Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 204/2007
|
Kærumál Faðerni Vefenging Börn Mannerfðafræðileg rannsókn
|
A, B, C og D kröfðust þess að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð á lífssýnum úr E, látnum föður þeirra F, G og eftir atvikum þeim sjálfum, vegna sönnunarfærslu í máli sem þau reka á hendur E til vefengingar á faðerni G. Fyrir lá að F og E voru í hjúskap á getnaðartíma og við fæðingu G. F hafði getið G sérstaklega sem sonar síns í erfðaskrá. Í málinu lá fyrir vottorð gefið út af stjórnvöldum í X-landi um að á nánar tilteknum degi árið 1994 hefði F og E fæðst sonurinn G. Talið var að A, B, C og D hefðu ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeim fullyrðingum að fæðingarvottorðið væri falsað og að E hefði ekki verið barnshafandi þegar hún og F fóru til X-lands árið 1994. Þau hefðu að öðru leyti ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að ástæða kynni að vera til að draga skráð faðerni G í efa. Samkvæmt því var kröfu A, B, C og D hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að mannerfðafræðileg rannsókn yrði gerð á lífsýnum úr varnaraðila, látnum föður sóknaraðila F, G og eftir atvikum sóknaraðilum, vegna sönnunarfærslu í máli, sem sóknaraðilar reka á hendur varnaraðila til vefengingar á faðerni G. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðilar krefjast þess að hin mannerfðafræðilega rannsókn fari fram. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum er lýst í úrskurði héraðsdóms. Þar kemur fram að faðir sóknaraðila og varnaraðili voru í hjúskap á getnaðartíma og við fæðingu G. Þá hefur faðir sóknaraðila með erfðaskrá sýnt í verki að hann hafi litið á G sem son sinn. Í 1. mgr. 21. gr. barnalaga er þess sérstaklega getið að þegar skráður faðir barns er látinn sé erfinga hans, er gengur jafnhliða eða næst barninu að erfðum, unnt að höfða mál til vefengingar á faðerninu. Samkvæmt 22. gr., sbr. 15. gr. sömu laga, getur dómari, samkvæmt kröfu, ákveðið með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og því barni sem í hlut á og ennfremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir, til sönnunarfærslu í dómsmáli til vefengingar á faðerni barns. Þegar svo hagar til sem í þessu máli verður að gera þá kröfu að sýnt sé fram á að ástæða kunni að vera til að vefengja skráð faðerni barnsins. Í málinu liggur fyrir vottorð 22. nóvember 1994, sem hefur verið gefið út af stjórnvöldum í [...] í X-landi, þar sem fram kemur að F og varnaraðila hafi 17. nóvember 1994 fæðst sonur, G. Hinn 11. október 2006 var gefið út fæðingarvottorð þjóðskrár samkvæmt áðurnefndu vottorði frá X-landi. Sóknaraðilar hafa ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að fæðingarvottorðið sé falsað og að varnaraðili hafi ekki verið barnshafandi þegar hún og F fóru til X-lands 1994. Sóknaraðilar hafa að öðru leyti ekki lagt fram nein gögn til stuðning því að ástæða kunni að vera til að draga skráð faðerni G í efa. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, A, B, C og D, greiði óskipt varnaraðila, E, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu hinn 15. janúar 2007. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi að faðir þeirra, F, kt. [...], er lést hinn [...] 2001, og var þá til heimilis að [...] í Reykjavík, sé ekki faðir skráðs sonar hans og stefndu, E, G, kt. [...], [...] og að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnendum málskostnað. Dómkröfur stefndu eru þær, að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og stefnendur verði in solidum dæmd til þess að greiða henni málskostnað að skaðlausu og við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til að greiddur sé virðisaukaskattur af málflutningsþóknun. Í þinghaldi hinn 9. mars sl. kröfðust stefnendur þess að mannerfðafræðileg rannsókn, DNA-rannsókn, í samræmi við 15. gr. barnalaga nr. 76/2003, skuli fara fram á lífssýnum úr stefndu, E, meintum syni hennar og F, G, og föður stefnenda, F, og, ef þörf krefur, stefnendum, A, B, C og D, eða öðrum þeim einstaklingum sem nauðsynleg kunni að vera rannsóknarinnar vegna. Þá krefjast stefnendur þess að stefnda verði úrskurðuð til að greiða stefnendum málskostnað, að mati dómsins, í þessum þætti málsins. Stefndi krafðist þess að synjað yrði kröfu stefnenda um að fram færi mannerfðafræðileg rannsókn úr lífssýnum stefndu og syni hennar, G. Auk þess krafðist hún málskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda í þessum þætti málsins. Stefnda, E, sem er frá [...], og F gengu í hjónaband [...] 1990. Þau fóru til [...] í nóvember 1994. Að sögn stefnenda var stefnda þá ekki barnshafandi. Þau komu til baka til Íslands í janúar eða febrúar 1995 með drenginn G, þá nokkurra vikna gamlan. Stefnendur eru börn F af fyrra hjónabandi. Stefnendur segja að faðir þeirra, F, hafi tjáð þeim að hann hafi látið það eftir stefndu að fá drenginn á heimilið, en hann væri sonur frænku stefndu eða úr fjölskyldu hennar. Stefnda hafi sett honum það skilyrði fyrir áframhaldandi sambúð þeirra að hún ættleiddi drenginn. Hann hafi því látið það eftir stefndu að fá pappíra í [...] sem sýndu að hún hefði fætt drenginn, en ekki verið sáttur við það sjálfur. Drengurinn hafi verið skráður sonur þeirra í [...]. Stefnendur halda því fram að G sé hvorki sonur F né stefndu. Skráning faðernis G í Þjóðskrá Íslands sé því reist á röngu eða fölsuðu fæðingarvottorði, dagsettu [...]. Stefnendur kveðast hafa af því brýna hagsmuni og eiga til þess lögvarinn rétt, sem málsaðilar samkvæmt barnalögum, að F föður þeirra látnum, og þar sem þau gangi jafnhliða G að erfðum eftir hann, að fá úr því skorið með dómi hvort faðir þeirra sé réttur og raunverulegur blóðfaðir nefnds G. Til þess að svo verði gert sé nauðsynlegt að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn á stefndu, syni hennar, og föður stefnenda sem og stefnendum sjálfum í samræmi við 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnda hafnar því að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn, eins og krafist er af stefnendum. Ljóst sé af fyrirliggjandi fæðingarvottorði, að barnið G, sé bæði sonur stefndu og F. Engin gögn hafi verið lögð fram, sem sanni eða geri það líklegt að vottorðin séu röng eða fölsuð, en sönnunarbyrðin um það hvíli alfarið á stefnendum. Ekki sé hægt að leggja sögusagnir þær, sem málatilbúnaður stefnenda byggi á, til grundvallar niðurstöðu málsins, eða líta svo á að þær einar nægi til að fallast megi á kröfu þeirra um að fram fari blóðrannsókn og aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir (DNA-rannsóknir). Frásagnir stefnenda sjálfra um það hvað F eigi að hafa sagt þeim á sínum tíma hafi ekkert gildi í þessu sambandi, enda verði að hafa í huga að um sé að ræða frásagnir aðila máls þessa, sem hafi auk þess ríka fjárhagslega hagsmuni af því að barnið G teljist ekki sonur F. Þá verði að hafa í huga að á getnaðartíma barnsins og við fæðingu hans hafi stefnda og F verið í hjúskap auk þess sem gögn málsins bendi til að F hafi ávallt litið svo á og viðurkennt að G væri sonur sinn. Ljóst sé því að ekkert tilefni sé til að verða við kröfum stefnenda í máli þessu, hvort sem um sé að ræða dómkröfur eða kröfu um að fram fari blóðrannsókn eða aðrar sérfræðilegar kannanir. Um lagarök vísar stefnda til barnalaga, nr. 76/2003 og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með málssókn þessari freista stefnendur þess að hnekkja faðerni sonar föður þeirra og stefndu, G. Til þess neyta þau heimildar 1. mgr. 21. gr. laga nr. 76/2003, sem veitir erfingjum föður barns, að honum látnum, heimild til að höfða dómsmál til vefengingar á faðerni. Stefnendur byggja kröfu sína á því, að faðir þeirra, F, hafi sagt þeim, að hann væri ekki faðir drengsins og stefnda ekki móðir hans. Hafi hann látið það eftir stefndu, að fá falsaða pappíra frá [...], sem sýndu að hún hefði fætt drenginn. Hins vegar hafi hann aldrei verið sáttur við þetta sjálfur. Mannerfðafræðileg rannsókn samkvæmt 15. gr. barnalaga getur farið fram til að leita sönnunar í dómsmáli, sem rekið er til vefengingar barns. Með 1. mgr. 21. gr. barnalaga nr. 76/2003, er erfingjum veitt heimild til höfðunar vefengingarmáls, þó aðeins að föður látnum. Fyrir liggur að F og stefnda voru í hjónabandi er sonur þeirra, G fæddist, [...]. Samkvæmt pater est reglunni telst G því sonur F á grundvelli fæðingarvottorðs, en fullyrðingar stefnenda um að það sé falsað hafa ekki verið studdar haldbærum rökum. Þá liggur fyrir að árið 1997 gerði F erfðaskrá, þar sem hann arfleiddi stefndu að 1/3 eigna sinna, sem renna skyldi til sonar þeirra, G, ef stefnda félli fyrr frá. Við úrslausn þess hvort beita eigi heimildarákvæði 15. gr. barnalaga og heimila mannerfðafræðilega rannsókn þykir verða að horfa til þess, að samkvæmt því sem fyrir liggur í málinu, og að framan hefur verið lýst, virðist F hafa litið á G sem sinn son. Liggur ekkert fyrir um að F hafi aðhafst nokkuð í þá veru að vefengja faðerni G, þrátt fyrir fullyrðingar stefnenda um að F hafi ætíð haft vitneskju um að hann væri ekki faðir barnsins. Þá styrkir gerð erfðaskrárinnar þann vilja hans að vera faðir drengsins. Verður því að líta svo á að það hafi ekki verið vilji hans að vefengja faðernið. Með því að stefnendum er fengin þessi málshöfðunarheimild að föður þeirra látnum þykir verða að horfa til þessa og samkvæmt því sem að framan er rakið verður að ætla að krafan sé í andstöðu við vilja F. Geta stefnendur því ekki nú, að föður sínum látnum, gert þessa kröfu, sem ætla má að gangi þvert gegn vilja hins látna. Gegn andmælum stefndu verður því hafnað kröfu um að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum málsaðila í því skyni að skera úr um faðerni barnsins G. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Hafnað er kröfu stefnenda, A, B, C og D, um að mannerfðafræðileg rannsókn verði gerð á lífssýnum úr stefndu, E, föður stefnenda, F, G og stefnendum sjálfum. Ákvörðun málskostnaðar í þessum þætti málsins bíður efnisdóms.
|
Mál nr. 100/2017
|
Kærumál Málskostnaður
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem felldur var niður málskostnaður í máli K á hendur M sem að öðru leyti var lokið með dómsátt.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og IngveldurEinarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settir hæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. febrúar 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 30. janúar 2017, þar sem felldur var niður málskostnaður í málisóknaraðila gegn varnaraðila, en því var að öðru leyti lokið með dómsátt. Kæruheimilder í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði ogkærumálskostnað.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. janúar 2017.Málþetta sem tekið var til úrskurðar um málskostnað 30. janúar 2017, var höfðaðmeð stefnu útgefinni 2. september 2016 af hálfu K, [...] í [...] á hendur M, [...]í [...], til breytingar á lögheimili og ákvörðunar um meðlag. Stefndi tók tilvarna og lagði fram greinargerð sína í málinu 11. október 2016.Dómkröfurstefnanda voru þær að henni yrði dæmt lögheimili barns aðila, A, til 18 áraaldurs hennar. Yrði fallist á þá kröfu krafðist stefnandi þess að stefnda yrðigert að greiða stefnanda einfalt meðlag með stúlkunni frá dómsuppsögu til 18ára aldurs hennar. Stefnandi krafðist að auki málskostnaðar úr hendi stefnda,að viðbættu álagi vegna virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi.Dómkröfurstefnda voru þær að hann krafðist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Jafnframtgerði stefndi í greinargerð kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að matidómsins, en gerði þá kröfu til vara við málflutning í dag að hvor aðili yrðilátinn bera sinn kostnað af málinu.Íþinghaldi 16. nóvember 2016 var ákveðið að dómari leitaði til sérfróðs aðilasem ræða myndi við stúlkuna og kanna viðhorf hennar til ágreinings foreldra. Afhálfu foreldra var þess óskað að könnun myndi ekki hefjast fyrr en stúlkan, semer 17 ára gömul, hefði lokið jólaprófum í menntaskóla rúmum mánuði síðar.Dómarinn fól sama dag B sálfræðingi að kanna viðhorf stúlkunnar og gefa dóminumskýrslu þar að lútandi, sbr. 1. mgr. 43. gr. barnalaga nr. 76/2003. Skýrslasálfræðingsins, dags. 12. janúar 2017, var lögð fram í þinghaldi 18. janúars.á. Íþinghaldi 26. janúar 2017 gerðu aðilar með sér dómsátt sem felur í sérsamkomulag foreldra um aðrar kröfur þeirra en kröfur um málskostnað. Meðdómsáttinni fellst stefndi á kröfur stefnanda um lögheimili og meðlag.Báðiraðilar krefjast málskostnaðar úr hendi hins, en stefndi krefst þess til vara aðmálskostnaður verði felldur niður. Hvorugur aðila hefur gjafsókn í málinu. Þaðer ágreiningur aðila um málskostnað sem hér er til úrskurðar.Yfirlit málsatvikaMálsaðilareiga saman dótturina A, sem fædd er [...] 1999. Þau fara sameiginlega meðforsjá hennar samkvæmt samkomulagi við skilnað þeirra að borði og sæng [...].september 2013. Samkomulag var um að lögheimili stúlkunnar væri hjá föður,stefnda, og að móðir, stefnandi, greiddi föður einfalt meðlag með henni frá 1.október 2013 til 18 ára aldurs hennar. Samkomulag var um umgengni þannig aðstúlkan dveldi til skiptis hjá foreldrum sínum, viku í senn. Móðirleitaði til Sýslumannsins í Reykjavík 26. maí 2014 með beiðni um að rætt yrðivið stúlkuna um fyrirkomulag umgengni, sem hún gæti unað við, en stúlkan, semþá var 14 ára, teldi að ekki hafi verið hlustað á sjónarmið sín. Málinu laukmeð samkomulagi foreldra um óbreytta umgengni samkvæmt vottorði sýslumanns umsáttameðferð 26. september 2014. Stúlkan mun þó í raun hafa dvalið meira áheimili móður en samkomulag var gert um og mun hún frá því í ágúst 2015 ekkihafa komið á heimili föður þar sem hún á lögheimili. Með beiðni lögmanns móðurtil sýslumannsins í Reykjavík 4. maí 2016 var þess óskað að lögheimilistúlkunnar flyttist til móður. Faðir hafnaði kröfunni og sættir tókust ekkisamkvæmt vottorði sýslumanns 2. september 2016 um árangurslausa sáttameðferð ídeilu foreldra. Var mál þetta höfðað í kjölfarið með stefnu útgefinni sama dag.Sjónarmið stefnanda ummálskostnaðarkröfu sínaStefnanditelur að stefnda beri að greiða henni málskostnað samkvæmt meginreglu 1. mgr.130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, um að sá sem tapar máli í ölluverulegu skuli að jafnaði dæmdur til þess að greiða gagnaðila sínummálskostnað. Stefndi hafi ekki haft uppi neinar efnislegar varnir gegndómkröfum stefnanda um lögheimili og meðlag og hafi fallist á þær, en varnirstefnda í málinu snúist fremur um umgengni hans og stúlkunnar. Við málsmeðferðá embætti sýslumanns á árinu 2014 hafi foreldrar orðið sammála um að umgengniyrði með óbreyttu sniði og þá hafi vilji stúlkunnar legið fyrir.Lögmaðurstefnanda vísi til málskostnaðarreiknings þar sem tilgreindur kostnaður sé ísamræmi við 129. gr. laga um meðferð einkamála. Um sé að ræða raunverulegankostnað sem eðlilegt og sanngjarnt hafi verið að leggja í. Stefnanda hafi veriðnauðsynlegt að höfða málið í ljósi þess að stefndi hafi hafnað kröfum stefnandaum breytingu á lögheimili og um meðlag á embætti sýslumanns. Sjónarmið stefnda ummálskostnaðarkröfu sínaStefnditelur stefnanda hafa höfðað mál þetta að óþörfu. Ástæða þess að ekki hafitekist sættir á embætti sýslumanns hafi verið afstaða stefnanda tilsáttameðferðar, en stefndi hefði vænst þess að sættir næðust í sáttameðferðþar. Stefnandi hafi talið sáttatilraunir tilgangslausar og gengið út afsáttafundi. Stefndi hefði fyrir fundinn með tölvupósti sérstaklega óskað eftirþví við stefnanda að aðilar semdu frið, en hafi engin svör fengið. Hefði orðiðaf sáttameðferð hefði ekki þurft að höfða málið. Þá hafi stefnda verið ókunnugtum það þegar hann tók til varna í málinu að úrslit máls af þessu tagi réðust afafstöðu barns. Stefndi telur þær upplýsingar um afstöðu stúlkunnar til umgengniá árinu 2014 sem stefnandi vísi til séu ekki réttar. Afstaða stúlkunnar komifram í skýrslu sérfræðings sem aflað hafi verið í þessu máli, á þann veg að húnvilji hafa samskipti. Stefndi kveður mál þetta hafa fengið á sig og m.a. valdiðóvinnufærni á tímabilum.NiðurstaðaSamkvæmt1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal hver sá sem taparmáli í öllu verulegu að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínummálskostnað. Frá þessu má víkja ef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðilivinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorkivar né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að málvar höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr. laganna. Má þá dæma annan aðilann til aðgreiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað afmálinu. Meðdómsátt aðila 26. maí 2017 var ákveðið að stúlkan skyldi eiga lögheimili hjástefnanda og að stefndi greiði stefnanda einfalt meðlag frá undirritundómsáttarinnar til 18 ára aldurs hennar. Með sáttinni hefur stefndi því fallistá dómkröfur stefnanda. Stefnandihafði í ljósi þess að stúlkan býr hjá henni tilefni til málshöfðunar til þessað lögheimili hennar yrði skráð í samræmi við það. Aðilar höfðu frá upphafimáls á embætti sýslumanns bæði lýst þeirri afstöðu að þau vildu fara að viljastúlkunnar varðandi lögheimili hennar. Þau hafði greint verulega á um það hverraunverulegur vilji stúlkunnar í þessum efnum væri. Stefndi taldi og færðifyrir því tiltekin rök að sú afstaða sem stefnandi lýsti að væri viljistúlkunnar til að eiga lögheimili hjá henni væri ekki raunverulegur viljihennar. Samkvæmt bókun í sifjamálabók 12. júlí 2016 vildi stefnandi ekki takaþátt í sáttafundum með stefnda á embætti sýslumanns og taldi engan grundvöllvera til sátta. Hún samþykkti við fyrirtökuna að rætt yrði við stúlkuna ef áþyrfti að halda og kvaðst samþykkja að mæta á sáttafund ef þess þyrfti til aðfá útgefið sáttavottorð. Stefnandi mun hafa komið á sáttafund 1. september2016, en ráða má af gögnum málsins að hún hafi gengið út af fundinum þegar húnhafði sjálf lýst því yfir, að eigin sögn fyrir hönd barnsins, að sættir væruútilokaðar. Samkvæmt vottorði sálfræðings á sýslumannsembættinu 2. september2016 tókust sættir ekki með aðilum. Stefna í máli þessu var útgefin sama dag.Ekki verður séð af sáttavottorði sýslumanns að rætt hafi verið við stúlkuna ogekkert er skráð í vottorðið í reit sem ætlaður er skráningu um afstöðu barns.Vísaði sýslumaður málinu frá sér 5. september 2016 með vísun til þess að ekkihafi komist á samningur um breytta skipan lögheimilis barnsins. Að þessu virtuverður stefndi talinn hafa haft tilefni til að taka til varna í málinu.Undirrekstri málsins, að fenginni skýrslu sálfræðings um viðhorf stúlkunnar, náðuforeldrar hennar loks að setja niður deilur sínar um lögheimili hennar. Ljóstþykir að þau atvik réðu úrslitum um sátt aðila um niðurstöðu málsins að viljistúlkunnar hafði verið staðreyndur af sálfræðingi eftir að málið var höfðað. Þegar öll atvikmálsins eru virt er það í ljósi framangreinds niðurstaða dómsins að beita beriundantekningarákvæði 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála við úrlausn áágreiningi aðila um málskostnað. Samkvæmt því verður fallist á varakröfustefnda og ber hvor aðili sinn kostnað af málinu. KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚrskurðarorðMálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 27/2002
|
Fasteignakaup Samningur Skuldajafnaðarkrafa
|
S ehf. keypti af F ehf. fjóra eignarhluta í fasteign, og átti að greiða einn þeirra að hluta með víxli að fjárhæð 1.500.000 krónur. S ehf. gaf ekki út víxilinn. Í máli sem F ehf. höfðaði af því tilefni gegn S ehf. bar síðarnefnda félagið því við að það ætti gagnkröfu á hendur fyrrnefnda félaginu sem væri hærri en fjárhæð víxilsins. S ehf. var ekki talið hafa fært sönnur fyrir gagnkröfu sinni og var krafa F ehf. um greiðslu víxilfjárhæðarinnar því tekin til greina. Við undirritun kaupsamninga um eignina hafði P, sem var fyrirsvarsmaður S ehf., ábyrgst greiðsluna gagnvart F ehf. Var P því dæmdur með S ehf. til að greiða F ehf. kröfuna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2002 og krefjast þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til nýrrar og löglegrar dómsmeðferðar. Til vara krefjast þeir sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en ella verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Aðaláfrýjandi Steintak ehf. krefst þess að viðurkennt verði að krafa hans samkvæmt reikningi 1. september 2000 á hendur gagnáfrýjanda, að fjárhæð 3.562.997 krónur, verði að hluta til höfð til skuldajafnaðar gegn dómkröfum gagnáfrýjanda. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði 10. apríl 2002 og krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst hækkunar á. Þá krefst hann þess að aðaláfrýjendur verði óskipt dæmdir til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Aðaláfrýjendur reisa ómerkingar- og heimvísunarkröfu sína á því að héraðsdómari hafi ekki tekið efnislega á skuldajafnaðarkröfu aðaláfrýjandans Steintaks ehf. Á þetta verður ekki fallist. Í héraðsdómi er gerð fullnægjandi grein fyrir þeirri afstöðu dómarans að ekki hafi tekist að renna stoðum undir gagnkröfu þessa. Með skírskotun til forsendna dómsins verður sú niðurstaða staðfest og jafnframt niðurstaða hans um kröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjandanum Steintaki ehf. Eins og fram kemur í héraðsdómi skyldi hluti kaupverðs eignarinnar Hvaleyrarbrautar 22 í Hafnarfirði, eignarhluta 01-09, sem aðaláfrýjandinn Steintak ehf. keypti af gagnáfrýjanda 7. apríl 2000, greiðast með víxli að fjárhæð 1.500.000 krónur með gjalddaga 1. október 2000. Átti víxillinn að vera samþykktur af kaupandanum, en gefinn út af aðaláfrýjandanum Pétri Jakobssyni, sem var annar eigandi umrædds einkahlutafélags og undirritaði samninginn fyrir þess hönd. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi kom ótvírætt fram af hálfu aðaláfrýjanda Péturs að við undirritun kaupsamnings og afsals um eignina hafi það verið samkomulag að hann ábyrgðist ofangreinda greiðslu. Verður því að telja að við samningsgerðina hafi legið fyrir loforð af hans hálfu gagnvart gagnáfrýjanda um að ábyrgjast greiðsluna og hefur ekkert komið fram í málinu sem leysir hann frá því. Verður því einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu hans. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur, en rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði dæmdur í einu lagi, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er staðfestur um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, Steintak ehf. og Pétur Jakobsson, greiði óskipt gagnáfrýjanda, Fasteignafélaginu Vogum ehf., 500.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Þetta mál, sem var tekið til dóms 31. október sl., að loknum munnlegum málflutningi, hefur Fasteignafélagið Vogar ehf., kt. 480494-2619, Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði, höfðað með stefnu birtri 24. janúar sl. á hendur Steintaki ehf., kt. 610199-2759, Mururima 5, Reykjavík og Pétri Jakobssyni, kt. 070765-4899, Mururima 5, Reykjavík. Stefndi Steintak ehf. höfðaði gagnsakarmál með gagnstefnu sem var birt 27. febrúar sl. Gagnsök var vísað frá dómi að kröfu gagnstefnda með úrskurði kveðnum upp 6. júlí sl. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.500.000,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 2000 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi að stefndu verði in solidum dæmdir til greiðslu málskostnaðar. Stefndu í aðalsök krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, hvorum fyrir sig. II. Málsatvik eru í stuttu máli þau að gagnstefnandi keypti af gagnstefnda fjóra eignarhluta í fasteigninni að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði og eru allir kaupsamningarnir dagsettir 7. apríl 2000. Stefnandi kveður ógreitt af kaupverði eignarhluta 01-09 kr. 1.500.000,- sem greiða hafi átt með víxli með gjalddaga 1. október 2000, útgefnum af stefnda Pétri og samþykktum til greiðslu af stefnda Steintaki ehf. Kveður stefnandi að víxilinn hefði átt að afhenda við undirritun kaupsamnings en það hafi af einhverjum ástæðum ekki verið gert. Stefndi hafi lofað að koma með víxilinn til stefnanda þann sama dag, en það hafi hann ekki staðið við, hvorki þá né síðar, þrátt fyrir eftirgangsmuni. Stefndi Pétur sem jafnframt er fyrirsvarsmaður stefnda Steintaks ehf. bar í aðilaskýrslu sinni ekki á móti því að víxilinn hefði átt að gefa út með því efni sem stefnandi lýsi, en það hafi upphaflega farist fyrir af einhverjum ástæðum. Þegar frá leið hafi stefndi Steintak ehf. talið sig hafa eignast gagnkröfu á hendur stefnanda sem næmi hærri upphæð en víxilfjárhæðinni og hafi stefndi Pétur af þeim sökum ekki gefið út, eða stefndi Steintak ehf. samþykkt, víxilinn. Stefndi heldur fram að samkvæmt kaupsamningi um eignarhluta 01-02 að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði hafi átt að greiða kr. 4.000.000,- af kaupverði með jarðvegsvinnu við Hvaleyrarbraut 20, sem sé í eigu stefnanda. Að sögn stefnda vann hann aukaverk vegna þessa og eins hafi stefnandi átt ógreitt fyrir ýmiskonar verkefni sem stefndi hafi unnið fyrir hann auk leigu fyrir afnot véla og tækja. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á kaupsamningi um fasteignina að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði, eignarhluta 01.09. sem gerður hafi verið 7. apríl 2000. Samkvæmt þeim samningi bar stefnda Steintaki ehf. að leggja fram víxil, gefinn út af stefnda Pétri og samþykktan til greiðslu af stefnda Steintaki ehf. að upphæð 1.500.000 krónur, með gjalddaga 1. október 2000. Stefndi Pétur hafi komið fram fyrir hönd stefnda Steintaks ehf. við samningsgerðina. Stefnandi byggir á því að stefnda Steintaki hafi borið að greiða eftirstöðvar kaupverðsins samkvæmt kaupsamningi þann 1. október 2000. Það hafi stefndi Steintak ehf. ekki gert og því skuldi hann enn stefnanda þessa upphæð. Stefnandi byggir á því gagnvart stefnda Pétri að hann hafi gefið loforð um að gefa út víxil þann sem lýst sé hér að framan. Við það loforð hafi hann ekki staðið og byggir stefnandi á því að með þessu hafi stefndi Pétur tekið á sig solidariska ábyrgð, með stefnda Steintaki ehf. á greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins 1.500.000 krónur þann 1. október 2000. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattskyldur og krefst þess því að tekið verði tillit til skyldu hans til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, við ákvörðun málskostnaðar. Kröfu sína kveðst stefnandi byggja á reglum samninga- og kröfuréttar. Þá vísar stefnandi til víxillaga nr. 39/1922. Krafa um dráttarvexti styðjist við lög nr. 25/1987 og krafa um málskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 42. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 5. gr. kaupsamnings aðila. Stefndi Steintak ehf. kveðst ekki mótmæla tilurð þeirrar dómkröfu sem stefnandi hafi uppi. Hins vegar telji hann skuldina greidda þar sem stefndi eigi til muna hærri kröfur á hendur stefnanda vegna samningsbundinna verkefna sem stefndi hafi unnið fyrir stefnanda og vegna fasteignaviðskipta málsaðila og hafi hann þær kröfur uppi til skuldajafnaðar. Stefndi Pétur kveðst hafa tekist á hendur skyldu til þess að fara á víxil fyrir meðstefnda Steintak ehf. Þessi víxill hafi ekki verið samþykktur eða gefinn út og sé stefnanda því ógerlegt að hafa uppi kröfur á hendur stefnda Pétri í máli þessu þar sem stefndi Pétur hafi ekki tekist á hendur ábyrgð á þessum grundvelli. IV. Stefndu hafa ekki borið brigður á það að krafa stefnanda sé til og hún sé að þeirri fjárhæð sem tilgreind er í stefnu og með þeim gjalddaga sem þar segir. Enginn ágreiningur er því með aðilum um það að stefndi Steintak ehf. skuldar stefnanda 1.500.000 sem honum bar að standa skil á 1. október 2000. Stefndi Steintak ehf. hefur borið því einu við að félagið eigi gjaldfallnar kröfur á stefnanda sem koma eigi til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda í málinu. Stefndi Steintak ehf. ber sönnunarbyrði fyrir því að slíkar gagnkröfur séu til, hvers efnis þær séu, hvenær þær hafi stofnast og hvers vegna. Verður að telja það fjarri að stefnda Steintaki ehf. hafi tekist sú sönnun eins og málatilbúnaði af hálfu stefndu er háttað í máli þessu. Eins og áður hefur komið fram var gagnsök vísað frá dómi vegna vanreifunar. Stefndu hafa haldið fram sömu kröfum til skuldajafnaðar og þeir höfðu uppi í gagnstefnu til sjálfstæðs dóms. Kröfur stefndu í málinu eru vanreifaðar með sama hætti og í gagnsök og stefndu hafa ekki gert neina tilraun til að bæta úr þessu undir rekstri málsins þrátt fyrir að frávísun gagnsakar ætti að gefa þeim fullt tilefni til þess. Ber því að fallast á kröfur stefnanda gagnvart stefnda Steintaki ehf. Stefndi Pétur er fyrirsvarsmaður stefnda Steintaks ehf. og undirritaði fyrir hönd félagsins kaupsamning um Hvaleyrarbraut 22 eignarhluta 01-09 þann 7. apríl 2000. Eins og fram hefur komið segir í þeim kaupsamningi að kaupverð skuli greiða annars vegar með greiðslu á 3.000.000 króna með nánar tilgreindum hætti og hins vegar með víxli 1.500.000 krónur með gjalddaga 1. október 2000, útgefnum af Pétri Jakobssyni og samþykktum til greiðslu af Steintaki ehf. Stefndi Pétur hefur ekki borið brigður á það að hann hafi ætlað að gefa út viðkomandi víxil með því efni sem lýst er í kaupsamningi. Kemur það fram í greinargerð að hann hafi samþykkt að „fara á víxil fyrir með stefnda, Steintak ehf.“ Eins staðfesti stefndi Pétur í aðilaskýrslu sinni að þetta loforð hafi hann gefið. Stefndi Pétur byggir á því að ekki sé hægt að hafa uppi kröfur á hendur honum í málinu með þeim hætti sem gert sé. Umræddur víxill hafi aldrei verið gefinn út og að stefndi Pétur hafi ekki tekið á sig ábyrgð á greiðslu skuldarinnar á þeim grundvelli sem krafist sé í máli þessu. Telja verður óumdeilt í málinu að stefndi Pétur hafi lofað því að gefa út nefndan víxil. Einnig er ljóst að víxill þessi var ekki gefinn út. Samkvæmt kaupsamningi átti víxillinn að vera með gjalddaga 1. október 2000 og umsaminn gjalddagi því kominn þegar mál þetta var höfðað. Í 1. mgr. 47. gr. víxillaga nr. 93/1933 segir að þeir sem gefið hafi út víxil, samþykkt hann eða framselt eða gerst ábyrgðarmenn að honum, beri allir fyrir einn og einn fyrir alla ábyrgð gagnvart víxilhafa. Að virtu þessu ákvæði víxillaga verður að telja að í loforði stefnda Péturs um að gefa út víxil fyrir eftirstöðvum kaupverðs felist loforð um að ábyrgjast gagnvart stefnanda greiðslu þeirrar upphæðar sem víxillinn skyldi hljóða upp á. Slík ábyrgð er í eðli sínu sjálfskuldarábyrgð. Verður ennfremur að telja að eftir að umsaminn gjalddagi er kominn geti stefnandi haldið upp á stefnda Pétur þeirri ábyrgðaryfirlýsingu sem í loforði hans fólst. Að þessu virtu verður fallist á kröfu stefnanda um að stefndi Pétur verði dæmdur til greiðslu hinnar umstefndu fjárhæðar in solidum með stefnda Steintaki ehf. Í ljósi þessarar niðurstöðu þykir rétt að stefndu greiði stefnanda in solidum 150.000 krónur í málskostnað. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndu Steintak ehf. og Pétur Jakobsson greiði stefnanda in solidum 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. október 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda in solidum 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 48/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði einungis látinn sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 321/2011
|
Kærumál Kæruheimild Framlagning skjals Vitni Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Á um að lagt yrði fram vottorð sálfræðingsins A og hún leidd fyrir dóminn sem vitni í máli gegn X sem hafði verið ákærður fyrir brot á 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sálfræðingurinn A hafði átt viðtöl við brotaþola. Í dómi Hæstaréttur sagði að í 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væri mælt fyrir um heimildir til að skjóta úrskurðum, sem kveðnir væru upp eftir að aðalmeðferð máls væri hafin, til æðra dóms. Samkvæmt ákvæðinu yrði úrskurði héraðsdóms að því er lyti að framlagningu vottorðsins ekki kærður til Hæstaréttar. Var þessari kröfu málsins vísað frá Hæstarétti en fallist á með héraðsdómi að Á yrði heimilað að leiða áðurnefnt vitni og niðurstaða dómsins um það staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 17. maí 2011, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að lagt yrði fram vottorð A sálfræðings 13. maí 2011 og hún jafnframt leidd fyrir dóminn sem vitni. Varnaraðili kveður kæruheimild vera í n. og p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og honum breytt á þann hátt að hafnað verði kröfu sóknaraðila um leggja fram áðurnefnt vottorð og kröfu um að sálfræðingurinn verði leidd fyrir héraðsdóm sem vitni í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er ákærður fyrir brot á 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007, í máli sem rekið er fyrir Héraðsdómi Norðurlands vestra. Aðalmeðferð í málinu hófst 16. maí 2011. Sama dag og aðalmeðferð fór fram óskaði sóknaraðili að leggja fram vottorð A sálfræðings 13. maí 2011 og leiða hana sem vitni í málinu. Af hálfu varnaraðila var þessu andmælt. Héraðsdómur ákvað að hefja aðalmeðferðina og yfirheyra þau vitni, sem þegar höfðu verið boðuð, en kveða síðan upp úrskurð um ágreiningsefnið. Voru málsaðilar sammála þessu. Féllst héraðsdómur á kröfur sóknaraðila. Í 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um heimildir til að skjóta úrskurðum héraðsdóms, sem kveðnir eru upp eftir að aðalmeðferð máls er hafin, til æðra dóms. Samkvæmt þessu ákvæði verður úrskurði héraðsdóms að því er lýtur að framlagningu vottorðsins ekki kærður til Hæstaréttar. Verður því að vísa þessari kröfu málsins frá Hæstarétti. Að öðru leyti er kæruheimild í c. lið 2. mgr. 192. gr. laganna. Í sakamáli því sem rekið er gegn ákærða leitar ætlaður brotaþoli einnig dóms um skaðabótakröfu á hendur ákærða vegna afleiðinga þess brots sem ákært er fyrir. Er fallist á með héraðsdómi að sóknaraðila verði heimilað að leiða áðurnefnt vitni og verður niðurstaða dómsins um það staðfest. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfu varnaraðila, X, um að hafnað verði framlagningu vottorðs A 13. maí 2011. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að A verði leidd sem vitni í málinu.
