn niður og verður af þeim sökum hafnað kröfusóknaraðila um að fá úthlutun af söluverðinu vegna fasteignagjalda fyrir árin2012 og 2013.Samkvæmtframansögðu og að teknu tilliti til úthlutunar vegna fasteignagjalda fyrir árin2010, 2014 og 2015 koma 1.516.106 krónur í hlut sóknaraðila við úthlutunsöluverðsins. Tekur sú fjárhæð mið af vöxtum til 1. júlí 2015 þegar uppboði áeigninni lauk, sbr. 3. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991. Krafa sóknaraðila um aðfá dráttarvexti greidda af söluverðinu eftir það tímamark á sér ekki lagastoðog verður hafnað.Eftir þessumúrslitum verður varnaraðila, Arion banka hf., gert að greiða sóknaraðilamálskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Frumvarpisýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 30. október 2015 um úthlutun söluverðsfasteignarinnar Markholt 17 í Mosfellsbæ, með fastanúmerið 208-3885, skalbreytt þannig að í hlut sóknaraðila, Mosfellsbæjar, komi 1.516.106 krónur.Varnaraðili,Arion banki hf., greiði sóknaraðila samtals 500.000 krónur í málskostnað íhéraði og kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2016. Mál þetta barst dóminum þann 8.febrúar sl. og var tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð 9. maí sl. Málið var endurupptekið 27. maí og tekið tilúrskurðar á ný. Sóknaraðili er Mosfellsbær,Þverholti 2, Mosfellsbæ. Varnaraðilar eru Arion bankihf., Borgartúni 19, Reykjavík, og Hjálmar Höskuldur Hjálmarsson, Markholti 17,Mosfellsbæ. Málið varðar úthlutunnauðungarsöluandvirðis fasteignarinnar Markholts 17. Sóknaraðili krefst þess að úthlutun til hanshækki, sem leiða myndi til skerðingar á út­hlutun til varnaraðila Arionbanka. Varnaraðili Hjálmar Höskuldur vargerðarþoli við nauðungarsöluna og telur dómurinn hann því eiga aðild að málinu,þótt hann hafi ekki sótt þing. Ekki erdeilt um úthlutun til Vátryggingafélags Íslands hf. og telst félagið ekki aðiliað þessu máli. Sóknaraðili krefst þess að sérverði úthlutað 2.354.632 krónum með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 1. júlí 2015 til greiðsludags.Til vara krefst hann hækkunar á úthlutun um lægri fjárhæð. Þá krefst sóknaraðili máls­kostnaðar vegnareksturs málsins hjá sýslumanni og fyrir dómi. Varnaraðili Arion banki krefstþess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að frumvarp sýslumanns að úthlutunfrá 30. október 2015 verði óbreytt lagt til grund­vallar. Þá krefst þessi varnaraðilimálskostnaðar. Varnaraðili Hjálmar HöskuldurHjálmarsson hefur ekki sótt þing eða gert kröfur. Fasteignin Markholt 17 íMosfellsbæ var seld nauðungarsölu 1. júlí 2015.Hæstbjóðandi var varnaraðili Arion banki og var boð hans samþykkt. Sýslumaður lagði fram frumvarpað úthlutun 30. október 2015. Þeir liðirsem deilt er um eru annars vegar úthlutun til sóknaraðila að fjárhæð 1.137.006krónur og til varnaraðila Arion banka að fjárhæð 24.312.966 krónur. Lýst fjárhæð varnaraðilans var mun hærri, enhækkun úthlutunar til sóknaraðila myndi einungis lækka hlut hans. Varnaraðili Hjálmar Höskuldur Hjálmarssonvar eigandi fasteignarinnar og gerðarþoli við nauðungarsöluna. Hann hafði sótt um greiðsluaðlögun og þann27. janúar 2011 gaf umboðsmaður skuldara út yfirlýsingu um að hann hefðimóttekið um­sókn varnaraðila Hjálmars um greiðsluaðlögun og skyldi frestagreiðslum hans samkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010. Þessi frestun greiðslna stóð allt til 5.desember 2013. Sóknaraðili krafðistnauðungarsölu með beiðni til sýslumanns dags. 31. ágúst 2012, til lúkningarkröfu að höfuðstól 134.970 krónur, auk vaxta og kostnaðar. Svarar sú fjárhæð til fasteignagjalda vegnaársins 2010. Í greiðsluáskorun hafðiverið skorað á varnaraðila Hjálmar að greiða fasteignagjöld áranna 2010 og2011. Þegar nauðungarsalan fór framlagði sóknaraðili fram sex kröfulýsingar vegna fasteignagjalda, eina fyrirhvert áranna 2010 til 2015. Ágreiningurer einungis um kröfulýsingar vegna áranna 2011-2013, en í frumvarpinu var lagttil að kröfur vegna áranna 2010, 2014 og 2015 yrðu greiddar. Samkvæmt kröfulýsingum nemurkrafa sóknaraðila 379.100 krónum vegna ársins 2011, 382.765 krónum vegna ársins2012 og 362.012 krónum vegna ársins 2013.Þessum fjárhæðum er ekki mótmælt, en þær nema samtals 1.123.877 krónum. Sóknaraðili krefst nokkuð meiri hækkunar, enþá reiknar hann dráttarvexti á kröfur sínar fram yfir söludag, sbr. þó 3. mgr.50. gr. laga nr. 90/1991. Málsástæður oglagarök sóknaraðila Sóknaraðili kveðst ekki hafasent beiðnir um nauðungarsölu vegna vanskila varnaraðilans Hjálmars eftir aðhann leitaði greiðsluaðlögunar, en í framkvæmd hafi sýslumaður endursent slíkarbeiðnir. Sóknaraðili hafi sent beiðnivegna gjalda ársins 2010 þann 31. ágúst 2012 og gert ráð fyrir því aðnauðungarsölumeðferð yrði lokið innan árs, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr.90/1991. Málsmeðferð hafi hins vegarverið frestað ítrekað með stjórnvaldsfyrirmælum og þess vegna hafi safnast uppvanskil. Telur sóknaraðili að hann eigiekki að þurfa að tapa kröfum sínum vegna aðgerða stjórnvalda í þágu skuldara,enda hafi hann brugðist við vanskilum þegar í upphafi. Nauðungarsölumeðferð hafi hafist á árinu2012. Sóknaraðili segir að gjöld vegnaáranna 2011, 2012 og 2013 hafi orðið gjald­kræf eftir að nauðungarsölumeðferðarhafði verið krafist. Byggir hann á þvíað nauðungarsölubeiðnin hafi komið í veg fyrir að síðar gjaldfallnar kröfurfyrntust. Því séu lýstar kröfur sínarekki fyrndar. Sóknaraðili byggir á því aðgerðarþoli hafi verið í greiðsluskjóli og óheimilt hafi verið að grípa tilfrekari fullnustugerða. Því séu kröfursóknaraðila ekki fyrndar. Vísar hann til11. gr. laga nr. 101/2010. Samkvæmt 4.mgr. 11. gr. fyrnist kröfur sem tryggðar séu með lögveði þegar frestungreiðslna hefjist, undanþegnar lögbundnum fyrningarfresti. Fleiri beiðnir af hálfu sóknaraðila umnauðungarsölu hefðu verið tilgangslausar og einungis aukið kostnað. Sóknaraðili byggir á því aðkröfur vegna áranna 2011-2013 hafi fallið innan greiðsluaðlögunartímabils, endahafi verið óheimilt að krefjast nauðungarsölu á tíma­bilinu. Loks byggir sóknaraðili á því aðlíta verði svo á að um eina kröfu sé að ræða, áframhaldandi álagningufasteignagjalda vegna sömu eignar.Nauðungarsölubeiðni vegna eins árs rjúfi fyrningu vegna annarra krafnasem komi til síðar í samræmi við meginreglur um fyrningu kröfuréttinda. Sóknaraðili vísar til VIII. ogXIV. kafla laga nr. 90/1991, 7. gr. laga nr. 4/1995 og 11. gr. laga nr.101/2010. Loks vísar hann til IV. kaflaog 16. gr. laga um fyrningu nr. 150/2007.Málsástæður oglagarök varnaraðila Arion banka Varnaraðili byggir á því aðlögveðréttindi vegna fasteignagjalda áranna 2011-2013 séu fyrnd. Veðrétturinn fyrnist á tveimur árum samkvæmt7. gr. laga nr. 4/1995. Varnaraðili vísar til þess að 4.mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 fjalli um kröfur sem séu tryggðar með lögveðiþegar frestun greiðslna hefjist.Lögveðréttur fyrir þeim kröfum fyrnist ekki. Orðalag ákvæðisins sé skýrt og geti aðeinsátt við um gjöld vegna ársins 2010, en ekki kröfur sem stofnast hafisíðar. Varnaraðili byggir á því aðnauðungarsölubeiðni sóknaraðila hafi slitið fyrningu á þeim kröfum sem húnlýsti, en ekki öðrum. Sóknaraðili hafiekki krafist nauðungarsölu vegna gjalda áranna 2011-2013 eða slitið fyrningulögveðréttar á annan hátt. Lögveðrétturfyrir þeim hafi því verið fyrndur þegar þeim kröfum var lýst 1. júlí 2015. Verði ekki fallist á aðlögveðréttur vegna gjalda ársins 2011 sé að öllu leyti fyrndur, byggirvarnaraðili á því að kröfur á gjaldaga í febrúar eða síðar séu fyrndar. Um þetta vísar varnaraðili til 4. mgr. 4. gr.og 7. gr. laga nr. 4/1995 og 3. og 4. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Varnaraðili mótmælir því aðsóknaraðili hafi tapað kröfum sínum vegna að­gerða stjórnvalda. Sóknaraðili hafi haft tækifæri til aðkrefjast nauðungarsölu vegna þeirra fasteignagjalda sem voru undanþegingreiðsluaðlögun gerðarþola. Þá hafisóknaraðili ekki getað gert ráð fyrir því að málsmeðferð yrði lokið innan ársmeð hlið­sjón af 11. gr. laga nr. 101/2010.Sóknaraðili hafi glatað réttindum vegna eigin tóm­lætis. Varnaraðili mótmælirstaðhæfingum um vinnulag sýslumanns sem þýðingar­lausum og ósönnuðum. Niðurstaða Samkvæmt 3. gr. laga nr. 4/1995skal leggja fasteignaskatt á fasteignir árlega.Samkvæmt 7. gr. fylgir skattinum lögveð sem „skal ásamt dráttarvöxtum ítvö ár ganga fyrir öllum öðrum veðkröfum“.Líta verður svo á að lögveðréttur falli niður á álagningu hvers ársþegar tvö ár eru liðin frá gjalddaga, að álagning hvers árs sé sjálf­stæðkrafa. Því verði í samræmi við almennarreglur að slíta fyrningu á lögveðrétti fyrir hverri kröfu um sig, en slitfyrningar vegna einnar kröfu dugi ekki til að slíta fyrningu vegna þeirraallra. Lög um fyrningu kröfuréttindanr. 150/2007 gilda samkvæmt orðanna hljóðan ekki um það tilvik er lögveðrétturfellur niður. Í samræmi við dómvenjuverður þó að beita reglum laganna um slit fyrningar lögveðréttar. Sóknaraðili krafðist ekki nauðungarsölu tillúkningar fasteignaskatti sem lagður var á fyrir árin 2011-2013. Beiðni hans um nauðungarsölu vegna skattsinsfyrir árið 2010 slítur ekki fyrningu á öðrum kröfum og heldu ekkigreiðsluáskorun vegna skatts ársins 2011.Lögveðréttur sem fylgdi kröfum vegna álagningar þessara ára var þvífallinn niður samkvæmt 7. gr. laga nr. 4/1995 þegar sóknaraðili lýsti kröfunumí nauðungarsöluandvirðið. Gerðarþoli var í svokölluðugreiðsluskjóli samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga. Umsókn hans var móttekinhjá umboðsmanni skuldara þann 27. janúar 2011.Samkvæmt 11. gr. laganna hefst þá tímabundin frestun greiðslna. Þannig er samkvæmt c-lið 1. mgr. óheimilt aðselja eignir skuldara nauðungarsölu. Þærtakmarkanir sem tíundaðar eru í 1. mgr. gilda þó ekki um kröfur sem verða tileftir áðurgreint tímamark, sbr. 3. mgr.Takmarkanir á heimildum kröfu­hafa skv. 1. mgr. gilda í þessu tilvikiekki um kröfur sem stofnuðust eftir 27. janúar 2011. Fasteignagjöld fyrir árið 2011, að mestu, ogöll síðari ár voru því ekki til um­fjöllunar við greiðsluaðlögun varnaraðilaHjálmars. Regla 4. mgr. 11. gr. laga nr.101/2010 gildir samkvæmt orðanna hljóðan einungis um þær kröfur sem stofnasthafa þegar frestun greiðslna tekur gildi.Því hindrar hún ekki að lögveðréttur fyrir yngri kröfum falliniður. Þótt litið sé á fasteignagjöldhvers árs sem eina kröfu, er greiðslu hennar skipt á nokkra gjalddaga. Ein afborgun fasteignagjalda ársins 2011 féllí gjalddaga 15. janúar, áður en frestun greiðslna tók gildi. Því var greiðslu þessarar afborgunar frestaðmeð ákvörðun umboðsmanns skuldara og var hún því enn tryggð með lög­veðréttiþegar sóknaraðili lýsti kröfum sínum.Eindagi kröfunnar var þó ekki kominn og því voru öll gjöld ársins ekkifallin í gjalddaga, sbr. 5. mgr. 4. gr. laga nr. 4/1995. Bar að úthluta upp í kröfuna 16.359 krónummeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá 15. janúar 2011 til 30.júní 2015, sbr. 3. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991. Verður mælt fyrir um breytingu á frumvarpisýslumanns um þetta atriði, en að öðru leyti er kröfum sóknaraðila hafnað. Kröfum sóknaraðila er hafnað aðmestu og málsástæðum hans einnig. Þóttkröfur hans séu teknar til greina að hluta verður ekki hjá því komist að gerahonum að greiða varnaraðila hluta málskostnaðar hans. Er greiðsla þessi ákveðin 250.000 krónur oger virðisaukaskattur þar innifalinn. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a ro r ð Frumvarpi að úthlutun söluverðsfasteignarinnar Markholts 17 skal breytt þannig að úthlutun til sóknaraðilaMosfellsbæjar hækki um sem nemur 16.359 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. janúar 2011 til 30. júní 2015. Sóknaraðili greiði varnaraðila,Arion banka hf., 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 32/2000
Skaðabætur Nauðungarsala Gjafsókn
R, sem var búsett í Svíþjóð, höfðaði mál gegn íslenska ríkinu og Íbúðalánasjóði til greiðslu bóta vegna tjóns, sem hún taldi sig hafa orðið fyrir er fasteign hennar var seld nauðungarsölu án hennar vitneskju. Héraðsdómur féllst á kröfu R þar sem skýrra lagafyrirmæla um undirbúning og framkvæmd uppboðs hafði ekki verið gætt gagnvart R. Fyrir Hæstarétti báru áfrýjendur við nýrri málsástæðu, sem ekki hafði verið hreyft af þeirra hálfu svo séð yrði fyrr en í greinargerð fyrir Hæstarétti. Málsástæðunni var hafnað, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, svo sem þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. Dómur héraðsdóms staðfestur að öðru leyti en hvað dráttarvexti varðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandinn Íbúðalánasjóður skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn íslenska ríkið áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 14. febrúar 2000. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Hann krefst jafnframt málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert í sameiningu að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Fyrir Hæstarétti hafa báðir áfrýjendur borið því við að í héraðsdómsstefnu hafi verið viðurkennt að stefndu hafi orðið kunnugt um nauðungarsöluna á íbúð sinni að Hverfisgötu 52 í Reykjavík, sem um ræðir í málinu, um miðjan desember 1998, en íbúðin hafi verið seld við framhaldsuppboð 30. nóvember sama árs. Hafi stefnda því enn á þeim tíma átt kost á að fá nauðungarsölunni hrundið eftir ákvæðum XIV. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, enda hafi frestur samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laganna til að krefjast ógildingar hennar fyrir dómi ekki verið liðinn þegar stefndu varð um hana kunnugt. Með því að stefnda hafi ekki takmarkað á þann hátt tjón sitt geti hún ekki nú leitað skaðabóta úr hendi áfrýjenda. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um að málsástæðu þessari hafi verið hreyft af hendi áfrýjenda fyrr en í greinargerðum þeirra fyrir Hæstarétti, þótt atvik, sem hún lýtur að, hafi mátt vera þeim kunn allt frá því að málið var höfðað. Verður henni því ekki komið að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á að áfrýjendur hafi bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart stefndu samkvæmt 2. mgr. 86. gr. og 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1991 vegna framkvæmdar nauðungarsölu á fyrrnefndri fasteign hennar. Eru ekki efni til annars en að leggja matsgerð dómkvadds manns til grundvallar við ákvörðun bóta, enda hefur henni ekki verið hnekkt með yfirmati. Stefnda gerði fyrst kröfu um skaðabætur í bréfum til áfrýjenda 28. janúar 1999. Verða dráttarvextir því ekki dæmdir af kröfu hennar fyrr en frá 17. febrúar 1999, en þann dag var málið höfðað, sbr. 4. mgr. 9. gr. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur að öðru leyti en því að stefndu verða dæmdir dráttarvextir af kröfu sinni eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað stefndu fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði segir. Áfrýjandinn Íbúðalánasjóður verður dæmdur til að greiða að hluta málskostnað fyrir Hæstarétti í ríkissjóð, svo sem fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Íbúðalánasjóður og íslenska ríkið, greiði í sameiningu stefndu, Rósu Mörtu Gunnarsdóttur, 3.250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. febrúar 1999 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Áfrýjandi, Íbúðalánasjóður, greiði í ríkissjóð 125.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi hinn 26. október 1999, er höfðað fyrir dómþinginu af Rósu Mörtu Gunnarsdóttur, kt. 110659-4669, Sveagatan 8, Gautaborg, Svíþjóð, á hendur íslenska ríkinu, kt. 540269-6459 og Íbúða­lánasjóði, kt. 661198-3629, Suðurlandsbraut 24, Reykjavík, með stefnu þing­festri 25. febrúar 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að upphæð 3.250.000 krónur auk dráttarvaxta frá 30. nóvember 1998 til greiðsludags. Til vara, að stefnanda verði dæmd, eftir álitum, önnur lægri fjárhæð óskipt í bætur úr hendi stefndu auk dráttarvaxta eins og í aðalkröfu. Þá krefst stefnandi þess, að stefndu verði, bæði í aðal- og varakröfu dæmd til greiðslu alls málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti, samkvæmt framlögðum máls­kostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda, íslenska ríkisins, eru þær aðallega, að það verði sýknað af öll­um kröfum stefnanda og því tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara krefst stefndi, íslenska ríkið, verulegrar lækkunnar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla. Dómkröfur stefnda, Íbúðalánasjóðs, eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröf­um stefnanda og stefnda tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dagsettu 21. október 1999, fékk stefnandi gjaf­sóknarleyfi í máli þessu. II. Hinn 25. maí 1998 var stefnanda birt greiðsluáskorun veðdeildar Landsbanka Íslands f.h. Húsnæðisstofnunar ríkisins, dagsett 4. febrúar 1998 af stefnuvotti á þá­verandi heimili sínu í Svíþjóð. Greiðsluáskorun þessi var vegna vanskila á skuldabréfi númer 1004-74-007541 með veði í 3ju hæð Hverfisgötu 52, Reykjavík. Krafan sam­kvæmt greiðsluáskoruninni nam þá 231.712,60 krónum og uppfærðar eftirstöðvar skuld­arinnar 4.828.367,60. Leifur Ragnarsson, fyrrum eiginmaður stefnanda greiddi hinn 27. maí sama ár aðra tveggja afborgana sem var í vanskilum. Kveðst stefnandi hafa samið við starfsmann Húsnæðisstofnunar ríkisins, um að ekkert frekar yrði að­hafst á grundvelli áskorunarinnar. Stefndi, Íbúðalánasjóður, hefur neitað að um það hafi verið samið. Eign stefnanda var síðan seld á nauðungarsölu hinn 30. nóvember 1998 að beiðni Hús­næðisstofnunar ríkisins, dagsettri 29. júní 1998, og Tollstjórans í Reykjavík, sam­kvæmt beiðni dagsettri 19. júní 1998. Í fyrrgreindum nauðungarsölubeiðnum er heimilisfang stefnanda sagt vera „í Svíþjóð”, án nánari tilgreiningar. Samkvæmt bréflegum tilkynningum sýslumannsins til stefnanda um uppboðið er skráð heimilisfang stefnanda Hverfisgata 52, Reykjavík. Fram­hald uppboðsins auglýsti sýslumaður í Lögbirtingablaði 20. nóvember 1998, með vísan til 4. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991, með því að ekki væri kunnugt um dval­ar­stað þinglýsts eiganda að fasteigninni. Hæsta boð í eignina á nefndu uppboði var 8.000.000 krónur og var það boð sam­þykkt. Afsal var síðan gefið út til hæstbjóðanda hinn 19. apríl 1999. Stefnandi kveðst ekki hafa vitað um uppboðsmeðferð þessa fyrr en að henni af­stað­inni, þar sem engar tilkynningar sýslumannsins í Reykjavík þar um hafi borist henni. Kveðst hún fyrst hafa frétt af nauðungarsölunni um miðjan desember 1998. Sam­rit gagna uppboðsmálsins sem og endurrit úr gerðarbók sýslumannsembættisins hafi hún síðan fengið í hendur skömmu eftir miðjan janúar 1999. Mál þetta var dómtekið að loknum munnlegum málflutningi hinn 26. október sl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. III. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að hvorki Landsbanki Íslands f.h. Hús­næð­is­stofn­unar ríkisins né sýslumannsembættið í Reykjavík hafi staðið rétt að upp­boðs­mál­inu, meðferð þess eða gætt réttra aðferða varðandi uppboðið. Hafi aðilar þessir sýnt af sér saknæma háttsemi í þessu sambandi. Húsnæðisstofnun ríkisins, uppboðsbeiðandi, hafi ekki tilgreint heimilisfang stefn­anda í uppboðsbeiðni sinni, sem hann hafi þó vitað hvert var, og því borið að upplýsa sýslu­mannsembættið í Reykjavík um heimilisfangið samkvæmt 1. mgr. 11. gr., sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Sýslumannsembættið hafi ekki gengið á eftir að afla upplýsinga hjá uppboðsbeiðanda, sem honum hafi þó verið lög­skylt. Fulltrúi sýslumannsins hafi haldið áfram uppboðsgerðum þrátt fyrir þessa van­rækslu sína með vitund umrædds uppboðsbeiðanda og fyrir vikið hafi stefnanda aldrei bor­ist tilkynningar um uppboðsmeðferðina. Auglýsing sýslumannsins í Lög­birt­inga­blaðinu hafi því verið lögleysa eins og hér hafi staðið á. Þessi saknæmu og órétt­mætu vinnubrögð, sem beinlínis séu í andstöðu við ákvæði 1. og 2. mgr. 16. gr., 1. mgr. 26. gr. og 3. mgr. 35. gr. nauðungarsölulaganna nr. 90/1991 og gangi gegn anda og tilgangi laganna, með vitneskju uppboðsbeiðanda, hafi orðið til þess, að stefnandi hafi ekki átt þess kost að gæta hagsmuna sinna og koma þannig í veg fyrir uppboðið. Fyrir bragðið hafi eign stefnanda verið seld nauðungarsölu á undirverði. Með þessari háttsemi sinni hafi stefndu valdið stefnanda tjóni, sem nemi a.m.k. aðal­kröfu hennar, sem taki mið af mismun á nauðungarsölu og sölu á frjálsum mark­aði. Á þessu beri stefndu báðir óskipta ábyrgð. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á hendur báðum stefndu á almennu sak­ar­regl­unni, sbr. 3. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 og við 1. og 2. mgr. 86. gr. sömu laga að því er varði stefnda, Íbúðalánasjóð og 1. mgr. 87. gr. sömu laga, hvað varði stefnda, íslenska ríkið, vegna mistaka sýslumanns við uppboðsframkvæmdina. Stefnandi byggir fjárhæð aðalkröfu sinnar á framlagðri matsgerð dómkvadds mats­manns, dagsettri 15. apríl 1999. Samkvæmt matsgerðinni var verð hinnar seldu eignar hinn 30. nóvember 1999 11.250.000 krónur, að teknu tilliti til greiðslukjara sem gilda við nauðungarsölu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988. IV. Stefndi, íslenska ríkið, byggir kröfu sína um sýknu á því, að við nauðungarsölu á eign stefnanda hafi gerðarbeiðendur annars vegar verið tollstjórinn í Reykjavík og hins vegar Íbúðalánasjóður. Beiðni tollstjórans hafi verið frá 23. júní 1998 og byggi á fjár­námi, sem gert hafi verið 23. mars 1998. Þar hafi gerðarþoli verið sagður til heim­ilis í Svíþjóð án þess að heimilisfang væri tilgreint. Nauðungarsölubeiðni veðdeildar Landsbanka Íslands, nú Íbúðalánasjóðs, hafi verið dagsett 29. júní 1998 og móttekin 3. júlí sama ár. Með henni hafi fylgt ljósrit af skulda­bréfi, þar sem skuldarar séu stefnandi og fyrrum eiginmaður hennar, Leifur Rögn­valdsson, Hverfisgötu 52, Reykjavík. Einnig hafi fylgt ljósrit af greiðslu­áskorun veðdeildar, sem og birtingarvottorð fyrir stefnanda. Hins vegar hafi ekkert heim­ilisfang fylgt nauðungarsölubeiðninni. Af hálfu stefnanda hafi í kjölfar greiðslu­áskor­unarinnar verið greitt u.þ.b. þriðjungur af vanskilum stefnanda. Stefndi byggir á því að ósannað sé að um afgang skuldarinnar hafi verið samið. Stefnanda hafi verið full­ljóst að ekki hafði verið staðið í skilum með afborganir af lánum Íbúðalánasjóðs, sem hvílt hafi á eigninni. Jafnframt hljóti henni að hafa verið ljóst að henni bæri að standa í skilum, sem og afleiðingar þess væri það ekki gert. Þá hafi fyrrum eigin­manni stefnanda hlotið að vera ljóst greiðslufallið á bréfunum, en hann hafi verið til heimilis að Hverfisgötu 52, Reykjavík, þar sem greiðsluáskorun ásamt öllum til­kynn­ing­um hafi verið send. Jafnvel þó ekki hafi legið fyrir hjá Sýslumanninum í Reykjavík upplýsingar um heim­ilisfang stefnanda erlendis sé ljóst að allar tilkynningar voru sendar á fasteign hennar og heimilisfang samskuldara hennar auk þess sem uppboðið hafi verið auglýst í dagblöðum, sbr. 4. mgr. 35. gr. nauðungarsölulaga nr. 90/1991. En það sé sú aðferð sem nauðungarsölulögin geri ráð fyrir, sé heimilisfang óþekkt. Verði því að telja að stefnanda hafi verið kunnugt um uppboðsmeðferðina. Stefndi, íslenska ríkið, heldur því fram að fullnægjandi hafi verið að senda til­kynn­ingu á uppboðsstað, þ.e.a.s. að Hverfisgötu. Aðferð sýslumanns við upp­boðs­með­ferðina sé og í samræmi við langa athugasemdalausa framkvæmd sýslumannsins. Þá bendir stefndi á að til meðferðar hjá sýslumanninum hafi verið 4.620-4.835 beiðnir á árunum 1996-1998. Í þeim tilvikum er uppboðsþolar hafi verið búsettir erlendis hafi sömu aðferðum verið beitt og í þessu máli og hafi það ekki sætt andmælum. Þá byggir stefndi, íslenska ríkið, á því að nauðungarsala fari fram á ábyrgð gerð­ar­beiðanda. Það sé gerðarbeiðanda að afla allra gagna um uppboðsandlagið svo og gerð­arþola og koma þeim upplýsingum til sýslumanns með nauðungarsölubeiðninni. Sýslu­maður hafi ekki sérstaka rannsóknarskyldu þar að lútandi. Sýslumaður hafi því mátt líta svo á, að úr því að heimilisfangs stefnanda hafi ekki verið getið í upp­boðs­beiðn­inni þá væri heimilisfangið óþekkt. Samkvæmt því beri að sýkna íslenska ríkið. Stefndi, íslenska ríkið, byggir og á því, að ætlað tjón stefnanda verði ekki rakið til til­kynningarskortsins. Af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á að hún hafi haft fjár­hagslega burði til að standa í skilum varðandi lánið eða að firra nauðungarsölunni að öðru leyti. Gögn málsins sýni að lánið var og hafði verið í vanskilum. Kröfu sína um lækkun á kröfum stefnanda byggir stefndi á því að um verulega eigin sök sé að ræða hjá stefnanda. Henni hafi verið fullkunnugt um að hún hafði ekki staðið í skilum með afborganir af láninu og um afleiðingar þess að svo var ekki gert. Stefn­andi hafi því sýnt af sér verulegt andvaraleysi, sem hún beri ábyrgð á. Þá sé það ekki á ábyrgð stefnda að leigutakar hennar hafi ekki upplýst hana um póst, sem stefn­anda hafi borist á fasteign sína. Stefndi, íslenska ríkið, mótmælir og upphafstíma vaxta og telur að dæma eigi vexti frá dómsuppsögudegi, sbr. 15. gr. laga nr. 25/1987, og bendir m.a. á að matsgerð um verðmæti eignarinnar hafi ekki verið lögð fram fyrr en eftir þingfestingu málsins. Kröfu um málskostnað byggir stefndi, íslenska ríkið, á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi, Íbúðalánasjóður, byggir kröfu sína á því að stefndi sé opinber stofnun, sem að lögum hafi með hendi gríðarlega umfangsmikla lánastarfsemi vegna fast­eigna­kaupa. Láti nærri að frá stofnunni sé veitt lán til kaupa á hverri einustu íbúð í land­inu. Stefndi kveður mikil vanskil vera á þessum lánum og fjöldi greiðslu­áskor­ana og nauðungarsölubeiðna á ári hverju skipti þúsundum. Af þessum sökum sé festa í framkvæmd innheimtu og meðferð nauðungarsölumála mikilvæg. Innheimta sé öll tölvu­vædd og tengd opinberri skráningu. Við gerð greiðslutilkynninga, greiðslu­áskor­ana og beiðna séu upplýsingar um veð og lögheimili sótt í fasteignamat og til þjóð­skrár Hagstofu Íslands. Fjöldi mála takmarki möguleika á sérstakri skoðun hvers máls. Samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands hafi stefnandi flutt til Svíþjóðar á árinu 1993 og hafi skráð lögheimili hennar síðan verið skráð í Svíþjóð, án frekari til­grein­ingar. Upplýsingar um heimilisfang ytra séu ekki gefnar upp af Hagsofunni nema eftir því sé sérstaklega leitað, enda algengt að heimilisföng breytist, eins og eigi við um stefn­anda máls þessa. Þá hafi fyrrverandi eiginmaður stefnanda verið með skráð lög­heimili að Hverfisgötu 52, Reykjavík fram að sölu eignarinnar. Stefndi, Íbúðalánasjóður, mótmælir því að hann hafi á nokkurn hátt sýnt af sér sak­næma háttsemi gagnvart stefnanda við innheimtu vanskilaskuldarinnar, þ.m.t. vegna uppboðsmeðferðarinnar. Fasteignabréf stefnda hafi fullnægt skilyrðum 2. tl. 6. gr. nauðungarsölulaga nr. 90/1991 og hafi greiðsluáskorun verið beint að gerðarþola með aðvörun um nauð­ung­ar­sölu ef henni yrði ekki sinnt innan tilgreinds frests. Greiðsluáskorun þessi hafi sann­anlega verið birt stefnanda á heimili hennar erlendis. Stefndi kveður nauðungarsölubeiðni hafa verið senda Sýslumanninum í Reykja­vík og hafi hún uppfyllt lagaskilyrði 11. gr. laganna um form og efni. Sérstaklega kveðst stefndi byggja á því að nægjanlegt sé að tilgreina heimilisfang gerðarþola eins og það sé samkvæmt skráningu í þjóðskrá, sbr. 85. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. með lögjöfnun. Þá hafi lögum samkvæmt fylgt nauð­ung­ar­sölubeiðninni greiðsluáskorun ásamt birtingarvottorði og enn fremur hafi stefndi látið fylgja með gögn frá utanríkisráðuneytinu. Stefndi, Íbúðalánasjóður, kveðst mótmæla því sem röngu að hafa vitað hvert heim­ilisfang stefnanda hefði verið þegar uppboðsbeiðnin hafi verið send. Birt­ing­ar­staður sé hvorki tilgreindur á birtingarvottorði né í gögnum sem fylgt hafi með birt­ing­unni frá ráðuneytinu. Skráð heimilisfang stefnanda í Svíþjóð við flutning 1993 hafi enga þýðingu, þar sem ljóst sé að stefnandi hafi verið flutt frá þeim stað þegar greiðslu­áskorunin hafi verið birt. Starfsmenn sýslumannsembættisins í Reykjavík hafi, lögum samkvæmt, farið yfir og aðgætt hvort uppboðsbeiðnin uppfyllti skilyrði laga nr. 90/1991, um nauð­ung­ar­sölu. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við tilgreiningu stefnda, Íbúðalánasjóðs, á heim­ilisfangi stefnanda „í Svíþjóð” og uppboðið því sett í gang m.a. á grundvelli beiðn­arinnar. Framkvæmd uppboðsins hafi alfarið verið í höndum viðkomandi sýslu­manns­embættis, þar með talið tilkynning til gerðarþola, sbr.1. mgr. 16. gr., 1. mgr. 26. gr., sbr. og 35. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. Það hafi því verið á ábyrgð Sýslumannsins í Reykjavík hvernig staðið var að birtingu tilkynningar um upp­boðið. Það leiði af 2. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, að sýslu­manni beri að skoða sérstaklega hvort tilgreining á heimili uppboðsþola í upp­boðs­beiðni sé fullnægjandi. Það hafi verið mat hans að gerðarbeiðandi hafi verið ófær um að afla nánari vitneskju um heimilisfang gerðarþola, sbr. orðalag lagaákvæðisins. Á því mati beri hann einn ábyrgð að lögum. Stefndi, Íbúðalánasjóður, mótmælir því að orsakasamband sé á milli tjóns stefn­anda og tilgreiningar á heimili hans í gerðarbeiðni. Þá byggir stefndi, Íbúðalánasjóður, á eigin sök stefnanda. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi fengið senda greiðsluáskorun frá stefnda, þar sem krafið hafi verið um greiðslu innan ákveðinna tímamarka. Byggir stefndi á því, að stefnandi hafi sönn­un­ar­byrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni, að henni eða umboðsmanni hennar hafi verið veittur greiðslufrestur umfram það sem í áskoruninni greini. Stefnandi hafi mátt búast við því að uppboðsbeiðni yrði send í kjölfar greiðsluáskorunarinnar og veðið selt til tryggingar kröfunni. Byggir stefndi á því, að við þessar aðstæður verði að gera ríkari kröfur til stefnanda um að fylgjast með því hvort uppboðs hafi verið beiðst og nauð­ung­arsala á eigninni farið í gang. Fyrir liggi að stefnandi hafi haft umboðsmenn til að gæta hagsmuna sinna varð­andi vanskil og enn fremur vegna eignarinnar almennt. Samkvæmt því sem fram komi í stefnu hafi stefnandi haft samband við fyrrum eiginmann sinn vegna málsins og m.a. falið honum að greiða inn á kröfuna. Enn fremur liggi fyrir þinglýst umboð til fyrr­verandi tengdaföður stefnanda, Rögnvalds Þorleifssonar, til að gæta hagsmuna stefn­anda að því er eignina varði. Byggir stefndi, Íbúðalánasjóður, á því, að af þessum sökum hafi stefnandi vitað eða mátt vita af uppboðsmeðferðinni. Til vara að stefnandi hafi ekki gætt hagsmuna sinna sem skyldi. Af þeim sökum hafi stefnandi fyrirgert bótarétti, en til vara beri að lækka bætur verulega vegna eigin sakar stefnanda. Stefndi kveðst á engan hátt hafa hagnast á sölu eignarinnar þar sem hann hafi ekki verið uppboðskaupandi, en samkvæmt 37. gr. laga nr. 90/1991, um nauð­ung­ar­sölu, er sýslumanni veitt heimild til að láta fara fram aukauppboð, telji hann fram komin boð í eign fjarri markaðsverði eignarinnar. V. Með lögum um húsnæðismál nr. 44/1998, sem gildi tóku 1. janúar 1999, voru Hús­næðisstofnun ríkisins og Byggingarsjóður ríkisins lögð niður og tók stefndi, Íbúða­lánsjóður, við hlutverki, réttindum, eignum, skyldum og skuldbindingum þeirra, sbr. 52. og 53. gr. laga nr. 44/1998. Í lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu er kveðið á um hvernig standa skuli að nauð­ungarsölu. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. þeirra laga skal beiðni um nauðungarsölu vera skrifleg. Í henni skal koma fram, svo ekki verði um villst, hverjir gerðarbeiðandi og gerðarþoli eru, hver heimilisföng þeirra eru og við hverja heimild hún styðst. Einnig skal tiltaka ná­kvæm­lega eignina sem nauðungarsölu er krafist á. Ef nauðungarsölu er krafist til fulln­ustu peningakröfu skal sundurliða fjárhæð hennar svo sem þá er kostur. Eftir þörfum skal ennfremur greina frá atvikum að baki beiðninni og röksemdum sem gerð­arbeiðandi telur leiða til að hún verði tekin til greina. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. sömu laga skal sýslumaður ákveða, svo fljótt sem auðið er, fyrirtöku beiðnar og senda gerðarþola afrit hennar í ábyrgðarbréfi, eða með öðrum tryggum hætti, ásamt tilkynningu um hvar og hvenær sýslumaður taki hana fyrir. Í 2. mgr. 16. gr. laganna segir svo: „Fallist sýslumaður á að gerðarbeiðanda sé ófært að afla vitneskju um dvalarstað gerðarþola eða hver hann sé stendur það ekki í vegi frekari aðgerða eftir lögum þessum þótt ekki verði af tilkynningu skv. 1. mgr.” Óumdeilt er að nauðungarsölubeiðni stefnda, Íbúðalánasjóðs, uppfyllti skilyrði lag­anna að öðru leyti en því að ágreiningur er um með aðilum hvort tilgreining gerð­ar­beiðanda á heimilisfangi gerðarþola „í Svíþjóð” hafi verið nægjanlegt og hvort sýslu­manni hafi verið rétt að líta svo á að með því að heimilisfang stefnanda var skráð í Svíþjóð en ekki hér á landi, bæði samkvæmt vottorði þjóðskrár og tilgreiningu gerð­arbeiðanda, að þar með hafi gerðarbeiðanda verið ómögulegt að afla upplýsinga um dvalarstað stefnanda. Líta ber svo á að 2. mgr. 16. gr. laga nr. 90/1991 feli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að tilkynna skuli gerðarþola með tryggilegum hætti fyrirhugaða fyrir­töku nauðungarsölubeiðnar, enda geta verið miklir hagsmunir í húfi fyrir gerð­arþola. Af gögnum málsins má ráða að báðir stefndu hafi talið að þar sem heimilisfang stefnanda var skráð í Svíþjóð hafi ekki verið ástæða til að afla frekari upplýsinga um heim­ilisfang hennar þar, m.a. vegna áralangrar starfsvenju og mikillar fyrirhafnar sem stefndi, Íbúðalánasjóður, hafi af því að leita uppi heimilisföng skuldara sem búi erlendis. Með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 1. mgr. 16. gr. nauð­ung­ar­sölulaganna, að tilkynna beri gerðarþola um fram komna nauðungarsölubeiðni og fyrir­töku hennar, verður að krefjast þess af gerðarbeiðanda að hann reyni að afla upp­lýsinga um dvalarstað gerðarþola, jafnvel þó að viðkomandi gerðarþoli sé skráður í þjóðskrá með dvalarstað erlendis. Samkvæmt gögnum málsins reyndi stefndi, Íbúðalánasjóður, ekkert til að hafa upp á dvalarstað stefnanda í Svíþjóð og þar með að sýna fram á, að hann hafi árang­urs­laust, með öllum nærtækum úrræðum, reynt að afla vitneskju um heimilisfang stefn­anda. Þó svo fyrrum eiginmaður stefnanda hafi verið með lögheimili að Hverfisgötu 52, Reykja­vík, á þeim tíma er uppboðsmeðferðin var í gangi og tilkynningar sýslumanns hafi verið sendar á það heimilisfang getur það ekki skipt máli í þessu sambandi, þar sem lögboðið er að senda eigi gerðarþola, stefnanda, tilkynningar. Þá liggur og fyrir að þinglýst hafði verið umboði stefnanda til handa Rögnvaldi Þor­leifssyni, svohljóðandi: „Hér með veiti ég undirrituð, Rósa Gunnarsdóttir Rögnvaldi Þorleifssyni fullt og ótakmarkað umboð til að undirrita sölusamning, eigna­skipta­samning og önnur þau skjöl sem viðkoma sölu á fasteign minni að Hverfisgötu 52, Reykjavík og til að annast önnur þau mál sem viðkoma fasteigninni.” Hins vegar var umboðsmanni þessum aldrei tilkynnt um fyrirhugaða nauðungarsölu. Með vísan til framanritaðs hafa því báðir stefndu brugðist lagaskyldu sinni og þar með raskað hagsmunum stefnanda með ólögmætum hætti, sem þeir bera ábyrgð á gagn­vart stefnanda samkvæmt 86. gr. og 87. gr. laga nr. 90/1991. Ber þeim að bæta stefn­anda það tjón sem hún hefur orðið fyrir vegna þeirrar háttsemi. Fram er komið í málinu að stefndi, Íbúðalánasjóður hafði sent greiðsluáskorun vegna vanskila stefnanda og hafði við birtingu hennar notið aðstoðar utan­rík­is­ráðu­neyt­isins. Hafa stefndu haldið því fram að með því hafi stefnandi átt að búast við að upp­boðsbeiðni yrði send í kjölfarið. Með vísan til framanritaðs og skýrra laga­fyrir­mæla um undirbúning og framkvæmd uppboðs, er ekki unnt að fallast á það með stefndu að aðrar reglur gildi gagnvart stefnanda um að gæta hagsmuna sinna heldur en ann­arra skuldara, þar sem hún sé búsett erlendis. Eru því ekki skilyrði til að lækka bætur til handa stefnanda vegna eigin sakar. Eins og áður greinir var fasteign stefnanda metin af dómkvöddum matsmanni og verð­mæti eignarinnar þar metið á 11.250.000 krónur, en matsgerðin hefur ekki sætt tölu­legum andmælum. Samkvæmt framarituðu verða stefndu in solidum dæmd til að greiða stefnanda 3.250.000 krónur, eins og aðalkrafa stefnanda hljóðar um. Þá ber stefndu að greiða stefnanda dráttarvexti frá 30. nóvember 1998, er sala eignarinnar fór fram og stefnandi missti eignarráð sín yfir henni. Eftir þessum úrslitum ber stefndu in solidum, að greiða stefnanda málskostnað, 400.000 krónur, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar af ákveð­ast málssóknarlaun lögmanns stefnanda 326.650 krónur og hefur þá verið tekið til­lit til virðisaukaskattskyldu stefnanda, og útlagður kostnaður stefnanda 73.350 krónur. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndu, íslenska ríkið og Íbúðalánasjóður, greiði in solidum, stefnanda, Rósu Mörtu Gunnarsdóttur, 3.250.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 frá 30. nóvember 1998 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnanda 400.000 krónur í málskostnað, sem renni í rík­is­sjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar af máls­sókn­ar­laun lögmanns stefnanda 326.650 krónur.