|
Mál nr. 232/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Aðild Slit
|
F kærði úrskurð héraðsdóms þar sem staðfest var sú afstaða slitastjórnar G að hafna kröfum F við slit G. Í hinum kærða úrskurði sagði að F hefði ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að G hefði á nokkurn hátt brugðist skyldum sínum gagnvart F þannig að G bæri ábyrgð á yfirdrætti sem myndast hefði á reikningi F hjá G. Hefði F því ekki sýnt fram á að hann ætti kröfu á hendur G vegna þessara viðskipta. Fyrir Hæstarétti krafðist F viðurkenningar á því að nánar tilgreind fjárkrafa nyti réttarstöðu sem almenn krafa við slit G með vísan til 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af málatilbúnaði F yrði ráðið að hann krefðist skaðabóta vegna nánar tilgreindrar háttsemi starfsmanna G á árinu 2007. Yrði samkvæmt því að fallast á að G væri réttur aðili málsins, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 24. maí 2011 í máli nr. 219/2011. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2011, þar sem staðfest var sú afstaða slitastjórnar varnaraðila að hafna kröfu sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 10.794.296 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. október 2007 til 22. apríl 2009 verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili lækkað kröfu sína og skýrir það þannig að eðlilegt þyki að fé, sem greitt var inn á bankareikning sóknaraðila hjá varnaraðila í október 2007, sé fyrst nýtt til að greiða „heimilaðan yfirdrátt kr. 4.500.000“ og nánar tilgreinda vexti. Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að málatilbúnaður sóknaraðila væri ekki skýr og glöggur, en að honum hafi verið heimilt að beina kröfu sinni að varnaraðila þar eð viðskiptin, sem málið sé sprottið af, hafi farið fram á árunum 2006 og 2007. Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ráðið að hann krefjist skaðabóta vegna nánar tilgreindrar háttsemi starfsmanna varnaraðila á árinu 2007. Verður samkvæmt því fallist á að varnaraðili sé réttur aðili málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. maí 2011 í máli nr. 219/2011. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Fósturmold ehf., greiði varnaraðila, Glitni banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 428/2017
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var svipt sjálfræði í tólf mánuði.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 29. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. júlí sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2017 þar sem sóknaraðili var sviptsjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild erí 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún þóknunar tilhanda skipuðum verjanda sínum fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislagagreiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrirHæstarétti úr ríkissjóði og verður hún ákveðin með virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Þóknun verjandasóknaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurfimmtudaginn 15. júní 2017Meðkröfu, sem barst dóminum 2. júní sl., hefur sóknaraðili, VelferðarsviðReykjavíkurborgar, Borgartúni 12-14, Reykjavík, krafist þess að varnaraðili, A,kt. [...], [...] í Reykjavík, verði, meðvísan til a-liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997, sviptsjálfræði í eitt ár. Um aðildsóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr. sömu laga.Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara aðsjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá er og gerð krafa um aðskipuðum verjanda verði ákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1.mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997. I Sóknaraðili byggir kröfu umsviptingu sjálfræðis til eins árs á a-lið 4. gr., sbr. 5. gr., lögræðislaga nr.71/1997. Krafan er reist á því að varnaraðili eigi við geðsjúkdóm að stríða ogsé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum í bráð. Sóknaraðili bendir á aðvelferðarsvið Reykjavíkurborgar sé sóknaraðili í málinu, sbr. d-lið 2. mgr. 7.gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Á grundvelli mats læknis og með hliðsjón afaðstæðum í máli varnaraðila standi sóknaraðili að beiðni umsjálfræðissviptingu. Samkvæmt upplýsingum frá Landspítalanum sé varnaraðiliekki í tengslum við fjölskyldu sína og fjölskyldunni hafi því ekki verið gertkunnugt um fyrirliggjandi beiðni um sjálfræðissviptingu. Með beiðni sóknaraðila fylgdim.a. læknisvottorð B, yfirlæknis, frá 30. maí 2017, og læknisvottorð C,geðlæknis, dags. 14. maí 2017, sem og beiðni um fyrirsvar fyrir héraðsdómiReykjavíkur varðandi kröfu um sjálfræðissviptingu varnaraðila, dags. 1. júní2017. Í kröfu sóknaraðila kemur framað varnaraðili sé 37 ára gömul, þriggja barna móðir. Hún sé öryrki vegnabílslyss 2011 en einnig vegna geðrænna eiginleika. Varnaraðili hafi byrjaðáfengis- og vímuefnaneyslu ung að árum en hafi að eigin sögn ekki neyttvímuefna frá 2012-2013. Þá hafi hún þegið fjárhagsaðstoð til framfærslu fráReykjavíkurborg frá því að hún hafi hætt að fá örorkulífeyri í mars 2017.Varnaraðili neiti að sækja um áframhaldandi örorkulífeyri þar sem hún telji aðkerfið njósni um sig og misnoti upplýsingar, ásamt því sem hún telji aðTryggingastofnun ríkisins vinni gegn sér. Varnaraðili hafi verið heimilislaus ílangan tíma og dvalið í Konukoti síðan í nóvember 2015. Einnig komi fram ímálsgögnum að varnaraðili hafi ekki unnið um hríð. Hún hafi unnið í tvær tilþrjár vikur á hjúkrunarheimili en mætt seint og verið óstöðug í samstarfi ogþar af leiðandi ekki fengið áframhaldandi vinnu. Ekki hafi verið sótt um búsetufyrir varnaraðila en hún neiti að skrifa undir umsókn þar sem hún telji kerfiðvera að njósna um sig. Í gögnum málsins komi jafnframtfram að fyrir fjórum árum hafi sjúkdómsmynd varnaraðila breyst. Í ljós hafikomið alvarleg geðrofseinkenni, aðsóknarkennd og hugvilluröskun. Hún sé meðaðsóknarhugmyndir sem tengist margvíslegum aðilum í samfélaginu, fjölskylduhennar og „kerfinu“. Sjúkdómseinkenni varnaraðila séu mjög hamlandi fyrir hana.Hún sé hrædd og kvíðin þar sem hún telji að einstaklingar séu á eftir henni eðaséu að njósna og stela upplýsingum um hana. Þá komi fram að varnaraðili hafisamtals í sex skipti frá árinu 2013 komið til innlagnar á geðdeildLandspítalans vegna geðrofseinkenna. Hún hafi ekki getað unnið eða stundað námvegna veikinda sinna og ekki verið til samvinnu um að þiggja ráðlagða meðferð.Varnaraðili hafi einnig verið nauðungarvistuð í 21 sólarhring 4. mars 2016. Viðinnlögn á móttökugeðdeild hafi ástand hennar lýst sér þannig að því mætti jafnatil alvarlegs geðsjúkdóms í skilningi lögræðislaga nr. 71/1997. Í matisérfræðings hafi komið fram að nauðsyn hafi verið á sjálfræðissviptingu þar semvarnaraðili væri innsæislaus í sjúkdóm sinn en ekkert hafi orðið úr þeirrisjálfræðissviptingu. Ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar til að fávarnaraðila til samvinnu um lyfjameðferð, eftirlit og félagslega þjónustu en ánárangurs. Varnaraðili hafi komið tilinnlagnar á móttökugeðdeild 32A á Landspítalanum 12. maí sl. og hafi veriðnauðungarvistuð í 72 klukkustundir, sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, nr.71/1997. Í kjölfarið hafi sóknaraðili staðið að nauðungarvistun í 21sólarhring, sbr. 19. gr., sbr. 20. og 21. gr. sömu laga með beiðni, dags. 15.maí sl., sem hafi verið samþykkt samdægurs með bréfi sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu. Aðdragandi núverandi innlagnar sé að varnaraðili hafi veriðmeð ranghugmyndir um að fólk í samfélaginu væri að njósna um hana og stelagögnum um hana. Varnaraðili hafi verið metin í alvarlegu geðrofi og í þörffyrir meðferð. Það sé mat meðferðarlæknis að óhjákvæmilegt sé að varnaraðilidvelji áfram á geðdeild 32A þar sem það tryggi að hún fái þá meðferð ogfélagslegu aðstoð sem hún sé í þörf fyrir. Beiðni varnaraðila fylgdilæknisvottorð B, yfirlæknis á móttökudeild 32A, dags. 30. maí 2017. Samkvæmtvottorðinu ræður varnaraðili illa við að sinna persónulegum högum sínum. Það ermat læknisins að réttlætanlegt sé og í þágu varnaraðila að svipta hanasjálfræði til að koma megi við nauðsynlegri læknishjálp og félagslegum stuðningi.Sjúkdómsinnsæi varnaraðila sé skert og dómgreind hennar trufluð vegnahugvilluröskunar. Ljóst sé að ef ekkert verður að gert fari allt í sama horfiðeins og reynslan sýni. Þá segi orðrétt í vottorðinu: „Það er matmeðferðaraðila, að A þurfi mun lengri tíma til að ná betri heilsu, færni ogauka innsæi sitt. Á sama tíma þarf að vinna að félagslegum málum, sérhæfðribúsetu og virkni. Hún getur ekki búið ein eða séð um sig sjálf á þessum tímaeins og reynslan sýnir. Hún er í brýnni þörf fyrir áframhaldandi meðferð, veraí öruggu umhverfi, eftirliti og sérhæfðri lyfjameðferð. Það eru því verulegalíkur ef A útskrifast nú að heilsa og félagsleg staða verði óbreytt og hættihún á lyfjum á ný þegar núverandi nauðungarvistun lýkur verði yfirgnæfandilíkur á því að geðrofseinkenni og hegðunarröskun versni. Ég styð því eindregiðframkomna beiðni um áframhaldandi sjálfræðisviptingu í allt að 12 mánuði.“ Með hliðsjón af framanrituðu,gögnum málsins og aðstæðum öllum að öðru leyti verði að telja að tímabundinsjálfræðissvipting til eins árs sé nauðsynleg til að vernda líf og heilsuvarnaraðila. Ljóst sé að nauðsynlegri læknishjálp og meðferðarúrræðum verðiekki komið við með öðrum hætti. Krafan byggist á því að varnaraðili eigi viðgeðsjúkdóm að stríða og sé af þeim sökum ekki fær um að ráða persónulegum högumsínum í bráð. Undir meðferð málsins fórverjandi varnaraðila þess á leit, með vísan til 2. mgr. 11. gr. lögræðislaganr. 71/1997, að dómari málsins aflaði annars læknisvottorðs frá lækni umandlegt ástand varnaraðila og hæfi hennar til að fara með sjálfræði sitt. Þann7. júní sl. óskaði dómurinn þess, með vísan til 2. mgr. 11. gr. lögræðislaganr. 71/1997, að D, sérfræðingur í geð- og embættislækningum, ritaði vottorð umandlega heilsu varnaraðila. Var þess óskað að í vottorðinu kæmi fram álitlæknisins á því hvort brýn þörf stæði til þess að varnaraðili yrði sviptsjálfræði á þeim grunni að hún væri ekki fær um að taka ákvarðanir sem leiða afsjálfræði hennar vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eðaannars heilsubrests, sbr. a-lið 4. gr. lögræðislaga. Var læknirinn beðinn um aðláta í té skriflegt og rökstutt álit á því hvort ástand varnaraðila væri slíktað þörf væri á tímabundinni sjálfræðissviptingu og ef svo væri hvortnauðsynlegt væri að tímalengd hennar væri eitt ár. Í ítarlegu læknisvottorði Dkemur fram að við gerð þess hafi verið rætt við varnaraðila auk þess sem öllsjúkraskrá hennar hafi verið yfirfarin. Að áliti læknisins sé varnaraðilihaldin langvinnum geðrofssjúkdómi og hún eigi sögu um fjölfíkn. Hún hafi þróaðmeð sér geðrofssjúkdóm með aðsóknarhugmyndum sl. allmörg ár. Þetta sésamtvinnað flókinni og mikilli áfallasögu frá barnsaldri og síðar í barneignumog samskiptum við barnsfeður. Hugmyndir hennar feli í sér mikla ógn gagnvart henniog að aðilar sitji um hana. Þá sé hún með hugmyndir er lúti að tengslum ogsamskiptum gagnvart fjölskyldum sem hafi á sér skýrt ranghugmyndayfirbragð.Varnaraðili hafi engan veginn náð að koma sér fyrir félagslega, hún hafi veriðá hrakhólum og sé ljóst að heilsa hennar sé þar ráðandi. Ljóst sé að heilsavarnaraðila sé á þann veg að fái hún ekki viðeigandi meðferð sé heilsu hennarog getu til þess að ráða högum sínum stefnt í áframhaldandi uppnám. Hún sé ekkifær um sjálfstæða búsetu þangað til bati hennar sé tryggður. Tryggja þurfi aðhún fái viðeigandi geðrofsmeðferð til lengri tíma til að ná þeim árangri að húnsé fær um að ráða málum sínum. Varnaraðili hafi ekkert innsæi í stöðu sína. Þaðsé því álit læknisins að brýn þörf standi til þess að hún verði svipt sjálfræðiá grunni þess að hún sé ófær um að taka ákvarðanir sem leiði af sjálfræðihennar á grundvelli a-liðar 4. gr. lögræðislaga. Við aðalmeðferð málsins gafáðurnefndur geðlæknir, B, símaskýrslu. Hann staðfesti vottorð sitt og svaraðispurningum um efni þess. Hann sagði varnaraðila hafa verið metna ámóttökugeðdeild undanfarnar rúmlega þrjár vikur. Hún væri haldin hugvilluröskunog þurfi á langtímameðferð að halda sem í felist lyf, læknisaðstoð, hjúkrun,sálfræðiþjónusta og félagsleg aðstoð. Varnaraðili hefði mjög skertsjúkdómsinnsæi og meðferðarheldni hennar væri engin. Þá treysti hún ekki„kerfinu“, þar sem töldu heilbrigðis- og dómskerfinu, sem gæti skýrt það að húnvildi ekki koma fyrir dóminn. Í ljósi sögu hennar væri eins árs svipting sjálfræðisnauðsynleg og betra að hún væri lengri. D, sérfræðingur í geð- ogembættislækningum, gaf einnig skýrslu fyrir dóminum. Hann staðfesti vottorðsitt og svaraði spurningum um efni þess. Hann lýsti því að nauðsynlegt væri aðvarnaraðili væri sjálfræðissvipt vegna geðrofssjúkdóms síns. Hann teldi eitt árlágmarkstíma, en færa mætti rök fyrir lengri sviptingu. Varnaraðili værilangveik, en hún hefði langa og flókna sögu um geðsjúkdóm. Hún hefði átt viðmikla erfiðleika, álag og áföll að stríða og hefði nánast verið komin á götuna.Hún væri haldin geðrofssjúkdómi sem hamlaði henni í einkalífi og starfi oghefði líklega verið haldin honum frá því um 2012. Hún væri stödd í vítahringsem nauðsynlegt væri að brjóta upp með viðeigandi geðrofslyfjameðferð. Hann lýstiþví að varnaraðili kæmi vel fyrir í upphafi en þegar rætt væri við hana kæmuveikindi hennar fljótlega í ljós. Varnaraðili kom ekki fyrirdóminn. Skipaður verjandi hennar lýsti því að hún hefði ekki treyst sér tilþess. Hún hefði rætt um þann möguleika við hana að dómarinn kæmi til hennar enhún hefði verið því mótfallin. Verjandinn taldi með hliðsjón af samtölum sínumvið varnaraðila og lækna hennar að það hefði ekki þýðingu fyrir úrslit málsinsað dómari hitti hana. Skipaður verjandi varnaraðila hafnaðiþví að uppfyllt væru lagaskilyrði til að verða við kröfu sóknaraðila. Varnaraðiliætti ekki við veikindi að stríða, heldur hefði hún glímt við mikla erfiðleikaog lent í áföllum sem hefðu leitt til áfallastreituröskunar. Fjallað væri umáföll hennar í vottorði D geðlæknis. Til vara krafðist hún þess aðsjálfræðissviptingu yrði markaður skemmri tími. Ekki væri þörf á svo langrisviptingu. Ekkert plan hefði verið sett upp um meðferð hennar, en sex mánuðirættu að vera fullnægjandi til að ljúka meðferð. II Með vísan til vættis tveggjageðlækna, B og D, fyrir dómi, og með hliðsjón af öðrum fyrirliggjandi gögnummálsins, þykir sýnt að varnaraðili glímir við alvarlegan vanda sem felst ílangvinnum geðrofssjúkdómi. Það er mat geðlækna að varnaraðili þurfi langtímameðferðtil að takast á við sjúkdómsástand sitt og félagslega stöðu. Fái hún ekkiviðeigandi meðferð stofni hún heilsu sinni og möguleikum á bata í voða. Ljóster að hana skortir algerlega innsæi í þarfir sínar og stöðu og vill ekki þiggjaaðstoð. Það er forsenda þess að árangur geti náðst við meðhöndlun varnaraðilaað hún fái lyfjameðferð, læknis- og sálfræðiþjónustu og félagslega aðstoð.Telur dómurinn því brýna þörf á því að varnaraðili verði tímabundið sviptsjálfræði með hliðsjón af hennar eigin hagsmunum. Eru skilyrði a-liðar 4. gr.,sbr. og 1. mgr. 5. gr., lögræðislaga nr. 71/1997 því uppfyllt til að verða viðkröfu sóknaraðila um tímabundna sjálfræðissviptingu varnaraðila í eitt ár. Meðhliðsjón af læknisvottorðum og framburði geðlæknanna eru ekki efni til þess aðmarka sviptingunni skemmri tíma. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 15. gr.laga nr. 71/1997 getur varnaraðili, þegar liðnir eru sex mánuðir frá upphafisviptingar, borið fram kröfu við héraðsdómara um að sjálfræðissvipting þessiverði felld úr gildi að nokkru eða öllu leyti telji hann skilyrði hennar ekkilengur fyrir hendi. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laganr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstri málsins, þarmeð talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdótturhdl., sem þykir hæfilega ákveðin 160.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A RO R Ð : Varnaraðili, A, kt. [...], ersvipt sjálfræði í 12 mánuði. Allur kostnaður af málinu, þarmeð talin þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Ingu Lillýjar Brynjólfsdótturhdl., 160.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 401/2005
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá
|
Í kjölfar skilnaðar M og K deildu þau um forsjá tveggja barna sinna og lauk þeirri deilu með dómsátt á árinu 2002, þar sem kveðið var á um sameiginlega forsjá þeirra yfir börnunum og að eldra barnið hefði lögheimil hjá K en það yngra hjá M. K höfðaði mál til að hnekkja framangreindri dómsátt og fá ein forsjá beggja barnanna. Þá krafðist hún þess að henni yrði fengin forsjá barnanna til bráðabirgða meðan forsjármálið væri til úrlausnar fyrir héraðsdómi. Talið var að K hefði ekki tekist að sýna fram á að hagsmunir barnanna stæðu til þess að raska því ástandi, sem komið hefði verið á með dómsátt aðila, meðan forsjármálið væri til meðferðar fyrir héraðsdómi og var kröfu hennar því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. september sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að samningur aðilanna 15. maí 2002 um sameiginlega forsjá tveggja sona þeirra, sem fæddir er 1997 og 1999, verði felldur úr gildi og að sóknaraðila yrði dæmd forsjá þeirra til bráðabirgða þar til dómur gangi í máli, sem hún hefur höfðað gegn varnaraðila til að fá ein forsjá sonanna. Með hinum kærða úrskurði var jafnframt hafnað kröfu sóknaraðila um að varnaraðili skyldi greiða einfalt meðlag með börnunum til sama tíma. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að framangreindar kröfur hennar fyrir héraðsdómi verði teknar til greina og varnaraðila gert að greiða henni kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð skýrsla Rögnu Ólafsdóttur sálfræðings 16. september 2005. Eins og frá er greint í hinum kærða úrskurði eiga málsaðilar saman tvo syni og fara sameiginlega með forsjá þeirra samkvæmt dómsátt frá 15. maí 2002. Á yngri sonurinn lögheimili hjá varnaraðila en sá eldri hjá sóknaraðila. Í kæru sinni byggir sóknaraðili á því að það sé börnunum fyrir bestu að hún hafi bráðabirgðaforsjá þeirra og telur að ekki hafi legið fyrir héraðsdómi réttar upplýsingar um aðstæður varnaraðila áður en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp. Auk þeirra röksemda sem byggt var á fyrir héraðsdómi fullyrðir sóknaraðili nú að varnaraðili hafi ekki haft búsetu á [A] frá því að hann flutti lögheimili sitt þangað heldur hafi hann búið í Reykjavík með sambúðarkonu sinni. Hafi varnaraðili því falið foreldrum sínum á [A] umsjá yngri sonarins, sem eigi lögheimili hjá honum samkvæmt dómsáttinni, og því ekki sinnt forsjár- og uppeldisskyldum sínum gagnvart drengnum. Þetta telur sóknaraðili ámælisvert, einkum þegar haft sé í huga að barnið sé að hefja skólagöngu og eigi við hegðunarvandamál að stríða. Telur sóknaraðili að börnum þeirra sé fyrir bestu að hún fái bráðabirgðaforsjá þeirra, enda hafi komið fram í málinu að aðstæður hennar séu mun betri en varnaraðila og hún hafi einnig rýmri tíma til að sinna börnunum en hann. Varnaraðili mótmælir fullyrðingum sóknaraðila um búsetu sonar málsaðila á Eyrarbakka á meðan hann hafi sjálfur búið í Reykjavík. Þá kveður varnaraðili að drengurinn glími vissulega við nokkur hegðunarvandamál en telur að hringlandi með búsetu hans væri ekki til þess fallinn að bæta úr þeim vanda. Fullyrðingar sóknaraðila, sem að framan eru raktar, og komu fyrst fram í kæru til Hæstaréttar eru ekki studdar gögnum og er mótmælt af hálfu varnaraðila. Sóknaraðila hefur ekki tekist að sýna fram á að hagsmunir drengjanna standi til þess að raska því ástandi, sem komið var á með dómsátt aðila, meðan ágreiningur þeirra um forsjá er til meðferðar fyrir héraðsdómi. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Með hliðsjón af þessum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 447/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Tilhögun gæsluvarðhalds
|
Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans í Reykjavík rannsaki meint brot gegn almennum hegningarlögum er varði stórfelldan innflutning fíkniefna til landsins. Rannsókn málsins hafi staðið yfir um alllangt skeið og hafi fjöldi manns gefið skýrslu með réttarstöðu sakbornings. Málið sé umfangsmikið og taki til fleiri en einna fíkniefnasendinga, sem lögregla hafi lagt hald á, og sé aðild hinna grunuðu í nokkrum tilvikum einskorðuð við einstaka sendingar. Kærði sé grunaður um að hafa staðið fyrir innflutningi á 7.694 g af amfetamíni, en efnið hafi verið falið í vörusendingu, sem lögreglan hafi lagt hald á [...].
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 25. nóvember 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Verði aðalkrafa varnaraðila ekki tekin til greina krefst hann þess að héraðsdómara verði gert að taka til efnismeðferðar kröfu um tilhögun gæsluvarðhaldsvistunar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Eftir að hinn kærði úrskurður hafði verið kveðinn upp á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2004 og sóknaraðili hafði kynnt varnaraðila tilhögun gæsluvarðhaldsvistar samkvæmt 108. gr. laga nr. 19/1991 krafðist varnaraðili að gæsluvarðhald yfir honum yrði „án takmarkana“, eins og bókað var í þingbók. Héraðsdómari ákvað að ekki yrði leyst úr þeirri kröfu án þess að skriflegt og rökstutt erindi þess efnis bærist dóminum. Með vísan til 4. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, með ároðnum breytingum, sbr. 75. gr. sömu laga, bar héraðsdómara að taka kröfu varnaraðila um tilhögun gæsluvarðhalds til efnismeðferðar. Verður því lagt fyrir héraðsdómara að taka þessa kröfu varnaraðila til slíkrar meðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka til efnismeðferðar kröfu varnaraðila, X, um tilhögun gæsluvarðhaldsvistar hans.
|
Mál nr. 326/2007
|
Umsýsluviðskipti Uppgjör Skuldajöfnuður
|
H ehf. flutti út fisk útgerðarfélagsins T ehf. í eigin nafni en fyrir reikning síðargreinda félagsins til þýska félagsins I og var um umsýsluviðskipti að ræða. I veitti útgerðinni ýmsa lánafyrirgreiðslu til að unnt væri að halda skipi hennar til veiða. H ehf. lét það óátalið að I héldi eftir hluta af andvirði fisksins vegna þessarar lánafyrirgreiðslu. Hins vegar gerði hann athugasemd þegar greiðslur sem I skilaði til H ehf. dugðu ekki fyrir kostnaði síðargreinda félagsins. Félagið höfðaði mál gegn I og krafðist aðallega greiðslu söluandvirðis níu gáma af fiski en til vara tiltekinnar, lægri fjárhæðar, er tók mið af útlögðum kostnaði vegna fiskflutninganna og greiðslum sem H ehf. átti að standa skil á auk eigin þóknunar. Þar sem um umsýsluviðskipti hafði verið að ræða var talið að I hefði verið óheimilt að skuldajafna andvirði þess, sem félagið hafði lagt út fyrir útgerðina, við söluandvirðið umfram það sem samþykkt hafði verið af H ehf. Fyrir Hæstarétti krafðist félagið staðfestingar héraðsdóms sem fallist hafði á varakröfu þess er tók mið af því að endurgjald fyrir hvern gám ætti að vera 6.500 evrur. Fyrir Hæstarétti kvaðst H ehf. sætta sig við að þetta endurgjald væri 6.000 evrur á hvern gám í samræmi við tiltekna yfirlýsingu sem lá fyrir í málinu. I var því gert að greiða H ehf. 54.000 evrur með nánar tilteknum vöxtum til greiðsludags.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Stefndi flutti út fisk útgerðaraðilans Torfness ehf. í eigin nafni en fyrir reikning Torfness ehf. Áfrýjandi var móttakandi vörunnar erlendis og eigandi fiskmarkaðar þar sem varan var seld. Áfrýjandi skilaði uppgjöri eða afreikningum til stefnda svo sem honum bar. Stefndi skilaði síðan til útgerðaraðilans því sem umfram var af söluandvirði vörunnar þegar hann hafði dregið frá útlagðan kostnað, gjöld sem hann átti að standa skil á og eigin þóknun. Um var að ræða umsýsluviðskipti. Torfnes ehf. átti í rekstrarerfiðleikum og náði samkomulagi við áfrýjanda um lánafyrirgreiðslu, meðal annars til að greiða fyrir kvóta og eldsneyti á skipið sem stundaði veiðarnar. Á þeim afreikningum sem áfrýjandi sendi stefnda var jafnan gerð grein fyrir því, þegar einhver hluti söluandvirðisins var dreginn frá vegna slíkrar fyrirgreiðslu. Verður að líta svo á að stefndi hafi látið þetta óátalið. Gegn andmælum stefnda er hins vegar ekki sönnuð sú fullyrðing áfrýjanda, að stefndi hafi ekki hreyft mótmælum þegar svo var komið að sá hluti söluandvirðisins, sem áfrýjandi skilaði stefnda, dugði ekki fyrir þeim greiðslum sem hann bar ábyrgð á og umsýsluþóknun hans. Má í því sambandi vísa til þess að í bréfi Torfness ehf. til áfrýjanda 9. desember 2004 var minnt á að stefnda þyrfti að lágmarki að berast greiðsla að fjárhæð 6.500 evrur fyrir hvern gám, og einnig liggur fyrir yfirlýsing 24. febrúar 2005 á bréfsefni stefnda, undirrituð af Torfnesi ehf. en ekki af áfrýjanda. Er sú yfirlýsing efnislega samhljóða fyrrgreindu bréfi að öðru leyti en því að fjárhæðin er þar tilgreind 6.000 evrur. Fyrir dómi kvaðst forsvarsmaður áfrýjanda ekki hafa ritað undir þessa yfirlýsingu vegna þess hversu mikið Torfness ehf. hafi þá skuldað honum. Þar sem um umsýsluviðskipti var að ræða var áfrýjanda óheimilt að skuldajafna andvirði þess sem hann hafði lagt út fyrir Torfnes ehf. við söluandvirðið umfram það sem samþykkt var af stefnda. Aðalkrafa stefnda í héraði var grundvölluð á fimm afreikningum vegna níu gáma af fiski. Fyrir Hæstarétti gerir hann, í samræmi við varakröfu sína í héraði, aðeins kröfu um ákveðið endurgjald á hvern gám, sem áætlað var að nægði fyrir útlögðum kostnaði hans og greiðslum sem hann átti að standa skil á auk eigin þóknunar. Fyrir Hæstarétti kvaðst hann sætta sig við að þetta endurgjald yrði 6.000 evrur á hvern gám í samræmi við yfirlýsinguna frá 24. febrúar 2005. Verður áfrýjandi samkvæmt þessu dæmdur til að greiða stefnda 54.000 evrur. Ákvörðun hins áfrýjaða dóms um vexti og málskostnað er staðfest. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Isey Fischimport GmbH, greiði stefnda, Hafróti Ármúla ehf., 54.000 evrur með 5.5% ársvöxtum af 12.000 evrum frá 17. febrúar 2005 til 24. febrúar sama ár, en af 24.000 evrum frá þeim degi til 7. mars sama ár, en af 36.000 evrum frá þeim degi til 9. mars sama ár, en af 42.000 evrum frá þeim degi til 31. mars sama ár, en af 54.000 evrum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 4. desember sl., að loknum munnlegum málflutningi var höfðað fyrir dómþinginu af Hafrót ehf., Ármúla 5, Reykjavík, á hendur Isey Fischimport GmbH, Bremenhaven, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 25. maí 2006. Dómkröfur stefnanda voru þær aðallega, að stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda 122.328 EUR, ásamt 5.5% ársvöxtum af 28.597 EUR frá 17. febrúar 2005 til 24. febrúar 2005, en frá þeim degi af 57.855 EUR til 7. mars 2005, en frá þeim degi af 78.115 EUR til 9. mars 2005, en af 89.014 EUR frá þeim degi til 31. mars 2005, en frá þeim degi af 122.328 EUR til greiðsludags. Til vara krafðist stefnandi þess, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 58.500 EUR ásamt 5.5% ársvöxtum af 13.000 EUR frá 17. febrúar 2005 til 24. febrúar 2005, en af 26.000 EUR frá þeim degi til 7. mars 2005, en af 39.000 EUR frá þeim degi til 9. mars 2005, en af 45.500 EUR frá þeim degi til 31. mars 2005, en af 58.500 EUR frá þeim degi til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að skaðlausu. Til vara krafðist stefndi þess að dómkröfur stefnanda yrðu stórlega lækkaðar og hvor aðili yrði látinn bera sinn kostnað af málinu. Stefnandi er umsýslufyrirtæki með fisk og fiskafurðir. Kveðst stefnandi taka að sér að selja unnar afurðir og einnig ferskan fisk fyrir viðskiptavini sína á uppboðsmarkað í Evrópu, aðallega til Bretlands og Þýskalands. Stefndi er fisksölufyrirtæki í Bremerhaven og sér um ferskfisksölu úr togurum og gámum fyrir íslenska útgerðarmenn. Einn af viðskiptaaðilum stefnanda var Torfnes ehf., sem gerði út m/b Hauk ÍS-847. Var allur afli bátsins seldur ferskur á markað annað hvort í Þýskalandi eða Bretlandi. Viðtakandi aflans í Þýskalandi var stefndi sem sá síðan um að selja aflann á uppboðsmarkaði sínum í Þýskalandi. Heldur stefnandi því fram að stefndi hafi gert það sem umboðsaðili stefnanda og að sölu lokinni hafi hann síðan gert stefnanda svokallaðan afreikning, þar sem m.a. komi fram söluverð, kostnaður o.fl. Stefndi heldur því fram að samningssambandið vegna þessarar sölu hafi verið milli stefnda og útgerðarfyrirtækjanna og hafi útgerðarfyrirtækin því haft beint samband við stefnda og óskað þjónustu hans. Eitt þessara útgerðarfyrirtækja hafi verið Torfnes ehf. Umrædd viðskipti hófust í byrjun árs 2004 og gekk á ýmsu, m.a. vegna slæmrar fjárhagsstöðu Torfness ehf. Stefndi skilaði stefnanda andvirði seldrar vöru með skilum fyrstu mánuðina, en er líða tók á árið 2004 fór stefnandi að fá hlutagreiðslu. Síðan fór hann að fá afreikning án greiðslu og síðast afreikning sem fól í sér að stefnandi skuldaði stefnda. Stefndi heldur því fram, að hann hafi stundum greitt Torfnesi ehf. fyrir fram þegar fiskur hafi verið kominn í gám og tilbúinn til útflutnings eða fiskur sannanlega verið kominn um borð, en ekki hafi verið um lánaviðskipti að ræða. Einnig hafi stefnda verið falið af viðskiptaaðilum Torfness ehf., einkum kvótaeigendum og olíusölum, að draga frá söluandvirði kröfu þeirra. Allt hafi þetta verið gert samkvæmt fyrirmælum Torfness ehf., enda hafi þessi háttur verið forsenda fyrirframgreiðslunnar. Kröfur þessar, sem og fyrirframgreiðslur, hafi komið til frádráttar áður en greiðsla hafi verið innt af hendi til Torfness ehf. Telur stefndi þennan uppgjörsmáta hafa verið eðlilegan enda hafi þessir aðilar aðstoðað útgerðina svo að togari hennar gæti stundað veiðar. Stefndi kveðst hafa verið skuldbundinn kvótasalanum, olíusalanum og flutningsaðilanum. Hann hafi lofað þessum aðilum greiðslu, samkvæmt fyrirmælum Torfness ehf. Beiðni Torfness ehf. um að senda stefnanda hluta greiðslu hafi verið skilin á þann veg að þá því aðeins kæmi til þess ef afgangur yrði þegar búið væri að gera upp við þá aðila sem gert hafi útgerð skipsins mögulega. Stefndi kveðst ekki hafa fengið athugasemdir við uppgjör sín frá Torfnesi ehf. Hins vegar virðist sem Torfnes ehf. hafi lent í slæmri skuldastöðu gagnvart stefnanda og hafi af því tilefni sent stefnda fyrirmæli. Þessi fyrirmæli hafi Torfnes ehf. ekki tekið hátíðlegar en svo að félagið hafi haldið áfram sömu viðskiptaháttum, þ.e. að fá fyrirframgreiðslu frá viðskiptaaðilum. Þegar stefnda hafi borist yfirlýsing, sem hann hafi reyndar aldrei samþykkt, hafi staða Torfness ehf. gagnvart stefnda verið með þeim hætti að útilokað hafi verið að verða við efni hennar, enda hafi Torfnes ehf. haldið áfram að óska eftir fyrirframgreiðslu og skulda viðskiptaaðilum sínum. Stefndi kveður það vera viðtekna venju að senda þeim aðila uppgjör sem annist pappírsmál fyrir fiskútflytjendur. Stafi þetta m.a. af því að þessir aðilar séu yfirleitt ábyrgir fyrir ýmsum opinberum gjöldum. Stefndi kveður að undir lok viðskiptanna í mars 2005 hafi Torfnes ehf. verið komið í mjög slæma skuldastöðu gagnvart stefnda, en stefndi hafi greitt fyrirfram vegna ísfiskveiða togarans Hauks ÍS-847, en hann hafi síðan bilað í miðjum veiðitúr. Við aðalmeðferð málsins gaf Arnar Kristinsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, skýrslu. Kvað hann fyrirtækið vera útflutningsfyrirtæki og hafi fyrirtækið flutt út fisk í gámum fyrir Torfnes ehf. Hafi viðkomandi útgerðarmaður haft samband og beðið stefnanda um að flytja út ákveðið magn af fiski. Stefnandi hafi síðan haft samband við skipafélag og pantað gáma til flutningsins. Framkvæmdin sé síðan með þeim hætti að skipafélagið fer með gámana að skipshlið þar sem þeir séu fylltir af fiski úr togaranum. Að því loknu sé skipafélagið látið vita af því og það sæki þá gámana. Stefnandi útbúi flutningsfyrirmæli fyrir fiskinn og geri síðan reikning á umboðsmann eða kaupanda fisksins erlendis. Stefnandi beri allan kostnað af útflutningnum, greiði fyrir frakt og karaleigu. Þá séu útflytjendur ábyrgir fyrir svokölluðum sjóðagjöldum og eins ef útgerð eða bátur er með útgerðarlán hjá banka þá ber útflytjanda, stefnanda