Mál nr. 555/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. ágúst 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að vægari úrræðum verði beitt, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 24/2022
Gjaldþrotaskipti Þrotabú Greiðsla Riftun Áfrýjunarleyfi Gagnáfrýjun
Þrotabú D höfðaði mál á hendur Í og krafðist riftunar á tveimur greiðslum sem inntar voru af hendi af þriðja aðila til Í vegna skulda D og námu samtals 125.946.684 krónum. Var annars vegar um að ræða greiðslu að fjárhæð 85.000.000 krónur en hins vegar að fjárhæð 40.946.684 krónur. Beiðni D um áfrýjunarleyfi var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslunnar að fjárhæð 85.000.000 krónur og var leyfið veitt um þau atriði sem leyfisbeiðnin var reist á. Í áfrýjunarstefnu og gagnáfrýjunarstefna var sakarefnið aftur á móti ekki afmarkað með þeim hætti heldur tók til beggja krafnanna. Með vísan til 3. mgr. 177. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var heimild Í til gagnáfrýjunar ekki talin sæta takmörkunum hvað sem leið mögulegri afmörkun áfrýjunar í aðalsök á grundvelli áfrýjunarleyfis. Voru því kröfur vegna beggja greiðslnanna teknar til efnismeðferðar. Í málinu byggði þrotabúið á því að umræddar greiðslur hefðu rýrt greiðslugetu D verulega og væru því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var byggt á því að greiðslurnar hefðu á ótilhlýðilegan hátt verið Í til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir D voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa og því jafnframt riftanlegar á grundvelli 141. gr. sömu laga. Fram kom í dómi Hæstaréttar að við mat á skilyrðum riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 yrði fyrst og fremst tekið mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfun hefði haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa hans. Þá yrði að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lyti að hefðu ella runnið til skuldara. Sönnunarbyrðin um að framangreindar aðstæður væru fyrir hendi hvíldi á þrotabúi D. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að greiðsla að fjárhæð 85.000.000 krónur hefði fallið utan utan tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og því kæmi riftun á greiðslunni á grundvelli þeirrar lagagreinar ekki til álita. Hvað varðaði riftun greiðslunnar á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 kom fram í dóminum að D hefði hvorki sannað að umrædd greiðsla, sem fjármögnuð var af auknu hlutafé í P, hefði borist D né verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að greiðslan eða andvirði hennar hefði runnið til D hefði ekki komið til ráðstöfunar hennar með umræddum hætti. Væri því ekki unnt að leggja til grundvallar að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða sem hefði leitt til þess að eignir D hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa félagsins eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, sbr. áskilnað 141. gr. Hvað varðaði greiðsluna að fjárhæð 40.946.684 krónur var óumdeilt að hún hefði borist Í af bankareikningi P, þáverandi móðurfélags D, og í kjölfarið færð sem skuld D við P í bókhaldi þess síðarnefnda. Nokkrum dögum síðar hefðu svo tvær greiðslur borist af bankareikningi D inn á bankareikning móðurfélagsins, samtals að fjárhæð 40.339.542 krónur. Var lagt til grundvallar, hvað sem leið tilhögun greiðslunnar, að P hefði lánað D upphæðina og D hefði endurgreitt stærstan hluta þess láns. Greiðsla skuldarinnar hefði því haft í för með sér að handbært fé D hefði rýrnað um sömu fjárhæð með tilheyrandi áhrifum á greiðslugetu þess en óumdeilt var að greiðslan hefði farið fram þegar minna en sex mánuðir voru til frestdags. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var staðfest sú niðurstaða hans að uppfyllt væru skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til þess að greiðslunni yrði rift. Þá var jafnframt staðfest sú niðurstaða að Í yrði á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 gert að endurgreiða þrotabúi D fé sem samsvaraði greiðslu D til P eða 40.339.542 krónum enda ekki runnið hærri fjárhæð frá D.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2022. Í aðalsök er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að rift sé greiðslu 8. september 2017 á skuld DV ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 40.946.684 krónur og honum verði gert að greiða aðaláfrýjanda 40.946.684 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. október 2018 til greiðsludags. Auk þess er krafist að rift verði með dómi greiðslu inn á skuld DV ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 85.000.000 króna sem greidd var gagnáfrýjanda 13. janúar 2017 en bókuð sem greiðsla á skuldum DV ehf. hjá gagnáfrýjanda 18. maí 2017. Þá er þess krafist að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda 85.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. janúar 2017 til 21. október 2018, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök krefst aðaláfrýjandi þess að dómkröfum gagnáfrýjanda verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 13. júní 2022. Hann krefst aðallega sýknu af framangreindum kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar á öllum dómstigum en til vara lækkunar á kröfunum og að málskostnaður verði felldur niður.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort aðaláfrýjandi fær á grundvelli 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. rift tveimur greiðslum til gagnáfrýjanda sem áttu sér stað á árinu 2017 en bú DV ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 7. mars 2018. Jafnframt deila aðilar um kröfu aðaláfrýjanda um bætur á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, nái riftun fram að ganga.5. Annars vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 85.000.000 króna sem innt var af hendi af lögmannsstofunni Lögviti ehf. 13. janúar 2017 en endanlega ráðstafað til greiðslu nánar tilgreindra skulda 18. maí það ár. Hins vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 40.946.684 krónur sem greidd var gagnáfrýjanda 8. september 2017.6. Héraðsdómur féllst á að rifta greiðslu að fjárhæð 40.946.684 krónur á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og dæmdi gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjanda bætur samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laganna. Hins vegar sýknaði héraðsdómur gagnáfrýjanda af riftun greiðslu að fjárhæð 85.000.000 króna. Þá var gagnáfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Landsréttur staðfesti framangreindar niðurstöður héraðsdóms en felldi niður málskostnað fyrir réttinum.7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 7. apríl 2022 með ákvörðun nr. 2022-33 á þeirri forsendu að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991.8. Samhliða máli þessu hefur á grundvelli áfrýjunarleyfis samkvæmt ákvörðun nr. 2022-1 verið rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 14/2022: Þrotabú Pressunnar ehf. gegn íslenska ríkinu og gagnsök þar sem krafist er riftunar tveggja nánar tilgreindra greiðslna Pressunnar ehf., þá móðurfélags DV ehf., til gagnáfrýjanda fyrir gjaldþrot félagsins. Sakarefni þessara tveggja mála tengjast. Málsatvik9. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars 2018 var bú DV ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og er frestdagur við skiptin 13. nóvember 2017. Lýstar kröfur í búið námu samtals 241.756.998 krónum, þar af voru forgangskröfur 51.411.454 krónur. Aðaláfrýjandi kveður að við úrskurð um gjaldþrotaskipti hafi eignir búsins verið óverulegar. Innstæða á bankareikningum hafi samtals numið um 74.000 krónum. Búið hafi átt útistandandi kröfur en af þeim höfðu innheimst um 74.000 krónur þegar skiptafundur var haldinn 21. júní 2018. 0. DV ehf. rak margvíslega útgáfustarfsemi, vefmiðla og dagblöð. Rekstur félagsins hafði gengið illa í nokkur ár og það verið í vanskilum bæði við opinbera aðila og einkaaðila. Í árslok 2016 höfðu safnast upp veruleg vanskil þess gagnvart gagnáfrýjanda vegna opinberra gjalda fyrri ára og héldu þau áfram árið 2017. Í gögnum málsins kemur fram að gerð hafi verið fimm árangurslaus fjárnám hjá félaginu á tímabilinu 21. nóvember 2016 til 17. ágúst 2017. Þá liggur fyrir að settar voru fram 39 kröfur um gjaldþrotaskipti á búi DV ehf. á árunum 2016 og 2017, þar á meðal lagði Tollstjóri fram þrjár þeirra en afturkallaði þær allar. Nánar tiltekið krafðist embættið gjaldþrotaskipta í fyrsta sinn 17. mars 2016 en afturkallaði beiðnina 18. maí sama ár, í annað sinn 24. október 2016 en afturkallaði beiðnina 13. janúar 2017 og í þriðja sinn 17. maí 2017 en afturkallaði beiðnina 14. september sama ár. 1. Á árinu 2016 komu nýir fjárfestar að Pressunni ehf. sem lögðu því til fé í gegnum félag sitt Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Í samráði við fjárfestana keypti Pressan ehf. Birting útgáfufélag ehf., með kaupsamningi 18. nóvember 2016 en kaupin gengu endanlega í gegn 20. febrúar 2017.2. Í janúar 2017 fór fram hlutafjárhækkun í Pressunni ehf. þar sem Fjárfestingafélagið Dalurinn greiddi 150.000.000 króna fyrir kaup á 75.000.000 hluta í félaginu, auk þess sem hluthafar breyttu skuldum við þá í hlutafé. Greiðslan var innt af hendi af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. inn á reikning lögmannsstofunnar Lögvits ehf. sem síðan ráðstafaði þessum fjármunum inn á skuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga. Þar af var umræddum 85.000.000 króna ráðstafað til greiðslu skulda DV ehf. við gagnáfrýjanda.3. Svo sem nánar er rakið í dómi réttarins 28. september 2022 í máli nr. 14/2022, sem kveðinn er upp samhliða dómi í máli þessu, kom fljótlega í ljós að frekara fjármagns væri þörf ætti að reynast unnt að leysa úr fjárhagsvandræðum Pressunnar ehf. og tengdra félaga. Þau áform gengu hins vegar ekki eftir og samningi 18. nóvember 2016 um kaup Pressunnar ehf. á öllum hlutum í Birtingi útgáfufélagi ehf. var rift 10. maí 2017. Í samkomulagi um riftunina sagði meðal annars að komið hefði í ljós að fjárhagsstaða Pressunnar ehf. hefði verið verri en ætlað var og fyrirsjáanlegt að félagið myndi ekki geta staðið við greiðslu eftirstöðva kaupsamningsins með þeim hætti sem ráðgert var. Þann sama dag gáfu bæði DV ehf. og Vefpressan ehf. út tryggingarbréf að fjárhæð 200.000.000 króna þar sem sett voru að veði útgáfuréttindi, vörumerki, vefmiðlar og lén félaganna til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum Pressunnar ehf. við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf.4. Stærstur hluti eigna DV ehf. var seldur Frjálsri fjölmiðlun ehf. 5. september 2017 fyrir 200.000.000 króna. Seld voru útgáfuréttindi dagblaðsins DV, ásamt vörumerki, vefmiðli og léni með sama nafni og tengdum réttindum. Kaupin voru meðal annars háð þeim fyrirvara af hálfu kaupanda að tryggingarbréfum, útgefnum af DV ehf. og Vefpressunni ehf. 10. maí 2017 til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., yrði aflétt og þau skráð úr lausafjárbók. Með samningi sama dag seldi Pressan ehf., Frjálsri fjölmiðlun ehf. stærstan hluta eigna Pressunnar ehf. 5. Með vísan til síðarnefnds samnings var gerður kaupsamningur 6. september 2017 milli Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. og Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. Með honum keypti Frjáls fjölmiðlun ehf. og yfirtók kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur Pressunni ehf., að fjárhæð 45.000.000 króna. Enn fremur var kveðið á um að samhliða undirritun samningsins væru framangreind tryggingarbréf útgefin af DV ehf. og Vefpressunni ehf. framseld Frjálsri fjölmiðlun ehf. til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu kröfunnar. Um efni og skuldbindingargildi þess samnings varð ágreiningur sem leyst var úr með dómi Landsréttar 27. mars 2020 í máli nr. 395/2019. Nánari grein er gerð fyrir þeim ágreiningi í fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 14/2022.6. Hinn 7. september 2017 gerði DV ehf. samning með áætlun um greiðslu á skuldum sínum við gagnáfrýjanda, gegn því að hann krefðist ekki gjaldþrotaskipta eða gripi til annarra vanefndaúrræða. Uppsafnaðar skuldir DV ehf. námu þá samtals 161.209.853 krónum. Samkvæmt samkomulaginu skyldi félagið greiða rúmlega 29 milljónir króna við gerð þess og 12 milljónir króna mánaðarlega upp frá því til 1. febrúar 2018 en greiðslan þann dag skyldi nema 83.903.647 krónum. Hinn 8. september 2017 greiddi Pressan ehf. 40.946.684 krónur inn á skuldir DV ehf. hjá gagnáfrýjanda.7. Með bréfi skiptastjóra 21. september 2018 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á ellefu greiðslum opinberra gjalda DV ehf. til gagnáfrýjanda frá og með 15. maí 2017 til 6. desember sama ár, samtals að fjárhæð 188.067.115 krónur. Í bréfi gagnáfrýjanda 8. október 2018 var fallist á að rifta níu greiðslum, samtals að fjárhæð 62.120.431 króna. Í sama bréfi var hins vegar hafnað riftun þeirra tveggja greiðslna sem ágreiningur máls þessa lýtur að og kom fram að gagnáfrýjandi teldi þær ekki riftanlegar þar sem þær hefðu verið greiddar af þriðja aðila og almennir kröfuhafar því ekki orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Væru því ekki lagaskilyrði til að rifta þeim.8. Þær greiðslur sem gagnáfrýjandi hafnaði að rifta voru, svo sem fyrr greinir, annars vegar greiðsla fyrrnefndrar skuldar að fjárhæð 85.000.000 króna sem var hluti af greiðslu sem lögmannsstofan Lögvit ehf. tók við frá Aztiq fjárfestingum ehf. 13. janúar 2017 vegna fyrrnefndrar hlutafjárhækkunar hjá þáverandi móðurfélagi DV ehf., Pressunni ehf. Lögmannsstofan hafði meðal annars það verkefni að ráðstafa fjárhæðinni til greiðslu skulda DV ehf., Pressunnar ehf. og tengdra félaga, þar á meðal við gagnáfrýjanda. Með bréfi þáverandi lögmanns DV ehf. 18. apríl 2017 til gagnáfrýjanda óskaði hann eftir því að umþrættri fjárhæð yrði endurráðstafað inn á nánar tilgreindar skattskuldir félagsins. Greiðslunni var ráðstafað 18. maí sama ár til innborgunar á þessum skuldum en samkvæmt greiðslukvittun var svokallaður gildisdagur þeirrar greiðslu 13. janúar 2017.9. Hins vegar er í málinu deilt um áðurnefnda greiðslu vegna vangreiddra opinberra gjalda DV ehf. sem var innt af hendi af Pressunni ehf. til gagnáfrýjanda 8. september 2017 að fjárhæð 40.946.684 krónur. Greiðslan var færð sem skuld DV ehf. við félagið í bókhaldi Pressunnar ehf. Bárust Pressunni ehf. 14. september 2017 tvær greiðslur frá DV ehf., samtals að fjárhæð 40.339.542 krónur, en í skýringum með færslum þeirra í bókhaldi Pressunnar ehf. kom fram að um hafi verið að ræða „endurgr. v/Tollstjóra“. Þessar sömu greiðslur voru jafnframt færðar til lækkunar á skuld DV ehf. við Pressuna ehf. í bókhaldi DV ehf.20. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 20. nóvember 2018. Tók kröfugerð hans talsverðum breytingum undir rekstri málsins í héraði en í lokabúningi tók hún til riftunar framangreindra tveggja greiðslna auk kröfu um endurgreiðslu og bætur á grundvelli 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Niðurstaða héraðsdóms var að sýkna gagnáfrýjanda af fyrri kröfu aðaláfrýjanda en fallist var á að seinni greiðslan væri riftanleg samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda bætur að fjárhæð 40.946.684 krónur samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laganna og 1.100.000 krónur í málskostnað.21. Með hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða héraðsdóms en málskostnaður fyrir Landsrétti látinn falla niður. Um hærri greiðsluna vísaði Landsréttur meðal annars til þess að hún hefði verið innt af hendi af hálfu þriðja aðila og aldrei borist félaginu eða verið því á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Greiðslan hefði því ekki skert greiðslugetu félagsins verulega samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Af sömu ástæðu væri ekki unnt að leggja til grundvallar að um ótilhlýðilega ráðstöfun hefði verið að ræða í skilningi 141. gr. sömu laga.MálsástæðurHelstu málsástæður aðaláfrýjanda22. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar á því að umræddar greiðslur hafi skert greiðslugetu DV ehf. verulega og að þær séu því riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í þeim efnum vísar hann til þess að miðað við eignir félagsins fari fjárhæð þeirra krafna sem krafist sé riftunar á yfir það hlutfall samkvæmt dómaframkvæmd sem teljist skerða fjárhag félags verulega. Aðaláfrýjandi telur enn fremur að miða beri við að greiðsla að fjárhæð 85.000.000 króna hafi átt sér stað þegar hún var bókuð inn á skuldir DV ehf. hjá gagnáfrýjanda en ekki þegar hún barst honum. Samkvæmt því skipti ekki máli þótt gagnáfrýjandi hafi móttekið greiðsluna 13. janúar 2017 heldur beri að miða við endanlega ráðstöfun hennar inn á tiltekna skuld sem ekki hafi átt sér stað fyrr en 18. maí 2017 og hafi því farið fram innan tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá byggir aðaláfrýjandi á því að greiðslurnar geti ekki talist venjulegar eftir atvikum enda liggi fyrir að um margra mánaða uppsöfnuð vanskil hafi verið að ræða.23. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. sömu laga. Þær hafi á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir DV ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa. Enn fremur hefðu verið gerðar upp skuldir sem höfðu gjaldfallið mörgum mánuðum eða árum fyrr. Fyrir liggi að DV ehf. hafi þá verið ógjaldfært og gagnáfrýjanda verið kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu félagsins þegar greiðslurnar voru inntar af hendi þar sem fyrr hefðu verið gerð árangurslaus fjárnám hjá félaginu auk þess sem honum hafi verið kunnugt um að það væri eigna- og tekjulítið. Enn fremur byggir aðaláfrýjandi á því að fyrri greiðslan hafi verið hluti af rekstrarfé DV ehf. þar sem hún hafi verið greidd með láni frá móðurfélagi þess til greiðslu tiltekinna skulda. Telji hann því að það fái ekki staðist skoðun að greiðslan verði metin þannig að hún hafi aldrei borist inn á bankareikninga DV ehf. og aldrei verið félaginu aðgengileg eða til ráðstöfunar og greiðslugeta þess því ekki skerst af þeim sökum.24. Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að með yfirlýsingu um samþykki riftunar í bréfi 8. október 2018 og endurgreiðslu á hluta þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi á tímabilinu 15. maí til 6. desember 2017 hafi gagnáfrýjandi viðurkennt að riftunarskilyrði samkvæmt fyrrnefndum ákvæðum hafi að öðru leyti verið uppfyllt á umræddu tímabili.25. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sú staðreynd að greiðsla á skuldum DV ehf. hafi verið innt af hendi af öðrum aðila fyrir hönd félagsins skipti máli varðandi riftanleika greiðslna samkvæmt framangreindum ákvæðum. Þá sé því mótmælt að á honum hvíli sönnunarbyrði, umfram sönnun á sjálfum greiðslunum, um að umræddir fjármunir hefðu annars staðið honum til boða til greiðslu annarra skulda eða hefðu verið lagðir inn á reikninga félagsins ef hinar umdeildu skuldir hefðu ekki verið greiddar. Allt að einu telji hann sannað að greiðslurnar hafi tilheyrt félaginu og verið hluti af rekstrarfé þess. Þá telur hann sannað að umræddar greiðslur hafi rýrt greiðslugetu félagsins verulega.26. Verði fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 byggir aðaláfrýjandi kröfu sína á 1. mgr. 142. gr. sömu laga en verði niðurstaðan að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laganna sé krafa um bætur byggð á 3. mgr. 142. gr. þeirra. Þá miðist vaxtakrafa samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 við greiðsludag.Helstu málsástæður gagnáfrýjanda27. Gagnáfrýjandi byggir á því að umdeildar kröfur hafi ekki verið greiddar af DV ehf. heldur þriðju aðilum, Lögviti ehf. og Pressunni ehf., sem hvor um sig sé sjálfstæður lögaðili. Þar af leiðandi hafi greiðslurnar ekki haft áhrif á fjárhag DV ehf. eða möguleika félagsins til að standa skil á kröfum annarra kröfuhafa og jafnræði kröfuhafanna hafi í engu raskast. Gagnáfrýjandi telur að fjármunir þriðja aðila geti aldrei orðið riftanleg eign þrotabúsins og ætlað tjón aðaláfrýjanda verði ekki rakið til slíkra greiðslna. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi með peningum eftir að gjalddagi skulda var liðinn og hafi ekki verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Þannig séu ekki uppfyllt skilyrði riftunar á grundvelli 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991.28. Gagnáfrýjandi mótmælir þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að greiðsla að fjárhæð 85.000.000 króna hafi verið lán frá Pressunni ehf. Hann telur að hér sé um að ræða nýja málsástæðu sem sé of seint fram komin enda ekki verið á henni byggt fyrr en í greinargerð til Landsréttar.29. Þá andmælir gagnáfrýjandi því að greiðslurnar hafi verið ótilhlýðilegar og falið í sér mismunun kröfuhafa. Reynt hafi verið að bjarga rekstri DV ehf. með fjárhagslegri endurskipulagningu, meðal annars með því að útvega fjármuni sem verja skyldi til greiðslu skattskulda. Hann byggir á því að greiðsla að fjárhæð 85.000.000 króna hafi verið í samræmi við tilgang áður framkvæmdrar hlutfjárhækkunar um að greiða skuldir DV ehf. við gagnáfrýjanda.30. Framangreindu til viðbótar byggir gagnáfrýjandi á því að greiðsla að fjárhæð 85.000.000 króna hafi verið innt af hendi 13. janúar 2017 og falli því utan tímafrests 134. gr. laga nr. 21/1991. 31. Þá andmælir gagnáfrýjandi jafnframt kröfum aðaláfrýjanda um vexti og upphafstíma þeirra. Ekki séu lagaskilyrði til að taka til greina endurgreiðslu- eða skaðabótakröfu aðaláfrýjanda. Varðandi varakröfu sína í gagnsök vísar hann til þess að endurgreiðsla lánsins af hálfu DV ehf. til Pressunnar ehf. hafi verið 607.142 krónum lægri en sjálft lánið og taka þurfi tillit til þess ef fallist verður á riftunar- og endurgreiðslukröfur. Að lokum mótmælir hann því að í bréfi sínu 8. október 2018 hafi falist viðurkenning á að riftunarskilyrðum væri fullnægt líkt og aðaláfrýjandi haldi fram.Löggjöf32. Svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum með lögum nr. 21/1991 og fjallað er um í eldri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi réttarins 29. október 2020 í máli nr. 19/2020, eru gjaldþrotaskipti sameiginleg fullnustugerð allra þeirra sem eiga kröfur á hendur skuldara við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti og lýsa kröfum sínum með réttum hætti í þrotabú eða eiga af öðrum ástæðum rétt til greiðslu við úthlutun. Riftunarreglur XX. kafla laganna gera þrotabúi kleift að ónýta með afturvirkum hætti tilteknar ráðstafanir þrotamanns í þeim tilgangi meðal annars að draga fleiri eignir undir skiptin til hagsbóta fyrir kröfuhafa búsins. Markmið reglnanna er að unnt sé að rifta þeim ráðstöfunum þrotamanns sem áhrif hafa haft á möguleika kröfuhafa til að fá efndir af fjármunum bús og eru því einskorðaðar við riftun ráðstafana og endurheimt þeirra verðmæta sem þrotabú hefur orðið af vegna þeirra. Á hinn bóginn hafa lögin ekki að geyma upptalningu á þeim tegundum löggerninga sem nýttir eru til slíkra ráðstafana.33. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar í fyrsta lagi á heimild 134. gr. laga nr. 21/1991 til riftunar þeirra ráðstafana sem kallaðar hafa verið óvenjulegar greiðslur en 1. mgr. 134. gr. er svohljóðandi: „Krefjast má riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.“ Eins og fram hefur komið er þá fyrst og fremst undir í málinu það skilyrði greinarinnar hvort greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamannsins verulega og við hvaða tímamark beri að miða sex mánaða frest ákvæðisins.34. Í öðru lagi byggir aðaláfrýjandi riftunarkröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991 en sú heimild til riftunar hefur verið nefnd almenna riftunarreglan. Skilyrði riftunar er að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Það getur lotið að því að ráðstöfun hafi verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Í öllum þremur tilvikunum er áskilið að skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar svo og að sá sem hafði hag af henni hafi verið grandsamur um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.35. Auk mats á skilyrðum framangreindra reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 reynir sérstaklega á það í þessu máli hverju það varði að greiðsla umræddra skulda þrotamanns var ekki innt af hendi af honum sjálfum heldur þriðja aðila en varnir gagnáfrýjanda lúta öðru fremur að þeim þætti málsins.NiðurstaðaUm formhlið málsins36. Beiðni aðaláfrýjanda, 15. mars 2022, um leyfi til áfrýjunar, var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslu að fjárhæð 85.000.000 króna. Er þess þá að gæta að í 2. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að takmarka megi leyfi við tiltekin atriði máls. Í ákvörðun Hæstaréttar segir um forsendur leyfis til áfrýjunar: „Að virtum gögnum málsins verður að líta svo á að dómur í málinu geti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin er reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 þannig að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991.” Í áfrýjunarstefnu sem gefin var út á grundvelli leyfisins sama dag tók kröfugerð og málatilbúnaður aðaláfrýjanda hins vegar til beggja þeirra greiðslna sem tekist var á um í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar, þar með talið greiðslu að fjárhæð 40.946.684 krónur. Með gagnáfrýjunarstefnu, útgefinni 13. júní 2022, var krafist sýknu af kröfum um riftun beggja greiðslnanna.37. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti aðaláfrýjandi kröfugerð sinni á þann veg að krafist var staðfestingar hins áfrýjaða dóms um riftun fyrri greiðslunnar að fjárhæð 40.946.684 krónur og greiðslu bóta sömu fjárhæðar en að rift yrði með dómi seinni greiðslunni að fjárhæð 85.000.000 króna og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda sömu fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum.38. Hvað sem líður ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um að takmarka megi áfrýjunarleyfi við tiltekin atriði máls er ekki að finna frekari fyrirmæli í XXVII. kafla laganna um það hvernig haga skuli áfrýjun að öðru leyti undir slíkum kringumstæðum. Í þessu samhengi skiptir þá einkum máli að heimild til gagnáfrýjunar, samkvæmt 3. mgr. 177. gr. laganna, sýnist óbreytt frá þeim reglum sem giltu samkvæmt eldri dómstólaskipan, sbr. lög nr. 49/2016, og er hún hliðstæð heimild til gagnáfrýjunar til Landsréttar, sbr. 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. janúar 1999 í máli nr. 411/1997 sætir heimild gagnáfrýjanda til gagnáfrýjunar ekki takmörkunum hvað sem líður heimild til að takmarka áfrýjun í aðalsök við tiltekna þætti máls.Um efnishlið málsins39. Við efnislega úrlausn málsins verður fyrst fjallað um fyrri greiðsluna að fjárhæð 85.000.000 króna og að því búnu um hina síðari að fjárhæð 40.946.684 krónur. Í báðum tilvikum reynir á þýðingu þess að greiðsla barst gagnáfrýjanda frá þriðja manni en aðaláfrýjandi byggir, svo sem ítrekað hefur komið fram, kröfur um riftun beggja greiðslna á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Enn fremur telur aðaláfrýjandi það hafa þýðingu, við mat á sex mánaða frestinum til riftunar, samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, hvenær hærri greiðslan var bókuð inn á tilteknar skuldir hjá gagnáfrýjanda en ekki eigi að miða við það tímamark þegar hún barst honum.40. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verður ráðið að riftanlegar ráðstafanir geta farið fram með margvíslegum og flóknum löggerningum á sviði fjármunaréttar eða öðrum réttarsviðum. Við mat á því hvort riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður beitt þarf þannig að líta fram hjá tegund og formi löggerninganna en beina þess í stað sjónum að þeim afleiðingum sem ráðstöfunin hefur haft á fjárhag skuldara og þar með hagsmuni kröfuhafa. Í því sambandi skiptir almennt ekki máli þótt þriðji maður komi við sögu ef skilyrði riftunar eru að öðru leyti uppfyllt enda takmarkast riftunarreglur XX. kafla laganna ekki við ráðstafanir sem þrotamaður framkvæmir. Lög nr. 21/1991 geyma ekki sérstakar leiðbeiningar um það hvort og þá með hvaða hætti riftunarreglum XX. kafla verður beitt þegar að greiðsla berst ekki milliliðalaust frá þrotamanni. Hlýtur þá sem endranær að þurfa að taka mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfunin hefur haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa. Þá verður að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lýtur að hefðu ella runnið til skuldara og því til greiðslu skulda hans. Sönnunarbyrði um að framangreindar aðstæður séu fyrir hendi hvílir á aðaláfrýjanda sem rifta vill greiðslunum.Krafa að fjárhæð 85.000.000 króna41. Svo sem rakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms telst greiðsla peningakröfu alla jafna hafa farið fram þegar hún er komin til kröfuhafa. Eftir að gagnáfrýjandi móttók greiðsluna að fjárhæð 85.000.000 króna 13. janúar 2017 var hún ekki endurkræf greiðanda hvað sem leið endanlegri ráðstöfun inn á tiltekna skuld 18. maí þá um vorið. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki standi til þess lagaskilyrði að umræddri greiðslu verði rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.42. Liggur því næst fyrir að taka afstöðu til þess hvort framangreindri greiðslu verður rift á grundvelli almennrar riftunarreglu í 141. gr. laga nr. 21/1991. Verður þá fyrst lagt mat á hvort um hafi verið að ræða ráðstöfun skuldara í skilningi 141. gr., svo sem aðaláfrýjandi byggir á, eða þriðja manns og þá þrotabúinu óviðkomandi eins og sýknukrafa gagnáfrýjanda er byggð á.43. Hér að framan hefur verið gerð ítarleg grein fyrir tilgangi umræddrar greiðslu en ekki er ágreiningur um að umþrættir fjármunir áttu rætur að rekja til hlutafjárhækkunar í Pressunni ehf. í janúar 2017 sem fram fór á grundvelli V. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Greiðslan var innt af hendi 13. janúar 2017 af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., til lögmannsstofunnar Lögvits ehf. sem síðan ráðstafaði fjármununum til að greiða skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga eins og nánar er rakið í gögnum málsins, þar með talið umræddum 85.000.000 króna vegna DV ehf. Enginn ágreiningur sýnist í sjálfu sér vera um að samkomulag hafi verið um ráðstöfun hlutafjárhækkunarinnar milli þeirra aðila sem þá komu að málum.44. Til þess að umrædd ráðstöfun geti verið riftanleg á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þarf hún, svo sem fyrr greinir, að hafa á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra, leitt til þess að eignir DV ehf. hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Þá þarf að liggja fyrir að fjármunirnir hefðu að öðrum kosti verið skuldara til frjálsrar ráðstöfunar. Þannig er ekki hægt að heimta verðmæti í eigu þriðja manns til þrotabús á grundvelli riftunarreglna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. júní 1944 í máli nr. 53/1944. Lykilatriði við mat á því hvort þrotabú getur rift greiðslu sem er greidd af þriðja manni er hvort verðmæti hafa runnið úr því vegna slíkrar ráðstöfunar eða hún leitt til skuldaaukningar og því haft áhrif á stöðu þess. Þá er þess jafnframt að gæta að hvað sem leið ætlaðri samþættingu í rekstri og ráðstöfunum umræddra félaga sem tengdust Pressunni ehf., þar á meðal DV ehf., meðal annars vegna þeirra tengsla sem á milli þeirra voru, sbr. 2. gr. laga nr. 138/1994, verður eftir sem áður að meta þær ráðstafanir sem staðið var að í nafni hvers félags um sig með hliðsjón af því að um sjálfstæða lögaðila var að ræða og þeir og fyrirsvarsmenn þeirra báru ábyrgð á þeim grundvelli.45. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið er unnt að fullyrða að greiðsla að fjárhæð 150.000.000 króna vegna umræddrar hlutafjárhækkunar tilheyrði að lögum Pressunni ehf. Svo sem fyrr segir hefur öðru ekki verið borið við en að ráðstöfun þeirra fjármuna til greiðslu skulda hafi átt sér stað með samþykki þeirra sem þá fóru með lögmælt fyrirsvar þess félags. Á það meðal annars við um umþrætta greiðslu skulda DV ehf. að fjárhæð 85.000.000 króna.46. Gagnáfrýjandi mótmælir sem of seint fram kominni þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að umrædd greiðsla hafi falið í sér lánveitingu Pressunnar ehf. til DV ehf. Á þessari málsástæðu byggði aðaláfrýjandi ekki skýrlega fyrr en í greinargerð til Landsréttar en með hliðsjón af því sem fyrst kom fram í vörnum málsins í héraði var þá fyrst tilefni til þess að tefla henni fram og telst hún því ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr., 2. mgr. 163. gr. og 187. gr. laga nr. 91/1991.47. Ekki verður fyllilega ráðið af málatilbúnaði aðaláfrýjanda hvort ætlaður lánveitandi hafi verið móðurfélagið Pressan ehf. eða Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. Hafi raunin verið annað tveggja fæst þess hvorki séð skýrlega staður í gögnum málsins né framburði vitna. Verða takmarkaðar upplýsingar sóttar í bókhald viðkomandi félaga að öðru leyti en því að umrædd greiðsla mun í bókum DV ehf. hafa verið færð sem skuld við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Sú færsla fær hins vegar ekki samræmst því að umræddir fjármunir voru sannarlega hluti óumdeildrar hlutafjárhækkunar síðarnefnda félagsins í Pressunni ehf. Þá var engum kröfum lýst vegna þessa í búið, hvorki af hálfu Pressunnar ehf. né Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf.48. Ekki hefur verið hnekkt því sem fram kom í hinum áfrýjaða dómi að umrædd greiðsla hafi aldrei borist inn á bankareikninga DV ehf. eða verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Af því leiðir að ekki hefur verið sýnt fram á að hún hafi beint eða óbeint rýrt eignir DV ehf. á umræddum tíma. Þvert á móti virðist ráðstöfunin í reynd hafa leitt til lækkunar skulda DV ehf. þar sem ekki verður séð að kröfu hafi verið beint að DV ehf. í stað þeirrar kröfu sem var greidd með ráðstöfuninni. Af því leiðir einnig að greiðslan var ekki gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra.49. Loks verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessar greiðslu varðar með bréfi sínu 8. október 2018. Sú málsástæða er haldlaus enda er í nefndu bréfi beinlínis hafnað að rifta þeim greiðslum sem deilt er um í máli þessu.50. Að öllu framangreindu virtu telst aðaláfrýjandi ekki hafa sannað að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991.51. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að hafna riftun greiðslu að fjárhæð 85.000.000 króna og bótakröfu vegna hennar.Krafa að fjárhæð 40.946.684 krónur52. Hér fyrr hefur því verið lýst að lægri greiðslan til gagnáfrýjanda sem aðaláfrýjandi krefst riftunar á var að fjárhæð 40.946.684 krónur og innt af hendi 8. september 2017. Um var að ræða hluta af 110.000.000 króna greiðslu Pressunnar ehf. til DV ehf. sem hafði farið fram sama dag. Þá liggur fyrir að í bókhaldi Pressunnar ehf. var greiðslan færð sem skuld DV ehf. við félagið og að 14. sama mánaðar bárust tvær greiðslur af bankareikningi DV ehf. inn á reikninga Pressunnar ehf., samtals að fjárhæð 40.339.542 krónur. Í bókhaldi Pressunnar ehf. er þetta skýrt sem „endurgr. v/Tollstjóra“ og í bókhaldi DV ehf. voru sömu greiðslur færðar til lækkunar á skuld félagsins við Pressuna ehf.53. Meginvörn gagnáfrýjanda felst sem fyrr segir í því að umræddri ráðstöfun verði hvorki rift á grundvelli 134. né 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hafi hún stafað frá þriðja manni og engin áhrif haft á stöðu aðaláfrýjanda og kröfuhafa hans. Verður fyrst tekin afstaða til þeirrar málsástæðu.54. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að Pressan ehf. hafi lánað DV ehf. 40.946.684 krónur 8. september 2017 til greiðslu á nánar tilgreindum opinberum gjöldum og að DV ehf. hafi endurgreitt stærstan hluta þess láns 14. sama mánaðar með greiðslum samtals að fjárhæð 40.339.542 krónur. Eins og atvikum háttar hér til getur engu máli skipt, svo sem gagnáfrýjandi sýnist byggja á, skammtímafjármögnun móðurfélagsins Pressunnar ehf. og sú tilhögun að greiðslan barst upphaflega af reikningi þess félags. Verður alfarið litið fram hjá þeim aðdraganda við mat þess hvort fallist verður á riftun. Við endurgreiðsluna sex dögum síðar, 14. september 2017, rýrnaði handbært fé DV ehf. um þá fjárhæð sem þá var greidd með tilheyrandi áhrifum á greiðslugetu þess og jafnræði kröfuhafa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til þess að greiðslunni verði rift. Þá er jafnframt staðfest sú niðurstaða að gagnáfrýjanda verði á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 gert að endurgreiða aðaláfrýjanda „fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins”. Sú fjárhæð getur eðli málsins samkvæmt ekki numið hærri fjárhæð en þeirri sem DV ehf. endurgreiddi Pressunni ehf. 14. september 2017 eða 40.339.542 krónum enda rann ekki hærri fjárhæð frá DV ehf. Loks er staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að ekki séu skilyrði til greiðslu vaxta af endurgreiðslukröfunni á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 sem og um upphafstíma dráttarvaxta.55. Niðurstaða málsins verður því á þann veg að hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur um sýknu gagnáfrýjanda af greiðslu að fjárhæð 85.000.000 króna sem innt var af hendi 13. janúar 2017 en að rift sé greiðslu 8. september 2017 á skuld aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda að fjárhæð 40.946.684 krónur. Á hinn bóginn verður gagnáfrýjanda ekki gert að greiða þá fjárhæð heldur 40.339.542 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. október 2018 til greiðsludags.56. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verða staðfest. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Rift er greiðslu 8. september 2017 á skuld DV ehf. við gagnáfrýjanda, íslenska ríkið, að fjárhæð 40.946.684 krónur.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda, þrotabúi DV ehf., 40.339.542 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. október 2018 til greiðsludags.Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=39ae6f15-419a-4624-9a57-93cdde2e41e8&verdictid=af22411c-06ad-4ab0-9817-caed929220c3
Mál nr. 745/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2012 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 10. janúar 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 255/2016
Skuldabréf Ábyrgð Frávísunarkröfu hafnað
L höfðaði mál gegn J til heimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi sem H gaf út árið 2009 og J og O höfðu gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. O lést á árinu 2013. Fékk J í kjölfarið leyfi til setu í óskiptu búi eftir O og var honum stefnt til greiðslu skuldarinnar á grundvelli ábyrgðar hennar. Ekki var fallist á með J að vísa bæri málinu frá dómi vegna vanreifunar. Þá var ekki fallist á það, eins og málið væri vaxið, að forsendur stæðu til þess að lögum að ætlaður brestur á skilyrðum þess að J var veitt heimild til setu í óskiptu búi eftir O yrði endurskoðaður. Loks var ekki fallist á að J hefði sýnt fram á að O hefði að lögum skort hæfi til að gangast undir sjálfskuldarábyrgðina á greindum tíma. Var J því dæmdur til að greiða L hina umkröfðu fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 22. janúar 2016. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu 9. mars 2016 og var málinu áfrýjað öðru sinni 6. apríl 2016. Hannkrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara sýknu afkröfu stefnda, en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem nánar errakið í hinum áfrýjaða dómi gekkst Oddný S. Sigurðardóttir, eiginkonaáfrýjanda, í ábyrgð 23. janúar 2011 gagnvart stefnda vegna námsláns sonarþeirra hjóna, Hlyns Jóhannssonar. Oddný andaðist 25. febrúar 2013 og fékk áfrýjandileyfi til setu í óskiptu búi eftir hana 5. mars sama ár.Fallist er á það með héraðsdómi að málatilbúnaður áfrýjanda sé nægjanlegaglöggur svo dómur verði lagður á málið. Þá varðar það ekki frávísun þótt máliðhafi ekki jafnframt verið höfðað á hendur fyrrgreindum Hlyni, enda er ekkinauðsynlegt að beina málsókn samhliða að aðalskuldara þegar gengið er aðábyrgðarmanni. Að þessu gættu verður kröfu áfrýjanda um frávísun hafnað, endaeru ekki þeir annmarkar á málshöfðuninni að leitt geti til þess að sú krafaverði tekin til greina. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að einsog mál þetta er vaxið standi ekki að lögum forsendur til þess að dómurinnendurskoði ætlaðan brest á skilyrðum þess að áfrýjanda var veitt heimild tilsetu í óskiptu búi eftir eiginkonu sína Oddnýju S. Sigurðardóttur.Áfrýjandi hefur jafnframt byggt á því að Oddnýju hafi, vegna heilsubrests,skort hæfi til þess að samþykkja sjálfsskuldarábyrgðina 23. janúar 2011. Tilstuðnings þessu hefur áfrýjandi lagt fyrir Hæstarétt afrit úr sjúkraskrámOddnýjar fyrir tímabilið 8. júní 2010 til 25. febrúar 2013, en þann dag lésthún. Umrædd gögn benda til þess að andlegri heilsu Oddnýjar hafi farið hrakandiá þeim tíma er hún undirgekkst ábyrgðina. Hins vegar verður ekki fullyrt á grundvelliþeirra gagna að Oddnýju hafi skort hæfi til þess að undirgangast ábyrgðina íjanúar 2011. Af áfrýjanda hálfu hefur þess hvorki verið freistað að aflavottorðs læknis né mats dómkvadds manns til þess að styðja röksemdir í þá veru.Hefur áfrýjanda því ekki tekist að sýna fram á það að Oddnýju hafi að lögum skorthæfi til þess að undirgangast ábyrgðina á nefndum tíma.Að framangreindu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað enmálskostnað.Rétt er að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23.október 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 29.september sl., var höfðað 4. júní 2014. Stefnandi er Lánasjóðuríslenskra námsmanna, Borgartúni 21 í Reykjavík. Stefndi er Jóhann Guðbrandsson,Suðurgötu 17 í Sandgerði. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 8.057.119 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6 gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní2014 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. Stefndi krefst sýknu ogmálskostnaðar. I Krafa stefnanda er til kominvegna námsláns Hlyns Jóhannssonar sem stefndi og Oddný S. Sigurðardóttir tókustá hendur sjálfskuldarábyrgð á. Hlynur gaf út skuldabréf nr. G-107816 þann 25.október 2009, í samræmi við lög nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna,þar sem hann viðurkennir að skulda stefnanda 9.338.957 krónur, miðað viðgrunnvísitölu 379,5, og er þar um að ræða samanlagða fjárhæð útborgaðranámslána hans. Stefndi gekk í sjálfskuldarábyrgð fyrir allt að 4.500.000 krónummeð undirritun sinni á skuldabréfið. Oddný S. Sigurðardóttir tók á sigsjálfskuldarábyrgð á greiðslu lánsins fyrir höfuðstól allt að 7.000.000 króna,miðað við grunnvísitölu 363,8 með undirritun sinni á sjálfskuldarábyrgð til viðbótarfyrri sjálfskuldarábyrgð 23. janúar 2011. Ábyrgðin tók einnig til greiðsluvaxta, verðbóta, dráttarvaxta og alls kostnaðar. Skuldabréfið er verðtryggtmiðað við vísitölu neysluverðs. Lánið ber breytilega vexti sem eru 1% samkvæmtákvæðum reglugerðar nr. 602/1997 og reiknast frá námslokum. Oddný er nú látinen stefndi situr í óskiptu búi eftir lát hennar og tekur á sig ábyrgð áskuldbindingum búsins. Honum er því stefnt til greiðslu skuldarinnar ágrundvelli ábyrgðar Oddnýjar. II Stefnandi byggir kröfu sína áþví að um endurgreiðslu af láninu fari samkvæmt lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna. Endurgreiðsla hefjist tveimur árum eftir námsloklántakanda. Árleg endurgreiðsla skuldabréfsins ákvarðist í tvennu lagi, þ.e.annars vegar föst ársgreiðsla með gjalddaga 1. mars ár hvert, sem takibreytingum í hlutfalli við neysluvísitölu og hins vegar tekjutengd ársgreiðslameð gjalddaga 1. september hvert ár, sem sé ákveðið hlutfall af útsvarsstofnilánþega árið á undan, að frádreginni föstu greiðslunni. Á árinu 2011 hafiHlynur Jóhannsson fengið afgreitt námslán að fjárhæð 897.519 krónur sem síðarhafi komið í ljós að hann hafi ekki átt rétt á. Í samræmi við úthlutunarreglurstefnanda, sem eigi stoð í lögum nr. 21/1992, sem og ákvæðum skuldabréfsinssjálfs, hafi Hlyni verið ákvörðuð aukaafborgun með gjalddaga 14. júní 2012,samtals að fjárhæð 1.026.076 krónur miðað við grunnvísitölu 379,5 erofgreiðslan hafi átt sér stað, uppreiknuð miðað við vísitölu á gjalddagaaukaafborgunar 398,2 og 1% vexti af upphaflegum höfuðstól skuldabréfsins9.338.957 krónur frá lokun skuldabréfsins miðað við vísitölu 402,2 og 1% vexti. Hlynur hafi ekki staðið skil ágreiðslu aukaafborgunarinnar. Samkvæmt heimild í skuldabréfinu hafi lánið þvíverið gjaldfellt miðað við 17. febrúar 2013 en þá hafi eftirstöðvarskuldarinnar numið 9.006.755 krónum frá lokun skuldabréfsins 4. ágúst 2011.Eftirstöðvar skuldarinnar séu því 10.032.821 króna. Þann 30. október 2013 hafi veriðárituð stefna á hendur aðalskuldaranum Hlyni, auk stefnda vegna upphafleguábyrgðarinnar. Stefndi sitji í óskiptu búi og taki við skuldum dánarbúsOddnýjar S. Sigurðardóttur samkvæmt sjálfskuldarábyrgð hennar. Höfuðstóllábyrgðarinnar sé samtals 8.075.590 krónur, uppreiknað miðað við vísitöluneysluverðs í maí 2014 sem hafi verið 419,7. III Stefndi byggir kröfu sína umsýknu á því að engar eignir hafi verið í búi eiginkonu hans, Oddnýjar S.Sigurðardóttur, sem hafi látist 25. febrúar 2013. Forsendur fyrir því að veitahonum leyfi til setu í óskiptu búi hafi því ekki verið fyrir hendi. Þá hafiekki verið grundvöllur fyrir því að veita leyfið þar sem stefndi hafi engafjárhagslega burði haft til þess að takast á hendur ábyrgð á skuldinni. Þá hafiOddný verið farin að heilsu vegna andlegrar bilunar þegar til ábyrgðarinnarhafi verið stofnað. Hún hafi verið vistmaður á hjúkrunarheimilinu Garðvangi ogekki haft neina burði til þess að skilja og takast á hendur fjárskuldbindingar,hvað þá til lengri tíma. IV Stefnandikrefst í máli þessu greiðslu vegna sjálfskuldarábyrgðar Oddnýjar S.Sigurðardóttur á námslánum Hlyns Jóhannssonar. Oddný er nú látin og stefndisitur í óskiptu búi eftir hana. Hann ber því ábyrgð á skuldum búsins, sbr. 12.gr. erfðalaga nr. 8/1962. Stefnditelur að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði laga til þess að veita honum leyfitil setu í óskiptu búi. Fram hefur komið að stefndi leitaði eftir því viðsýslumann að leyfið yrði fellt niður, en ekki var fallist á það. Stefndi hefurengin gögn lagt fram til stuðnings framangreindri málsástæðu. Þá er það ekki áforræði dómsins að fella búsetuleyfið úr gildi. Verður því ekki fallist ásýknukröfu stefnda á þessum grunni. Stefndibyggir jafnframt á því að Oddnýju hafi skort hæfi til þess að samþykkjasjálfskuldarábyrgðina. Stefndi hefur lagt fram tölvuskeyti fráHeilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem fram kemur að Oddný hafi notið þjónustuheimahjúkrunar varðandi lyfjagjöf og bað. Hún hafi svo verið í biðplássi eftirhjúkrunarheimili frá maí til nóvember 2011 en þá farið á Garðvang. Af framangreindutölvuskeyti verður ekkert ráðið um það hvernig andlegu hæfi Oddnýjar var háttaðá þeim tíma sem hún undirritaði sjálfskuldarábyrgðina. Engin önnur gögn liggjafyrir um heilsufar hennar, þrátt fyrir að stefndi hafi fengið langa fresti tilöflunar gagna þar um, og engin vitni komu fyrir dóminn. Þá er ekki gerð nánarigrein fyrir því í greinargerð hvernig heilsu Oddnýjar var háttað og hvers vegnahún eigi að leiða til ógildingar ábyrgðarinnar. Stefndi hefur því ekki leittrök að því að Oddnýju hafi skort hæfi til þess að gangast undir ábyrgðina. Viðaðalmeðferð málsins byggði stefndi jafnframt á því að vísa bæri málinu frá dómivegna vanreifunar. Taldi hann gögn málsins svo óskýr að ekki yrði á þeim byggt.Stafaði það einkum af þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi fengið áritaðastefnu á hendur stefnda og Hlyni Jóhannssyni án þess að stefnan væri lögð frameða gerð nokkur sundurgreining á kröfunni. Ekki hafi verið gerð grein fyrirástæðu þess að Oddný hafi gengist undir sjálfskuldarábyrgð eftir útgáfuskuldabréfsins og ekki liggi fyrir fullnægjandi upplýsingar um greiðslugetalántakanda. Þá vísaði hann til þess að fengi stefnandi dóm fyrir dómkröfu sinninú væri hann kominn með dóm á hendur stefnda fyrir mun hærri fjárhæð enskuldinni nemi, þar sem hann hafi þegar fengið áritaða stefnu vegnasjálfskuldarábyrgðar stefnda sjálfs. Stefnandihafnaði framangreindum nýjum málsástæðum stefnda sem of seint framkomnum og haldlausum. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefniverður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nemagagnaðili samþykki eða ef aðili hefur þarfnast leiðbeininga dómara en ekkifengið þær. Stefnandi gerði engar athugasemdir við form stefnu í greinargerðsinni en tók til efnislegra varna. Þá var málinu margoft frestað til þess aðgefa stefnda færi á að afla gagna. Sú athugasemd við aðalmeðferð málsins aðskorti á gagnaframlagningu og upplýsingar af hálfu stefnda þykir því of seintfram komin. Þá þykir lýsing á málsástæðum stefnanda vera nægjanlegaglögg, sbr. áskilnað e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá veitir dómurá hendur stefnda vegna framangreindrar sjálfskuldarábyrgðar stefnanda ekki rétttil innheimtu hærri fjárhæðar en skuldinni nemur, en heimilt er að stefnaábyrgðarmönnum í aðskildum málum, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í málinunr. 15/2015. Samkvæmt öllu framangreinduverður fallist á kröfu stefnanda og stefndi dæmdur til greiðslu skuldarinnar,en ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar eða dráttarvexti. Meðhliðsjón af málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst200.000 krónur. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O RÐ: Stefndi, Jóhann Guðbrandsson, greiði stefnanda, Lánasjóði íslenskranámsmanna, 8.057.119 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. júní 2014 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 200.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 23/1999
Sjúkrahús Læknir Skaðabætur Örorka Læknaráð Sönnunarbyrði
Gerð var brjósklosaðgerð á hálsliðum G og fremri spenging á liðunum á sjúkrahúsinu S. Eftir aðgerðina kom fram lömun á raddbandi og miklar breytingar á rödd, en auk þess hafði orðið sá skaði á taug að af leiddi skert öndun, úthaldsleysi og kyngingarörðugleika. Var varanlega örorka G af völdum aðgerðarinnar metin 15%. Krafði G sjúkrahúsið um greiðslu skaðabóta fyrir tjón sitt. Ekkert var talið benda til þess að aðgerðarlæknir hefði sýnt af sér gáleysi eða gert mistök við aðgerðina. Ekki var heldur talið að vanræksla af hálfu S hefði átt sér stað í tengslum við aðgerðina, sem leiddi til þess að S yrði gert að sanna sérstaklega, að ekki hafi verið um saknæmt atferli að ræða. Álitið var að líkamstjón G væri tengt áhættunni af aðgerðum af þessu tagi og hefði eins getað orðið við ítrustu aðgæslu. Þá var talið, að varanleg raddbandalömun væri svo sjaldgæfur fylgikvilli aðgerðarinnar, að bótaskylda yrði ekki felld á S af þeirri ástæðu einni að G hefði ekki sérstaklega verið vöruð við þessari áhættu. Var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að sýkna S af kröfum G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 1999. Hún krefst þess, að hið stefnda sjúkrahús verði dæmt til að greiða sér 4.272.600 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. apríl 1992 til 22. júlí 1995, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en áfrýjandi naut gjafsóknar fyrir héraðsdómi. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara, að dómkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Í endurriti þinghalds fyrir héraðsdómi 7. október 1998 kemur fram, að lögmönnum málsaðila sé gerð grein fyrir því, að báðir meðdómendur, sem eru læknar, séu starfsmenn Sjúkrahúss Reykjavíkur og geri þeir engar athugasemdir við það. Stefnandi málsins, áfrýjandi hér fyrir dómi, geri heldur engar athugasemdir við setu meðdómenda í dóminum, þótt þeir starfi hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Í gögnum málsins kemur fram, að áfrýjandi, sem er hjúkrunarfræðingur, hafi starfað á bæklunardeild Borgarspítalans, sem nú heyrir til Sjúkrahúsi Reykjavíkur, þegar hin umdeilda brjósklosaðgerð var framkvæmd. Hins vegar eru engar vísbendingar um það í málinu, að meðdómendurnir hafi með nokkrum hætti tengst aðgerðinni á áfrýjanda eða verið í einhverju fyrirsvari fyrir stefnda gagnvart henni. Þegar virtar eru þær aðstæður og sú afstaða lögmanna og áfrýjanda, sem hér hefur verið lýst, verða ekki talin efni til að draga í efa hæfi meðdómenda til að dæma í máli þessu, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram lenti áfrýjandi í umferðarslysum 1987 og 1991, þar sem hún hlaut áverka á háls og herðar. Hinn 22. apríl 1992 var gerð á henni brjósklosaðgerð á Borgarspítala á hálsliðum milli V-VI og VI-VII hálsliða og fremri spenging á þessum liðum. Eftir aðgerðina kom fram lömun á raddbandi og miklar breytingar á rödd hennar. Mat Jónas Hallgrímsson læknir 27. janúar 1993 varanlega örorku hennar af völdum raddbandalömunarinnar 15%. Samkvæmt vottorði Hannesar Hjartarsonar læknis 31. mars 1993 hafði komið í ljós, að „nervus laryngeus superior“ hafði einnig skaddast. Hafði þetta í för með sér skerta öndun og úthaldsleysi og kyngingarörðugleika. Sigurður Thorlacius læknir mat hinn 23. apríl 1993 varanlega örorku áfrýjanda af völdum skurðaðgerðarinnar 15%. Lögmaður áfrýjanda óskaði þess með bréfi 20. apríl 1999, að Hæstiréttur hlutaðist til um, að aflað yrði umsagnar læknaráðs um fjórar tilteknar spurningar. Lögmaður stefnda lagðist gegn beiðninni 21. maí 1999. Með ákvörðun 8. júní sama ár lagði Hæstiréttur fyrir aðila að æskja þess, að læknaráð léti í té rökstutt álit um eftirfarandi atriði, sbr. 1. og 2. mgr. 2. gr., 1. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 6. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð: 1. Eru afleiðingar aðgerðarinnar fyrir áfrýjanda innan marka þeirrar áhættu, sem fylgir slíkri aðgerð? 2. Má af gögnum málsins ráða, hvort sennilegt sé, að skorið hafi verið á umræddar taugar í aðgerðinni? 3. Ef ekki, telur læknaráð unnt að ráða af gögnum málsins hvað hafi orðið til þess, að afleiðingar aðgerðarinnar urðu sem raun ber vitni? 4. Var eitthvað athugavert við viðbrögð Ragnars Jónssonar læknis, er grunur um raddbandalömun kom í ljós? 5. Var almennt tíðkað á þessum tíma að leita eftir skriflegu samþykki sjúklings fyrir aðgerð sem þessa? 6. Er fallist á niðurstöðu læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Sigurðar Thorlacius um, að varanleg læknisfræðileg örorka af völdum raddbandalömunar sé 15%? 7. Ef ekki, hver er þá varanleg læknisfræðileg örorka áfrýjanda vegna aðgerðarinnar? Hæstarétti barst niðurstaða læknaráðs með bréfi landlæknisembættisins 12. nóvember 1999. Þar kom fram, að réttarmáladeild læknaráðs, er í sitja þrír læknar, hefði 2. nóvember 1999 samþykkt eftirfarandi tillögu að svörum læknaráðs við spurningum Hæstaréttar og fimm aðrir læknar fallist á hana með áritun sinni 4. sama mánaðar: Ad.# 1. Já. Ad.# 2. Nei. Ad.# 3. Nei. Ad.# 4. Nei. Ad.# 5. Nei. Ad.# 6. Já. Ad.# 7. Sjá svar við spurningu nr. 6. Í framlögðu bréfi landlæknisembættisins til lögmanns áfrýjanda 26. mars 1999 kemur fram svar við þeirri spurningu, hvort aðgerðarlækni hafi borið að leita eftir skriflegu samþykki áfrýjanda fyrir aðgerð, sbr. spurningu nr. 5 til læknaráðs. Í svarinu segir: „Landlæknir hefur sent tilmæli til lækna um að æskilegt sé að upplýst samþykki sjúklinga liggi fyrir áður en aðgerð er gerð. Í upplýstu samþykki felst að sjúklingur undirritar skjal þar sem fram kemur að hann hafi gert sér grein fyrir því í hverju aðgerðin felst og hver hættan sé og að honum sé frjálst að hafna aðgerð. Eingöngu er um tilmæli að ræða og hafa þau ekkert lagalegt gildi. Tilmæli landlæknis voru send út í júní 1998 eða alllöngu eftir að ofangreind aðgerð var framkvæmd, en fyrir þann tíma heyrði slíkt til undantekninga.“ Í svari landlæknis kom einnig fram, að aðgerðarlækni hafi ekki borið að bregðast við á einhvern ákveðinn hátt, þegar raddbandalömun hafi komið fram strax að lokinni aðgerð, enda sé ekki um nein „bráðaviðbrögð“ að ræða. III. Það er óumdeilt, að sú brjósklosaðgerð á hálsi, sem áfrýjandi gekkst undir 22. apríl 1992, var nauðsynleg og tókst eins og að var stefnt að því undanskildu, að fram kom sá fátíði fylgikvilli, að lömun varð á raddbandi áfrýjanda með þeim afleiðingum, sem lýst er í héraðsdómi. Sú var meginniðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að ekkert væri fram komið í gögnum málsins, er benti til þess, að aðgerðarlæknir hefði sýnt af sér gáleysi eða gert mistök við aðgerðina. Þá er heldur ekki fram komið, að einhver sú vanræksla hafi átt sér stað af hálfu stefnda í tengslum við aðgerðina, að rétt sé að gera honum að sanna sérstaklega, að ekki hafi verið um saknæmt atferli að ræða. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kvað lögmaður áfrýjanda því ekki lengur vera haldið fram, að skorið hefði verið á umræddar taugar í aðgerðinni. Eins og að framan greinir beindi Hæstiréttur tilteknum spurningum til læknaráðs 8. júní 1999. Þess var sérstaklega óskað, að læknaráð rökstyddi álit sitt, sbr. 4. mgr. 6. gr. laga nr. 14/1942. Svör læknaráðs voru þó ekki rökstudd og hefur ráðið að því leyti ekki gegnt ótvíræðri lagaskyldu sinni. Þrátt fyrir það verður ekki framhjá því litið, að svörin styrkja áðurnefnda niðurstöðu héraðsdóms, sem taldi líkamstjón áfrýjanda tengt áhættunni af aðgerðum af þessu tagi og eins hafa getað orðið við ítrustu aðgæslu. Áfrýjandi hefur sérstaklega andmælt þeirri ályktun héraðsdóms af framburði hennar fyrir dóminum, að hún hefði gengist undir aðgerðina, „jafnvel þótt henni hefði áður verið gerð sérstök grein fyrir þeirri sérstöku áhættu, sem henni var samfara.“ Fyrir héraðsdómi kvaðst aðgerðarlæknirinn ekki minnast annars en að áfrýjandi hefði fengið „þessar venjulegu upplýsingar sem maður gefur sjúklingum um þessar aðgerðir“ og hefðu þær verið munnlegar. Hvað sem þessu líður er varanleg raddbandalömun svo sjaldgæfur fylgikvilli, að bótaskylda verður ekki felld á stefnda af þeirri ástæðu einni, að áfrýjandi hafi ekki verið sérstaklega vöruð við þessari áhættu. Með þessum athugasemdum og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt þykir, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 1998. Stefnandi málsins er Guðrún Austmar Sigurgeirsdóttir, kt. 190747-2639, Seilugranda 3, Reykjavík, en stefndi er Sjúkrahús Reykjavíkur (áður Borgarspítalinn), kt. 531195-2999, Fossvogi, Reykjavík, en réttargæslustefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Málið var höfðað með stefnu dagsettri 24. mars 1998, sem árituð var um birtingu f.h. stefndu af lögmanni réttargæslustefnda. Það var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. apríl sl. Munnlegur málflutningur fór fram 7. október sl. og var málið dómtekið að honum loknum. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi, Sjúkrahús Reykjavíkur verði dæmt til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 4.272.600 krónur, auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. apríl 1992 til 22. júlí 1995, en með vöxtum samkvæmt 15. gr. laga nr. 25/1987, sbr. 10. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 22. apríl 1993, sbr. 12. gr. l. nr. 25/1987. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsókn með bréfi Dómsmálaráðuneytis dags. 2. desember 1997. Málið er einnig höfðað til réttargæslu á hendur Sjóvá Almennum tryggingum hf., á grundvelli ábyrgðartryggingar, er Sjúkrahús Reykjavíkur keypti hjá félaginu. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur í málinu, enda eru engar kröfur gerðar á hendur honum. Málavextir, málsástæður og lagarök: Forsaga þessa máls er sú, að stefnandi lenti í umferðarslysi 14. september 1987. Ekið var aftan á bifreið þá, sem hún stjórnaði og fékk hún við það slink á háls og þurfti að leita sér lækninga m.a. sjúkraþjálfunar vegna verkja frá hálsi sem leiddu út í vinstri handlegg. Stefnandi hafði einnig slasast í umferðarslysi á árinu 1973, en jafnað sig að mestu, þegar slysið í september 1987 vildi til. Enn varð stefnandi fyrir slysi í júlí 1991. Hún var þá að vinna sem hjúkrunar­fræðingur á sjúkrahúsinu á Sauðárkróki og fylgdi sængurkonu í sjúkraflugi þaðan á Landspítalann í Reykjavík. Stefnandi fór til baka í sjúkrabíl frá Landspítalanum út á Reykjavíkurflugvöll og lá leiðin eftir gamla flugvallarveginum. Þar ók sjúkrabíllinn yfir hraðahindrun og kastaðist stefnandi við það upp í þak bifreiðarinnar og fékk aftur mikinn slink á hálsinn. Stefnandi leitaði til Ragnars Jónssonar í febrúarmánuði 1992 til að fá úrlausn þess heilsubrests, sem hún hafi beðið af völdum slyssins frá árinu áður. Ákveðið var, eftir að önnur læknisráð höfðu brugðist, að gera brjósklosaðgerð á hálsliðum stefnanda og svokallaða fremri spengingu. Ragnar Jónsson gerði aðgerðina 22. apríl 1992. Í læknisvottorði hans frá 15. júní 1992 segir m.a. svo: "Hafði strax eftir þetta (slysið 1991, innskot dómenda) mikla verki í hálsi og dofatilfinningu og máttleysi í vinstri hendi. Lagaðist ekkert eftir þetta slys. Var þó við vinnu en notaði hálskraga og var með mikil einkenni. Við skoðun í byrjun febrúar 1992 var Guðrún með verulega skertar hreyfingar í hálsi, merki um rótarþrýsting á VI. taugarótina í vinstri handlegg. Rtg. rannsókn sýndi skerta hreyfingu í neðri hluta hálssúlu og greinilegt brjósklos milli V. og VI. hálsliðar og þrýsting á taugarót vinstra megin, þ.e.a.s. á VI. hálstaugina, og ennfremur var veruleg afturbungun á brjóskinu milli VI. og VII. hálsliðar. Rtg. myndir sýndu einnig nokkrar slitbreytingar, þ.e. sennilega breytingar eftir eldri áverka á þessum tveimur bilum. Vegna þessara breytinga og einkenna var gerð aðgerð 22/4 1992 þar sem gerð var brjósklosaðgerð á hálsliðum milli V.-VI. og VI.-VII. hálsliðar og gerð fremri spenging á þessum liðum. Tekið brjósklos. Eftir þessa aðgerð hafa verkir í vinstri handlegg horfið en fylgikvilli kom eftir aðgerð þar sem lömun varð á raddbandi." Stefnanda var vísað til Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands til læknismeðferðar vegna lömunarinnar á raddbandi vinstra megin og raddbreytingar, sem lömunin hafði í för með sér. Í ódagsettri skýrslu Einars Sindrasonar yfirlæknis er greint frá skoðun hans á stefnanda, sem átti sér stað 7. september 1992, segir svo undir liðnum athugasemdir: "Guðrún fór í cervical discprolaps aðgerð 22.04. sl. Eftir það verið hás og ekki getað rembst. Við skoðun mína sjást eðlileg raddbönd, nema hvað hægra raddbandið er lamað og nær ekki miðlínu, eðlileg starfsemi á vinstra raddbandi, en nær ekki að loka. Gerð stroboscopi sem sýnir góða mynd". Í ódagsettri skýrslu sama læknis til Margrétar Georgsdóttur læknis er lýst skoðun á stefnanda, sem átti sér stað 5. nóvmeber s.á. Þar segir svo undir liðnum athugasemdir: "Er með recuuenc paresu eftir aðgerð. Er búin að vera í talkennslu frá 15. sept. og gengur illa. Stroboscopia sýnir eðl. starfsemi á hæ. raddbandi, en vi. hreyfist ekkert og það virðist vera all góð lokun og meiri framför og betri. Laryngioscopia er gerð á gamla mátann, sem að sýnir nákvæmlega það sama. Áfram aktiv talkennsla". Stefnandi leitaði síðan til Hannesar Hjartarsonar læknis. Í bréfi hans til frá 31. mars 1993 til Sigurðar Thorlacius, læknis, segir m.a. "Guðrún fór í spengingu á hálsi vorið 1992. Upp úr því fékk hún lömun á hæ. raddband. Við skoðun hefur sést raddband í paramedial stöðu algerlega lamað, auk þess sem medial inrotatio á aryteniodbrjóski vegna lömunar á nervus laryngeus superior. Sjúklingur er mjög hás. Hefur átt í erfiðleikum í vinnu vegna þessa." Í framhaldi af bréfi Hannesar Hjartarsonar og á grundvelli þeirra upplýsinga, sem þar komu fram, mat Sigurður Thorlacius, læknir, örorku stefnanda, sbr. framlagt bréf hans til Vátryggingafélags Íslands, dags. 23. apríl 1993. Í bréfinu kemur eftirfarandi m.a. fram: "Borist hefur vottorð undirritað af Hannesi Hjartarsyni, lækni á háls- nef- og eyrnardeild Borgarspítalans, dags. 31.03.1993. Þar kemur fram að ekki hafi eingöngu verið um að ræða lömun raddbands heldur hafi einnig orðið sköddun á nervus laryngeus superior. Þannig er ljóst að bæði nervus laryngeus superior og nervus laryngeus reccurence hafa skaddast í umræddri aðgerð og hefur það í för með sér, auk hæsi, skerta öndun og tilheyrandi úthaldsleysi og einnig kyngingarörðugleika. Í ljósi þessara upplýsinga þykir eðlilegt að endurmeta varanlega örorku Guðrúnar af völdum skurðaðgerðarinnar sem hún gekkst undir þann 22.04.1992 og þykir hún nú hæfilega metin fimmtán prósent frá aðgerðardegi." Jónas Hallgrímsson læknir hafði áður metið stefnanda 15% varanlega örorku af völdum raddbandalömunarinnar í matsgerð dagsettri 27. janúar 1993. Niðurstöðukafli matsgerðarinnar hljóðar svo: "Hér blandast saman afleiðingar tveggja slysa þar sem það fyrra hefur vafalaust veiklað svo liðbönd og liðbrjósk í hálsi að það síðara olli brjósklosi á tveim stöðum. Síðan kemur til þriðja vandamálið sem er varanleg raddbandalömun eftir hálsspengingu sem gerð var á Borgarspítalanum. Örorka Guðrúnar þarf því að skiptast á milli þessara þriggja tjóna. Enda þótt slysið 1987 hafi orðið nokkuð afdrifaríkt þegar kom að slysinu 1991 þegar brjósklosin mynduðust er tæpast hægt að telja að varanleg örorka af slysinu 1987 hefjist fyrr en með slysinu 1991. Því til staðfestingar er það að Guðrún gat unnið fullt starf fram að þeim tíma. Eftir slysið 1991 var Guðrún frá vinnu í 5½ mánuð en óvinnufærnin hófst ekki fyrr en í byrjun apríl 1992 þótt hún hefði í raun átt að hætta starfi löngu fyrr. Miðast tímabundin örorka því við tímabilið 1. apríl 1992 til 15.09. 1992 og er talin stafa af slysinu 1991. Heildarörorka Guðrúnar vegna svipuólaráverkanna, brjósklosanna og þeirra einkenna sem hún nú hefur frá hálsi ásamt leiðsluverkjum og kraftminnkun í vinstri handlegg er metin 25% varanleg og er henni skipt þannig að 10% eru talin vera vegna slyssins 1987 og 15% vegna slyssins 1991. Síðan er til viðbótar metin örorka vegna lömunar á raddbandi og til viðmiðunar eru notaðar töflur annars vegar frá Finnlandi og hins vegar frá Danmörku sem meta slíkan áverka 15% og má segja að það sé eðlilegt miðað við stöðu Guðrúnar í dag. Tímabundin örorka Guðrúnar vegna slysanna beggja er talin hefjast 1. apríl 1992 þegar hún að lokum hætti störfum þrem vikum fyrir aðgerðina." ......"Örorka Guðrúnar vegna raddbandalömunar reiknast eingöngu varanleg frá og með aðgerðardegi 22. apríl 1992 og er hún metin 15%. Heildarörorka Guðrúnar er því metin 40% varanleg og er hún nokkuð í samræmi við vinnugetu hennar í dag þótt vinnugetan sem slík hafi alls ekki verið notuð til viðmiðunar í þessu dæmi heldur eingöngu hefðbundnar venjur annars vegar og töflumöt hins vegar." Að beiðni lögmanns stefnanda reiknaði Jón Erlingur Þorláksson, trygginga­fræðingur, út örorkutjón stefnanda. Útreikningur hans er dagsettur 22. júní 1995. Byggt var á tekjum stefnanda árin 1987, 1989 og 1990, en viðmiðun við tekjur ársins 1988 sleppt án þess að skýring sé á því gefin. Útreikningur hans var miðaður við 30% varanlega örorku þ.e. 15% vegna slyssins 1991 og sama hlutfall örorku vegna raddbandalömunarinnar. Niðurstaða tryggingafræðingsins var á þá leið, að höfuðstólsverðmæti tekjutaps stefnanda næmi "á slysdegi" 698.700 krónum vegna tímabundinnar örorku og 7.495.500 krónum vegna varanlegrar örorku. Verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda vegna slyssins námu að mati tryggingafræðingsins 449.700 krónum. Útreikningurinn miðaðist við einfalda vexti af almennum sparisjóðsbókum í Landsbanka Íslands frá slysdegi til útreikningsdags 22. júní 1995 en 4,5% vexti og vaxtavexti frá þeim tíma. Krafa stefnanda er byggð á útreikningi Jóns Erlings og sundurliðast þannig: Stefnandi vísar til almennu skaðabótareglunnar til stuðnings kröfum sínum á hendur stefnda og til þess, að tjón hennar megi rekja til stórfellds gáleysis við fram­kvæmd aðgerðarinnar. Það hljóti að teljast algerlega óeðlilegt, að taugar þær sem um geti í bréfi Sigurðar Thorlacius, læknis, skaddist í aðgerð sem þessari og leiði til lömunar raddbanda. Stefnandi byggir ennfremur á því, að stefndi Sjúkrahús Reykjavíkur beri ábyrgð á tjóninu á grundvelli svokallaðrar vinnuveitendaábyrgðar, en læknirinn, sem framkvæmdi aðgerðina, hafi verið starfsmaður stefnda, þegar tjónið varð. Þá byggir stefnandi kröfur sínar á III. kafla læknalaga nr. 53/1988. Stefnandi hafi í engu verið upplýst um það fyrir aðgerðina, að einhver áhætta fylgdi henni, hvað þá að hún gæti haft svo alvarlegar afleiðingar í för með sér, sem raun hafi orðið. Stefnandi fullyrðir, að hún hefði ekki farið í aðgerðina hefði hana hefði rennt grun í hugsanlegar afleiðingar. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu réttargæslustefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. sem fram komi í bréfi félagsins frá 27. september 1996, að um alþekktar afleiðingar slíkra aðgerða hefði verið að ræða. Hafi svo verið, sé augljóst, að upplýsingaskylda læknisins, sem framkvæmdi aðgerðina, hafi verið enn ríkari sam­kvæmt 10. gr. læknalaga nr. 53/1988. Að lokum bendir stefnandi á, að landlækni hafi ekki verið tilkynnt um að skaði hafði hlotist af læknisverkinu samkvæmt 3. mgr. 18. gr. læknalaga, sbr. 4. gr. l. nr. 50/1990. Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, vaxtakröfu sína á vaxtalögum nr. 25/1987, málskostnaðarkröfu sína á 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað á lögum nr. 50/1988. Stefndi: Stefndi byggir málsvörn sína á því, að aðgerð sú, sem gerð var á stefnanda, hafi verið nauðsynleg og óhjákvæmileg, þar sem önnur læknisráð höfðu engum bata skilað. Þau þrjú umferðarslys, sem stefnandi hafði lent í, einkum tvö hin síðari, hafi valdið henni viðvarandi verkjum í hálsi og dofatilfinningu og máttleysi í vinstri handlegg. Rannsóknir hafi leitt í ljós brjósklos í hálsi stefnanda á tveimur stöðum og hafi hún því ávallt orðið að bera stífan hálskraga. Aðgerðin hafi verið gerð að höfðu samráði við stefnanda og hún upplýst um þá áhættu, sem henni væri samfara, þ.m.t. hugsanlega raddbandalömun. Ragnar Jónsson bæklunarlæknir hafi stundað stefnanda um árabil vegna brjóskloságalla hennar. Hann hafi gert aðgerðina, sem hafi verið hefðbundinn og falist m.a. í spengingu á hálsi. Hún hafi heppnast vel í alla staði, bein gróið, dofi og máttleysi í handlegg horfið og verkir minnkað. Lömun raddbanda geti fylgt aðgerðum af þessu tagi, en oftast sé hún tímabundin. Varanleg lömun sem aukaverkun sé mjög sjaldgæf en geti þó gerst vegna eðlis aðgerðarinnar. Sú hafi orðið raunin í tilviki stefnanda. Aðgerðin hafi haft í för með sér varanlega raddbandalömun á hægra radd­bandi, sem valdi því, að rödd hennar hafi breyst og orðið hás. Einnig hafi borið á mæði og úthaldsleysi hjá stefnanda vegna lömunar í "nervus laryngeus superior". Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að rétt hafi verið staðið að umræddri aðgerð að öllu leyti. Hún hafi verið framkvæmd af sérfræðingi með mikla kunnáttu og reynslu á þessu sviði og verið nauðsynleg. Sjálf aðgerðin hafi heppnast vel í alla staði. Það tjón, sem stefnandi hafi orðið fyrir séu aukaverkanir, sem ávallt megi búast við, þegar um sé að ræða aðgerð, sem feli í sér fremri hálsspengingu. Áhætta fylgi öllum skurðaðgerðum. Tíðni varanlegrar lömunar í raddbandi sé mjög lág, en engu að síður hafi hún átt sér stað í tilviki stefnanda. Tjón stefnanda verði í þessu sambandi að engu leyti rakið til saknæmra mistaka læknisins, sem að aðgerðinni stóð, heldur eingöngu til óhapps. Um hafi verið að ræða nauðsynlega aðgerð og hafi stefnandi verið upplýst um alla helstu áhættuþætti, sem hún gæti haft í för með sér, en hún sé hjúkrunarfræðingur að mennt. Stefndi byggir varakröfu sína m.a. á því að útreikningur á örorku stefnanda styðjist ekki við hefðbundnar útreikningsaðferðir, þar sem árinu 1988 hafi verið sleppt, án skýringa. Einnig gerir stefndi fyrirvara um örorkumatið sjálft. Forsendur og niðurstaða: Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi dóminum skýrslu og einnig mætti Ragnar Jónsson, læknir til skýrslugjafar. Stefnandi lýsti aðdraganda og afleiðingum aðgerðar þeirrar, sem hún gekkst undir 22. apríl 1992 í meginatriðum á sama hátt og rakið er hér að framan. Hún taldi að aðgerðin hefði verið nauðsynleg og skilað þeim árangri sem að hafi verið stefnt að því er snertir brjósklosmein hennar. Aðgerðin hafi aftur á móti m.a. valdið henni hæsi, raddstyrkur minnkað, öndun og úthald skerst og örðugleikar við að kyngja. Henni hafi ekki verið gerð grein fyrir því fyrir aðgerðina, að þessar gætu orðið afleiðingar hennar. Vitneskja um þessi atriði myndi í engu hafa breytt. Hún hefði allt að einu gengist undir aðgerðina, þar sem hún hafi verið nauðsynleg og óhjákvæmileg, eins og líkamlegu ástandi hennar hafi þá verið háttað. Hún kvað Hannes Hjartarson læknir, hafa tjáð sér að við aðgerðina hafi verið skornar í sundur taugar (nervus laryngeus reccurence og nervus laryngeus superior) og sé þar að finna orsakir þeirra fylgikvilla, sem aðgerðin hafði í för með sér. Ragnar Jónsson kvað umrædda aðgerð hafa verið með venjulegum og eðlilegum hætti. Líkamsbygging stefnanda verið eðlileg og því ekki þörf á afbrigðilegum aðferðum. Hann hafi gert yfir hundrað slíkar aðgerðir á 10 ára starfsferli sínum og í tveimur tilvikum hafi raddbandalömun fylgt í kjölfarið og sé tilvik stefnanda þar meðtalið. Fyrir aðgerðina hafi stefnandi verið upplýst um hugsanlegar afleiðingar hennar m.a. um möguleika á raddbandalömun eftir því sem hann myndi best. Hann lýsti í örfáum orðum fyrir dóminum, hvernig staðið hafi verið að aðgerðinni. Hann taldi líklegt, að áðurnefndar taugar hafi skaddast við þrýsting eða tog. Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda á almennu skaðbótareglunni og reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Ljóst sé, að Ragnari Jónssyni lækni hafi orðið á mistök við framkvæmd aðgerðarinnar, sem valdið hafi líkamstjóni stefnanda. Ragnar hafi verið starfsmaður stefnda, þegar aðgerðin átti sér stað, sem leiði til skaðabótaskyldu sjúkrahússins. Fyrir liggi, að líkur á líkamstjóni af þeim toga, er stefnandi beið af völdum sams konar aðgerða sem hún undirgekkst, séu um 1% og þá séu einnig meðtalin þau tilvik, þar sem um sannanleg mistök hafi átt sér stað. Stefnandi hafi borið fyrir dómi, að við aðgerðina hafi verið skorið á umræddar taugar hennar en Ragnar Jónsson hafi talið, að tog eða þrýstingur hafi valdið sköddun á þeim. Hvort heldur sem valdið hafi líkamstjóni hennar sé ljóst, að mistök hafi átt sér stað við framkvæmd aðgerðarinnar, sem stefnda beri að bæta stefnanda. Það er álit dómsins, að sú fullyrðing stefnanda að skorið hafi verið á umræddar taugar í aðgerðinni sé mjög ósennileg. Þær taugar liggi djúpt miðlægt við aðgerðarsvæðið og komi aldrei í ljós við aðgerðina en sé aftur á móti ýtt til hliðar ásamt þeim vefjum sem þær liggi í. Ef sú hefði verið raunin, hefði aðgerðarsvæðið verið víðs fjarri þeim stað á líkama stefnanda, sem brjósklosaðgerð á hálsi beinist að. Aftur á móti sé þekktur sá fylgikvilli brjósklosaðgerða á hálsi, að tímabundnar raddbreytingar eigi sér stað og í einstaka tilvikum sé raddbandalömun varanleg, eins og gerst hafi í tilviki stefnanda. Ástæða þessa liggi að öllum líkindum í því, að við þess háttar skurðaðgerðir, þurfi að nota þvingu ("sjálfhaldandi sárahaka"), sem haldi skurðsvæðinu opnu. Sárahaka þessum sé ávallt komið fyrir á sama stað á hálsi sjúklings og valdi það þrýstingi eða togi á nærliggjandi vefi og taugar m.a. á taugarnar nervus laryngeus reccurence og nervus laryngeus superior, sem liggi djúpt í vefjum miðlægt við skurðsvæðið. Geti þetta leitt til ýmiss konar hliðarverkana og fylgikvilla hjá einstöku sjúklingum, m.a. til varanlegrar raddbandalömunar, svo sem í tilviki stefnanda, enda þótt ítrustu aðgæslu sé gætt. Í framlögðu vottorði Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis, er lýst algengustu fylgikvillum brjósklosaðgerða á hálsi. Þar kemur m.a. fram, að algengasti fylgikvilli brjósklosaðgerða á hálsi sé tímabundin hæsi eða í um 15% tilvika, en varanleg lömun raddbanda eigi sér stað í 3-5% tilvika. Einnig sé hætta á lömun í fótum en það gerist sjaldnar en í 1% tilvika. Þessi lýsing er í samræmi við vitneskju og reynslu hinna sérfróðu meðdómsmanna. Stefnandi er hjúkrunarfræðingur að mennt og vann á bæklunardeild, þegar brjósklosaðgerðin var gerð. Henni mátti því vera betur ljóst en öðrum, að áhætta fylgir öllum skurðaðgerðum og einnig um þá sérstöku áhættuþætti, sem tengjast brjósklos­aðgerðum með vísan til þess, að þær eru gerðar á þeirri deild er hún starfaði á. Stefnandi bar það fyrir dóminum að sjálf brjósklosaðgerðin hafi verið nauðsynleg og skilað tilætluðum árangri, að undanskilum þeim hliðarverkunum sem henni fylgdu og áður er lýst. Hún myndi hafa gengist undir aðgerðina, jafnvel þótt henni hefði áður verið gerð sérstök grein fyrir þeirri sérstöku áhættu, sem henni var samfara. Samkvæmt almennu skaðabótareglunni, sem stefnandi byggir málsókn sína á gagnvart stefnda, hvílir sönnunarbyrðin á henni um það, að læknirinn Ragnar Jónsson hafi valdið líkamstjóni hennar með saknæmum og ólögmætum hætti. Í því felst að sannað þyki, að tjón hennar megi rekja til ásetnings eða gáleysis læknisins, sem stefndi ber ábyrgð á samkvæmt reglunni um húsbóndaábyrgð. Ekkert liggur fyrir um það í gögnum málsins, að umræddur læknir hafi sýnt af sér gáleysi, eða gert mistök við aðgerðina 22. apríl 1992, sem leiða eigi til þess, að fella beri bótaábyrgð á stefnda. Telja verður, að líkamstjón stefnanda hafi til orðið fyrir óhappatilviljun, sem tengist þeirri áhættu, sem brjósklosaðgerðum á hálsi er samfara. Engu breytir í þessu efni, þótt ekki hafi verið gætt tilkynningarskyldu til land­læknisembættisins í samræmi við 3. mgr. 18. gr. læknalaga nr. 53/1988, sbr. 4. gr. laga nr. 50/1990, né heldur, að stefnda hafi ekki tekist að sanna að gætt hafi verið upplýsingaskyldu gagnvart stefnanda samkvæmt 10. gr. læknalaga, enda viðurkenndi stefnandi hér fyrir dómi, að það myndi ekki hafa breytt afstöðu hennar til aðgerðarinnar. Niðurstaða dómsins er því sú, að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk gjafsókn til reksturs málsins með bréfi dóms og kirkjumálaráðu­neytisins frá 2. desember 1997. Með vísan til þessa ber ríkissjóði að greiða stefnanda málssóknarlaun að fjárhæð 324.500 krónur, að meðtöldum lögmæltum virðisaukaskatti, sem renna skulu að fullu til lögmanns hennar, Bergsteins Georgssonar héraðsdómslögmanns. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Bjarna Hannessyni og Friðriki Kristjáni Guðbrandssyni, læknum. Dómsorð: Stefndi, Sjúkrahús Reykjavíkur, er sýknað af kröfum stefnanda, Guðrúnar Austmar Sigurgeirsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Ríkissjóður greiði stefnanda 324.500 krónur í málskostnað, sem renna skulu að fullu til Bergsteins Georgssonar hdl.
Mál nr. 436/2001
Umferðarréttur Samaðild Frávísun frá héraðsdómi
Ó og B deildu um hvort Ó ætti tiltekinn umferðarrétt að fasteign sinni. Ekki var gætt ákvæða 18. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála um samaðild þeirra lóðarhafa sem umferðarrétturinn átti að taka til og var því óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. nóvember 2001. Hann krefst þess að viðurkennt verði „að hann eigi óheftan umferðarrétt á milli lóðanna nr. 119 og 121 við Vesturgötu á Akranesi.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi stendur deila málsaðila um umferðarrétt áfrýjanda að fasteign sinni Vesturgötu 119 á Akranesi. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð allmörg ný skjöl. Í kröfugerð sinn afmarkar áfrýjandi ekki skýrlega það svæði, sem hann krefst umferðarréttar um. Til þess verður þó að líta að eins og málið hefur verið rekið af hálfu beggja aðila stendur umferðarréttardeila þeirra um svæði, sem auðkennt er á uppdrætti Verkfræði- og teiknistofunnar sf. Akranesi frá 18. nóvember 1968. Eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi fylgdu hlutar af þessum uppdrætti lóðarleigusamningi um Vesturgötu 119 frá 12. júní 1969 og lóðarleigusamningi um Vesturgötu 121 frá 27. maí 1969 við þinglýsingu þeirra skjala. Samkvæmt uppdrættinum er hluti þess svæðis, sem deilan tekur til, á lóð Vesturgötu 121, en hluti þess á lóð, sem samkvæmt uppdrættinum er talin til Vesturgötu 121A. Í málinu liggur ekki fyrir lóðarleigusamningur um Vesturgötu 121A frá þessum tíma, en ekkert er fram komið, sem bendir til annars en að leigulóð þeirrar eignar sé réttilega sýnd á áðurgreindum uppdrætti. Þá liggur ekki fyrir heimildarbréf stefnda fyrir fasteigninni Vesturgötu 121A, en eignarheimild hans að þeirri eign er þó ekki umdeild í málinu. Lóðarleigusamningur, sem Akraneskaupstaður gerði við stefnda 31. ágúst 1992 um lóðina númer 121A, nær ekki til alls þess svæðis, sem talið var til lóðarinnar á fyrrnefndum uppdrætti frá 18. nóvember 1968. Fellur allt það svæði utan lóðarleigusamningsins, sem umferðarkvöðin var talin ná til samkvæmt þeim uppdrætti. Samkvæmt framansögðu bera gögn málsins með sér að stefndi hafi ekki verið rétthafi þess hluta lóðarinnar þegar mál þetta var höfðað. Verður ekki af gögnum málsins ráðið hvort sá hluti var þá í eigu og á forræði Akraneskaupstaðar eða jafnvel að einhver annar hafi verið rétthafi hans. Áfrýjandi beindi ekki kröfu sinni að þeim, sem þá átti eða hafði á leigu þann hluta þeirrar lóðar, sem áður var talin fylgja Vesturgötu 121A, heldur stefnda einum. Þótt stefndi hafi þegar málið var höfðað verið eigandi fasteignarinnar númer 121 við Vesturgötu og þar með rétthafi leigulóðar, sem þeirri eign fylgdi, var samkvæmt því, sem að framan er rakið, ekki gætt ákvæða 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um samaðild þeirra lóðarhafa, sem umferðarrétturinn átti að taka til. Fær engu breytt þar um að stefndi hafi eftir áfrýjun héraðsdóms gert samning við Akraneskaupstað um leigu þess hluta lóðarinnar númer 121A við Vesturgötu, sem hin umdeilda umferðarkvöð tekur til. Samkvæmt framansögðu er óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi. Í ljósi atvika málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 8. maí 2001 og dómtekið 13. september sama ár. Stefnandi er Óskar og Kjartan ehf., Sævangi 22 í Hafnarfirði, en stefndi er Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar ehf., Kirkjubraut 16 á Akranesi. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að hann eigi óheftan umferðarrétt á milli lóða nr. 119 og 121 við Vesturgötu á Akranesi. Einnig krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti af 1.150.000 krónum frá 31. janúar 2001 til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að staðfest verði með dómi lögbannsgerð sýslumannsins á Akranesi frá 2. maí 2001, þar sem lagt er lögbann við þeirri athöfn stefnda að „hindra umferðarétt [stefnanda] á milli fasteignanna Vesturgötu 119 og 121, Akranesi, samkvæmt teikningum sem fylgja gildandi lóðarleigusamningum um fasteignirnar nr. 119 og 121.“ Þá krefst stefnandi hæfilegs málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. I. Stefnandi er eigandi fasteignarinnar Vesturgötu 119 á Akranesi. Lóðarleigusamningur fyrir eignina var gerður 12. júní 1969 og afhentur sama dag til þinglýsingar. Flatarmál lóðarinnar er 3.430 fermetrar og er lögun hennar sýnd á uppdrætti sem fylgir lóðarleigusamningnum. Í ákvæðum lóðarleigusamningsins er ekki vikið að umferðarrétti leigutaka um aðliggjandi lóðir. Á uppdrætti með samningnum hefur hins vegar verið skyggt svæði frá lóð nr. 119 meðfram lóð nr. 121 með svohljóðandi áritun: „Dökkt: gagnkvæm umferðarkvöð“. Fasteignin Vesturgötu 121 er í eigu stefnda en lóðarleigusamningur fyrir eignina er frá 27. maí 1969 og var hann afhentur til þinglýsingar sama dag. Samkvæmt samningnum er flatarmál lóðarinnar er 3.190 fermetrar og er lögun hennar sýnd á viðfestum uppdrætti. Í samningnum sjálfum er ekki að finna ákvæði um umferðarkvöð, en uppdráttur með samningnum hefur að geyma sömu áritun og samningur fyrir lóð nr. 119 um gagnkvæma umferðarkvöð. Hinn 26. janúar 1999 var stefnanda veitt byggingarleyfi fyrir breytingum á fasteigninni Vesturgötu 119. Þær breytingar gera meðal annars ráð fyrir bílgengum dyrum á vesturhlið hússins í horni beint á móti dyrum inn í hús stefnda. Með bréfum, dags. 25. apríl 2001, kærði stefndi byggingarleyfið til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála og óskaði samhliða eftir því við bæjarstjórn Akraness að leyfið yrði endurskoðað. Þessi erindi hafa hvorki hlotið afgreiðslu hjá úrskurðarnefnd né bæjarstjórn. Með kauptilboði samþykktu 31. janúar 2001 seldi stefnandi Agli Steinari Gíslasyni atvinnuhúsnæði á jarðhæð fasteignarinnar Vesturgötu 119. Kaupverðið var 1.150.000 til greiðslu við undirritun kaupsamnings. Í kauptilboðinu er tekið fram að seljandi tryggi kaupanda „fullan aðkeyrslurétt að innkeyrsludyrum að húsnæðinu“. Við aðalmeðferð málsins kom fram hjá Óskari Hrafni Ólafssyni, framkvæmdarstjóra stefnanda, að gerður hefði verið annar kaupsamningur um hluta eignarinnar, en sá samningur væri bundinn skilyrði um umferðarrétt milli lóða nr. 119 og 121. Með beiðni 5. apríl 2001 fór stefnandi þess á leit að sýslumaðurinn á Akranesi legði lögbann við því að stefndi takmarkaði umferðarrétt stefnanda á milli lóðanna nr. 119 og 121 við Vesturgötu. Í beiðninni er því haldið fram að stefndi hafi hindrað umferð stefnanda á milli lóðanna með því að setja stóran vörugám á það svæði sem umferðarrétturinn taki til. Þetta hafi valdið stefnanda óþægindum og beinu fjártjóni, sem einkum verði rakið til þess að sala á hluta eignarinnar með fyrrgreindu kauptilboði frá 31. janúar 2001 hafi gengið til baka. Í samræmi við beiðni stefnanda og gegn andmælum stefnda náði síðan lögbannið fram að ganga 2. maí 2001 og er krafist staðfestingar á þeirri lögbannsgerð með málsókn þessari. II. Stefnandi heldur því fram að milli húsa á lóðum nr. 119 og 121 við Vesturgötu á Akranesi sé gagnkvæmur umferðarréttur í samræmi við uppdrætti sem fylgi þinglýstum lóðarleigusamningum. Stefndi hafi um alllangt skeið haft stóran vörugám á því svæði sem umferðarréttur taki til og því hafi stefnandi ekki komist að húsum sínum. Í fyrstu hafi stefndi takmarkað umferðarréttinn með því að staðsetja gáminn á miðju svæðinu, sem hafi hindrað umferð bíla, en síðan með því að færa gáminn þétt að fasteign stefnanda. Með málshöfðun þessari sé krafist viðurkenningar á hinum gagnkvæma umferðarrétti og að staðfest verði lögbann sem lagt var við þeirri athöfn stefnda að hindra umferðarréttinn. Stefnandi vísar til þess að gerður hafi verið bindandi kaupsamningur um hluta húsnæðis hans með samþykktu kauptilboði frá 31. janúar 2001. Samkvæmt kauptilboðinu hafi stefnandi gengist undir að tryggja kaupanda fullan rétt til aksturs að innkeyrsludyrum að húsnæðinu. Þar sem umferðarrétturinn hafi verið hindraður af stefnda, og af þeim tálma hafi ekki verið látið þrátt fyrir áskoranir, hafi stefnandi ekki getað efnt þennan þátt samningsins. Af þessu sökum sé krafist hóflegra bóta úr hendi stefnda sem svari til dráttarvaxta af umsömdu kaupverði eignahlutans frá því kauptilboðið var samþykkt 31. janúar 2001 til greiðsludags. Stefndi andmælir því að umferðarkvöð hvíli á lóð hans í þágu fasteignarinnar Vesturgötu 119. Vísar stefndi til þess að uppdrættir með lóðarleigusamningum fyrir lóðir nr. 119 og 121 séu afrit af upphaflegum uppdrætti, sem gerður hafi verið af Verkfræði- og teiknistofunni sf. á Akranesi 18. nóvember 1968. Hvorki uppdrátturinn né þinglýst afrit af honum séu undirrituð af eigendum eignanna og engin önnur skrifleg gögn liggi fyrir, sem feli í sér samning um nýtingu lóðanna. Stefndi heldur því fram að þinglýsing uppdráttar með lóðarleigusamningi feli ekki í sér kvaðabindingu heldur hafi hún þann tilgang einan að afmarka og staðsetja lóð. Efni þeirrar kvaðar sem getið sé á uppdrætti með lóðarleigusamningi fyrir eign stefnda sé allt of óljóst til að annað og meira felist í þinglýsingunni og fráleitt að telja að í skjalinu felist réttur til handa stefnanda til að hafa einu aðkomu að eignarhluta í eign sinni þvert yfir lóð stefnda en eina aðkoma að eign hans sé um þann hluta lóðarinnar. Stefndi heldur því fram að umferðarkvöð um eign hans sé í öllu falli ekki þágu eiganda Vesturgötu 119. Það svæði sem skyggt sé á uppdrætti með lóðarleigusamningi fyrir eign stefnda nái inn á lóð hans en ekki inn á lóð stefnanda. Því sé ljóst að gagnkvæm umverðarkvöð sé ekki fyrir hendi í þágu eiganda Vesturgötu 119 þar sem ekki sé gert ráð fyrir umferð um lóðina í þágu eigenda annarra lóða. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til þess að í þinglýstri eignaskiptayfirlýsingu fyrir Vesturgötu 119 sé tekið fram að á lóðinni séu engar kvaðir. Stefndi vísar til þess að á árinu 1974 hafi viðbygging verið reist við Vesturgötu 119 en fyrir þann tíma hafi aðkoma að eigninni verið frá Vesturgötu og engin þörf á umferðarrétti um portið milli húsanna við Vesturgötu 121 og 121 A. Þegar uppdráttur, sem fylgi lóðarleigusamningum fyrir Vesturgötu 119 og 121, hafi verið gerður hafi staðið braggi á lóð nr. 121 A með dyr á báðum göflum. Því hafi þurft að aka um portið að eystri dyrum braggans. Á þessum tíma kunni því að hafa verið samkomulag um gagnkvæman umferðarrétt milli eigenda lóða nr. 121 og 121 A við Vesturgötu. Einnig telur stefndi mögulegt að umferðarréttur kunni að hafa verið í þágu eiganda húss sem stóð milli lóða nr. 119 og 121 A og nefnt var Aðalból, en það hús hafi verið rifið áður en nefnd viðbygging við Vesturgötu 119 var reist árið 1974. Þar sem stefnandi eigi ekki umferðarrétt yfir lóð stefnda telur hann að synja beri kröfu stefnanda um staðfestingu lögbanns. Af sömu ástæðu beri að sýkna stefnda af bótakröfu stefnanda. Verði lögbannið á hinn bóginn staðfest og umferðarréttur viðurkenndur beri allt að einu að sýkna af bótakröfu þar sem stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni, sem rakið verði til bótaskyldrar háttsemi. Þá heldur stefndi því fram að synja beri um staðfestingu lögbanns þar sem ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Stefndi hafi ekki haft í frammi byrjaða eða yfirvofandi athöfn, sem lögbann verði lagt við. Á lóðinni hafi hins vegar verið gámur en því verði ekki jafnað til athafna í þessum skilningi. Til að njóta umferðarréttar, sem stefnandi telur sig eiga, hefði honum á hinn bóginn verið kleift að hafa uppi kröfu um beina aðfarargerð á grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Loks telur stefndi að synja hefði átt um lögbann þar sem réttarreglur um skaðabætur fyrir röskun hagsmuna hefðu tryggt þá nægjanlega, sbr. 2. tölul. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. III. Stefnandi er eigandi fasteignarinnar Vesturgötu 119 á Akranesi. Með málshöfðun þessari hefur hann krafist þess að viðurkennt verði að eigninni fylgi umferðarréttur um aðliggjandi fasteign. Stefnandi samþykkti kauptilboð í hluta eignarinnar 31. janúar 2001 en sá kaupsamningur mun hafa gengið til baka. Þá hefur stefnandi upplýst að annar kaupsamningur um eignina sé bundinn skilyrði um umferðarrétt þann sem er sakarefni málsins. Að þessu virtu verður ekki talið að reglur um samaðild í 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hindri málsókn þessa. Með málsaðilum er ágreiningslaust að lóðir fasteignanna Vesturgötu 119 og 121 liggja saman innst í porti sem liggur frá vegi milli lóða nr. 121 A og 121 og að fasteign stefnanda. Aðilar deila hins vegar um hvort stefnandi eigi umferðarrétt um portið, yfir lóð stefnda og að fasteign sinni. Á uppdrætti sem fylgir þinglýstum lóðarleigusamningi fyrir fasteign stefnda að Vesturgötu 121 er umrætt port skyggt og með áritun um gagnkvæma umferðarkvöð. Sama áritun er á lóðarleigusamningi fyrir eign stefnanda. Af uppdráttum þessum verður ekki ráðið hvaða heimild liggi til grundvallar slíkri umferðarkvöð. Um hana eru engin ákvæði í skilmálum lóðarleigusamninga og ekki nýtur við annarra skriflegra gagna. Samkvæmt þessu liggur ekki fyrir hverjir njóta umferðarréttar um portið og hvernig sá réttur verði hagnýttur. Þegar nefnd umferðarkvöð er virt með tilliti til fasteignar stefnanda verður ekki hjá því litið að skyggða svæðið liggur ekki um lóð hans. Að réttu lagi væri því umferðarréttur stefnanda um aðliggjandi lóð einhliða en ekki gagnkvæmur. Einnig skiptir máli sú staðreynd að aðkoma að húsi á lóð stefnanda á þeim tíma sem lóðarleigusamningar voru gerðir, og áður en þar var reist viðbygging löngu síðar, var greið frá Vesturgötu. Á hinn bóginn er lega lóða nr. 121 og 121 A þannig að umferð að húsum á lóðunum verður ekki komið við með góðu móti nema farið sé yfir mörk lóðanna. Þetta bendir til þess að umferðarréttur sé í þágu eiganda annarra lóða en Vesturgötu 119, ef slík kvöð á eign stefnda er á annað borð fyrir hendi. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að eign hans fylgi umferðarréttur að lóð sinni yfir lóð stefnda og verður stefndi því sýknaður af kröfu um að slíkur réttur verði viðurkenndur. Þegar af þeirri niðurstöðu leiðir að synjað verður um staðfestingu lögbannsgerðar sýslumannsins á Akranesi frá 2. maí 2001, auk þess sem stefndi verður sýknaður af skaðabótakröfu stefnanda. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Benedikt Bogason, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Bifreiðastöð Þórðar Þ. Þórðarsonar ehf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Óskars og Kjartans ehf. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 97/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. mars 2010 kl. 16.00. Er krafan sett fram með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. febrúar 2010 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. mars 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins er rannsókn lögreglu á ætluðu broti varnaraðila lokið. Hann hefur um nokkra hríð sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, en hann var handtekinn við komu til landsins 14. desember 2009 grunaður um innflutning fíkniefna. Reyndist hann vera með í vörslum sínum 3.736,11 g af efni sem líkist amfetamíni en er ekki á skrá yfir ávana- og fíkniefni sem bönnuð eru á íslensku yfirráðasvæði. Hann hefur hins vegar játað hjá lögreglu að hafa ætlað að flytja til landsins 1 kg af kókaíni. Þótt fallast megi á með sóknaraðila að fram sé kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi haft í hyggju að fremja brot er varðað gæti við 1. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þá þykja almannahagsmunir ekki krefjast þess að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi eins og atvikum er háttað. Eru skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir því að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald ekki uppfyllt og verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 272/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngibjörgBenediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 3. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27.apríl 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 24. maí 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Varnaraðili, sem hefur samkvæmtsakavottorði á tímabilinu frá 4. nóvember 1992 til 22. nóvember 2012 sættsamtals hartnær 14 ára óskilorðsbundinni fangelsisrefsingu samkvæmt 16 dómum,er undir undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um fjölmörg brot, semvarða fangelsisrefsingu, þar af sex brot í mars og apríl 2017. Samkvæmt þessuer fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þess aðvarnaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi tilmiðvikudagsins 24. maí 2017 kl. 16.00.Í greinargerð saksóknarfulltrúa kemur fram að klukkan02.54 í nótt hafi verið tilkynnt um karlmann og konu við Grensásveg sem hafiverið að lýsa inn í bíla með vasaljósi. Þegar lögreglumenn komu á vettvang hafiþeir séð kærða ásamt konunni. Þegar lögreglumennirnir hafi gengið í átt aðkærða og konunni hafi þau hlaupið í burtu en lögreglumennirnir fljótlega náðþeim og handtekið kærða og konuna. Við öryggisleit á vettvangi hafi hnífur íhulstri fundist á kærða, bundið við ökkla hans. Á kærða og konunni hafi einnig fundist ýmsirmunir sem kærði segði vera úr bifreið sem þau hefðu brotist inn í skammt frá.Lögreglumenn hafi síðan fundið umrædda bifreið skammt frá, en þar hafi mátt sjámuni úr bifreiðinni liggja á jörðinni og að búið væri að róta til í bifreiðinni. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði síðan játaðað hafa tekið ljós úr umræddri bifreið.Í greinargerð saksóknarfulltrúa segir einnig að aukþessa máls sé kærði grunaður um eftirtalin brot sem framin hafi verið áundanförnum vikum og mánuðum:„[...] - ÞjófnaðurÞann 20. apríl sl. barst lögreglu tilkynning ummann sem væri að reyna að komast inn í bifreiðar við Síðumúla. Lögregla fór ávettvang og hitti kærða sem samsvaraði við lýsingu tilkynnanda á geranda. Kærðiframvísaði veski og sólgleraugum án þess að geta tilgreint hvaðan hann hefðifengið umrædda muni. Rannsókn lögreglu leiddi síðar í ljós að veskið hafðiverið tekið úr bifreið við Síðumúla [...] en búið var að brjóta rúðu íbifreiðinni. Kærði neitaði sök í skýrslutöku hjá lögreglu en sagðist hafa reyntað fara inn í nokkrar bifreiðar þarna við.[...] – Misnotkun skjals og umferðarlagabrotÞann 19. apríl sl. stöðvar lögregla kærða viðakstur bifreiðar. Kærði er grunaður um akstur undir áhrifum fíkniefna ásamt þvíað vera sviptur ökuréttindum ævilangt. Þá voru röng skráningarnúmer ábifreiðinni en kærði viðurkenndi fyrir lögreglumönnum að hafa sett röng númer ábifreiðina.[...] - ÞjófnaðurÞann 15. apríl sl. barst lögreglu tilkynning uminnbrot í bifreið við Hamraborg en tekin voru m.a. verkfæri úr bifreiðinni. Ámyndbandsupptökum frá vettvangi má sjá par brjótast inn í bifreiðina enlögreglumenn hafa þekkt kærða sem geranda af þessum upptökum. Kærði neitaði sökí skýrslutöku hjá lögreglu.[...] - ÞjófnaðurÞann 31. mars sl. barst lögreglu tilkynning umyfirstandandi innbrot í heimahús við [...] í Hafnarfirði. Skömmu síðar komuupplýsingar um að gerandi væri farinn út úr húsnæðinu og hafi geymt muni þarskammt frá. Kærði var síðan handtekinn heima hjá félaga sínum eftir að hlaupiðí burtu frá lögreglumönnum skammt frá vettvangi. Í skýrslutöku hjá lögregluviðurkenndi kærði sök og gat vísað á hluta þýfisins.[...] – Nytjastuldur ökutækis og misnotkun skjalsÞann 19. mars sl. hafði lögregla afskipti afkærða vegna tilkynningar borgara um að maður í annarlegu ástandi hefði komiðakandi á bifreið að húsnæði við Háaleitisbraut. Röng skráningarmerki voru ábifreiðinni en bifreiðinni hafði verið stolið eða hún tekin í heimildarleysidaginn áður. Kærði viðurkenndi sök í skýrslutöku hjá lögreglu.[...] - ÞjófnaðurKæra berst frá [...] vegna þjófnaðar þann 23.nóvember sl. á snyrtivöru og matvælum samtals að verðmæti 13.084 kr.Lögreglumenn hafa þekkt kærða á myndum sem geranda. Kærði hefur játað sök hjálögreglu.[...] – ÞjófnaðurKærði játar að hafa brotist inn í bifreið á [...]við Sundhöllina og stolið þaðan munum þann 3. janúar 2017.[...] - ÞjófnaðurKærði játar að hafa brotist inn í bifreið á [...]við Nettó við Sundhöllina og stolið þaðan munum þann 3. janúar 2017.[..] – ÞjófnaðurÞann 3. janúar 2017 var tilkynnt um kærða ogannan mann vegna þjófnaðar á hátölurum úr verslun [...]. Málið var afgreitt meðvettvangsskýrslu þar sem kærði játaði sök.[...] –ÞjófnaðurÞann 5. desember sl. var tilkynnt um innbrot íbílskúr við [...]. Lögregla handtók kærða skammt frá vettvangi en hann var meðmuni sem teknir voru í innbrotinu. Kærði játaði sök í skýrslutöku hjá lögreglu.[...] – ÞjófnaðurKærði játar að hafa brotist inn í bifreið viðHáaleitisbraut og tekið úr henni smámynt þann 4. september sl.[...] – GripdeildKærði játar að hafa farið inn á veitingastaðinn[...] og tekið þaðan ófrjálsri hendi fartölvu og ipad. Lögregla hafði afskiptiaf honum skammt frá vettvangi og kærði afhenti munina. Þá var kærði með smáræðiaf amfetamíni á sér.[...] – Þjófnaður og vopnalagabrotÞann 31. júlí sl. var tilkynnt um kærða íannarlegu ástandi fyrir utan Laugadalshöll. Á honum fannst ætlað þýfi. Kærðijátaði að hafa brotist inn í tvær bifreiðar þarna skammt frá og tekið umræddamuni. Þá var kærði með rafbyssu meðferðis og smáræði af amfetamíni.[...] – ÞjófnaðurKærði viðurkennir að hafa tekið eina töskuófrjálsri hendi sem voru fyrir utan heimili hans við [...] þann 29. febrúar2016.“Þá er þess getið í greinargerð saksóknarfulltrúaað lögreglustjóri hafi einnig til meðferðar fjölmörg fíkniefnalagabrot ogumferðarlagabrot kærða, m.a. að hafa ekið bifreið í sjö skipti svipturökuréttindum og í sex skipti undir áhrifum ávana- og fíkniefna.Saksóknarfulltrúi áréttar að síðustu að kærði eigi að baki langan sakarferil og hafi hlotiðfjölmarga dóma, þ.m.t. fyrir auðgunarbrot, en samkvæmt sakavottorði sé ferillhans nánast óslitinn frá árinu 1991. Við rannsókn mála kærða hjá lögreglu hafikomið í ljós að hann sé í neyslu fíkniefna og megi ætla að hann fjármagnifíkniefnaneyslu sína með afbrotum. Með vísan til brotaferils kærða á undanförnum vikum ogmánuðum sé það einnig mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því aðkærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna ennauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem séu til meðferðar hjá lögreglu semfyrst.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamálamála, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Svo sem ljóst er afþví sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og sakavottorði kærða er hannsíbrotamaður og hefur hann margoft verið dæmdur til óskilorðsbundinnarfangelsisrefsingar. Lögreglan hefur nú til rannsóknar fjölmörg brot sem kærðier samkvæmt framlögðum rannsóknargögnum undir rökstuddum grun um að hafa framiðog hefur hann játað sök í sumum þeirra. Meðal þeirra eru brot sem varðafangelsisrefsingu og er í ljósi sakarferils kærða þess vart að vænta að refsingyrði skilorðsbundin verði hann fundinn sekur um þau með dómi. Með vísun tilframangreinds er fallist á það með lögreglustjóra að ætla megi að kærði haldiáfram afbrotum hafi hann óskert frelsi. Því er fallist á að fullnægt séalmennum skilyrðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og einnig sérstökumskilyrðum c-liðar sömu málsgreinar til að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi og verður fallist á kröfuna svo sem nánar greinir íúrskurðarorði. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 24. maí 2017 kl.16.00.