í þessu tilviki, að skila vissri prósentu af aflaverðmætinu til greiðslu á þessum gjöldum. Í umræddum viðskiptum hafi stefnandi sent vöruna til stefnda, móttekið farmskírteinið frá skipafélaginu, og útbúið reikning á stefnda. Skipafélagið útbúi fraktpappíra til að tolla vöruna út úr landi hér, en stefndi hafi séð um að tolla vöruna inn í landið. Reikningur sé fyrst gerður til bráðabirgða, þar sem um óviktaðan fisk sé að ræða, en síðan sé aflinn seldur. Í framhaldi af því sendi stefndi sölureikning til stefnanda og stefnandi gefi þá út leiðrétta sölunótu á stefnda, sem síðan sendi stefnanda afreikning. Allir sem flytji út óviktaðan ferskan fisk þurfi sérstakt leyfi frá Fiskistofu. Aðspurður kvaðst hann telja stefnanda vera umboðsmann fyrir eiganda vörunnar, en kvaðst þó ekki gera sér grein fyrir hver munur væri á umboðsmennsku og umsýsluviðskiptum. Kvað hann stefnda hafa verið umboðsaðila fyrir stefnanda úti. Í þessu tilfelli sé sami eigandi að stefnda og fiskmarkaði í Bremerhaven, þar sem fiskurinn hafi verið seldur. Stefnandi hafi ekki haft samskipti við fiskmarkaðinn heldur stefnda. Stefnandi kvaðst aldrei hafa verið beðinn um heimild til handa stefnda að draga frá greiðslum sem átt hafi að fara til stefnanda. Kvaðst hann þó hafa vitað, að Samúel, fyrirsvarsmaður stefnda, hafi lánað útgerð Torfness ehf. Hann kvað útgerðarmann Torfness ehf. hafa skrifað bréf til stefnda, vegna þess að uppgjör til stefnanda hafi komið á núlli frá stefnda. Hafi stefnandi gefið útgerðarmanninum upp kostnað við flutning hvers gáms, sem síðan hafi verið sent með bréfi til stefnda og óskað eftir að stefndi greiddi þann kostnað, þetta hafi síðar verið ítrekað, án árangurs. Samúel Grétar Finnsson, fyrirsvarsmaður stefnda, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvað hann útgerðaraðila Torfness ehf. hafa beðið sig um fyrirframgreiðslu út á fisk, sem var veiddur eða kominn af stað í gámum. Þetta hafi ekki gengið nógu vel, skipið ekki veitt nóg miðað við það sem útgerðin fékk fyrirframgreitt. Hann kvaðst hafa dregið þau lán sem Torfness fékk hjá viðskiptaaðilum sínum og stefndi hafi ábyrgst, frá greiðslu stefnda til útgerðarinnar. Stefndi hafi hins vegar ekki keypt fiskinn. Peningar hafi verið sendir til milliliða, eins og stefnanda, ef eitthvað hafi verið eftir. Hann kvað stefnanda, sem millilið, hafa séð um pappírsgerð og einhver mál fyrir útgerðina og tekið sín umboðslaun fyrir það af því sem eftir var af andvirði sölunnar. Hann kvaðst hafa fengið sent uppkast að samningi, er viðskiptin hafi verið að líða undir lok, þess efnis að stefndi greiddi stefnanda ákveðna upphæð. Hann kvaðst aldrei hafa samþykkt þetta. Hann kvaðst ekki hafa talið sig vera skuldbundinn stefnanda og samningssambandið hafi verið milli stefnda og útgerðarmannsins. Í þessum viðskiptum hafi alltaf verið greitt fyrirfram út á næstu sölu, þannig að stefndi ábyrgðist greiðslu til ýmissa viðskiptaaðila hér á landi. Samkvæmt skjölunum hafi stefnandi verið útflutningsaðili, en fyrir honum hafi stefnandi hins vegar verið sá sem sá um pappírsgerðina. Allir afreikningar hafi verið stílaðir á stefnanda, þar sem hann hafi séð um pappírsgerðina. Eiríkur Böðvarsson, fyrirsvarsmaður Torfness ehf., gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvað hann Torfnes ehf. hafa flutt út ferskan fisk til Þýskalands. Komist hafi á samband milli Samúels og Torfness ehf., að skipið myndi fiska í gáma og útflutningur færi í gegnum stefnanda, sem sendi fiskinn til Samúels. Þessi viðskipti hafi byrjað árið 2004. Hafi hann samið við stefnanda um að stefnandi fengi fiskinn í umboðssölu. Viðskiptin hafi tæknilega eða pappírslega verið milli stefnanda og stefnda. Stefnandi hafi átt að fá ákveðna þóknun af söluverði og greiða gjöld í greiðslujöfnunarsjóð og útgerðarlán í Landsbankann, en um leið og stefnandi hafi tekið við fiski til útflutnings hafi þessi gjöld verið á ábyrgð stefnanda. Stefnandi hafi síðan afreiknað til Torfness ehf. þegar búið hafi verið að taka fyrir kostnaði við útflutninginn og skilaði mismuninum til útgerðarinnar. Aðspurður kvað hann stefnda hafa verið fullkunnugt um hvernig útflutningi var háttað. Síðar hafi verið ítrekað við stefnda að alltaf þyrfti að greiða útgjöld stefnanda og flutningskostnað. Fyrirgreiðsla Samúels við Torfnes ehf. hafi verið á milli þeirra Samúels og Torfness ehf. Samúel hafi t.d. ábyrgst greiðslu fyrir kvóta, en kvótaviðskipti séu staðgreiðsluviðskipti. Undir lokin, er félagið varð gjaldþrota, hafi Torfnes ehf. skuldað stefnda um sjö milljónir og stefnanda um 4,7 milljónir. Aðspurður kvað hann stefnanda hafa vitað að olía og kvóti hefði verið fjármagnaður af Samúel, þ.e. stefnda. Kristján, sem var skipstjóri á Hauk ÍS, eign Torfness ehf., gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa verið ráðinn á skipið af útgerðarmanninum, en Samúel, fyrirsvarsmaður stefnda, hafi ábyrgst greiðslu launanna. Hann kvaðst hafa fengið greidd laun fyrir einn mánuð frá Samúel, en hann eigi ennþá ógreidd laun fyrir einn mánuð. Gísli Svan Einarsson gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað Torfnes ehf. hafa óskað eftir að leigja af honum karfakvóta. Kvótaviðskipti séu staðgreiðsluviðskipti, og kvóti aðeins færður á milli eftir að greitt hafi verið. Kvað hann Samúel sem söluaðila aflans hafa tryggt greiðslu fyrir kvótann af söluverði fisksins. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að stefnda hafi borið að skila til stefnanda uppboðsandvirðinu og stefnda hafi verið óheimilt, án samþykkis stefnanda, að draga frá uppgjörinu fjárhagsstyrk/lán sem hann hafi veitt útgerðinni. Rétt greiðsla af hálfu stefnda hafi ekki farið fram og eigi stefnandi rétt á að fá fullnaðargreiðslu í samræmi við afreikning stefnda. Fyrir liggi að stefnandi sé útflytjandi vörunnar, hann hafi tekið við vörunni við skipshlið, samkvæmt sérstökum samningi við útgerðina, fyllt út útflutningsskjöl, komið vörunni til flutnings hjá flutningsaðila, gengið frá öllum greiðslum vegna útflutningsins og hafi varan síðan verið send til stefnda í nafni stefnanda. Á öllum skjölum sem borist hafi til stefnda hafi stefndi verið skráður eigandi/útflytjandi vörunnar. Þegar stefndi hafi móttekið vöruna í Þýskalandi hafi það verið á grundvelli heimildar frá stefnanda en ekki útgerðarinnar. Um þetta allt hafi stefnda verið fullkunnugt og einnig að hann hafi átt að gera stefnanda skil á greiðslu fyrir vöruna, enda sé stefndi þaulvanur viðskiptum við íslenska útflytjendur. Í upphafi viðskiptanna hafi stefndi greitt til stefnanda í samræmi við afreikninga. Alla afreikninga hafi stefndi gert til stefnanda. Til þess að stefndi hafi haft heimild til að draga frá lán sem hann veitti útgerðinni frá uppgjöri sínu til stefnanda hefði hann þurft heimild frá stefnanda og jafnframt framsal frá útgerðinni. Slíkra heimilda hafi stefndi ekki aflað sér, hvorki frá stefnanda né útgerðinni, heldur einhliða tekið ákvörðun um að draga þessi lán frá uppgjöri til stefnanda. Stefnandi kveðst jafnframt byggja á þeirri venju og reglum sem gilda um útflutning sjávarafurða, að umsýsluaðilinn annist allt söluferlið og skili framleiðandanum afurðarverðinu að aflokinni sölu þegar umsýsluaðilinn hafi dregið frá sinn kostnað. Framleiðandinn sé aldrei í beinu sambandi við kaupandann. Varakröfu sína byggir stefnandi á því, að stefndi hafi átt að standa stefnanda skil á greiðslum í samræmi við yfirlýsingu útgerðarmannsins, að fjárhæð 6.500 EUR á hvern gám sem sendur hafi verið til stefnda. Sé þetta u.þ.b. sá kostnaður sem stefnandi hafi þurft að greiða fyrir hvern gám sem sendur hafi verið til stefnda. Um varakröfuna vísar stefnandi til þeirra sjónarmiða, sem fram komi um aðalkröfuna. Því til viðbótar byggi stefnandi á því að Torfnes ehf. hafi í tvígang sent stefnda skeyti með fyrirskipun um að stefndi greiddi stefnanda 6.500 evrur fyrir hvern gám sem stefnandi sendi til Þýskalands. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarins og reglna samningalaga varðandi umboð og umsýsluviðskipti. Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Ákvörðun um dráttarvexti sé byggð á ákvörðun Seðlabanka Íslands um grunn dráttarvaxta af kröfum í erlendri mynt. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að ekkert réttarsamband sé á milli stefnda og stefnanda. Stefndi krefst og sýknu á grundvelli þess að hann hafi þegar gert upp andvirði seldra vara og hafi þau uppgjör hvorki sætt andmælum af hálfu viðsemjanda stefnda né stefnanda. Þó svo stefnanda hafi verið falið að hjálpa útgerð Torfness ehf. við útflutning þá skapi það stefnanda engan rétt á hendur stefnda. Þá verði ekki heldur séð að kröfur stefnanda eigi að njóta einhvers forgangs umfram þær kröfur sem stefndi hafi greitt samkvæmt beiðni Torfness ehf. Stefndi hafi ekki veitt Torfnesi ehf. lán heldur hafi hann fyrirframgreitt fiskinn eftir að hann var veiddur og hafi hann þá um leið orðið að hluta til eigandi fisksins. Stefnandi hafi vitað um fyrirframgreiðsluna og fyrirgreiðslu olíusala og kvótasala, en ekkert gert til að stöðva þetta fyrirkomulag, sem allt hafi verið samkvæmt beiðni viðsemjanda stefnanda. Stefnandi geti ekki byggt rétt sinn á einhliða yfirlýsingu. Til þess að yfirlýsingin verði bindandi þurfi stefndi að samþykkja efni hennar og það hafi stefndi aldrei gert. Stefndi hafi dregið frá söluverði áfallinn kostnað áður en til uppgjörs hafi komið við útgerðina. Reikningsskil stefnda séu í samræmi við venjubundna viðskiptahætti. Uppgjör stefnda hafi engum andmælum sætt af hálfu stefnanda fyrr en við lok viðskiptanna og hafi stefnandi ekkert gert til þess að fá stefnda til að breyta uppgjörum sínum ef undan sé skilið að senda honum tvær viljayfirlýsingar frá Torfnesi ehf., sem augljóslega hafi enga þýðingu haft um skuldastöðu Torfness ehf. við stefnda og fyrirmæli Torfness ehf. til stefnda um greiðslur til viðskiptaaðila. Stefndi telur stefnu í málinu vera byggða á löggerningi, sem bersýnilega sé andstæður góðu siðferði því að dómkrafan lúti að því að stefndi tvíborgi vöruna. framsalshafi fái ekki betri rétt en framseljandi hafi átt. Framseljandi, Torfnes ehf., hafi ekki átt kröfu í söluandvirðið vegna fyrirmæla stefnda og fyrirgreiðslu kvótasala og olíusala sem þegar hafi átt sér stað þegar framsalið hafi farið fram. Ljóst sé að með fyrirframgreiðslu stefnda hafi hann verið orðinn eigandi hluta fisksins og komi til þess að hann verði dæmdur komi fyrirframgreiðslan til frádráttar. Um lagarök vísar stefndi til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og almennra reglna kröfuréttarins. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu fyrir fiskútflutning, en stefnandi flutti út fisk í eigu Torfnes ehf., til stefnda til sölu á uppboðsmarkaði í Þýskalandi. Átti stefnandi að fá greiðslu af söluandvirði fisksins. Stefndi hefur hins vegar neitað að greiða stefnanda fyrir umræddan útflutning, þar sem allt söluandvirði fisksins hafi verið varið til greiðslu á skuldum Torfness ehf., sem stefndi hafi ábyrgst greiðslu á vegna slæmrar fjárhagsstöðu Torfness ehf. Eins og viðskiptum aðila hefur verið lýst hér að framan var stefnandi útflutningsaðili fisksins, og bar stefnda að skila stefnanda andvirði sölunnar, sem átti síðan að skila andvirðinu til Torfness ehf., að frádreginni þóknun sinni sem og útlögðum kostnaði, sem stefnandi hafði af sölunni. Var því ekki um að ræða að stefndi hefði keypt fiskinn af útgerðarfélaginu heldur tók hann við fiskinum frá útflutningsaðilanum, stefnanda málsins, til sölu á markaði. Bera framlagðir reikningar vegna þessara viðskipta það með sér að stefnandi var útflutningsaðilinn. Var því stefnandi nokkurs konar umsýsluaðili með viðskiptunum og tók fyrir þóknun áður en andvirði sölunnar var skilað til Torfness ehf. Eins og viðskiptum þessu hefur verið lýst af málsaðilum var því samningssamband milli stefnanda og stefnda, en ekki stefnda og útgerðarfélagsins. Bar stefnda því að greiða stefnanda fyrir umræddan útflutning. Með því að litið verður svo á var stefnda, án samþykkis stefnanda, óheimilt að ráðstafa andvirði sölu fisksins til annarra. Fyrirgreiðsla stefnda við útgerðarfélagið Torfnes ehf. og þar með skuldastaða þess félags við stefnda kemur því ekki til álita í máli þessu, þar sem þegar hefur verið litið svo á að samningssambandið hafi verið milli málsaðila. Óumdeilt er að stefndi leitaði ekki eftir samþykki stefnanda til að draga frá söluandvirðinu þær greiðslur, sem hann innti af hendi fyrir stefnda, eins og honum bar að gera samkvæmt framansögðu, og ekkert fram komið um að stefnandi hafi með athöfnum sínum eða athafnaleysi gert það síðar. Hins vegar verður að líta til þess að er líða tók að lokum viðskipta aðila og stefndi hafði ekki greitt stefnanda fyrir útflutning þeirra gáma, sem stefnt er fyrir í máli þessu, gerði stefnandi, fyrir milligöngu útgerðarfélagsins, kröfu um að stefndi greiddi honum 6.500 evrur fyrir hvern fluttan gám, eins og varakrafa stefnanda hljóðar á um. Verður litið svo á að það sé sú fjárhæð sem stefnandi hafi ætlað sér fyrir útflutninginn og stefnda bæri að greiða honum. Samkvæmt því verður varakrafa stefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett, en stefndi hefur ekki gert athugasemdir við fjárhæð reiknings stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Isey Fischimport GmbH, greiði stefnanda, Hafrót ehf., 58.500 EUR ásamt 5.5% ársvöxtum af 13.000 EUR frá 17. febrúar 2005 til 24. febrúar 2005, en af 26.000 EUR frá þeim degi til 7. mars 2005, en af 39.000 EUR frá þeim degi til 9. mars 2005, en af 45.500 EUR frá þeim degi til 31. mars 2005, en af 58.500 EUR frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 475/2012
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Útivist í héraði Frávísun frá Hæstarétti
|
K kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta. K sótti ekki þing í héraði þegar krafa um gjaldþrotaskipti var þar til meðferðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að allt frá dómi Hæstaréttar 9. desember 1992 í máli nr. 427/1992, hafi ítrekað verið slegið föstu í dómum réttarins að skýra bæri kæruheimild í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 með hliðsjón af 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þannig yrði úrskurður um gjaldþrotaskipti ekki kærður til Hæstaréttar ef útivist hefði orðið af hálfu skuldara í héraði, heldur yrði hann að leita endurskoðunar slíks úrskurðar með kröfu um endurupptöku máls fyrir héraðsdómi samkvæmt 1. mgr. 137. gr. síðarnefndu laganna. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst Héraðsdómi Reykjaness 27. júní 2012 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 4. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2012 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að bú sóknaraðila skyldi tekið til gjaldþrotaskipta. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar, en til vara að hafnað verði kröfu varnaraðila um að bú hans skuli tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili sótti ekki þing í héraði þegar mál þetta var tekið fyrir á dómþingi 13. júní 2012. Í framhaldi af því var málið tekið til úrskurðar og hinn kærði úrskurður kveðinn upp. Allt frá dómi Hæstaréttar 9. desember 1992 í máli nr. 427/1992, sem birtur er í dómasafni þess árs, bls. 2028, hefur ítrekað verið slegið föstu í dómum réttarins að skýra verði kæruheimild í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 með hliðsjón af 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þannig verði úrskurður um gjaldþrotaskipti ekki kærður til Hæstaréttar ef útivist hefur orðið af hálfu skuldarans í héraði, heldur verði hann að leita endurskoðunar slíks úrskurðar með kröfu um endurupptöku máls fyrir héraðsdómi samkvæmt 1. mgr. 137. gr. síðarnefndu laganna. Af þeim sökum brestur heimild til kæru í máli þessu og verður því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 85/2012
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Forgangskrafa Laun
|
G hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa S vegna umsaminna greiðslna samkvæmt ráðningarsamningi var viðurkennd við slit G hf. sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Deila aðila fyrir Hæstarétti laut að aðild málsins og réttmæti einstakra liða kröfu S við slit G hf. Fallist var á að S hefði réttilega beint kröfum sínum að G hf. Þá var kröfu S um orlof samkvæmt ráðningarsamningi skipað í réttindaröð sem forgangskröfu samkvæmt 3. tölul. 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Kröfu S um greiðslur vegna kaupauka auk dráttarvaxta þar af, húsnæðiskostnaðar og skólagjalda barna hans var hins vegar skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, enda teldust þær ekki laun eða annað endurgjald í merkingu 1. tölul. 1. mgr. 112 gr. sömu laga, en það ákvæði hefði að geyma undantekningu frá meginreglu laganna um jafnræði lánardrottna við gjaldþrotaskipti sem yrði ekki skýrt á rýmri veg en leiddi af orðanna hljóðan
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 7. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2012, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 142.218.623 krónur var viðurkennd við slit varnaraðila sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt á þann veg aðallega, að tekin verði til greina tiltekin krafa varnaraðila í kröfuskrá sóknaraðila að fjárhæð 7.505.368 krónur og henni skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Til vara krefst hann þess að tekin verði til greina krafa varnaraðila að fjárhæð 138.215.368 krónur og henni skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila sem almennri kröfu samkvæmt tilvitnuðu ákvæði. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerði varnaraðili ráðningarsamning við sóknaraðila sem ber með sér að vera undirritaður 1. júní 2008 og þann dag skyldi varnaraðili samkvæmt 1. gr. samningsins hefja störf í bankanum. Varnaraðili gegndi starfi yfirráðgjafa í fjárstýringu sóknaraðila og heyrði starf hans samkvæmt skipuriti undir framkvæmdastjóra fjárstýringar bankans, en samkvæmt samningnum og framburði vitna var starfstöð varnaraðila ákveðin í New York. Gegndi varnaraðili fyrrgreindu starfi þar til skilanefnd, sem þá hafði tekið yfir stjórn bankans, sagði honum upp starfi 31. október 2008. Voru varnaraðila þá greidd laun fyrir tímabilið frá 1. júní til loka október það ár og einnig kaupauki sem honum hafði með fyrrgreindum samningi verið tryggður við upphaf ráðningar. Sóknaraðila var skipuð slitastjórn 12. maí 2009 sem gaf út innköllun til kröfuhafa 26. sama mánaðar. Varnaraðili lýsti kröfu að fjárhæð 1.240.877 bandaríkjadalir auk kostnaðar að fjárhæð 3.501.799 krónur með kröfulýsingu 23. nóvember 2009 sem móttekin var 26. sama mánaðar. Kvað varnaraðili lýsta kröfu leiða af umsömdum starfskjörum sínum hjá sóknaraðila og væri hún af fernum toga. Í fyrsta lagi krafðist varnaraðili greiðslu launa á tilteknu tímabili áður en ráðningarsamningur aðila tók samkvæmt efni sínu gildi. Í annan stað krafðist hann kaupauka sem leiddi af samningi aðila. Í þriðja lagi krafðist hann umsaminna launa í uppsagnarfresti. Í fjórða lagi krafðist hann greiðslna vegna tiltekinna annarra hlunninda sem hann kvað leiða af samningi aðila, þar á meðal vegna orlofs, húsnæðiskostnaðar og skólagjalda barna sinna. Varnaraðili krafðist þess að allri kröfu sinni yrði við slit sóknaraðila skipað í réttindaröð sem forgangskröfu samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með bréfi sóknaraðila 4. desember 2009 var varnaraðila tilkynnt að krafa hans vegna hluta húsnæðiskostnaðar, 25.000 bandaríkjadalir, og hluta skólagjalda, 32.240 bandaríkjadalir, samtals 57.420 bandaríkjadalir, 7.505.368 krónur, hefði verið samþykkt sem almenn krafa við slitin. Varnaraðili vildi ekki una afstöðu slitastjórnar og var ágreiningi málsaðila vísað til héraðsdóms með bréfi slitastjórnar 23. ágúst 2010. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu varnaraðila um greiðslu launa fyrir tímabilið áður en ráðningarsamningur hans tók gildi samkvæmt efni sínu. Jafnframt var hafnað tilkalli hans til launa í uppsagnarfresti ásamt kröfum um greiðslu fyrir tiltekin hlunnindi á þeim tímabilum. Hins vegar var í úrskurðinum viðurkennd krafa varnaraðila um kaupauka og kröfunni skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá voru og viðurkenndar kröfur varnaraðila um greiðslu fyrir ótekið orlof, húsnæðiskostnað og skólagjöld vegna menntunar barna, en hvað síðastnefndu tvo liðina varðar náði viðurkenningin einungis til greiðslu fyrir þann tíma er varnaraðili starfaði í þágu sóknaraðila. Síðastnefndu kröfunum, vegna orlofs, skólagjalda og húsnæðiskostnaðar, var eins og kaupaukanum í úrskurði héraðsdóms skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili, sem ekki hefur kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti, unir niðurstöðu úrskurðarins og krefst staðfestingar hans. Deila málsaðila fyrir Hæstarétti lýtur annars vegar að aðild málins og hins vegar réttmæti einstakra liða í lýstri kröfu varnaraðila við slit sóknaraðila. Sóknaraðili telur sig sem fyrr bundinn af viðurkenningu sinni á kröfum varnaraðila vegna skólagjalda og húsnæðiskostnaðar en hafnar kröfu hans um orlof og kaupauka. Að því marki sem fallist verði á kröfur varnaraðila hafnar sóknaraðili því að viðurkenndum kröfum sé skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu koma einungis til úrlausnar fyrir Hæstarétti þeir liðir í lýstri kröfu varnaraðila er lúta að rétti hans til orlofs og kaupauka og staða þeirra kröfuliða í réttindaröð við slit sóknaraðila. Einnig kemur til úrlausnar hver sé staða viðurkenndra krafna vegna greiðslu skólagjalda og húsnæðiskostnaðar í réttindaröð við slit sóknaraðila. Loks deila málsaðilar um rétt varnaraðila til dráttarvaxta af lýstri kröfu vegna kaupaukans og lögum hvers lands sú krafa lýtur. II Eins og áður greinir réð varnaraðili sig til starfa sem ráðgjafi í fjárstýringu sóknaraðila með starfstöð í New York í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Þar í borg starfaði hann í þágu sóknaraðila og sinnti auk þess tilfallandi verkefnum í höfuðstöðvum bankans í Reykjavík. Gögn málsins renna ekki nægum stoðum undir þær staðhæfingar sóknaraðila að dótturfyrirtæki hans í Bandaríkjunum, Glitnir Capital Corporation, hafi tekið yfir skuldbindingar sóknaraðila gagnvart varnaraðila samkvæmt fyrrgreindum ráðningarsamningi. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á með varnaraðila að hann beini kröfum sínum í málinu réttilega að sóknaraðila. III Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðili eigi í samræmi við ákvæði í ráðningarsamningnum 1. júní 2008 rétt til greiðslu launa fyrir ótekið orlof að fjárhæð 9.614 bandaríkjadalir. Jafnframt er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að krafa þessi njóti við slit varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. IV Kröfu sína um greiðslu kaupauka fyrir árið 2008 reisir varnaraðili á ákvæði í fyrrgreindum ráðningarsamningi. Þar sagði að varnaraðili skyldi eiga rétt til kaupaukagreiðslu vegna ársins 2008 sem yrði að fjárhæð 1.000.000 bandaríkjadalir að lágmarki, en þó að því gefnu að forstjóri sóknaraðila staðfesti í tvígang á því ári að frammistaða varnaraðila í starfi væri í samræmi við væntingar forstjórans. Þær staðfestingar gaf forstjórinn og er samkvæmt því fallist á með héraðsdómi að þar með hafi verið fullnægt þeim skilyrðum sem greiðsla kaupaukans var komin undir, en hann skyldi koma til greiðslu 1. mars 2009. Föst umsamin grunnlaun varnaraðila, 250.000 bandaríkjadalir á ári að frádregnum sköttum, voru tengd vinnuframlagi hans og hefur sóknaraðili þegar greitt varnaraðila þann hluta fastra launa sem er fyrir tímabilið frá 1. júní til loka október 2008. Réttur varnaraðila til kaupaukans fyrir árið 2008 var hins vegar samkvæmt orðalagi ráðningarsamningsins án áskilnaðar um vinnuframlag. Til grundvallar kaupauka vegna fyrsta árs varnaraðila í starfi virðast einkum hafa legið væntingar forstjóra sóknaraðila um frammistöðu varnaraðila við úrlausn aðkallandi verkefna sem tengdust fjármögnun bankans og mikilvægi varnaraðila sem starfsmanns í ljósi þekkingar hans og reynslu af sambærilegum verkefnum í starfi hjá fyrri vinnuveitanda. Jafnframt virðist hafa verið horft til þess að ekki kæmist rót á atvinnuleyfismál varnaraðila í Bandaríkjunum. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 njóta kröfur um laun og annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamannsins forgangsréttar við skipti að fullnægðum skilyrðum greinarinnar. Ákvæði þetta skipar vissum kröfum framar í réttindaröð og víkur þar með frá grundvallarreglu laganna um jafnræði lánardrottna við gjaldþrotaskipti. Verður ákvæðið því ekki skýrt á rýmri veg en leiðir af orðanna hljóðan. Jafnframt þykir orðalag ákvæðisins ótvírætt benda til þess að réttur til launa og annars endurgjalds þurfi að eiga rætur að rekja til vinnu. Samkvæmt þessu og að gættu því er að framan er rakið er ekki unnt að líta svo á að þessi hluti kröfu hans heyri undir hugtakið laun eða annað endurgjald fyrir vinnu í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt þessu er því hafnað að kaupaukinn fyrir árið 2008, að fjárhæð 1.000.000 bandaríkjadalir, sé forgangskrafa en fallist á með sóknaraðila að krafan njóti rétthæðar við slit sóknaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Í fyrrgreindum ráðningarsamningi sagði að til viðbótar grunnlaunum og kaupaukum greiddi bankinn varnaraðila 5.000 bandaríkjadali mánaðarlega vegna húsnæðiskostnaðar. Sérhver skattgreiðsla af þeirri fjárhæð skyldi vera á ábyrgð varnaraðila en hugsanlega yrði þess krafist af bankanum að hann héldi eftir tekjuskatti af slíkri greiðslu. Ákvæði ráðningarsamningsins um rétt varnaraðila til greiðslu kostnaðar vegna skólagjalda barna hans er skipað í þann kafla samningsins sem ber yfirskriftina Lífeyrir og fríðindi. Þar segir í grein 9.3 að bankinn greiði allan kostnað við grunn- og miðskólagöngu barna. Bankinn greiði einnig sanngjarnan flutningskostnað. Skyldugur skólabúningur verði einnig greiddur sem nemi 500 bandaríkjadölum á ári hið mesta fyrir hvern nemanda, gegn framvísun kvittana. Annar kostnaður, bækur, gögn, málsverðir, tómstundastarf og aðrar greiðslur sem tengdust skólagöngunni væru á ábyrgð varnaraðila. Þegar framangreint er virt og höfð er í huga áðurgreind meginregla laga nr. 21/1991 um jafnræði kröfuhafa við skipti er fallist á með sóknaraðila að hvorki krafa varnaraðila vegna skólagjalda að fjárhæð 32.240 bandaríkjadalir né krafa hans vegna húsnæðiskostnaðar að fjárhæð 25.000 bandaríkjadalir teljist laun eða annað endurgjald fyrir vinnu í þjónustu þrotamanns í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Ber því við slit sóknaraðila að skipa kröfum þessum í réttindaröð samkvæmt 113. gr. sömu laga. V Sóknaraðili telur að hafna beri dráttarvaxtakröfu varnaraðila, enda sé krafan vanreifuð og skýringar á henni of seint fram komnar. Skýringar varnaraðila á kröfunni í héraði beri með sér að hún styðjist, að því er virðist, við íslenska dráttarvexti á fjárhæð í bandaríkjadölum þótt hvergi sé þar vísað til forsendna dráttarvaxtanna. Slík krafa hafi ekki verið höfð uppi í greinargerð varnaraðila í héraði og hefði þegar af þeirri ástæðu ekki átt að koma til athugunar við úrlausn málsins þar. Rökstuðningur varnaraðila fyrir dráttarvöxtunum sé því of seint fram kominn og að auki ekki í samræmi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá komi fram í upphaflegri kröfulýsingu varnaraðila að ráðningarsamningurinn lúti bandarískum reglum og sé þar sérstaklega tekið fram að af þeim sökum verði ekki reiknaðir hærri dráttarvextir en 9% í samræmi við þær reglur. Sóknaraðili telur því að dráttarvextir geti aldrei verið umfram það hlutfall og ljóst að íslensk lög eigi ekki við. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðili einungis dráttarvaxta af kaupaukanum en ekki öðrum liðum lýstrar kröfu sinnar. Dráttarvaxtakröfuna kveður hann reista á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og njóti hún fram til 22. apríl 2009 sömu stöðu í skuldaröð og sá höfuðstóll sem sé grundvöllur kröfunnar. Dráttarvextir af kaupaukanum frá 1. mars til 22. apríl 2009 nemi 34.833 bandaríkjadölum. Dráttarvaxtakröfunni sé að sönnu vanlýst við slitin eins og fram komi í hinum kærða úrskurði, en sökum þess að einungis sé krafist dráttarvaxta að fjárhæð 21.193 bandaríkjadalir sé ekki varhugavert að taka þá kröfu til greina að fullu og þá með sömu stöðu í skuldaröð og kaupaukinn. Þá áréttar varnaraðili mótmæli sín við því að beitt verði erlendum réttarreglum um dráttarvexti við úrlausn málsins. Í löggiltri þýðingu á ráðningarsamningnum segir að hann skuli „ætíð lúta, og gerður samkvæmt, túlkaður og fullnustaður í samræmi við efnisleg ákvæði laga í New York ríki, án tillits til ágreinings lagareglna.“ Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá sem ber fyrir sig venju eða erlenda réttarreglu leiða tilvist og efni hennar í ljós. Í málinu liggur ekkert fyrir um efni bandarísks réttar að þessu leyti annað en fullyrðing sóknaraðila um að þeir séu 9% í New York fylki í Bandaríkjunum. Í slíkri fullyrðingu einni saman felst ekki sönnunarfærsla um tilvist og efni erlendrar réttarreglu sem þýðingu getur haft þannig að lagt verði til grundvallar dómi í máli. Við úrlausn ágreinings málsaðila um dráttarvexti verður því byggt á íslenskum réttarreglum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest úrlausn hans um dráttarvaxtakröfu varnaraðila. Nýtur krafan sömu stöðu í réttindaröð og höfuðstóll sá sem er grundvöllur kröfunnar. VI Samkvæmt öllu því er að framan greinir er staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að viðurkenna sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila kröfu varnaraðila um greiðslu fyrir ótekið orlof að fjárhæð 9.614 bandaríkjadalir sem umreiknast, sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991, í 1.256.646 krónur miðað við gengi bandaríkjadals 22. apríl 2009 en gengið var 130,71 króna þann dag. Kröfum varnaraðila um kaupauka að fjárhæð 1.000.000 bandaríkjadalir, skólagjöld að fjárhæð 32.240 bandaríkjadalir, húsnæðiskostnað að fjárhæð 25.000 bandaríkjadalir og dráttarvexti að fjárhæð 21.193 bandaríkjadalir, verður skipað í réttindaröð sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. Í samræmi við ákvæði 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 umreiknast þessar kröfur, sem samtals eru að fjárhæð 1.078.433 bandaríkjadalir, til 140.961.977 íslenskra króna miðað við gengi bandaríkjadals 22. apríl 2009 sem þá var 130,71 króna. Viðurkenndar almennar kröfur verða dæmdar í einu lagi og tilgreindar í íslenskum krónum. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Krafa varnaraðila, Sigurgeirs Arnar Jónssonar, að fjárhæð 1.256.646 krónur, er viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slit sóknaraðila, Glitnis hf. Krafa varnaraðila, að fjárhæð 140.961.977 krónur, er viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit sóknaraðila. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 621/2015
|
Fjármálafyrirtæki Innstæða Fjármálaeftirlit Stjórnvaldsákvörðun Aðildarskortur
|