Mál nr. 102/2003
Ábyrgð Húsaleiga
Vegna vanskila leigutakans L ehf. rifti leigusalinn H samningi þeirra og krafði bankann LÍ um greiðslu leigu á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar. Sér til varnar vísaði LÍ m.a. til samnings þar sem L ehf. seldi M rekstur sinn og kveðið var á um að hluti kaupverðs skyldi greiddur húseiganda, H, ,,vegna leigusamnings (lyklagjald)”. Hélt LÍ því fram að þar kynni að vera um að ræða greiðslu á leiguskuld L ehf. sem þá hafi verið greidd. Að gögnum málsins virtum var ekki talið að LÍ hafi tekist að sanna að í greiðslu M til H samkvæmt tilvitnuðu ákvæði kaupsamningsins hafi falist greiðsla á húsaleiguskuld L ehf. Yfirlýsing LÍ um ábyrgð var takmörkuð við tiltekna fjárhæð en ekki gerðar aðrar takmarkanir á henni. Kröfur H voru samkvæmt þessu teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. mars 2003. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru þeir að stefndi seldi Lendum ehf. á leigu hluta af fasteigninni Hafnarstræti 17, Reykjavík, með samningi 31. mars 2000. Leigutíminn skyldi vera frá 1. mars 2000 til 28. febrúar 2010. Leigugjald var 590.000 krónur á mánuði en taka breytingum miðað við vísitölu neysluverðs. Skyldi leigan greidd mánaðarlega fyrirfram. Skyldu leigugreiðslur tryggðar með bankaábyrgð. Með yfirlýsingu 5. apríl 2000 ábyrgðist áfrýjandi gagnvart stefnda greiðslur samkvæmt húsaleigusamningnum allt að 3.540.000 krónum. Rak leigutaki veitingahús í hinu leigða húsnæði. Vanskil urðu á greiðslu leigu vegna september 2001 og greiddi áfrýjandi kröfu stefnda vegna þess 20. sama mánaðar á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Aftur urðu vanskil á leigugreiðslu vegna októbermánaðar 2001 og greiddi áfrýjandi stefnda hana 8. þess mánaðar. Þann 1. nóvember 2001 rifti stefndi leigusamningnum vegna vanefnda Lendna ehf. og gerði leigutaka að rýma húsnæðið eigi síðar en 1. janúar 2002. Leigutaki samþykkti riftunina. Stefndi krefur áfrýjanda í máli þessu um greiðslu leigu vegna nóvember og desember 2001 samkvæmt fyrrgreindri ábyrgðaryfirlýsingu. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar kveður áfrýjandi að sér hafi borist kaupsamningur þar sem leigutakinn Lendur ehf. selji veitingarekstur sinn að Hafnarstræti 17. Sé í samningnum kveðið á um að hluti kaupverðs skuli greiddur húseiganda, stefnda í máli þessu. Kunni þar að vera um að ræða greiðslu á leiguskuld Lendna ehf., sem þá hafi verið greidd þegar mál þetta var höfðað. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms höfðaði áfrýjandi af þessu tilefni sérstakt vitnamál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og hefur lagt endurrit af skýrslutökum í því máli fyrir Hæstarétt sem og framangreindan kaupsamning um veitingareksturinn 4. janúar 2002 milli Lendna ehf. og Monicu ehf. Stefndi mótmælir sem of seint fram kominni þeirri málsástæðu áfrýjanda að þegar sé greidd sú leiga, sem hann er krafinn um greiðslu á samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Verður að leggja til grundvallar þá yfirlýsingu áfrýjanda að honum hafi ekki verið kunnugt um efni framangreinds kaupsamnings um veitingareksturinn að Hafnarstræti 17 fyrr en eftir að héraðsdómur gekk. Að því gættu kemur þessi málsástæða til umfjöllunar við úrlausn málsins hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Með kaupsamningnum 4. janúar 2002 seldu Lendur ehf. Monicu ehf. rekstur sinn að Hafnarstræti 17 undir nafninu Café Thomsen. Var samningurinn gerður með fyrirvara um að kaupandi fengi nýjan leigusamning um húsnæðið. Kaupverð var 9.300.000 krónur og var kveðið á um greiðslu þess í fimm töluliðum í 2. gr. samningsins. Samkvæmt 2. tölulið greinarinnar skyldu 2.363.572 krónur af kaupverðinu inntar af hendi „með greiðslu til húseiganda vegna leigusamnings (lyklagjald)“. Í skýrslu fyrir héraðsdómi taldi Agnar Tryggvi Lemacks, sem var stjórnarformaður Lendna ehf., að með greiðslu samkvæmt 2. tölulið 2. gr. samningsins hafi stefnda verið greidd áður vangreidd leiga fyrir nóvember og desember 2001 og að auki ein milljón króna í „óljósar“ skaðabætur fyrir gólf. Sigurður Örn Sigurðsson, forsvarsmaður stefnda, sagði að greiðslan til húseiganda samkvæmt kaupsamningnum hafi verið vegna skemmda, sem orðið hefðu á húsnæðinu á leigutíma Lendna ehf., en gólfið hafi verið ónýtt auk þess, sem margvíslegar aðrar skemmdir hefðu verið unnar á húsnæðinu. Hafi fjárhæðin tekið mið af áætluðum viðgerðarkostnaði, en stefndi hafi lagfært húsnæðið áður en það var afhent nýjum leigutaka. Sigríður B. Blöndal, forsvarsmaður Monicu ehf., kvað Gísla Gíslason, héraðsdómslögmann og löggiltan fasteignasala, hafa haft milligöngu við samningsgerð. Kvaðst hún um síðir hafa fallist á kaupverðið fyrir reksturinn enda yrðu gerðar lagfæringar á húsnæðinu, en ástand þess hafi verið mjög slæmt, gólf ónýt, rafmagn í ólagi, hurðir brotnar o.fl. Gísli Gíslason kvaðst hafa samið kaupsamningsskjalið, en aðilar þess hafi verið búnir að semja efnislega sín á milli áður en hann kom að málinu. Hann kvað það algengt að greitt væri svonefnt lyklagjald til húseiganda þegar rekstur í leiguhúsnæði væri seldur. Hann kvað stefnda hafa talið sig hafa orðið fyrir tjóni vegna skemmda af völdum fyrri leigjanda og að einhverjar skemmdir hafi þurft að lagfæra. Hann taldi að leiguskuld seljanda hafi ekki blandast beint inn í endurgjaldið til leigusala. Í skýrslu Kristins Rúnars Kjartanssonar, sölumanns fasteignasölunnar, kemur fram að hann hafi haft milligöngu um að finna kaupendur að rekstri Lendna ehf. Hann kvað svonefnt lyklagjald tíðkast í viðskiptum af þessu tagi. Hann minnti að lyklagjaldið í þeim samningi, sem hér er til umfjöllunar, hafi verið hugsað til að ganga upp í einhverjar viðgerðir, en gólf og fleira hafi verið illa farið. Þegar allt framangreint er virt verður að telja að áfrýjanda hafi, gegn mótmælum stefnda, ekki tekist að sanna að húsaleiguskuld Lendna ehf. vegna nóvember og desember 2001 hafi verið greidd með greiðslu Monicu ehf. til stefnda samkvæmt 2. tölulið 2. gr. margnefnds kaupsamnings 4. janúar 2002. Í yfirlýsingu áfrýjanda 5. apríl 2000 er ábyrgð hans takmörkuð við 3.540.000 krónur. Eru ekki í yfirlýsingunni aðrar takmarkanir gerðar á ábyrgðinni. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnda, Hafnarstræti 17 ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2003. I Mál þetta var höfðað 17. september 2002 og dómtekið 9. janúar 2003. Stefnandi er Hafnarstræti 17 ehf. kt. 460798-2569, Hafnarstræti 17, Reykjavík en stefndi er Landsbanki Íslands hf. kt. 550291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.318.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, af 659.200 krónum frá 1. nóvember 2001 til 1. desember 2001 en af 1.318.400 frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. II Málsatvik eru þau að þann 31. mars 2000 gerðu stefnandi sem leigusali og Lendur ehf. sem leigutaki með sér húsaleigusamning um húsnæði stefnanda að Hafnastræti 17, Reykjavík. Var leigutíminn frá 1. mars 2000 til 28. febrúar 2010. Lendar ehf. ráku veitingastaðinn Café Thomsen í húsnæðinu og var leigugjaldið 590.000 krónur á mánuði með breytingum í samræmi við vísitölu neysluverðs. Húsaleigan skyldi greiðast fyrirfram 1.- 5. hvers mánaðar og væri hún ekki greidd á gjalddaga bæri hún dráttarvexti frá gjalddaga til greiðsludags. Samkvæmt 3. gr. húsaleigusamningsins skyldu leigugreiðslur vera tryggðar með bankaábyrgð sem leigusali samþykki og þann 5. apríl 2000 tók Landsbanki Íslands hf., Breiðholtsútibú, á hendur ábyrgð í samræmi við þetta ákvæði húsaleigusamningsins að að beiðni Lenda ehf. að hámarksfjárhæð 3.540.000 krónur og átti bankaábyrgðin að gilda til 28. febrúar 2010 eins og húsaleigusamningurinn. Leigugreiðsla fór í vanskil 1. september 2001 og reyndi þá fyrst á ábyrgð stefnda sem greiddi stefnanda þann 20. september 2001 654.807,70 krónur í samræmi við ábyrgðina. Þá fór leigugreiðsla með gjalddaga 1. október 2001 einnig í vanskil og greiddi stefndi þann 8. október 2001 657.475 krónur vegna þeirra vanskila á grundvelli ábyrgðarinnar. Þann 1. nóvember 2001 gerðu stefnandi og Lendur ehf. með sér samkomulag um að rifta leigusamningnum vegna vanefnda þess síðarnefnda og í samræmi við það samkomulag fóru Lendur ehf. úr húsnæðinu í byrjun janúar 2002. Stefnandi krafði stefnda um leigugreiðslu fyrir nóvember og desember 2001 en stefndi hafnaði þeirri kröfu á þeirri forsendu að leigusamningurinn milli Lenda ehf. og stefnanda væri niðurfallinn samkvæmt 7. gr. hans, þar sem leigusali hefði áður krafið bankann um bætur vegna vanefnda á leigusamningnum og þar með staðfest að vanskil hafi orðið virk af hálfu leigutaka. Hafi stefndi þegar greitt 1.316.729 krónur og þar með greitt þær vanefndabætur sem ábyrgðin hafi tryggt. III Stefnandi telur að stefndi hafi ábyrgst þær leigugreiðslur sem færu í vanskil og leigutaki gæti ekki greitt að hámarki 3.540.000 krónur og gilti sú ábyrgð til 28. febrúar 2010 eða til loka húsaleigusamnings. Séu 2.223.271 krónur eftir af þeirri ábyrgð. Eftirstöðvar leigugreiðslna fyrir nóvember og desember 2001 séu að fjárhæð 1.318.400 krónur auk vaxta og kostnaðar og því vel innan þeirra marka sem stefndi hafi ábyrgst. Hafi vanefnd aðalskyldunnar orðið virk er leigugreiðslur fyrir nóvember og desember 2001 hafi farið í vanskil. Í ábyrgðaryfirlýsingu stefnda sé þess hvergi getið að með fyrstu tveim greiðsluskyldum stefnda fyrir september og október 2001 yrði ekki um frekari greiðslur að ræða vegna vanskila og að ábyrgðin yrði felld úr gildi vegna samkomulags aðila um riftun, þótt Lendur ehf væri enn skuldbundinn stefnanda til 1. janúar 2002. Telur stefnandi ljóst að skyldur samningsaðila stefnanda og Lenda ehf. hafi náð fram til 1. janúar 2002 eins og fram komi í samkomulagi þeirra um riftun 1. nóvember 2001. Telur stefnandi því að ábyrgð stefnda hafi náð fram til loka húsaleigusamningsins þann 1. janúar 2002. Hafi bankaábyrgð stefnda verið sjálfskuldaábyrgð, en með því hafi stefndi ábyrgst efndir á svipaðan hátt og væri hann aðalskuldari enda ekkert annað tekið fram auk þess sem stefndi hafi strax greitt vanskil Lenda ehf. í september og október 2001. Eðlilegt hafi verið að áætla aðilum leigusamningsins tvo mánuði fyrir lok samningsins, bæði til að koma sér út úr húsnæðinu og fyrir stefnanda að finna nýja leigutaka. Þegar skuldbindingu aðalskuldara gagnvart kröfuhafa sé lokið sé aðalreglan sú að ábyrgðarmaður ábyrgist ekki lengur umrædda greiðslu. Skuldbindingu Lenda ehf. hafi ekki verið lokið fyrr en 1. janúar 2002. Ábyrgð stefnda hafi því verið virk varðandi gjalddaga 1. nóvember og 1. desember 2001. Stefnandi kveðst telja að stefndi geti ekki afturkallað eða sagt ábyrgðarskuldbindingu sína fallna úr gildi einhliða án samþykkis stefnanda og Lenda ehf. að eigin geðþótta. Hér sé um að ræða ábyrgð á afmörkuðu tímabili og ljóst að stefndi sem ábyrgðaraðili hafi ekki verið laus undan ábyrgðarloforði sínu fyrr en skuldari hafi verið laus undan skuldbindingu sinni samkvæmt leigusamningnum og samkomulaginu um riftun frá 1. nóvember 2001 en ljóst sé að það hafi ekki verið fyrr en 1. janúar 2002 þar sem Lendur ehf. hafi verið í húsnæðinu fram í byrjun janúar 2002. Breyti þar engu þótt leigusamningnum hafi verið rift 1. nóvember 2001. Almennt sé talið að ábyrgðarloforð taki til þeirra greiðslna sem hvíli á ábyrgðarmanni samkvæmt meginreglum kröfuréttar. Þá taki ábyrgð stefnda jafnframt til dráttarvaxta og kostnaðar. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og meginreglum kröfuréttar um bankaábyrgð og sjálfskuldarábyrgð. Kröfur sínar um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefndi kveðst þegar hafa greitt þær fjárhæðir sem stefnandi hafi gert kröfu um eftir að fyrir lá að leigutaki hafði vanefnt skyldu sína um greiðslu leigugjalds samkvæmt leigusamningnum. Þann 29. september 2001 hafi stefndi greitt vegna ábyrgðarinnar 658.784,70 krónur en þann 8. október 2001 hafi hann greitt 657.944,70 eða samtals 1.316.729.40. Engar frekari kröfur hafi borist vegna vanefnda leigutaka fram til 1. nóvember 2001. Kveður stefndi að algengt sé að bankar veiti ábyrgðir af ýmsu tagi sem sérstakar reglur hafi myndast um. Túlkun ábyrgðarskuldbindingar fari hverju sinni eftir grundvelli ábyrgðarinnar og hvers eðlis hún sé að öðru leyti. Sé algengt að ábyrgð sé frá upphafi sett ákveðin takmörk til dæmis að hún megi ekki fara fram úr ákveðnum samningsgrundvelli. Að þessu sinni sé grundvöllur ábyrgðarinnar húsaleigusamningur. Við kröfu samkvæmt ábyrgðinni hafi húsaleigusamningurinn fallið niður. Síðan sé það túlkunaratriði á hve skömmum tíma sé hægt að ljúka vanefndarástandinu og hversu mikið það kosti ábyrgðarhafann. Leiði af eðli greiðsluskyldu ábyrgðarmanns að skylda hans sé skilorðsbundin. Hún sé án gjalddaga og verði fyrst virk ef eða þegar viss atburður komi fram sem sé þó óvissu bundið hvort verði, þegar ábyrgðarloforðið sé gefið. Sá atburður sem virkni ábyrðarloforðsins byggi á sé greiðslufall aðalskuldarans, en fyrr geti ábyrgðarhafi ekki gengið að ábyrgðarmanni. Ábyrgist stefndi með vissum hætti efndir á svipaðan hátt og væri hann aðalskuldari. Kröfuhafi geti ekki gengið að honum um efndir fyrr en staðreynt hafi verið að aðalskuldari efni ekki á réttum tíma. Bankaábyrgð sé öryggisventill milli leigusala og leigutaka. Komi upp vanefnd á greiðslu leigugjaldsins og þau skilyrði séu til staðar sem felli leigusamninginn úr gildi sé bankaábyrgðinni ætlað að bæta það tjón sem leigusali verði fyrir. Það sé leigusala að tilkynna um tjón sitt með kröfugerð í eitt skipti fyrir öll þegar tjónið liggi fyrir og tilgreina þá fjárhæð sem afmarki tjón hans. Ef enginn fyrirvari sé gerður í kröfu hans um óvissu í útreikningi geti hann ekki hækkað kröfu sína að geðþótta síðar. Ábyrgð sé aðskilin og óháð viðskiptum aðilanna eftir að vanefnd hafi komið fram sem réttlæti kröfugerð samkvæmt henni. Ábyrgðarveitandi hafi engin áhrif á þróun leigumála á þessum tíma og samningar þessara aðila sín á milli opni ekki leið fyrir leigusala til að leggja mánaðarlega fram reikninga fyrir þeim skyldum sem hann hafi samið um eftir að ábyrgðin sé fallin í gjalddaga. Það eina, sem stefndi verði að taka afstöðu til, sé hvort skilyrði greiðsluskyldu séu komin fram og greiða síðan það sem honum beri af framkominni kröfu ábyrgðarhafa. Andlag ábyrgðarinnar sé fyrrnefndur húsaleigusamningur. Sjálfstæði ábyrgðarinnar með tengsl við þennan samning byggi á sömu rökum og liggi að baki trausfangsreglum viðskiptabréfa. Almennir hagsmunir viðskiptalífsins vegi þyngra en framvinda vanefnda á milli leigusala og leigutaka. Krafa um greiðslu á grundvelli ábyrgðarinnar séu skilaboð um að ný réttarstaða sé komin upp milli leigusala og leigutaka. Leigusamningurinn sé úr gildi fallin sbr. 7. gr. hans. Engin skylda hvíli á stefnda um að skoða sjálfstætt í hverju vanefnd felist. Sé staðhæfing leigusala fullnægjandi í þessu tilviki. Heimild til riftunar leigusamningsins hafi verið til staðar er liðnir hafi verið samfellt 20 dagar frá því að leigugreiðsla féll í gjalddaga og hafi þessi heimild orðið virk þann 20. september 2001. Þann dag hafi stefndi greitt það sem ábyrgðarhafi hafi krafist. Síðar hafi fallið í gjalddaga leigugreiðsla fyrir október og hafi það verið mat stefnanda að sú krafa félli innan umdeildrar ábyrgðaryfirlýsingar. Bankar séu fjármálastofnanir sem meðhöndli fjármuni en ekki vörur og þjónustu sem falli utan þeirra þjónustutilboða. Þeir hafi ekki sérþekkingu í venjum og framkvæmd í leiguviðskiptum. Þess vegna einskorðist skoðun stefnda á því hvort greiðsluskylda sé til staðar við efni þeirrar kröfu sem stefnandi leggi fram á grundvelli ábyrgðarinnar. Þá mótmælir stefndi sérstaklega því sem fram kemur í stefnu að 2.223.271 krónur séu eftir af ábyrgðinni. Ábyrgðarfjárhæðin sé ekki það sem dregið sé á eftir geðþótta þar til fjárhæðin sé upp urin. Hún sé til greiðslu bóta vegna tilgreindra samningsvanskila, en um leið breytist samningsgrundvölurinn í samræmi við leigusamninginn. Þá hafi stefndi ekki sagt upp ábyrgðarskyldu sinni eins og fullyrt sé í stefnu. Um lagarök vísar stefndi til grundvallarreglna um samningsrétt, kröfurétt og til þeirra viðskiptahátta sem myndast hafa á grundvelli ábyrgðarréttar þar sem það eigi við. Þá vísar hann til 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda til skýringar á gjalddaga ábyrgðarkröfu. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991. V Ágreiningur í máli þessu snýst um það fyrst og fremst hvort stefndi beri, sem ábyrgðaraðili, ábyrgð á vangoldinni húsaleigu Lenda ehf. gagnvart stefnanda á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar sinnar 5. apríl 2000. Samkvæmt umræddri ábyrgðaryfirlýsingu er ábyrgðaraðili Landsbanki Íslands hf., Breiðholtsútibú, kaupandi Lendur ehf. og ábyrgðarhafi stefnandi. Í ábyrgðaryfirlýsingu þessari segir orðrétt: “Að beiðni Lenda ehf. kt. 440200-2490, ábyrgist Landsbanki Íslands hf. kt. 680482-0639, hér með gagnvart yður greiðslu samkvæmt húsaleigusamningi dags 05.04.2000 að fjárhæð kr 3.540.000-þrjár milljónir fimmhundruð og fjörutíuþúsund 00/100. Ábyrgð þessi gildir til 28.02.2010. Rísi mál út af ábyrgðaryfirlýsingu þessari skal reka það fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.” Óumdeilt er að tilvitnaður húsaleigusamningur er dagsettur 31. mars 2000 en ekki 5. apríl 2000. Í húsaleigusamningi þeim sem hér er fjallað um segir í 7. gr. að verði vanskil á leigugreiðslum eða leigutaki vanefni á einhvern hátt samninginn eða verði bú hans tekið til gjaldþrotaskipta sé samningurinn úr gildi fallinn og leigutaka skylt að rýma húsnæðið tafarlaust er leigusali krefjist að viðlögðum útburði. Þá sé leigusala heimilt að rifta leigusamningnum hafi leigutaki ekki staðið skil á leigugreiðslum samkvæmt samningnum þannig að vanskil hafi staðið samfellt lengur en 20 daga að undangenginni sérstakri áskorun til leigutaka sem send sé eftir að skuldin sé fallin í gjalddaga. Stefndi heldur því fram að það leiði af eðli greiðsluskyldu ábyrgðarmanns að skylda hans sé skilorðsbundin og geti kröfuhafi ekki gengið að honum um efndir fyrr en staðreynt hafi verið að aðalskuldari hafi ekki greitt á réttum tíma og sá tími sé kominn sem hægt sé að krefja ábyrðarmann. Fallast ber á þennan skilning stefnda, en óumdeilt er í málinu að aðalskuldarinn, leigutakinn, hefur ekki greitt húsaleigu vegna september, október, nóvember og desember 2001. Með hliðsjón af framangreindum rökum var því tímabært fyrir stefnanda að krefja stefnda sem ábyrgðarmann um greiðslu á vangoldinni húsaleigu, á þeim tíma er hann gerði kröfuna, enda hafi ábyrgðin ekki verið úr gildi fallin svo sem stefndi heldur fram hvað snertir tímabil eftir 1. nóvember 2001. Í máli þessu er ekki við annað að styðjast varðandi það hvað felist í umræddri bankaábyrgð stefnda en fyrirliggjandi yfirlýsingu. Eins og rakið hefur verið segir ekki annað þar en að stefndi ábyrgist gagnvart stefnanda greiðslu samkvæmt húsaleigusamningi milli stefnanda og Lenda ehf. að hámarksfjárhæð 3.540.000. Ekki hefur stefndi lagt fram nein haldbær gögn sem styðja það að eitthvað annað verði lesið út úr þessari yfirlýsingu en þar segir orðrétt. Verður því ekki séð að yfirlýsing þessi þýði annað en að verði vanskil á leigugreiðslum Lenda ehf. gagnvart stefnanda samkvæmt húsaleigusamningnum beri stefndi ábyrgð á þeim. Það hefur stefndi reyndar tvívegis viðurkennt með því að greiða athugasemdarlaust vanskil á leigugreiðslum Lenda ehf. vegna september og október 2001. Þá hefur stefndi borið að bankaábyrgð sé öryggisventill milli leigusala og leigutaka og ef skilyrði séu til að fella leigusamning úr gildi sé bankaábyrgðinni ætlað að bæta það tjón sem leigusali verði fyrir og hafi stefnanda því borið að tilkynna um tjón sitt með kröfugerð í eitt skipti fyrir öll þegar tjón hans hafi legið fyrir. Ef enginn fyrirvari sé í kröfugerð hans um óvissu í útreikningi verði krafan ekki hækkuð að geðþótta síðar. Skilja verður málatilbúnað stefnda að þessu leyti á þann veg að hann líti svo á að þær greiðslur sem hann innti af hendi vegna vanskila leigutaka í september og október sé það tjón sem stefnandi hafi gert kröfu um að fá bætt og geti hann ekki gert frekari kröfur á grundvelli ábyrgðarinnar á hendur stefnda. Ekki verður séð á hvaða rökum stefndi byggir þessa skoðun sína og með vísan til þess sem að framan er rakið um efni umræddrar ábyrgðaryfirlýsingar verður ekki af henni ráðið annað en að stefndi ábyrgist greiðslur verði vanskil á leigugreiðslum samkvæmt húsaleigusamningnum. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á það með neinum haldbærum rökum að með þeim tveim greiðslum sem hann innti af hendi vegna leiguvanskila hafi hann fullnægt þeim skyldum sem hann tókst á hendur með ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefndi byggir einnig á því að húsaleigusamningur sá sem hann hafi ábyrgst greiðslur samkvæmt sé niðurfallinn og þar með ábyrgð stefnda. Óumdeilt er að leigugreiðslur vegna nóvember og desember 2001 eru í vanskilum og ekki er ágreiningur um upphæð þeirra vanskila. Stefndi telur að aðstæður hafi breyst eftir að hann greiddi hinar tvær fyrri leigugreiðslur sem fóru í vanskil með því að aðilar leigusamningsins gerðu með sér samkomulag um riftun dagsett 1. nóvember 2001. Samkvæmt því samkomulagi er húsaleigusamningnum rift vegna vanefnda á leigugreiðslum og leigutaka gert að rýma húsnæðið í síðasta lagi 1. janúar 2002. Verður yfirlýsing þessi ekki skilin á annan veg en þann að leigutaki sé bundinn við húsaleigusamninginn þangað til hann rýmir húsnæðið, enda er ákvæði í húsaleigusamningnum um riftunarheimild og eðli málsins samkvæmt er leigutakinn bundinn við leigusamninginn meðan hann notar húsnæðið þar til hann hefur rýmt það. Verður því ekki fallist á það með stefnda að með þessari riftun hafi húsaleigusamningurinn fallið niður þann 1. nóvember 2001 og þar með hafi ábyrgð stefnda á leigugreiðslum fallið niður. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnda ekki tekist að sýna fram á það sé að ábyrgð sú sem hann tókst á hendur fyrir leigutaka húsnæðis þess sem hér er fjallað um gagnvart stefnanda sé úr gildi fallin frá og með 1. nóvember 2001 og miðað við hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar 3.540.000 krónur og þær 1.316.729,40 krónur sem stefndi hefur þegar innt af hendi til stefnanda á grundvelli ábyrgðarinnar ber hann ábyrgð á vanskilum leigutaka í samræmi við húsaleigusamninginn enda rúmast stefnukröfur að viðbættu því sem stefndi hefur þegar greitt innan framangreinds hámarks. Verður stefndi því dæmdur til greiðslu kröfu stefnanda eins og hún er fram sett enda hefur kröfugerð stefnanda sem slík ekki sætt andmælum af hálfu stefnda. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 180.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Þórður Sveinsson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Benedikt E. Guðbjartsson hdl.. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi Landsbanki Íslands hf. greiði stefnanda Hafnarstræti 17 ehf. 1.318.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 af 659.200 krónum frá 1. nóvember 2001 til 1. desember 2001 en af 1.318.400 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 180.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 56/2000
Börn Forsjá Gjafsókn
K og M deildu um forsjá tveggja barna sinna fæddra 1993 og 1995. Að mati dómkvaddra matsmanna voru báðir foreldrarnir taldir hæfir til að fara með forsjána, svo framarlega sem K leiddist ekki út í neyslu áfengis eða fíkniefna á ný. Börnin höfðu búið hjá M um rúmlega tveggja ára skeið og var talið að hann veitti þeim öruggt umhverfi og ytri uppeldisskilyrði. Þá var leitt í ljós að samkomulag um umgengni við börnin eftir að sambúð M og K lauk hefði verið gott. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að börnunum væri fyrir bestu að M færi með forsjá þeirra.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2000. Hún krefst þess að sér verði falin forsjá tveggja barna málsaðila, A og B. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Svo sem greinir í héraðsdómi töldu dómkvaddir matsmenn áfrýjanda hæfa til að fara með forsjá barna málsaðilanna svo framarlega sem hún leiddist ekki út í neyslu áfengis eða fíkniefna á ný. Þá segir í matsgerð þeirra, að stefndi hafi sýnt að hann sé vel hæfur til að skapa börnunum öruggt umhverfi og ytri uppeldisskilyrði. Í héraðsdómi greinir og frá því að gott samkomulag hafi verið með málsaðilum um umgengni við börnin eftir að sambúð lauk. Ekkert hefur komið fram um að breyting hafi orðið á aðstæðum málsaðila eða barna þeirra eftir að héraðsdómur var kveðinn upp. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður málsaðila verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, og gjafsóknarkostnaður stefnda, M, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns áfrýjanda, 200.000 krónur, og lögmanns stefnda, 200.000 krónur. I. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 6. október 1999, er höfðað fyrir dómþinginu með stefnu birtri þriðjudaginn 19. maí 1998. Stefnda er K, [...]. Þess er krafist að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefnda krefst þess að kröfum stefnanda verði hafnað og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. II. Málsaðilar kynntust vorið 1991 og hófu sambúð í byrjun árs 1992. Þau eignuðust tvö börn meðan á sambúðinni stóð, A, fædd[...] 1993 og B, fædd[...] 1995. Sambúð aðila lauk [...]1996. Sömdu þau svo um að stefnda skyldi fara með forsjá barnanna tveggja og var það samkomulag staðfest af sýslumanninum í Reykjavík 30. apríl 1996. Stefnandi tók börnin aðra hvora helgi, auk þess sem hann var mikið inni á heimili stefndu og barnanna fyrsta árið eftir samvistaslitin. Stefnandi kveður ástæðu sambúðarslitanna hafa verið ósætti þeirra stefndu og ósamkomulag. Stefnda telur ástæðuna hins vegar hafa verið skapgerðarbresti stefnanda, sem hafi haft mjög neikvæð áhrif á heimilislífið. Samskipti málsaðila virðast hafa verið talsverð eftir sambúðarslitin og fór þau t.d. tvö saman til útlanda sumarið 1996. Stefnda hefur átt við áfengis- og vímuefnavandamál að stríða. Hún fór í áfengismeðferð haustið 1991 og kveðst eftir það hafa minnkað mjög neyslu áfengis. Eftir sambúðarslitin byrjaði stefnda að misnota þunglyndislyf. Þá hefur stefnda viðurkennt að hafa prófað vímuefni eins og hass og amfetamín, en kveðst ekki hafa notað þau efni að staðaldri. Stefnda kveður samskiptin við stefnanda hafa verið erfið eftir sambúðarslitin. Hafi hann ofsótt hana, ruðst inn á heimili hennar og gerst sekur um spjöll á eigum hennar. Hafi þetta gert hana óörugga og þunglynda. Kveðst hún hafa leitað allra leiða til að vinna bug á vanlíðan sinni. Hafi heimilislæknir hennar ráðlagt henni að taka þunglyndislyf, sem síðar hafi leitt til þess að hún fór að misnota þau. Síðla árs 1996 kveðst stefnandi hafa orðið var við aukna áfengisneyslu stefndu og kveðst hann hafa fundið amfetamín og tól til neyslu þess í þvottakörfu á heimili hennar. Stefnda fór í meðferð á sjúkrastöð SÁÁ að [...] í desember 1996 í viku til tíu daga og voru börnin þá hjá stefnanda og móðurömmu sinni á meðan. Á árinu 1997 hóf stefnda neyslu efna á nýjan leik. Hún hætti námi í [...], sem hún hafði hafið um haustið, og var ekki í vinnu. Fór stefnda aftur í meðferð [...] vorið 1997, en féll að nýju. Sumarið 1997 kynntist stefnda S, sem einnig á við áfengis- og fíkniefnavanda að stríða. Kveður stefnandi samskipti þeirra stefndu hafa breyst við það að stefnda tók upp samband sitt við S og þá á þann veg að eftir það sótti hann börnin á leikskólann og til dagmóðurinnar og skilaði þeim þangað aftur, en áður hafi samskipti þeirra farið fram á heimili stefndu eins og fyrr greinir. Stefnandi hélt áfram að taka börnin aðra hvora helgi og dag og dag á milli og kveðst stefnandi hafa verið meira með börnin eftir því sem neysla stefndu jókst. Kveðst hann hafa haft samband við Félagsmálastofnun [...] um þetta leyti þar sem hann hafi haft áhyggjur af börnunum. Hafi starfsmaður Félagsmálastofnunar haft samband við stefnanda í desember 1997 til að ræða aðstæður og aðbúnað barnanna. Um áramótin var af hálfu Félagsmálastofnunar leitað eftir því að stefnandi tæki við börnunum. Fóru börnin til stefnanda 12. janúar 1998 með samþykki stefndu og hafa verið hjá honum síðan. Í aprílmánuði þetta ár sótti stefnda börnin til dagmóður og á leikskóla án samráðs við stefnanda og vissi stefnandi ekki hvar börnin voru niður komin þegar hann ætlaði að sækja þau á fyrrnefnda staði. Síðar kom í ljós að stefnda hafði farið með börnin á heimili samtakanna Verndar þar sem S dvaldi. Með beiðni 20. maí 1998 óskaði stefnandi eftir því að honum yrði falin forsjá barnanna til bráðabirgða þar til dómur gengi í ágreiningsmáli aðila um forsjá þeirra, sbr. 36. gr. barnalaga nr. 20/1992. Krafa stefnanda var tekin til greina með úrskurði 30. júní sama ár. Sumarið 1998 fór stefnda í meðferð í [...] í tvo og hálfan mánuð og eftir meðferðina dvaldi hún í L, sem er athvarf fyrir konur, sem eru að koma úr áfengis- og fíkniefnameðferð. Kveðst stefnda hafa haldið sig frá neyslu í alls fjóra mánuði í þetta skipti. Stefnda fór að umgangast börn sín að nýju eftir að hún hóf meðferð í [...] en samskipti móður og barna höfðu verið lítil eftir að börnin fóru til föður síns. Stefnda dvaldi í skamman tíma í L og flutti til vinkonu sinnar í [...]. Um miðjan ágúst þetta ár hvarf stefnda og vissi enginn hvar hún var niður komin fyrr en af henni fréttist í meðferð í N. Kveðst stefnda hafa verið of veik á þessum tíma til að geta sinnt börnum sínum. Hún hafi hafið neyslu efna á ný og hvergi átt heima. Í N ráku aðventistar meðferðarstöðina O til skamms tíma, en O er kristilegt líknarfélag. Hóf stefnda meðferð þar í október 1998. Á meðan á meðferðinni stóð eða [...] 1998 giftist stefnda fyrrnefndum S, er var á sama tíma í áfengismeðferð í N. Meðferð stefndu lauk í janúar 1999, en hún dvaldi áfram á staðnum ásamt eiginmanni sínum og vann á símavakt og sá um lyfjagjafir. Höfðu þau hjónin íbúð til umráða á staðnum. S hefur einnig átt við áfengis- og fíkniefnavanda að stríða. Hann á einnig nokkurn afbrotaferil að baki og er þar aðallega um auðgunarbrot að ræða, en einnig hefur hann gerst sekur um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Á árinu 1995 hlaut S fangelsisdóm fyrir gróft kynferðisbrot gagnvart fyrrverandi eiginkonu sinni. S er tvískilinn og á hann fjögur börn úr fyrri hjónaböndum, 19 og 17 ára og 8 og 6 ára. Kveður hann ástæður skilnaðar hafa verið áfengisneyslu sína í öðru tilvikinu og í hinu tilvikinu áfengisneyslu makans. Stefnda og S kveðast hafa haldið sig frá allri áfengis- og fíkniefnaneyslu eftir að meðferð þeirra í N lauk í janúar sl. Þau fluttu að [...] um miðjan júní sl. Vinnur S þar hjá [...] bónda, sem stundar þar ýmis konar búskap. Fengu þau rúmgott hús til afnota að [...]. Þau stefnda og S áttu von á barni í október sl. Er stefnda heimavinnandi og kveðst ætla að vera það eins lengi og kostur er. Svo sem fyrr greinir hafa börn málsaðila dvalið hjá stefnanda frá 12. janúar 1998. Stefnandi hefur stundað nám í rekstrarfræðum við [...] frá árinu 1996 og lauk B.s.-ritgerð sinni í september sl. Hann býr í tveggja herbergja íbúð í eigu móður hans að [...] og hyggst búa þar áfram um tíma. Hann kveður að sér hafi boðist vinna hjá [...] og sæki hann nú undirbúningsnámskeið hjá því fyrirtæki. A hóf skólagöngu í [...] 1. september s.l., en B hefur verið á leikskólanum [...] frá 11. ágúst s.l. Fram kom í skýrslu stefnanda fyrir dómnum að A er í skólanum til kl. 13.30 eða 14.00 á daginn, en eftir það er hann í skóladagvist til kl. 17.00. Lagt hefur verið fram vottorð [...] umsjónarkennara A dags. 3. október 1999. Þar segir m.a.: „Þann tíma sem A hefur sótt skólann hefur hann komið á réttum tíma, verið vel hirtur og komið með hollt og gott nesti. Heimanámi hefur A sinnt eins og til er ætlast, í samstarfi bæði við föður sinn og móður. Samskipti við heimili A hafa verið við föður hans, þar sem hann er skráður forráðamaður barnsins í pappírum skólans. Þau samskipti hafa öll verið eðlileg og M verið fús til samstarfs við skólann þegar það hefur átt við. Móðir A hefur komið og sótt hann í skólann og þá skoðað aðstæður hans í skólanum. Undirrituð hefur ekki átt samskipti við móður A um málefni barnsins.” Einnig hefur verið lagt fram vottorð [...] leikskólastjóra á [...] dags. 4. október 1999. Þar segir m.a.: „B hefur vistunartímann 9-17, henni virðist ganga vel í félagatengslum innan barnahópsins og tekur hún fullan þátt í starfsemi sinnar leikskóladeildar. Öll samskipti við föður hennar hafa gengið ágætlega, hann heldur vistunartíma og sýnir starfsemi deildarinnar áhuga.” Hinn 10. september 1998 voru sálfræðingarnir Gylfi Ásmundsson og Þórkatla Aðalsteinsdóttir dómkvödd til að meta hvort aðstæður málsaðila með tilliti til hags og þarfa barnanna hefðu breyst frá því að aðilar sömdu svo um að stefnda skyldi fara með forsjá barnanna. Þá voru matsmenn beðnir um að meta persónuleika og andlegt ástand málsaðila einkum og sér í lagi með tilliti til hæfis þeirra til að sinna uppeldi barna sinna, tengsl barnanna við foreldra sína og líðan þeirra í þeirra umsjá og hvernig málsaðilum færist úr hendi að koma til móts við líkamlegar og andlegar þarfir barna sinna. Einnig voru matsmenn beðnir um að kanna heimilishagi og aðbúnað á heimilum málsaðila. Að lokum voru matsmenn beðnir að meta áhrif ætlaðra skapgerðarbresta stefnanda á hæfi hans til að fara með forsjá barnanna, svo og áhrif áfengis- og fíkniefnaneyslu stefndu á hæfi hennar til þess að fara með forsjá barnanna og hvort henni hafi tekist að vinna bug á þessum vanda sínum. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dags. 9. maí 1999. Þar kemur fram að rannsókn matsmanna dróst úr hófi fram þar sem lengi vel hafi ekki verið vitað hvar stefnda var niður komin. Með aðstoð stefnanda hafi matsmenn loks haft upp á stefndu í janúar 1998 þar sem hún hafi verið í meðferð í N. Málsaðilar gengu undir ferns konar greindar- og persónuleikapróf, svo og sérstakt forsjárpróf. Í matsgerðinni segir m.a. um stefnanda: “Í aðalatriðum sýnir sálfræðileg rannsókn á M, að hann er vel gefinn og ágætlega starfhæfur einstaklingur, í góðum veruleikatengslum og í tiltölulega góðu andlegu jafnvægi. Hann er skapmikill og líklega hvatvís, þannig að hann getur lent í árekstrum við aðra. Hann kann að eiga í erfiðleikum með að mynda náin og varanleg geðtengsl, en er annars mannblendinn og á auðvelt með félagsleg samskipti. Niðurstöður benda til þess að M gangi ágætlega að mæta þörfum barna sinna, hafi góða innsýn í líðan þeirra og innsýn í eigin galla sem foreldri.” Um stefndu segir m.a. í matsgerðinni: “Í aðalatriðum sýnir sálfræðileg rannsókn á K að hún er vel gefin, úthverf og mannblendin að skapferli, á auðvelt með að mynda tengsl við aðra. Engin geðræn sjúkdómseinkenni koma fram, en undir niðri má sjá merki um kvíða tengdan blíðuþörf og stuðningsþörf, og einnig gremjutilfinningar, sem hvort tveggja er undir góðri stjórn. Sálfræðilegu prófin benda ekki til þess að hún sé haldin persónuleikatruflunum eins og oft er raunin hjá misnotendum. Þvert á móti benda þau til þess að hún sé vel starfhæfur persónuleiki og í tiltölulega góðu andlegu jafnvægi. Hún er ágætlega hæf að mæta tilfinningalegum og vitrænum þörfum barna sinna og hefur góða innsýn í skapgerð þeirra og uppeldislegar þarfir.” Samkvæmt niðurstöðu forsjárprófsins eru báðir málsaðilar metnir hæfir til að hafa forsjá barna sinna og er hæfni beggja aðila í meðallagi. Þeirri spurningu í matsbeiðninni hvort aðstæður málsaðila með tilliti til hags og þarfa barnanna hafi breyst frá því að aðilar sömdu svo um að stefnda skyldi fara með forsjá barnanna er svarað svo í matsgerðinni: “Skömmu eftir að þau M og K skildu og K fékk forsjá barnanna fór að bera á alvarlegri misnotkun á áfengi, fíkniefnum og lyfjum hjá henni og hún hefur verið ítrekað í meðferð vegna þess í tvö og hálft ár. M hefur annast börnin s.l. hálft annað ár. Eftir síðustu meðferð hefur K náð góðu andlegu jafnvægi og er metin hæf til að hafa forræði barna sinna ef tekið er mið af núverandi andlegu ástandi hennar. Að mati undirritaðra er þó of snemmt að meta hvort sá árángur verður varanlegur. Hún hefur nú gengið í hjónaband með manni sem á sér forsögu sem fíkniefnamisnotandi og afbrotamaður, en hefur að hennar sögn komist yfir vandamál sín. ....” “.....M hefur sinnt börnum sínum vel undanfarið ár, þau eru vel hirt og virka í góðu jafnvægi. Þau eru háð föður sínum og tengd honum tilfinningaböndum. M hefur ágætis innsýn í þarfir þeirra þó hann geti líklega orðið óþolinmóður og kröfuharður uppalandi á köflum. M hefur raunsæjar áætlanir um framtíðina, virðist gera sér grein fyrir því hvað hann þarf að takast á við og hverjar eru hans veiku hliðar. Samkvæmt forsjárhæfnismati er M hæft foreldri.” Um persónuleika og andlegt ástand málsaðila einkum og sér í lagi með tilliti til hæfis þeirra til að sinna uppeldi barna sinna segir í matsgerðinni: “Báðir foreldrarnir eru vel greindir, í tiltölulega góðu andlegu jafnvægi og með vel starfhæfan persónuleika. M er skapmikill og hvatvís og kanna að eiga erfitt með að mynda náin tilfinningatengsl á jafningjagrundvelli, en á gott með að mynda félagsleg tengsl við aðra. K á auðveldara með að mynda náin tilfinningatengsl, en hefur sterka og ófullnægða blíðu- og öryggisþörf. Miðað við persónuleika þeirra og andlegt ástand við rannsókn eru þau bæði hæf til að gegna forsjár- og uppeldisskyldum gagnvart börnum sínum. M hefur sýnt að hann er vel hæfur til að skapa börnunum öruggt umhverfi og ytri uppeldisskilyrði á meðan hann hefur annast þau undanfarið ár. K kann að eiga auðveldara með að mynda við þau tengsl og uppfylla tilfinningalegar þarfir þeirra. Það er athyglisvert að bæði segjast þau treysta hvort öðru vel fyrir börnunum.” Viðhorf barnanna til málsins var kannað af matsmönnum eftir því sem unnt var miðað við aldur þeirra og þroska, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992. Um börnin segir í matsgerðinni: “A og B eru sex og þriggja ára gömul þegar athugun fer fram. Þau eru eðlilega þroskuð börn bæði tvö, skýr og fljót til, gott að mynda tengsl við þau og eru þau óhrædd við að spjalla og segja frá. Þau eru bæði eðlilega líkamlega þroskuð, myndarbörn, glaðleg og kát að sjá.” Þá segir enn fremur í matsgerðinni: “Þórkatla fylgdist með börnunum í umsjá beggja foreldra í tvígang á hvoru heimili. Þau virðast örugg í umsjá beggja foreldra, leita til beggja frjálslega og óhikað. Hjá báðum foreldrum reyndi á að setja þeim mörk og virðast báðir foreldrar eiga auðvelt með það og gera það án erfiðleika eða láta. Börnin virðast hlýða báðum foreldrum og vera vön því. Ekki virtist það breyta neinu þó matsmaður væri viðstaddur og ekki var að sjá að koma hans gerði börnin óörugg eða uppátektarsöm. Bæði M og K settu börnum sínum mörk hlýlega, notuðu bein skilaboð og voru ekki í vandræðum með að fá þau til að skilja til hvers var ætlast af þeim. Matsmaður kom á mismunandi tímum og virtist það ekki skipta neinu máli í samskiptum foreldra við börn sín. Báðir foreldrar voru hlýir og natnir í samskiptum við börnin og var það án tilgerðar eða sýndarmennsku. Þau systkinin eru ólík en virtist koma ágætlega saman þó auðvitað hafi þau ólíkar þarfir vegna aldurs- og kynjamunar. A teiknaði mynd af fjölskyldu sinni fyrir matsmann og kom skýrt fram þar að faðir hans gegnir stærra hlutverki nú í hans lífi en móðir. Verður að líta til þess að faðir hefur verið hans helsti umönnunaraðili undanfarið ár. Fjölskyldumyndin sýnir föður, systur og hann sjálfan en móðir er fjarlægari, á sama stað og ömmur og afar, en þó stór persóna í lífi hans.” Matsmenn lögðu svokallað fjölskyldutengslapróf (Bene Anthony) fyrir A, en slíkt próf var ekki lagt fyrir B vegna ungs aldurs [...]. Prófið er í formi skilaboða sem barn annað hvort gefur fjölskyldumeðlimum eða fær frá þeim. Um niðurstöðu fjölskyldutengslaprófsins hvað A varðar segir svo í matsgerðinni: “Niðurstöður benda til þess að A er tengdur báðum foreldrum tilfinningaböndum. Tilfinningar hans í garð móður eru jákvæðari og virðast hlýrri en hann er háðari föður sínum og virðist treysta meir á hann með sínar þarfir. Foreldrarnir eru lykilpersónur í hans lífi en faðir hans virðist skipta meira máli hvað varðar að uppfylla þarfir hans fyrir öryggi. Taka verður tillit til þess, eins og áður sagði, að A hefur dvalið hjá föður að mestu leyti undanfarið rúmt ár.” Síðan segir í matsgerðinni: “Þau A og B eru vel hirt og eðlilega þroskuð börn. Þau eru tengd báðum foreldrum sínum tilfinningaböndum og líður vel í umsjá þeirra beggja. A virðist háðari föður sínum en móður þó faðir fái neikvæð skilaboð frá A en móðir eingöngu jákvæð boð.” Um líðan barnanna í umsjá málsaðila og hvernig málsaðilum ferst úr hendi að koma til móts við líkamlegar og andlegar þarfir barnanna segir svo í matsgerðinni: “Báðum börnum virðist líða vel í umsjá foreldranna og virðist báðum foreldrum ganga vel að koma til móts við líkamlegar og andlegar þarfir barnanna. Báðir foreldrar eru hæfir sem uppalendur þó ólíkir séu. K er að öllum líkindum þolinmóðari og með meiri innsýn í tilfinningalegar þarfir barna sinna, sbr. fjölskyldutengslapróf Bene Anthony. M hefur sýnt ábyrgari hegðun gagnvart foreldrahlutverkinu og er raunsærri í áætlanagerð hvað varðar þarfir barnanna.” Um áhrif áfengis- og fíkniefnavanda stefndu á hæfi hennar til að fara með forsjá barnanna og hvort henni hafi tekist að vinna bug á þessum vanda sínum segir: “Neysla lyfja og fíkniefna í meira mæli en áfengis samfara óreglusömu og óábyrgu líferni hefur átt stærstan þátt í því að K hefur verið ófær um að annast börn sín. K hefur verið án fíkniefna í rúmt hálft ár. Virðist henni því nú ganga ágætlega að vinna bug á sínum vanda. Þessi tími hefur verið mjög góður í hennar lífi, að eigin sögn hefur hún styrkst mjög bæði líkamlega og andlega. Niðurstöður athugana gefa til kynna að svo sé, hún virðist í andlegu jafnvægi, ganga vel að sinna börnum sínum þegar hún fær þau til sín og leggja mikið upp úr því að veita þeim athygli og öryggi þann tíma sem hún hefur þau. Of snemmt er að dæma um hvort sá árangur er varanlegur, einkum þegar tillit er tekið til forsögu hennar og endurtekinna misheppnaðra lækningatilrauna.” Um meinta skapgerðarbresti stefnanda og áhrif þeirra á hæfi hans til að fara með forsjá barnanna segir: „M er óþolinmóður og hvatvís að eðlisfari. Sálfræðileg próf leiddu það í ljós og hann telur það sjálfur sinn helsta galla sem foreldri. Ekkert kom fram varðandi tengsl hans við börnin sem benti til þess að hann væri þeim skaðleg fyrirmynd að þessu leyti.” Um heimilishagi og aðbúnað á heimili stefnanda segir í matsgerðinni: “Heimili M í [...]. M býr þar í tveggja herbergja íbúð sem er í eigu foreldra hans. Íbúðin er lítil og frekar þröngt um þau þrjú. M sefur í stofunni en börnin deila rúmgóðu svefnherbergi. Þar eru leikföng sem hæfa aldri þeirra og sofa þau í kojum.” Í matsgerðinni kemur fram að stefnda hafi gifst fyrrnefndum S [...] 1998. Vegna þessara upplýsinga óskaði lögmaður stefndu eftir því í þinghaldi 19. maí sl. að fyrrgreindir matsmenn yrðu dómkvaddir að nýju til að meta andlegt ástand og persónuleika eiginmanns stefndu. Einnig var óskað eftir að metið yrði hvernig þeim stefndu og S muni takast að koma reglu á líf sitt og skapa börnunum öruggt og þroskavænlegt umhverfi verði forsjá þeirra áfram í höndum stefndu. Enn fremur var óskað eftir mati á því hvaða þýðingu sú háttsemi S, sem hann var sakfelldur fyrir með dómi Hæstaréttar 11. apríl 1995, hefði með tilliti til hagsmuna barnanna, fari stefnda áfram með forsjá barnanna. Framhaldsmatgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 17. júlí 1999. Samkvæmt matsgerðinni gekkst S undir sams konar greindar- og persónuleikapróf og málsaðilar. Um andlegt ástand og persónuleika S segir í matsgerðinni: „S er prýðisvel gefinn og virðist í núverandi ástandi vel starfhæfur einstaklingur, í góðu andlegu jafnvægi. Að mati undirritaðra virðist S hafa náð ágætis tökum á lífi sínu síðast liðið ár. Hann er nú kominn yfir fertugt og virðist sem aldur og aukinn þroski hafi hjálpað honum til að ná áttum.” Um niðurstöðu úr persónuleikaprófi segir m.a.: „hann sýnir frávik hvað snertir andfélagsleg einkenni, og er það eini kvarði prófsins sem fer út fyrir eðlileg mörk. Við þessu er að búast miðað við feril S, sem hefur áhrif á niðurstöðuna, en þarf ekki að endurspegla andfélagslegar tilhneigingar í dag, þótt oftast megi gera ráð fyrir að einstaklingar af þessu tagi hafi laka stjórn á skapi sínu og geti lent í árekstrum við aðra. Frávik í þessa átt eru væg og eru ekki ein sér nægileg til þess að greina hjá honum persónuleikaröskun.” Enn fremur segir í matsgerðinni að þau stefnda og S hafi komið sér vel fyrir í framtíðarhúsnæði og vinnu að eigin sögn. Þeirra áætlanir til framtíðar séu nú mun skýrari en fyrir nokkrum mánuðum síðan og aðstæður allar mun betri. Umhverfið sé öruggt og þroskavænlegt með tilliti til barnauppeldis. Þá segir að andlegt ástand og þroski S í dag bendi ekki til að sú háttsemi hans, sem hann hafi hlotið áðurnefndan dóm fyrir, muni endurtaka sig. Að öðru leyti telji matsmenn sig ekki hafa forsendur til að fullyrða neitt um hvað kunni að verða í framtíðinni, eins og segir í matsgerðinni. Í matsgerðinni frá 17. júlí sl. segir svo um heimilishagi og aðbúnað á heimili stefndu: “Þau K fengu hús á staðnum [...] og hafa komið sér ágætlega fyrir þar. Húsið er kjallari, hæð og ris. Í kjallara eru þvottahús og geymslur en á hæð stofur, eldhús og herbergi en á rishæð fjögur svefnherbergi. Börnin B og A hafa sitt hvort herbergið þar. K er heimavinnandi og ætlar sér að vera það á næstunni.” Hinir dómkvöddu matsmenn komu fyrir dóm og staðfestu framangreindar matsgerðir sínar. Kom fram í skýrslu Gylfa Ásmundssonar sálfræðings að fyrstu tvö árin eftir áfengis- eða fíkniefnameðferð væru talin óvissutími. Ekki væri talið að áfengis- eða fíkniefnameðferð hefði skilað varanlegum árangri fyrr en viðkomandi hefði verið án áfengis- eða fíkniefna í tvö ár frá því meðferð lauk. Þá sýndu rannsóknir að aðeins 20% þeirra, sem fara í áfengismeðferð, nái varanlegum árangri. Báðir matsmenn staðfestu að flestir féllu þ.e.a.s. hæfu aftur neyslu áfengis eða fíkniefna á fyrsta árinu eftir að meðferð lyki. Nú væru stefnda og eiginmaður hennar búin að vera án vímuefna í eitt ár og það styrkti þá trú að þau myndu ná varanlegum bata. Matsmennirnir staðfestu einnig, að bæði stefnda og eiginmaður hennar hafi verið í góðu andlegu ástandi þegar matið hafi verið framkvæmt og það lofaði góðu um framhaldið. Gylfi Ásmundsson tók þó fram, að ekki væri unnt að fullyrða neitt um framhaldið fyrr en komin væri meiri reynsla á bindindið. Auk hinna dómkvöddu matsmanna komu fyrir dóminn og gáfu vitnaskýrslu S, eiginmaður stefndu, T, móðir stefndu, og U og V, báðar systur stefndu. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið hefur veitt báðum málsaðilum gjafsókn í máli þessu, stefnanda með bréfi 27. júlí 1999 og stefndu með bréfi 13. september 1999. III. Málsástæður stefnanda Þá bendir stefnandi á, að börnin hafi dvalið hjá stefnanda í tæp tvö ár og breyting á högum þeirra kynni að hafa neikvæð áhrif á þau. Óbreytt ástand þjóni best hagsmunum barnanna, þ.e.a.s. að faðir fari áfram með forsjá þeirra. Stefnandi mótmælir fullyrðingum stefndu um að stefnandi hafi ofsótt hana og gengið í skrokk á henni eftir sambúðarslitin. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi valdið því að stefnda leiddist út í fíkniefnaneyslu. Þá mótmælir stefnandi staðhæfingum stefndu um að stefnandi eigi við verulega andlega erfiðleika að stríða og að hann sé skapofsamaður. Fram komi í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna að stefnda treysti stefnanda vel fyrir börnunum. Stefnandi byggir kröfu sína um breytingu á fyrrgreindu samkomulagi aðila um að stefnda fari með forsjá barnanna á barnalögum nr. 20/1992, og vísar einkum til 35. gr. laganna, svo og þeirrar meginreglu, að hafa skuli hagsmuni barna að leiðarljósi við ákvörðun um forsjá þeirra. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi kveðst ekki reka virðisaukaskattskylda starfsemi og sé honum því nauðsynlegt vegna skaðleysissjónarmiða að fá virðisaukaskatt greiddan úr hendi stefndu. IV. Málsástæður stefnda Í greinargerð er af hálfu stefndu fullyrt að stefnandi eigi við verulega andlega erfiðleika að etja. Hann sé ofstopamaður í skapi og missi gjörsamlega stjórn á sér af minnsta tilefni. Telur stefnda að það sé ekki gott fyrir börnin að alast upp hjá stefnanda vegna skapgerðarbresta hans og hann geti ekki verið þeim góð fyrirmynd. Stefnda hafi vegna aðstæðna sinna óskað eftir því við stefnanda að hann hefði börnin á meðan stefnda leitaði sér aðstoðar við áfengisvanda sínum, en neyð stefndu hafi leitt til þess. Stefnda fullyrðir að hún sé góð móðir og hugsi vel um börnin sín. Hún viðurkennir að hafa átt í erfiðleikum undanfarna mánuði en hafi nú tekist að yfirvinna þá erfiðleika. Mun betra sé fyrir börnin að hún fari með forsjá þeirra. Skapgerðarbrestir stefnanda séu svo alvarlegir að hann geti ekki annast uppeldi barnanna. Þau muni ekki þroskast eðlilega fari hann með forsjá þeirra og sjái um uppeldi þeirra. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefndu bent á að allar aðstæður stefndu séu betri og heppilegri til uppeldis barna en aðstæður stefnanda. Stefnda búi í rúmgóðu húsnæði og á stað þar sem tengslin við náttúruna séu sterk. Þá sé almennt talið betra að börn alist upp hjá karli og konu en hjá einstæðu foreldri. Stefnandi búi hins vegar í þröngri tveggja herbergja íbúð í eigu móður hans. Þá hafi komið fram í skýrslu Þórkötlu Aðalsteinsdóttur sálfræðings, sem kannað hafi aðstæður á heimilum málsaðila, að aðstæður móður séu betri en aðstæður föður. Þá var af hálfu stefndu bent á niðurstöðu framlagðrar matsgerðar, dags. 9. maí sl., en þar komi fram að málsaðilar séu bæði hæf til að fara með forsjá barna sinna. Þar komi einnig fram að K sé þolinmóðari og kunni að eiga auðveldara með að mynda við þau tengsl og uppfylla tilfinningalegar þarfir þeirra. Einnig komi fram í matsgerðinni að tilfinningar A séu hlýrri til móður en föður þó hún sé ekki jafn mikilvæg manneskja í lífi hans nú. Fram hafi komi í skýrslu dómkvaddra matsmanna hér fyrir dómi að stefnda hafi verið í góðu andlegu ástandi þegar matið var gert og það lofi góðu um að stefnda muni ná varanlegum bata. Þá var af hálfu stefndu bent á að reynslan sýni að flestir falli aftur eftir áfengis eða fíkniefnameðferð á fyrsta árinu eftir að meðferð ljúki. Stefnda hafi nú haldið sig frá allri óreglu í eitt ár og var af hálfu stefndu bent á að það væri einbeittur vilji hennar að ná bata. Hvað varðar áfengis- og fíkniefnameðferð þá, sem stefnda hafi undirgengist í N bendir stefnda á að það sé árangurinn af meðferðinni sem skipti máli en ekki það hvort um viðurkennda sjúkrastofnun sé að ræða eða ekki. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefndu bent á, að þó að eiginmanni stefndu hafi orðið á í lífinu hafi hann nú náð að vinna bug á vandamálum sínum og hafi náð tökum á lífi sínu með auknum þroska og aldri svo sem fram komi í framhaldsmatsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Af matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé ljóst að málsaðilar eru bæði metin hæf til að hafa forsjá barna sinna. Stefnda telur þó ljóst að hún sé til þess hæfari en stefndi. Þar ráði mestu allar ytri aðstæður málsaðila, náin tilfinningatengsl stefndu við börn sín svo og skaphöfn aðila. Stefnda telur að skilyrði 35. gr. laga nr. 20/1992 séu ekki uppfyllt. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé stefnda nú hæf til að hafa forsjá barna sinna. Engin ástæða sé því til að breyta samkomulagi málsaðila frá 30. apríl 1996 um forsjá barnanna, enda verði að vera til þess ríkar ástæður, sbr. 35. gr. áður tilvitnaðra laga. V. Niðurstaða Dómsorð: Stefnandi, M, fari með forsjá barna málsaðila, A, fædd[...] 1993 og B, fædd[...] 1995. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 167/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að J skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. apríl 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. apríl 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með ákærum ríkissaksóknara 17. og 18. þ.m. voru höfðuð opinber mál á hendur ákærða o.fl., þar sem honum er gefinn að sök stórfelldur innflutningur fíkniefna. Í ákæru, dagsettri 17. þ.m., er ákærða gefið að sök að hafa á tímabilinu desember 1997 og til september 1999 í um 6 skipti, með milligöngu meðákærðu Andrésar Ingibergssonar og Guðmundar Ragnarssonar, móttekið frá meðákærðu Gunnlaugi Ingibergssyni og Herbirni Sigmarssyni samtals um 39 kg af kannabis og selt hérlendis. Í síðari ákærunni er ákærða m.a. gefið að sök að hafa, ásamt meðákærðu Sverri Þór Gunnarssyni og Rúnari Ben Maitsland, staðið að kaupum á samtals 43 kg af hassi, 17 kg af marihuana og 2 kg af kókaíni í Amsterdam, sem þeir ætluðu til söludreifingar hérlendis. Í sömu ákæru er ákærða gefið að sök að hafa í Reykjavík, á tímabilinu júlí til ágúst 1999, í tvö skipti keypt samtals 2 kg af hassi af meðákærða Ólafi Ágústi Ægissyni. Eru brot ákærða talin varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Fyrir liggur sterkur grunur um, að ákærði hafi framið brot, sem varðað getur hann allt að 10 ára fangelsi. Um er að ræða stórfellt fíkniefnamisferli og er brot það, sem ákærða er gefið að sök, þess eðlis að telja má gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til framanskráðs, framlagðra gagna, hæstaréttardóma í málum ákærða frá 29. nóvember og 20. mars sl. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er fallist á kröfu ríkissaksóknara, eins og hún er fram sett. Úrskurðarorð:
Mál nr. 87/2010
Eignarréttur Gjöf Þinglýsing Skjal Fölsun
J höfðaði mál gegn GG og krafðist viðurkenningar á eignarrétti sínum að landspildu úr jörð sem systkinin GG, M og GBG höfðu erft eftir GKG, föður sinn og stjúpföður J. Ekki var talið sannað að J hefði fengið landspilduna alla að lífs- eða dánargjöf frá GKG. Á hinn bóginn lágu fyrir yfirlýsingar og afsal þar sem M og GBG lýstu því meðal annars yfir að J væri réttur og löglegur eigandi landsins hvað varðaði eignarhlutdeild þeirra. Ráðstöfuðu M og GBG sínum eignarhlutum síðan á ný og þá til GG. Undir rekstri málsins var lögð fram yfirlýsing sem ritað var undir með nafni J um að fyrrnefndar yfirlýsingar og afsal M og GBG væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Sú yfirlýsing var ekki lögð til grundvallar úrlausn málsins, enda var talið að J hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði ekki undirritað hana og GG ekki sýnt fram á að hið gagnstæða. Talið var að GG hefði verið grandsamur um rétt J þegar M og GBG ráðstöfuðu landspildunni í annað sinn og gat GG því ekki hrundið óþinglýstum rétti J með því að þinglýsa afsali. Var því viðurkenndur eignarréttur J að tveimur þriðju hlutum landspildunnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2010. Hann krefst þess aðallega að viðurkenndur verði eignarréttur hans að landspildu úr Hróarsholti 2 í Flóahreppi, landnúmer 186037, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 26. maí 2010 og krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Hinn 11. október 2007 lést Guðfinnur Kr. Gíslason. Hann var kvæntur og átti þrjú börn með eiginkonu sinni en þau eru gagnáfrýjandi, María Guðbjörg Guðfinnsdóttir og Gerður Björg Guðfinnsdóttir. Aðaláfrýjandi er sonur eiginkonu Guðfinns en hún eignaðist hann fyrir hjúskapinn. Eftir að öll börnin voru uppkomin skildu hjónin. Meðal eigna Guðfinns var rúmlega 120 hektara landspilda úr jörðinni Hróarsholti 2 í Flóahreppi, en þá spildu undanskildi hann við sölu jarðarinnar árið 1998. Hinn 8. febrúar 2008 ritaði María undir yfirlýsingu þar sem fallist var á að Guðfinnur hefði í dánargjöf gefið aðaláfrýjanda landspilduna til eignar. Skjalið undirritaði María einnig fyrir hönd Gerðar systur sinnar samkvæmt umboði frá henni 7. sama mánaðar. Gert var ráð fyrir að yfirlýsingin yrði einnig undirrituð af gagnáfrýjanda en hann skrifaði ekki undir skjalið. María ritaði síðan undir afsal og yfirlýsingu 3. maí sama ár fyrir sína hönd og Gerðar samkvæmt fyrrgreindu umboði, en þar lýstu þær því yfir að aðaláfrýjandi hefði eignast landið að gjöf frá hinum látna. Einnig sagði að nægði þetta ekki sem fullgild eignarheimild væri aðaláfrýjandi lýstur réttur og löglegur eigandi landsins með skjalinu hvað varðaði eignarhlutdeild þeirra systra. Aðaláfrýjandi ritaði gagnáfrýjanda bréf 21. maí 2008 þar sem þess var meðal annars krafist að gengið yrði frá dánargjöfinni á landspildunni hjá sýslumanni svo fljótt sem verða mætti. Til stuðnings þessu vísað aðaláfrýjandi til fyrrgreindra yfirlýsinga hálfsystra sinna. Hinn 30. sama mánaðar munu gagnáfrýjandi og systur hans hafa fengið leyfi til einkaskipta á búinu og lauk skiptunum 10. júní sama ár. Við skipti á dánarbúi Guðfinns var landspildunni ráðstafað með skiptayfirlýsingu 29. maí 2008 til barna hans þriggja að jöfnum hlut. Var yfirlýsingin móttekin til þinglýsingar 19. desember sama ár og þinglýst 22. þess mánaðar. Eftir að spildunni hafði verið skipt milli systkinanna var henni skipt í tvær spildur og önnur þeirra seld með kaupsamningi 18. desember 2008. Mál þetta lýtur að hinni spildunni, en gagnáfrýjandi keypti hana af systrum sínum með kaupsamningi 19. sama mánaðar. Í þeim samningi var tekið fram að þær systur teldu sig hvorki skuldbundnar af fyrrgreindri yfirlýsingu og afsali 3. maí 2008 né af öðrum skjölum sem þær hefðu undirritað um eignarhald aðaláfrýjanda á jörðinni. Einnig kom fram að samningurinn væri gerður með fyrirvara um eignarhald systranna. Auk þess sagði að kaupverðið yrði greitt eftir nánara samkomulagi eða mati fasteignasala ef aðilar kæmu sér ekki saman um það. Samhliða kaupsamningnum gáfu systurnar út samdægurs afsal fyrir jörðinni til gagnáfrýjanda og var það móttekið til þinglýsingar 22. desember 2008 og þinglýst daginn eftir. Aðaláfrýjandi reisir málatilbúnað sinn einkum á því að hann hafi fengið landið sem stjúpfaðir hans átti úr jörðinni Hróarsholti 2 að lífs- eða dánargjöf frá honum, en hluti af því sé landspildan sem samkvæmt framasögðu hefði verið ráðstafað til gagnáfrýjanda. Auk þess byggir hann á því að systur hans hafi ráðstafað landinu til sín með fyrrgreindum skjölum 8. febrúar og 3. maí 2008. Þessu andmælir gagnáfrýjandi og telur aðaláfrýjanda engan rétt eiga til landsins. Í stefnu til héraðsdóms krafðist aðaláfrýjandi þess að sér yrði með úrskurði heimilað að þinglýsa stefnunni eða útdrætti úr henni á hina umþrættu landspildu. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 9. júlí 2009 og var hann staðfestur með dómi Hæstaréttar 31. ágúst sama ár í máli nr. 433/2009. Þegar þing var háð í héraði til að fjalla um þessa kröfu var ekki mætt af hálfu gagnáfrýjanda. Þrátt fyrir það var málið ekki dómtekið, heldur tekið fyrir á reglulegu dómþingi 1. september 2009 en þá var sótt þing fyrir gagnáfrýjanda. Með úrskurði héraðsdóms 29. sama mánaðar var gagnáfrýjanda veittur frestur til að skila greinargerð í málinu en úrskurðurinn var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2009 í máli nr. 597/2009. Í samræmi við þann dóm var málið dómtekið og gekk hinn áfrýjaði dómur 11. febrúar 2010. Að honum gengnum leitaði gagnáfrýjandi eftir endurupptöku málsins í héraði samkvæmt XXIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en féll frá þeirri kröfu eftir að aðaláfrýjandi hafði áfrýjað dóminum, sbr. 4. mgr. 137. gr. laganna. Sú viðbára aðaláfrýjanda hér fyrir dómi að gagnáfrýjandi hafi með því fallið frá öllum kröfum í málinu er haldlaus. II Meðan mál þetta var rekið í héraði höfðuðu María Guðbjörg Guðfinnsdóttir og Gerður Björg Guðfinnsdóttir mál á hendur aðaláfrýjanda til að fá ógilta fyrrgreinda yfirlýsingu 8. febrúar 2008 auk yfirlýsingarinnar og afsalsins 3. maí sama ár. Eftir að mál þetta hafði verið munnlega flutt fyrir Hæstarétti 14. febrúar 2011 var tekin sú ákvörðun á grundvelli síðari málsliðar 3. mgr. 102. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 að fresta málinu þar til dómur hefði gengið í hinu málinu. Umræddu máli um gildi skjalanna lauk með dómi Hæstaréttar 26. janúar 2012 í máli nr. 84/2011 og var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum systra sinna. Var niðurstaðan reist á því að systurnar hefðu ekki verið að rástafa arfi sem þær áttu í vændum, heldur arfi sem þeim hefði tæmst við lát föður síns áður en skjölin voru undirrituð. Einnig var komist að þeirri niðurstöðu að skuldbindingunni sem fólst í yfirlýsingunum yrði ekki vikið til hliðar eftir ógildingarreglum samningaréttar. III Meðal málsgagna er yfirlýsing 20. febrúar 2012 þar sem fram kom að aðaláfrýjandi myndi hvorki nýta sér fyrrgreinda yfirlýsingu 8. febrúar 2008 né yfirlýsinguna og afsalið 3. maí sama ár um landspilduna úr Hróarsholti 2. Einnig var tekið fram að samkvæmt „hér ótilgreindu samkomulagi“ aðaláfrýjanda við hálfsystur sínar bæri að líta svo á að tilgreind skjöl væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Skjal þetta virðist bera undirritun aðaláfrýjanda en á því eru ekki vottar þótt gert sé ráð fyrir því á skjalinu. Aðaláfrýjandi ritaði lögmanni gagnáfrýjanda bréf 23. febrúar 2012 þar sem fullyrt var að yfirlýsingin 20. sama mánaðar væri ekki undirrituð af sér. Einnig tók aðaláfrýjandi fram að hann kannaðist ekki við það samkomulag sem vísað væri til í skjalinu. Loks sagði í bréfinu að mál þetta yrði kært til lögreglu. Þessu fylgdi aðaláfrýjandi eftir með því að mæta hjá lögreglu 27. febrúar 2012 og kæra skjalafals með undirritun á nafni sínu á yfirlýsinguna. Þegar málið var munnlega flutt öðru sinni fyrir Hæstarétti 1. júní 2012 vefengdi aðaláfrýjandi undirritun sína á umrædda yfirlýsingu 20. febrúar 2012 og upplýsti að hann hefði kært fölsun á nafnritun sinni til lögreglu. Af þessum sökum tók Hæstiréttur aftur ákvörðun á sama lagagrundvelli og áður um að fresta málinu þar til rannsókn lögreglu væri lokið. Með bréfi 28. júní 2012 óskuðu gagnáfrýjandi, María Guðbjörg Guðfinnsdóttir og Gerður Björg Guðfinnsdóttir eftir rannsókn lögreglu á ætluðum röngum yfirlýsingum aðaláfrýjanda hjá lögreglu og fyrir dómi. Í bréfinu kom fram að María hefði haft samband símleiðis við aðaláfrýjanda eftir að dómur Hæstaréttar í máli nr. 84/2011 gekk í því skyni að kanna hvort systkinin gætu náð samkomulagi um kröfu hans til hinnar umþrættu landspildu. Hinn 17. febrúar 2012 hefði María tekið út 1.000.000 krónur af reikningi sínum og sömu fjárhæð af reikningi Gerðar systur sinnar til að hafa handbært fé ef samkomulag næðist við aðaláfrýjanda gegn greiðslu fjármuna. María hefði síðan hitt ákærða tvívegis og fengið frá honum yfirlýsinguna 20. febrúar 2012 gegn greiðslu fyrrgreindrar fjárhæðar, en þau hefðu orðið ásátt um að systkinin greiddu honum samtals 20.000.000 krónur fyrir landið. Í bréfinu var síðan fullyrt að systkini aðaláfrýjenda teldu staðhæfingu hans um að hafa ekki undirritað yfirlýsinguna ranga en með þeirri yfirlýsingu kynni hann að hafa gerst brotlegur við ákvæði XV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 25. janúar 2012 var gagnáfrýjanda og systrum hans tilkynnt að rannsókn í tilefni af kæru þeirra hefði verið hætt, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Eftir að lögregla hafði hafnað kröfu um að hefja rannsókn á ný var ákvörðun hennar um að hætta rannsókn kærð til ríkissaksóknara. Með úrskurði hans 22. mars 2013 var ákvörðun lögreglu staðfest. Var sú niðurstaða meðal annars reist á því að miklar líkur væru á miðað við rannsóknargögn að aðaláfrýjandi hefði ekki undirritað yfirlýsinguna. Því yrði ekki talið að hann hefði greint rangt frá. Hinn 17. febrúar 2014 tók lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu síðan þá ákvörðun að fella niður rannsókn í tilefni af kæru aðaláfrýjanda á ætlaðri fölsun á undirritun hans á yfirlýsinguna 20. febrúar 2012 og var honum send tilkynning um þær lyktir málsins. IV Við rannsókn lögreglu vegna kæru aðaláfrýjanda um skjalafals og vegna sakargifta á hendur honum fór fram rithandarrannsókn hjá sænskum lögregluyfirvöldum á undirritun fyrrgreindrar yfirlýsingar 20. febrúar 2012. Í sérfræðiáliti 24. október sama ár kom fram að vefengd undirritun aðaláfrýjanda svipaði myndrænt til nafnritunar hans. Frávik sæjust þó varðandi strikagæði og form nokkurra atriða. Þau væru þess eðlis að líta mætti á þau ásamt undirbúnum ritstíl sem merki um að þetta væri ekki undirritun hans, heldur gerð af einhverjum öðrum sem hefði verið með eina eða fleiri undirskriftir sem fyrirmynd og hefði reynt að líkja eftir henni. Samkvæmt þessu voru niðurstöður rannsóknarinnar taldar benda til þess að vefengda undirskriftin á skjalinu væri ekki rituð af aðaláfrýjanda. Hinn 18. desember 2012 var að ósk gagnáfrýjanda dómkvaddur sérfróður maður um rithandarrannsóknir til að meta undirritun á yfirlýsingunni 20. febrúar 2012. Var Haraldur Árnason fyrrverandi rannsóknarlögreglumaður kvaddur til starfans og skilaði hann matsgerð 22. janúar 2013. Í henni kom fram að fyrirsynjuð nafnritun væri afar lík rithandarsýnum frá aðaláfrýjanda. Þó væri nokkuð skriftarlegt misræmi sem nánar var lýst. Taldi matsmaður allt benda til tæknilegrar fölsunar en eitt form hennar væri að ósvikin nafnritun væri lögð undir skjal sem ætti að falsa og ljós látið skína í gegn og ritunin dregin eftir fyrirmyndinni. Í niðurstöðum matsgerðarinnar sagði síðan að vefengda nafnritun skorti það skriftarflæði sem samanburðargögn hefðu og eins væri misræmi í formi einstakra stafa. Nafnritunin bæri merki tæknilegrar fölsunar og væri ekki í skriftarlegu samræmi við samanburðargögn. Því væru ekki efni til að draga í efa sannleiksgildi fyrirsynjunar aðaláfrýjanda á nafnrituninni. Þá sagði í niðurlagi matsgerðarinnar að matsmaður tæki ekki afstöðu til matsspurningar sem laut að því hvort aðaláfrýjandi kynni vísvitandi að hafa ritað undir yfirlýsinguna á þann hátt að draga mætti í efa að undirritunin væri ósvikin. Með beiðni 9. nóvember 2012 fór gagnáfrýjandi þess á leit við héraðsdóm að aflað yrði sönnunargagna með skýrslutöku fyrir dómi samkvæmt heimild í XI. kafla laga nr. 91/1991. Fjögur af þeim vitnum sem tilgreind voru í beiðninni gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi 27. nóvember 2012 og 11. febrúar 2013. Með málsaðilum reis aftur á móti ágreiningur um hvort leiða ætti fyrir dóm nafngreindan lögreglumann sem annast hefði af hálfu lögreglu rannsókn á tölvu aðaláfrýjanda. Með dómi Hæstaréttar 3. júní 2013 í máli nr. 321/2013 var hafnað þeirri kröfu að lögreglumaðurinn kæmi fyrir dóm sem vitni. Var sú niðurstaða reist á því að gagnáfrýjandi hefði ekki leitt í ljós að það hefði þýðingu fyrir úrlausn málsins að vitnið svaraði spurningum um hvernig staðið hefði verið að rannsókninni að þessu leyti, enda lægi fyrir skýrsla um hana. Með matsbeiðni gagnáfrýjanda 19. júní 2013 var þess farið á leit að kvaddur yrði til sérfróður maður að skoða tölvu aðaláfrýjanda og gera grein fyrir því hvort nánar tilgreind skjöl væri að finna í henni. Ef ekki yrði unnt að rannsaka tölvuna skyldi matsmaður leggja mat á fyrrgreinda rannsókn lögreglu og láta í té álit á því hvort hún samræmdist viðteknum aðferðum við rannsókn rafrænna gagna. Með dómi Hæstaréttar 24. janúar 2014 í máli nr. 16/2014 var hafnað kröfu gagnáfrýjanda um dómkvaðningu matsmanns. Var niðurstaðan byggð á því að gagnáfrýjandi hefði ekki sýnt fram á hvaða tilgangi matsgerðin ætti að þjóna til sönnunar um atvik sem þýðingu gætu haft við úrlausn þessa máls. V Krafa gagnáfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er reist á því að kröfugerð aðaláfrýjanda sé óljós og málatilbúnaður allur ruglingslegur. Skortur sé á viðhlítandi samhengi málsástæðna auk þess sem ósamræmis gæti að ýmsu leyti. Aðaláfrýjandi hefur flutt mál sitt sjálfur og verður að fallast á það með gagnáfrýjanda að málatilbúnaðurinn sé á köflum óglöggur. Þess er á hinn bóginn að gæta að héraðsdómur vísaði frá dómi ýmsum kröfum aðaláfrýjanda þannig að eftir standa kröfur hans um viðurkenningu á eignarrétti að hinni umþrættu landspildu. Að því leyti eru ekki þeir annmarkar á málatilbúnaðinum að dómur verði ekki lagður á málið. Kröfu gagnáfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er því hafnað. VI Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að hann hafi fengið að dánargjöf frá Guðfinni Kr. Gíslasyni alla þá landspildu sem um er deilt í máli þessu. Þá er ósannað að aðaláfrýjandi hafi fengið spilduna alla að lífsgjöf frá Guðfinni, enda liggja ekki fyrir í málinu nein gögn sem rennt geta viðhlítandi stoðum undir þá staðhæfingu. Samkvæmt þessu verður aðalkrafa aðaláfrýjanda ekki tekin til greina. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína um sýknu á því að aðaláfrýjandi hafi 20. febrúar 2012 lýst yfir skriflega að fyrrgreind yfirlýsing 8. febrúar 2008 og yfirlýsingin og afsalið 3. maí sama ár væru ógild og hefðu ekkert lagalegt gildi. Telur gagnáfrýjandi að engu hafandi staðhæfingar aðaláfrýjanda um að fyrstnefnda yfirlýsingin væri fölsuð, enda hefði glögglega komið fram við rekstur málsins að trúverðugleiki hans væri enginn. Svo sem rakið hefur verið liggur fyrir sérfræðiálit 24. október 2012 um rithandarrannsókn sænskra lögregluyfirvalda á undirritun yfirlýsingarinnar 20. febrúar sama ár með þeirri niðurstöðu að undirskriftin á skjalinu væri ekki rituð af aðaláfrýjanda. Einnig liggur fyrir matsgerð 22. janúar 2013, sem gagnáfrýjandi aflaði, þar sem sérfræðingur á sviði rithandarannsókna komst að þeirri niðurstöðu að undirritunin bæri merki tæknilegrar fölsunar og ekki væri ástæða til að draga í efa fyrirsynjun aðaláfrýjanda á nafnrituninni. Að þessu virtu verður aðaláfrýjandi talinn hafa leitt nægar líkur að því að hann hafi ekki undirritað yfirlýsinguna til að sönnunarbyrði um hið gagnstæða verði lögð á gagnáfrýjanda. Þar sem hann hefur ekki axlað þá sönnunarbyrði verður yfirlýsingin ekki lögð til grundvallar úrlausn málsins. Eins og áður greinir keypti gagnáfrýjandi hluta systra sinna Maríu og Gerðar í umdeildri landspildu með kaupsamningi 19. desember 2008 og fékk afsal frá þeim sama dag. Í kaupsamningnum var tekið fram að þær systur teldu sig ekki bundnar af yfirlýsingunni og afsalinu 3. maí sama ár til aðaláfrýjanda. Einnig liggur fyrir að gagnáfrýjandi hafði átt aðild að dómsmáli vegna ágreinings um þinglýsingu þessa skjals eins og vikið er að í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt þessu var gagnáfrýjandi grandsamur um rétt aðaláfrýjanda þegar hann öðlaðist rétt sinn með kaupsamningnum og afsalinu 19. desember 2008 og gat hann því ekki hrundið óþinglýstum rétti aðaláfrýjanda með því að þinglýsa afsalinu til sín 23. sama mánaðar, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að viðurkenna eignarrétt aðaláfrýjanda að tveimur þriðju hlutum landspildunnar. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Dómsorð: Viðurkenndur er eignarréttur aðaláfrýjanda, Jakobs Adolfs Traustasonar, að tveimur þriðju hlutum landspildu úr Hróarsholti 2 í Flóahreppi, landnúmer 186037. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2010. Þetta mál er höfðað af Jakobi A. Traustasyni, kt. 180846-2049, Barónsstíg 3, Reykjavík, með stefnu birtri hinn 25. júní sl. á hendur Gísla Guðfinnssyni kt. 070462-3469, Bröndukvísl 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hans að landi ,,Hróarsholt 2 spilda, Flóahreppur” landnúmer 186-037, en til vara, innan aðal­kröfu, eignarréttur að tveimur þriðju hluta sama lands og þrautavara, innan aðalkröfu, eignarréttur að einum þriðja hluta sama lands, ásamt öllum gögnum og gæðum þess í sömu hlutföllum og öðru er fylgir og fylgja ber. Til vara krefst stefnandi þess að dæmdur verði ógildur eignarréttur stefnda að landi sem í aðalkröfu greinir, en til vara, innan varakröfu, eignarréttur að tveimur þriðja hluta sama lands og þrautavara, innan varakröfu, eignarréttur að einum þriðja hluta sama lands. Samhliða aðal- og varakröfu krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til stefnanda fyrir landi sem í aðalkröfu greinir að því marki sem fallist verður á kröfur stefnanda til landsins samkvæmt ofangreindri kröfugerð, að viðlögðum 40.000 króna dagsektum á dag til stefnanda, frá uppkvaðningu dóms til útgáfu afsals. Jafnframt og til þrautavara, er þess krafist að dæmt verði að stefnanda sé heimilt að fá þinglýst á landið, sem í aðalkröfu greinir ,,Afsali og yfirlýsingu” dags. 3. maí 2008, útgefinni af Maríu Guðbjörgu og Gerði Björgu, sem eignarheimild til handa stefnanda að tveim þriðju hlutum landsins. Ennfremur er gerð sú krafa að í dómi verði viðurkennt að stefnda beri að bæta (beri bótaskyldu gagnvart) stefnanda sem nemur vöxtum af fjárhæð samkvæmt verðmati á landinu sem stefnandi fær sér dæmt samkvæmt kröfugerð hér að ofan, miðað við 21. maí 2008, að því hámarki sem lög um vexti heimila, frá 11. nóvember 2007 til þess tíma að dómur gengur í málinu, verði á dagsektir fallist, en að öðrum kosti til þess tíma að stefnandi fær vörslur landsins. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisauka­skatts. Þessu til viðbótar krafðist stefnandi þess í stefnu að héraðsdómur úrskurðaði svo fljótt sem verða mætti að stefnunni eða útdrætti úr henni mætti þinglýsa á fasteignina ,,Hróars­holt 2 spilda, Flóahreppur” landnúmer 186-037 og byggði þá kröfu á 1. mgr. 28. gr. laga nr. 39/1978. Tilgangur þessarar þinglýsingar væri að gera þriðja aðila viðvart. Það væri mjög áríðandi þar sem landið væri komið í auglýsta sölumeðferð. Vegna kröfu stefnanda um þinglýsingu á stefnu var málið flutt um þá kröfu 6. júlí sl. Þann dag varð útivist af hálfu stefnda. Krafa stefnanda um þinglýsingu stefnu var þá tekin til úrskurðar. Stefnandi krafðist þess þá að málið í heild yrði dómtekið en ekki einvörðungu krafa hans um þinglýsingu stefnu. Þann 9. júlí var kveðinn upp úrskurður þar sem hafnað var kröfu stefnanda um að stefnu málsins mætti þinglýsa á hina um­deildu fasteign. Við þessa fyrirtöku sótti stefnandi þing, en stefndi ekki. Var málinu þá frestað með vísan til 1. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 til næsta reglulegs dómþings Héraðsdóms Reykjavíkur sem haldið yrði 1. september 2009. Við sömu fyrirtöku ítrekaði stefnandi kröfu um að málið í heild yrði dómtekið vegna útivistar stefnda og óskaði þess að úrskurður yrði kveðinn upp þar að lútandi. Dómari taldi nægjanlegt að taka afstöðu til kröfu stefnanda með ákvörðun. Stefnandi kærði úrskurð um synjun á kröfu um þinglýsingu stefnu til Hæstaréttar þann 21. júlí. Í dómi Hæsta­réttar var úrskurðurinn staðfestur. Hinsvegar var talið að vegna mótmæla stefnanda við því að stefnda yrði veittur frestur til að skila greinargerð í málinu hafi héraðsdómara borið að kveða upp úrskurð um það atriði hvort fresta ætti málinu, sbr. h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Á reglulegu dómþingi 1. september sl. krafðist stefnandi þess að kveðinn yrði upp úrskurður um þá kröfu hans að dómtaka ætti málið í heild vegna útivistar stefnda í þinghöldum 6. og 9. júlí. Málið var flutt um þessa kröfu 18. september og úrskurður kveðinn upp 29. sama mánaðar. Með þeim úrskurði var stefnda veittur frestur til 20. október til að skila greinargerð. Stefnandi kærði þennan úrskurð til Hæstaréttar sem þann 6. nóvember sl. kvað upp dóm þar sem þessi úrskurður héraðsdóms var felldur úr gildi. Í dóminum var tekið fram að héraðsdómara hafi borið að taka málið til dóms í þeim búningi sem það var þegar þingsókn féll niður af hálfu varnaraðila 6. júlí 2009. Á reglulegu dómþingi 19. nóvember sl. var málið síðan dómtekið. Málavextir Stefnandi dregur málsatvikalýsingu og málástæður sínar saman á svofelldan hátt: Þetta mál snúist um land úr dánarbúi Guðfinns Kr. Gíslasonar, sem lést 11. október 2007. Hafi landið á þeim tíma verið talið ríflega 100 hektarar að stærð. Við einkaskipti á dánarbúinu hafi heildarlandinu verið skipt að jöfnu með lögerf­ingjunum þremur. Eftir það hafi landinu verið skipt í tvær landsspildur. Hafi minni spildan verið seld til þriðja aðila og daginn eftir þann gerning hafi erfingjarnir María og Gerður afsalað sinni hlutdeild í stærri spildunni til stefnda og sé sú spilda það land sem stefnukrafa málsins taki til. Málið sé höfðað til þess að stefnandi fái til sín eignaumráð fyrir þessum hluta landsins þar sem heildarlandið hafi verið og sé eign stefnanda fyrir gjöf frá Guðfinni heitnum og síðan einnig að tveim þriðju fyrir afsal frá Maríu og Gerði sem hafi verið gefið út áður en þær hafi gefið út afsalið til stefnda, eins og sjá megi af framlögðum skjölum. Jafnframt hafi stefnandi eignast landið sem endurgjald frá Guðfinni fyrir vinnu, aðstoð og annað framlag til hans auk þess sem stefnandi á rétt til landsins til greiðslu á því sem Guðfinnur og síðan dánarbúið skuldar honum vegna vinnu­framlags. Þar til viðbótar eigi stefnandi einnig rétt til landsins upp í skaða­bætur sökum þess að Guðfinnur hafi ekki staðið við það gagnvart stefnanda að tryggja að hann fengi landið til eignar og þinglýst á sitt nafn. Auk þess eigi stefnandi svo rétt á landinu úr hendi stefnda fyrir þær sakir að stefndi er valdur af því að stefnandi hafi ekki fengið umráð landsins en einnig vegna aðkomu stefnda að öðru leyti að ráðstöfun landsins. Í ljósi þess, að stefnandi eigi landið, hafi allar ofangreindar eignayfirfærslur erfingja á landinu verið gerðar í vanheimild. Að sögn stefnanda hóf Guðfinnur sambúð með Birnu V. Jakobsdóttur, móður stefnanda, á árinu 1951 og hafi þau gift sig ári síðar. Þá hafi Guðfinnur gengið stefn­anda, þá á sjötta aldursári, í föðurstað. Með Birnu hafi Guðfinnur eignast þrjú börn, Maríu 1952, Gerði 1955 og Gísla 1962. Er þau hafi verið uppkomin hafi móðir stefnanda farið að vinna utan heimilis og hafi síðar fengið stjórnunarstöðu úti á landi. Guðfinnur hafi hins vegar áfram haldið heimili í Keflavík. Er frá leið við þessar aðstæður hafi þau ákveðið að slíta formlegu hjónabandi. Árið 1999 hafi Guðfinnur flutt heimili sitt til Reykjavíkur og árið 2007 hafi hann flust á hjúkrunarheimilið Grund þar sem hann hafi dvalist síðustu fimm mánuði ævi sinnar, og andast 11. október 2007. Guðfinnur og Birna hafi sparað sér fyrirhöfn samfara því að Guðfinnur ættleiddi stefnanda. María, Gerður og Gísli, hálfsystkin stefnanda, séu því ein lögerfingjar. Að sögn stefnanda keypti Guðfinnur heitinn Hróarsholt II, Villingaholtshreppi (nú Flóahreppi), Árnessýslu í maí árið 1973. Í árslok 1998 hafi hann selt jörðina með öllum húsakosti en hafi við þá sölu undanskilið rúmlega 100 ha, af landi jarðarinnar. Þessi spilda úr jörðinni sé það land sem sé tilefni þessarar málshöfðunar. Árið 2001 sé jörðin aftur seld og þá fjórum aðilum sameiginlega. Árið 2003 hafi stefnandi þurft og tekist að verja það land sem Guðfinnur hafi haldið eftir fyrir ágangi þessara fjór­menninga. Stefnandi kveðst hafa frá upphafi verið hjálparhönd Guðfinns í flestum hans málum frá barnæsku og fram andláti hans. Gerir hann ítarlega grein fyrir því hvernig samband þeirra og samstarf hafi verið gegnum tíðina. Í upphafi hafi stefnandi átt skjól hjá Guðfinni en þau hlutverk hafi síðar á lífsleiðinni snúist við þannig að Guðfinnur hafi leitað eftir öryggi hjá stefnanda sem hafi lagt sig fram um að leysa hvern hans vanda, af hvaða tagi sem hann hafi verið. Fyrir þessa umfangsmikla og margháttaða samstarf og víðtæku aðstoð, meðal annars við að byggja upp eignir Guðfinns, viðhalda þeim og verja fyrir einstaklingum og yfirvöldum, hafi Guðfinnur viljað launa stefnanda með því að gefa honum hið umdeilda land. Eftir andlát Guðfinns hafi það verið fyrsta verk erfingja að henda skjölum og pappírum á heimili hans, án samráðs við stefnanda og sönnunargögnum þar með eytt. Á þeim tíma hafi stefnandi þó ekki vitað betur en fullur vilji og samkomulag væri með systkinum hans um að virða umrædda landgjöf Guðfinns heitins. Stefnandi hafi síðan tekið fullan þátt í því með hálfsystkinum sínum að fara gegn um aðrar reitur Guðfinns. Að auki hafi stefnandi unnið fyrir dánarbúið meðal annars við að fá bætt tjón sem orðið hafi á íbúð Guðfinns stuttu fyrir andlát hans, að fá viðurkenndan eigna­rétt dánar­búsins yfir bílskúr sem fylgja átti íbúð Guðfinns en annar aðili hafi verið skráður fyrir og á annan hátt tryggt að Guðfinnur gæti hvílst með sóma. Eftir andlát Guðfinns hafi verið ágreiningslaust að ofangreint land væri eign stefnanda fyrir gjöf Guðfinns og hafi erfingjar viðurkennt að þeim væri þetta kunnugt og myndu ekki standa gegn því. Dregist hafi að taka búið til skipta. Hafi María og Gerður viljað að stefnandi annaðist skiptin sem hafi beðið eftir samþykki stefnda. Stefndi hafi hinsvegar ekki veitt stefnanda umboð til að halda utan um skiptin. Stefndi hafi sjálfur viljað annast þau og hafi notið þess að samþykki lögerfingjanna hafi þurft til einka­skipta á búinu. Hafi stefndi látið hjá líða að fara að ítrekuðum tilmælum stefnanda um að útfylla, í samráði við hann, beiðni um leyfi til einkaskipta þannig að landið væri í beiðni tilgreint sem eign stefnanda. Þann 20. maí 2008 hafi málið tekið nýja óvænta stefnu. Áður en að því hafi komið og til frekari staðfestu hafi María og Gerður með sérstakri yfirlýsingu skriflega, vottað, lýst yfir, viðurkennt og samþykkt að Guðfinnur heitinn hefði gefið stefnanda, stjúpsyni sínum og hálfbróður þeirra, til eignar alla landeign sína í Hróarsholtstorfu, Flóahreppi, Árnessýslu, ásamt að þær, í sama skjali, hafi samþykkt og lýst stefnanda eiganda landsins, fyrir sitt leyti, eins og fram komi í framlögðum skjölum dags. 7. og 8. febrúar 2008. Undir þessa yfirlýsingu hafi stefndi ekki skrifað. Þó hafi stefndi ekki andmælt því að Guðfinnur hefði gefið stefnanda landið. Að auki hafi María og Gerður með sérstöku afsali 3. maí 2008 afsalað til stefnanda öllum eignarétti og tilkalli sem þær mögulega ættu og myndu síðar eignast til landsins, þ.e. þeim rétti og tilkalli sem þá þegar var til staðar ásamt að afsala einnig og/eða lofa að afsala stefnanda þeim eignarrétti og tilkalli til landsins sem mögulega síðar félli þeim í skaut, þ.e. væri ráðstöfunarréttur þeirra ekki nægilega til staðar á afsals og loforðsdegi. Í yfirlýsingu samþykki þær jafnframt stefnanda sem eiganda landsins Þann 20. maí 2008, eða þar um bil, hafi stefnanda farið að gruna að stefndi hefði knúið fram umboð systranna til að annast einkaskiptin og að stefndi væri þá einn kominn með allsherjarráð fyrir þau öll. Í ljósi þessa og þess að stefnandi treysti stefnda ekki að öllu leyti varðandi sína hagsmuni, hafi stefnandi skrifað stefnda bréf, dags. 21. maí 2008 sem hafi verið birt honum sama dag. Í bréfinu geri stefnandi athugasemd við dráttinn ásamt því að ítreka og skjalfesta ástæður fyrir og tilkall til eignaréttar yfir landinu og hafi krafist útlagningar sér til handa, en að öðrum kosti þyrfti hann að krefjast opinberra skipta á dánarbúinu. Þetta hafi ekki borið árangur og hafi bréfinu ekki verið svarað. Samrit bréfsins, ásamt áðurgreindri yfirlýsing Maríu og Gerðar ásamt umboði dags. 7. og 8. febrúar 2008, hafi farið til skiptadeildar sýslu­mannsins í Reykjavík, í beinu framhaldi, eins og framlögð móttökukvittun dags. 23. maí beri með sér. Stefnandi hafi nú verið farinn að óttast að stefndi myndi misfara með það sem áður hafi verið rætt um og til stóð, að landinu yrði þinglýst á stefnanda samhliða útlagningu úr dánarbúinu. Stefnandi kveðst hafa krafist opinberra skipta á dánarbúi Guðfinns heitins, þann 26. maí 2008, og hafi hann afhent sýslumanninum í Reykjavík samrit kröfu en á þessum tíma hafi leyfi til einkaskipta ekki enn verið veitt og því hafi opinber skipti enn verið möguleg. Í fram­haldi hafi sýslumaður veitt lögerfingjum leyfi til einkaskipta. Stefnandi hafi talið þetta ólöglegt og óviðunandi og hafi skrifað sýslumanni ítrekuð bréf vegna þessa í júní og júlí 2008, auk þess að ganga þangað erinda. Bréfum þessum hafi ekki verið svarað og engar upplýsingar hafi fengist varðandi dánarbúið. Stefnandi hafi þá talið að sýslu­maður hefði stöðvað skiptaferlið og að mál væru í biðstöðu vegna kröfu hans um opinber skipti þar til honum yrði tilkynnt af sýslumanni um niðurstöðu héraðsdóms varðandi kröfuna. Slík tilkynning hafi hins vegar aldrei borist frá sýslumanni. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 6. mgr. 44. gr. laga nr. 20/1991 skuli héraðs­dómari beina tilkynningu til sýslu­manns um niðurstöðu úrskurðar varðandi kröfu um opinber skipti á dánarbúi. Þá segi í 5. mgr. 119. gr. laganna að sýslumanni beri að gæta þess meðan ágreiningur sé ekki til lykta leiddur að aðgerðir við dánarbúið raski ekki viðkomandi hagsmunum. Í tilraunum sínum til að standa vörð um rétt sinn hafi stefnandi í alla staði og allstaðar mætt algjöru tómlæti. Þá hafi stefnandi talið að mögulega hefðu systurnar stöðvað stefnda í því að framkvæma skiptin í andstöðu við það sem staðið hefði til og rétt var. Stefnandi hafi álitið að málið þyrfti sinn tíma fyrir héraðsdómi. Í júlí og ágúst hafi verið réttarhlé og þá kominn september, auk þess sem mál taki tíma fyrir dómstólum. Stefnandi hafi því ekki getað annað gert enn bíða átektar. Í júlí 2008 hafi landinu enn ekki verið úthlutað til og þinglýst á nafn stefnanda en hann hafi verið í algerri óvissu þar sem hann hafi hvergi fengið upplýsingar. Hafi hann því ákveðið að þinglýsa ,,Afsali og yfirlýsingu” Maríu og Gerðar, dags. 3. maí 2008, ásamt sérstakri yfirlýsingu og hafi þá haft í huga að hætta gæti verið á ráðstöfun varðandi landið eða á landinu í nafni dánarbúsins fyrir tilstilli og vegna mögulegrar andstöðu stefnda. Þann 6. ágúst sama ár hafi sýslumaðurinn á Selfossi vísað skjöl­unum frá þinglýsingu. Stefnandi hafi kært þá frávísun til Héraðsdóms Suðurlands, mál nr. T-1/2008. Með úrskurði þann 14. nóvember 2008 hafi héraðsdómur staðfest hina kærðu frávísun með vísan til þess að útgefendur skjalanna væru ekki tilgreindir í fasteigna­bók sem þinglýstir eigendur. Með ofangreindum málavöxtum telur stefnandi telur sig hafa sýnt að hann hafi unnið stöðugt og markvist að því að ná fram þeim rétti sínum að hann sem eigandi að landinu fengi jafnframt þinglýsta eignar­heimild. Að loknu ofangreindu þinglýsingarmáli hafi stefnandi íhugað málshöfðun gegn lögerf­ingjum Guðfinns og hafi komið boðum um það til þeirra. Hafi þess þá verið óskað að stefnandi félli frá slíkri áætlun gegn loforði um að gengið yrði frá málum á þann veg að hann taldi rétt að sætta sig við frekar en reka mál. Hafi því verið borið við að mála­ferli færu meðal annars illa með móður hópsins og aðra er máli tengdust og minningu Guðfinns. Þegar stefnandi hafi ítrekað að frá þessu yrði gengið hafi því meðal annars verið borið við að von væri á Gerði til landsins og að klára ætti málið samtímis að allir hittust. Er stefnandi, eftir hæfilega biðlund, hafi innt frekar eftir hafi verið sagt að koma Gerðar hefði tafist en hún þó væntanleg. Á meðan þessu fór fram hafi stefnandi ekki sérstaklega haft áhyggjur. Hann hafi treyst gefnum loforðum. Gerður sé hins vegar enn ókomin. Stefnandi hafi því ekki getað réttlætt frekari bið með málshöfðun auk þess sem hann hafi fengið þær upplýsingar að landið væri til sölu. Við athugun stefnanda hafi komið í ljós að eftir að ofangreint loforð hafi verið gefið hafi landinu verið ráðstafað eins og áður sé frá greint og sjá megi af framlögðum skjölum. Þinglýst hafi verið á landið skiptayfir­lýsingu þar sem því hafi verið skipt jafnt milli erfingja. Skjalið sé vélritað að öðru leyti en því að dagsetning þess, 29. maí 2008, sé handrituð eftir á. Það sé staðfest af sýslu­manninum í Reykjavík 7. október 2008. Í svonefndu stofnskjali að nýrri 46,4 ha lóð úr landinu, dags. 15. okt. 2008 (íkrotuð dags. er gæti allt eins hafa verið 15. febrúar 2008), sé dánarbúið tilgreint landeigandi en skjalið sé undirritað af stefnda. Í fylgiskjali með áðurnefndu stofnskjali dags. 4. desember 2008 séu María og stefndi tilgreindir land­eigendur. Dánarbúið sé annars vegar tilgreint sem eigandi og hins vegar stefndi og María á skjali sem sé í raun sama heimildarskjalið. Umboð frá Maríu og Gerði til stefnda, þar sem hann fái fullt umboð þeirra til að sjá um sölu á hluta heildarlandsins, sé dags. 5. des. 2008. Umboðið vísi til heildarjarðarinnar og landið hafi því á þeim tíma átt að vera í upphaflegri stærð, óskertri. Þessum þremur skjölum hafi verið þinglýst 22. desember 2008, en næsta dag hafi verið þinglýst afsali frá Maríu og Gerði til stefnda fyrir landinu, dags. 19. des. sl., og þann sama dag einnig þinglýst kaupsamningi á 46,4 ha lóðinni til Guðmundar B. Steinþórssonar, dags. 18. des. 2008. Seljendur þar séu tilgreindir stefndi, María og Gerður, en ekki dánarbúið (og undirriti stefndi þar þrefalt fyrir hönd allra þriggja) og þann 12. mars 2009 sé þinglýst afsali frá þeim systkinum (fyrir 46,4 ha lóðinni) til sama Guðmundar dags. 3. mars 2009 (með þrefaldri undirritun stefnda fyrir hönd þeirra allra) og einnig afsali frá sama Guðmundi fyrir sömu lóð til Ingunnar Gyðu Wernersdóttur útgefnu daginn eftir þ.e. 4. mars 2009. Af skoðun þessara gagna hafi verið ljóst að landinu hefði verið ráðstafað í vanheimild, þvert á fyrri yfirlýsingar, afsal til stefnanda og gefin loforð. Stefnandi viti ekki hvað hafi gerst. Hann hafi talið að ofangreind gögn væru ólögleg og einnig vafasöm í ljósi útgáfudaga, bæði innbyrðis og miðað við búskipta- og þinglýsingarferli. Ofangreint afsal Maríu og Gerðar á landinu til stefnda og kaupsamningur þeirra þriggja um lóðina (46,4 ha) til Guðmundar, dags. 19. des. og 18. des. hafi gerst á þeim tíma sem dánar­búið sé enn þinglýstur eigandi að landinu, en það hafi einmitt verið af þeirri ástæðu að ,,Afsali og yfirlýsingu” Maríu og Gerðar til stefnanda, dags. 3. maí 2008, hafi verið vísað frá þinglýsingu. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því að hann eigi umrætt land fyrir gjöf frá Guðfinni. Þetta hafi lögerfingjum Guðfinns verið fullkunnugt um og hafi þeir viðurkennt og samþykkt gjöfina eftir andlát Guðfinns. Stefnandi byggir á því að hann hafi mátt treysta því að erfingjar breyttu ekki afstöðu sinni eftir slíka viðurkenningu og samþykki. Gjöfin sé eðlileg af hálfu Guðfinns þar sem hann hafi metið stefnanda sem eigin son og að stefnandi hafi reynst honum sonur í raun. Hafið sé yfir vafa að Guðfinnur hafi viljað deila af sínu til stefnanda og meðal annars á því byggt að erfingjar hafi ekki sýnt fram á að Guðfinnur hafi ætlað stefn­anda annað en landgjöfina. Hér skipti það og máli að Guðfinnur hafi í upphafi verið eignalaus og að stefnandi hafi þá strax orðið þátt­takandi og hjálparhönd í athöfnum hans við að eignast og byggja upp þær veraldlegu eigur sem hann síðan hafi látið eftir sig á andlátsdegi. Þegar árin liðu hafi stefnandi auk þess passað upp á að þessar sömu eignir færu ekki forgörðum. Stefnandi byggir á því að Guðfinnur hafi ætlað sér að skilja þannig við að stefnandi nyti sanngirni, þakklætis eða viðurkenningar fyrir greinda vegfylgd og hlutverk í vinar og sonar stað. Vinna stefn­anda fyrir dánarbúið með vitund og vilja erfingja sé einnig staðfesting þess að erfingjar hafi samþykkt stefnanda í sínum hópi og aðila að hags­munum þess. Þeir hafi ekki með úthlutun úr búinu eða annarri greiðslu til stefnanda sýnt fram á að eitthvað annað en umrædd landgjöf hafi átt að koma í hans hlut. Þetta sé stutt með réttum yfirlýsingum erfingja á framlögðum dómskjölum þess efnis að stefnandi hafi eignast landið að gjöf frá Guðfinni. Að öðrum kosti hefðu þeir átt að sýna fram á hvað Guðfinnur hafi látið falla í hlut stefnanda og er byggt á að þetta hafi með öðru verulegt vægi í málinu. Erfingjar hafi ekki heldur þrætt fyrir gjöfina og auk þess aldrei sett fram nein andmæli gegn henni. Stefnandi byggir einnig á því að hann eigi tvo þriðju landsins fyrir afsal frá Maríu og Gerði dags. 3. maí 2008. Hann bendir á að meint afsal þeirra á sömu tveim þriðju landsins til stefnda sé hins vegar dags. 19. desember 2008. Meginreglan um vægi gerninga sem þessara sé að sá sem fyrr sé gerður sé sterkari að lögum og byggi stefnandi á þeirri reglu. Skipti landsins með erfingjum hafi verið frágengin við útgáfu afsals 3. maí 2008. Gögn er standi að baki meðferð og ráðstöfun á landinu úr dánar­búinu og eftir það, frá og milli erfingja, séu ólögleg og í ýmsum atriðum ómarktæk, auk þess sem þinglýsing þeirra standist ekki lög, þar á meðal þing­lýs­ingarlög nr. 39/1978 og er á því byggt. Að auki byggir stefnandi á því að hann hafi jafnframt eignast skilyrtan eignarrétt með afsali dags. 3. maí. Í framlögðum gögnum sem beri yfirskriftirnar „Umboð”, „Yfirlýsing” og „Afsal og yfirlýsing”, sé „það vottað, lýst yfir, viðurkennt og samþykkt“ af tveimur af þremur erfingjum að stefnandi hafi eignast landið. Landinu hafi því átt að þinglýsa til stefnanda við skipti á dánarbúinu. Stefnandi sé í þessum skjölum einnig, af tveimur af þremur erfingjum, lýstur eigandi landsins. Þessi eignarrétti hafi að lágmarki átt skv. sömu gögnum, við um tvo þriðju landsins, (hlutfall systranna). Jafnframt felist í sömu gögnum það loforð frá Maríu og Gerði að stefnandi fengi frá þeim til eignar þeirra meintan arfshlut í landinu ef svo færi að það skráðist ekki milliliðalaust til stefnanda samhliða skiptum á búinu. Ofangreint ,,Afsal og yfirlýsing” standi jafnframt sjálfstætt sem afsal, en þar afsali María og Gerður afdráttarlaust til stefn­anda að öllu leyti þeirra mögulega tilkalli og eignarétti (nú eða síðar) til landsins og komi jafnframt fram í þessu afsali að það taki ennfremur til tilkalls og eignaréttar sem þær síðar kynnu að öðlast til landsins. Í þessu sama skjali lýsi þær stefnanda að auki eiganda landsins að þeirra hlutdeild og tilkalli og með þeim hætti að sú yfirlýsing hafi átt og eigi að standa jafnt þó skilyrði yfirfærslu yrðu eigi uppfyllt fyrr en síðar. Stefnandi byggir á að slíkar yfirlýsingar séu bindandi fyrir loforðsgjafa. Jafnframt sé það sönnunarauki fyrir gjöfinni að stefnandi hafi í mörg ár, á meðan Guðfinnur var á lífi, verið með umráð yfir, verið í fyrirsvari fyrir og annast að öðru leyti um landið og að enginn annar en stefnandi hafi komið þar nærri eða gert athuga­semd við, hvorki erfingjar né aðrir og hafi þetta haldist áfram eftir andlát Guðfinns. Stefnandi byggir á því að með þessu hafi hann einnig sannað að það hafi verið hags­munir hans til margra ára að verðgildi landsins væri og yrði sem mest og að gæði þess rýrnuðu ekki. Jafnframt byggir stefnandi á að afskiptaleysi stefnda af öllu viðkomandi landinu sé með öðru sönnun þess að hann hafi jafnframt litið svo á að landið væri eign stefnanda. Það að stefnandi tók þátt í því við hlið erfingja að ganga frá reitum Guðfinns, ásamt því að annast bóta- og eignarréttarmálin fyrir dánarbúið, með þeirra vitund og vilja sé jafnframt viðurkenning erfingja og sönnun þess að stefnandi hafi verið einn þeirra og hafi átt í sinn hlut gjöfina frá Guðfinni stjúpa sínum þ.e. landið sem um ræðir. Af þessu sé jafnframt ljóst að samkomulag hafi verið um þetta innan hópsins. Byggt er á að þótt gjafabréf frá Guðfinni heitnum um landgjöfina til stefnanda finnist ekki, af einhverjum ástæðum, þá geti það alls ekki þýtt að ekki megi sýna fram á tilurð gjafar með öðrum trúverðugum hætti. Meginsjónarmiðið hljóti alltaf að vera það að vilji hins látna fái að ráða verði því mögulega við komið. Byggt er á að Guðfinnur hafi með því að skýra stefnanda frá gjöfinni jafnframt þannig gert hana bindandi. Fallist dómurinn á það með stefnanda að hann hafi eignast landið fyrir gjöf að öllu leyti eða að tveim þriðju í ljósi þess að samþykki Maríu og Gerðar á gjöfinni sé bindandi fyrir þær þá sé það nægur grunnur til að dæma landið af stefnda eftir atvikum að fullu eða að hluta til. Erfingjar séu samkvæmt lögum nr. 20/1991 samábyrgir, in solidum, gagnvart þeim sem eigi kröfu eða rétt í dánarbúið, bæði samkvæmt 97. gr. og samkvæmt 2. mgr. 84. gr., sbr. 3. mgr. 95. gr. laga um opinber skipti og í ljósi síðasta málsliðar 2. mgr. 84. gr. séu þeir einnig með gagnályktun ábyrgir insolidum fyrir arði og vöxtum til stefnanda. Það skiptir þá ekki máli varðandi skilaskyldu á landinu, hver af erfingjum sé nú skráður í þing­lýs­ingarbók fyrir því eða með hvaða hætti landið sé til hans komið. Til viðbótar komi svo sú staðreynd að stefndi hafi þekkt málavexti og gögn og hafi vitað að um vanheimild var að ræða, við undirritun allra erfingja á skipta­­­yfir­lýsingu dags. 29. maí 2008. Verði aftur á móti tekin sú afstaða að stefnandi hafi eignast tvo þriðju landsins á grund­velli afsals systranna á tilkalli og eignarétti, ásamt fyrir þá sök að þær lýstu stefnanda eiganda landsins þá eða síðar, þá sé byggt á vanheimild þeirra til að afsala tveimur þriðju hlutum landsins til stefnda og jafn augljóst einnig að stefndi hafi verið meðvitaður um þá vanheimild og meðsekur. Að auki byggir stefnandi á því að afsal Maríu og Gerðar til stefnda dags. 19. des. 2008 og þinglýsing þess afsals 23. des. 2008 sé málamyndagerningur til að koma í veg fyrir að stefnandi, sem réttur eigandi, næði að þinglýsa tveimur þriðju hlutum landsins á sitt nafn í framhaldi skipta á landinu milli erfingja. Stefndi hafi þekkt stöðu mála og hafi honum því verið óheimilt að taka við landinu til eignar og þinglýsa því á sitt nafn. Honum sé þá skylt að afhenda landið til rétts eiganda, stefnanda. Stefnandi byggir á því að hald stefnda á landinu sé ólögmæt auðgun á kostnað stefnanda. Það að landinu hafi verið þinglýst sem eign stefnda sé ekki fyrirstaða þar sem þing­lýsing sé aðeins sönnun um tilurð gerninga en ekki um réttmæti eða gildi eignaréttar sem í þeim greinir. Stefnandi byggir jafnframt á því að María og Gerður hafi ekki getað ráðstafað landinu öðru sinni eftir að þær gáfu út skjölin 8. febrúar og 3. maí. Til þess hefðu þær þurft að höfða dómsmál til ógildingar þeirra skjala. Það hafi þær ekki gert og með því hafi þær einnig staðfest gildi þeirra, sérstaklega einnig í ljósi þess að stefnandi hafi strax byggt rétt á þeim bæði fyrir sýslumanni í Reykjavík og á Selfossi svo og fyrir héraðsdómi bæði í Reykjavík og á Selfossi, ásamt í bréfi til stefnda fyrir hönd erfingja, dags. 21. maí. Þessi skjöl séu því enn í fullu gildi og séu eldri en afsal til stefnda og því sterkari að lögum samkvæmt meginreglu. Byggt er á því að andmæli erfingja gegn gjafagerningi látins manns, sem ekki komi fram án ástæðulaus dráttar, hafi ekkert gildi, sbr. einnig 47. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Byggt er á að þriðjungsreglu 35. gr. erfðalaga verði ekki beitt varðandi þá erfingja sem viðurkennt eða samþykkt hafi gjafagerning látins manns þannig að slík yfirlýsing bindi þá umfram þriðjungsreglu laganna. Stefnandi heldur fram að viðsnúningur Maríu og Gerðar sé af völdum stefnda, sem hafi alls ekki viljað eiga á móti stefnanda það sem hann taldi sig geta náð af landinu. Hvort stefndi hafi verið ósáttur við að stefnandi hafi fengið landið að gjöf hafi ekki ígildi andmæla, ekki heldur í ljósi 47. gr. erfðalaga. Í greinargerð erfingja, dags. 5. nóvember 2008 í máli T-1/2008, sé svo skýrlega vikið að og lýst yfir hvaða gildi hafi afsal dags. 3. maí 2008 og að það mæli fyrir um afsal systranna á landinu til stefnanda. Í greinargerðinni sé því einnig lýst yfir að umboð dags. 7. febrúar geymi umboð Gerðar til Maríu til ráðstöfunar á landinu. Stefnandi byggir á því að það sem fram komi í þessari greinargerð jafngildi málflutnings­yfir­lýsingu. Eins og málið standi nú hafi stefnandi orðið af gjöf, sem Guðfinnur ætlaði honum að njóta. Einnig hafi svo stefnandi orðið af sama landi sem María og Gerður lofuðu að hann myndi fá til eignar, auk þess sem þær hafi með undirskrift sinni afsalað til stefnanda sínum eignarétti og tilkalli til landsins bæði þá og síðar eins og áður greini. Verði ekki á það fallist að stefnandi hafi eignast landið frá Guðfinni fyrir gjöf þá byggir stefnandi á því að hann hafi ekki á neinn hátt verið sonur Guðfinns og að full greiðsla hafi átt að koma fyrir allt það sem hann vann, gerði og lagði til fyrir Guðfinn, auk launa fyrir björgun verðmæta og að Guðfinnur hafi greitt honum fyrir með heildarlandinu sem um ræðir. Verði hins vegar ekki heldur á þetta fallist þá byggir stefnandi á því að hann hafi verið svikinn í skiptum við Guðfinn bæði hvað varðar sonarstað og greiðslu fyrir það sem hann lagði honum til og að samhliða vakni upp réttur stefnanda til greiðslu fyrir allt það sem hann hafi látið í té og hafi gert fyrir Guðfinn og að sú skuld hafi náð því að verða hærri en verðmæti þess lands sem dómkrafa málsins taki til. Byggt er á að hvoru tveggja hér ofangreint eigi jafnframt að leiða til þess að taka beri dómkröfur stefnanda til greina. Erfingjar séu in solidum (einn fyrir alla og allir fyrir einn) ábyrgir fyrir skuldum þess látna eftir að einkaskiptum sé lokið, samkvæmt skiptalögum. Hér nægi því einnig að stefna einum þeirra. Áskilinn er réttur til að sækja síðar það sem upp á vanti eða alla skuldina fái stefnandi ekki landið. Vinna og annað framlag hafi staðið yfir frá árinu 1954 og til október árið 2007 og eftir það hafi stefnandi unnið fyrir dánarbúið og að auki í þágu Guðfinns sjálfs eftir andlát hans, í því skyni að hann megi hvíla án vanskila við stefnanda. Byggt er á að allt framlag stefnanda í þágu Guðfinns og dánarbús sé ófyrnt, sbr. 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905, þar sem segir m.a. að samfelld viðskipti s.s. smíða-verk o.fl., fyrnist ekki ef viðskiptum sem haldi áfram óslitið og einnig síðasta málslið sömu greinar, að krafa hjús um kaupgjald fyrnist ekki meðan vist sé samfelld og er hér til stuðnings m.a. vísað til þessara lagaákvæða með eða án lögjöfnunar og dómshefða. Fái stefnandi ekki eignarétt til landsins í ljósi framagreindra málsástæðna, byggir hann á því að hann eigi rétt til landsins sem skaðabóta sökum þess að Guðfinnur hafi ekki staðið við sinn hlut að tryggja að stefnandi fengi landið til eignar og þinglýst á sitt nafn. Jafnframt hafi stefndi valdið stefnanda sakartjóni með því hvernig hann, eftir atvikum samhliða Maríu og Gerði, hafi haft landið af stefnanda, einnig þá tvo þriðju landsins sem hafi farið úr búinu til systranna. Eigi María og Gerður hér sökina þá sé jafn ljóst að stefndi sé með­sekur og þá einnig skilaskyldur in solidum. Landið sem tilgreint sé í dómkröfu nægi ekki fyrir tjóni stefnanda af þessum sökum og þurfi því meira að koma til svo fullbætt sé. Því sé óþarft að verðmeta landið og tjónsfjárhæð. Vísað sé m.a. til reglna um óskipta bóta­ábyrgð og jafnframt til samábyrgðar erfingja m.a. skv. 97. gr. laga nr. 20/1991. Í stefnu áskilur stefnandi sér mjög víðtækan rétt til frekari kröfugerðar, á hendur stefnda, á hendur öllum lögerfingjum eftir Guðfinn, svo og þeim sem keypti þá 46,4 ha landspildu sem skipt hafði verið úr landi dánarbúsins og seld þriðja aðila. Ekki er ástæða til að rekja þann áskilnað frekar. Stefnandi vísar til þess að í ljós hafi komið að landið sem selt hafi verið að hluta ásamt því sem eftir standi af landinu sé nú auglýst til sölu. Þetta gerist þrátt fyrir loforð erfingja að ljúka málum í samlyndi. Stefna þessi sé því gerð í flýti til að forða frekari réttarspjöllum. Því hafi ekki heldur unnist tími til að kanna allt það sem geti fallið til og stutt málstað stefnanda. Stefnandi byggir þessa málshöfðun á lögum nr. 91/1991. Hann vísar einnig til laga 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., samningalaga nr. 7/1936, erfðalaga nr. 8/1962, þinglýsingarlaga nr. 39/1978, til megin­reglna samninga- og kröfuréttar, til almennra reglna um eignarétt og rétt eiganda til vörslu, til reglna um yfirfærslu eignarréttar, til reglna og sjónarmiða varðandi brigða­rétt, traust­fang og óeðlilega auðgun. Að auki vísar hann til megin­reglna almenns skaða­bóta­réttar og sakar- og skaðabótareglna, innan og utan samninga, ásamt til skilyrða og/eða reglna um hlutlæga ábyrgð og sakar­líkinda­reglu. Jafnframt vísar hann til reglna um óskipta bótaábyrgð (ábyrgð in solidum). Þá vísar hann til skaða­bótalaga nr. 50/1993 m.a. til 26. gr. þeirra laga. Dagsektarkröfuna styður stefnandi við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Réttur til viðurkenningardóms um kröfu styðst við 2. mgr. 25. gr. sömu laga. Dráttarvaxtakröfur styðjast við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­trygg­ingu. Skaðabótavextir við 8. gr. og. 9. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Krafa um virðisauka­skatt styðst við lög nr. 50/1988. Niðurstaða Af hálfu stefnda var þing sótt í upphafi en síðan féll þingsókn af hans hálfu niður. Verður þá eftir 96. gr. laga nr. 91/1991 að dæma málið eftir fram­lögðum skjölum og skilríkjum. Af stefnu og framlögðum gögnum verður ráðið að Guðfinnur Gíslason heitinn hafi ekki látið eftir sig erfðaskrá. Fer þá um arf eftir hann samkvæmt lögerfða­reglum. Ennfremur verður ekki annað ráðið af frásögn stefnanda en að móðir hans og Guðfinnur hafi verið lögskilin þegar hann féll frá. Stefnandi tekur ennfremur fram að aldrei hafi verið gerð gangskör að því að Guðfinnur ættleiddi stefnanda og honum þannig tryggður erfðaréttur eftir Guðfinn. Erfingjar eftir Guðfinn voru því börn hans María, Gerður og Gísli. Stefnandi virðist ekki heldur byggja á því að hann hafi fengið umrætt land að lífsgjöf frá Guðfinni, þ.e. að gjafagerningurinn hafi verið að fullu efndur í lifanda lífi Guðfinns eða að Guðfinnur hafi ætlast til þess að hann yrði að fullu efndur á meðan hann lifði. Þegar maður er látinn tekur dánarbú hans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, nema annað leiði af réttarreglum, löggerningi eða eðli réttind­anna, samkvæmt 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Dánarbú er sjálf­stæður lögaðili sem verður til við andlát manns en líður undir lok með skiptum þegar skyldur búsins hafa verið efndar eftir föngum. Á því tímamarki færast réttindi sem eftir kunna að standa til erfingja hins látna. Guðfinnur heitinn lést 11. október 2007. Að sögn stefnanda óskaði hann þann 26. maí 2008 eftir því að bú Guðfinns heitins yrði tekið til opinberra skipta. Af framlögðum gögnum má ráða að leyfi til einkaskipta hafi verið veitt 30. maí 2008. Skiptagerð dánarbúsins, hafi hún verið gerð, hefur ekki verið lögð fram og því liggur ekki fyrir hverjar heildareignir búsins voru. Hins vegar hefur verið lögð fram skiptayfirlýsing um það hvernig hin umdeilda jörð skiptist milli erfingja Guðfinns við skipti á dánarbúi hans. Yfirlýsingin er dagsett 29. maí 2008 en þó ekki móttekin til þing­lýsingar fyrr en 19. desember sama ár. Meðal fram lagðra skjala er yfirlýsing dags. 8. febrúar 2008 undirrituð af Maríu og Gerði, hálf­systrum stefnanda, þar sem þær votta, lýsa yfir, viðurkenna og samþykkja að Guðfinnur, faðir þeirra, hafi í dánargjöf gefið stefnanda alla landareignina að Hróars­holts­torfu, Flóahreppi, Árnessýslu og samþykkja jafnframt að svo skuli vera og að stefnandi skuli vera eigandi að landinu. Á þessu skjali meðal annars byggir stefnandi þá málsástæðu að hann eigi hina umdeildu jörð að öllu leyti. Samkvæmt 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962 gilda ákvæði laganna um erfðaskrár einnig um dánargjafir, það er þau gjafaloforð, sem ekki er ætlast til, að komi til framkvæmdar, fyrr en að gefandanum látnum, og gjafir, sem gefnar eru á dánarbeði. Erfðaskrá þarf að uppfylla ýmis formskilyrði, svo sem að vera skrifleg, undirrituð og vottuð sbr. 40. gr. erfðalaga. Jafnframt mega niðjar arfleifanda ekki votta arfleiðsluna samkvæmt 1. mgr. 41. gr. laganna. Ógildingarreglur 2. mgr. 45. gr. laganna eiga við þegar erfða­skrá, sem er undirrituð af arfleifanda og ber áritun votta, fullnægir ekki ákvæðum 40. - 43. gr. að öðru leyti. Sérstök undanþága frá formskilyrðum erfðaskráa er veitt í 44. gr. erfðalaga fyrir þau tilvik þegar maður verður skyndilega og hættulega sjúkur eða lendir í bráðri hættu, og má arfleiðsla þá fara fram af hans hendi munnlega fyrir tveimur tilkvöddum vottum eða fyrir notario publico. Af framlögðum gögnum og öðrum málatilbúnaði stefnanda verður ekki ráðið að andlát Guðfinns heitins hafi borið þannig að enda hefði vottunum þá borið að skrásetja efni dánargjafarinnar, svo fljótt sem kostur var, og staðfesta það með undirritun sinni. Þrátt fyrir útivist stefnda á síðari stigum þessa máls, þannig að ekki hafi komið fram nein mótmæli af hans hálfu við málsástæðum stefnanda, þykir ekki verða horft framhjá lögboðnum formskilyrðum dánargjafa. Þar sem ekkert þeirra er uppfyllt þykir stefnandi ekki hafa sannað að hann hafi fengið þá jörð, sem hann krefst viðurkenn­ingar á eignarrétti yfir, að dánargjöf frá Guðfinni heitnum. Samkvæmt þessu verður fyrsta aðalkrafa stefnanda ekki tekin til greina á þeim grundvelli að hann hafi fengið land­spilduna í dánargjöf. Þann 3. maí 2008 undirrituðu þær María og Gerður skjal með yfirskriftinni afsal og yfirlýsing. Þar lýsa þær því yfir, halda fram og eru sáttar við að stefnandi hafi fengið landið að gjöf frá föður þeirra. Í skjalinu er einnig tekið fram að teljist þessi yfirlýsing ekki fullgild eignarheimild fyrir stefnanda þá afsala þær frá þeim tíma öllu tilkalli og eignarrétti sínum þá eða síðar, varðandi landið, til stefnanda og lýsa hann þar með og síðar réttan og löglegan eiganda landsins með afsali og yfirlýsingu þessari hvað varði þeirra mögulegu hlutdeild eða tilkall til landsins þá eða síðar. Þessa yfirlýsingu undirritar María fyrir hönd Gerðar samkvæmt umboði. Stefnandi byggir kröfu sína um viðurkenningu á eignarrétti að tveimur þriðju hlutum hins umdeilda lands á ofan­greindri yfirlýsingu. Samkvæmt 27. gr. erfðalaga er erfingja óheimilt að ráðstafa arfi sem hann á í vændum. Eftir að arfur hefur tæmst, við andlát arfleifanda, verður ekki séð að erfingja sé óheimilt að ráðstafa arfi eða arfshlutdeild sem kann að falla honum í skaut við skiptin burtséð frá því hvort skiptum er lokið eða ekki, þegar arfshlut­deildinni er ráðstafað. Meðal framlagðra skjala er skjal dags. 19. desember 2008 þar sem María og Gerður afsala til stefnda eignarhlut sínum í hinni umdeildu jörð. Þetta afsal var móttekið til þinglýsingar 22. desember 2008 en innfært næsta dag. Jafnframt hefur verið lagt fram þinglýsingarvottorð þar sem fram kemur að stefndi er einn afsalshafi að jörðinni. Eins og áður er fram komið reyndi stefnandi þann 15. júlí 2008 að fá þinglýst á landið ofangreindu afsali systranna til hans ásamt öðrum skjölum. Á þeim tíma var dánarbúið enn þinglýstur eigandi landsins og var skjalinu því vísað frá þinglýsingu. Þessu reyndi stefnandi að fá hnekkt fyrir dómi en með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 14. nóvember 2008 var staðfest frávísun skjalanna frá þinglýsingu með þeim rökum að Maríu og Gerði hafi skort þinglýsta eignarheimild til að ráðstafa jörðinni. Skipta­yfirlýsing þar sem alsystkinin þrjú skipta jörðinni með sér í jöfnum hlutföllum er dagsett 29. maí 2008 en ekki móttekin til þinglýsingar fyrr en 19. desember. Með þinglýsingu hennar, þann dag, urðu systurnar handhafar þinglýstra eignarréttinda að jörðinni, hvor að sínum þriðjungs­hlut. Þar með urðu virk réttindi stefnanda yfir tveimur þriðju hlutum landsins samkvæmt afsali systranna til hans dags. 3. maí 2008. Eins og áður greinir var afsal systranna til stefnda móttekið til þinglýsingar 22. desember 2008 og innfært næsta dag. Í þinglýsingabókum voru þá ekki upplýsingar um réttindi stefnanda þar sem afsalinu til hans hafði verið vísað frá þinglýsingu. Ræðst þá af 29. gr. laga nr. 39/1978 um þinglýsingu hvort stefnandi hafi glatað rétti sínum vegna þinglýsingar stefnda á afsalinu til hans. Í ákvæðinu er það skilyrði fyrir því að yngri réttindi útrými eldri rétti fyrir þinglýsingu að rétthafi samkvæmt yngra skjali hafi verið grandlaus um þann rétt sem hrinda á. Stefnandi heldur fram grandvísi stefnda um rétt stefnanda og hefur því til stuðnings lagt fram greinargerð stefnda og systranna í dómsmálinu um þinglýsingu þeirra skjala sem stefnandi byggir rétt sinn á. Af framlagðri greinargerð er ljóst að stefnda var fullkunnugt um efni afsals systranna til stefnanda dags. 3. maí 2008. Með þinglýsingu á afsali systranna til sín þykir hann því ekki hafa rýmt rétti stefnanda. Því verður fallist á varakröfu stefnanda innan aðalkröfunnar og viðurkenndur eignarréttur hans að tveimur þriðju hlutum landspildu með fastanúmer 186037, Hróarsholti 2, Flóahreppi. Stefnandi byggir viðurkenningarkröfu sína einnig á því að hann eigi endurgjaldskröfu í dánarbúið fyrir alla þá vinnu sem hann hafi innt af hendi í þágu Guðfinns heitins. Sú krafa nemi mun hærri fjárhæð en verðmæti landsins og því beri að taka viðurkenn­ingarkröfu hans til greina. Ekki verður fjallað hér um það hvort stefnandi hafi átt fjárkröfu á hendur Guðfinni, en ekki kemur til álita að dæma honum eignarrétt að landi til lúkningar slíkri kröfu. Sömu rök eiga við um viðurkenningarkröfu stefnanda að því leyti sem hún er byggð á skaðabótaskyldu stefnda. Eins og málið hefur verið lagt fyrir dóminn verður samkvæmt þessu ekki fallist á að stefnandi eigi rétt til landsins í heild. Ekki eru heldur efni til að ógilda réttindi stefnda til þess þriðjungshluta landsins sem kom í hans hlut við skiptin. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda, að því marki sem hún hefur ekki verið tekin til greina á grundvelli framangreindrar ráðstöfunar hálfsystra stefnanda. Sama á við um vara­kröfu stefnanda. Dómsorð þar sem eignarréttur er viður­kenndur hefur sama gildi og afsal. Því verður vísað frá dómi þeirri kröfu stefnanda að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal. Með sömu rökum er einnig vísað frá dómi kröfu stefnanda um heimild til að þinglýsa á landið afsali systranna dags. 3. maí 2008. Kröfu sína um vexti af fjárhæð sem nemur verðmati þess lands sem stefnandi fær sér dæmt, byggir hann á 2. mgr. 84. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. nr. 20/1991. Það ákvæði á einvörðungu við um arf eða gjöf úr búinu. Þar sem eignarréttur stefnanda grundvallast hvorki á arfi eða gjöf úr búinu þykir ákvæðið ekki eiga við í þessu máli. Því verður þessari kröfu einnig vísað frá dómi. Þegar litið er til þess hversu mikið stefndi hefur þurft að hafa fyrir því að halda rétti sínum til haga og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir málskostnaður hans úr hendi stefnda hæfilega ákveðinn 200.000 kr. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. D ó m s o r ð: Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, Jakobs Adolfs Traustasonar, að tveimur þriðju hlutum landspildu með fastanúmer 186037, Hróarsholti 2, Flóahreppi. Stefndi, Gísli Guðfinnsson, er sýkn af kröfum stefnanda um ógildingu á eignarrétti stefnda og viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að einum þriðja hluta í ofangreindri landspildu. Öðrum kröfum stefnanda er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnanda 200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 527/2017
Líkamstjón Vinnuslys Frávísunarkröfu hafnað Skaðabætur Eigin sök
A krafðist viðurkenningar á rétti til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B ehf. hjá S hf. vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í vinnuslysi hjá B ehf. á Keflavíkurflugvelli í ágúst 2010. Var A að vinna í farmrými vöruflutningaflugvélar við hleðslu og tók þar við fiskpökkum af færibandi og raðaði í farmrýmið. Hönd A klemmdist milli færibands og járnkeflis þegar hann hefði verið að reyna að ná taki á fiskpakka sem dottið hafði af færibandinu og til að losa sig hafði hann fengið samstarfsmanns sinn til að breyta um snúningsátt á færibandinu. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að ósannað væri að A hefði sótt öryggisnámskeið vegna starfa á flughlaði en í skýrslu fyrir dómi hefði fyrirsvarsmaður B ehf. kveðið engan eiga að starfa þar án þess að hafa lokið slíku námskeiði. Þá hefði A ekki fengið neina kennslu eða þjálfun til þeirra verka sem hann var að sinna á slysdegi en á B ehf. hefði hvílt skylda til að annast það, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og 8. gr. reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Þá var talið að þótt viðbrögð A hefðu ef til vill ekki verið rétt yrði hann ekki með hliðsjón af aldri hans og öðrum atvikum látinn bera hluta af tjóni sínu sjálfur, sbr. 1. mgr. 23. gr. a skaðabótalaga nr. 50/1993. Var krafa A því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirViðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ásmundur Helgasonlandsréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar25. ágúst 2017. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IKrafa áfrýjanda um frávísun málsins erá því reist að lýsing í stefnu til héraðsdóms á málsástæðum og öðrum atvikum,sem gera þurfi grein fyrir til að samhengi málsástæðna verði ljóst, sé svo óskýrog villandi að hún fullnægi ekki fyrirmælum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Nánar tiltekið hafi því verið lýst ístefnunni að stefndi hafi fest hægri hönd sína í færibandi, slasast við það, enfengið svo samstarfsmann sinn til þess að breyta um snúningsátt á færibandinusvo það gengi í öfuga átt. Áfrýjandi kveður þessa lýsingu ekki bera með sér aðum mikilvægt atriði í málinu hafi verið að ræða. Síðar hafi þó komið í ljós aðvið það að láta færibandið ganga í öfuga átt hafi hönd stefnda orðið fyrirmestum skaða. Í hinum áfrýjaða dómi sé og á því byggt að slysið hafi orðið erfæribandinu var snúið til baka. Þótt stefndi hafi búið yfir vitneskju um þetta,þegar málið var höfðað, hafi ekkert verið vikið að þessu í stefnu og skorti þarþví umfjöllun um mikilvægasta þátt málsins, sjálfan tjónsatburðinn. Það hafiekki verið fyrr en við skýrslutökur að upplýsingar um þetta hafi komið fram.Áfrýjandi telur að sá grundvöllur sem stefndi hafi byggt mál sitt á frá upphafihafi verið ,,í verulegu ósamræmi við það sem lagt var upp síðar í málinu.“ Þarsem stefnda hafi verið um þessi atriði kunnugt sé ekki unnt að miða við annaðen að hann hafi höfðað málið á grundvelli forsendna sem hann vissi að værurangar. Málið hafi því frá upphafi verið reist á óskýrum og röngum grundvelliog það verið í andstöðu við meginreglu réttarfars um glöggan og skýranmálatilbúnað.Stefndi höfðaði mál þetta fyrirhéraðsdómi 1. nóvember 2016 og krafðist viðurkenningar á rétti til skaðabóta úr,,ábyrgðartryggingu APA ehf.“ hjá áfrýjanda vegna líkamstjóns sem hann hafiorðið fyrir í vinnuslysi hjá því fyrirtæki á Keflavíkurflugvelli 3. ágúst 2010.Í stefnu var lýst atvikum að slysinu og aðstæðum á vinnustað stefnda. Þar kommeðal annars fram að stefndi hafi við störf sín í farmrými flugvélar flækst meðhöndina í færibandi, sem hafi fært honum fiskpakka til hleðslu inni í rýminu.Hönd hans hafi klemmst milli færibands og járnkeflis sem tilheyrði búnaði þess.Til þess að losa sig hafi hann þurft að fá ,,samstarfsmann sinn til að breytaum snúningsátt á færibandinu svo það snerist í öfuga átt. Við breytingu ásnúningsátt losnaði hönd“ stefnda. Í framhaldinu var svo gerð grein fyrirlíkamstjóni stefnda og í því sambandi vitnað í læknisvottorð og lýst niðurstöðuannars læknis í álitsgerð hans um það hver hafi verið tímabundin og varanleglæknisfræðileg örorka stefnda vegna slyssins. Loks var leitast við að rökstyðjahvers vegna talið væri að áfrýjandi ætti að bera ábyrgð á greiðslu bóta vegnalíkamstjónsins. Þótt lýsing á atvikum, og málsástæðumá þeim reistum, í stefnu til héraðsdóms hefði mátt vera gleggri um hvenær oghvernig líklegt hafi verið að líkamstjónið hefði einkum orðið er þess að gætaað atvikum var þar lýst í heild og tíundaðar þær málsástæður sem leiða ættu tilskaðabótaábyrgðar. Auk stefnu og skrár um framlögð gögn lagði stefndi fram 17skjöl við þingfestingu málsins. Meðal þeirra var skýrsla Vinnueftirlitsríkisins 3. ágúst 2010 og skýrsla lögreglu 6. sama mánaðar, ásamt fjöldaljósmynda. Í báðum þessum skjölum er leitt að því getum hvenær líkamstjónstefnda hafi einkum orðið. Þá voru jafnframt lögð fram læknisfræðileg gögn umáverka og afleiðingar líkamstjónsins. Ágallar þeir á málatilbúnaði stefnda, semáður greinir, komu með engum hætti í veg fyrir að áfrýjandi gæti frá upphafihaldið uppi þeim vörnum sem þurfti. Loks er þess að geta að við aðalmeðferðmálsins voru teknar skýrslur af stefnda, samstarfsmanni hans þegar slysið varðog fyrirsvarsmanni APA ehf., vinnuveitanda stefnda á slysdegi. Að því búnu varmálið nægilega upplýst og héraðsdómara ekkert að vanbúnaði að dæma málið svosem gert var. Er ekki tilefni til að fallast á að slíkir annmarkar hafi verið ámálatilbúnaði stefnda að frávísun gæti varðað samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991.IIEins og fram kemur í hinum áfrýjaðadómi var stefndi 19 ára á slysdegi. Hann var ráðinn tímabundið til starfa hjáAPA ehf. frá 25. maí til 31. ágúst 2010 og vann í vöruskemmu félagsins áKeflavíkurflugvelli. Vegna manneklu var hann beðinn um að vinna við hleðsluvöruflutningaflugvélar. Við þá vinnu var hann í farmrými vélarinnar þar semþrengsli voru og tók þar við fiskkössum af færibandi og raðaði í farmrýmið.Samstarfsmaður stefnda stjórnaði færibandinu og verður að telja að hann hafistýrt framkvæmd vinnunnar á staðnum. Ósannað er að stefndi hafi sóttöryggisnámskeið vegna starfa á flughlaði en í skýrslu fyrir dómi kvaðfyrirsvarsmaður APA ehf. engan eiga að starfa á flughlaði án þess að hafa lokiðslíku námskeiði. Stefndi hafði heldur ekki fengið kennslu eða þjálfun tilþeirra verka sem hann var sendur til að sinna 3. ágúst 2010, en á vinnuveitandahans hvíldi skylda til að annast það, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og 8. gr. reglugerðar nr. 367/2006um notkun tækja. Þegar stefndi hafði fest hönd sína í færibandinu og búið varað stoppa það var því snúið til baka til að losa hönd stefnda. Voru enginverkfæri tiltæk til að losa höndina með öðrum hætti. Ákvörðun um að snúa færibandinutil baka var ekki, þrátt fyrir beiðni stefnda, á hans ábyrgð eins og aðstæðurvoru. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um saknæma háttsemi sem APA ehf. berábyrgð á samkvæmt reglunni um vinnuveitandaábyrgð og leiðir til greiðsluskylduáfrýjanda sem ábyrgðartryggjanda félagsins. Slys stefnda var með þeim hætti aðhann flæktist í færibandi og klemmdist þegar hann var að sinna starfi sínu hjáAPA ehf. Leggja verður til grundvallar við úrlausn málsins frásögn hans um aðhann hafi verið að reyna að ná taki á fiskpakka, sem dottið hafði affæribandinu, til þess að forða honum frá skemmdum. Þótt viðbrögð stefnda hafief til vill ekki verið rétt verður hann ekki með hliðsjón af aldri hans ogöðrum atvikum látinn bera hluta af tjóni sínu sjálfur, sbr. 1. mgr. 23. gr. a. skaðabótalaganr. 50/1993. Verður því einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um það efni. Málskostnaðarákvörðun héraðsdómsverður staðfest.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingarhf., greiði stefnda, A, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2017 Mál þetta höfðaði A, […] meðstefnu birtri 1. nóvember 2016 á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,Kringlunni 5, Reykjavík. Málið vardómtekið 9. maí sl. Stefnandi krefst þess aðviðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu APA ehf. hjástefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut í vinnuslysi áKeflavíkurflugvelli þann 3. ágúst 2010.Stefnandi krefst einnig máls­kostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda og málskostnaðar. Stefnandi vann hjá APA ehf. áKeflavíkurflugvelli sumarið 2010, þá 19 ára gamall. Var hann í vöruskemmu félagsins. Þann 3. ágúst var hann vegna manneklu setturí að vinna við hleðslu vöruflutningavélar Bláfugls. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst hann ekkiáður hafa verið látinn vinna úti á flughlaði.Hann hafi annars verið í vöruskemmu, tekið við fiski og sett á bretti. Stefnandi sagði að umræddurdagur hefði verið mjög annasamur. Hannhefði verið inni í flugvélinni að taka við fiskikössum af færibandi og handraðaí vélina, en Haraldur Magnússon hefði sett á bandið. Kassarnir hefðu komið of ört og hann hefðiekki ráðið við þetta. Einn kassinn hefðidottið af bandinu og hann gripið hann og þrýst upp undir bandið svo hann færiekki. Við þetta hafi hægri höndin fest íbandinu. Hann hafi þá ýtt ástöðvunarrofann. Haraldur hefði reynt aðlosa hann. Síðan hefðu þeir spólaðbandið til baka. Læknar hefðu sagt sérað mesti skaðinn hefði orðið þegar spólað var til baka. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hefði beðiðHarald að spóla til baka. Stefnandi sagði að það hefðialltaf verið tönnlast á því að kassarnir mættu ekki skemmast. Stefnandi kvaðst hafa farið ánámskeið um flugöryggi, en hann hefði misst af námskeiði um öryggi áflughlaði. Hann sagði að aðstæður ívélinni hefðu verið erfiðar og hann hefði ekki fengið hnépúða, svo hann gætiverið á hnjánum. Hann hafi verið alveg íkeng við þessa vinnu. Vitnið Haraldur Magnússon komfyrir dóm og gaf skýrslu. Hann kvaðsthafa verið almennur starfsmaður í fraktskemmu, en hafa unnið talsvert lengur enstefnandi. Þeir hafi verið að hlaðaaftari lest í vélinni. Hann kvaðst ekkivita af hverju stefnandi hafi verið í þessu, en hann hafi yfirleitt ekki veriðúti á flughlaði. Stefnandi hafi verið aðná í kassa sem var að falla niður af bandinu og kvaðst Haraldur hafa heyrt aðbandið fór að hökta og þá hafi hann séð að höndin á stefnanda var föst á millibandsins og tveggja kefla, sem halda því strekktu. Stefnandi hafi ekki getað hreyft sig. Þeir hafi ekki haft nein verkfæri til aðklippa á bandið. Hann kvaðst hafa spurtstefnanda hvort hann gæti beðið á meðan hann sækti verkfæri, en stefnandi hafisagt að hann gæti það ekki. Þá hafi þeirsnúið bandinu til baka. Haraldur kvaðstekki muna hvort stefnandi hefði beðið um að bandinu yrði snúið til baka. Hann hafi heyrt brothljóð þegar bandið sneritil baka. Haraldur sagði að sá sem væriinni í vélinni stjórnaði hraðanum á bandinu, hann stöðvaði það þegar hann þyrfti,stýrði álaginu. Haraldur sagði að stefnandihefði verið sumarstarfsmaður í vöruhúsi, hann hefði ekki áður verið úti áflughlaði. Í skýrslu Sigþórs KristinsSkúlasonar, framkvæmdastjóra APA, kom fram að engin gögn væru lengur til umnámskeið sem stefnandi sótti, svo langt væri síðan þessi atvik gerðust. Sérstakt námskeið væri haldið fyrirstarfsmenn á flughlaði. Hann kvaðst ekkimuna eftir því að Vinnueftirlitið hefði gert einhverjar athugasemdir. Vinnuveitandi stefnanda, APAehf., hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum. Vinnueftirlitnu var tilkynnt umslysið og fór starfsmaður þess þegar á vettvang. Eftirlitið gerði engar sérstakarathugasemdir, en rannsókn þess var sýnilega ekki ítarleg. Málsástæðurog lagarök stefnanda Í stefnu er byggt á því aðslysið verði rakið til vanbúnaðar og saknæmrar og ólögmætrar háttsemi semvinnuveitandi stefnanda, APA ehf. beri ábyrgð á. APA hafi haft ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Stefnandi bendir á að hann hafieinungis verið 19 ára gamall og ekki áður unnið í farmrými flugvélar. Þá hafi hann ekki lokið námskeiði um öryggi áflughlaði. Vinnuveitandi stefnanda hafibrotið gegn eigin vinnureglum með því að senda hann til vinnu á flughlaði, ánþess að hafa lokið öryggisnámskeiði. Stefnandi telur að verulega hafiskort á leiðbeiningar til hans og þjálfun.Vísar stefnandi hér til skyldu vinnuveitanda samkvæmt 1. mgr. 14. gr.laga nr. 46/1980. Stefnandi vísar til þess að framkomi í skýrslu lögreglu að engar hlífar hafi verið á færibandinu til að koma íveg fyrir að einhver festist á milli færibandsins og járnstangarinnar undirþví. Þetta telur stefnandi að hafi veriðóforsvaranlegt. Stefnandi byggir einnig á því aðnauðsynlegt hefði verið að verkstjóri væri nærstaddur, vegna ungs aldurs sínsog reynsluleysis. Telur stefnandi aðverkstjóri hafi brugðist öllum skyldum sínum. Stefnandi mótmælir því að hannhafi sjálfur átt sök á slysinu. Bendirhann á að vinnuveitandi beri höfuðábyrgð á því vinnuumhverfi sem hann búistarfsmönnum sínum. Þá vísar stefnanditil 23. gr. a skaðabótalaga, en bætur vegna vinnuslysa skerðist ekki vegnaeigin sakar nema hinn slasaði hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggir á því aðvinnuveitandi stefnanda beri ekki hlutlæga ábyrgð á slysinu og að hann eigiekki sök á því. Stefndi byggir á því að slysiðverði rakið til óhappatilviljunar eða athafna stefnanda sjálfs. Ekki hafi verið sýnt fram á að öryggiskröfumhafi ekki verið fullnægt. Stefndi segir að ekki hafi veriðneitt að færibandi því sem notað var.Vinnu­eftirlitið hafi ekki gert neinar athugasemdir við ástandþess. Þá hafi verk stefnanda veriðeinfalt og ekki kallað á sérstakar leiðbeiningar. Á flugvellinum gildi strangar öryggiskröfursem öllum, sem hafi aðgangsheimild að vellinum, beri að kynna sér. Stefnandi hafi haft slíkaaðgangsheimild. Stefndi bendir á þá niðurstöðuVinnueftirlitsins að orsök slyssins hafi verið sú að stefnandi fór með höndinainn á sjálft klemmusvæðið meðan færibandið var í gangi. Orsök slyssins hafi því verið athafnirstefnanda sjálfs. Þá byggir stefndi áþví að sönnunarbyrðin hvíli alfarið á stefnanda. Stefndi ber fyrir sig reglu 51.og 124. gr. laga nr. 30/2004. Stefndisegir að stefnanda hafi verið synjað um bætur þann 7. janúar 2011. Frestur til að höfða mál eða leggja máliðfyrir Úrskurðarnefnd hafi verið 12 mánuðir frá þeim degi. Stefnandi hafi borið málið undir nefndina oghún skilað áliti 21. mars 2011. Stefndibyggir á því að lög nr. 14/1905 gildi um slit á frestum samkvæmt 124. gr. laganr. 30/2004. Því hafi nýr 12 mánaðafrestur byrjað að líða 21. mars 2011.Stefnandi hafi ekkert aðhafst innan frestsins. Þá byggir stefndi á því aðsamkvæmt gögnum hafi stöðugleikapunktur verið fjórum mánuðum eftir slysið, þ.e.þann 3. desember 2010. Samkvæmt vottorðidags. 12. desember 2011 hafi óþægindi verið horfin. Því hafi meira en fjögur ár liðið frá því aðstefnanda hafi orðið ljós hugsanleg krafa án þess að hann leitaðiviðurkenningar hennar. Vegna síðastgreinds atriðistelur stefndi jafnframt að stefnandi hafi glatað kröfu sinni fyrirtómlæti. Þá skipti þessi dráttur málivið mat á sönnun, en á þessum langa tíma hafi möguleikar á sönnunarfærsluglatast vegna þess að gögnum hafi verið eytt. Verði fallist á að vinnuveitandistefnanda hafi átt einhverja sök á slysinu byggir stefndi á því að stefnandihafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að stinga hönd sinni undir kefliðá færibandinu. Því geti hann ekki áttrétt á bótum. Loks er mótmælt vöxtum af kröfustefnanda, en ekki þarf að gera grein fyrir mótmælum þar sem stefnandi krefstekki dóms fyrir vöxtum. Niðurstaða Atvik að slysi stefnanda eru aðmestu óumdeild. Hönd stefnanda festistundir kefli á færibandi. Brugðist varvið með því að snúa bandinu til baka og sennilega hefur sú aðgerð gertafleiðingar óhappsins alvarlegri. Leggja verður til grundvallar aðstefnandi hafi ekki áður unnið úti á flughlaði eða inni í flugvél viðhleðslu. Það stoðar ekki fyrir stefndaað bera fyrir sig að gögn um námskeiðahald séu ekki lengur til staðar. Verður byggt á þeirri frásögn stefnanda aðhann hafi ekki sótt neitt námskeið um öryggi á flughlaði. Fram kom í skýrslum fyrir dómiað sá starfsmaður sem er inni í flugvélinni geti stýrt hraða bandsins ogstöðvað það þegar kassar berast of ört inn í vélina. Fram kom í skýrslu stefnanda að kassarnirhefðu borist ört eftir bandinu og hann ekki ráðið almennilega við hraðann. Bendir þetta til þess að honum hafi ekkiverið leiðbeint nægilega áður en verkið hófst eða að verkstjórn hafi veriðábótavant. Þegar stefnandi hafði festhöndina undir bandinu kunnu hann og samstarfs­maður hans engin ráð til að losahana án þess að spóla til baka. Verðurtalið að hér hafi skort á þjálfun þeirra og verkstjórn á vettvangi, sem hefðigetað tryggt eðlileg og skjót viðbrögð við óhappinu. Ekki er að fullu upplýst hvort stefnandi eðasamstarfs­maður hans ákvað að spóla til baka, en eins og hér stendur á þykirþað ekki hafa úrslitaáhrif um niðurstöðu málsins. Stefnandi hefur ekki valdiðslysinu af stórfelldu gáleysi. Þótttalið yrði að hann hafi hvatt samstarfsmann sinn til að spóla færibandinu tilbaka væri það ekki stórkostlega gálaust af hans hálfu. Vegna þess sem hér hefur veriðrakið verður talið að slys stefnanda hafi orðið vegna atvika sem vinnuveitandihans ber ábyrgð á. Krafa stefnanda er umviðurkenningu bótaskyldu og er höfð uppi á hendur stefnda semábyrgðartryggjanda hins bótaskylda, sbr. 44. gr. laga nr. 30/2004. Regla 51. gr. sömu laga mælir fyrir um frestsem vátryggður í skaðatryggingum hefur til tiltekinna aðgerða að viðlögðummissi bótaréttar, en stefnandi hefur ekki stöðu vá­tryggðs gagnvartstefnda. Ákvæði 124. gr. sömu lagagildir aðeins í slysa-, sjúkra- og heilsutryggingum og verður henni því ekkibeitt hér. Krafa stefnanda fyrnist á 10árum samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi sýnt af sér tómlæti um að gæta réttar síns eða hafa kröfu sína uppi. Þótt langur tími líði án þess að mál séhöfðað felur það eitt ekki í sér tóm­læti. Vaxtakrafa verður ekki dæmd hérog verður því ekki leyst úr mótmælum við slíkri kröfu. Samkvæmt framansögðu verðurfallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu réttar hans til greiðslu skaðabóta,án lækkunar vegna sakarskiptingar. Ísamræmi við þá niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda1.000.000 króna í máls­kostnað. Hefur þáverið tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, enlögmenn og dómari voru sammála um að endurflutningur væri óþarfur. Dómsorð Viðurkenndur er rétturstefnanda, A, til óskertra skaðabóta úr hendi stefnda, Sjóvár-Almennratrygginga hf., vegna líkamstjóns er hann varð fyrir í vinnuslysi áKeflavíkurflugvelli 3. ágúst 2010. Stefndi greiði stefnanda1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 271/2008
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 29. júlí 2008 og krefjast þess aðallega að þeim verði dæmdur hærri málskostnaður en þar var ákveðinn, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms í héraði að lokinni aðalmeðferð 10. janúar 2008. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 22. febrúar sama ár. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var ekki sótt þing af hálfu aðaláfrýjanda, en bókað í þingbók um framlagningu bréfa lögmanna aðila. Í bréfum þessum kemur fram að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins. Hins vegar ber bréf lögmanns aðaláfrýjanda með sér að það var sent að ósk héraðsdómara 25. febrúar 2008. Lá því ekki fyrir við uppkvaðningu dómsins skrifleg yfirlýsing frá lögmanni aðaláfrýjanda um að hann teldi ekki þörf á endurflutningi málsins. Vegna þessa verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 22. febrúar 2008. Mál þetta var þingfest 26. júní 2007 en tekið til dóms að loknum munnlegum flutningi 10. janúar 2008. Stefnendur eru Vagn Þormar og Guðrún Ármannsdóttir, bæði til heimilis að Minni-Ökrum, Akrahreppi, Skagafirði. Stefndi er Lambeyri ehf., Lambeyri, sveitarfélaginu Skagafirði. Dómkröfur Stefnendur krefjast þess að stefndi verið dæmdur til að greiða þeim 1.201.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2006 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til skyldu stefnenda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Kröfur eru ekki gerðar á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda. Til vara að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar. Í báðum tilfellum krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnenda. Réttargæslustefndi sótti þing við þingfestingu málsins en síðar féll niður þingsókn af hans hálfu og hefur hann ekki gert kröfur í málinu. Málavextir Hinn 16. mars 2005 gerðu aðilar með sér samning þess efnis að stefndi byggði 138,56 fermetra íbúðarhús fyrir stefnendur. Í samningi aðila er tekið fram eftir hvaða teikningu stefnandi skyldi smíða húsið og þar var einnig tekið fram hver hannaði burðarþol. Í 1. gr. samnings aðila er tekið fram að verktaki kosti allar teikningar, nema deiliskipulag sem sveitarfélagið sjái um og vinnu Braga Þórs Haraldssonar á verkfræðistofunni Stoð, vegna afstöðumyndar. Síðan segir orðrétt: „Verktaki skal reisa húsið inn á verkstæði, sjá um flutning og koma því fyrir á grunni sem hann verður þá búinn að steypa. Verkkaupi greiðir heimtaugagjald fyrir síma, kalt og heitt vatn og rafmagn svo og byggingarleyfisgjald. Verkkaupi kostar gröft úr grunni og fyllingu en verktaki sér um mælingar. Einnig skal verkkaupi ganga þannig frá plani að hægt verði að bakka inní grunninn með húsið.“ Í 3. gr. samningsins er mælt fyrir um að húsið hafi átt að afhendast fullfrágengið 15. október 2005. Dagsektir skyldu reiknast eftir 30. nóvember 2005, 13.500 krónur fyrir hvern almanaksdag. Hinn 14. mars gaf réttargæslustefndi út ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis að hann tæki ábyrgð á því, gagnvart stefnendum, að stefndi fullnægði skyldum sínum samkvæmt nefndum samning aðila. Ábyrgð réttargæslustefnda takmarkaðist við 1.800.000 krónur. Stefnandi segir að stefndi hafi ekki skilað húsinu á tilsettum tíma heldur hafi hann afhent það 28. febrúar 2006 eða 134 almanaksdögum eftir umsaminn afhendingardag. Í greinargerð stefnda kemur fram að húsið hafi verið afhent 27. febrúar 2006. Málsástæður og lagarök Stefnendur halda því fram að stefnda hafi í samræmi við 3. gr. samnings aðila borið að afhenda húsið fullfrágengið 15. október 2005. Ef afhending færi ekki fram á réttum tíma skyldi stefndi greiða stefnanda 13.500 krónur í sekt fyrir hvern almanaksdag eftir 30. nóvember 2007. Stefnendur halda því fram að við samningsgerðina hafi verið farið mjög nákvæmlega yfir dagsetningar. Fyrirsvarsmanni stefnda hafi verið gert ljóst að stefnendur legðu ríka áherslu á að fá húsið afhent á umsömdum tíma. Ákvæði um dagsektir hafi verið sett í samninginn í því augnamiði að tryggja afhendingu hússins á réttum tíma. Stefnendur benda á að fyrirsvarsmaður stefnda hafi verið byggingarstjóri hússins og alfarið haft umsjón með byggingunni. Af hálfu stefnda hafi aldrei verið gerðar athugasemdir í þá veru að stefnendur stæðu því í vegi að stefndi gæti haldið áfram með verkið eins og haldið sé fram af hálfu stefnda. Þá er á því byggt af hálfu stefnenda að stefndi hafi aldrei áskilið sér viðbótarfrest til afhendingar hússins vegna breyttra forsendna. Stefnendur halda því einnig fram að ekkert orsakasamband sé á milli skiladráttarins og meintra atvika sem stefndi telur ranglega að stefnendur beri ábyrgð á. Í þessu sambandi hafi stefndi einkum bent á þrjú atriði. Í fyrsta lagi haldi stefndi því fram að stefnendur hafi átt að sjá um gröft og fyllingu á grunni og ganga þannig frá plani að unnt yrði að bakka inn í grunninn með húsið. Stefndi segi að stefnendur hafi ekki lokið greftri á grunninum fyrr en 24. október 2005. Hvað þetta varðar benda stefnendur á að við gerð verksamnings hafi legið fyrir að sömu aðilar myndu grafa grunninn, sjá um jarðvegsskipti, aðfyllingu í grunni og flutning hússins. Í 4. gr. samnings aðila segi að undirbúningur hafi átt að hefjast strax að lokinni undirskrift, það er að segja frágangur á teikningum og útvegun leyfa, en aðalverktími hafi átt að vera í júlí til október. Byggingarleyfi hafi ekki verið gefið út fyrr en 5. október 2005 en það hafi verið á ábyrgð stefnda að útvega tilskilin leyfi, þar á meðal byggingarleyfi. Eðli máls samkvæmt hafi engin byggingarvinna verið unnin fyrr en byggingarleyfi var fengið. Stefnendur hafi hafist handa án tafar eftir að byggingarleyfi lá fyrir og lokið jarðvinnu 24. október 2005. Jarðverktakinn hefði getað klárað verkið heldur fyrr ef ekki hefði þurft að bíða eftir stefnda. Stefnendur segja að stefndi beri í öðru lagi fyrir sig að það sé stefnendum að kenna að húsið var ekki flutt fyrr en 25. janúar 2006. Þessu mótmæla stefnendur og segja að stefndi hafi ekki verið tilbúinn með húsið til flutnings fyrr, raunar hafi það ekki verið alveg tilbúið þann dag og það hafi tekið stefnanda fimm vikur frá þessum degi að klára húsið. Stefnda hafi verið í lófa lagið að hafa samband við stefnendur eða flutningsaðilann og óska eftir að flytja húsið fyrr, en vandamálið hafi einfaldlega verið að stefndi hafi ekki verið tilbúinn með húsið fyrr. Stefnendur segja að í þriðja lagi haldi stefndi því fram að tafir hafi orðið á framvindu verksins vegna þess hve seint stefnendur hafi valið liti, gólfefni, innihurðir og innréttingu. Þá hafi orðið tafir vegna þess að nauðsynlegt hafi verið að taka innréttinguna niður. Stefnendur halda því fram að þessar fullyrðingar stefnda séu ósannaðar og órökstuddar. Þá hafi stefndi aldrei áskilið sér rétt til lengri afhendingartíma eða aukinnar greiðslu vegna þessa. Stefnendur vísa máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 40/2202 um fasteignakaup en þau lög hafi gilt um samning aðila. Samningurinn falli undir skilgreiningu 6. gr. laganna á neytendakaupum. Varðandi athugasemdir sem stefndi hefur haft uppi vísa stefnendur til 36. gr. nefndra laga en þar sé tekið fram að komi hindrun í veg fyrir að seljandi geti efnt kaupsamning á réttum tíma skuli hann upplýsa kaupanda um hana og hvaða afleiðingar hún hafi á möguleika hans til réttra efnda. Stefndi hafi aldrei upplýst stefnendur um efndahindranir, hvað þá að hann rekti þær til vanrækslu stefnenda, eins og hann hefur gefið í skyn eftir að hann afhenti húsnæðið. Telja stefnendur því að athugasemdir stefnda séu fyrirsláttur. Stefnendur reisa kröfu sína um dráttarvexti á ákvæðum III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þá er krafa um virðisaukaskatt á þóknun lögmanns reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnendur benda á að vegna útgefinnar ábyrgðaryfirlýsingar hafi Kaupþingi hf. verið stefnt til réttargæslu og gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna, sbr. heimild í 21. gr. nefndra laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er byggt á því að stefnendum sé að stærstum hluta um að kenna að skiladagur hússins gat ekki orðið 15. október eins og samið hafði verið um. Útilokað hafi verið að koma húsinu á sinn stað fyrr en 25. janúar 2006. Samningur aðila hafi mælt fyrir um gagnkvæmar skyldur aðila. Þannig hafi það verið í verkahring stefnenda að útvega afstöðumynd hjá Braga Þór Haraldssyni, útvega byggingarleyfi og greiða byggingarleyfisgjald, sjá um og kosta gröft úr grunni og fyllingu, ganga þannig frá plani að hægt væri að koma húsinu á grunninn, að velja með eðlilegum fyrirvara innréttingar, gólfefni o.fl. Engar af þessum skyldum sínum hafi stefnendur uppfyllt og því hafi stefndi ekki getað afhent húsið á umsömdum tíma. Stefndi byggir á því að vegna aðgerðaleysis stefnenda hafi honum verið ómögulegt að uppfylla skyldur sínar samkvæmt samningi aðila. Stefndi heldur því fram að það hafi verið forsenda fyrir því að ákvæði um dagsektir yrði virkt að stefnendur stæðu við sinn hluta samkomulags aðila með eðlilegum hætti og með eðlilegum fyrirvara. Stefndi reisir kröfu sína einnig að því að stefnendur hafi ekki sannað að þau hafi orðið fyrir tjóni en að hafa orðið fyrir tjóni sé frumskilyrði þess að geta gert kröfu um skaðabætur. Stefndi vísar máli sínu til stuðnings til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar hann til ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, meðal annars til 54. gr. laganna. Stefnandi reisir kröfur sínar ennfremur á lögum nr. 7/1936 og vísar einkum til 36. gr. þeirra laga og þá bendir stefndi á lög nr. 38/2001 máli sínu til stuðnings. Kröfu um málskostnað úr hendi stefnenda reisir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hinn 24. október 2005 hafi verið lokið við að grafa grunninn og þá hafi verið komið mikið frost og ekki unnt að slá upp og steypa grunn undir húsið. Stefndi kveðst hafa farið í þetta verk eins skjótt og unnt var og lokið við að steypa grunn og sökkul hinn 29. nóvember 2005. Stefndi heldur því fram að dráttur sem varð á greftri fyrir grunni hússins hafi valdið honum miklum óþægindum og kostnaði og bendir á sem dæmi í þessu sambandi að hann hafi þurft að útvega tankbíl með heitu vatni svo unnt væri að ljúka við verkið. Stefnendur hafi síðan lokið við að ganga frá lögnum og fylla að grunninum hinn 29. desember 2005 en þetta hafi þurft að gera þannig að unnt væri að koma tjökkum fyrir með það að markmiði að koma húsinu á grunninn. Niðurstaða Ekki verður annað ráðið af málatilbúnaði aðila en að óumdeilt sé að stefndi hafi afhent stefnendum húsið 28. febrúar 2006 eða 134 almanaksdögum eftir umsaminn afhendingardag. Krafa stefnenda um greiðslu dagsekta er reist á 3. gr. samnings aðila og þurfa þeir því ekki að sanna að þeir hafi orðið fyrir tjóni vegna þess dráttar sem varð á afhendingu hússins heldur er þeim heimilt að innheimta févíti samkvæmt greininni án tillits til tjóns sem þau kunna að hafa orðið fyrir. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnendur hafi ekki sannað tjón sitt. Stendur þá eftir hvort stefnendur hafi ekki staðið við sinn hluta samkomulagsins sem leitt gæti til þess að stefnda hafi verið rétt að afhenda húsið síðar en um var samið. Fyrir dóminum greindi aðila mjög á um þetta. Af hálfu stefnenda var því haldið fram að þau hefðu gert allt það sem þeim bar um leið og tilefni gafst til. Af hálfu stefnda var því hins vegar haldið fram að tafir á verkum sem stefnendum bar að vinna hafi valdið honum miklum töfum. Í 3. gr. samkomulags aðila sem rakin er að framan eru skyldur stefnenda nokkuð óljósar. Þannig segir að stefnendur skuli kosta gröft upp úr grunni og fyllingu en ekki er mælt fyrir um að stefnendur eigi að sjá um framkvæmd þessa. Af framburði aðila fyrir dóminum verður þó ekki annað ráðið en að aðilar séu sammála um að stefnendur hafi átt að kosta og annast þennan verkþátt. Í framburði aðila kom fram að ekki hafi verið lokið við að grafa grunn undir húsið fyrr en seinnipartinn í október 2005. Það var hins vegar í verkahring stefnda að annast mælingar fyrir grunninum og þær voru ekki gerðar fyrr en í október 2005. Í samkomulaginu er heldur ekki mælt fyrir um með skýrum hætti hver átti að sækja um byggingarleyfi fyrir húsinu en það leyfi var ekki veitt fyrr en 5. október 2005. Leggja verður til grundvallar að samkomulag aðila sé í öllum aðalatriðum útbúið af forsvarsmanni stefnda en ákvæði um dagsektir mun stafa frá stefnendum. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dóminum að hann hefði byggt allmörg hús svipuð því sem stefnendur keyptu og verður stefndi talinn hafa verið ráðandi við samningsgerðina. Í 36. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sem gilda um lögskipti aðila, er tekið fram hvað seljandi skuli gera ef einhver hindrun verður til þess að seljandi geti ekki efnt kaupsamning á réttum tíma. Seljanda ber samkvæmt greininni að upplýsa kaupanda um hindrunina og hvaða afleiðingar hún hafi á möguleika seljanda til réttra efnda. Ef seljandi sinnir ekki þessari skyldu sinni innan hæfilegs tíma eftir að hann vissi eða mátti vita um hindrunina getur kaupandi krafist skaðabóta fyrir það tjón sem afstýra mátti ef tilkynning hefði verið send á réttum tíma. Samkvæmt þessu hefði stefndi, en forsvarsmaður hans var byggingarstjóri að byggingunni, átt að gera stefnendum grein fyrir því ef athafnaleysi þeirra varð til þess að afhending hússins tafðist. Hann hefði jafnframt átt að benda stefnendum á með skýrum hætti ef hann taldi að stefnendum bæri að annast ákveðin verk sem óljóst er af samningi aðila hver átti að annast, svo sem að útvega byggingarleyfi. Stefndi hefur engin gögn lagt fram um að hann hafi gert stefnendum grein fyrir því að athafnaleysi þeirra myndi tefja afhendinguna en stefndi verður að bera hallann af því að hafa ekki tryggt sér sönnun varðandi þetta. Af þessum sökum verður að taka kröfu stefnenda til greina. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu stefnenda flutti málið Gísli Guðni Hall hrl. en af hálfu stefnda Stefán Ólafsson hrl. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppsaga hefur dregist en sakflytjendur hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi vegna þessa. Stefndi, Lambeyri ehf., greiði stefnendum, Vagni Þormar og Guðrúnu Ármannsdóttur, 1.201.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. febrúar 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum 350.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í málskostnað.