Í málinu var deilt um hvort innstæða í eigu K hefði flust yfir til L hf. í kjölfar ákvörðunar F 9. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda LÍ hf. til L hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við framkvæmd umræddrar ákvörðunar hefðu almenn innlán á Íslandi verið flutt frá gamla bankanum til þess nýja. Frá þessu hafi verið undantekning að því er laut að innlánum aflandsfélaga sem áttu hlutafé í LÍ hf. sjálfum, en innstæða K hafi verið þar á meðal og var hún því skilin eftir í LÍ hf. Þá var rakið að það hafi verið á valdi F að taka ákvarðanir sem þessar svo að bindandi yrði fyrir LÍ hf., L hf. og viðsemjendur þeirra. Þar sem innstæða K fluttist ekki yfir til L hf., hvíldu engar skuldbindingar á bankanum vegna hennar. Var L hf. því sýknaður.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16.september 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 40.919.268krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 10. október 2008 til 11. desember2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Málsatvik eru rakin í hinum áfrýjaða dómi.Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir valdhluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hannskilanefnd. Í framhaldi af því tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðarum ráðstöfun eigna og skulda bankans til Nýja Landsbanka Íslands hf., sem núber heiti stefnda. Í 8. tölulið þeirrar ákvörðunar sagði eftirfarandi:„Innlendar innstæður við Landsbanka Íslands hf. flytjast yfir til NýjaLandsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv.5. tl.“Af dómkröfum og málatilbúnaði áfrýjanda máráða að hann telji sig eiga innstæðu hjá stefnda, enda hafi hún átt að flytjastyfir til þess síðarnefnda samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október2008. Í tengslum við þetta er upplýst að Fjármálaeftirlitið réði áttasérfræðinga frá Deloitte ehf. á tímabilinu 8. október 2008 til 31. sama mánaðartil þess að vinna að ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. tilstefnda. Í yfirlýsingu starfsmanns Deloitte ehf. til lögmanns stefnda 5.febrúar 2015 er útskýrt með hvaða hætti sérfræðingarnir unnu að þessu verkefni.Kemur þar meðal annars fram að „almenn innlán á Íslandi“ hafi verið „flutt yfirí nýja bankann.“ Frá þessu hafi verið undantekning sem „laut að innlánumsvokallaðra aflandsfélaga sem áttu hlutafé í bankanum sjálfum“, en litið hafiverið svo á að þau „tilheyrðu bankanum enda stofnuð til að halda utan um hlutisem nota átti til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn bankans.“ Samkvæmtþeirri aðgreiningu féll innstæða áfrýjanda undir innstæður „svokallaðraaflandsfélaga“ sem ákveðið var að skilja eftir í Landsbanka Íslands hf., sbr.yfirlýsing Fjármálaeftirlitsins 6. febrúar 2015. Með vísan til dóms Hæstaréttar 17. janúar2013 í málinu nr. 169/2011 er áréttað að með ákvæðum laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóðivegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., voru Fjármálaeftirlitinuveittar afar víðtækar valdheimildir til að tryggja hagsmuni almennings ogendurreisn fjármálalegs stöðugleika við fordæmalausar aðstæður í íslenskuefnahagslífi. Samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og húnhljóðaði á þessum tíma og hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008, varþað á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir sem þessar svo að bindandiyrði fyrir eldri bankann, þann yngri og viðsemjendur þeirra, svo og að breytaslíkum ákvörðunum eins og skýr fyrirvari var gerður um í ákvörðuninni frá 9.október 2008. Hvað sem öðru líður var það formlega á valdi Fjármálaeftirlitsinsað taka þá ákvörðun sem yfirlýsingin frá 6. febrúar 2015 lýtur að og var gildihennar ekki háð opinberri birtingu svo sem áfrýjandi byggir á.Samkvæmt því sem hér hefur verið rakiðliggur fyrir að innstæða áfrýjanda fluttist ekki yfir til stefnda. Áfrýjandi áþví ekki innlán hjá stefnda sem hinum síðarnefnda er skylt að endurgreiðasamkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum, sbr. 3. mgr. 9. gr.laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, einsog hún hljóðaði þegar ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin. Hefur áfrýjandiekki rökstutt með öðrum hætti hvernig krafa hans á hendur stefnda á að hafastofnast. Þar sem engar skuldbindingar hvíla á stefnda gagnvart áfrýjanda vegnaumrædds innláns verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru dæmd þrjú samkynja mál. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Kargile Portfolio Inc., greiðistefnda, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15.september 2015.Málþetta, sem var dómtekið 9. september sl., er höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur af Kargile Portfolio Inc.,Quastinsky Building, 3rd floor, Road Town, Tortola, Bresku jómfrúaeyjum áhendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11,Reykjavík með stefnu birtri 8. desember 2014. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 40.919.268 krónur ásamt13,25% vöxtum (ársvöxtum) frá 10. október 2008 til 21. október 2008, en 9,75%vöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 2008, en 15,75% vöxtum frá þeim degi til21. mars 2009, en 14,75% vöxtum frá þeim degi til 11. apríl 2009, en 12,8%vöxtum frá þeim degi til 21. apríl 2009, en 10,8% vöxtum frá þeim degi til 11.maí 2009, en 7,3% vöxtum frá þeim degi til 21. júlí 2009, en 4,8% vöxtum fráþeim degi til 11. desember 2009, en 3,8% vöxtum frá þeim degi til 11. júlí2010, en 3,1% vöxtum frá þeim degi til 21. ágúst 2010, en 2,9% vöxtum frá þeimdegi til 21. október 2010, en 1,55% vöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 2010,en 1,05% vöxtum frá þeim degi til 11. desember 2010, en 0,85% vöxtum frá þeimdegi til 21. ágúst 2011, en 0,95% vöxtum frá þeim degi til 1. apríl 2012, en1,2% vöxtum frá þeim degi til 21. maí 2012, en 1,55% vöxtum frá þeim degi til21. júní 2012, en 1,8% vöxtum frá þeim degi til 11. nóvember 2014, en 1,7%vöxtum frá þeim degi til 11. desember 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Vextir að undanskildum dráttarvöxtum bætist við höfuðstól á sexmánaða fresti, fyrst 31. desember 2009. Dráttarvextir bætist við höfuðstól á 12mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.IStefnandi,Kargile Portfolio Inc., er hlutafélag stofnað í Tortóla á Bresku jómfrúaeyjunumárið 2004. Samkvæmt rannsóknarskýrslu Alþingis er stefnandi eitt þeirra aflandsfélagasem stofnuð voru til að halda utan umhluti í Landsbanka Íslands hf. er nota átti til að efna kaupréttarsamninga viðstarfsmenn bankans .Stefndier fjármálafyrirtæki sem stofnað var með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags.7. október 2008, á grundvelli heimilda í lögum nr. 125/2008 um heimild tilfjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl.,sem samþykkt voru á Alþingi 6. október 2008 og fólu meðal annars í sérbreytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Stefnandiátti innstæðu á bankareikningi hjá Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, nr.0101-05-284071. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort innstæða þessi hafiverið yfirtekin af stefnda.Hinn6. október 2008 samþykkti Alþingi frumvarp er varð að lögum nr. 125/2008 umheimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna, sem varð 100. gr. a. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, voru Fjármálaeftirlitinu meðal annars fengnarheimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana, vegna sérstakra aðstæðna eðaatvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði.Hinn7. október 2008 beitti Fjármálaeftirlitið heimild samkvæmt framangreindumákvæðum og tók yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. Jafnframt varstjórn bankans vikið frá og honum skipuð skilanefnd. Stofnaður var nýr banki ágrunni þess fallna sem ber nú heitið Landsbankinn hf. og er stefndi málsins.Fjárhagslegur grundvöllur hans var lagður með framlögum úr ríkissjóði og meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, um ráðstöfun eigna ogskulda gamla bankans til hins nýja. Í 7. gr. ákvörðunarinnar er meðal annarskveðið á um að Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtaki skuldbindingar í útibúumLandsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum,Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. Jafnframt yfirtaki Nýi Landsbankinnhf. réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum. Í 8. gr. ákvörðunarinnarkemur fram að innlendar innstæður Landsbanka Íslands hf. flytjist yfir til NýjaLandsbanka Íslands hf. miðað við stöðu og áunna vexti við framsal skv. 5. tl.,þ.e. frá og með 9. október 2008 kl. 9:00, og að ekki sé þörf á innköllun eðaauglýsingu vegna þeirrar færslu. Í niðurlagi ákvörðunarinnar kom fram að húnbyggði á fyrirliggjandi upplýsingum og gögnum. Ef hún reyndist byggð áófullnægjandi eða röngum upplýsingum um málsatvik, eða aðrar forsendur hennarbrygðust verulega, gæti Fjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni,þar með talið fellt hana úr gildi í heild eða að hluta. Stefndi kveður að við skiptinguefnahagsreiknings Landsbanka Íslands hf. á grundvelli framangreindrarákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda bankans hafiFjármálaeftirlitið ráðið til sín sérfræðinga á vegum endurskoðunarfyrirtækisinsDeloitte hf. sem hafi annast vinnu við ráðstöfun eigna og skulda LandsbankaÍslands hf. sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins og í samræmi við tilmæli þess.Við skiptingu efnahagsreikningsins hafi almenn innlán á Íslandi verið fluttyfir til stefnda. Hins vegar hafi verið litið svo á af hálfuFjármálaeftirlitsins að svokölluð aflandsfélög sem áttu hlutafé í LandsbankaÍslands hf. tilheyrðu bankanum, enda hafi þau verið stofnuð til að halda utanum hluti sem nota átti til að efna kaupréttarsamninga við starfsmenn bankans oghafi þeirra innlán ekki farið til stefnda. Stefndi kveður að framkvæmdframangreindrar uppskiptingar á eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. hafiverið með þeim hætti að gerð var bókhaldsfærsla á innlánssvæði sem skuld íútibúi 187, sem tilheyrði Landsbanka Íslands hf., en inneign á útibú 100, semtilheyrði stefnda. Þetta hafi verið gert vegna þess að innlánsreikningar þessirvoru vistaðir í kerfum Reiknistofu bankanna og var það kerfi flutt í heildsinni til stefnda við ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. Átímabilinu 10. október 2008 til 28. nóvember 2008 hafi þessir innlánsreikningarverið ógiltir og fjárhæðum ráðstafað á móti biðfærslunni í útibúi. Hinn 10. október 2008 átti stefnandiinnistæðu á bankareikningi nr. 0101-05-284071 að fjárhæð 40.919.268 kr. sem varflutt af reikningnum og reikningurinn eyðilagður. Stefnandi heldur því fram aðstefndi, sem nú heiti Landsbankinn hf., hafi yfirtekið þessainnstæðuskuldbindingu samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og fullyrðir aðtéðar ráðstafanir hafi verið án heimildar hans og vitundar. Stefndi kveður aðþessar innstæður hafi ekki runnið til hans og þessar framkvæmd hafi verið áábyrgð Fjármálaeftirlitsins. Hinn 21. nóvember 2014 krafðiststefnandi þess að hann fengi innstæðu sína ásamt vöxtum. Stefndi hafi ekkisvarað því bréfi og því sé mál þetta höfðað. IIKrafastefnanda byggist á því að hann eigi innstæðu hjá stefnda sömu fjárhæðar ognemi höfuðstól stefnukröfu, það er 40.919.268 kr. miðað við stöðu 10. október2008, eins og fram komi á reikningsyfirliti.Innstæðansé almenn innstæða á númeruðum sparireikningi hjá stefnda. Þann sama dag hafireikningurinn verið eyðilagður og innstæðunni í heild ráðstafað út afreikningnum.Stefnandibyggir á því að ráðstöfun út af reikningnum og eyðilegging hans hinn 10.október 2008 sé ekki bindandi gagnvart honum, þar sem hún hafi verið ánheimildar hans og vitneskju. Því beri stefnda, samkvæmt almennum reglumkröfuréttar, að standa stefnanda skil á innstæðunni eins og hann hefur krafist.Enginnvafi sé á því að stefndi hafi tekið yfir innstæðuskuldbindinguna gagnvartstefnanda samkvæmt 7. og 8. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9.október 2008, sem birt hafi verið opinberlega og sé skuldbindandi fyrirstefnda.Krafastefnanda um vexti sé í samræmi við innlánsvaxtakjör kjörbóka í 2. þrepi,samkvæmt vaxtatöflum stefnda á hverjum tíma. Krafa um höfuðstólsfærslu vaxta ásex mánaða fresti sé jafnframt í samræmi við vaxtakjör reikningsins og vísasteinnig til 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnandaum dráttarvexti sé gerð með stoð í ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. IIIAfhálfu stefnda sé öllum kröfum og málsástæðum stefnanda hafnað. Stefndi mótmælirsérstaklega þeirri meginmálsástæðu stefnanda að kröfur hans á hendur LandsbankaÍslands hf. hafi flust yfir til stefnda frá og með 9. október 2008 samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins dags. 9. október 2008. Þvísé alfarið hafnað að stefndi hafi tekið yfir innstæðuskuldbindinguna gagnvartstefnanda samkvæmt 7. og 8. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9.október 2008. Samkvæmt skýru dómafordæmi Hæstaréttar, t.a.m. í máli nr.169/2011, skeri efni og orðalag þessara liða eitt og sér ekki úr um það hvorttilteknar skuldbindingar hafi verið færðar yfir til stefnda frá LandsbankaÍsland hf. Orðalag þeirra eitt og sér leggi þannig enga efndaskyldu gagnvartstefnanda á herðar stefnda, eins og stefnandi haldi fram. Hér ráði endanleg útfærslaþessara ákvarðana eins og hún sé ákveðin af Fjármálaeftirlitinu og komi fram íuppskiptingarreikningi Landsbanka Íslands hf. sem tekið sé mið af ístofnefnahagsreikningi stefnda. Fyrir liggi staðfesting Fjármálaeftirlitsinsþess efnis að umræddar skuldbindingar hafi ekki færst yfir til stefnda.Þegarlagt sé mat á það sem felist í framangreindum ákvörðunum Fjármálaeftirlitsinsverði að líta til þess að lög nr. 125/2008 hafi verið sett við aðstæður ífjármála- og efnahagslífi íslensku þjóðarinnar sem eigi sér enga hliðstæðu ísögu lýðveldisins. Með setningu laganna hafi verið gerðar ýmsar veigamiklarlagabreytingar og stjórnvöldum, þá fyrst og fremst Fjármálaeftirlitinu, veittarumfangsmiklar valdheimildir sem ekki séu dæmi um að íslensku stjórnvaldi hafiáður verið fengnar í hendur. Markmið þessa hafi fyrst og fremst verið að skapaskilyrði fyrir stöðugleika í efnahagslífinu með því að tryggja virknifjármálakerfisins og efla traust almennings á því og koma í veg fyrir aðbankarnir lokuðu greiðslukerfið frysi eða hryndi og yrði ekki virkt, en meðþeim víðtæku valdheimildum sem Fjármálaeftirlitinu hafi verið veittar skylditryggja hagsmuni almennings og endurreisa fjármálalegan stöðugleika. Í þessuljósi verði að virða þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem um ræði í málinu.Það hafi verið, samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og hún hljóðaði áþessum tíma, á valdi Fjármálaeftirlitsins að taka ákvarðanir eins og þær sem umræði í málinu svo að bindandi yrði fyrir eldri bankana, þá yngri og viðsemjendurþeirra, svo og að breyta slíkum ákvörðunum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.156/2011.Þásé því enn fremur hafnað að ráðstafanir þær sem að framan sé lýst og felist íþví að innstæðu stefnanda á tilteknum reikningi hafi verið ráðstafað inn áannan reikning séu ekki bindandi gagnvart stefnanda. Þessar ráðstafanir séubyggðar á þeim yfirgripsmiklu og afdráttarlausu valdheimildum semFjármálaeftirlitið hafi fengið með lögum nr. 125/2008 til að ráðstafa eignum ogskuldum Landsbanka Íslands hf. og fram komi m.a. í 101. gr. laga nr. 161/2002um fjármálafyrirtæki. Hafi Hæstiréttur slegið því föstu að ákvarðanir þær semFjármálaeftirlitið taki á grundvelli þessara heimilda séu bindandi fyrirviðsemjendur bæði stefnda og Landsbanka Íslands hf.Aðöllu framansögðu byggir sýknukrafa stefnda aðallega á því að dómkröfu stefnandasé ranglega beint að stefnda. Þær skuldbindingar sem dómkrafa stefnanda byggi áhafi ekki verið fluttar frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun á eignum og skuldum LandsbankaÍslands hf. Hafi Fjármálaeftirlitið staðfest það við stefnda í tilefni af þvíað stefnandi hafi beint kröfum sínum að stefnda. Sé stefndi því ekki sá aðilisem beri þá skyldu við stefnanda sem sé grundvöllur máls þessa. Af þessariástæðu beri að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda vegna aðildarskortsmeð vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sévaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt sérstaklega með vísan til ákvæðalaga nr. 38/2001.IV Ágreiningur málsins lýtur að þvíað stefnandi heldur því fram að stefndi hafi hinn 10. október 2008 yfirtekiðinnstæðu er hann átti á bankareikningi nr. 0101-05-284071 að fjárhæð 40.919.268kr. og eyðilagt reikninginn. Stefndi kveður að þessi innstæða hafi ekki runniðtil hans. Hinn 6. október 2008 samþykkti Alþingifrumvarp er varð að lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Með 5. gr. laganna,sem varð 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, varFjármálaeftirlitinu veitt heimild til að taka yfir vald hluthafafundarfjármálafyrirtækis í því skyni að taka ákvarðanir um nauðsynlegar aðgerðir,meðal annars heimild til að takmarka ákvörðunarvald stjórnar, víkja stjórn fráað hluta til eða í heild, taka yfir eignir, réttindi og skyldurfjármálafyrirtækis í heild eða að hluta eða ráðstafa slíku fyrirtæki í heildeða að hluta, meðal annars með samruna þess við annað fyrirtæki. Fyrrgreintlagaákvæði heimilaði Fjármálaeftirlitinu einnig að framselja öll réttindifjármálafyrirtækis að því marki sem nauðsynlegt væri í slíkum tilfellum. Þá var kveðið á um að Fjármálaeftirlitinu væri heimilt, samhliða þvísem ákvörðun væri tekin um að víkja stjórn fjármálafyrirtækis frá, að skipa þvífimm manna skilanefnd sem fara skyldi með allar heimildir stjórnar samkvæmtákvæðum hlutafélagalaga. Hinn7. október 2008 beitti Fjármálaeftirlitið heimild samkvæmt 100. gr. a. laga nr.161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, og tók yfir vald hluthafafundar íLandsbanka Íslands hf. Jafnframt var stjórn bankans vikið frá og honum skipuðskilanefnd. Stofnaður var nýr banki á grunni þess fallna er ber nú heitiðLandsbankinn hf. og er stefndi málsins. Fjárhagslegur grundvöllur nýja bankansvar einkum lagður með flutningi eigna til hans úr eldri bankanum, en einnig meðframlögum úr ríkissjóði. Á móti því tók nýi bankinn yfir tilteknarskuldbindingar þess eldri sem fyrst og fremst voru innlán í bankanum hér álandi. Hinn9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun að Nýi Landsbanki Íslandshf. skyldi meðal annars yfirtaka skuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslandshf. á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands ogöðrum viðskiptavinum, en skilgreindi ekki hvað átt væri við með orðinu innlán.Í 7. tölulið ákvörðunarinnar sagði: „Nýi Landsbanki Íslands hf. yfirtekurskuldbindingar í útibúum Landsbanka Íslands hf. á Íslandi vegna innlána fráfjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum. Jafnframtyfirtekur Nýi Landsbanki Íslands hf. réttindi og skyldur samkvæmtafleiðusamningum.“ Í 8. tölulið sagði meðal annars: „Innlendar innstæður viðLandsbanka Íslands hf. flytjast yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf. miðað viðstöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv. 5. tl.“ Í niðurlagiframangreindrar ákvörðunar sagði að hún byggði á fyrirliggjandi upplýsingum oggögnum. Ef hún reyndist byggð á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum ummálsatvik, eða ef aðrar forsendur hennar brygðust verulega, gætiFjármálaeftirlitið gert hvers konar breytingar á henni, þar með talið fellthana úr gildi í heild eða að hluta. Óumdeilt er að stefnandi málsinsátti hinn 9. október 2008 innstæðu á bankareikningi í Landsbanka Íslands hf.sem stefnandi telur að hefði átt að færast yfir til Nýja Landsbankans samkvæmtótvíræðu orðalagi ofangreindrar tilkynningar Fjármálaeftirlitsins sem hafiverið réttilega birt. Hins vegar hafi innstæðan ekki skilaði sér tilfyrirrennara stefnda hinn 10. október 2008. Eins og að framan greinir varFjármálaeftirlitinu veitt mikið vald með lögum nr. 125/2008um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl. Stefndi hefur lagt fram yfirlýsingu frá 5. febrúar 2015frá endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte hf. Þar kemur fram að nokkrir starfsmennþess hafi unnið sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins við ráðstöfun eigna ogskulda Landsbanka Íslands hf. til Landsbankans hf. (áður Nýja Landsbankans hf.)Hafi þeir unnið þessa vinnu sem starfsmenn Fjármálaeftirlitsins í samræmi við tilmælieftirlitsins. Í yfirlýsingunni kemur einnig fram að meginreglan hafi verið súað almenn innlán á Íslandi hafi verið flutt yfir í nýja bankann. Á því hafiverið undantekning sem laut að innlánum svokallaðra aflandsfélaga sem áttuhlutafé í bankanum sjálfum. Litið hafi verið svo á að þessi félög tilheyrðubankanum, enda stofnuð til að halda utan um hluti sem nota átti til að efnakaupréttarsamninga við starfsmenn bankans. Fjármálaeftirlitið hefur staðfestyfirlýsingu þessa og að meðferð innlánsreikninganna hafi verið í samræmi viðákvarðanir Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslandshf. til Nýja Landsbankans hf. Ekki eru efni til að vefengja þessa atburðarás.Því liggur fyrir að hinn umdeildi innlánsreikningur stefnanda hafi aldrei veriðfluttur til stefnda. Meðvísan til þess sem að framan er rakið ber að fallast á sýknukröfu stefnda ímálinu sem byggir á aðildarskorti hans samanber 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda og greiða stefnda málskostnað svo semgreinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐStefndi,Landsbankinn hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Kargile Portfolio Inc.Stefnandi greiði stefnda 250.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 438/2017
|
Ábyrgð Stjórnarskrá Eignarréttur Veðskuldabréf Ógilding samnings Tilkynning
|
Á höfðaði mál á hendur B og krafðist viðurkenningar á að veðsetning hans samkvæmt nánar tilgreindu veðskuldabréfi skyldi felld niður og B gert að aflýsa veðskuldabréfinu af fasteign í hans eigu. Á byggði á því að hann hefði ekki verið fær um að skilja þær fjárhagslegu ráðstafanir sem hann undirgekkst á þeim tíma sem hann ritaði undir hið umþrætta veðskuldabréf vegna veikinda. Þá hélt Á því fram að B hefði vanrækt skyldur sínar samkvæmt þeim lögum og reglum sem um starfsemi hans giltu, sem og eigin lánareglur, við veitingu láns og töku veðs til tryggingar láninu. Jafnframt byggði hann á því að óheiðarlegt hefði verið af B að bera fyrir sig skuldbindinguna og væri hún því ógild samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og að ósanngjarnt væri eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr. sömu laga. Á vísaði einnig til 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn og taldi að veðábyrgðin hefði fallið niður þegar B samþykkti að fella niður lánið gagnvart lántaka í samræmi við samning lántaka um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010. Þá byggði Á enn fremur á því að B hefði vanrækt tilkynningar til Á samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og að um verulega vanrækslu hefði verið að ræða sem ætti að valda því að ábyrgðin félli niður. Héraðsdómur féllst á að B hefði vanrækt tilkynningaskyldu sína. Á hefði hins vegar ekki gert kröfu um skaðleysi á hendur B vegna þeirrar vanrækslu, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna, heldur krafist viðurkenningar á því að ábyrgð skyldi felld niður á grundvelli verulegrar vanrækslu. Var talið að Á hefði ekki sýnt fram á að B hefði valdið honum öðru og meira tjóni en bæta mætti með úrræðum 3. og 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og því ekki fallist á að um verulega vanrækslu B hefði verið að ræða í skilningi 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Þá var öðrum málsástæðum Á hafnað og B sýknaður af kröfum Á. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og BenediktBogason og Skúli Magnússon héraðsdómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. júlí 2017. Hann krefstviðurkenningar á að veðsetning hans samkvæmt veðskuldabréfi útgefnu af TaniuÍrisi Melero 8. apríl 2008, upphaflega tryggðu með 6. veðrétti og uppfærsluréttií eigninni Túnhvammi 11 í Hafnarfirði skuli felld niður og stefnda gert aðaflýsa veðskuldabréfinu af eigninni innan 15 daga frá dómsuppsögu að viðlögðum25.000 króna dagsektum frá þeim tíma þar til aflétting fer fram. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honumhefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer svo sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ásgeirs Sumarliðasonar, fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans,1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. apríl 2017.Mál þetta, sem dómtekiðvar 22. mars 2017, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness með stefnu birtrifyrir stefnda þann 28. júní 2016.Stefnandi er ÁsgeirSumarliðason, kt. [...], Túnhvammi 11, 220 Hafnarfirði.Stefndi er BrúLífeyrissjóður starfsmanna sveitarfélaga, kt. [...], Sigtúni 42, 105 Reykjavík.Stefnandi gerir þærdómkröfur að viðurkennt verði með dómi að veðsetning stefnanda samkvæmtveðskuldabréfi nr. 102410, skjal nr. X-3153, útgefnu af Taniu Íris Melero, kt. [...],þann 8. apríl 2008, upphaflega tryggt með 6. veðrétti og uppfærslurétti íeigninni Túnhvammi 11, fastanúmer 208-0306, 220 Hafnarfirði, skuli felld niðurog stefnda gert að aflýsa veðskuldabréfinu af eigninni innan 15 daga frádómsuppsögu að viðlögðum 25.000 króna dagsektum frá dómsuppsögu þar tilaflétting fer fram. Stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi,dags. 3. október 2016, og gerir stefnandi kröfu um að stefnda verði gert aðgreiða honum málskostnað að mati dómsins, eins og mál þetta væri eigigjafsóknarmál, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir þærdómkröfur að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. IMálsatvikUpphaf málsins er aðTania Íris Melero, þáverandi tengdadóttir stefnanda, sótti um lánveitingu hjástefnda. Þar sem lántakandi átti sjálf ekki fullnægjandi veð, leitaði hún eftirþví við stefnanda að hann myndi veita henni veðheimild í fasteign hans aðTúnhvammi 11 í Hafnarfirði, fyrir veðskuldabréfi að höfuðstól 5.000.000 króna.Stefnandi skrifaði undir veðskuldabréfið sem útgefið var 8. apríl 2008, semþinglýstur eigandi. Undir bréfið rituðu einnig Valgerður Guðmundsdóttir, makistefnanda og Valur Ásgeirsson, sonur stefnanda og maki lántaka. Mun Valur hafaannast að fá framangreindar undirritanir undir bréfið og undirritanir votta. Veðskuldabréfið erverðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs með 30 ára lánstíma, upphaflega tryggtmeð 6. veðrétti og uppfærslurétti í allri fasteign stefnanda. Þann 27. apríl2009 var gerð breyting á lánsskilmálum lánsins þar sem gjaldföllnum afborgunumsvo og vöxtum og kostnaði var bætt við höfuðstól. Enn var gerð skilmálabreytingá lánsskuldbindingunni hinn 14. júní 2010 er greiðslu gjalddaga var frestað frá1. maí 2010 að telja fram til sama tíma á árinu 2011.Í lánareglum stefndasegir að lánsupphæð sé að lágmarki 500.000 krónur, en geti verið allt að5.000.000 króna. Umsækjendur sem þess óski geti þó fengið hærra lán aðundangengnu sérstöku greiðslumati. Áður en lánveitingin varsamþykkt var aflað verðmats á fasteign stefnanda, lagt fram veðbókarvottorð oggerður lánshæfisútreikningur um veðandlagið. Þá var lántaki, stefnandi og makihans, látin undirrita skjal: „Ábending vegna veðleyfis“. Í þeirri ábendingu kommeðal annars fram að sé ekki greitt af láninu verði tilkynningar sendar tillántaka en ekki veðsala, en fari lánið í lögfræðilega innheimtu sé veðsala sentafrit aðvörunar til lántaka. Jafnframt var bent á að veðsalar gætu lent í þvíað missa eigur sínar á nauðungaruppboði ef vanskil yrðu og að veðsalar ættuekki að veita veðleyfi nema þeir bæru mikið traust til þess aðila sem lániðtæki. Þann 23. nóvember 2011var samþykktur greiðsluaðlögunarsamningur milli lántaka og lánadrottna hennar,þar sem fallist var á eftirgjöf allra samningskrafna hennar, meðal annars áframangreindri skuld hennar við stefnda. Þann 6. febrúar 2015 fórlögmaður stefnanda þess á leit við stefnda að skuldin yrði einnig felld niðurgagnvart stefnanda og að henni yrði aflýst af fasteigninni, þar sem ljóst væriað stefnandi gæti ekki vegna sjúkdóms síns, greitt af þeirri skuld. Skuldin nam,í október 2014, 10.403.063 krónum. Með tölvupósti stefnda til lögmannsstefnanda, dags. 13. febrúar 2015, var þeirri beiðni stefnanda hafnað.Með greiðsluáskorun,dags. 25. mars 2015, var skorað á stefnanda að greiða skuldina innan 20 daga,en tekið fram að ekki væri krafist dráttarvaxta eða innheimtukostnaðar. Meðbréfi lögmanns stefnanda, dags. 15. september 2015, var þess farið á leit viðstefnda að hann myndi bíða með aðgerðir vegna nauðungarsölu. Beiðni umnauðungarsölu á fasteigninni var dagsett 30. mars 2016.Undir rekstri málsinsóskaði stefnandi eftir mati á heilsufari stefnanda, og var Torfi Magnússontaugalæknir skipaður af dómara til að framkvæma það mat. Skilaði matsmaðursinni matsgerð, dags. 6. janúar 2017. Í niðurstöðum matsgerðar hans kemur framað ganga verði út frá því að á fyrri hluta árs 2008, eða þegar stefnandiundirritaði veðskuldabréfið, hafi hann verið fær um að skilja þá gerninga semhann undirritaði og þær fjárhagslegu ráðstafanir sem í þeim fólust. Auk framangreindra skjalaliggja fyrir í málinu upplýsingar um sjúkdóm þann sem stefnandi er haldinn,afrit skattskýrslna lántaka og sonar stefnanda, yfirlit yfir greiðslur frálífeyristryggingum til stefnanda, læknisvottorð Grétars Guðmundssonar læknis,dags. 12. nóvember 2016, yfirlýsingar um heilsufar stefnanda frá SigríðiGuðbrandsdóttur, dags. 22. nóvember 2016, Báru Magnúsdóttur, dags. 22. nóvember2016 og Brynjars Bergmann Péturssonar, dags. 2. desember 2016, auk afrita aftilkynningum stefnda til stefnanda. Fyrir dóminn komu og gáfuskýrslu, Valgerður Guðmundsdóttir, maki stefnanda, Valur Ásgeirsson, sonurstefnanda, Hildur Dögg Ásgeirsdóttir, dóttir stefnanda, SigríðurGuðmundsdóttir, Brynjar Bergmann Pétursson og Torfi Magnússon taugalæknir.Símaskýrslu fyrir dómi gáfu Bára Magnúsdóttir og Grétar Guðmundsson læknir. IIMálsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því aðí lánareglum stefnda segi að lánsupphæð til sjóðsfélaga geti verið allt að5.000.000 króna, en að þeir umsækjendur sem þess óski geti þó fengið hærra lánað undangengnu sérstöku greiðslumati. Af lánareglum stefnda að dæma hafi veriðum hámarkslán samkvæmt reglum sjóðsins að ræða, ef ekki fór fram sérstaktgreiðslumat. Byggt sé á því að stefnandi hljóti að hafa gert eða hafi átt aðgera einhvers konar greiðslumat hjá lántaka áður en honum voru lánaðar fimmmilljónir króna. Geti vart staðist að einungis hafi verið leitað eftir þvíhvort veðrými væri nægjanlegt á lánsveði stefnanda, án nokkurrar annarrarskoðunar. Síðar hafi komið í ljós að fjárhagsstaða lántaka hafi verið afar slæmá þessum tíma. Hafi stefnda borið að kynna sér greiðslugetu lántaka áður enlánið var veitt þar sem um hámarkslán án undangengins sérstaks greiðslumat hafiverið að ræða. Stefnandi bendir á aðþegar veðið hafi verið veitt hafi stefnandi verið 68 ára að aldri og hafi þáglímt við viðvarandi martraðir og svefntruflanir auk þess sem hann hafi veriðfarinn að gleyma ýmsum hlutum, oft verið illa áttaður og ekki í tengslum viðraunveruleikann. Síðar hafi komið í ljós að hann þjáist af svokölluðum LewyBody Dementia en sá sjúkdómur væri blanda af Parkinson- og Alzheimersjúkdómum.Stefnandi hafi því ekki verið í neinu ástandi til þess að gera sér grein fyrirþeim skuldbindingum sem hann hafi undirgengist, enda vitræn skerðing hans töluverðsökum langvarandi svefntruflana og eðlis sjúkdómsins sem og augljósra vandkvæðasem hann hafði í sínu daglega lífi á þeim tíma sem hann ritaði undir skjölin. Þá hafi stefnandi veriðkominn á eftirlaun og ekki haft mikið á milli handanna og eiginkona stefnanda,Valgerður, verið eina fyrirvinnan auk þess sem aðstæður stefnanda hafi á þessumtíma verið farnar að draga töluvert úr aflahæfi hennar. Hafi hún starfað viðeigin rekstur og tekjuöflun hennar eingöngu ráðist af færni hennar til að sinnasínu starfi og hún ekki átt réttindi vegna vinnutaps. Aðstæður stefnanda viðveðsetninguna hafi því verið með þeim hætti að hann hefði aldrei getað greittaf umræddri lánveitingu kæmi til vanskila af hálfu lántaka en stefnandi hafiverið undir mikilli pressu af hálfu lántaka og sonar síns um að samþykkjaveðsetninguna. Jafnframt hafi hann ekki átt aðra kosti en að samþykkjaskilmálabreytingar lánsins árin 2009 og 2010, en stefnandi hafi þá enga greingert sér fyrir því hvað hann var að samþykkja, enda sjúkdómur hans þá orðinnenn alvarlegri.Stefnandi bendir á, að íöllu lánaferlinu hafi hann aldrei hitt fyrir neinn starfsmann stefnda. Honumhafi ekki verið veitt nein fræðsla um það sem hann var að skrifa undir og ekkiverið tryggt með neinum hætti að hann áttaði sig á þeim skuldbindingum sem hannhafi verið að taka á sig. Stefnandi hafi þó ritað undir sérstaka yfirlýsingusem sonur hans hafi verið sendur með heim til hans ásamt skjölum tilundirritunar án þess að hann fengi færi á að lesa þau yfir eða ráðfæra sig viðnokkurn. Á þessum tíma hafi heldur ekki verið orðið ljóst hve alvarlega veikurstefnandi var orðinn og hafi hann því sjálfur tekið ákvarðanir í sínum málum áþessum tíma. Stefnandi bendir einnig áað hvorki hann né eiginkona hans hafi haft menntun eða reynslu í tengslum viðgerð fjármálagerninga og því enga þekkingu eða getu til þess að meta þá áhættusem þau voru að taka. Hið sama gildi um son stefnanda og tengdadóttur þeirra,hvorugt þeirra hafi haft þekkingu eða getu til þess að gera stefnanda greinfyrir þeirri áhættu sem veðsetning við þessar aðstæður hafi falið í sér.Reyndar hafi hagsmunir lántaka og sonar hans verið það ríkir af því að fá lániðtil að greiða upp neysluskuldir að engin tilraun hafi verið gerð til annars enað fá lánsskjölin undirrituð. Þá hafi jafnframt með engum hætti verið tryggteða kannað af hálfu stefnda að stefnandi væri fær til undirritunar. StefnandiÁsgeir hafi þannig aldrei komið að efni samningsins, þar sem hann fór ekki áfund stefnda til að rita undir skjölin. Ekkert fé hafi runnið til hans vegnaþessarar lánveitingar og lántaki nýtt umrædda lánveitingu til greiðsluneysluskulda og hafi stefnanda ekki verið kunnugt um þau áform fyrr en síðar ogjafnframt ekki um fjárhagsstöðu tengdadóttur sinnar og sonar, sem ekki hafiverið góð á þessum tíma. Í þessu sambandi bendirstefnandi á að ekkert greiðslumat hafi verið framkvæmt á lántaka, og því hafðistefnandi engar forsendur haft til þess að meta hvort lántaki væri fær um aðstanda í skilum. Í lánareglum sjóðsins komi fram að veitt sé lán að allt að5.000.000 króna án undangengins greiðslumats. Gefi þetta til kynna að einhverskonar almennt greiðslumat hafi átt að fara fram á fjárhæðum undir 5.000.000króna, en sérstakt greiðslumat hafi átt að fara fram ef fjárhæðin færi fram úrþví marki og sé það í samræmi við samkomulag um ábyrgðir sem ýmsarlánastofnanir hafi gengist undir og telja verði að hafi mótað ákveðnarviðmiðunarreglur innan lánamarkaðarins þrátt fyrir að sumar lánastofnanir hefðuekki enn innleitt það sérstaklega. Telja verði að það hafi myndast ákveðinvenja í tengslum við þær reglur og endurspegli þær jafnframt það sem eðlilegtmegi telja sem góða og gegna viðskiptahætti á þeim tíma. Þá telur stefnandi aðstefnda hefði mátt vera ljóst að aðilar sem aldrei komu nálægt samningsgerðinniog voru ekki í neinum samskiptum við stefnda hefðu engin tök á því að afla sérsjálfir upplýsinga um fjárhagslega stöðu lántaka og getu hans til að efnaskuldbindingar sínar. Miðað við þáverandi fjárhagsstöðu lántaka, tildröglántökunnar og nýtingu lánsins til greiðslu neysluskulda hafi verið ljóst aðlántaki hefði aldrei staðist slíkt greiðslumat. Það sé raunar með ólíkindum aðekki hafi farið fram greiðslumat hjá stefnda áður en lánið var veitt til aðkanna hvort hann gæti staðið undir afborgunum af lánsfjárhæðinni. Ekkert slíktmat á greiðslugetu lántakanda hafi hins vegar verið kynnt stefnanda máls þessaog sé það andstætt góðri viðskiptavenju. Stefnandi bendir á, aðstefndi hafi engar tilkynningar eða áminningar sent til stefnanda um vanskilgjaldanda líkt og reglur og viðmið stefnda kveði á um. Stefndi sé einn stærstilífeyrissjóður landsins og hafi verið í yfirburðastöðu við samningsgerð aðila,enda hafi hann haft yfir að ráða starfsfólki með sérþekkingu á lánastarfsemi.