Mál nr. 240/2011
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur E var vísað frá dómi vegna vanreifunar. Í málinu var deilt um heimild M sem eiganda að landi K í G-hreppi til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006-2009 af E á grundvelli lóðarleigusamnings aðila. Í úrskurði héraðsdóms sagði m.a. að M hefði ekki reifað með fullnægjandi hætti hvaða útgjöld lægju til grundvallar gjaldinu og væru því ekki fyrir hendi forsendur sem gerðu dóminum kleift að leggja mat á hvort umrætt gjald væri raunhæft. Fyrir Hæstarétti lagði M fram yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006-2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þar sem þessi gögn höfðu ekki legið fyrir héraðsdómi komu þau ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að aðila greindi á um hvort krafa M byggðist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings aðila. Yrði að fallast á að M, sem væri bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur E. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess „að frávísunarúrskurður verði felldur úr gildi og greiðsla málskostnaðar og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar.“ Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um heimild sóknaraðila, sem eiganda að landi Kiðjabergs í Grímsnes- og Grafningshreppi, til að innheimta gjald vegna rekstrar og viðhalds fyrir árin 2006 til 2009 af varnaraðila, sem leigutaka sumarbústaðalóðar, á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings frá 12. júlí 1990. Varnaraðili dregur ekki í efa rétt sóknaraðila til að ákveða gjald samkvæmt nefndri 3. gr. lóðarleigusamningsins eins og þar sé skilgreint, það er fyrir viðhald á vegum og kaldavatnskerfum, en kveður ágreining aðila lúta að því að sóknaraðili hafi ekki, þrátt fyrir áskoranir, lagt fram endurskoðaða og sundurliðaða reikninga vegna viðhalds vega og reksturs og viðhalds vatnsveitu. Varnaraðila hafi því verið fyrirmunað að sannreyna að gjaldið taki í raun mið af þeim rekstarliðum sem því sé ætlað að standa undir. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt yfirlit yfir rekstrargjöld áranna 2006 til 2009 ásamt ljósritum af reikningum. Þessi gögn lágu ekki fyrir héraðsdómi og koma því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti. Aðila greinir á um hvort krafa sóknaraðila byggist á raunverulegum rekstrarkostnaði á grundvelli 3. gr. lóðarleigusamnings þeirra. Verður fallist á að sóknaraðila, sem er bókhaldsskyldur, ætti að vera í lófa lagið að leggja fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni á hendur varnaraðila. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Meistarafélag húsasmiða, greiði varnaraðila, Erni I. S. Isebarn, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 266/1998
Uppsögn Sjálfseignarstofnun Ríkisstarfsmenn Kjarasamningur Sératkvæði
S var starfsmaður kvikmyndahúss sem var í eigu sjóðsins A. Voru kjör hans að mestu miðuð við kjör ríkisstarfsmanna en ekki var gerður við hann skriflegur ráðningar-samningur. Þegar S var sagt upp störfum stefndi hann kvikmyndahúsinu og gerði kröfu til bóta á þeim grunni að hann hefði verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 eða notið sambærilegrar stöðu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnu 25. júní 1998 og krefst hann aðallega sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að fjárkrafa gagnáfrýjanda verði verulega lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði með stefnu 28. ágúst 1998. Krefst hann þess í aðalsök að héraðsdómur verði staðfestur og aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Í gagnsök krefst hann þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.638.100 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu á 5.240.300 krónum með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu greinir. Til þrautavara krefst hann greiðslu á annarri lægri fjárhæð að mati Hæstaréttar með sömu dráttarvöxtum. Hver sem úrslit málsins verða krefst hann þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi starfaði gagnáfrýjandi sem húsvörður og dyravörður hjá aðaláfrýjanda allt frá árinu 1968 þar til honum var sagt upp störfum með bréfi 24. maí 1995. Starf gagnáfrýjanda var í upphafi hlutastarf en samkvæmt gögnum málsins verður að telja að a.m.k. frá 1986 eða 1987 hafi starfið verið aðalstarf hans og að hann hafi verið á föstum launum. Óumdeilt er að í upphafi hafi laun hans verið miðuð við kjarasamning Starfsmannafélags ríkisstofnana við ríkið. Einnig er ágreiningslaust að frá 1986 eða 1987 voru honum greidd laun að ¾ hlutum samkvæmt þeim kjarasamningi en að ¼ hluta samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Lífeyrissjóðsgreiðslur skiptust í sömu hlutföllum milli Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóðs verslunarmanna. Kom fram í skýrslu framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda fyrir dómi að þróun hefði orðið í þá átt að starfsmenn hans tækju laun samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Aldrei var gerður skriflegur ráðningarsamningur við gagnáfrýjanda. Svo virðist sem héraðsdómari byggi á því í niðurstöðu sinni að fram hafi komið hjá framkvæmdastjóra aðaláfrýjanda fyrir dómi að aðaláfrýjandi hafi gert skriflega ráðningarsamninga við flestalla aðra starfsmenn sína. Þessu hefur aðaláfrýjandi mótmælt í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti og verður að fallast á það með honum að þetta hafi ekki komið fram í framburði framkvæmdastjórans, eins og hann liggur fyrir í endurriti. Heldur aðaláfrýjandi því fram í greinargerð sinni að einungis þrír af starfsmönnum hans í dag hafi skriflega ráðningarsamninga, þ.e. framkvæmdastjórinn og tveir aðrir, sem einnig gegni stjórnunarstörfum. Ekki er krafist ómerkingar héraðsdóms vegna ofangreinds annmarka og ekki þykir ástæða til ómerkingar hans ex officio. II. Gagnáfrýjanda var sem fyrr segir sagt upp störfum með bréfi 24. maí 1995. Var uppsögnin með þriggja mánaða fyrirvara miðað við 1. júní sama ár. Jafnframt var gagnáfrýjanda tilkynnt að ekki væri lengur óskað eftir vinnuframlagi hans, en eftir að launagreiðslum eftir uppsagnarfrest lyki yrðu honum greidd samningsbundin laun án yfirvinnu- og álagsgreiðslna þar til hann hefði náð 65 ára aldri. Á þessum tíma vantaði rúmlega mánuð á að gagnáfrýjandi næði 64 ára aldri. Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi greiðslu úr hendi aðaláfrýjanda vegna ólögmætrar uppsagnar. Byggir hann aðallega á því að hann hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hafi ekki verið um slíkt að ræða er krafan á því reist að um ráðningarkjör hans hafi farið eftir kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana. Að lokum vísar gagnáfrýjandi til þess að jafnræðisregla stjórnarfarsréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi verið brotin gagnvart sér. Háskólabíó er eign Sáttmálasjóðs Háskóla Íslands, sem stofnaður var samkvæmt 14. gr. dansk - íslensku sambandslaganna nr. 39/1918, en þar sagði að ríkissjóður Danmerkur greiddi tvær milljónir króna til stofnunar tveggja sjóða, hvors að fjárhæð ein milljón króna, í því skyni að efla andlegt samband milli Danmerkur og Íslands, styðja íslenskar vísindarannsóknir og aðra vísindastarfsemi og styrkja íslenska námsmenn. Annar sjóðanna skyldi ,,lagður til” háskólans í Reykjavík, en hinn til háskólans í Kaupmannahöfn. Nánari fyrirmæli um stjórn og starfsemi sjóðanna yrðu sett af konungi eftir tillögum stjórnar hvors lands, að fengnu áliti háskóla þess. Var Sáttmálasjóður Háskóla Íslands settur á fót með stofnskrá, sem konungur staðfesti og auglýst var 29. júní 1919. Er í 2. gr. kveðið á um tilgang sjóðsins í samræmi við 14. gr. sambandslaganna. Í 3. gr. segir að háskólaráð stjórni sjóðnum. Í 4. gr. er mælt fyrir um varðveislu sjóðsins, en samkvæmt 8. gr. skal ritari háskólans hafa á hendi reikningshald, taka við greiðslum í sjóðinn og annast um greiðslur eftir fyrirmælum rektors. Í 6. og 7. gr. eru ákvæði um ákvörðun og fyrirkomulag styrkveitinga úr sjóðnum. Með ályktun Alþingis 16. júní 1944 nr. 32/1944 var dansk-íslenski sambandslagasamningurinn felldur úr gildi. Lög nr. 39/1918 voru ekki formlega felld úr gildi í heild. Sáttmálasjóður Háskóla Íslands hefur haldið áfram störfum. Hefur hann rekið kvikmyndahús til öflunar tekna allt frá árinu 1942. Þykir verða að líta svo á að upphafleg stofnskrá sjóðsins sé enn í gildi, enda var hún byggð á samningi milli Íslands og Danmerkur, sem hvorugur aðila hefur lýst yfir að niður sé fallinn að þessu leyti. Hefur og ekki verið sýnt fram á annað en að sjóðurinn hafi starfað að þeim markmiðum, sem honum voru sett í stofnskránni. Samkvæmt framansögðu var Sáttmálasjóður settur á fót með lögum, er byggðust á gagnkvæmum samningi Íslands og Danmerkur. Um hann hafa gilt sérstakar reglur að því er varðar stjórn, hlutverk, varðveislu fjár og ráðstöfun þess. Hann hefur sjálfstæðan fjárhag og reikningshald og ber sjálfur ábyrgð á skuldbindingum sínum. Hann nýtur ekki sérstakra framlaga úr ríkissjóði, enda er ekki unnt að líta svo á að hluti skemmtanaskatts, sem til hans rennur vegna rekstrar áfrýjanda, teljist til slíkra framlaga. Þykir að öllu athuguðu verða að telja stöðu sjóðsins með þeim hætti að hann sé sjálfseignarstofnun með sjálfstæðan fjárhag. Með vísan til þess er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að áfrýjandi teljist ekki ríkisstofnun og hafi gagnáfrýjandi því ekki verið í þjónustu ríkisins í skilningi laga nr. 38/1954. III. Svo sem fram er komið er óumdeilt í málinu að gagnáfrýjandi tók laun hjá aðaláfrýjanda, sem að ¾ hlutum voru miðuð við kjarasamning Starfsmannafélags ríkisstofnana og ríkisins, sem gilti frá 1. febrúar 1987, en var framlengdur með breytingum á árunum 1989, 1990, 1992, 1993 og 1995 og liggur hann frammi í málinu. Í þeim samningi eru ekki ákvæði um uppsagnarfrest. Gagnáfrýjandi var ekki ríkisstarfsmaður samkvæmt framansögðu. Viðmiðun kjara hans við ofangreindan kjarasamning getur ekki ein sér leitt til þess að hann njóti þeirra réttinda sem æviráðinn starfsmaður, er kveðið var á um í lögum nr. 38/1954. Til þess varð að koma sérstakt ákvæði í lögum eða samningum. Hefur ekki verið sýnt fram á að slíku sé hér til að dreifa. Verður að telja að um uppsagnarfrest gagnáfrýjanda hafi þær reglur átt við, sem gilda á almennum vinnumarkaði, sbr. 1. gr. laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Samkvæmt því verður ekki á það fallist að aðaláfrýjandi hafi brotið rétt á gagnáfrýjanda að þessu leyti. Kröfugerð gagnáfrýjanda á grundvelli ætlaðs brots á jafnræði er á því byggð að honum hafi verið mismunað sem ríkisstarfsmanni. Miðað við framangreinda úrlausn um það atriði þarfnast þessi málsástæða ekki frekari umfjöllunar. Miskabótakrafa gagnáfrýjanda er á því reist að uppsögn hans hafi falið í sér þungbærar ásakanir um tiltekin atriði. Á það verður fallist með héraðsdómi að ekki hafi verið sýnt fram á tengsl uppsagnarinnar við hin tilgreindu atriði. Er því ekki grundvöllur til að taka þessa kröfu hans til greina. Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Háskólabíó, á að vera sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Sigurbjörns Þorgrímssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun talsmanns hans, samtals 600.000 krónur. Ég er sammála I. og II. kafla atkvæðis annarra dómenda, þar á meðal því, að gagnáfrýjandi hafi ekki verið í þjónustu ríkisins í skilningi laga nr. 38/1954 í starfi sínu hjá aðaláfrýjanda, sem var í eign Sáttmálasjóðs. Þótt Sáttmálasjóður verði talinn sjálfseignarstofnun með sjálfstæðum fjárhag er á hinn bóginn á það að líta, að hann og aðaláfrýjandi hlutu að teljast í hópi stofnana og fyrirtækja Háskóla Íslands, meðal annars samkvæmt beinni skilgreiningu landslaga, sbr. 36. gr. laga nr. 60/1957, nr. 77/1979 og nr. 131/1990 um Háskóla Íslands. Sú skilgreining var í eðlilegu samræmi við ákvæði stofnskrár Sáttmálasjóðs og þá staðreynd, að starfsemi sjóðsins hin síðari ár virðist fyrst og fremst hafa verið á sviði 2. tl. 2. gr. stofnskrárinnar, er laut að háskólanum og kennurum hans öðru fremur. Þegar gagnáfrýjandi var ráðinn til fastra starfa hjá aðaláfrýjanda hafði fyrirtækið ekki markað þá stefnu að haga kjörum starfsmanna sinna almennt eftir því, sem tíðkaðist hjá öðrum kvikmyndahúsum, er það ætti í samkeppni við. Þegar sú tilhögun var sett í fyrirrúm var hinn munnlegi ráðningarsamningur gagnáfrýjanda ekki tekinn til endurskoðunar, heldur var það vísvitandi látið óraskað, að kjör hans vegna starfa, sem hann hafði áður gegnt, færu eftir kjarasamningi ríkisins og Starfsmannafélags ríkisstofnana, meðan viðbótarstörf voru felld undir kjarasamning Verslunarmanna-félags Reykjavíkur. Ætla verður, að tillit til áunninna starfsréttinda gagnáfrýjanda hafi þar ráðið um, og þá ekki aðeins þess, að hann væri viðurkenndur sjóðfélagi í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins með þeirri kvöð, sem því fylgdi fyrir aðaláfrýjanda, heldur einnig hins, að hann hafi mátt teljast í fastri stöðu með ótímabundinni ráðningu án uppsagnarfrests. Álykta verður, þegar hvorttveggja þetta er virt ásamt öðrum atvikum málsins, að gagnáfrýjandi hafi mátt við það miða, að hann nyti ótímabundinna ráðningarkjara með sama hætti og aðrir starfsmenn á vegum háskólans, er byggju við kjör samkvæmt fyrrgreindum kjarasamningi. Aðaláfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að þeir starfsmenn hafi verið ráðnir með uppsagnarfresti, og hann verður að bera hallann af því, að ráðningarsamningur við gagnáfrýjanda með ákvæðum í þá átt liggur ekki fyrir. Samkvæmt þessu ber að fallast á það með héraðsdómara, að gagnáfrýjandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna ólögmætrar uppsagnar. Ekki eru efni til að fjalla hér náið um bótahlið málsins, og á bótaákvörðun héraðsdómara eru ekki bersýnilegir meinbugir. Það er því niðurstaða mín, að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm að öllu leyti um efni málsins og dæma aðaláfrýjanda til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, er renni í ríkissjóð. Ég er sammála öðrum dómendum um gjafsóknarkostnað í málinu. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 21. f.m., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurbirni Þorgrímssyni, kt. 020731-3979, Hamraborg 22, Kópavogi, á hendur Háskólabíói, kt. 600169-1309, Hagatorgi, Reykjavík, með stefnu sem birt var 21. júní 1997. Dómkröfur stefnanda eru þær: Aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 6.638.100 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.240.300 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. Til þrautavara að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda aðra lægri fjárhæð að mati dómsins með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru þær: Aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins ásamt virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Málavextir frá sjónarhóli stefnanda Stefnandi hafi byrjað störf hjá stefnda sem húsvörður og við dyravörslu í október 1968. Starfið hafi í upphafi verið hlutastarf, sem stefnandi hafi sinnt með öðru starfi. Stefnandi hafi verið fastráðinn á kjörum ríkisstarfsmanna í fullt starf á árunum 1979 til 1980. Aldrei hafi verið gengið frá skriflegum ráðningarsamningi við hann en um kaup og kjör hafi farið eftir kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana við ríkið. Stefnandi hafi starfað hjá stefnda þar til honum hafi verið sagt upp störfum með bréfi dags. 24. maí 1995. Engar ástæður hafi verið tilgreindar í uppsögninni heldur einungis tekið fram að stefnanda væri sagt upp með lögbundnum þriggja mánaða fyrirvara og að samningsbundin laun yrðu greidd þar til stefnandi næði 65 ára aldri. Stefnandi hafi verið annar þeirra starfsmanna sem vorið 1994 hafi verið borinn þeim sökum að hafa verið valdur að peningahvarfi í Háskólabíói. Hinn starfsmaðurinn, sem þá hafi verið sölustjóri hjá stefnda, hafi verið kallaður til yfirheyrslu hjá rannsóknarlögreglunni. Rannsóknin hafi ekki leitt í ljós hver eða hverjir voru valdir að peningahvarfinu. Í kjölfarið hafi sölustjórinn verið sviptur lyklavöldum og forsvari fyrir verslun í fyrirtæki stefnda. Stefnandi telji sig ranglega hafa verið þjófkenndan fyrir aðild að peningahvarfinu og að uppsögn hans megi rekja til þess rógburðar. Ítrekað hafi verið reynt að leita samninga við Háskólabíó um rétt uppgjör launa til handa stefnanda. Allar tilraunir í þá átt hafi reynst árangurslausar og því sé málssókn þessi óhjákvæmileg. Málavextir frá sjónarhóli stefnda Stefndi telur nauðsynlegt að gera eftirfarandi athugasemdir við lýsingu stefnanda á málavöxtum. Í stefnu segi réttilega að stefnandi hafi á sínum tíma ráðist til starfa hjá stefnda í hlutastarfi. Það sé hins vegar ekki rétt að hann hafi verið fastráðinn á kjörum ríkisstarfsmanna í fullt starf á árunum 1979 til 1980. Hið rétta sé að stefnandi hafi sinnt starfi sínu sem hlutastarfi. Samhliða vinnu sinni hjá stefnda hafi hann ávallt sinnt öðrum störfum í mismunandi mæli. Hann hafi m.a. unnið á bílasölu um tíma auk þess að stunda sjómennsku af og til. Störf þau sem stefnandi hafi sinnt í þágu stefnda hafi lengst af svarað til u.þ.b. 70% af fullu starfi og fyrir þann hluta hafi hann fengið greidd laun sem hafi miðast við kjarasamning Starfsmannafélags ríkisstofnana. Á árinu 1987 hafi stefnandi hins vegar tekið að sér aukin störf í þágu stefnda við dyravörslu og eftirlit og hafi þar verið um að ræða störf sem hafi svarað til u.þ.b. 25% af fullu starfi. Á þessum tíma hafi án undantekninga verið farið að miða laun til nýrra starfsmanna stefnda við kjarasamninga Verslunarmannafélags Reykjavíkur og hafi stefnandi því fengið laun fyrir þessa viðbótarvinnu samkvæmt þeim kjarasamningi. Frá árinu 1987 hafi launagreiðslur til stefnanda fyrir þau störf í þágu stefnda því verið miðuð að 70 til 75% hluta við launatöflu í kjarasamningi Starfsmannafélags ríkis­stofnana og að allt að 25 % hluta við launatöflu kjarasamninga Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Með sama hætti hafi hann greitt félagsgjöld til beggja félaganna og iðgjöld bæði til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og Lífeyrissjóðs verslunarmanna. Stefndi mótmæli eins og áður sagði þeirri lýsingu að stefnandi hafi verið fast­ráðinn eða hann hafi verið í fullu starfi hjá stefnda á umræddu tímabili. Störf stefnanda í þágu stefnda hafi verið við dyravörslu og eftirlitsstörf með húsnæði Háskólabíós. Vegna eðlis þeirrar starfsemi sem rekin sé í húsnæðinu hafi stefnandi sinnt störfum sínum síðdegis og fram á kvöld þá daga sem hann hafi verið við störf og hafi laun fyrir dagvinnu verið miðuð við tíma fram til kl. 23.00 á kvöldin, en eftirvinna greidd fyrir unna tíma þar umfram. Meðal stjórnanda Háskólabíós hafi lengi ríkt óánægja með störf stefnanda. Þar hafi komið að ákveðið hafi verið af hálfu stefnda í maímánuði 1995 að segja stefnanda upp starfi sínu. Hvarf peninga sem átt hafi sér stað árið 1994 hafi ekkert haft með uppsögnina að gera eins og fram sé haldið í stefnu. Ákvörðun stefnda hafi verið tilkynnt í símskeyti til stefnanda hinn 24. maí 1995 og síðan verið fylgt eftir með bréfi til stefnanda þann sama dag. Þar komi m.a. fram að stefnandi fengi greidd full laun í þrjá mánuði. Stefnandi hafi átt að baki langan starfsaldur hjá stefnda og hafi stjórn stefnda ákveðið að greiða stefnanda laun þar til hann næði 65 ára aldri og gæti þar með hafið töku eftirlauna. Þessi "launagreiðsla" umfram skyldu hafi stafað af því að af hálfu stjórnarinnar hafi verið litið svo á að rétt væri að taka tillit til aldurs stefnanda og takmarkaðra möguleika hans á að fá vinnu í stað þeirrar sem hann hafði misst hjá stefnda. Stefnandi muni þó í einhverju mæli hafa gengið til nýrra starfa eftir uppsögnina og sé skorað á stefnanda að upplýsa um það og leggja fram gögn í því sambandi. Skýrslugjöf vitnis Vitnið Friðbert Pálsson framkvæmdastjóri stefnda Háskólabíós gaf skýrslu fyrir dómi, en ekki þykir ástæða til að rekja hana hér. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því að uppsögn hans hafi verið ólögmæt. Stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi 1. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins meðan hann gegndi starfi sínu hjá Háskólabíói og þegar honum barst uppsögnin. Háskólabíó sé í þjóðskrá skráð sem ríkisfyrirtæki/stofnun og hafi verið á B-hluta fjárlaga um árabil. Stefnandi hafi verið ráðinn á kjörum ríkisstarfsmanns án uppsagnarheimildar. Starf stefnanda hafi ekki verið lagt niður, hvorki sá hluti sem varði húsvörslu né dyravarsla í dyramóttöku kvikmyndahússins. Stefnanda hafi fyrst borist uppsögnin með óstaðfestu skeyti þar sem fram hafi komið vélritað nafn Friðberts Pálssonar, fram­kvæmdastjóra Háskólabíós. Friðbert hafi verið á kvikmyndahátíð erlendis er skeytið var sent 25. maí 1995 og hafi hann neitað að hafa sent það. Samkvæmt upplýsingum varðstjóra á ritsíma Landssímans hafi skeytið verið sent frá skrifstofu Háskólabíós umræddan dag. Í skeytinu hafi skilmálar uppsagnarinnar verið tilgreindir. Uppsagnar­skilmálar hafi verið þeir að stefnanda hafi verið sagt upp með 3ja mánaða fyrirvara frá 1. júní 1995 og tilgreint að greidd yrðu full laun á uppsagnartíma í 3 mánuði. Eftir það skyldi hann hljóta samningsbundin laun í 11 mánuði eða þar til stefnandi yrði 65 ára. Stefnanda hafi síðan borist uppsagnarbréf nokkrum dögum síðar, dags. 24. maí 1995, með sömu skilmálum og í tilvísuðu skeyti. Uppsagnarbréfið hafi ekki verið undirritað af Friðberti Pálssyni, en stafirnir S. Hj. settir undir bréfið og tilgreint að það væri ritað fyrir hönd Friðberts Pálssonar. Í 11. gr. laga nr. 38/1954 komi fram að ríkisstarfsmanni sem eigi að víkja úr stöðu skuli veittur kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun um frávikningu hans sé tekin. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um frávikningu sína þrátt fyrir lögbundinn rétt þar um. Stefnandi telji uppsögn sína ekki eiga neina stoð í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins skv. lögum nr. 38/1954 og kjarasamningum ríkisstarfsmanna sem séu þau ráðningarkjör sem hann hafi haft. Almenna reglan sé sú að ríkisstarfsmaður, sem hlotið hafi ráðningu í stöðu án þess að samið hafi verið um uppsagnarrétt, megi gera ráð fyrir því að fá að halda stöðu sinni þar til eitthvert þeirra tilvika sem greinir í 4. gr. laga nr. 38/1954 kemur til, sbr. og gagnályktun frá 3. gr. laga nr. 97/1974 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana. Ríkisstarfsmaður hafi það sem nefnt hafi verið æviráðning. Í 4. gr. segi m.a. að ríkisstarfsmaður skuli gegna stöðu sinni þar til hann brýtur af sér í starfinu svo að honum beri að víkja úr því, eða hann fær lausn samkvæmt eigin beiðni eða hann hefur náð hámarksaldri 70 ár eða hann flyst í aðra stöðu hjá ríkinu, eða staða hans er lögð niður. Þar sem engin þau tilvik sem greind eru í 4. gr. starfsmannalaga eigi við í þessu tilviki eigi uppsögn stefnanda sér enga stoð í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38/1954 og gildandi kjarasamningi. Því hafi verið um ólögmæta uppsögn að ræða. Þar sem uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt sé gerð krafa um greiðslu launa til 70 ára aldurs. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður er hann gegndi störfum hjá Háskólabíói byggi stefnandi á því að ráðningarkjör stefnanda hafi farið að kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana (SFR) sem ekki geri ráð fyrri að unnt sé að segja starfsmanni upp og uppsagnarfresti nema hann sé sérstaklega tilgreindur í skriflegum samningi, sbr. einnig 3. gr. laga nr. 97/1974. Eins og komið hafi fram, hafi stefnanda verið sagt upp frá og með 1. júní 1995 með "lögboðnum þriggja mánaða fyrirvara". Honum hafi verið tjáð í uppsagnarbréfi að eftir að uppsagnarfresti lyki yrðu honum greidd "samningsbundin laun" þar til hann hafi náð 65 ára aldri. Þessi orð verði ekki skýrð á annan hátt, en að Háskólabíó hafi talið sig skuldbundið til að greiða stefn­anda laun í samræmi við lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 4. gr. þeirra laga. Uppsagnarbréfið kveði á um laun á uppsagnarfresti til þriggja mán­aða og að auki laun til 65 ára aldurs. Aldrei hafi verið gerður skriflegur ráðningar­samningur við stefnanda og geti Háskólabíó þar af leiðandi ekki borið fyrir sig þriggja mánaða uppsagnarfrest. Af þessu leiði að um stefnanda gildi einungis lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningur ríkisstarfsmanna. Samkvæmt grein 13.2 í umræddum kjarasamningi sé óheimilt að gera samninga sem feli í sér skerðingu á lögbundnum og umsömdum réttindum. Uppsögn stefnanda sé eins og áður segi ólögmæt og eigi stefnandi því rétt til greiðslu launa til 70 ára aldurs. Þá byggi stefnandi á því að óheimilt sé út frá jafnræðisreglu stjórnarfarsréttar sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að mismuna ríkisstarfsmönnum eða starfsmönnum stofnana á vegum ríkisins með mismunandi uppsagnarrétti eftir því hvort um kjör þeirra fer að kjarasamningum ríkisins eða kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Stefnandi byggi kröfu sína um miskabætur á því að með brottvikningu sinni felist þungbærar ásakanir í sinn garð um aðild eða ábyrgð hans á hvarfi peninga frá Háskólabíói. Málið hafi ekki verið upplýst, en stefnandi hafi árum saman flutt peninga úr bíóinu yfir í peningamóttöku Landsbankans án nokkurra áfalla. Stefnandi hafi þurft að þola dylgjur um að hann ætti þátt í hvarfi peninganna. Stefnandi telji mannorð sitt hafa beðið hnekki vegna rannsóknar út af peningahvarfinu og vegna uppsagnarinnar sem án efa hafi átt rætur að rekja til rógburðar sem hann hafi mátt þola. Þá sé í uppsagnarbréfi eða skeyti hvergi minnst á forsendur uppsagnarinnar þrátt fyrir skýr ákvæði þar að lútandi í 7. gr. til 13. gr. laga nr. 38/1954. Þyki því ljóst að stefnanda hafi verið sagt upp án nokkurra skýringa á grundvelli slúðurs sem stefnanda hafi aldrei gefist kostur á að svara. Þá byggi stefnandi á því að uppsögnin sé almennt séð meiðandi fyrir hann og krefst stefnandi miskabóta vegna þeirrar ærumeiðingar sem hann hafi mátt þola auk miskabóta fyrir röskun á stöðu og högum. Sundurliðun aðalkröfu: Útreikningur á aðalkröfu sé byggður á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, dags. 19. júlí 1996. Varakrafa stefnanda sé byggð á breyttum útreikningi á aðalkröfu. Byggt sé á lægri fjárhæð fyrir höfuðstólsverðmæti tapaðrar yfirvinnu en þeirri sem fram komi í framangreindum útreikningi. Stefnufjárhæð varakröfu sé eftirfarandi: Sundurliðun varakröfu: Þrautavarakrafa Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda aðra lægri fjárhæð að mati dómsins með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Krafa um greiðslu launa sé byggð á lögum nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og lögum nr. 97/1974 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana. Þá sé einnig byggt á kjarasamningi starfsmannafélags ríkisstofnana og fjármálaráðherra 1. apríl 1995-31. desember 1996. Krafa um miskabætur sé byggð á skaðabótalögunum nr. 50/1993, einkum 26. gr. sbr. 16. gr. Krafa um málskostnað sé byggð á 129. gr. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé byggð á lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi krefjist sýknu á þeim grundvelli að lög nr. 38/1954 hafi ekki átt við um réttarstöðu stefnanda þar sem hann hafi ekki verið "í þjónustu ríkisins" í skilningi 1. gr. laganna. Um réttarstöðu hans hafi því ekki farið eftir þeim sérstöku reglum sem þar hafi verið. Á því sé byggt af hálfu stefnda að Háskólabíó sé hvorki fyrirtæki né stofnun í eigu ríkisins og starfsmenn þess séu því ekki "í þjónustu ríkisins". Stefnandi hafi því ekki, meðan hann starfaði hjá stefnda, verið "ríkisstarfsmaður" í skilningi laga nr. 38/1954 eða þau lög gilt um störf hans. Háskólabíó sé í eigu Sáttmálasjóðs Háskólans. Til sjóðsins hafi verið stofnað samkvæmt 14. gr. dansk-íslensku sambandslaganna frá 1918, þ.e. lögum nr. 39/1918, en þar hafi verið mælt fyrir um að ríkissjóður Dana legði fram ákveðna fjárhæð til stofnunar tveggja sjóða í því skyni að efla andlegt samband milli Danmerkur og Íslands, styðja íslenskar vísindarannsóknir og aðra vísindastarfsemi og styrkja íslenska náms­menn. Þá segi orðrétt í 14. gr. laganna: "...Annar þessara sjóða er lagður til háskólans í Reykjavík, en hinn til háskólans í Kaupmannahöfn. Nánari fyrirmæli um stjórn og starfsemi sjóðanna setur konungur eftir tillögu stjórnar hvors lands, að fengnu áliti háskóla þess." Þessi fyrirmæli hafi verið sett með Stofnskrá fyrir Sáttmálasjóð sem staðfest hafi verið og birt með auglýsingu dóms- og kirkjumálaráðuneytis nr. 11/1919 dags. 29. júní 1919. Sáttmálasjóður Háskólans sé sjálfseignarstofnun. Sjóðurinn einn beri ábyrgð á skuldbindingum sínum og sé algerlega óháður íhlutunarvaldi annarra, þ.á.m. hins opinbera, að öðru leyti en leiða kunni af ákvæðum laga nr. 19/1988 um sjóði og stofnanir sem starfi samkvæmt staðfestri skipulagsskrá. Sáttmálasjóður sé því hvorki eign ríkisins né heyri hann til almennra eigna Háskóla Íslands, en samkvæmt 3. gr. stofn­skrárinnar fari háskólaráð með stjórn sjóðsins. Háskólabíó sé í eigu Sáttmálasjóðs og sé Háskóli Íslands þar sjálfur leigutaki ásamt Landsbanka Íslands, Sinfóníu­hljóm­sveit Íslands og öðrum aðilum. Eins og fram hafi komið í stefnu hafi Háskólabíós um tíma verið getið í B-hluta fjárlaga, enda þótt ríkið hafi aldrei lagt því til fé eða tekið ábyrgð á fjárskuldbindingum þess. Þessi aðstaða hafi ekki samræmst raunverulegri stöðu stefnda, sbr. það sem hér að framan greinir, og hafi orðið tilefni til þess að þáverandi stjórnarformaður stefnda hafi með bréfi dags. 17. maí 1994 farið þess á leit við fjármálaráðuneytið að bíósins yrði ekki getið í fjárlögum næsta árs þar á eftir. Að lokinni athugun ráðuneytisins og að fenginni tillögu ríkisreikningsnefndar, sem fjallað hafi um málið, hafi verið ákveðið að bæta úr þeirri villandi mynd sem fjárlög hafi gefið um stöðu stefnda. Síðan hafi ekki verið getið um bíóið á fjárlögum. Samkvæmt því sem að framan greinir geti stefnandi ekki notið réttinda sem opinber starfsmaður í skilningi 1. gr. laga nr. 38/1954, enda verði ekki talið að hann hafi við störf sín í þágu stefnda verið skipaður, settur eða ráðinn "í þjónustu ríkisins" eins og áskilið sé í ákvæðinu. Þá komi það einnig til að stefnandi verði ekki talinn hafa verið í aðalstarfi hjá stefnda heldur í hlutastarfi og hann hafi þegið laun sem miðuð hafi verið annars vegar við kjarasamning Starfsmannafélags ríkisins og hins vegar við kjarasamning Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Það eitt sé nægjanleg staðfesting á því að stefnandi hafi ekki haft réttarstöðu ríkisstarfsmanns. Vegna tilvísana stefnanda til einstakra ákvæða í lögum nr. 38/1954 ítreki stefndi að hann telji þau lög ekki hafa átt við um stefnanda og því hafi um uppsögn hans farið eftir almennum reglum á íslenskum vinnumarkaði. En komist dómstóll að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954, sé því haldið fram af hálfu stefnda, að þó svo að ekki hafi verið gerður við stefnanda skriflegur ráðningarsamningur, þá hafi ráðningarkjör hans engu að síður verið með þeim hætti að stefnda hafi verið heimilt að segja honum upp með þriggja mánaða fyrirvara. Það ráðningarform hafi verið ríkjandi hjá hinu opinbera á starfstíma stefnanda og um sambæri­leg störf, sbr. bókun með kjarasamningi BSRB og BHM 1989. Stefndi telji að þó svo að stefnandi teldist ríkisstarfsmaður hafi ákvæði 11. gr. laga nr. 38/1954 ekki átt við í tilviki hans vegna ráðningarkjara hans. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að um ráðningarkjör hans hafi farið að kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana. Því sé haldið fram að sá kjarasamningur geri ekki ráð fyrir því að unnt sé að segja starfsmanni upp eða að starfsmaður njóti uppsagnarfrests nema sá frestur sé sérstaklega tilgreindur í skriflegum samningi. Einnig sé vísað til 3. gr. laga nr. 97/1994 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisins í því sambandi. Af þessu leiði að um stefnanda gildi einungis lög nr. 38/1954 og kjarasamningur ríkisstarfsmanna. Það liggi fyrir að stefnandi hafi ekki eingöngu tekið laun samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Starfsmannafélags ríkisstofnana heldur einnig samkvæmt kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Aðalatriðið sé þó, vegna þessarar málsástæðu stefnanda, að í umræddum kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana sé ekki mælt fyrir um uppsagnarfresti eða minnst á uppsagnir yfirleitt. Stefndi mótmælir því að unnt sé að draga þá ályktun sem stefnandi byggi á að þeim sem taki laun sem miðist þó aðeins að hluta við kjarasamning Starfsmannafélags ríkisstofnana, verði ekki sagt upp nema sérstaklega hafi verið samið um uppsagnarfrest í skriflegum ráðningarsamningi, m.ö.o að þeir njóti starfa sinna ævilangt. Stefndi byggi á því að hvorki umræddur kjarasamningur né lög nr. 38/1954 hafi leitt til þeirrar réttarstöðu stefnanda sem haldið sé fram í stefnu. Þess í stað gildi um starf stefnanda að þessu leyti til lög nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla. Í 3. mgr. 1. gr. laganna sé kveðið á um þriggja mánaða uppsagnarfrest eftir fimm ára samfellda ráðningu hjá sama atvinnurekanda og sé það lengsti frestur sem lögin geri ráð fyrir. Verði því heldur ekki litið svo á að með uppsögn stefnanda hafi verið brotið gegn grein 13.2 í kjarasamningi Starfsmannafélags ríkisstofnana enda lögbundin réttindi hans ekki skert með neinum hætti heldur þvert á móti hafi umfram lagskyldu verið tekið ríkt tillit til stöðu stefnanda og aldurs hans. Þannig hafi verið horft til þess hversu lengi hann hafði starfað fyrir bíóið jafnframt því hversu erfitt honum gæti reynst að afla sér atvinnu í stað þeirrar sem hann hafi haft hjá stefnda og þá til þeirrar staðreyndar að eftirlaunaaldur hafi verið skammt undan. Í uppsagnarbréfi til stefnanda hafi verið tekið fram að honum væri sagt upp starfi "með lögboðnum 3ja mánaða fyrirvara". Jafnframt að honum yrðu greidd full laun næstu 3 mánuði. Eftir það yrðu honum greidd "samningsbundin laun án yfirvinnu og álagsgreiðslna" þar til hann næði 65 ára aldri. Stefnandi haldi því fram í stefnu að tilvitnuð orð uppsagnarbréfsins verði ekki skýrð á annan hátt en að Háskólabíó hafi talið sig skuldbundið til að greiða stefnanda laun í samræmi við lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sbr. 4. gr. þeirra laga. Þessu sé alfarið mótmælt af hálfu stefnda. Hinn lögboðni uppsagnarfrestur sem vísað sé til í bréfinu eigi sér stoð í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 19/1979 en þar segi, eins og áður hafi komið fram, að eftir fimm ára samfellda ráðningu hjá sama atvinnurekanda beri verkafólki þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Þar sem ljóst sé að stefnandi njóti ekki réttinda samkvæmt lögum nr. 38/1954 telji stefndi að lög nr. 19/1979 eigi við um réttarstöðu hans. En jafnvel þótt svo væri ekki þá sé á því byggt að þriggja mánaða uppsagnarfrestur sé sanngjarn eftir atvikum máls og að virtum þeim launagreiðslum sem stefnandi hafi fengið til 65 ára aldurs. Þá sé þess að geta að með hugtakinu "samningsbundin laun" hafi verið átt við, eins og reyndar hafi verið augljóslega ráðið af samhenginu, að á þessu tímabili, þ.e. til 65 ára aldurs, fengi stefnandi einungis greiðslur í samræmi við grunntaxta en ekki fyrir yfirvinnu, vaktaálag eða annars konar aukagreiðslur. Fyrirsvarsmönnum stefnda hafi þótt nauðsynlegt að taka þetta fram sérstaklega þar sem eðli starfa stefnanda og opnunartími bíósins gerðu það að verkum að töluverður hluti launa hans hafi verið tilkomin vegna slíkra greiðslna. Þá byggi stefnandi á því að í stefnu sé óheimilt, séð út frá jafnræðisreglu stjórnarfarsréttar, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að mismuna ríkisstarfsmönnum eða starfsmönnum stofnana á vegum ríkisins með mismunandi uppsagnarrétti eftir því hvort um kjör þeirra fer að kjarasamningum ríkisins eða kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Hér verði enn að ítreka að stefnandi hafi ekki verið starfsmaður stofnunar á vegum ríkisins heldur sjálfstæðrar sjálfseignarstofnunar. Þá verði einnig að gæta þess að jafnræðisregla 11. gr. stjórnsýslulaga miðist við að gætt sé samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Sé raunin sú að lög eða samningar leiði til mismunandi niðurstöðu um réttarstöðu einstaklinga verði því ekki breytt með tilvísun til jafnræðisreglu stjórnarfarsréttar. Stefndi telji þessa málsástæðu stefnanda einnig vanreifaða. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á bótum vegna ólögmætrar uppsagnar úr starfi þá mótmæli stefndi fjárhæð og útreikningi bótakröfunnar. Þar sé t.d. ekki tekið tillit til skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Þá geti stefndi ekki fallist á að vaktaálag eða hugsanleg og óviss yfirvinna geti verið grundvöllur bóta. Auk þess sem útreikningurinn miðist við meiri yfirvinnu en stefnandi hafi að jafnaði unnið fyrir stefnda. Þá telji stefndi ekki rétt að leggja starfsaldur til sjötugs til grundvallar útreikningum heldur verði ekki gengið lengra en að miða við meðalaldur ríkisstarfsmanna. Stefnandi geri kröfu um bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi og reikni þá kröfu bæði af vaktaálagi og yfirvinnugreiðslum þó svo að laun fyrir slíka vinnu hafi hvorki við uppsögn stefnanda verið grundvöllur iðgjalda né lífeyrisgreiðslna frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Jafnframt beri að draga eftirlaun þau er stefnandi njóti frá bótagreiðslunni. Stefndi hafni því alfarið sem í stefnu sé sett fram til stuðnings miskabótakröfu stefnanda. Þau atvik sem vísað sé til hafi ekkert með það að gera að stefnanda hafi verið sagt upp störfum í bíóinu. Að auki séu þau með öllu ósönnuð og ekki studd neinum gögnum. Þá virðist stefnandi ekki ætla að gera frekari tilraunir til að skjóta stoðum undir staðhæfingar sínar þar sem ekki sé óskað eftir því að leidd verði fram vitni sem staðfest geti þær. Verði að einhverju leyti fallist á þennan kröfulið sé honum mótmælt sem of háum. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta í kröfugerð mótmælt. Niðurstöður Aðila greinir á um það hvort Háskólabíó sé ríkisfyrirtæki, hvort stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi laga nr. 38/1954 og hvort uppsögn hans hafi verið lögmæt. Háskólabíó var skráð hjá þjóðskrá sem ríkisfyrirtæki/stofnun þegar stefnanda var sagt upp störfum. Þá hefur Háskólabíó verið á B-hluta fjárlaga um árabil. Friðbert Pálsson, framkvæmdarstjóri stefnda, bar fyrir dómi að Háskólabíó hafi aldrei fengið neina fyrirgreiðslu hjá ríkinu. Hafi orðið halli á rekstri bíósins hafi það sjálft borið hann og eins ef tekjur hafi verið umfram gjöld hafi þær runnið til bíósins en ekki í ríkissjóð. Háskólabíó hafi verið tekið út af fjárlögum og sé ekki lengur skráð sem ríkisfyrirtæki/stofnun í þjóðskrá. Háskólabíó er eign Sáttmálasjóðs Háskóla Íslands og þar sem sá sjóður fellur undir eftirlit dómsmálaráðuneytisins, sætir bíóið endurskoðun af hálfu Ríkisendurskoðunar. Þegar framanritað er virt þykir stefndi hafa sýnt fram á að Háskólabíó sé ekki ríkisstofnun enda þótt bíóið hafi um árabil verið skráð sem ríkisfyrirtæki/stofnun og verið á B-hluta fjárlaga. Umdeilt er hvort stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður í skilningi 1. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, meðan hann gegndi starfi sínu hjá stefnda og þegar uppsögnin barst honum. Til þess að starfsmaðurinn teljist ríkisstarfsmaður í skilningi áðurnefndra laga þarf hann að vera skipaður, settur eða ráðinn í þjónustu ríkisins með föstum launum, meðan hann gegnir starfanum, enda verði starf hans talið aðalstarf. Það kemur fram í málinu að stefnandi var ekki ráðinn hjá stefnda með ráðningar­samningi. Stefnandi fékk hins vegar laun skv. kjarasamningi Starfsmanna­félags ríkisstofnana við ríkið, fyrst eingöngu en síðar, er hann var ráðinn til aukinna starfa á árinu 1987, fékk hann greiðslur fyrir þau störf skv. samningi Verslunarmanna­félags Reykjavíkur. Í 1. gr. laga nr. 38/1954 er það líka skilyrði að starfsmaður sé í vinnu á föstum launum meðan hann gegnir starfanum enda verði starf hans talið aðalstarf. Stefnandi vann við dyravörslu og því var vinnutími hans háður opnunartíma bíósins. Af því leiðir að vinna stefnanda var síðdegis og fram á kvöld, en í 7-8 klukkustundir á dag eftir atvikum. Þegar yfirlit yfir vinnu stefnanda eru skoðuð kemur fram hvaða greiðslur hann fær fyrir vinnu sína í þágu stefnda. Þótt vinnutíminn hafi verið síðdegis og fram á kvöld er ekki hægt að telja það jafngilda því að stefnandi hafi haft starfið að aukastarfi. Því hefur ekki verið mótmælt af stefnanda að hann hafi unnið aðra vinnu með vinnu sinni hjá stefnanda fyrstu árin sem hann starfaði þar. Hins vegar þykir stefnandi hafa sýnt fram, á það m.a. með lífeyrissjóðsyfirlitum sínum, að starf hans í þágu stefnda hin síðari ár hafi verið hans aðalstarf. Frá árinu 1987 tók stefnandi 70-75% launa sinna samkvæmt kjarasamningum opinberra starfsmanna, hin 25% tók hann samkvæmt kjarasamningum Versl­unarmannafélags Reykjavíkur. Saman mynduðu þessar launagreiðslur eina heild fyrir starf sem var aðalstarf stefnanda. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 38/1954 verður starfsmaður að vera á föstum launum á meðan hann gegnir starfanum. Með föstum launum er átt við laun sem ákveðin eru með kjarasamningum samkvæmt lögum nr. 94/1986. Stefnandi byggði launakjör sín ekki á kjarasamningum á grundvelli laga nr. 80/1938. Hins vegar fékk stefnandi laun sín greidd eftir á en ekki fyrirfram svo sem 20. gr. laga nr. 38/1954 gerir ráð fyrir. Enda þótt stefndi, Háskólabíó, sé ekki ríkisstofnun hefur stefnandi sannanlega tekið hluta launa sinna samkvæmt kjarasamningum ríkisstarfsmanna. Stefnandi fékk launagreiðslur eftir uppsögnina í 3 mánuði, en síðan samningsbundin laun án yfirvinnu og álagsgreiðslna til 65 ára aldurs með vísan til 3. mgr. 1. gr. laga nr. 19/1979. Í 1. gr. laga nr. 38/1954 er það eitt af skilyrðunum sem sett eru til þess að lögin taki til manna að þeir hafi verið skipaðir, settir eða ráðnir í þjónustu ríkisins. Ekki er það skilyrði að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur. Með hliðsjón af því sem hér að framan greinir þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að hann hafi verið í þjónustu ríkisins, svo sem 1. gr. laga nr. 38/1954 gerir ráð fyrir sem skilyrði fyrir að lögin taki til manna. Stefnda, Háskólabíói var hins vegar í lófa lagið að gera ráðningarsamning við stefnanda þegar algengara varð að gera slíka samninga. Framkvæmdarstjóri stefnda hefur upplýst að það hafi í auknum mæli verið gert innan stofnunarinnar frá því hann tók við framkvæmdarstjórastarfi hjá stefnda. Það hafi verið talið eðlilegra að starfsmenn tækju laun eftir samningum hjá VR eins og starfsmenn hjá samkeppnisaðilum. Í dag væri einungis einn starfsmaður hjá stefnda sem tæki laun skv. samningum opinberra starfsmanna. Ekki kom fram hvort stefndi hafi gert ráðningarsamning við þann starfsmann. Að framan hefur verið rakið að stefndi sé ekki ríkisstofnun og ekki verður talið að stefnandi uppfylli öll skilyrði þess að geta talist heyra undir ákvæði laga nr. 38/1954 svo sem rakið hefur verið. Stefnandi telst því ekki hafa verið ríkisstarfsmaður, hvorki í víðtækasta né þrengsta skilningi þess orðs. Það er hins vegar óumdeilt að stefnandi tók laun skv. kjarasamningum opinberra stafsmanna, þó ekki verði með hliðsjón af því sem hér að framan er rakið talið að hann njóti réttinda sem slíkur. Hins vegar þykir stefndi verða að bera hallann af hinni óvissu stöðu sem stefnandi var í sem starfsmaður hans. Stefnandi gegndi starfi hjá stefnda hátt í þrjátíu ár án þess að hirt væri um að gera við hann ráðningarsamning sem framkvæmdarstjóri stefnda hefur lýst yfir að hafi þó tíðkast í auknum mæli allt frá því hann tók við starfi framkvæmdarstjóra hjá stefnda fyrir 20 árum. Stefnandi var komin hátt á sjötugsaldur þegar honum var sagt upp störfum og hann var ekki heill heilsu. Eftir að hann hætti störfum vann hann um tíma hjá Myllunni Brauð hf., en varð að hætta störfum þar vegna heilsubrests um síðustu áramót. Vegna bágra kjara stefnanda og heilsuleysis hefur hann notið félagslegrar aðstoðar og verið á atvinnuleysisbótum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnanda hafi verið greidd laun umfram skyldu, m.a. vegna framangreinds. Stefnda, Háskólabíói var í lófa lagið að kveða á um skýrari stöðu stefnanda, m.a. með því að gera við hann ráðningarsamning eins og hann gerði við flestalla aðra starfsmenn sína. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að hann hafi haft ótímabundna ráðningu hjá stefnda. Það liggur fyrir að ekki var gerður ráðningarsamningur við stefnanda þegar hann réðst til starfa hjá stefnda. Af hálfu stefnda hefur hins vegar ekki verið gefin skýring á því, hvers vegna ekki var gerður ráðningarsamningur við stefnanda síðar, t.d. þegar hann gekk til aukinna starfa fyrir stefnda á árinu 1987 og tók laun vegna þeirra starfa eftir VR-samningum. Þegar framanritað er virt þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að stefnandi hafi haft tímabundna ráðningu með þeim lögfylgjum sem því fylgja. Með vísan til þess sem hér að framan er rakið verður litið svo á að stefnandi hafi haft ótímabundna ráðningu hjá stefnda án uppsagnarfrests. Þar sem stefnanda var sagt upp án sakar ber stefnda að greiða honum bætur sem þykja hæfilega ákveðnar að fjárhæð 2.000.000 kr. með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefnandi krefst miskabóta. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að uppsögn hans megi rekja til peningahvarfs árið áður, sem enn sé ekki upplýst. Stefnandi annaðist peningaflutninga ásamt öðrum starfsmanni um árabil. Hann hafi verið annar þeirra sem borinn hafi verið sökum vegna þessa og mátt þola rógburð af þeim sökum. Hann hafi m.a. verið kvaddur til yfirheyrslu hjá lögreglu. Stefnandi telur að mannorð sitt hafi beðið hnekki vegna þessa og vegna uppsagnarinnar sem hann hafi mátt þola. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að uppsögnin tengist ekki með neinum hætti hinu óupplýsta peningahvarfi. Forsvarsmaður stefnda greindi frá því að vaxandi óánægju hafi gætt með störf stefnanda án þess að skýra það frekar. Sú óánægja hafi leitt til uppsagnar stefnda. Þess utan verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en að störf stefnanda í þágu stefnda hafi verið farsæl í þau tæp þrjátíu ár sem hann starfaði þar. Það getur hvorki talist óeðlilegt eða meiðandi fyrir starfsmann sem annast hefur peningaflutninga að hann sé kallaður til yfirheyrslu hjá lögreglu þegar peningasending hverfur. Að öðru leyti hefur stefnandi ekki greint frá því í hverju mannorð hans hafi beðið hnekki. Af framburði framkvæmdarstjóra stefnda mátti ráða að stefnandi hafi sætt einhverjum umvöndunum vegna starfs síns áður en til uppsagnarinnar kom. Því hefur ekki verið mótmælt af stefnanda. Stefnandi þykir því ekki hafa sýnt fram á að hann hafi ekki fengið neinar skýringar á uppsögninni. Með hliðsjón af því sem hér að framan greinir þykir stefnandi hvorki hafa sýnt fram á tengsl uppsagnarinnar við peningahvarfið, né að uppsögnin hafi verið ærumeiðandi fyrir hann og er stefndi sýknaður af kröfu stefnanda um miskabætur. Hvor aðili um sig skal bera sinn kostnað af málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 446.110 kr. greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns stefnanda, Atla Gíslasonar, hrl., 423.300 kr. og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Halla Bachmann Ólafsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefnda, Háskólabíó, greiði stefnanda, Sigurbirni Þorgrímssyni 2.000.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. júní 1997 til greiðsludags. Hvor aðili um sig skal bera sinn kostnað af málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, 446.110 kr., greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns stefnanda, Atla Gíslasonar, hrl., 423.300 kr. og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.
Mál nr. 289/2010
Sjómaður Vinnuslys Líkamstjón Slysatrygging
Sjómaðurinn SA, sem var á leið til hafnar, sofnaði á leiðinni og vaknaði við það að bát hans steytti á fjörugrjóti og hlaut hann af því líkamstjón. SA var synjað um bætur úr slysatryggingu almannatrygginga á grundvelli þess að tjón hans hefði ekki orðið við slys í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2004. Höfðaði SA mál þetta til ógildingar á ákvörðun SÍ, um að synja honum um bætur, og úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga, sem hafði staðfest niðurstöðu SÍ. Í dómi Hæstaréttar er vísað til lögskýringargagna ákvæðis 27. gr. laga nr. 100/2007 um skilgreiningu þess á hugtakinu slys þar sem fram kæmi að hún væri í samræmi við þá skilgreiningu sem notuð væri í vátryggingarrétti. Þá segir í dómi Hæstaréttar að fallist yrði á með SA að líkamstjón hans hefði hlotist af skyndilegum utanaðkomandi atburði í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007 og yrði því krafa hans tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum sem lögð voru fyrir Hæstarétt nemur verðmæti hagsmuna áfrýjanda hærri fjárhæð en getur í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Bátur áfrýjanda, Begga GK-717, strandaði í Vækilvík skammt frá Skagaströnd 23. júlí 2007. Áfrýjandi hafði verið við veiðar á Hofsstaðargrunni og hugðist sigla til Skagastrandar til að taka olíu áður en hann héldi út á meira dýpi. Hann setti sjálfstýringu á og stefnuna á Spákonufellshöfða. Áfrýjandi sofnaði á leiðinni og vaknaði þegar báturinn á 11 hnúta hraða skall á fjörugrjóti um klukkan sjö um morguninn. Áfrýjandi hlaut áverka í hálsi og baki og tognun á vinstri úlnlið sem leiddi að hans sögn til þess að hann var óvinnufær í fjóra mánuði. Áfrýjandi sótti um bætur samkvæmt slysatryggingu almannatrygginga til stefnda 1. ágúst 2007. Stefndi hafnaði erindi áfrýjanda 30. ágúst 2007 þar sem tjón hans hefði ekki orðið við slys í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Úrskurðarnefnd almannatrygginga staðfesti niðurstöðuna 20. febrúar 2008 með rökstuðningi af sama toga. Deila málsaðila lýtur að því hvort tjón áfrýjanda hafi orðið við slys í merkingu 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007. Þar segir að með slysi sé átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem valdi meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án vilja hans. Áfrýjandi byggir kröfu sína á því að þegar bátur hans skall á fjörugrjótinu og stöðvaðist í einu vetfangi hafi orðið slys í merkingu lagaákvæðisins. Áfrýjandi vísar því á bug að hann hafi slasast við það að sofna enda hafi slysið ekki falist í svefni hans heldur með skyndilegum utanaðkomandi atburði þegar báturinn skall á fjörugrjóti. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að líkamstjón áfrýjanda verði rakið til þess að hann sofnaði og gætti ekki að stefnu bátsins er hann bar af leið með þeim afleiðingum að hann rak upp í fjöru. Stefndi byggir á því að um sé að ræða einn atburð sem hófst þegar áfrýjandi sofnaði við stýrið og lauk þegar hann varð fyrir líkamstjóni við strandið. Hafi atburðurinn hvorki gerst skyndilega né verið utanaðkomandi. Með 9. gr. laga nr. 74/2002 um breyting á lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð, lögum um málefni aldraðra, lögum um heilbrigðisþjónustu og sóttvarnalögum, var lögfest skilgreining á hugtakinu slys varðandi slysatryggingar almannatrygginga. Í athugasemdum við 9. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 74/2002 kom meðal annars fram að sú skilgreining sem lögð væri til í ákvæðinu væri í samræmi við skilgreiningu sem notuð væri í vátryggingarrétti. II Fallist er á með áfrýjanda að líkamstjón hans hafi hlotist af skyndilegum utanaðkomandi atburði í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007 þegar bátur hans, Begga GK-717, skall á 11 hnúta ferð á fjörugrjóti 23. júlí 2007 og stöðvaðist skyndilega. Við það kastaðist áfrýjandi til í stýrishúsi bátsins og hlaut af það líkamstjón sem hann krefur stefnda um bætur fyrir. Ljóst er að báturinn strandaði án vilja áfrýjanda. Í því efni skiptir ekki máli þó að óumdeilt sé að áfrýjandi hafði sofnað í bátnum eftir að hafa sett sjálfstýringuna á. Ákvörðun stefnda 30. ágúst 2007 í máli áfrýjanda og úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 20. febrúar 2008 í máli áfrýjanda byggjast samkvæmt framansögðu ekki á réttri skýringu 1. mgr. 27. gr. laga nr. 100/2007. Tilhögun kröfugerðar áfrýjanda hefur ekki sætt athugasemdum stefnda og verður krafa hans tekin til greina. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 15. febrúar síðastliðinn, var höfðað 21. ágúst 2009 af Sveini Arasyni, Skipastíg 28, Grindavík, gegn Sjúkratryggingum Íslands, Laugavegi 114-116, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga í máli nr. 244/2007 frá 20. febrúar 2008 og ákvörðun stefnda 30. ágúst 2007, um að synja stefnanda um greiðslu bóta vegna slyss 23. júlí sama ár úr slysatryggingu almanna­trygginga, verði ógilt. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt ákvörðun dómsins með hliðsjón af tímaskýrslu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi sótti um bætur úr slysatryggingu almannatrygginga með tilkynningu til Trygginga­stofnunar 1. ágúst 2007 vegna líkamsáverka er hann hlaut er báturinn Begga GK-717 strandaði í Vækilvík skammt frá Skagaströnd 23. júlí s.á. Stefnandi hlaut tognun á úlnlið, hálsi og lendarhrygg. Í tilkynningu stefnanda segir að stefnandi hafi sofnað við stýrið og keyrt bátinn upp í fjöru. Umsókn stefnanda um slysabætur var hafnað með bréfi 30. ágúst s.á. Með bréfi 6. september s.á. óskaði stefnandi eftir því að sú ákvörðun yrði endur­skoðuð en því var hafnað með bréfi 14. sama mánaðar. Stefnandi kærði synjun Trygginga­stofnunar, sem stefnda hefur nú komið í stað samkvæmt lögum nr. 112/2008, til úrskurðarnefndar almanna­trygginga 17. sama mánaðar. Með úrskurði nefndarinnar var staðfest ákvörðun um að synja stefnanda um bætur úr slysa­tryggingunni vegna framangreindra atvika. Stefnandi hefur höfðað málið í þeim tilgangi að fá úrskurðinum hnekkt og krefst þess að hann verði felldur úr gildi ásamt ákvörðun um að synja stefnanda um bætur úr slysatryggingu almannatrygginga. Í málinu er deilt um það hvort tjón stefnanda verði talið slys í skilningi 27. gr. laga um almannatryggingar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir því að hann hafi verið einn um borð í bátnum þegar hann strandaði 23. júlí 2007 skammt frá Skagaströnd. Ástæður strandsins hafi annars vegar verið þær að bátinn hafi borið af réttri leið vegna segultruflana, sem hafi haft áhrif á áttavita bátsins sem sjálfstýringin tók mið af, og einnig hafi viðvörun frá dýptarmæli brugðist. Hins vegar hafi orsök strandsins verið að stefnandi hefði dottað við stjórn­völinn og því ekki gætt að stefnunni með þessum afleiðingum. Stefnandi lýsir afleiðingum slyssins þannig að hann hafi hlotið áverka í hálsi og baki og tognun á vinstri úlnlið sem leitt hafi til þess að hann varð óvinnufær í fjóra mánuði. Auk þess sé ekki hægt að útiloka að slysið muni hafa varanlegar afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda. Tryggingafélag stefnanda, Sjóvá Almennar tryggingar hf., hafi hafnað því með bréfi 9. nóvember s.á. að stefnandi ætti rétt á greiðslu úr slysatryggingu sjómanna samkvæmt 172. gr. siglingalaga. Félagið hafi breytt um afstöðu og fallist á bótaskyldu 26. ágúst 2008. Af hálfu stefnda hafi greiðsluskyldu verið synjað með þeim rökum að áverkar stefnanda væru ekki afleiðingar „slyss“ í skilningi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. laga um almannatryggingar. Stefnandi hafi ekki viljað una þessari niðurstöðu og með bréfi 6. september 2007 hafi verið óskað eftir endurskoðun á fyrri ákvörðun stefnda en því hafi verið hafnað með bréfi 14. september s.á. Stefnandi hafi kært þessa niðurstöðu stefnda til úrskurðarnefndar almannatrygginga. Í greinargerð stefnda sé því haldið fram að áverkar og lemstur, sem stefnandi hlaut vegna högga, væru ekki slys í skilningi IV. kafla almannatryggingarlaga. Það hafi verið rökstutt með því að ástæða strandsins hafi að líkindum verið sú að stefnandi sofnaði við stjórnvöl bátsins. Þannig sé ekki um „skyndilegan, utanaðkomandi atburð“ í skilningi lagaákvæðisins að ræða, þar sem svefn séu viðbrögð líkamans við þreytu eða „öðrum innri áhrifum“ eins og stefndi hafi komist að orði. Jafnframt sé því haldið fram í greinargerðinni að ekki hafi verið um að ræða „að frávik hafi orðið á eðlilegri atburðarás“. Stefnandi hafi skilað athugasemdum við greinargerð stefnda til úrskurðarnefndarinnar 8. október s.á. Þar sé meðal annars bent á 2. ml. 3. mgr. 27. gr. almannatryggingalaga sem hljóði þannig að tryggingin taki til allra slysa á sjómanni sem verði um borð í skipi hans eða þegar hann ásamt skipinu væri staddur utan heimahafnar skips eða útgerðarstaðar. Úrskurðarnefndin hafi ákveðið 28. nóvember s.á., á grundvelli 4. mgr. 8. gr. almannatryggingarlaga nr. 100/2007, að leita eftir áliti Guðmundar Sigurðssonar, prófessors við lagadeild Háskólans í Reykjavík. Óskað hafi verið álits hans á því „hvaða áhrif svefn skipstjórnarmanns sem siglir með sjálfstýringu á, skuli hafa á þann víðtæka bótarétt sem honum er veittur í 27. gr. almannatryggingalaga“. Álitsgerð hafi legið fyrir 29. janúar 2008. Niðurstaðan þar hafi verið á sama veg og hjá stefnda, að tjón stefnanda yrði ekki rakið til slyss í skilningi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. almanna­tryggingalaga. Orsökin væri ekki skyndilegur utanaðkomandi atburður og ætti stefnandi því ekki rétt á bótum úr slysatryggingu laganna. Einnig komi fram að orða­lag 3. mgr. sömu lagagreinar, þar sem gildissvið slysatryggingar sjómanna sé víkkað, fái þar engu um breytt og jafnframt að einu gilti hvort það væri ökumaður bifreiðar eða skipstjórnarmaður sem sofni og engu varði hvort bátur væri á sjálfstýringu eða ekki. Stefnandi hafi skilað athugasemdum við álitsgerðinni með bréfi 16. febrúar 2008. Úrskurðarnefnd almannatrygginga hafi svo kveðið upp úrskurð 20. s.m. og hafi álit Guðmundar verið lagt til grundvallar og ákvörðun stefnda um að synja stefnanda um greiðslu bóta úr slysatryggingum því staðfest. Í ljósi þessarar niðurstöðu úrskurðar­nefndarinnar sé stefnanda nauðsynlegt að leita réttar síns fyrir dómstólum. Af hálfu stefnanda sé vísað til 27. gr. laga um almannatryggingar. Samkvæmt ákvæðinu taki slysatrygging almannatrygginga meðal annars til slysa sem verði við vinnu enda sé sá sem fyrir slysi verði tryggður samkvæmt ákvæðum 29. eða 30. gr. sömu laga. Stefnandi hafi verið tryggður samkvæmt 29. gr. Krafa stefnanda í málinu sé byggð á 27. gr. laganna en þar segi: „Með slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án vilja hans“. Í 3. mgr. sama ákvæðis segi enn fremur að „tryggingin taki til allra slysa á sjómanni sem verða um borð í skipi hans eða þegar hann ásamt skipinu er staddur utan heimahafnar skips eða útgerðarstaðar“. Stefnandi byggi á að öllum hugtaksskilyrðum 27. gr. laganna sé fullnægt. Hann hafi orðið fyrir meiðslum, meðal annars á hálsi og handlegg, vegna skyndilegs utanaðkomandi atburðar. Stefnandi hafi engan vilja haft til þess að svona færi. Stefnandi hafi slasast um borð í bátnum er hann steytti á fjörugrjótinu. Atburðurinn sem tjón stefnanda verði rakið til hafi ekki verið neitt annað en slys, enda hafi stefndi aldrei haldið því fram að um einhverskonar sjálfsáverka hafi verið að ræða af hálfu stefnanda. Þegar af þessum ástæðum beri að taka dómkröfu stefnanda til greina. Taka verði tillit til málavaxta hverju sinni við skil­grein­ingar á slysahugtakinu. Svefn stjórnanda leiði ekki sjálfkrafa til þess að atvik geti ekki flokkast sem slys í skilningi 27. gr. laganna. Fyrst verði að líta til þess að þótt svefn skerði meðvitund og þannig hæfni til að stjórna báti þá valdi hann sem slíkur sjaldnast líkamsáverka. Stefnandi hafi kastast til inni í stýrishúsi bátsins vegna strandsins, óháð ástæðu þess að báturinn strandaði. Að auki komi fleiri ástæður til, sem kunni að hafa leitt til slyss stefnanda, strandsins. Annars vegar geti segulskekkja hafa leitt til þess að bátinn bar af réttri leið og hins vegar vanbúnaður dýptarmælis sem hafi ekki gefið aðvörun um grunnsævi, eins og rakið sé í skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa. Þessi atriði hafi ráðið mjög miklu um að málsatvik þróuðust með framangreindum hætti. Í úrskurði nefndarinnar sé þessum þáttum lítill gaumur gefinn en þess í stað dregin of víðtæk ályktun af dómafordæmum vegna umferðarslysa þar sem öku­maður sofni. Um eðlisólík tilvik sé að ræða þótt um stjórnun vélknúinna farartækja sé að ræða í báðum tilvikum. Ökumaður bifreiðar sé allan tímann við stjórnvölinn. Hann þurfi að sýna árvekni í hvívetna og beita sér líkamlega við stjórnina allan tímann. Bregði ökumaður út af sé voðinn vís og ef hann sofni sé nánast óumflýjanlegt að slys verði. Engu sambærilegu sé til að dreifa í tilviki skipstjórnarmanns. Vítt sé á sjó og sjaldnast slík þrengsli á hafi úti að ekki megi af líta. Skipstjórnarmaður hafi þá skyldu að gæta að því að skip sigli á sem öruggastan hátt, en hann sé ekki á sama hátt og ökumaður bifreiðar bundinn við það að halda um stjórnvölinn. Slíkt sjáist gleggst á því að skip og bátar séu útbúnir með sjálfstýringu. Með því að setja sjálfstýringu á sé hægt að láta skip sigla fyrir fram ákveðna leið án þess að mannshöndin komi þar nærri. Skipstjórnarmaður geti brugðið sér frá stjórntækjunum án þess að eiga á hættu að slys verði. Það sama verði engan veginn sagt um ökumann bifreiðar. Þá sé mögulegt að bátur steyti á skeri þótt skipstjórnarmaður hafi aðgát á, til dæmis vegna segulskekkju sem leiði til þess að bátinn beri af réttri leið. Svefn ökumanns bifreiðar og skip­stjórnar­manns geti haft mjög ólíkar afleið­ingar. Leiða megi líkur að því að ef segul­skekkjan, sem hafi að líkindum leitt bát stefnanda af réttri leið, hefði ekki komið til, þá hefði báturinn siglt sem leið lá inn Húnaflóann og þótt stefnandi hefði dottað við stjórnvölinn hefðu verið langmestar líkur til þess að hann hefði vaknað í tæka tíð án þess að nokkuð hefði borið til tíðinda. Sama sé að segja um vanbúnað dýptarmælisins. Hefði mælirinn verið í lagi þá hefði stefnandi að líkindum vaknað við viðvaranir mælisins um grunnsævi. Til þessara sérstöku aðstæðna hafi ekkert tillit verið tekið í úrskurði nefndarinnar og enginn gaumur gefinn að þessum meðverkandi þáttum, aðeins byggt á því að svefn hafi verið frumorsök slyssins. Sú alhæfing standist ekki enda ótvíræður greinarmunur á stöðu skipstjórnarmanna annars vegar og öku­manna bifreiða hins vegar. Í tilviki ökumanns bifreiðar leiði svefn undir stýri nánast óumflýjanlega til umferðarslyss. Slíkt sé langt frá því að vera óum­flýjanlegt í tilviki skipstjórnarmanns. Því verði ekki byggt á fordæmum er varði svefn ökumanns bifreiðar en þau eigi ekki við um úrlausnarefnið hér. Ótækt sé að leggja, án nánari ígrundunar, til grundvallar að réttaráhrif svefns séu hin sömu í báðum tilvikum. Í niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar sé ekki byggt á því að stefnandi hafi fyrir­gert rétti sínum með stórkostlegu gáleysi með því að hafa sjálfur valdið slysinu, heldur á því að ekki hafi verið um slys að ræða í skilningi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. almanna­tryggingalaga. Þessi niðurstaða eigi ekki við full rök að styðjast þó að byggt sé á álitsgerð Guðmundar Sigurðssonar prófessors. Í álitsgerðinni komi fram að gildissvið slysa­trygginga hvað sjómenn varði hafi verið víkkað frá því sem áður var. Þar segi einnig að sjómenn séu alltaf slysatryggðir um borð í skipi, jafnvel þótt athafnir þeirra þar standi ekki í neinu sambandi við vinnuna. Hvergi sjái þess hins vegar stað í laga­textanum að nokkur rök standi til þrengingar á slysahugtakinu sjálfu. Umfjöllun prófessorsins í álitsgerðinni um slysahugtakið sjálft í einhverjum þrengri skilningi en venjuleg íslensk málnotkun gefi tilefni til fái ekki stuðning í lagatextanum eða lögskýringargögnum. Samkvæmt álitsgerðinni sé niður­staðan sú að ekki hafi verið um slys að ræða, þar sem svefn sé ekki utanaðkomandi atburður. Þessi nálgun eigi ekki við rök að styðjast með vísan til 3. mgr. 27. gr. Stefnandi hafi ekki slasast af svefni heldur um borð í skipi sínu sem rekist hafi á. Í álitinu sé vísað til réttarstöðu ökumanns bifreiðar sem sofni undir stýri. Slysatryggingin taki ekki til þess þar sem tjón verði þá ekki rakið til slyss í skilningi 27. gr. almannatryggingalaga. Þetta álit verði ekki lagt til grundvallar þar sem hvorki hafi verið leyst úr réttarstöðu ökumanna hérlendis í þessum efnum, né verði það gert í máli þessu. Steininn taki þó úr þegar talið sé að engu máli skipti hvort það sé ökumaður bifreiðar eða skip­stjórnarmaður sem sofni, né heldur hvort bátur sé á sjálfstýringu eða ekki, því slysahugtak laganna sé eftir sem áður það sama. Niðurstaða úrskurðarnefndar almannatrygginga sem byggi á þessu áliti fái ekki staðist enda eðlisólíku saman að jafna. Stefnandi hafi ekki slasast við það að sofna og slysið fælist ekki í svefni stefnanda. Skyndilegi utanaðkomandi atburðurinn, sem valdið hafi meiðslum á líkama stefnanda hafi orðið þegar líkami hans varð fyrir höggum og pústrum þegar bátinn tók skyndilega niðri upp í fjöru og hann snarstoppaði. Fyrr hafi stefnandi ekki orðið fyrir meiðslum og fyrr hafi hann ekki orðið fyrir slysi. Þótt einhver málsatvik hafi fyrr orðið sem skýrðu að svona fór, þá breyti þau ekki þeirri staðreynd að það hafi verið þegar bátinn tók niðri sem meiðslin urðu. Atvikið sem þurfi að vera til staðar til þess að stefnandi slasist sé lemstur bátsins í fjörugrjótinu. Athafnir stefnanda fyrr og þýðing þeirra fyrir atburðarásina séu þess eðlis að slysið hefði getað orðið þótt þeim hefði ekki verið til að dreifa. Að líkindum hefði ekkert farið úrskeiðis ef lengri tími hefði liðið og segulskekkjan og vanbúnaður dýptarmælisins hefðu ekki komið til. Þannig hefði slysið eins getað átt sér stað ef stefnandi hefði ekki gætt að segul­skekkjunni og brugðið sér frá stjórntækjunum til að fá sér kaffibolla og dvalist við það. Það sé þannig ekki svefninn sem sé ómissandi í röð atvika sem leiddu til slyssins, heldur hefði segulskekkjan eða vanbúnaður dýptarmælisins eins getað valdið slysi, en þó fyrst og fremst strand bátsins í kjölfarið. Stefnandi hafi hlotið líkamlega áverka þegar bátinn tók niðri. Vart sam­rýmdist það venjulegu inntaki hugtaksins „slys“, að í því felist einhver atburðarás með mörgum atvikum, sem taki jafnvel yfir einhverjar mínútur. Það sýnist þannig andstætt inntaki slysahugtaksins að telja að atvik, sem sé undanfari slyssins, hafi þýðingu með þessum hætti fyrir sjálfan slysatburðinn. Það að maður verði fyrir lemstrum og höggum þegar bátur strandi hafi ætíð verið kallað „slys“ og framandi að gefa slíkum atburði annað nafn. Loks sé vísað til hinna sérstöku félagslegu sjónarmiða sem almannatrygginga­löggjöfin sé reist á og verði ekki að öllu leyti jafnað til sjónarmiða í vátryggingarrétti. Í úrskurði nefndarinnar sé mjög lítið vikið að þessum félagslegu sjónarmiðum og tilgangsskýringum almannatryggingaréttarins. Miklu fremur sé ranglega einblínt á vátrygginga­rétt. Úrskurður nefndarinnar, sem byggðist á afstöðu stefnda og stefndi styðjist nú við, eigi ekki við rök að styðjast og því beri að taka kröfu stefnanda til greina. Krafa stefnanda byggðist á rétti hans til slysatryggingar samkvæmt 27. gr. almanna­trygginga­­laga nr. 100/2007 og krafan um málskostnað við XXI. kafla laga um með­ferð einkamála nr. 91/1991. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur sé einnig krafist álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi verið stjórnandi og eini áhafnarmeðlimur bátsins Beggu GK-717 þegar hann strandaði. Hann hafi verið við veiðar á Hofsstaðargrunni og ætlað að sigla til Skagastrandar til að taka olíu áður en hann héldi út á meira dýpi. Stefnandi hafi sett stefnuna á Spákonufellshöfða. Hann hafi verið illa sofinn og sofnað á leiðinni og hafi báturinn siglt í strand í fjöru við Vækilsvík. Lýsingu stefnanda, sem ekki sé í samræmi við þessa lýsingu, sé mótmælt sem ósannaðri. Stefnandi hafi sjálfur skýrt svo frá í tilkynningu til stefnda að hann hefði sofnað við stýrið og keyrt bátinn upp í fjöru í blíðu veðri. Þessi sama lýsing komi fram í sjúkraþjálfunarbeiðni læknisins sem stefnandi hafi fyrst leitaði til eftir slysið. Sömu lýsingu sé að finna í skýrslu rannsóknarnefndar sjóslysa. Stefndi hafi synjað umsókn stefnanda 30. ágúst 2007. Stefnandi hafi ekki viljað una því og beðið um endurupptöku á málinu 6. september s.á. með ítarlegri lýsingu, sem hafi þó verið efnislega samhljóða, en þá hafi í fyrsta skipti verið getið um segulsviðstruflanir. Stefndi hafi ekki talið þetta breyta neinu um fyrri ákvörðun og synjað endurupptökubeiðni 14. s.m. Málið hafi í framhaldinu verið kært til úrskurðarnefndar almannatrygginga sem hafi staðfest afgreiðslu stefnda 27. maí 2009. Nefndin hefði leitað umsagnar hjá dr. Guðmundi Sigurðssyni, prófessor í bótarétti við Lagadeild Háskólans í Reykjavík, sem komist hafi að sömu niðurstöðu og stefndi. Skilyrði bótaréttar úr slysatryggingu almannatrygginga sé að umsækjandi hafi orðið fyrir slysi í skilningi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. almannatryggingalaga en þar segi: „Með slysi er átt við skyndilegan utanaðkomandi atburð sem veldur meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án hans vilja.“ Ein og sama skilgreiningin sé fyrir alla sem séu tryggðir. Stefndi byggi á því að um sé að ræða einn atburð sem hefjist þegar stefnandi hafi sofnað við stýrið og ljúki þegar hann hafi orðið fyrir líkamsmeiðslum við strandið. Því hafi atburðurinn hvorki gerst af skyndingu né verið utanaðkomandi. Stefnandi hafi sofnað vegna þess að hann hafi verið illa sofinn og sé því um innri atburð í líkama hans að ræða. Vegna þess að stefnandi sofnaði hafi báturinn smám saman farið af réttri leið og hafi endað á því að stranda. Því séu einungis tvö af fjórum skilyrðum slysahugtaks 2. ml. 1. mgr. 27. gr. almannatryggingalaga uppfyllt, þ.e. að atburðurinn hafi valdið stefnanda líkamstjóni og að öllum líkindum gerst án vilja hans. Skilyrði fyrir bótaskyldu sé að öll fjögur skilyrði slysahugtaksins séu uppfyllt. Stefnandi geri tilraun til að brjóta atvikið upp í fleiri minni atburðarrásir. Hann haldi því fram að ein þeirra, þegar stefnandi vakni við að báturinn strandi og verði í kjölfarið fyrir líkamsmeiðslum, gefi tilefni til að ætla að um slys í skilningi almannatryggingalaga sé að ræða. Líta verði heildstætt á málið. Við það að stefnandi sofnaði hafi farið í gang ein og sama atburðarásin sem hafi endað með líkamstjóni. Þessi skilningur hafi verið lagður í málið af stefnda, úrskurðarnefnd almanna­trygginga, sérfræðingi, sem nefndin hafi leitað til, og rannsóknarnefnd sjóslysa. Tilvísanir stefnanda, að um slys sé að ræða, studdar almennri málvenju, fari einmitt gegn lagatextanum og lögskýringargögnum og þvert á það sem hann haldi fram. Í bótarétti sé almennt talað um líkamstjón og orðalagið að „slasast“ ekki notað nema viðkomandi hafi orðið fyrir „slysi“, þ.e. uppfyllt skilyrði slysahugtaksins. Þá byggi stefnandi á því að eðlisólíkt sé að stýra báti og stýra bíl og ekki megi jafna þessu tvennu saman. Þótt svefn skerði meðvitund í báðum tilvikum megi við stjórn báts almennt ekki búast við líkamsáverka þó sofnað sé við stýrið. Þessu hafni stefndi og telji að um eðlislík tilvik sé að ræða og ekki rétt að leggja mismunandi sjónarmið til grundvallar, jafnvel þó svo að hægt sé að bregða sér frá stjórntækjum báts í skemmri tíma án þess að eiga hættu á tjóni. Gera verði þá kröfu til skipstjórnarmanna að þeir gæti að því hvert báturinn stefnir. Atvikin séu ekki svo eðlisólík að um tvö mismunandi slysahugtök sé að ræða. Þeim sem stýri báti sé nauðsynlegt að vera með meðvitund til að koma í veg fyrir tjón. Ýmislegt geti komið upp á, t.d. geti aðrir bátar verið á ferðinni á svæðinu, hættulegir hlutir geti verið á floti í sjónum, gleymst gæti að kveikja á dýptarmæli með aðvörun eða svefn geti verið svo þungur að ekki heyrist í aðvörun dýptarmælis. Einnig geti bátinn borið af leið vegna segulskekkju. Segulsvið jarðar sé ekki fastsett á hverjum stað heldur sveiflist það vegna ýmissa orsaka, s.s. magns segulvaldandi efna í bergi á svæðinu, þéttni bergsins, hreyfingar á kviku jarðar, sólstorma og af ýmsum öðrum orsökum. Íslenskir sjómenn hafi þekkt segulskekkjur allt frá 18. öld. Skýra eigi slysahugtak í tilviki sjómanna á sérstakan hátt með vísan til 3. mgr. 27. gr. almannatryggingalaga. Stefndi hafi aldrei byggt á þessari grein heldur synjað bótaskyldu með þeim rökum einum að ekki sé uppfyllt slysahugtak laganna. Orðalag 3. mgr. 27. gr. breyti ekki þeirri staðreynd að stefndi þurfi að hafa orðið fyrir slysi í skilningi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. þó svo að slysið þurfi ekki að vera í beinum tengslum við vinnu. Þá hafni stefndi alfarið þeirri fullyrðingu stefnanda að skýra eigi slysahugtak 2. ml. 1. mgr. 27. gr laganna með rýmri hætti með vísan til félagslegra sjónarmiða. Stefnandi vísi til þess að tilgangur og sérstakt eðli almannatrygginga leiði til þess að ekki eigi að líta til vátryggingaréttar. Þessari skýringarleið hafni stefndi alfarið. Slysatryggingar almannatrygginga eru sérstaks eðlis og að mörgu leyti skyldari einkavátryggingum heldur en félagslegum úrræðum sem styðjist við 76. gr. stjórnar­skrár nr. 33/1944, sbr. síðari breytingar. Launþegum sé tryggður réttur gegn áföllum vegna vinnuslysa, m.a. í almannatryggingalöggjöfinni, í tryggingum samkvæmt kjarasamningum, með greiðslum í sjúkrasjóði verkalýðsfélaga eða lífeyrissjóði o.fl. Slysatrygging almannatrygginga sé því aðeins hluti af því bótakerfi sem verði virkt við vinnuslys. Þær veiti mönnum betri rétt en þeir hefðu ella samkvæmt almanna­trygginga­löggjöfinni. Slysatryggingar séu því oftast viðbót við þau lágmarksréttindi sem öllum séu tryggð með lögum og í stjórnarskrá. Því sé um sérstöðu að ræða innan almannatryggingalöggjafarinnar sem verði að hafa í huga m.t.t. lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins við túlkun og beitingu ákvæða slysa­trygginga­kaflans. Þess vegna sé ekki sjálfgefið að þau sjónarmið sem séu ráðandi við túlkun annarra þátta almannatrygginga eigi við um slysatryggingaþátt þeirra. Með lögum nr. 74/2002 hafi 2. ml. 1. mgr. 27. gr. almannatryggingalaga fyrst komið í lög. Fyrir setningu laganna hefði Tryggingastofnun ríkisins um áratuga skeið stuðst við þá skilgreiningu sem lagt var til að sett yrði í lögin. Þetta komi fram í greinagerð með lögunum og einnig að sú skilgreining væri í samræmi við þá skilgreiningu sem notuð sé í vátryggingarétti og í [þágildandi] dönskum lögum um slysatryggingar. Því hafi í raun verið fest í sessi túlkun Tryggingastofnunar á hugtakinu og um leið brugðist við þeirri tilhneigingu sem borið hafi á í kjölfar álits umboðsmanns Alþingis í máli nr. 2516/1998 frá 31. ágúst 2000 um að skýra hugtakið með víðtækari hætti en í vátryggingarétti, og þá á grundvelli félagslegra sjónarmiða. Þá hafi stefnandi vísað til þess að vátryggingafélag hans hafi viðurkennt greiðsluskyldu úr slysatryggingu sjómanna. Í lögum um almannatryggingar gildi eitt og sama slysahugtakið fyrir alla sem falla undir gildissvið IV. kafla. Því sé ekki um mismunandi slysahugtök að ræða eftir því hver eigi í hlut og slysatrygging samkvæmt 172. gr. laga nr. 34/1985, þar sem sjómönnum sé tryggður réttur til slysabóta, breyti ekki slysahugtaki almannatrygginga. Í 172. gr. siglingalaga sé ekki skilgreint við hvað sé átt með hugtakinu slys. Stundum sé því haldið fram að réttur sjómanna til slysabóta sé rýmri samkvæmt þessu ákvæði en almennt um slysatryggingar. Þá hafi vátryggingarfélag stefnanda einungis fallist á greiðslu bóta án viðurkenningar á greiðsluskyldunni. Stefndi líti svo á að vátryggingarfélagið telji þessa ákvörðun ekki vera fordæmisgefandi. Stefndi telji vangaveltur sem komið hafi upp hjá rannsóknarnefnd sjóslysa um meintar segulsviðstruflanir ekki skipta máli við mat á því hvort stefnandi hafi orðið fyrir slysi. Auk þess liggi ekki fyrir neinar mælingar á segulsviði né hvernig þær hafi átt þátt í slysinu. Stefndi hafni þessum málsástæðum sem ósönnuðum. Stefndi telji ekki skipta máli við ákvörðun bótaskyldu hvort stefnandi hafði kveikt á dýptarmæli eða ekki. Stefnandi hafi sofnað við stýrið og báturinn hafi siglt í strand. Hvort stefnandi hafi kveikt á dýptarmæli eða ekki og hvort aðvörunarflauta hafi virkað eða ekki breyti því ekki. Þá sé ósönnuð fullyrðing stefnanda um að hann hafi kveikt á dýptarmæli og aðvörunarflauta ekki virkað sem skyldi. Stefndi hafni þessum málsástæðum sem ósönnuðum. Krafa um málskostnað sé studd XXI. kafla einkamálalaga nr. 91/1991, sbr. einkum 129. og 130. gr. Niðurstaða Ógildingarkrafa stefnanda er byggð á því að hann eigi rétt á slysabótum samkvæmt 27. gr. laga um almanna­tryggingar nr. 100/2007 vegna líkamstjónsins sem hann hlaut þegar báturinn strandaði eins og hér að framan er lýst. Kröfunni er hafnað af hálfu stefnda með vísan til þess að ekki sé um slys að ræða í skilningi laga­ákvæðisins þar sem tjónið verði rakið til þess að stefnandi hafði sofnað þegar bátinn bar af leið og hann rak upp í fjöru. Við úrlausn á því hvort slysatryggingin sem um ræðir taki til tjóns stefnanda verður að líta til þess að slys er skilgreint í 1. mgr. lagaákvæðisins sem skyndilegur utanaðkomandi atburður sem veldur meiðslum á líkama þess sem tryggður er og gerist án vilja hans. Samkvæmt sama lagaákvæði tekur slysatrygging til slysa við vinnu. Í 3. mgr. lagagreinarinnar er skilgreint að slys teljist ekki verða við vinnu ef það hlýst af athöfnum slasaða sjálfs, sem ekki standi í neinu sambandi við vinnuna. Tryggingin taki þó til allra slysa á sjómanni sem verði um borð í skipi hans. Þótt sjómenn séu samkvæmt þessu slysatryggðir allan tímann sem þeir dvelja um borð í skipi, hvort sem þeir eru þar við vinnu eða ekki, verður að túlka framangreind lagaákvæði í eðlilegu samhengi og skýra þau þannig að ekki geti verið um slys að ræða í skilningi 27. gr. laganna ef tjón sjómanns verður ekki rakið til skyndilegs utanaðkomandi atburðar sem valdi meiðslum á líkama hans. Eins og hér háttar til verður að telja að líkamstjón stefnanda verði ótvírætt rakið til þess að hann sofnaði og gætti því ekki að stefnu bátsins er hann bar af leið með þeim afleiðinum að hann rak upp í fjöru og að það sé meginorsök tjónsins en ekki skyndilegur utanaðkomandi atburður. Meintar segultruflanir og vanbúnaður dýpar­mælisins, sem stefnandi vísar til, verða í ljósi þessa heldur ekki taldir skyndilegir utanaðkomandi atburðir sem hafi valdið líkamstjóni stefnanda. Að þessu virtu er því ekki um slys að ræða í skilningi lagaákvæðisins sem slysa­tryggingin tekur til. Félagsleg sjónar­mið og tilgangsskýringar almannatrygg­inga­réttarins, sem vísað er til af hálfu stefnanda, breyta engu um þessa niðurstöðu og koma því ekki frekar til álita við úrlausn málsins. Með vísan til þessa eru hvorki rök fyrir því að fella hinn umdeilda úrskurð úr gildi né ákvörðun stefnda sem staðfest var með úrskurðinum. Ber því að hafna kröfum stefnanda í málinu og er stefndi þar með sýknaður af þeim. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að máls­kostnaður falli niður. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefnda, Sjúkratryggingar Íslands, er sýknað af kröfum stefnanda, Sveins Arasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.