Ótvíræðar skyldur hvíli á fjármálafyrirtækjum um að rétt sé að staðið og vandaðsé til verka við lánveitingar og veðsetningar en ljóst sé að slíkt hafi ekkiverið gert.Þá telur stefnandi aðstefndi hafi ekki sýnt þá aðgæslu sem á honum hafi hvílt og jafnframt ekkisinnt upplýsingaskyldu sinni gagnvart stefnanda. Ekki hafi verið farið eftirákvæðum laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og hafi stefnandi engar tilkynningarfengið sendar til sín um ábyrgð sína, stöðu lánsins eða að lánið hefði veriðgefið eftir á hendur aðalskuldara, fyrr en í upphafi árs 2015. Skeytingarleysistefnda gagnvart hagsmunum stefnanda hvað þetta varði sé algjört og skýrt brotá ákvæðum laga um ábyrgðarmenn, einkum 7. gr. þeirra laga. Skýrt sé, að eftirgildistöku laga nr. 32/2009 hafi borið að gera stefnanda grein fyrir stöðulántakanda þegar skilmálabreytingar lánsins voru gerðar, skv. 5. gr. laganna.Lögin hafi tekið gildi þann 4. apríl 2009, en fyrri skilmálabreyting lánsinshafi verið gerð þann 27. apríl 2009 og sú síðari 14. júní 2009. Rík skylda hafihvílt á stefnda að upplýsa um stöðu mála við skilmálabreytingar eftirgildistöku laganna. Það hafi stefndi ekki gert og beri hallann af því. Byggt var á því í málflutningistefnanda að ljóst væri að skortur stefnda á tilkynningum til stefnanda væriveruleg vanræksla í skilningu 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og ætti að valdaþví að veðábyrgð félli niður. Stefnandi telur að lítaverði til 3. mgr. 9. gr. laga um ábyrgðarmenn. Þar komi fram að nauðasamningurtil greiðsluaðlögunar og samningur um greiðsluaðlögun, sem kveði á um lækkunkröfu á hendur lántakanda eða aðalskuldara, hafi sömu áhrif til lækkunar ákröfu á hendur ábyrgðarmanni. Með því að krafa stefnda á hendur lántaka hafiverið felld niður af stefnda, eigi samkvæmt lagaákvæðinu það sama við umábyrgðarmann kröfunnar, þ.e. stefnanda. Stefndi hafi haft val um það hvort hanngæfi eftir kröfu sína á hendur lántaka og hafi kosið að gera það og samkvæmttilvitnuðu ákvæði eigi hann því ekki lengur kröfu á hendur ábyrgðarmanni ogberi þegar af þeirri ástæðu að fella umrætt veð úr gildi.Þá sé upplýst aðstefnandi sé haldinn heilabilun og langt leiddur af þeim sjúkdómi. Stefnandinjóti umönnunar heimavið sem er meginþáttur lífsgæða hans með hjálp eiginkonuen dveljist langdvölum á spítala eða stofnunum. Hafi eiginkona stefnanda þurftað hætta að vinna og séu fjárráð heimilisins afar takmörkuð og ljóst að þaugeti aldrei greitt umrædda kröfu og jafnframt ekki eignast annað heimili. Meðþví að halda veðsetningunni til streitu sé verið að gera afleiðingar þeirra munalvarlegri en fyrir aðra sem gengist hafi undir sambærilegar ábyrgðir. Byggt er á því í málinuaf hálfu stefnanda, að þrátt fyrir hina almennu reglu um að samningarskuli standa sé það ennfremur viðurkennt sjónarmið að einstaklingar eiga ekki að vera bundnir viðsamninga sem gangi gegn almennum reglum, lögum og almennu siðferði. Líkt ogstaðið hafi verið að umræddri lánveitingu og veðsetningu þá sé ljóst að þaðfari gegn þeim meginreglum sem uppi hafi verið í samfélaginu um lánveitingarsem og almennu siðferði að halda umræddri veðsetningu til streitu.Stefnandi byggirjafnframt á því að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eigi viðí málinu, endabersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi haldi rétti sínum tiltryggingar í eign stefnanda, í ljósi þeirra atvika sem uppi hafi verið viðsamningsgerðina og þess hvernig staðið var að veðsetningunni.Enn fremur sé á því byggtað bæði atvik sem voru til staðar við samningsgerðina og síðari atvik geri þaðbersýnilega ósanngjarnt að stefndi haldi tryggingarrétti sínum í eignstefnanda, enda hafi verið um að ræða veðsetningu á eignarhlut eldri borgara umháa fjárhæð sem hafi verið framkvæmd án greiðslumats á skuldara og enginsamskipti hafi verið höfð við veðsala. Sé veðsetningunni haldið til streituverði það til þess að stefndi og kona hans standa uppi húsnæðislaus í afarerfiðum aðstæðum sökum veikinda stefnanda. Sé staða við samningsgerð með þeim hætti aðstefndi verði að bera hallann af því að hafa lagt fyrir stefnanda að ábyrgjastfjárskuldbindingu sem ljóst hafi verið að hvorki lántaki né stefnandi hefðugetað staðið undir og án nokkurra samskipta við veðsala, sem á þeim tíma hafiverið ófær um að meta skuldbindingargildi þeirrar lánveitingar.Stefnendur byggja ennfremur á því að það sé óheiðarlegt í skilningi 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr.lög nr. 11/1986, að halda umræddri veðsetningu til streitu, enda sé ljóst aðhvorki stefnandi né lántaki hafi haft getu til að standa undir greiðslum afþeirri lánveitingu sem veðsetningunni var ætlað að tryggja.Þá sé á því í máli þessuað það sé andstætt viðurkenndumréttarsjónarmiðum og eðli máls ef stefnandi verði í ljósi allra aðstæðnabundinn við veitingu tryggingar í íbúðarhúsi sínu. Það fái ekki staðist þær meginreglur sem íslensktréttarkerfi byggist á. Stefndi hafi verið með yfirburðastöðu gagnvart stefnandaog látið hjá líða að eiga í nokkrum samskiptum við stefnanda og séu þærstaðreyndir, ásamt ástandi stefnanda við veitingu veðsins sem og aðstæðum hansnú, þess eðlis að haldi veðsetningin gildi sínu fari slík niðurstaða gegnmeginreglum íslensks réttar, eðli máls og réttlætisvitund sem íslenskt samfélagbyggist á.Um lagarök er vísað tilmeginreglna kröfuréttar og samningaréttar, til ákvæða laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. gr. og 36. gr. Þá er vísað til lagaum ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og meginreglna laga og eðli máls. Krafan ummálskostnað styðst við 130. gr. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og um varnarþing til 1. mgr. 35. gr. sömu laga.IIIMálsástæður og lagarök stefndaAf hálfu stefnda er á þvíbyggt að umrædd veðsetning hafi verið í samræmi við hvort tveggja gildandireglur stefnda og í samræmi við viðurkennd viðhorf og viðmið að því er varðiveðsetningar í þágu annarra og að veðsetningin verði ekki felld niður af slíkumástæðum. Hafi stefnda sem lánveitanda hvorki borið skylda til að afla greiðslumatsá lántaka samhliða lánveitingunni né til að framkvæma slíkt greiðslumat í þáguveðeiganda, þ.e. hjá stefnanda.Stefndi bendir á aðsamkvæmt gildandi reglum stefnda hafi ekki verið skylt að framkvæma greiðslumatá skuldara ef lánsfjárhæð var einungis að tiltekinni fjárhæð, eða 5.000.000króna, svo sem hér hafi átt við. Með öllu sé hafnað skilningi stefnanda á þvíað með orðalaginu: „Að undangengnu sérstöku greiðslumati“ hafi falist að íöðrum tilvikum hafi átt að gera einhvers konar almennt greiðslumat. Fái sáskilningur hvorki stoð í umræddu orðalagi né í gögnum málsins að öðru leyti.Með tilvísuðu orðalagi sé augljóslega átt við að þegar lánsfjárhæð fari yfirákveðin mörk þá skuli framkvæma greiðslumat, þ.e. að ráðast í aðgerð sem feli ísér þá sérstöku ráðstöfun að meta greiðslugetu lántakans með aðferðum sem umslíkt gildi, og hafi það augljóslega ekki átt við. Að öðru leyti verði skyldatil að framkvæma greiðslumat hvorki leidd af lögum né öðrum heimildum.Stefndi bendir á að hannhafi ekki verið aðili að sérstöku samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001 sem samtök, sem nú tilheyri Samtökumfjármálafyrirtækja, hafi átt aðild að ásamt Neytendasamtökunum ogviðskiptaráðherra. Megi um það atriði benda á til hliðsjónar dóm Hæstaréttar ímáli nr. 196/2015.Þá mótmælir stefndi þvísem fram komi hjá stefnanda, að stefndi „hljóti að hafa gert eða átt að geraeinhvers konar greiðslumat á lántaka“, þótt slíkt hafi ekki verið áskiliðsamkvæmt reglum stefnda eða öðrum fyrirmælum. Sé því jafnframt alfarið hafnaðað stefnandi hafi mátt ráðgera, eða átt kröfu til, að slíkt mat færi framstefnanda til hagsbóta, umfram skyldur sem verði leiddar af reglum þeim semstefndi starfaði eftir. Hafi stefnandi enga sönnun fært fram fyrir slíku ogekki vísað til þess að slíkt eigi sér stoð að lögum eða leiði af öðrumréttarheimildum. Þá sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að venja hafi staðiðtil slíks eða að slíkt hafi leitt af sjónarmiðum um góða viðskiptahætti. Gildiþví einu hvort lántaki hefði staðist slíkt greiðslumat eður ei og verði áhættanaf framangreindu því ekki felld á stefnda.Stefndi bendir á aðsamkvæmt umsókn lántaka um greiðsluaðlögun, hafi ástæður greiðsluerfiðleikalántaka fyrst og fremst verið atvik og aðstæður sem komu til eftir að umræddlánveiting átti sér stað og verið almenns eðlis og stefnda að sjálfsögðuóviðkomandi. Ekki liggi fyrir að lántaki hefði ekki getað staðið undirgreiðslubyrði vegna lántökunnar og hafi stefnandi í engu fært fram sönnun þarað lútandi eða gögn og beri hann halla af því. Af hálfu stefnda er þvíalfarið hafnað að veðsetning á fasteign stefnanda verði felld úr gildi á þeimgrundvelli að stefnandi hafi átt við veikindi að stríða og hafi af þeim ástæðumverið ófær um að samþykkja veðsetninguna eða að stefndi hafi vanrækt að kannaandlega heilsu stefnanda í umrætt sinn. Að auki sé því hafnað að stefndi hafiátt frumkvæði að því að umrædd fasteign yrði veðsett, en samkvæmt 4. mgr.reglna stefnda hafi eingöngu verið áskilið hlutrænt verðmætamat á fasteign sem boðin hafi verið fram til veðsetningar.Stefndi byggir á því aðekkert í aðdraganda umræddrar lánveitingar og veðsetningar fasteignarinnar hafigefið stefnda tilefni til að efast um hæfi stefnanda til að taka á sig þáskuldbindingu sem um ræddi. Sé því ljóst að stefnda hafi á engan hátt borið aðgera ráðstafanir í þá veru sem stefnandi geri ráð fyrir í málatilbúnaði sínum,þ.e. að framkvæma sérstaka könnun á hæfi stefnanda eða leiði slíkt af eðlimálsins. Þá sé og ljóst að ekkert hafi að öðru leyti gefið tilefni til slíkraráðstafana, þ.m.t. fjárhæð lánsins eða lánsumsókn. Áréttað sé að í vottunundirritana stefnanda og maka hans á veðskuldabréfið, og raunar einnig áskilmálabreytingar, sé fjárræði stefnanda staðfest, en maki stefnanda áritiumrædd skjöl án athugasemda. Þá sé með tilliti til málatilbúnaðar stefnanda meðöllu ósannað að hann hafi af heilsufarslegum ástæðum á umræddum tíma verið ófærum að gangast undir umrædda skuldbindingu eða að hún hafi ekki verið í samræmivið vilja hans, hvað sem líði meintum þrýstingi frá lántaka og syni stefnanda,sem einnig sé mótmælt sem ósönnuðu. Þá sé sérstaklega mótmælt að framangreinthafi þýðingu varðandi undirritanir stefnanda á skilmálabreytingar, enda hafiekki verið um nýjar skuldbindingar að ræða af hálfu stefnanda. Stefndi bendir á aðstefnanda hafi verið bent á eðli ráðstöfunarinnar og áhættu sem af henni leiddi, en um venjubundna og einfaldaráðstöfun hafi verið að ræða sem ekki hafi kallað á sérstaka þekkingu af hálfuviðkomandi. Því sé einnig mótmælt að stefnda hafi borið skylda að viðhafafrekara samráð eða samstarf við stefnanda í tilefni af ráðstöfuninni. Hvað semframangreindu líði njóti engra gagna við í málinu varðandi fjárhagsstöðustefnanda á umræddum tíma. Stefndi byggir á því aðhafa sent tilkynningar eða áminningar um vanskil, sbr. 7. gr. laga nr. 32/2009um ábyrgðarmenn, þótt ekki liggi fyrir staðfesting á því. Hafi stefndi því ekkivanrækt að gera stefnanda grein fyrir stöðu lántaka við skilmálabreytingarlánsins. Því sé mótmælt að slíkt hafi þau réttaráhrif sem stefnandi geri ráðfyrir. Vísar stefndi til fjögurra framlagðra dómsskjala sem eru tilkynningartil stefnanda um vanskil lánsins, í fyrsta lagi hinn 27. október 2008, og síðanhinn 30. janúar 2009 og 17. mars 2009, en í framhaldi þess hafi verið gerðbreyting á greiðsluskilmálum skuldabréfsins sem stefnandi hafi samþykkt. Afþessu sé ljóst að stefnanda hafi hvort tveggja verið tilkynnt um vanskilveðskuldabréfsins og honum verið ljós staða þess þegar skilmálabreytingar voru staðfestar.Að auki sé á því byggt af hálfu stefnda að stefnanda hafi verið sendar árlegatilkynningar í um stöðu ábyrgðar sinnar á grundvelli d-liðar 7. gr. laga nr.32/2009, sbr. staðlað form slíkrar tilkynningar í framlögðu dómsskjali. Stefndi hafnar því aðmeintur skortur á tilkynningum, sem þó er hafnað, geti haft þau réttaráhrif aðveðsetning stefnanda falli niður eða teljist ógild. Slíkt leiðir ljóslega ekkiaf ákvæði 7. gr. laga nr. 32/2009, sbr. 3. og 4. mgr. greinarinnar, sbr. og tilhliðsjónar Hrd. 196/2015.Því sé einnig mótmælt afstefnda að máli skipti varðandi umrædda veðsetningu að lántaki hafi fengiðsamþykktan samning um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum um greiðsluaðlöguneinstaklinga nr. 101/2010. Með ákvörðun umboðsmanns skuldara frá 21. júní 2011hafi umsókn lántaka um greiðsluaðlögun verið samþykkt. Niðurstaða umboðsmannsskuldara hafi verið sú að leggja til fulla eftirgjöf samningskrafna. Hafistefnanda verið tilkynnt að vegna nefnds samnings um greiðsluaðlögun myndistefndi ekki fá kröfu sína greidda úr hendi lántaka og myndi því reyna á þátryggingu sem stefnandi hefði lagt fram vegna lánveitingarinnar. Af hálfu stefnda sé á þvíbyggt að samþykkt greiðsluaðlögunar lántaka hafi í engu áhrif á réttarstöðuveðréttar stefnda í fasteign stefnanda. Í fyrsta lagi að samkvæmt frumvarpi tilsamnings um greiðsluaðlögun hafi eftirgjöf samningskrafna lántaka ekki tekiðtil ábyrgðarmanna. Að því leyti teljist stefndi hvorki aðili að umræddrigreiðsluaðlögun né verði litið svo á að hann hafi sjálfur gefið eftir kröfusína á hendur skuldara, svo sem ráðgert sé af hálfu stefnanda. Þegar af þeimástæðum hafi greiðsluaðlögunin ekki áhrif á réttarstöðu stefnda í máli þessu. Íöðru lagi að umrædd veðsetning teljist til eignarréttinda stefnda, þ.e.veðtrygging fyrir skaðlausri greiðslu ef til kæmi greiðslufall skuldara, semnjóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Þá sé ljóst að ákvæði 3.mgr. 9. gr., sbr. 12. gr., laga nr. 32/2009, sbr. og síðar lög nr. 101/2010 umbreytingu á þeim lögum, raski ekki umræddri veðsetningu, sem stofnað hafi veriðtil fyrir gildistöku laganna. Megi hafa til hliðsjónar grunnreglur um bann viðafturvirkni laga og um friðhelgi eignarréttar, sbr. Hæstaréttardóma í máli nr.nr. 462/2010 og máli nr. 274/2010. Gildi þá einu hvort umrædd greiðsluaðlögunhafi átt sér stað eftir gildistöku laga nr. 32/2009 og laga nr. 101/2010, endahafi lögin ekki tekið til veðsetningar stefnda. Sé það meginregla aðnauðasamningur taki til krafna á hendur skuldara en haggi ekki réttilánardrottins skuldarans til að ganga að tryggingu sem þriðji maður kann aðhafa sett fyrir efndum skuldbindingar til fullnustu á henni allri eða til aðkrefja ábyrgðarmann um fulla greiðslu skv. 5. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 og3. þætti þeirra laga að öðru leyti.Stefndi hafnar því aðfella beri veðsetningu stefnanda á fasteigninni niður á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða á grundvelliannarra sambærilegra sjónarmiða. Einnig sé því hafnað að umrædd veðsetning farigegn „almennum reglum, lögum eða almennu siðferði“, svo sem ætla megi afmálatilbúnaði stefnanda, eða gegn viðurkenndum réttarsjónarmiðum eða eðli máls.Því sé mótmælt að stefndi hafi verið í einhvers konar yfirburðastöðu gagnvartstefnanda, en umrædd lánveiting, sem veitt hafi verið á grundvelli umsóknar þarsem veð stefnanda var boðið fram, hafi á engan hátt falið slíkt í sér. Sémálatilbúnaður stefnanda að þessu leyti ómarktækur.Stefndi mótmælir því aðþað teljist „bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju“ að beratrygginguna í fasteign stefnanda fyrir sig með tilliti til III. kafla laga nr.7/1936, hvort sem litið sé til atvika við samningsgerðina eða atvika sem síðarséu talin hafa komið til. Í því sambandi sé sérstaklega mótmælt að aðstæður stefnanda,hvort sem er aldur hans eða fjárhæð lánsins, geti eins og hér stendur á haftslík áhrif. Af hálfu stefnda séu ítrekuð áður framkomin sjónarmið um aðstefnandi hafi gert sér fulla grein fyrir afleiðingum þess ef umrædd veðsetningværi samþykkt og undirritað skjal þar um og jafnframt að ósannað sé aðstefnandi hafi ekki verið fær um að standa að umræddum löggerningi á umræddumtíma eins og áður greini. Sérstaklega sé í því sambandi mótmælt að óheiðarlegtgeti talist að bera umrædda veðsetningu fyrir sig, sbr. 33. gr. laga nr.7/1936. Þá sé mótmælt vísun til annarra meginreglna um að það beri að fellaveðsetninguna niður.Um lagarök er vísað tilmeginreglna fjármuna-, samninga-, kröfu- og veðréttar, þ.á m. um réttar efndirskuldbindinga, frelsi manna til að bindast samningum við aðra, laga nr. 32/2009um ábyrgðarmenn, laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., og laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Einnig er vísað til laga nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laganr. 91/1991.IVNiðurstaðaÁgreiningslauster að stefnandi er alvarlega veikur í dag en stefnandi byggir á því að þauveikindi hafi verið til staðar í apríl 2008 þegar hann ritaði undir hiðumþrætta veðskuldabréf.Stefnandi aflaði matsgerðar undir rekstrimálsins. Í matsgerð Torfa Magnússonar taugalæknis og í skýrslu hans fyrir dómikom fram að af læknisfræðilegum samtímagögnum, sem hann hefði aflað sér, yrðiekki ráðið að stefnandi hafi búið við merkjanlega skerðingu á hugrænni getu áárinu 2008 og hafi stefnandi því verið fær um að skilja þá gerninga sem hannundirritaði og þær fjárhagslegu ráðstafanir sem í þeim fólust. Taldi matsmaðurað líklegast væri að vitræn skerðing stefnanda hafi hafist á árinu 2010. Þóttaf framburði þeirra vitna sem gáfu skýrslu fyrir dómi megi telja mögulegt aðsjúkdómur stefnanda hafi hugsanlega gert vart við sig fyrr, þá hefur ekkertfram komið sem breytir niðurstöðu hins faglega mats um að stefnandi hafi veriðfær um að skilja þær fjárhagslegu ráðstafanir sem hann undirgekkst á þeim tímaog er því ekki hægt að fallast á þá málsástæðu stefnanda. Áumsóknareyðublaði, sem stefnandi undirritaði í tilefni lánsumsóknarinnar, kemurfram að greiðslumat skuli fylgja ef lánsfjárhæð er hærri en 5.000.000 króna.Sömu upplýsingar eru í lánareglum stefnda um að hærra lán en 5.000.000 krónaverði ekki veitt nema að undangengnu greiðslumati hjá lántaka. Ekki er í reglumstefnda gert ráð fyrir því að fram fari neitt annað greiðslumat eða að framfari greiðslumat hjá veðsala en þess er krafist að með lánsumsókn fylgiundirrituð yfirlýsing eiganda veðs um að hann skilji í hverju ábyrgð hans séfólgin. Slík yfirlýsing fylgdi undirrituð af stefnanda og maka hans. Stefndier ekki aðili að samkomulagi frá 1. nóvember 2001, um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga, milli Samtaka banka og fleiri aðila, og ekkert hefur komið fram ímálinu um að hann hafi með öðrum hætti verið skuldbundinn til þess að hlítaákvæðum þess samkomulags. Samkvæmtframangreindu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda, að stefndihafi við umrædda lánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu, vanræktskyldur sínar samkvæmt þeim lögum og reglum sem um starfsemi hans giltu. Þáhefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda, að önnur atvik hafi átt aðgefa stefnda sérstakt tilefni til þess að fara fram á greiðslumat hjá lántakaeða stefnanda. Ekkier fallist á þá málsástæðu stefnanda, að með því að stefndi hafi útbúiðlánshæfisútreikning um veðhæfni á veðandlaginu hafi verið um ítarlegra mat að ræðaen fjárhæð umþrættrar lánveitingar hafi gefið tilefni til og þar með hafistefndi brotið eigin lánareglur. Í lánareglum stefnda kemur fram að aðeins sélánað gegn veði í íbúðarhúsnæði sem miðist við allt að 65% af fasteignamatiþeirrar eignar eða 65% af verðmati löggilts fasteignasala. Umræddurútreikningur er einungis til staðfestingar framangreindu.Stefnanditelur óheiðarlegt af stefnda að bera fyrir sig skuldbindinguna og sé hún þvíógild samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936 og að það sé ósanngjarnt eða andstættgóðri viðskiptavenju að stefndi beri hana fyrir sig, sbr. 1. mgr. 36. gr.þeirra laga. Ekkertí málinu gefur það til kynna að lánveitingin eða hvernig að henni var staðiðhafi á nokkurn hátt verið að frumkvæði stefnda eða að stefnda hafi með einhverjumhætti verið kunnugt um aðstæður lántaka eða veðsala þannig að 33. gr.samningslaga geti komið til álita. Viðmat á því hvort það teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju aðbera fyrir sig veðsetninguna, ber að líta til efnis samnings, stöðusamningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til, sbr. 2.mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, og meta þau atriði heildstætt. Um efni samningsliggur ekki annað fyrir en að um hafi verið að ræða hefðbundna lánveitingu semgerð var í samræmi við reglur stefnda. Þótt stefndi sé lífeyrissjóður semstundi lánveitingar þá felur sú staðreynd ekki ein og sér í sér ósanngirni.Upplýst er í málinu að sonur stefnanda hafði veg og vanda af því að komaumræddum samningi í gegn. Sú framkvæmd var ekki á ábyrgð stefnda. Aðstæður, semvalda ógjaldfærni lántaka eða veðsala eftir að lánveitingin átti sér stað, eruekki á ábyrgð stefnda. Verður veðsamningnum samkvæmt þessu ekki vikið tilhliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki skýrt frekar af hálfustefnanda með hvaða hætti víkja beri samningnum frá með vísan til viðurkenndraréttarsjónarmiða, meginreglna íslensks réttar, eðli máls og réttlætisvitundarsem íslenskt samfélag byggist á. Stefnandibyggir á því með vísan til 3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn aðveðábyrgðin hafi fallið niður þegar stefndi samþykkti að fella niður lániðgagnvart lántaka í samræmi við samning lántaka um greiðsluaðlögun skv. lögumnr. 101/2010. Þá hafi stefndi vanrækt tilkynningar til stefnanda skv. 1. mgr.7. gr. laga nr. 32/2009 og í málflutningi stefnanda var á því byggt að umverulega vanrækslu væri að ræða skv. 2. mgr. 7. gr. laganna sem ætti að valdaþví að ábyrgðin félli niður. Fyrirliggur í málinu að þann 14. júní 2010 var gengið frá skilmálabreytingu lánsinsmeð samþykki stefnanda og maka hans þar sem frestað var gjalddögum og næstigjalddagi ákveðinn þann 1. maí 2011. Vanskil urðu frá og með þeim gjalddaga.Lántaki fékk samþykkta umsókn um greiðsluaðlögun þann 21. júní 2011. Skuldinnivar lýst, sem fékk stöðu samningskröfu gagnvart lántaka. Greiðsluaðlögun laukþann 23. nóvember 2011, með fullri eftirgjöf allra samningskrafna á hendurlántaka.Í3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009 segir: „Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 60. gr. lagaum gjaldþrotaskipti o.fl. skal nauðasamningur eða önnur eftirgjöf, þ.m.t.nauðasamningur til greiðsluaðlögunar og samningur um greiðsluaðlögun, semkveður á um lækkun kröfu á hendur lántaka eða aðalskuldara hafa sömu áhrif tillækkunar kröfu á hendur ábyrgðarmanni.“ Undanþága 12. gr. laga nr. 32/2009 umafturvirkni laganna tekur ekki til 9. gr. laganna, sem hefur því afturvirkáhrif að þessu leyti samkvæmt orðanna hljóðan. Umgildi afturvirkni nefnds ákvæðis hefur áður reynt á í dómum Hæstaréttar, sbr.dóm nr. 274/2010 og dóm nr. 462/2010. Í niðurstöðum nefndra dóma segir að hafiverið stofnað til veðréttarins fyrir gildistöku laganna, þá séu þau veðréttindivarin af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Til veðréttinda þessa máls var stofnaðfyrir gildistöku laga nr. 32/2009 og verða þau veðréttindi því ekki felld niðurmeð vísan til framangreinds. Breytir engu að mati dómsins þóttskilmálabreytingar hafi verið gerðar á láninu eftir gildistöku laga nr. 32/2009og stefnanda þá mátt vera kunnugt um nefnd lög. Þá er ekki hægt að fallast áþað með stefnanda að með samþykki samnings við lántaka hafi falist samþykki ániðurfellingu veðsins, enda segir skýrt í samningnum að um eftirgjöfsamningskrafna sé að ræða. Samkvæmt12. gr. laga nr. 32/2009 hefur ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna um tilkynningar,afturvirk áhrif. Í málinu liggja fyrir þrjár tilkynningar frá stefnda tilstefnanda sem dagsettar eru fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 sem var þann 4.apríl 2009. Koma þær tilkynningar því ekki til skoðunar um hvort gætt hafiverið ákvæða 1. mgr. 7. gr. laganna. Stefndilagði fram afrit bréfs eða form af tilkynningu sem er ódagsett og án tilgreindsviðtakanda þar sem vísað er til d-liðar 7. gr. laga nr. 32/2009. Með því bréfieru afrit af þremur „lánayfirlitum ábyrgðarmanns“, stíluð á stefnanda ogdagsett 31.12.2013, 2014 og 2015. Stefndi bar að hafa sent stefnanda þannigtilkynningar um hver áramót. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 32/2009kemur fram að lánveitandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að tilkynningarskylduhafi verið gætt. Ekki liggur fyrir sönnun þess að stefndi hafi sent stefnandaframangreind yfirlit og hvað sem öðru líður hafi ekki verið send yfirlit þann31.12.2009, 2010, 2011 og 2012. Um vanrækslu stefnda er að ræða samkvæmtframangreindu á því að senda út upplýsingar, skv. d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr.32/2009. Samkvæmta-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 skal lánveitandi senda út svo fljótt semkostur er skriflega tilkynningu til ábyrgðarmanns um vanskil lántaka. Eins ograkið var hófust vanskil lánsins þann 1. maí 2011. Ekki hefur verið sýnt fram áþað að stefnanda hafi verið tilkynnt um þau vanskil. Stefndi sendi stefnandagreiðsluáskorun dags. 25. mars 2015, með vísan til 3. og 4. mgr. 7. gr. laganr. 32/2009, sem þó liggur ekki sönnun fyrir. Fram kom í því bréfi að ekki værilitið á greiðsluaðlögunartíma lántaka sem vanskil skv. a-lið laganna og tekiðfram að ekki væri krafist dráttarvaxta eða innheimtukostnaðar. Ætla verður aðstefnanda hafi verið vanskilin ljós eitthvað fyrr, enda er vitnað í stöðulánsins þann 20. október 2014 í bréfi lögmanns stefnanda dagsettu 6. febrúar2015, en ljóst má vera af framangreindu að stefndi vanrækti alveg að sendastefnanda tilkynningu um vanskil skv. a-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009.Meðniðurfellingu á samningskröfu lántaka í lok nóvember 2011 varð ljóst aðstefnandi bæri einn ábyrgð á greiðslu lánsins. Umrætt tilvik er, vegna ákvæða3. mgr. 9. gr. laga nr. 32/2009, ekki að finna í 1. mgr. 7. gr. laganna semskilyrði tilkynningar, en má með lögjöfnun færa undir ákvæði b- og c-liðar 1.mgr. 7. gr., enda segir í athugasemdum í frumvarpi með 7. gr. að meginsjónarmiðlaganna sé að lánveitandi tilkynni ábyrgðarmanni um öll þau atvik sem áhrifgeti haft á forsendur ábyrgðar ábyrgðarmanni í óhag. Samkvæmt framangreinduhefði stefnda verið rétt að tilkynna stefnanda um niðurfellingu lánsinsgagnvart lántaka. Samkvæmtöllu framangreindu er fallist á það með stefnanda að stefndi hafi vanrækttilkynningarskyldu sína skv. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Stefnandi gerirhins vegar ekki kröfu á hendur stefnda um skaðleysi vegna þeirrar vanrækslu,sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009, heldur krefst hann viðurkenningar á þvíað ábyrgð skuli felld niður á grundvelli verulegrar vanrækslu.Ídómi Hæstaréttar nr. 229/2015 reyndi á hvað teldist veruleg vanræksla í þessumefnum, en samkvæmt niðurstöðum dómsins eru tryggingarréttindi varin af 1. mgr.72. gr. stjórnarskrárinnar og ljóst að þau eignarréttindi geta ekki ágrundvelli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 fallið niður, nema að sýnt sé fram áað stefndi hafi valdið ábyrgðarmönnum öðrum og meiri skaða en bættur verður meðúrræðum 3. og 4. mgr. 7. gr. sömu laga.Stefndihefur krafist nauðungarsölu á fasteign stefnanda. Í þeirri beiðni er krafistdráttarvaxta og kostnaðar frá því að vanskil urðu. Ákvæðum 3. og 4. mgr. 7. gr.er ætlað að taka til niðurfellingar dráttarvaxta og innheimtukostnaðar.Stefnandi hefur ekki í málatilbúnaði sínum sýnt fram á að stefndi hafi valdiðhonum öðru og meira tjóni en bæta má með nefndum úrræðum og er því ekki hægt aðfallast á það með stefnanda að um verulega vanrækslu stefnda hafi verið að ræðaí skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Meðvísan til alls framangreind verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í máliþessu. VMálskostnaðurMeðvísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verðurmálskostnaður milli aðila felldur niður. Stefnandinýtur gjafsóknar innanríkisráðuneytis í málinu frá 3. október 2016. Allurgjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, sem er útlagður kostnaður,43.680 krónur, og málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Atla MásIngólfssonar hdl., sem þykir hæfilegaákveðin 1.700.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Dómþennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari.Dómsorð:Stefndi,Brú Lífeyrissjóður starfsmanna sveitarfélaga, er sýkn af kröfum stefnanda,Ásgeirs Sumarliðasonar.Málskostnaðurfellur niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmannshans, Atla Más Ingólfssonar héraðsdómslögmanns, 1.743.680 krónur, greiðist úrríkissjóði.
|
Mál nr. 327/2017
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Riftun Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Þb. I ehf. krafðist riftunar á nánar tiltekinni ráðstöfun þb. M ehf. til P ehf. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna, kom meðal annars fram að með vísan til 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála leiddi að kröfugerð og reifun í máli sem höfðað væri til riftunar á ráðstöfun þrotamanns samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. yrði að fela í sér afdráttarlausa og skýra lýsingu á þeirri ráðstöfun sem krafist væri að yrði rift. Var talið að kröfugerð þb. I ehf. samrýmdist ekki þessari grunnreglu réttarfars og var málinu því vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru23. maí 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. júní 2017. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2017, þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðilaum að varnaraðili „verði dæmdur til þess að þola riftun á þeirri ótilhlýðileguráðstöfun þb. Moxom ehf. sem fólst í hlutafjárhækkun í Norðurflugi ehf. þann 4.febrúar 2011 að fjárhæð 6.000.000 króna, sem fram fór í kjölfar hlutafjárlækkunarí félaginu um 180.000.000 króna þann 31. desember 2010.“ Kæruheimild er í j.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka fyrrgreinda kröfu tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Hinn kærði úrskurður verður staðfestur meðvísan til forsendna.Sóknaraðili greiði varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Þrotabú IceCapital ehf.,greiði varnaraðila, Pluma ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2017.I Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 11. apríl sl., er höfðað 23. nóvember 2016af þrotabúi IceCapital ehf., Smáratorgi 3 í Kópavogi, gegn Pluma ehf.,Kringlunni 4-6 í Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi: 1. Að stefndi verði dæmdur til þess að þolariftun á þeirri ótilhlýðilegu ráðstöfun þb. Moxom ehf. sem fólst íhlutafjárhækkun í Norðurflugi ehf. þann 4. febrúar 2011 að fjárhæð 6.000.000króna, sem fram fór í kjölfar hlutafjárlækkunar í félaginu um 180.000.000 krónaþann 31. desember 2010. 2.Að stefndi verði dæmdur til þess að þola riftun á þeirri ótilhlýðileguráðstöfun þb. Moxom ehf. sem fólst í sölu á hlutafé að nafnvirði 798.675 krónurí félaginu Norðurflugi ehf. frá þb. Moxom ehf. til stefnda á genginu 1 þann 28.desember 2011. 3. Að stefndi verði dæmdur til þess að greiðaþb. Moxom ehf. 23.200.047 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 20.008.646 krónum frá 4. febrúar2011 og af 23.200.047 krónum frá 28. desember 2011 til greiðsludags. Íöllum tilvikum gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiðaþb. Moxom ehf. málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins að teknu tillititil virðisaukaskatts. Afhálfu stefnda er krafist frávísunar á 1. tölulið dómkrafna stefnanda og aðfélagið verði að öðru leyti sýknað af kröfum stefnanda. Í öllum tilvikum gerirstefndi þá kröfu að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Munnlegurmálflutningur um frávísunarkröfu stefnanda fór fram 11. apríl sl. og er sáþáttur málsins hér til umfjöllunar. Af því tilefni krefst stefnandi þess aðfrávísun kröfunnar verði hafnað auk þess sem hann krefst málskostnaðar í þessumþætti málsins.II Réttþykir að rekja í stuttu máli þau atvik sem liggja til grundvallar málshöfðunstefnanda eins og þau koma fram í gögnum málsins. Aðdraganda málsins má rekjatil þess að IceCapital ehf., sem áður hét Sund ehf., seldi NF Holding ehf.hlutafé í Norðurflugi ehf. að nafnvirði 120.600.000 krónur, sem var 66,5%eignarhlutur í félaginu, með kaupsamningi 12. desember 2008. Allt kaupverðiðvar greitt með skuldabréfi eins og kveðið var á um í kaupsamningnum. Sömueinstaklingar rituðu undir fyrir hönd seljanda og kaupanda, þ.e. JónKristjánsson og Páll Þór Magnússon. Nafni NF Holding ehf. mun síðar hafa veriðbreytt í Moxom ehf. Meðtilkynningu til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra, dags. 31. janúar 2010, semvar móttekin 14. febrúar 2011, var tilkynnt að hlutafé Norðurflugs ehf. hefðiverið lækkað úr 181.200.000 krónum í 1.200.000 krónur. Fyrirtækjaskrá barststaðfesting frá KPMG ehf. 1. mars 2011 þess efnis að hlutafjárlækkun þessihefði verið ákveðin í samræmi við 2. tölulið 2. mgr. 34. gr. laga nr. 138/1994,um einkahlutafélög, á hluthafafundi 31. desember 2010. Ímálinu liggur fyrir fundargerð hluthafafundar í Norðurflugi ehf. 31. desember2010, þar sem umrædd ákvörðun var tekin. Fram kemur að mætt hafi verið fyrir„allt hlutafé félagsins“, en Birgir Ómar Haraldsson er þar sagður hafa umboðfrá NF Holding ehf. Samkvæmt fundargerðinni var stjórn félagsins einnig veittheimild til þess að auka hlutafé um 30 milljónir króna að nafnvirði, semstjórnin gæti selt á frjálsum markaði. Samþykkt var að hluthafar féllu fráforkaupsrétti vegna þessarar heimildar. Samkvæmt fundargerðinni voru á fundinumsamþykkt nánari fyrirmæli um hlutafjáraukningu þessa og var stjórninni m.a.falið að ákveða útboðsgengi og sölureglur í samræmi við V. kafla laga nr.138/1994. Áskilið var að stjórnin nýtti þessa heimild innan fimm ára frásamþykktinni og var heimilt að nýta hana í einu lagi eða að hluta eftirákvörðun stjórnar. Gögnmálsins bera með sér að Jón Kristjánsson og Páll Þór Magnússon hafi setið ístjórn Norðurflugs ehf. á þessum tíma. Á stjórnarfundi félagsins 4. febrúar2011 var samþykkt að nýta heimild stjórnar til þess að hækka hlutafé félagsinsmeð útgáfu nýrra hluta að nafnverði 7.300.000 krónur. Samþykkt var að greittyrði fyrir hina nýju hluti með reiðufé. Ákvörðun þessi var áréttuð ástjórnarfundi 16. apríl 2012 og tilkynning send fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra15. maí með bréfi KPMG ehf. Endurskoðandi félagsins staðfesti á tilkynningunniað nýir hlutir hefðu verið greiddir að fullu með reiðufé til félagsins.Stefndi, Pluma ehf., mun hafa skráð sig fyrir 6 milljónum króna afhlutafjárhækkuninni. Fyrrgreindur Páll Þór Magnússon mun vera eigandi hinsstefnda félags. Tveir einstaklingar, sem fyrir áttu hlut í Norðurflugi ehf.,Ágúst Bjarnason og Sigurður Þ. Sigurðarson, munu hafa skráð sig fyrir 1.300.000krónum af hlutafjárhækkuninni. Þeir munu síðar hafa fært þessa hluti íeinkahlutafélag sem ber heitið Viking hús ehf. Meðkaupsamningi 28. desember 2011 seldi NF Holding ehf. félaginu Pluma ehf. 9,4%hlutafjár í Norðurflugi ehf. að nafnvirði 798.675 krónur á genginu 1 eðasamtals fyrir 798.675 krónur. Skyldi kaupandi greiða umsamið kaupverð eigisíðar en 1. mars 2012. Samningur þessi er undirritaður af Birgi ÓmariHaraldssyni samkvæmt umboði af hálfu seljanda, NF Holding ehf., en hann munvera framkvæmdastjóri Norðurflugs ehf. Fyrrgreindur Páll Þór Magnússonundirritaði kaupsamninginn af hálfu kaupanda, stefnda Pluma ehf. Samkvæmtþví sem fram kemur í stefnu mun IceCapital ehf., áður Sund ehf., hafa veriðtekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2012.Þrotabú félagsins er stefnandi máls þessa. Stefnandi kveðst hafa farið fram ágjaldþrotaskipti á NF Holding ehf., sem þá hafði tekið upp nafnið Moxom ehf., ágrundvelli kröfu sem staðfest hafði verið með dómi Héraðsdóms Reykjaness 2. október2014. Þessi dómur hefur ekki verið lagður fram í máli þessu. Stefnandi kveðurað með dómi þessum hafi gjafagerningi, sem fólst í framangreindum samningi 12.desember 2008, verið rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., og Moxom ehf. dæmt til að greiða stefnanda 120.600.000krónur. Ímálinu liggur fyrir bréf skiptastjóra þrotabús Moxom ehf., dags. 16. október2016, til stefnda. Þar lýsir skiptastjórinn því áliti sínu að sú ráðstöfun aðlækka hlutafé í Norðurflugi ehf. og selja stefnda það á genginu 1 hafi veriðgjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Einnig taldi skiptastjórinn að meðþví að falla frá forkaupsrétti Moxom ehf. og gefa út nýtt hlutafé á genginu 1,sem hafi verið selt tengdum aðilum, hafi eignir þrotabúsins rýrnað og aðráðstöfunin teldist til gjafar í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Af þeimsökum var þess krafist að stefndi greiddi þrotabúinu 106 milljónir króna. Kröfunnivar hafnað með bréfi lögmanns stefnda 21. nóvember 2016. Meðyfirlýsingu 22. nóvember 2016 staðfesti skiptastjóri Moxom ehf. að hann kæmiekki til með að halda uppi hagsmunum sem þrotabúið kynni að njóta, meðmálshöfðun gegn stefnda. Hins vegar hefði skiptastjórinn móttekið yfirlýsinguskiptastjóra IceCapital ehf., sem sé stærsti kröfuhafi í þrotabúi Moxom ehf.,þess efnis að þrotabú IceCapital ehf. hefði í hyggju að höfða mál gegn stefndaí eigin nafni til hagsbóta fyrir þrotabú Moxom ehf. Var þar vísað til heimildarí 130. gr. laga nr. 21/1991.III Stefnandireisir riftunarkröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., þar sem umræddar ráðstafanir séu ótilhlýðilegar. Byggir stefnandi á þvíað með samþykktinni 31. desember 2010 hafi verið búið til ferli sem rýrt hafiverðmæti eigna Moxom ehf., áður NF Holding ehf., og fært verðmætin yfir tilhins stefnda félags. Hafi rýrnunin síðan átt sér stað með stjórnarsamþykkt 4.febrúar 2011 þar sem ákveðið hafi verið að hækka hlutafé Norðurflugs ehf. um7.300.000 krónur. Er á það bent í stefnu að daginn fyrir hlutafjárlækkuninahafi Moxom ehf. átt 66,55% hlutafjár í félagi með eigið fé að fjárhæð36.211.456 krónur. Því hafi virði eignarhlutarins a.m.k. numið 24.098.723krónum. Rúmum mánuði síðar, eða 4. febrúar 2011, hafi virði eignarhlutar Moxomehf. einungis verið 4.090.076 krónur, þar sem félagið hafi eftirhlutafjárhækkunina einungis átt 9,4% í Norðurflugi ehf., en eigið fé þess hafiþá numið 43.511.456 krónum. Byggir stefnandi á því að þannig hafi verðmæti aðfjárhæð 20.008.646 krónur glatast og/eða færst yfir til stefnda án þess að neinverðmæti, eða endurgjald, rynni til Moxom ehf. Stefndi hafi hins vegar notiðmikillar verðmætaaukningar vegna þessara ráðstafana. Gegn greiðslu 6.000.000króna hafi stefndi fengið 80% hlutafjár í Norðurflugi ehf. sem hafi þá verið meðeigið fé upp á 43.511.456 krónur. Kveður stefnandi Moxom ehf. hafa orðið fyrireignarýrnun til hagsbóta fyrir stefnda án þess að endurgjald kæmi fyrir. Aðauki byggir stefnandi á því að salan á hlutafé í Norðurflugi ehf. samkvæmtkaupsamningi 28. desember 2011 hafi verið á undirverði. Miðað við síðastaársreikning félagsins þar á undan fyrir árið 2010 hafi verðmæti eigin fjárfélagsins verið 36.211.456 krónur auk nýs hlutafár sem hafi numið 7.300.000krónum, samtals 43.511.456 krónur. Telur stefnandi að lágmarksverð hafi átt aðvera 4.090.076 krónur en ekki 798.675 krónur. Kveðst stefnandi gera kröfu umgreiðslu á mismuninum í máli þessu. Stefnandikveður umræddar ráðstafanir vera riftanlegar á grundvelli 131. gr. laga nr.21/1991, en að 141. gr. sömu laga taki m.a. til sömu tilvika, að uppfylltumskilyrðum ákvæðisins. Í stefnu er því haldið fram að Moxom ehf. hafi veriðógjaldfært strax við gerð kaupsamnings 12. desember 2008. Hafi stefndi, semhafi haft hag af þessum ráðstöfunum, vitað eða mátt vita um ógjaldfærni Moxomehf. á þeim tíma. Stefnandikveður fjárkröfuna byggjast á 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Kveðststefnandi hafa orðið fyrir tjóni sem kröfuhafi í þrotabú Moxom ehf. Tjón þessfélags nemi rýrnun á verðmæti hlutafjár þess í Norðurflugi ehf., sem hafi færstyfir til stefnda, sem og í muni á bókfærðu virði eigin fjár Norðurflugs ogsöluandvirði samkvæmt samningi 28. desember 2011 milli Moxom ehf. og stefnda.Nánari grein er gerð fyrir tjóninu í stefnu auk þess sem þar eru færð nánari rökfyrir því að skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt í málinu.IV Stefndireisir frávísunarkröfu sína á því að dómkrafa stefnanda í 1. tölulið uppfylliekki skilyrði laga um skýrleika. Vísar stefndi þar einkum til d- og e-liða 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kveður hann dómkröfunavera óljósa, óskýra og ódómtæka. Ekkert samræmi sé milli dómkröfunnar ogmálsástæðna í stefnu. Kveðst stefndi ekki hafa verið aðili að hlutafjárlækkun ídesember 2010 og að félagið hafi ekkert komið að því að falla frá forkaupsréttivið sölu á nýju hlutafé. Dómkrafan taki eingöngu til hlutafjárhækkunarinnar enhvorki til hlutafjárlækkunarinnar né til þess að falla frá forkaupsrétti, þó aðþað séu helstu málsástæður stefnanda. Um það vísar stefndi til tiltekinnarlýsingar á blaðsíðu þrjú í stefnu. Telur hann það vera óútskýrt hvaða ráðstöfunsé ótilhlýðileg og hvaða ráðstöfun hafi skert eignir þrotabúsins. Ráðstöfunskv. dómkröfunni taki eingöngu til hlutafjárhækkunarinnar en ekki til annarraráðstafana. Stefndi hafi verið kaupandi að því hlutafé sem boðið hafi verið tilsölu en hafi ekki komið að hlutafjárhækkuninni sem slíkri. Þá kveður stefndi aðbótakrafa sé órökstudd með öllu. Stefnandimótmælir kröfu stefnda um frávísun dómkröfunnar. Telur hann dómkröfuna veraskýra og að nánari útskýringar á henni sé að finna í málavaxtalýsingu í stefnuog í lýsingu á málsástæðum stefnanda. Þannig sé ljóst hvaða ráðstöfun farið séfram á að rift verði og með hvaða rökum. Leggur stefnandi áherslu á að ætlastsé til þess að dómkröfur séu afmarkaðar og knappar í framsetningu. Byggt sé áþví að um gjöf hafi verið að ræða sem hafi farið fram með hlutafjárhækkun einsog rakið sé í dómkröfum. Ekki sé hins vegar á því byggt að lækkun hlutafjárinshafi falið í sér riftanlega yfirfærslu á hlutafé í Norðurflugi ehf. V Í1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, segir að í stefnu skuligreina svo glöggt sem verða má frá dómkröfum stefnanda, sbr. d-liðmálsgreinarinnar, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, vexti ef því er að skipta,viðurkenningu á tilteknum réttindum, ákvörðun á eða lausn undan tiltekinniskyldu o.s.frv. Þá ber samkvæmt e-lið sömu málsgreinar að lýsa í stefnu svoglöggt sem verða má þeim málsástæðum sem stefnandi byggir málsókn sína á, svoog önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst.Þessi lýsing skal þó vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvertsakarefnið er. Þaðer grunnregla í réttarfari, sem að nokkru leyti fær stoð í framangreindu ákvæði80. gr. laga nr. 91/1991, að kröfugerð í stefnu þurfi í senn að vera nægilegaafgerandi til þess að leiða ein og sér til málaloka um sakarefnið og svo skýrog ljós að hún sé skiljanleg. Af þessu leiðir að kröfugerð í máli, sem höfðaðer til riftunar á ráðstöfun þrotamanns samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., verður að fela í sér afdráttarlausa og skýra lýsingu áþeirri ráðstöfun sem krafist er að verði rift. Dómkröfumstefnanda í stefnu er skipt í fjóra töluliði og lúta tveir fyrstu liðirnir aðþví að rift verði tilteknum ráðstöfunum sem í báðum tilvikum eru sagðar veraráðstafanir þrotabús Moxom ehf. Frávísunarkrafa stefnda lýtur einungis að fyrrikröfuliðnum. Þar er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess að þolariftun á þeirri ráðstöfun þrotabús Moxom ehf. „sem fólst í hlutafjárhækkun íNorðurflugi ehf. þann 4. febrúar 2011 að fjárhæð kr. 6.000.000,- sem fram fór íkjölfar hlutafjárlækkunar í félaginu um kr. 180.000.000,- þann 31. desember2010“. Þessi lýsing virðist gera ráð fyrir að Moxom ehf. hafi hækkað hlutafé íNorðurflugi ehf. um 6 milljónir króna. Viðþingfestingu málsins lagði stefnandi fram gögn sem sýna að stjórn Norðurflugsehf. ákvað að hækka hlutafé félagsins um 7.300.000 krónur 4. febrúar 2011, einsog lýst er í kafla II í úrskurði þessum. Sú ákvörðun var reist á samþykkthluthafafundar Norðurflugs ehf. 31. desember 2010. Að þessu leyti samrýmistkröfugerð stefnanda ekki þeim gögnum sem hann byggir málatilbúnað sinn á. Þá erkröfugerðin þannig fram sett að hún er illskiljanleg í ljósi almennra reglna umtilhögun á hækkun hlutfjár í einkahlutafélögum, en ákvörðunarvald um slíkahækkun liggur hjá hluthafafundi félagsins þar sem hækka á hlutaféð, sbr. V.kafla laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Samkvæmt framansögðu samrýmistkröfugerðin ekki grunnreglu réttarfars um skýra og afdráttarlausa kröfugerð.Ekki er unnt að bæta úr kröfugerðinni undir rekstri málsins þannig að hún verðiskiljanleg í ljósi V. kafla laga nr. 138/1994 og framlagðra gagna. Því verðurekki hjá því komist að vísa fyrsta kröfulið í dómkröfum stefnanda frá dómi. Réttþykir að ákvörðun málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins bíði lokaniðurstöðuþess. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Fyrstatölulið í dómkröfum stefnanda, þrotabús IceCapital ehf., í máli þessu er vísaðfrá dómi. Ákvörðunmálskostnaðar bíður lokaniðurstöðu málsins.
|
Mál nr. 644/2015
|
Kynferðisbrot Skaðabætur Sérálit
|
P var sakfelldur fyrir kynferðisbrot samkvæmt 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Var refsing P ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði auk þess sem honum var gert að greiða A 800.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu verði staðfest. Atvik þau sem ákært er fyrir áttu sér stað aðfaranótt 29. desember 2013 og var kæra brotaþola borin fram hjá lögreglu sama dag. Lífsýni, sem tekin voru til DNA-greiningar, voru send til rannsóknar í Svíþjóð og lá niðurstaða hennar fyrir í júlí 2014.Lögreglurannsókn málsins lauk þá um haustið og var ákæra gefin út 24. febrúar 2015. Héraðsdómur var kveðinn upp 27. maí 2015 og sem fyrr greinir var áfrýjunarstefna gefin út 29. júní sama ár. Málsgögn bárust Hæstarétti á hinn bóginn ekki fyrr en 13. apríl 2016 og hefur sú töf ekki verið skýrð. Að virtum ítarlegum gögnum málsins, sem rakin eru í hinum áfrýjaða dómi, verða ekki vefengdar forsendur fjölskipaðs héraðsdóms fyrir mati á trúverðugleika framburðar þar, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um að ákærði hafi brotið gegn brotaþola umrætt sinn. Verður því staðfest niðurstaða dómsins um sakfellingu ákærða og jafnframt ákvörðun refsingar. Brot það sem ákærði er sakfelldur fyrir var til þess fallið að valda brotaþola miska. Á hinn bóginn er slíkur skortur á gögnum til stuðnings framkominni einkaréttarkröfu að óhjákvæmilegt er að lækka miskabætur brotaþola til handa. Verða þær ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Einn dómenda, Ólafur Börkur Þorvaldsson, telur að atvik málsins séu þess eðlis að ekki sé ástæða til að lækka miskabætur frá því sem ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi. Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að ákærði, Piotr Pawel Biegun, greiði brotaþola, A, 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.102.339 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2015Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 12. maí 2015, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 24. febrúar 2015, á hendur Piotr Pawel Biegun, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir nauðgun með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 29. desember 2013, á heimili A að [...] í Reykjavík, haft samræði og önnur kynferðismök við A, með því að notfæra sér að hún gat ekki spornað við kynferðismökunum sökum svefndrunga og ölvunar. Auk þess að hafa samræði við A hafði ákærði við hana munnmök, setti fingur í leggöng hennar og káfaði á brjóstum hennar. Við þetta hlaut A roða og eymsli á ytri kynfærum, roða, eymsli og punktblæðingar í leggöngum og áberandi roða á vinstri geirvörtu. Telst brot þetta varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Af hálfu A, kt. [...], er þess krafist að ákærða verði gert að greiða miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna, auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, og málskostnaðar. Verjandi krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er aðallega krafist frávísunar bótakröfu, en til vara að bætur sæti verulegri lækkun. Loks krefst verjandi málsvarnarlauna að mati dómsins, sem greiðist úr ríkissjóði.Málsatvik Sunnudagsmorguninn 29. desember 2013, klukkan 7:27, óskaði A, eftir aðstoð lögreglu á heimili sínu að [...]. Lögreglumenn héldu á vettvang og ræddu við brotaþola, sem greindi frá því að kvöldið áður hefði hún boðið vinafólki í samkvæmi á heimili sínu, en um var að ræða ákærða, Piotr Pawel Biegun og eiginkonu hans, B, ásamt ungum syni þeirra, C, D og E. Brotaþoli lýsti því að áfengi hefði verið haft um hönd í samkvæminu og hefði hún drukkið fjögur til fimm staup af sterku áfengi frá því um klukkan átta til hálfellefu um kvöldið. Hún kvaðst síðast muna eftir sér um það leyti og hefði hún þá setið í sófa í stofu. Hún hefði síðan vaknað í rúmi sínu um klukkan sex um morguninn og þá verið klæðalaus að neðan og hefði henni verið illt í móðurlífi, líkt og eftir kynlíf. Hún hefði aðeins verið klædd í blússu og brjóstahaldara, en hvort tveggja hefði verið upp um hana eins og einhver hefði rifið fötin upp. Dyrnar að íbúð hennar hefði verið lokaðar, en ólæstar. Brotaþoli kvaðst muna óljóst eftir að hafa stundað kynlíf um nóttina, en ekki gera sér grein fyrir með hverjum. Henni fyndist þó að það hefði verið með ákærða. Lýsti hún því þannig að henni fyndist eins og um draum væri að ræða. Hún kvaðst hafa fundið buxur sínar og nærbuxur í kuðli á svefnherbergisgólfinu. Ofan á fötunum hefði legið farsími, sem hún vissi ekki hver átti, en við skoðun mátti sjá skráð nýleg símtöl við eiginkonu og barn ákærða. Þá kemur fram að brotaþoli hafi verið með áverka á upphandleggjum, bláa marbletti. Brotaþoli var flutt á Neyðarmóttöku, en lögreglumenn héldu á heimili ákærða og var hann handtekinn þar. Við skýrslutöku hjá lögreglu síðar um daginn greindi brotaþoli jafnframt frá því að þegar hún vaknaði hefði verið mikið af hári á koddanum hennar, eins og rifið hefði verið í hár hennar. Þá hefði brjóstahaldara hennar verið hneppt frá að aftan og hann færður af annarri öxlinni. Hún kvaðst minnast þess eins og í draumi að hafa séð andlit ákærða og hefði hún verið að streitast eða berjast á móti honum og sagt honum að gera þetta ekki. Brotaþoli gaf skýrslu að nýju 28. febrúar 2014 og var þá borinn undir hana framburður ákærða og vitna. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu að kvöldi sunnudagsins 29. desember 2013. Hann kannaðist við að hafa verið í samkvæminu hjá brotaþola og hefði áfengi verið haft um hönd. Þau hefðu fengið sér nokkur staup af áfengi og hefði brotaþoli orðið veik af því. Henni hefði orðið óglatt og hefði hún farið inn á baðherbergi, en ákærði kvaðst hafa farið að aðstoða hana þar. Þá hefði brotaþoli spurt hann hvort hann gæti komið aftur til hennar á eftir. Ákærði kvað þau gestina hafa yfirgefið íbúðina eftir þetta og hefði hann farið ásamt eiginkonu sinni í íbúð þeirra, að [...], sem er í næsta stigagangi. Þegar eiginkonan var sofnuð hefði hann farið aftur til brotaþola. Þau hefðu heilsast og hann farið að káfa á brjóstum hennar og kynfærum. Síðan hefði hann haft munnmök við hana og hefði hún nefnt nafn hans og einhvers annars manns á meðan á því stóð. Eftir þetta hefðu þau legið saman í rúminu um stund og rætt saman. Hefði komið fram hjá brotaþola að hana langaði að kynnast einhverjum og fá smá hlýju, en hún vildi ekki vera ein. Þá hefði hún talað fallega um eiginkonu ákærða. Brotaþoli hefði síðan sagt honum að fara. Hann hefði sagt henni að læsa á eftir sér, en hún hefði sagst ekki vilja gera það þar sem kannski myndi einhver koma og nauðga henni. Hann kvaðst því næst hafa yfirgefið íbúðina og farið heim til sín. Ákærði kvaðst hafa komist á milli stigaganga í fjölbýlishúsinu í gegnum sameiginlegt þvottahús. Hurðin að íbúð brotaþola hefði verið ólæst. Hún hefði verið sofandi í rúmi sínu þegar hann kom. Ákærði kvað brotaþola hafa talað við hann á meðan á kynmökunum stóð og sagt að sér væri enn óglatt. Hann kvaðst hafa afklætt brotaþola áður en hann hóf að hafa við hana munnmök. Hann hefði merkt að hún hefði verið ánægð með kynmökin. Eftir að kynmökin voru yfirstaðin hefðu þau setið hlið við hlið á rúmstokknum og rætt saman. Ákærði kvaðst hafa borið brotaþola af baðherberginu inn í rúm áður en hann yfirgaf íbúðina í fyrra skiptið. Hún hefði áður spurt hann hvort hann ætlaði að koma aftur og hefði hann skilið það svo að hún væri að bjóða honum að stunda kynlíf. Meðal rannsóknargagna málsins er skýrsla Neyðarmóttöku frá 29. desember 2013 um réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola. Í skýrslunni kemur fram að hún hafi verið með mar, 5 x 3 cm, blátt að lit, utanvert á vinstri upphandlegg, rauðleitt mar, 1,5 x 1 cm ofan við hægri olnboga, eymsli og fölan bláma, 2 x 2 cm, á upphandlegg hægra megin. Þá hafi verið áberandi roði og eymsli á vinstri geirvörtu. Við kvenskoðun mátti sjá roða og eymsli á ytri kynfærum, klukkan 18, og roða og eymsli í leggöngum, einnig klukkan 18, ásamt húðblæðingum, sem nánar er lýst sem punktblæðingum. Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, dagsettri 20. janúar 2014, mældust 0,38‰ alkóhóls í blóðsýni sem tekið var úr brotaþola við skoðun á Neyðarmóttöku klukkan 10:10, en 0,26‰ í blóðsýni sem tekið var klukkan 11:05. Í matsgerðinni kemur fram að niðurstöður mælinga sýni að hlutaðeigandi hafi verið undir vægum áhrifum alkóhóls þegar sýnin voru tekin og að einhver tími hafi liðið frá neyslu þess.Í málinu er skýrsla tæknideildar lögreglu um rannsókn á nærbuxum brotaþola og sýnum sem tekin voru frá kynfærum hennar og brjóstum á Neyðarmóttöku. Fram kemur að engin lífsýni sem nothæf gætu talist til DNA-kennslagreiningar, hafi fundist í nærbuxum eða sýnum frá kynfærum. Ákærði gekkst undir réttarlæknisfræðilega skoðun eftir handtöku og fór fram rannsókn á sýnum teknum af getnaðarlim, naglböndum á fingrum beggja handa og fatnaði hans. Í nærbuxum ákærða fundust tveir blettir sem gáfu jákvæða svörun við prófum sem sæði. Var annar bletturinn á framhlið nærbuxnanna, rétt neðan við streng, en hinn á innanverðri framhlið, vinstra megin við miðjusaum. Við rannsókn á ábreiðu á rúmi brotaþola fannst einnig blettur, sem gaf jákvæða svörun við prófi sem sæði. Sýni tekin frá getnaðarlim og höndum ákærða, brjóstum brotaþola, úrklippa úr rúmábreiðunni og nærbuxur ákærða, auk samanburðarsýna frá ákærða og brotaþola, voru send til DNA-greiningar hjá Statens Kriminaltekniska Laboratorium í Svíþjóð og liggur fyrir skýrsla rannsóknarstofunnar, dagsett 24. júlí 2014. Helstu niðurstöður rannsóknarinnar voru að stroksýni, tekið af getnaðarlim ákærða, reyndist innihalda blöndu DNA-sniða frá a.m.k. tveimur einstaklingum og var það snið sem var í meirihluta eins og DNA-snið ákærða sjálfs, en sniðið sem var í minnihluta reyndist ekki vera nægilegt til samkenningar. Stroksýni tekin af naglaböndum á báðum höndum ákærða reyndust innihalda blöndu DNA-sniða frá a.m.k. tveimur einstaklingum. Eitt snið var í meirihluta í báðum sýnum, en það var eins og DNA-snið brotaþola. Snið eins og DNA-snið ákærða greindist í minnihluta í sýni sem tekið var af hægri hendi, en ekki var unnt að samkenna snið sem var í minnihluta í sýni teknu af vinstri hendi. Greining á tveimur sýnum á innanverðri framhlið nærbuxna ákærða leiddi í ljós blöndu DNA-sniða frá a.m.k. þremur einstaklingum og reyndust snið eins og DNA-snið ákærða og brotaþola vera í blöndunni. Þá reyndist sýni tekið af hægra brjósti brotaþola innihalda blöndu DNA-sniða frá a.m.k. tveimur einstaklingum, sem samsvöruðu því að um væri að ræða blöndu DNA-sniða frá grunuðum og brotaþola. Rannsókn á úrklippu úr rúmábreiðu sýndi að sáðfrumur voru þar til staðar, en magn þeirra var ekki nægilegt til greiningar.Ákærði var yfirheyrður á ný 4. september 2014 og var hann þá spurður nánar um hvernig kynferðismökin hefðu átt sér stað. Hann kvaðst hafa kysst og sleikt kynfæri brotaþola og sett fingur í kynfæri hennar. Sérstaklega spurður kvaðst hann ekki vita hvort hún var með fullri meðvitund á meðan á þessu stóð, en áréttaði að þau hefðu rætt saman eftir á. Brotaþoli hefði virst njóta kynmakanna og hún hefði ekki gefið merki um að hún vildi þetta ekki. Spurður hvort verið geti að hún hafi sofið ölvunarsvefni svaraði ákærði að það væri erfitt til um að segja. Ákærði kvaðst hafa dregið niður buxur sínar og nærbuxur á meðan hann veitti brotaþola munnmök og kynni það að skýra niðurstöðu DNA-rannsóknar á nærbuxum hans. Hann var ítrekað spurður hvort hann hefði haft samræði við brotaþola, en neitaði því.Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins.Ákærði kvað eiginkonu sína hafa verið í boði heima hjá A þetta kvöld. Hefði kona hans hringt til hans og beðið hann um að koma, sem hann hefði gert. A hefði boðið upp á vodka í samkvæminu. Þegar leið á kvöldið hefði A farið að líða illa og hefði hún farið inn á baðherbergi. Kvaðst ákærði hafa farið að aðstoða hana þar. A hefði verið óglatt þegar hún fór inn á baðherbergið. Hann hefði aðstoðað hana við að rísa upp af baðherbergisgólfinu og fylgt henni inn í svefnherbergi, þar sem hann hefði lagt hana á rúm. Hann kvaðst hafa gripið um upphandleggi hennar og haldið henni uppi þegar hann aðstoðaði hana inn í svefnherbergið. Þegar hann hafði lagt hana á rúmið hefði hún spurt hann hvort hann gæti komið aftur til sín og kvaðst hann hafa skilið það svo að það væri í kynferðislegum tilgangi. Eftir þetta hefðu gestirnir yfirgefið samkvæmið, en klukkan hefði þá verið um ellefu. Hann hefði farið heim með eiginkonu sinni, beðið eftir að hún sofnaði og farið aftur til A. Hefðu þá verið liðnar 30 til 40 mínútur frá því þau yfirgáfu íbúðina. A hefði verið vakandi þegar hann kom aftur og hefði hún legið fullklædd í rúmi sínu. Hann hefði sagt: „hæ A“ og hún svarað: „hæ Piotr“, en þau hefðu ekki rætt meira saman. Ákærði kvaðst hafa kysst A og hjálpað henni að afklæðast. Þá hefði hann sjálfur afklæðst. Hann kvaðst hafa snert brjóst hennar, sett fingur í kynfæri hennar og kysst kynfæri hennar. Hún hefði verið vakandi á meðan á þessu stóð og meðvituð um það sem var að gerast. Þegar hann var að hafa við hana kynmök hefði hún sagt eitthvað sem hann taldi vera „Piotr“, eða eitthvað annað nafn. Ákærði kvað kynmökin ekki hafa verið harkaleg og hefði hann ekki skýringar á áverkum á kynfærum hennar. Þau hefðu rætt saman eftir að kynmökin voru yfirstaðin og hefði A talað fallega um eiginkonu hans. Hann hefði dvalið í um 30 mínútur í íbúðinni.Ákærði hafnaði því alfarið að hafa haft samræði við A. Ástæða þess hefði verið sú að hann hefði „ekki náð honum upp“. Spurður um niðurstöðu DNA-greiningar kvaðst hann telja að erfðaefni A hefði getað borist af fingri hans í innanverðar nærbuxurnar. Hann kvaðst hafa sett einn fingur í leggöng A á meðan á kynmökun stóð, en það hefði ekki verið lengi. Hann kvaðst ekki telja að áverkar á kynfærum hefðu getað hlotist við þetta, enda hefðu aðfarirnar ekki verið harkalegar. Ákærði kvaðst hafa verið að neyta áfengis á heimili sínu áður en hann kom í samkvæmið og hefði hann drukkið um 700 ml af vodka frá því um hádegi þennan dag og fram á kvöld. Hann kvað þau A hafa talað mikið saman í samkvæminu og hefði farið vel á með þeim. Ekkert kynferðislegt hefði verið á milli þeirra um kvöldið, enda hefðu eiginkona hans og sonur verið þarna einnig. Hann kvaðst hafa hitt A tvisvar sinnum fyrir þennan atburð, er hún kom á heimili þeirra hjóna til að fá lánuð verkfæri, auk þess sem þau hefðu boðið henni í jólaboð á aðfangadagskvöld.A kvaðst hafa boðið samstarfskonum sínum í samkvæmi þetta kvöld, þeim B, eiginkonu ákærða, C og E. Um klukkan tíu hefði ákærði hringt í eiginkonu sína og spurt hvernig samkvæmið væri. Hún hefði sagt að hann væri velkomin til þeirra og hefði hann komið með son þeirra B. Þá hefði D, kærasti C, einnig slegist í hópinn. Þau hefðu verið að drekka áfengi og kvaðst A hafa drukkið um tvö til þrjú staup af vodka og eitt glas af mohito. Um klukkan ellefu hefði B rétt henni staup með vodka sem hún hefði drukkið um helminginn af. Hún kvaðst ekkert muna hvað gerðist eftir það. Hún myndi næst eftir sér þegar hún vaknaði morguninn eftir, en það hefði verið um klukkan sex. Hún hefði legið á rúmi sínu inni í svefnherbergi, ofan á rúmábreiðunni. Þegar hún settist upp hefði hún fundið til í kynfærunum. Lýsti hún því nánar þannig að hana hefði sviðið í kynfærin og verið illt í þeim. Hún hefði fundið að einhver hefði haft kynferðismök við hana. Hún hefði enn verið íklædd kjólnum sem hún hafði verið í um kvöldið, en ekki verið í buxum og nærbuxum. Hún hefði fundið buxurnar og nærbuxurnar á gólfinu, við endann á rúminu. Hún hefði tekið fötin upp, en þá hefði dottið úr þeim farsími. Síminn hefði verið vafinn inn í nærbuxurnar og buxurnar. Hún kvaðst þá hafa verið þess fullviss að einhver hefði haft kynferðismök við hana um nóttina og hefði hún því hringt í lögreglu. Hún kvað útilokað að það hefði gerst með hennar samþykki. A kvaðst ekki vera vön því að drekka áfengi og hefði það ekki hent hana fyrr að missa minnið vegna áfengisneyslu. Hún kvaðst ekki minnast þess að hafa verið veik inni á baðherbergi um kvöldið. Hún kvaðst þó eiga minningarbrot þar sem henni fyndist hún sjá höfuð ákærða aftan frá, eins og hún stæði fyrir aftan hann, og hún væri að segja við hann að hún vildi ekki og endurtekið það, en hann hefði sagt á móti: „Þú vilt“. Hún kvaðst ekki kannast við að samskipti þeirra ákærða hefðu verið af kynferðislegum toga um kvöldið. Hún nefndi þó í því sambandi atvik sem hefði átt sér stað um jólahátíðirnar nokkrum dögum fyrr þegar ákærði hefði gert sig líklegan til að kyssa hana, en hún hefði vikið sér undan því. Ákærði hefði verið ölvaður og hún hefði talið þetta vera grín. Hún kvaðst hafa þekkt eiginkonu ákærða, en aðeins hafa hitt hann einu sinni eða tvisvar áður. Hún var spurð um frásögn ákærða af því að hún hefði boðið honum að koma aftur til hennar í íbúðina eftir að samkvæminu lauk. Hún kvaðst ekki muna eftir neinu slíku og vísaði því á bug að hún hefði daðrað við ákærða eða sýnt honum kynferðislega tilburði um kvöldið. Þá kvaðst hún ekki muna eftir því að D hefði sagt henni að læsa á eftir gestunum þegar þau yfirgáfu íbúðina. B, þáverandi eiginkona ákærða, kvað A hafa boðið þeim C og E heim þetta kvöld. Auk þeirra hefði mágkona vitnisins verið þarna með ungt barn sitt, en hún hefði staldrað stutt við. Þá hefði [...] ára sonur vitnisins verið með þeim. Áfengi hefði verið haft um hönd og hefði A drukkið óblönduð vodka „skot“. Hún hefði orðið ölvuð, farið að dansa og gera að gamni sínu. Meðal annars hefði hún haft á orði hvort þær ættu að fá nektardansara í samkvæmið, en þær hinar hefðu sagt henni að það væri ekki í boði á Íslandi. A hefði þá viljað fá karlmenn í boðið og hvatt þær til að hringja í ákærða og D, kærasta C. Þeir hefðu síðan komið í samkvæmið. Þegar klukkan var farin að nálgast hálfellefu hefði A verið farið að líða illa og hefði hún farið inn á baðherbergi til að kasta upp. E og ákærði hefðu farið að aðstoða hana á baðherberginu og fylgt henni síðan inn í svefnherbergi. Hún hefði átt erfitt með gang og verið í vandræðum með að halda jafnvægi, en þó ekki verið rænulaus. Þau hefðu lagt hana í rúmið, gengið frá eftir samkvæmið og yfirgefið íbúðina um klukkan hálftólf. Áður en þau fóru út hefði D kallað til A að muna eftir að læsa hurðinni og hefði hún svaraði: „Allt í lagi. Ég læsi.“ Kvaðst vitnið hafa séð að hún lá í rúminu fullklædd, þegar þau fóru út. Þau ákærði hefðu farið heim og kvaðst vitnið hafa sett rúmföt í þurrkara og beðið eftir að „prógramminu“ lyki, en það taki 85 mínútur. Hún hefði lagst í sófa inni í stofu og kveikt á sjónvarpi á meðan hún beið, en sennilega sofnað. Þegar hún vaknaði aftur hefði ákærði verið í íbúðinni hjá henni og þurrkarinn enn í gangi. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við að ákærði færi út. C kvaðst telja að A hefði drukkið um tvö staup af vodka í samkvæminu. Þegar leið á kvöldið hefði hún farið inn á baðherbergi og kastað upp. Taldi vitnið að D og ákærði hefðu aðstoðað hana í rúmið. Þau gestirnir hefðu yfirgefið samkvæmið saman, en áður en þau fóru út hefðu þau sagt A að læsa á eftir þeim. Vitnið kvað A hafa hagað sér undarlega í samkvæminu. Hún hefði talað um að hún þyrfti að fá karlmann og viljað fá nektardansara í heimsókn. Hún hefði dansað „með skrítnum hreyfingum“, sem virtust beinast að ákærða og það hefði verið eins og hún vildi kyssa hann. Vitnið kannaðist þó við að eiginkona ákærða hefði verið þarna allan tímann á meðan á samkvæminu stóð. Borin voru undir vitnið ummæli í skýrslu hennar hjá lögreglu 30. desember 2013 þar sem haft var eftir henni að ástand A hefði verið þannig þegar hún var lögð í rúmið að hún hefði „verið út úr heiminum“, hún hefði verið „áfengisdauð“. Hún hefði áður farið á klósettið og ælt og hefði hvorki getað gengið né talað, verið óskiljanleg. Fyrir dóminum kvaðst vitnið hafa skýrt satt og rétt frá við skýrslutökuna.E, kvað A hafa drukkið tvö eða þrjú staup af óblönduðu vodka þetta kvöld, en ástand hennar hefði þó ekki verið þannig að hún væri sambandslaus við umhverfið. Vitnið kvaðst hafa séð A inni á baðherberginu og hefði hún setið við salernið. Ákærði hefði síðan aðstoðað hana inn í rúm. Þegar þau yfirgáfu íbúðina hefði D sagt við A að það þyrfti að læsa hurðinni. Hún hefði svarað og sagst vita það, hún myndi læsa. Vitnið kvað A hafa verið „hangandi utan í“ ákærða fyrr um kvöldið. Hún hefði sóst eftir því að sitja við hliðina á honum. Spurð hvort A hefði verið að daðra við ákærða játaði vitnið því. Vitnið var spurð út í frásögn hennar við skýrslutöku hjá lögreglu 30. desember 2013, þar sem kom fram hjá henni að klukkan rúmlega ellefu hefðu þau heyrt í A æla inni á klósetti. Þau hefðu séð að hún sat við klósettið og ældi. Fyrir dóminum kvað vitnið geta verið að þetta hefði verið með þessum hætti, hún hefði munað atvik betur er hún gaf skýrslu hjá lögreglu. Borið var undir vitnið það sem komið hefði fram hjá henni við skýrslutökuna að ákærði hefði reynt að reisa A upp með því að taka undir hendur hennar, en hún hefði viljað sitja áfram við klósettið. A hefði verið þarna í 15-20 mínútur þangað til ákærði hjálpaði henni í rúmið. Fyrir dóminum kannaðist vitnið við þessa frásögn og sagði þetta geta hafa verið svona. Loks var borið undir vitnið það sem haft var eftir henni í lögregluskýrslu um að A hefði drukkið mjög mikið og hratt án þess að hafa borðað neitt og hefði verið orðin mjög ölvuð að mati vitnisins. Fyrir dóminum kvað vitnið A hafa drukkið þrjú staup hvert á eftir öðru skömmu eftir að þær komu til hennar, en hún hefði ekki séð hana drekka eftir það.D lýsti því að A hefði verið orðin mjög ölvuð í samkvæminu. Hún hefði orðið veik og kastað upp inni á baðherbergi. Hún hefði síðan lagst til hvílu og þau hin hefðu yfirgefið íbúðina. Hann kvaðst hafa farið inn í svefnherbergi til hennar og sagt henni að læsa á eftir þeim. Hún hefði svarað „okey“ og þau hefðu farið. Vitnið kvað ákærða og E hafa verið að aðstoða A inni á baðherberginu þegar hún var að kasta upp. Þá hefði henni verið hjálpað í rúmið þar sem hún var svo ölvuð. Hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því að eitthvað kynferðislegt hefði verið í samskiptum ákærða og A í samkvæminu. F, læknir á Neyðarmóttöku, gerði grein fyrir réttarlæknisfræðilegri skoðun á brotaþola. Hún kvað brotaþola hafa verið miður sín og greinilega liðið mjög illa. Áverkar sem fram komu við skoðunina hefðu verið ferskir. Roði og eymsli á geirvörtu hefðu virst vera eins og eitthvað hefði nuddast þar við. Punktblæðing í leggöngum hefði verið staðsett klukkan 18, eða neðst í leggöngum þegar konan væri í liggjandi stöðu. Þar hefði verið blæðing í slímhúðinni, sem hefði komið til við einhvern þrýsting. Áverkinn hefði hlotist við innþrengingu og gæti það hafa verið eftir getnaðarlim eða fingur. Vitnið kvað áverkann geta komið heim og saman við að samræði hefði verið haft við konuna, en hún hefði lýst óljósri minningu um að hún hefði verið að streitast eitthvað á móti. Slíkur áverki hlytist ekki af hefðbundnum samförum. Þá kvað vitnið áverkann ekki samrýmast sögu ákærða um að hann hefði sett einn fingur inn í leggöng brotaþola. Miðað við áverkann hefði þurft að vera um fleiri en einn fingur að ræða og að þrýst hefði verið vel niður inni í leggöngunum. G, deildarstjóri Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði gerði grein fyrir niðurstöðum alkóhólmælingar í blóðsýnum sem tekin voru úr brotaþola á Neyðarmóttöku. Vitnið kvað niðurstöðu rannsóknarinnar benda til þess að þegar sýnin voru tekin hafi nokkuð verið liðið frá því drykkju lauk. Ef drykkju hefði lokið um miðnæturbil mætti álykta að alkóhólmagn í blóði hefði þá verið a.m.k. 1,4‰ hærra en mældist í fyrra blóðsýni, eða um 2‰, miðað við meðaltals brotthvarfshraða alkóhóls úr blóði. Þetta væri þó ekki hægt að reikna af nákvæmni. Vitnið kvað það vera einstaklingsbundið hvaða áfengismagn leiði til rænuleysis. Þó sé unnt að miða við að viðkomandi sé mjög ölvaður þegar áfengismagn í blóði er komið yfir 2‰ og geti það leitt til áfengisdauða. Þá kvað vitnið skipta máli um áfengisáhrif ef áfengis er neytt á skömmum tíma. H, sérfræðingur lögreglu, gerði grein fyrir DNA-samanburðarrannsókn, sem fram fór í málinu. Vitnið var spurður út í niðurstöðu greiningar á sýnum sem tekin voru úr innanverðri framhlið nærbuxna ákærða, og tilurð blöndu af DNA frá ákærða og brotaþola sem þar greindist. Hann lýsti því að sjá mætti fyrir sér tvo möguleika með hliðsjón af framburði ákærða og brotaþola, annars vegar þann að ákærði hefði legið við hlið brotaþola og nuddast utan í hana og hins vegar að samræði hefði átt sér stað. Hvorugt væri hægt að útiloka þar sem DNA flytjist með snertingu. Hins vegar leiði snerting við mjúkan þekjuvef innan í leggöngum, s.s. við samræði, til mun meiri flutnings á DNA en núningur við þurra húð. DNA geti síðan hafa færst af getnaðarlim yfir í nærbuxurnar við svokallað „secondary transfer“. Vitnið kvað ólíklegt að svo mikið DNA sem greindist í blöndunni í sýnunum hefði komið við snertingu við þurra húð, þótt það væri ekki útilokað. Meiri líkur væru á því að yfirfærslan hefði orðið við snertingu við mjúkan þekjuvef og þaðan yfir í nærbuxurnar. Spurður hvort DNA brotaþola hefði getað borist með snertingu af fingri sem stungið hefði verið inn í leggöngin benti vitnið á að þá myndi hafa verið um lengri veg að fara, þ.e. að DNA hefði flust úr leggöngum yfir á fingur, þaðan yfir á getnaðarlim og loks innan á nærbuxurnar. Þá lýsti vitnið því að greinilegir sæðisblettir hefðu verið innan á nærbuxunum. Einnig hefðu verið sæðisblettir í rúmábreiðu á vettvangi. Ekki væri þó hægt að segja til um hvenær þessir blettir væru tilkomnir. Loks gaf I lögreglumaður skýrslu fyrir dóminum. Vitnið ræddi við brotaþola á vettvangi í umrætt sinn og ritaði frumskýrslu í málinu. Hún kvað brotaþola hafa verið brugðið og hefði henni ekki liðið vel. Vitnið kvað ónákvæmt orðalag í frumskýrslu þar sem fram kom að brotaþoli myndi óljóst eftir því að hafa „stundað kynlíf“. Það hefði enginn vafi verið um að brotaþoli hefði verið að lýsa kynferðisbroti sem hún hefði orðið fyrir og komið hefði skýrt fram að hún hefði ekki veitt samþykki sitt fyrir kynferðismökunum. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann kannast við að hafa haft kynferðismök við brotaþola í umrætt sinn og hefur lýst því að hann hafi haft við hana munnmök, sett fingur í leggöng hennar og strokið brjóst hennar. Hann hefur hins vegar borið að brotaþoli hafi verið meðvituð um kynferðismökin og verið þeim samþykk. Þá hafnar ákærði því að hafa haft samræði við brotaþola. Brotaþoli kveðst ekki muna hvað gerðist, að undanskilinni óljósri minningu um að hún hafi verið að streitast á móti ákærða. Hún hafnar því að kynferðismökin hafi verið með vitund hennar og vilja.Af framburði brotaþola, B, C og E verður ráðið að brotaþoli hafi drukkið nokkur staup af óblönduðu sterku áfengi á skömmum tíma þetta kvöld. Samkvæmt vitnisburði deildarstjóra Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði getur magn alkóhóls í blóði brotaþola hafa numið um 2‰ um það leyti er samkvæminu lauk. Auk fyrrnefndra vitna hafa ákærði og D borið að brotaþoli hafi verið mjög ölvuð í samkvæminu, að hún hafi orðið veik af þeim sökum og að ákærði hafi orðið að aðstoða hana inn í rúm. Að mati dómsins er ekki trúverðugt að brotaþoli hafi sóst eftir kynferðismökum við ákærða við þessar aðstæður, eins og hann hefur borið um. Breytir engu þar um óljós frásögn vitnanna C og E um að brotaþoli hafi sýnt ákærða áhuga í samkvæminu, en hafa ber í huga að vitnin eru nátengd þáverandi eiginkonu ákærða. Af niðurstöðu alkóhólrannsóknar og framburði vitna, sem rakinn hefur verið, verður ráðið að brotaþoli hafi orðið mjög ölvuð þetta kvöld og ástand hennar verið bágborið. Þá þykja viðbrögð hennar eftir að hún vaknaði morguninn eftir styðja frásögn hennar um að hún hafi ekki samþykkt kynferðismökin, en lögreglukona, sem kom á vettvang, og læknir, sem ræddi við hana á Neyðarmóttöku, hafa borið að henni hafi verið mjög brugðið. Brotaþoli lýsti því að þegar hún vaknaði hefði hana verkjað og sviðið í kynfærin. Ákærði bar fyrst um það við yfirheyrslu hjá lögreglu 4. september 2014 að hann hefði stungið einum fingri í leggöng hennar. Svo sem rakið hefur verið taldi læknir sem skoðaði brotaþola á Neyðarmóttöku að áverki í leggöngum hefði orðið við innþrengingu og hefði það getað verið með getnaðarlim eða fleiri en einum fingri sem þrýst hefði verið vel niður í mjúkvefinn. Vitnið taldi áverka brotaþola ekki samrýmast frásögn ákærða um að hann hefði stungið einum fingri inn í leggöng brotaþola og tók jafnframt fram að slíkur áverki hlytist ekki af hefðbundnum samförum. Þá er til þess að líta að við rannsókn á sýni sem tekið var úr nærbuxum ákærða fannst blanda af DNA hans og brotaþola og taldi sérfræðingur lögreglu ólíklegt að slíkt magn DNA frá brotaþola hefði flust yfir í nærbuxurnar með snertingu við húð hennar. Líklegra væri að það hefði gerst við snertingu við mjúkan þekjuvef innan í leggöngum, svo sem við samræði. Loks er til þess að líta að sýnið sem um ræðir var tekið úr sæðisbletti á innanverðum nærbuxum ákærða framanverðum fyrir miðju. Samkvæmt öllu framangreindu þykir, gegn neitun ákærða, hafið yfir skynsamlegan vafa að DNA brotaþola hafi borist þangað með getnaðarlim hans, eftir að hann hafi haft samræði við brotaþola. Framburður brotaþola er trúverðugur að mati dómsins og hefur verið á einn veg um þau atriði sem skipta máli. Framburður ákærða er að sama skapi ótrúverðugur um tiltekin atriði og í ósamræmi við gögn málsins, sem rakið hefur verið. Er það niðurstaða dómsins að leggja beri frásögn brotaþola til grundvallar í málinu, en hafna ótrúverðugum framburði ákærða um atvik. Þykir sannað, gegn neitun ákærða, að ástand brotaþola hafi verið þannig að hún hafi ekki getað spornað við kynferðismökunum sökum svefndrunga og ölvunar. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærði er fæddur árið [...]. Hann hefur ekki áður sætt refsingu. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir nauðgun með því að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola, sem ekki gat spornað við verknaðinum sökum ástands síns, og hlaut konan nokkra áverka af. Samkvæmt því og með vísan til 1. og 2. tölul. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærði verður dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í framburði brotaþola fyrir dómi kom fram að hún hefði búið við mikla vanlíðan eftir verknaðinn, en hún hefur ekki leitað sér sérfræðiaðstoðar nema að litlu leyti. Þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur, sem beri vexti sem í dómsorði greinir. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 620.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Kolbrúnar Garðarsdóttur hdl., 320.230 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði greiði 739.713 krónur í annan sakarkostnað.Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir aðstoðarsaksóknari.Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Ragnheiður Harðardóttir, sem dómsformaður, og Símon Sigvaldason, og Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari.Dómsorð:Ákærði, Piotr Pawel Biegun, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði.Ákærði greiði A, kt. [...], 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 29. desember 2013 til 19. apríl 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 620.000 krónur, þóknun réttargæslumanns brotaþola, Kolbrúnar Garðarsdóttur hdl., 320.230 krónur, og 739.713 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 376/2008
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Umgengni
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að ekki væru efni til að verða við kröfu hvors málsaðila um sig um forsjá sona þeirra til bráðabirgða. Jafnframt var staðfest að umgengni M við drengina skuli vera aðra hvora viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Hins vegar var talið að M hefði í verki fallist á tillögu K um umgengni á sumarleyfistíma og var sá hluti kröfu hennar tekinn til greina. Þá var fallist á kröfu K um að ekki væru efni til að ákveða varnaraðila sérstaka umgengni við drengina tvívegis, eina viku í senn, á tímabilinu 1. nóvember 2008 2009.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2008, þar sem leyst var úr kröfum aðilanna um forsjá tveggja sona þeirra til bráðabirgða og umgengni við þá. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að sér verði falin forsjá beggja drengjanna til bráðabirgða og að umgengni varnaraðila við þá verði aðra hvora viku frá kl. 16 á föstudegi til mánudagsmorguns. Þá krefst hún þess að drengirnir dveljist hjá varnaraðila þrívegis í eina viku í senn á tímabilinu frá 1. maí til 31. ágúst 2008, en innan þess falli tveggja vikna sumarumgengni eða önnur umgengni sem þegar hefur farið fram við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar. Þá krefst hún þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði héraðsdóms um að drengirnir skuli tvisvar dveljast eina viku í senn hjá varnaraðila á tímabilinu frá 1. nóvember 2008 til 1. maí 2009. Til vara krefst sóknaraðili þess að lögheimili drengjanna verði ákveðið hjá henni. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. I. Krafa varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti er einkum reist á því að málatilbúnaður og kæra sóknaraðila sé ekki í samræmi við XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt fallist sé á með varnaraðila að ónákvæmni gæti í kærunni, er hún ekki þess háttar að leitt geti til frávísunar málsins. Verður aðalkröfu varnaraðila samkvæmt því hafnað. II. Fallist verður á þá niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að ekki séu efni til að verða við kröfu hvors málsaðila um sig að honum verði veitt forsjá sona þeirra til bráðabirgða. Jafnframt verður staðfest það ákvæði í úrskurði héraðsdóms að umgengni varnaraðila við drengina skuli vera aðra hvora viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Sóknaraðili leitaði eftir samkomulagi við varnaraðila í maí 2008 um það hvernig sérstakri umgengni hins síðarnefnda við drengina yrði hagað á sumarleyfistíma 2008. Lagði hún til að tímalengd yrði ákveðin samtals þrjár vikur, sem skipt yrði í þrennt, viku í senn. Hefur hún skýrt tillöguna meðal annars með því að vegna viðkvæms heilsufars drengjanna teldi hún ekki rétt að þeir yrðu í lengri tíma samfellt úr hennar umsjá. Lagði hún til að drengirnir yrðu hjá varnaraðila 23. til 30. maí, 21. til 28. júní og 19. til 26. júlí, en óskaði að öðrum kosti eftir tillögu varnaraðila um önnur tímabil. Ekki bárust aðrar tillögur frá varnaraðila og dvöldust drengirnir hjá honum tvö fyrrnefndu tímabilin. Verður að líta svo á að varnaraðili hafi í verki fallist á tillögu sóknaraðila að þessu leyti og verður sá hluti kröfu hennar tekinn til greina. Jafnframt verður fallist á kröfu hennar um að ekki séu efni til að ákveða varnaraðila sérstaka umgengi hans við drengina tvívegis, eina viku í senn, á tímabilinu 1. nóvember 2008 til 1. maí 2009. Sóknaraðili krefst þess til vara að lögheimili drengjanna skuli vera hjá henni. Þessi krafa var ekki höfð uppi í héraði og kemur því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um bráðabirgðaforsjá A og B og um umgengni varnaraðila, M, við drengina aðra hvora viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Drengirnir skulu dveljast í sumarleyfi hjá varnaraðila á tímabilinu frá 19. júlí 2008 til 26. sama mánaðar. Fellt er úr gildi ákvæði hins kærða úrskurðar um að drengirnir dveljist tvisvar hjá varnaraðila eina viku í senn á tímabilinu 1. nóvember 2008 til 1. maí 2009. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var höfðað 28. apríl 2008 um forsjá tveggja barna aðila, A, fæddur [...] 2005, og B, fæddur [...] 2006. Í þinghaldi 23. maí 2008 var lögð fram krafa um bráðabirgðaforsjá barnanna og er sá þáttur málsins hér til úrlausnar. Sóknaraðili er K, með lögheimili að [...], en dvalarstað að [...]. Varnaraðili er M, [...]. Varnaraðili skilaði greinargerð í bráðabirgðaforsjárþættinum 29. maí sl. Málið var munnlega flutt 13. júní sl. og tekið til úrskurðar. Sóknaraðili krefst þess að hún fái til bráðabirgða forsjá drengjanna þar til niðurstaða fæst í forsjármáli aðila. Þá er þess krafist að úrskurðað verði að regluleg umgengni varnaraðila við drengina verði aðra hverja viku frá föstudagssíðdegi klukkan 16 til mánudagsmorguns. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila, um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár meðan forsjármálið er til meðferðar fyrir dómi, verði hafnað. Til vara er þess krafist að varnaraðila verði til bráðabirgða falin forsjá drengjanna og sóknaraðila gert að greiða meðlag með þeim frá uppkvaðningu úrskurðar um bráðabirgðaforsjá. Verði hvorki fallist á aðal- eða varakröfu varnaraðila er gerð krafa um það að inntak umgengnisréttar hans við drengina verði nánar ákvarðað í samræmi við tillögur hans. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila. I. Aðilar kynntust í ársbyrjun 2005 og varð sóknaraðili fljótlega ófrísk. Um haustið hófu þau sambúð og þeim fæddist svo sonur, A, í [...] 2005. Upp úr sambúð aðila slitnaði um tíma á árinu 2006 og var sóknaraðili þá ófrísk að nýju. Aðilar hófu aftur sambúð í júlí en skráðu sambúðina hins vegar fyrst 23. október. Yngri sonur aðila, B, fæddist í [...] það ár. Á árinu 2007 slitnaði aftur upp úr sambúð aðila en þau tóku saman aftur. Í október það ár slitnaði svo endanlega upp úr sambúð þeirra. Í málinu liggur fyrir að aðilar leituðu til Hafliða Kristinssonar, fjölskyldu- og hjónaráðgjafa, um nokkurra mánaða skeið frá 5. júní 2007. Í bréfi ráðgjafans, dags. 5. maí 2008, segir að ástæða viðtalanna hafi verið togstreita aðila á milli og erfið samskipti. Þau hefðu helst deilt um hlutverkaskipan og þá um þátttöku varnaraðila í heimilishaldi, ekki síst vegna mikillar vinnu beggja og kvöldvinnu sóknaraðila tengda tónlistarstarfi. Þau hefðu eignast tvö börn með árs millibili og það gert álagið mikið þann tíma sem þau hefðu verið saman. Þau hefðu átt erfitt með úrvinnslu í ýmsum viðkvæmum málum og varnaraðili flutt út í nokkur skipti. Þrátt fyrir tilraunir til að leysa ágreiningsmálin með skiptingu verkefna og samkomulagi um aukna þátttöku varnaraðila í kringum tónlistaræfingar, hefðu þau skilið nokkrum mánuðum eftir að viðtöl hófust. Þá liggur fyrir að 21. október 2007 fór lögregla að heimili aðila vegna tilkynningar um heimilisófrið. Í dagbók lögreglu segir að rifrildi hafi verið milli aðila og sóknaraðili verið á leið út þegar lögregla kom á vettvang. Sóknaraðili hafi sagt varnaraðila ölvaðan og vitlausan. Lögreglan hefði kíkt inn og rætt við aðila. Úr hafi orðið að sóknaraðili ætlaði að leita sér gistingar um nóttina en varnaraðili lagst til svefns. Athugað hafi verið með börnin á heimilinu og þau verið sofandi. Samkvæmt læknisvottorði, dags. 22. apríl 2008, leitaði sóknaraðili á heilsugæsluna í [...] 29. október 2007. Í vottorðinu er rakin frásögn sóknaraðila um það hvernig varnaraðili hefði ráðist á hana vikuna áður. Hún greindi frá því að um hálfri klukkustund eftir árásina hefði einhver íbúi í húsinu hringt á lögreglu sem kom á vettvang. Þá segir í vottorðinu að sóknaraðili hafi verið aum yfir kjálkunum báðum megin og vægt aum í hægri öxl, en hreyfingar verið eðlilegar og sársaukalausar. Marblettir hefðu verið eins og eftir fingraför um vinstri upphandlegg. Eymsli hafi verið yfir hægri úlnlið og sex marblettir á fótleggjum. Samkvæmt gögnum málsins hafði sóknaraðili samband við félagsmálayfirvöld hinn 14. apríl 2008 vegna þess að hún hefði áhyggjur af velferð yngri drengsins sem var þá hjá varnaraðila. Í dagnótu félagsmálayfirvalda segir að sóknaraðili hefði greint frá því að drengurinn hefði ekki farið á leikskólann því hann væri veikur. Sóknaraðili hefði áhyggjur af veikindum barnsins og hún viljað fá að hitta barnið til að sjá ástand þess, en varnaraðili hafi ekki vilja að hún kæmi á heimilið. Hann hafi sagt að drengurinn væri með hita sem færi lækkandi. Sóknaraðili hefði áhyggjur af barninu í umsjá varnaraðila þegar barnið sé veikt. Drengurinn sé með rör í eyrum sem losni oft og þá komi upp sýkingar. Þá þurfi að hafa hraðar hendur og koma drengnum undir læknishendur því hann þurfi oft að fá sýklalyf í æð. Sóknaraðili hafi sagt að hún gjörþekki veikindi barnsins, en varnaraðili sé sljór gagnvart þeim og sé hún hrædd um að hann útvegi barninu ekki nauðsynlega læknishjálp. Hún sé það foreldri sem hafi oftast verið með barnið veikt og farið með það til læknis og þess vegna vilji hún sjá ástand barnsins og meta það. Í kjölfar tilkynningar sóknaraðila hringdi starfsmaður félagsmálayfirvalda í varnaraðila sem sagði að hitinn væri að minnka hjá drengnum. Í dagnótu vegna símtalsins segir að starfsmaðurinn hefði lagt mikla áherslu á það við varnaraðila að hann færi og léti líta á drenginn hjá lækni og hann gæti farið strax á læknavaktina. Varnaraðili hefði sagt að hugsanlega mundi hann gera það, ef ekki þá alla vega strax að morgni 15. apríl. Varnaraðili fór morguninn eftir, þriðjudaginn 15. apríl, með drenginn til læknis á heilsugæslu [...] þar sem sagt var að hann væri með vírus og því ekkert í raun að gera. Um kvöldið fór sóknaraðili með drenginn heim til sín. Í annarri dagnótu félagsmálayfirvalda segir að sóknaraðili hafi upplýst að hún hefði farið þá um kvöldið með drenginn á læknavaktina. Þar sem óvissa hefði ríkt um það hvort hann væri með vírus eða ekki hefði drengurinn ekki verið settur á lyf. Daginn eftir hefði sóknaraðili farið með drenginn á bráðavaktina. Reyndist drengurinn þá með samfallinn efri hluta lunga, hægra megin og súrefnismettun því ekki næg. Dvaldi drengurinn í nokkra daga á spítala. Eins og fram hefur komið höfðaði sóknaraðili mál þetta um forsjá drengjanna og gerir hún kröfu um að henni verði falin forsjá þeirra. Sóknaraðili telur enn fremur nauðsynlegt að krefjast forsjár drengjanna til bráðabirgða þar til niðurstaða fæst í forsjármáli aðila. Aðilar komu fyrir dóm 13. júní sl., er málið var tekið til úrskurðar, og gáfu skýrslu. Verður framburður þeirra rakinn síðar eftir því sem ástæða er til. II. Sóknaraðili byggir kröfu sína um forsjá til bráðabirgða á því að það sé drengjunum fyrir bestu að lúta forsjá hennar og að hún sé hæfari til að fara með forsjá þeirra. Telur sóknaraðili að ákvörðun um forsjá drengjanna til bráðabirgða hjá henni feli í sér algjöran stöðugleika fyrir drengina þar sem þeir hafi búið hjá sóknaraðila, þrátt fyrir að lögheimili beggja málsaðila sé á sama stað, þ.e. núverandi heimili varnaraðila. Ástæða þess sé sú að varnaraðili hafi ekki heimilað sóknaraðila að flytja lögheimili drengjanna þrátt fyrir þá staðreynd að bæði varnaraðili og drengirnir búi í íbúð í [...]. Sóknaraðili kveður að drengirnir séu tilfinningalega miklu tengdari henni. Hún hafi nánast alfarið sinnt þörfum þeirra frá fæðingu og verið fús til að setja þarfir drengjanna í forgang í sínu lífi. Varnaraðili hafi hins vegar verið alls ófáanlegur til að gera tilhliðranir á lífi sínu með tilkomu drengjanna og ekki sýnt neinn áhuga á að forgangsraða með þarfir þeirra að leiðarljósi. Sóknaraðili byggir á því að verulegur munur sé á umönnunar- og tilfinningatengslum drengjanna við málsaðila, sóknaraðila verulega í vil. Drengirnir hafi ríka þörf fyrir nærveru hennar, en til hennar sæki þeir öryggi og vellíðan. Sóknaraðili kveðst greina óöryggi hjá drengjunum þegar þeir hafi verið með varnaraðila, enda hafi varnaraðili ekki virst hafa mikinn áhuga á að annast um drengina meðan aðilar bjuggu saman og engin breyting hafi orðið á því. Sóknaraðili byggir kröfu sína um bráðabirgðaforsjá drengjanna á því að hún sé hæfari en varnaraðili til að fara með forsjá þeirra. Fyrst eftir samvistarslitin hafi umgengnin verið frá föstudagssíðdegi til sunnudagssíðdegis, en upp á síðkastið hafi umgengnin verið til mánudagsmorguns, þannig að varnaraðili geti sótt og skilað drengjunum í leikskóla og samskipti málsaðila þurfi að vera sem minnst. Sóknaraðili leggur áherslu á að framangreind umgengni verði úrskurðuð í þessum þætti málsins, til þess að ákveðinn rammi verði í kringum drengina meðan forsjármálið er rekið fyrir dómstólum. Framangreind umgengni sé tilkomin að frumkvæði sóknaraðila, þar sem varnaraðili hafi eftir samvistaslitin ekki sýnt mikinn áhuga eða vilja til að vera með drengjunum. Þrátt fyrir þá staðreynd hafi varnaraðili ekki viljað semja um framangreint umgengnisfyrirkomulag og farið fram á mun rýmri umgengni en verið hafi. Sóknaraðili telur framangreinda reglu henta drengjunum sæmilega en mikilvægt sé að umgengni verði ekki meiri en raunin sé nú. Drengirnir sýni því miður ýmis vanlíðunareinkenni er þeir komi úr umgengni frá varnaraðila, m.a. hafi eldri drengurinn martraðir fyrst á eftir og sé yfirleitt úttaugaður og æstur þá mánudaga sem hann komi til baka frá varnaraðila. Báðir drengirnir séu með fæðuofnæmi og þurfi því að gæta að því sem þeir setji ofan í sig, en ljóst sé af líðan og hægðum drengjanna á mánudögum að varnaraðili gæti ekki að því, þrátt fyrir að sóknaraðili hafi margsinnis ítrekað óskir um það. Fylgi því ýmis vanlíðan fyrir drengina. Þá gleymi varnaraðili ítrekað að gefa drengjunum nauðsynleg lyf meðan þeir dvelji hjá honum, t.d. púst vegna astma og pensilín, vegna ýmissa sýkinga. Sóknaraðili byggir á því að forsjáin verði ákveðin hjá henni til bráðabirgða þar sem í slíkri skipan felist engin röskun fyrir drengina. Með slíkri skipan verði staðfest sú umgjörð sem hafi verið um drengina frá fæðingu þeirra og alfarið frá samvistaslitum aðila í október 2007. Sóknaraðili hafi mun betri innsýn í þarfir og líðan drengjanna, því hún þekki þá mun betur en varnaraðili. Hún þekki sjúkrasögu drengjanna til hlítar og sjái greinilega þegar eitthvað sé að. Báðir drengirnir hafi mjög oft verið veikir frá fæðingu og sóknaraðili ein farið með drengina til læknis og haldið utan um sjúkrasögu þeirra. Báðir drengirnir hafi verið með miklar eyrnabólgur og astma og yngri drengurinn verið nær samfellt á sýklalyfjum um 5 mánaða skeið. Yngri drengurinn sé með umönnunarkort og lyfjaskírteini frá Tryggingastofnun, svo mikil hafi veikindi hans verið. Sóknaraðili telur varnaraðila ekki næman á þarfir drengjanna og ekki taka tillit til þeirra þarfa. Mikilvægt sé að tryggja stöðugleika og öryggi drengjanna sem fyrst svo uppákomur eins og sú sem hafi átt sér stað í apríl sl. í tengslum við veikindi yngri drengsins. Sóknaraðili telur niðurstöðu um forsjá ekki þola bið þar til næsta vetur, en ljóst sé að málaferli um forsjá muni ekki leysast fyrir þann tíma. Því sé nauðsynlegt að krefjast úrskurðar um forsjá og umgengni til bráðabirgða. Um lagarök vísar sóknaraðili til 35. gr. barnalaga nr. 76/2003, sem og VI. kafla laganna. Um varnarþing er vísað til 37. gr. sömu laga og um sönnunargögn er vísað til 42. gr. laganna. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 60/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Sóknaraðili máls þessa sé ekki virðisaukaskattsskyld og sé henni því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. III. Varnaraðili byggir kröfu sína, um að hafnað verði kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár meðan forsjármál er til meðferðar fyrir dómi, á því að æskilegt sé að forsjá haldist sameiginleg á meðan máli er ráðið til lykta. Mikilvægt sé að drengirnir haldi sem bestum tengslum við báða foreldra sína á meðan forsjármál er til meðferðar, enda geti meðferð slíks máls tekið langan tíma. Það sé því ekki drengjunum fyrir bestu að fallist sé á kröfu um bráðabirgðaforsjá sóknaraðila. Varnaraðili telur brýnt að drengirnir geti haldið tengslum við báða foreldra á meðan á meðferð máls stendur, ekki síst vegna þess að tengsl drengjanna og foreldranna sé mikilvægur þáttur við mat á því hvað sé þeim fyrir bestu við ákvörðun forsjár. Varnaraðili kveður að hann sé ábyrgðarfullur og beri velferð drengjanna fyrir brjósti. Hann telur að velferð þeirra sé best borgið með reglulegri umgengni við báða foreldra og hann muni ekki standa í vegi fyrir umgengni sóknaraðila við drengina. Varnaraðili telur sig vera í góðu tilfinningalegu jafnvægi og að slíkt sé mikilvæg undirstaða í uppeldi drengjanna. Hann kveðst leggja áherslu á stöðugleika í lífi drengjanna og að sem minnst rót verði gert á högum þeirra. Leikskóli yngri drengsins sé í fimm mínútna fjarlægð frá heimili varnaraðila og foreldrar hans búi í um tíu mínútna fjarlægð frá honum. Í kringum varnaraðila sé stórt net af ástríku fólki sem sé boðið og búið til að hjálpa þegar þess þurfi. Varnaraðili segir að hann leggi áherslu á að skapa drengjunum ástríkt og jákvætt umhverfi og að erfiðleikum og sársauka drengjanna vegna forsjárdeilunnar sé því haldið í lágmarki. Varnaraðili kveðst vera vanur umgengni við börn og þekki þeirra þarfir og sinni þeim vel. Drengjunum líði afar vel á heimili hans og kalli eldri drengurinn það heimili sitt. Varnaraðili segir að í ljósi aldurs drengjanna sé nauðsynlegt að foreldrarnir hafi nægan tíma til að sinna þeim og að börnin gangi fyrir vinnu foreldranna. Hann reki eigið fyrirtæki og hafi því mikið svigrúm varðandi vinnutíma. Bæði sé auðvelt fyrir hann að hliðra til vinnutíma, sem og að taka sér frí. Hafni dómurinn kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár krefst varnaraðili þess að dómurinn ákveði að börnin búi hjá foreldrum sínum á víxl þar til niðurstaða sé fengin í forsjármálinu. Varnaraðili kveðst ætla að stuðla að því að samvistir við drengina fari fram eins og best verði á kosið. Hann muni stuðla að heilbrigðum og eðlilegum samskiptum og samveru við sóknaraðila og fjölskyldu hennar vegna þess að hann telur nauðsynlegt fyrir drengina að vera í góðum tengslum við alla sína fjölskyldu. Varnaraðili óttist að verði úrskurðað sóknaraðila í hag, muni sóknaraðili skerða samvistir drengjanna við sig, enda sé tekið fram í kröfu sóknaraðila, um ákvörðun forsjár til bráðabirgða, að mikilvægt sé að umgengni verði ekki rýmri en hún sé. Varnaraðili telur hæpið að slík afstaða þjóni hagsmunum barnanna, enda sé börnum fyrir bestu að hafa eðlileg tengsl við báða foreldra sína. Verði varnaraðila til bráðabirgða falin forsjá sonanna er farið fram á að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar drengjanna við sóknaraðila, sbr. 4. mgr. 34. gr. laga nr. 76/2003. Fer varnaraðili fram á að umgengni drengjanna og sóknaraðila verði sem hér segir: Verði niðurstaða málsins sú að fallist verði á kröfu sóknaraðila, um að hún fari með bráðabirgðaforsjá, krefst varnaraðili þess að inntak umgengnisréttar hans við drengina verði sem hér segir: Um lagarök vísar varnaraðili til ákvæða barnalaga nr. 76/2003, sérstaklega 2. mgr. 35. gr., og um málsmeðferð til VI. kafla laganna og ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eftir því sem við eigi. Vegna málskostnaðarkröfu er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og 3. mgr. 129. gr. sömu laga. IV. Í þessum þætti málsins krefst sóknaraðili þess að sameiginlegri forsjá aðila með sonum þeirra verði slitið og henni einni falin forsjá barnanna til bráðabirgða. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003 hefur dómari heimild til að úrskurða til bráðabirgða hvernig fara skuli um forsjá barns, eftir því sem barninu er fyrir bestu. Jafnframt getur dómari kveðið á um umgengni og meðlag til bráðabirgða. Grundvallarsjónarmið við slíka ákvörðun er ávallt hvað barni sé fyrir bestu. Í 2. mgr. 35. gr. barnalaga segir að hafni dómari kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár, meðan forsjármál er til meðferðar fyrir dómi, geti hann kveðið á um lögheimili barns, umgengni og meðlag til bráðabirgða. Dómari getur enn fremur ákveðið að barn skuli búa hjá foreldrum sínum á víxl, enda þyki slíkt fyrirkomulag samræmast hagsmunum barns. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að barnalögum segir að almennt megi líta svo á að æskilegt teljist að forsjá haldist sameiginleg meðan máli er ráðið til lykta. Samkvæmt forsögu ákvæðisins, sbr. sambærilegt ákvæði í 36. gr. eldri barnalaga nr. 20/1992 og greinargerð með því, á ákvörðun um forsjá til bráðabirgða við þegar brýna nauðsyn ber til að skipa málum með þeim hætti. Meginmálsástæður þær sem sóknaraðili byggir hér kröfur sínar á, um að hún sé hæfari til að fara með forsjá drengjanna, þeir séu tilfinningalega tengdari henni, og að með því yrði engin röskun fyrir þá, eiga fyrst og fremst við um skipan forsjár til frambúðar. Frekari gagnaöflun á eftir að fara fram í forsjármáli aðila og verður á þessu stigi ekkert fullyrt um forsjárhæfni aðila. Fyrir dómi sagði sóknaraðili að varnaraðili hefði beitt hana ofríki og endurteknu ofbeldi og hótunum. Þessu mótmælir varnaraðili en viðurkennir að undir lok sambúðartíma þeirra hafi komið upp ágreiningur sem hafi endað í handalögmálum þeirra. Þetta hafi verið í eina skiptið í stormasömu sambandi þeirra þar sem hendur hafi verið látnar skipta. Hann harmi þetta atvik mjög og hafi beðið sóknaraðila afsökunar á hlut sínum í þeim, en tekur fram að sóknaraðili hafi verið margsaga um atburð þennan og horft fram hjá hlutdeild sinni í honum og áverkum sem hún hafi veitt honum. Ávirðingar sóknaraðila í garð varnaraðila eru því ósannaðar að öðru leyti en því sem varnaraðili hefur viðurkennt að til átaka hafi komið í eitt sinn. Fyrir dómi viðurkenndi sóknaraðili að hafa, eftir að aðilar höfðu slitið samvistum, eitt sinn í símtali við varnaraðila, í miklum hugaræsingi, hótað að taka líf sitt og drengjanna. Þótt bæði þessi atvik verði að teljast alvarleg er að mati dómara ekki ástæða til að ætla að börnunum sé hætta búin hjá hvorum aðila um sig þannig að brýn nauðsyn sé til að skipa forsjá barnanna hjá öðru þeirra. Þá telur dómari að atvik í apríl sl., vegna veikinda yngri drengsins, geti ekki leitt til þess að fallist verði á kröfur sóknaraðila. Í þessu sambandi verður að líta til þess að varnaraðili fór með drenginn til læknis að morgni 15. apríl sem mat ástand hans og var ekkert því til fyrirstöðu að drengurinn færi heim að svo búnu. Þá kemur fram í gögnum málsins að sóknaraðili tók við drengnum og fór með hann þá um kvöldið til læknis, sem gaf ekki tilefni til sérstakra aðgerða. Fór drengurinn heim með sóknaraðila. Það var svo daginn eftir sem drengurinn reyndist vera með samfallið lunga að hluta. Að þessu virtu verður ekki fallist á að varnaraðili hafi vanrækt umönnun barnsins og það gefi tilefni til að skipa sóknaraðila forsjá drengjanna til bráðabirgða. Fram kom fyrir dómi að varnaraðili hefði leitað upplýsinga hjá lækni um astma, sem yngri drengurinn er með, og hvernig meðhöndla skuli sjúkdóminn. Þótt góð samskipti og samstaða foreldra um hagsmuni barna sinna séu nauðsynleg svo sameiginleg forsjá geti gengið telur dómari það ekki þjóna best hagsmunum drengjanna að fella niður sameiginlega forsjá og skapa þannig öðrum aðilanum betri stöðu en hinum í forsjárdeilu þeirra. Fyrir dómi sagði sóknaraðili að drengirnir væru alltaf glaðir og í meira jafnvægi en áður eftir umgengni hjá varnaraðila. Er ekki óeðlilegt að drengirnir hafi þurft tíma til að aðlagast breyttum högum eftir samvistarslit aðila. Að öllu virtu verður kröfum aðila hvors um sig, um forsjá drengjanna til bráðabirgða, hafnað. Skulu aðilar því fara áfram sameiginlega með forsjá þeirra. Ágreiningur er með aðilum um það hvernig umgengni skuli háttað meðan forsjármálið er til meðferðar fyrir dómi. Drengirnir hafa búið hjá sóknaraðila og umgengni við varnaraðila verið aðra hverja viku frá síðdegi föstudags til mánudagsmorguns. Krefst sóknaraðili þess að umgengni verði úrskurðuð með þeim hætti. Varnaraðili krefst þess hins vegar að börnin búi hjá aðilum á víxl þar til niðurstaða fæst um forsjá til frambúðar. Dómari telur nauðsynlegt að tryggja drengjunum og varnaraðila nokkuð rúma umgengni, án þess þó að raska högum drengjanna of mikið, svo þeir haldi góðum tengslum við báða foreldra sína meðan forsjármálið er til meðferðar. Með hliðsjón af því hvernig búsetu drengjanna og högum þeirra hefur verið háttað þykir ekki unnt að fallast hér á með varnaraðila að þeir dvelji hjá aðilum á víxl. Drengirnir skulu njóta umgengni við varnaraðila, þar til leyst hefur verið úr um forsjá þeirra til frambúðar, aðra hverja viku frá eftirmiðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Drengirnir skulu dvelja í þrjár vikur í sumarleyfi með varnaraðila. Varnaraðili skal tilkynna sóknaraðila eigi síðar en 1. júlí nk. á hvaða tímabili sumarsins hann hyggst taka sumarleyfi með drengjunum. Þá skulu drengirnir dvelja tvisvar hjá varnaraðila, eina viku í senn, á tímabilinu 1. nóvember til 1. maí. Varnaraðili skal tilkynna sóknaraðila fyrir 1. október hvenær hann hyggst taka vetrarleyfi með drengjunum. Ákvörðun málskostnaðar verður látin bíða efnisdóms í málinu. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð. Kröfum aðila, hvors um sig, um að fá forsjá drengjanna, A og B, til bráðabirgða er hafnað. Umgengni varnaraðila við drengina skal vera aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Drengirnir skulu dvelja í þrjár vikur í sumarleyfi með varnaraðila. Varnaraðili skal tilkynna sóknaraðila eigi síðar en 1. júlí nk. á hvaða tímabili sumarsins hann hyggst taka sumarleyfi með drengjunum. Þá skulu drengirnir dvelja tvisvar hjá varnaraðila, eina viku í senn, á tímabilinu 1. nóvember til 1. maí. Varnaraðili skal tilkynna sóknaraðila fyrir 1. október hvenær hann hyggst taka vetrarleyfi með drengjunum. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms í málinu.
|
Mál nr. 254/2016
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging
|
Aðilar deildu um hvort að skuldbinding A ehf. á grundvelli tiltekins viðskiptasamnings hefði verið lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Var tekið fram að í viðskiptasamningi aðila hefði hvorki verið að finna yfirlýsingu A ehf. um að hann stæði í skuld við L hf. né að hann myndaði kröfuréttindi L hf. á hendur A ehf. heldur hefði samningurinn aðeins sett ramma utan um lánsviðskipti milli þeirra. Var talið að hver lánshluti sem A ehf. hefði tekið innan lánsheimildarinnar hefði verið sjálfstætt lán. Vísað var til þess, varðandi þá lánshluta sem ágreiningur málsins fjallaði um, að A ehf. hefði í öllum tilvikum óskað eftir lánum í Bandaríkjadölum, fjárhæðin hefði ekki verið tilgreind í íslenskum krónum og vextir verið tilgreindir Libor. Var því talið að lán A ehf. hefðu verið gild lán í erlendum gjaldmiðli og L hf. sýknað af kröfu A ehf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. apríl 2016. Hann krefst þess aðallegaað stefnda verði gert að greiða sér 195.426.247 krónur, en til vara 155.513.403krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IMálavextir eru raktir í hinum áfrýjaðadómi. Eins og þar greinir gerðu áfrýjandi og Landsbanki Íslands hf. með sérviðskiptasamning 15. febrúar 2007. Á forsíðu samningsins var hann tilgreindursem “Kr. 400.000.000,-VIÐSKIPTASAMNINGUR UM REIKNINGSLÁNALÍNU TILELDSNEYTISKAUPA OG TIL FJÁRMÖGNUNAR VIÐSKIPTAKRAFNA.“ Samkvæmt 2. greinsamningsins skyldi bankinn hafa til reiðu fyrir áfrýjanda reikningslánalínu aðfjárhæð 400.000.000 krónur. Innan þeirra marka skyldi áfrýjanda vera heimilt aðtaka lán hjá bankanum í öllum algengum erlendum gjaldmiðlum sem bankinn áttiviðskipti með. Þá kom fram í grein 3.1 í samningnum að hver lánshluti semáfrýjandi tæki innan lánsheimildar reikningslánalínunnar teldist verasjálfstætt lán. Þá var í 4. grein samningsins fjallað um form og efnilánsbeiðna sem fylgja skyldi beiðni um einstaka lánshluta og samkvæmt grein 5.1skyldu vaxtakjör hvers lánshluta vera LIBOR vextir eins og þeir ákvörðuðustfyrir viðkomandi gjaldmiðil og hvert vaxtatímabil hverju sinni auk vaxtaálags.Viðaukar voru síðar gerðir viðviðskiptasamninginn án þess að breytt væri eðli skuldbindingarinnar að öðruleyti en því að í október 2008 var áfrýjanda veitt heimild til að taka einniglán í íslenskum krónum á grundvelli samningsins og voru vaxtakjör hverslánshluta í íslenskum krónum REIBOR vextir í samræmi við lengd vaxtatímabils hverjusinni að viðbættu álagi. Stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum LandsbankaÍslands hf. samkvæmt viðskiptasamningnum.IIÍ málinu snýst ágreiningur aðila umþað hvort skuldbinding áfrýjanda á grundvelli framangreinds viðskiptasamnings hafiverið lán í erlendri mynt eða lán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendragjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Reisir áfrýjandi kröfu sína á því að það síðarnefnda eigi við umsamning aðila og eigi hann því kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu á þvísem hann hafi ofgreitt af þeim sökum. Í málatilbúnaði sínum hefur áfrýjandihaldið því fram að stefndi hafi á fundi aðila 21. júní 2011 viðurkennt aðlánsskuldbinding samkvæmt viðskiptasamningnum í heild væri ólögmættgengistryggt íslenskt lán. Er fallist á það með héraðsdómi að ósannað sé að svohafi verið.Í dómum sínum um hvort lán sé íerlendri mynt eða lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla hefurHæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrarskuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir. Þegar sú textaskýring tekurekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er hefur verið litið til atriðasem lúta að því hvernig skuldbindingin hefur verið efnd og framkvæmd að öðruleyti.Í þeim viðskiptasamningi sem hér umræðir var hvorki að finna yfirlýsingu áfrýjanda um að hann stæði í skuld viðbankann né að hann myndaði kröfuréttindi bankans á hendur áfrýjanda heldursetti samningurinn aðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirra með ákvæðum umbeiðni um lán, útborgun þess, vexti af því og endurgreiðslu. Í samningnumsjálfum var ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðli lánin skyldu vera en tekið framað áfrýjanda væri heimilt að taka lán hjá bankanum í öllum algengum erlendumgjaldmiðlum og að tiltaka skyldi í lánsbeiðni í hvaða gjaldmiðli hver lánshlutiskyldi vera. Í hverri lánsbeiðni áfrýjanda, sem bankinn samþykkti í verki meðútborgun lána, fólust hinir eiginlegu lánssamningar, sbr. það sem sagði í grein3.1. samningsins að hver lánshluti sem áfrýjandi tæki innan lánsheimildarreikningslánalínunnar teldist vera sjálfstætt lán.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómihefur stefndi viðurkennt að hluti þeirra lána sem áfrýjandi tók á grundvelliviðskiptasamningsins hafi verið íslensk og bundin ólögmætri gengistryggingu oghefur hann endurreiknað þau lán og endurgreitt áfrýjanda í samræmi við það.Lýtur ágreiningur máls þessa ekki að þeim lánum. Samkvæmt þeim lánsbeiðnum, sem varðaþá lánshluta sem ágreiningur máls þessa fjallar um og áfrýjandi undirritaði,óskaði hann í öllum tilvikum eftir lánum í Bandaríkjadölum, án þess aðfjárhæðin væri þar tilgreind í íslenskum krónum, auk þess sem vextir eru þartilgreindir sem LIBOR vextir í samræmi við það að um erlent lán væri að ræða. Varskuldbinding áfrýjanda samkvæmt því í Bandaríkjadölum og verður lagt tilgrundvallar að lán þessi hafi verið gild lán í hinum erlenda gjaldmiðli.Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Atlantsolía ehf., greiði stefnda,Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2016.Mál þetta, semdómtekið var hinn 18. nóvember sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrirdómþinginu af Atlantsolíu ehf., Þrastanesi 16, Garðabæ, á hendur Landsbankanumhf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 26. júní 2014. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru þær, að stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum195.426.247 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þessað stefnda verði gert að greiða honum 155.513.403 krónur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, fráþingfestingardegi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í báðumtilfellum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllumdómkröfum stefnanda. Til vara er krafist að dómkröfur stefnanda verði stórlegalækkaðar. Stefndi krefst jafnframtmálskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti. Gætt var ákvæða 115. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.II Málavextir eru þeir að hinn 15.febrúar 2007 gerðu Atlantsolía og Landsbankinn hf. með sér viðskiptasamning nr.7042. Á forsíðu samningnum er hann tilgreindur sem „Kr. 400.000.000,-VIÐSKIPTASAMNINGUR um reikningslánalínu til eldsneytiskaupa og til fjármögnunarviðskiptakrafna“. Samkvæmt inngangsorðumlánasamningsins skyldi stefndi hafa til reiðu fyrir stefnanda reikningslánalínuað fjárhæð 400 milljónir. Innan þeirramarka skyldi lántaka vera heimilt að taka lán hjá stefnda í öllum algengumerlendum gjaldmiðlum sem bankinn á viðskipti með. Lántöku stefnanda voru settnánari skilyrði í 3.3 grein í samningnum. Í grein 3.3 segir aðheildarfjárhæð láns samkvæmt samningnum megi aldrei vera hærra en sem nemursamanlögðu andvirði a) 80% af heildarandvirði olíubirgða lántaka hverju sinni,samkvæmt birgðaskýrslu frá Fjölveri ehf., sem lántaki skuli afhenda stefndaekki sjaldnar en á 30 daga fresti út lánstímann og b) 80% af heildarandvirðiútistandandi viðskiptakrafna sem ekki eru orðnar 90 daga gamlar og sem lántakihefur eignast í atvinnurekstri sínum og falið stefnda að innheimta fyrir sig.Stefndi áskildi sér samkvæmt ákvæði 3.3 rétt til að hafna ádráttarbeiðnum efádráttur yrði þess valdandi að farið yrði fram úr framangreindu viðmiði meðhliðsjón af annaðhvort birgðaskýrslum og/eða lista yfir útistandandi kröfum. Vextir skyldu vera LIBOR–vextireins og þeir ákvörðuðust fyrir viðkomandi gjaldmiðil og hvert vaxtatímabilhverju sinni, auk 2,50% vaxtaálags.Skyldu vaxtakjör þessi gilda fyrir hvern lánshluta. Viðaukar voru síðar gerðir við samninginn, ánþess að breytt væri eðli skuldbindingarinnar, a.ö.l. en því að í viðaukum,dagsettum í október 2008, var stefnanda jafnframt veitt heimild til að óskaeftir ádrætti í íslenskum krónum. Ágreiningur málsins snýst umhvort viðskiptasamningur nr. 7042, auk viðauka við samninginn, feli í sérólögmæta gengistryggingu og hvort stefnandi eigi endurgreiðslukröfu á hendurstefnda vegna ofgreiðslna sem hann telur sig hafa innt af hendi vegna þessa. Aðilar málsins eru ósammála hvaðvarðar túlkun viðskiptasamnings nr. 7042 auk þeirra átta viðauka sem gerðirvoru við samninginn. Stefnandi telur aðádrættir á viðskiptasamninginn hafi ýmist verið tilteknir í íslenskum krónumeða Bandaríkjadölum og að við hvern ádrátt hafi verið tekið mið af sölugengigjaldmiðilsins íslenskar krónur við ákvörðun höfuðstóls. Staðhæfingu sinni til stuðnings vísarstefnandi til lánayfirlits. Þrírádrættir hafi hins vegar verið tilgreindir í íslenskum krónum í lánsbeiðni,greiddir út í sömu mynt og loks endurgreiddir í íslenskum krónum án tengingarvið gengi erlendra mynta. Aðrir ádrættirhafi verið greiddir út í Bandaríkjadölum en endurgreiddir í íslenskum krónum ílangflestum tilfellum. Í þeim tilfellumþar sem ádrættir voru endurgreiddir í íslenskum krónum hafi stefndi ráðstafaðíslenskum krónum út af tékkareikningi stefnanda og keypt fyrir fjármuninaBandaríkjadali. Þær afborganir hafi hinsvegar ekki komið til fyrr en eftir að fordæmisgefandi dómar höfðu fallið íHæstarétti um ólögmæti gengislána og því verið einkennandi fyrir lánið í heild,sem skyldi greiða af í íslenskum krónum samkvæmt viðskiptasamningnum nr. 7042. Þá telur stefnandi stefnda hafaviðurkennt ólögmæti gengistryggingar í téðum viðskiptasamningi á fundi þann 21.júní 2011. Óskað hafi verið skriflegrarstaðfestingar á því að lánasamningur nr. 7042 fæli í sér ólögmæta gengistryggingu.Erindinu hafi verið svarað af hálfu stefnda þar sem kynnt hafi verið sú afstaðahans að samningurinn teldist aðeins gengistryggður að hluta þar sem hverádráttur teldist sjálfstætt lán og gæti þar með einn ádráttur talist ólögmæturen annar lögmætur. Því fæli aðeinslítill hluti ádrátta í sér ólögmæta gengistryggingu en aðrir ádrættir værulögmæt lán í erlendri mynt. Stefnanditelur túlkun stefnda um að hver ádráttur sé sjálfstætt lán ekki réttmæta endahafi þeir allir fallið undir samninginn í heild sinni og almenna tilgreininguhans á lánsfjárhæðinni, þ.e. 400 milljónir.Ádrættirnir hafi ýmist verið greiddir út í Bandaríkjadölum eða íslenskumkrónum. Stefndi mótmælir framangreindritúlkun stefnanda á inntaki viðskiptasamnings nr. 7042. Stefndi nefnir að á tímabilinu frá gildistökuviðskiptasamningsins og fram til 5. desember 2012 hafi stefnandi dregið 80sinnum á lánsheimild sína samkvæmt samningnum með því að beina lánsbeiðnum tilstefnda, sbr. fylgiskjal A við samninginn og samkvæmt 4. gr. samningsins. Í téðum lánsbeiðnum hafi komið fram þærupplýsingar sem 4. gr. samningsins og fylgiskjal A kváðu á um, þ.e.lántökudagur, mynt, upphæð, vaxtakjör, gjalddagar og upplýsingar umskuldfærslureikning. Hafnar því stefndiþeirri staðhæfingu stefnanda sérstaklega að við hvern ádrátt hafi verið tekiðmið af sölugengi gjaldmiðilsins íslenskum krónum við ákvörðun höfuðstóls. Stefndi vísar, líkt ogstefnandi, til fundar aðila þann 21. júní 2011 þar sem stefnandi telur aðfulltrúi stefnda hafi fullyrt að viðskiptasamningur nr. 7042 fæli í sérlánveitingu í íslenskum krónum með ólögmætri tengingu við erlendar myntir. Stefndi mótmælir því að meint ummæli hafikomið fram á téðum fundi og vísar til bréfs stefnda til stefnanda, dagsettu 18.janúar 2012 þar sem fram kemur það mat stefnda að umræddur samningur kvæði aðhluta til um ólögmæta gengistryggingu.Samkvæmt samningnum kæmi fram að hver ádráttur væri sérstakt lán og þvígæti hver ádráttur falið í sér ádrátt sem innihéldi ólögmæta gengistryggingu,ádrátt í íslenskum krónum eða ádrátt sem teldist vera lögmætt erlent lán. Í téðu bréfi kom fram að allir lánshlutar ágrundvelli viðskiptasamningsins, sem töldust hafa falið í sér ólögmætagengistryggingu, hefðu verið endurreiknaðir miðað við lægstu óverðtryggðu vextisem Seðlabanki Íslands birtir, sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, og að allir núverandi leggir væru hins vegar lán í erlendrimynt. Í bréfinu hafi jafnframt komiðfram að stefndi hefði ákveðið að hækka ekki eftirstöðvar lánsins í samræmi viðendurútreikning lánsins heldur yrðu eftirstöðvarnar eins og þær voru fyrirendurútreikninginn. Stefnandi óskaði hinn 26. mars2012 eftir frekari skýringum á afstöðu stefnda og rökstuðningi. Stefndi sendi stefnanda yfirlit yfir lánsbeiðnirsem hann taldi vera lögmæt erlend lán auk þess sem gerð var grein fyrir afstöðustefnda þess efnis að lánabeiðnirnar væru í samræmi við skýr ákvæðiviðskiptasamnings nr. 7042, þar sem kveðið var á um að lánabeiðnir hafitilgreint að um væri að ræða lántöku í tilteknum erlendum myntum, og teldustlögmætar skuldbindingar í þeim myntum. Stefndi telur að þar sem núþegar hafi verið endurreiknuð tiltekin lán á þeim grundvelli að þau hafi faliðí sér ólögmæta gengistryggingu og að tekið hafi verið tillit til þess að þaubæru vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, geti stefnandi ekkiátt kröfu á hendur stefnda vegna umræddra lána.Undir rekstrimálsins lækkaði stefnandi dómkröfur sínar með bókun með vísan til dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 34/2015 og 35/2015.III Stefnandi byggir dómkröfur sínará því að viðskiptasamningurinn milli stefnanda og stefnda feli í sér ólögmætagengistryggingu og að stefnandi eigi því endurgreiðslukröfu á hendur stefndavegna þeirra ofgreiðslna sem hann hafi innt af hendi sökum þessa. Stefnandi reisir aðalkröfu sína á þeimgrundvelli að endurgreiðslukrafan beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, en varakröfu sína byggir stefnandi á að krafan berivexti samkvæmt 8. gr. sömu laga. Stefnandi vísar til þess aðsamkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sé óheimilt að lán ííslenskum krónum sé verðtryggt með því að það sé bundið við gengi erlendragjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laganr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna. Stefnandi telur að viðskiptasamningur nr.7042 feli í sér ólögmæta gengistryggingu og því skuldbindi ákvæði samningsinsum gengistryggingu ekki stefnanda og stefnandi eigi því jafnframt kröfu ástefnda vegna ofgreiðslna. Staðhæfing stefnanda um aðlánssamningur nr. 7042 feli í sér ólögmæta gengistryggingu byggist á því aðaðeins sé í lánasamningnum og viðaukum við hann lánsfjárhæð tilgreind ííslenskum krónum og því falli samningurinn undir þann flokk lánasamninga semdómstólar hafa flokkað til ólögmætra gengistryggðra lána. Stefnandi vísar tildómafordæma varðandi mikilvægi heitis lánasamnings og tilgreiningulánsfjárhæðar og mikilvægi textaskýringar við túlkun samninga, sbr. dómaHæstaréttar í málum nr. 524/2011 og 337/2013. Stefnandi vísar til þess aðHæstiréttur hafi ekki talið þörf á að líta til framkvæmdar aðalskyldna samkvæmtsamningum eða annarra atriða í tengslum við samningsgerð nema tilgreininglánsfjárhæðar sé óskýr, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 337/2013 og 743/2013. Stefnandi telur að af því leiði aðHæstiréttur telji það fullnægjandi sönnun þess að um ólögmætt gengistryggt lánsé að ræða, þegar lánsfjárhæðin hefur aðeins verið tilgreind í íslenskum krónumog samningurinn tengdur gengi erlendra mynta.Þá hafi Hæstiréttur jafnframt talið að um lögmætt erlent lán sé að ræðaþegar lánsfjárhæðin hefur aðeins verið tilgreind útreiknuð í erlendum myntum,sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 446/2013.Þar sem hinn umdeildi samningur, auk þeirra 8 viðauka sem voru gerðirvið samninginn, tilgreini aðeins íslenska krónu sem gjaldmiðil auk þess sem íinngangsorðum samningsins sé aðeins fjallað um íslenskar krónur, sé íslenskkróna eina fjárhæðin sem beint eða óbeint hafi verið tilgreind í téðumsamningi. Því taki lánssamningurinneingöngu til skuldbindinga í þeim gjaldmiðli, sbr. dómar Hæstaréttar í máli nr.386/2012 og nr. 757/2012. Vegna þess aðlánsfjárhæðin hafi eingöngu verið tilgreind í íslenskum krónum og útreiknuð ísömu mynt í samningnum og viðaukum, sé ljóst að skylt hafi verið að greiða tilbaka í sömu mynt, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 603/2010. Stefnandi byggir staðhæfingar umólögmæti gengistryggingar viðskiptasamnings aðila jafnframt á þeim rökum aðsamningurinn hafi ekki verið jafnvirðislánasamningur og því ekki markatilvik,heldur auðsjáanlega samningur þar sem mynt var íslensk. Kaupnótur hafi því ekkert vægi ef þærtilgreini útgreiðslu erlendra mynta þvert gegn tilgreiningu lánasamninga um lání íslenskum krónum. Stefnandi bendir á að stefndihafi ekki gefið neinar skýringar á því hvers vegna fjárhæð lánsins hafi aðeinsverið tilgreind í íslenskum krónum ef í raun hafi verið um að ræða lán íerlendri mynt og sönnun hvíli á stefnda um hið gagnstæða. Stefnandi vísar til þess aðsamkvæmt samningi hafi stefnandi einu sinni í viku sent stefnda yfirlit yfirbirgðastöðu og á grundvelli hennar hafi stefndi reiknað út hversu mikiðstefnanda hafi verið heimilt að draga á viðskiptasamninginn í hvertskipti. Í þessum yfirlitum birgða ogviðskiptakrafna hafi ávallt og aðeins verið tilteknar fjárhæðir í íslenskumkrónum og á grundvelli þessara forsendna hafi jafnframt verið tiltekið hversumargar íslenskar krónur stefnanda væri heimilt að draga á viðskiptasamninginn íhvert og eitt skipti Stefnandi telur þvíliggja ljóst fyrir að grundvöllur útgreiðslna hafi ávallt verið íslenskarkrónur. Stefnandi telur lánayfirlit semstefndi hafi sent stefnanda þar sem eftirstöðvar lánsins hafi verið teknarsaman við síðustu ádrætti sem dregnir hafi verið á viðskiptasamninginn sýna framá að stefndi hafi framkvæmt innanhúsgerninga um kaup á Bandaríkjadölum. Stefndi hafi ekki gert þetta fyrr en dómarhafi legið fyrir í Hæstarétti varðandi ólögmæta gengistryggingu og því hafihann reynt að breyta tilhögun við framkvæmd aðalskyldna aðila. Stefnandi telur þá háttsemi stefnda sýna framá vonda trú gagnvart stefnanda og því sé réttarsamband þeirra í millumólögmætt. Þá hafi umræddirinnanhúsgerningar sem orðið hafi til þess að endurgreiðslumynt hafi orðiðBandaríkjadalir í stað íslenskra króna ekki breytt réttarstöðu stefnanda, semáfram hafi tekið á sig alla áhættu af gengissveiflum. Innanhússfærslur stefnda hafi því ekki breyttskilningi aðila á réttarsambandinu, þ.e. að greiðslur afborgana hafi veriðíslenskar krónur. Stefnandi vísar til þess aðhorfa skuli á lánasamninginn heildstætt en ekki á hvern og einn ádrátt fyrirsig. Sú málsástæða stefnanda byggi áeðli viðskiptasamningsins sem rammasamnings og þeirri staðreynd að umræddursamningur hafi verið sá eini sem raunverulega hafi verið gerður á milli aðila.Stefnandi vísar í þessu tilliti til dóms Hæstaréttar í máli nr. 189/2013. Stefnandi telur að jafnvel þóttlitið væri svo á að ádrættir væru sjálfstæðir samningar, væru allir ádrættirólögmætir enda hefðu þeir falið í sér ólögmæta gengistryggingu. Túlka beri ádrætti til samræmis við þannramma sem utan um töku þeirra hafi verið gerður, þ.e. viðskiptasamninginn. Upphafsákvæði samningsins sé skýrt, en þar segiorðrétt: „Vísað er til Viðskiptasamnings dags. 15.02.2007 og síðari viðaukummilli Atlandsolíu ehf., kt. 590602-3610, og Landsbankans og skal túlka öllhugtök í þessari lánsbeiðni til samræmis við hann.“ Þar sem tilvitnað ákvæði hafi verið samiðeinhliða af stefnda beri að skýra það stefnanda í hag. Stefnandi telur upptalningustefnda á ádráttum sem stefndi telji fela í sér lögmætt erlent lán eiga þaðsameiginlegt að höfuðstóll þeirra sé tilgreindur í erlendri mynt íádráttarbeiðni, en þó ávallt með hliðsjón af sölugengi gjaldmiðilsins hverjusinni. Ádrættirnir hafi verið ýmistgreiddir út í Bandaríkjadölum eða íslenskum krónum og því ljóst að þeir beriþess ekki merki að vera lán í erlendri mynt.Þá hafi allir ádrættir lánsins verið endurgreiddir í íslenskum krónum ogþví ljóst að raunveruleg gengisáhætta hafi hvílt á stefnanda. Stefnandi telur hendingu einahafa að jafnaði ráðið því hvaða ádrætti stefndi viðurkenndi sem ólögmætgengistryggð lán og að mismunandi framkvæmd og ósamhljómur í þá veru sýndi framá hversu lítið vægi tilgreining fjárhæðar í ádráttarbeiðni hafi haft ílögskiptum aðila. Það eitt aðádráttarbeiðnir hafi tilgreint fjárhæðir í Bandaríkjadölum hafi ekki ráðiðniðurstöðu um hvort lánið yrði talið fela í sér ólögmæta gengistryggingu eðaekki. Sökum viðurkenningar stefnda áólögmæti nokkurra ádrátta, sem þó hafi verið ýmist tilgreindir íBandaríkjadölum eða íslenskum krónum í lánsbeiðnum, fælist að mati stefnandaviðurkenning á því að allir ádrættirnir hefðu falið í sér ólögmætagengistryggingu, enda hnígi engin rök að því að tilgreindir ádrættir stefnanda fæluí sér ólögmæta gengistryggingu umfram aðra. Stefnandi vísar til þess að íviðskiptasamningnum hafi ráðstöfun innstæðu til niðurgreiðslu lánshluta veriðhagað með þeim hætti að stefnandi tæki á sig alla gengisáhættuna og íslenskarkrónur hafi verið notaðar til að greiða niður skuld, að jafnaði miðaða viðgengi Bandaríkjadals. Kröfu sína um endurgreiðsluofgreidds fjár styður stefnandi þeim rökum að vegna ólögmætrar gengistryggingarhöfuðstóls lánasamningsins hafi stefnandi ofgreitt hinar samningsbundnufjárhæðir og samkvæmt meginreglunni um endurgreiðslu ofgreidds fjár semviðurkennd hafi verið í íslenskri dómaframkvæmd eigi hann rétt á endurgreiðslu. Stefnandi miðar við aðendurgreiðslukröfur hafi stofnast í hvert skipti sem hann hafi ofgreitt af láninu. Endurgreiðslukrafan miðist því við ofgreiðsluhöfuðstóls samanborið við lögmætan, ógengistryggðan höfuðstól, festan álántökudegi í íslenskum krónum, vegna ólögmætrar gengistryggingar ogvaxtagreiðslna. Stefnandi geri ekkikröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiddra vaxta. Stefnandi telur að stefndi eigiekki rétt á ætluðum vangreiðslum á vöxtum sökum reglunnar umfullnaðarkvittanir, en byggir kröfu sína á því að fullnaðarkvittanir eigi aðgilda í uppgjöri aðila. Stefnandi teluröll skilyrði þess uppfyllt að reglan um fullnaðarkvittanir gildi milliaðila. Hann hafi verið í góðri trú erhann greiddi afborganir og hafi haldið eftir kvittunum fyrir hverjagreiðslu. Stefnandi telur veruleganaðstöðumun vera milli málsaðila og að sú staða hafi jafnframt verið við lýði eraðilar gengu til samninga. Stefnandiskilgreini sig sem heildverslun með fast, fljótandi og loftkennt eldsneyti ogskyldar vörur. Tilgangur hans sé aðflytja inn og selja olíuvörur og önnur skyld starfsemi. Þekking á sviði lánsskuldbindinga sé ekkifyrir hendi og enginn starfsmanna félagsins búi yfir sérfræðiþekkingu sem nýstgeti í slíkum gerningum. Stefnandi vísar til þess aðumsvif, velta, eignir, skuldir og tekjur séu ekki sambærilegar því hjá öðrumolíufélögum á Íslandi og að ársreikningar félagsins sýni glöggt fram á hinnmikla mun á stærð hans og annarra olíufélaga.Því sé stefnandi langt frá því að vera millistórt eða stórt félag. Hann bendir á að stefndi sé hinsvegar fjármálafyrirtæki með opinbert starfsleyfi og búi yfir yfirgripsmikillireynslu og sérfræðiþekkingu. Hinnumdeildi samningur hafi jafnframt verið saminn einhliða af hálfu stefnda. Stefnandi byggir á því að þaðhafi staðið stefnda nær sem lánveitanda að gæta að lánasamningnum, lögmæti hansog réttarreglum. Það standi jafnframtstefnda nær að bera áhættuna af þeim mistökum sem leitt hafi tilvangreiðslunnar. Það sé jafnframt ekkiréttlætanlegt af stefnda að bera fyrir sig viðbótarkröfu á grundvelli sinnaeigin mistaka við útgáfu greiðsluseðla og fullnaðarkvittana eða innheimtulánsins enda hafi stefndi sjálfur séð um greiðslur lánsins með því að ráðstafainneign á tilgreindum bankareikningi stefnanda með reglubundnum hætti. Stefnandi byggir kröfur sínar umvexti á endurgreiðslukröfur vegna ofgreiðslna á 4. gr. laga nr. 38/2001. Byggt er á a-lið 7. mgr. 18. gr. sömu laga.,sbr. einnig hið eldra ákvæði 18. gr. laganna sem var í gildi þegar tilréttarsambands stefnanda og stefnda var stofnað. Samkvæmt því ákvæði skyldi við ákvörðunslíkrar endurgreiðslu miða við vexti samkvæmt 4. gr. eftir því sem við gætiátt. Þar sem dómstólar hafi talið aðreikna beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á ólögmæt gengistryggð lánog þá þar með talið lánið í þessu máli byggir stefnandi á því að rétt sé aðkrefjast sömu vaxta á endurgreiðslukröfur sínar. Stefnandi krefst þess til varaað endurgreiðslukröfur stefnanda skuli bera vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001, þar sem endurgreiðslukröfur séu í eðli sínu skaðabótakröfur. Stefnandi telur að jafnframt megi byggja álögjöfnun frá 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinnaskatta og gjalda. Dráttarvaxta er krafist í bæðiaðal- og varakröfur frá þingfestingardegi til greiðsludags sbr. 5. og 6. gr.laga nr. 38/2001. Um lagarök vísar stefnandi tilalmennra reglna á sviði kröfuréttar og samningaréttar. Þá vísar stefnandi sérstaklega tilmeginreglunnar um endurgreiðslu ofgreidds fjár.Jafnframt vísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar og reglunnar umbann við afturvirkni laga. Stefnandivísar í heild til laga um vexti og verðtryggingu, sérstaklega 13. og 14. gr.,4. gr., 10. gr., 6. gr., 8. gr. og 18. gr., sem og 18. gr. eldri laga. Þá vísar stefnandi til laga nr.151/2010. Stefnandi vísar jafnframt tillaga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sérstaklega 1.mgr. 2. gr.Kröfu ummálskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IV Stefndi byggir kröfu sína umsýknu á því að lánveitingar samkvæmt lánsbeiðnum hafi falið í sér lögmætarskuldbindingar í erlendri mynt. Þærlánveitingar sem taldar hafi verið óheimilar lánveitingar í íslenskum krónumhafi verið endurreiknaðar af hálfu stefnda á þeim grundvelli, en viðleiðréttingu þeirra lána hefði stefndi réttilega krafið stefnanda um vexti samkvæmt4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001.Stefnandi eigi því ekki kröfu á hendur stefnda vegna þeirra lánveitingasérstaklega. Stefndi vísar til inngangsorðaog greinar 2.2 í hinum umdeilda samningi og vísar til þess aðviðskiptasamningur milli aðila hafi sem slíkur falið í sér skuldbindingu afhálfu stefnda að hafa til reiðu fyrir stefnanda, reikningslánalínu sem gætinumið fjárhæð allt að 400 milljónum.Þannig hafi með samningnum verið afmarkaður rammi heildarlánsloforðsstefnda gagnvart stefnanda en innan þeirra marka gæti stefnandi hins vegartekið lán hjá stefnda í öllum algengum erlendum gjaldmiðlum sem stefndi ættiviðskipti með. Það skyldi því ráðast afóskum stefnanda í hvert skipti í hvaða erlendu gjaldmiðlum hver ádráttur hans áheildarlánsloforð stefnda yrði, og þá um leið fjárskuldbinding hverjusinni. Til fjárskuldbindingar hafi þvíekki stofnast fyrr en með samþykktri afgreiðslu stefnda á lánsbeiðnumstefnanda, sbr. grein 3.1 og 4 í hinum umdeilda samningi. Með samningnum sem slíkum stofnaðist því ekkitil skuldbindingar um greiðslu lánsfjár og endurgreiðslu þess, enda stóðsamningurinn ekki sjálfstæður í þeim skilningi að skuldbinding stefnanda réðistað fullu af texta hans sjálfs. Í grein3.1 í samningnum kom enda fram að hver lánshluti innan lánsheimildarinnar værisjálfstætt lán sem markaðist af þeim ramma sem samningurinn setti. Stefndivísar í þessu samhengi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 734/2013. Stefndi byggir því á því aðskuldbinding stefnanda að því er varðar hverja einstaka lánveitingu, í samræmivið skilmála viðskiptasamningsins, ákvarðist af fjárhæðum þeim sem tilgreindarvoru í hverri lánsbeiðni stefnanda, sbr. 4. gr. samningsins, og mynttilgreiningsem þar komi fram mæli fyrir um eðli skuldbindingar stefnanda í hverju og einutilfelli, enda hafi fjárhæðir einstakra lána hvergi annars staðar veriðtilgreindar sérstaklega. Stefndi telurað í öllum þeim lánsbeiðnum er hann vísaði til hafi verið um að ræða lögmætarerlendar lánaskuldbindingar enda hafi lánsbeiðnirnar verið undirritaðar afhálfu stefnanda, og fjárhæð lánsmyntar tilgreind sérstaklega semBandaríkjadalir, en engrar íslenskrar lánsfjárhæðar getið. Teljist því lánsfjárhæðin að því er varði þaulán sem stefndi byggir á til erlendra lána. Stefndi byggir á því aðlánveitingar samkvæmt nánar tilgreindum lánsbeiðnum hafi verið lögmætarerlendar skuldbindingar og mótmælir því sérstaklega að með því að hafaviðurkennt ólögmæti nokkurra ádrátta hafi falist viðurkenning á því að allirádrættir lánsins fælu í sér ólögmæta gengistryggingu. Þá mótmælir stefndi því einnig að hending einhafi ráðið því almennt hvaða ádrætti stefndi hafi viðurkennt sem ólögmætgengistryggð lán og að mismunandi framkvæmd og ósamhljómur hafi verið við viðurkenningustefnda á lögmæti og ólögmæti ádrátta og eins að framkvæmd samnings aðila eðaafstaða stefnda til lögmætis tiltekinna ádrátta hafi á einhvern hátt veriðruglingsleg. Stefndi fellst ekki á þámálsástæðu stefnanda að það að lánveitingar á grundvelli viðskiptasamningsinshafi hvoru tveggja verið í íslenskum krónum og í erlendum myntum feli í sérviðurkenningu á því að allir ádrættir lánsins fælu í sér ólögmætagengistryggingu, enda kvæði samningurinn með viðaukum á um að slíkt væriheimilt. Stefndi vísar til þess aðsérstaklega hafi verið haft að leiðarljósi við gerð viðskiptasamningsins aðhann væri bundinn við einstakar lánveitingar sem væru alfarið og eingöngu íerlendum myntum, þ.e. „algengum erlendum gjaldmiðlum sem bankinn á viðskiptimeð“, eins og fram komi í grein 2.2 í hinum umdeilda samningi. Þá hafi í 5. gr.samningsins verið samið um að lánveitingar bæru LIBOR-vexti og þannig hafistefnanda í raun einungis verið fært að fá lán í erlendri mynt, endaágreiningslaust að aldrei hafi verið skráðir vextir af lánsfé í íslenskum krónumá millibankamarkaði í Lundúnum. Stefndibendir jafnframt á að hinn 14. og 16. október 2008 hafi til viðbótar veriðráðgert að undir viðskiptasamninginn gætu einnig fallið lán í íslenskum krónum,sem bæru REIBOR-vexti. Af þessu leiði,að mati stefnda, að heiti og tilgreining lánsfjárhæðar í viðskiptasamningnumsem slíkum hafi ekki sérstaka þýðingu við úrlausn málsins og því ekkinauðsynlegt, að því er varðar einstakar lánveitingar samkvæmtviðskiptasamningnum, að líta til ákvæða samningsins um hvernig efndum skyldiháttað og hvernig að þeim var staðið í raun. Rétt sé að benda á, í því sambandier varðar skuldbindingar stefnda, að viðskiptasamningurinn hafi upphaflegakveðið á um skyldu stefnda til að veita lán í „öllum algengum erlendumgjaldmiðlum“, en ekki lán í íslenskum krónum, sbr. ákvæði 2. gr.samningsins. Framkvæmd lánveitingar hafifarið þannig fram að stefnandi fyllti út lánsbeiðni, sbr. fylgiskjal A viðsamninginn, þar sem þurft hafi að tilgreina m.a. mynt og upphæð, aukvaxtakjara, sbr. grein 4.2 í viðskiptasamningnum. Slíkt væri í samræmi við 2.gr. samningsins um að lán skyldu veitt í algengum erlendum gjaldmiðlum. Stefndi telur aðlánsskuldbinding stefnanda hafi þannig ráðist alfarið af tilgreiningu ílánsbeiðnum enda skyldu lánshlutar greiddir til stefnanda í samræmi viðlánsbeiðnir, sbr. grein 4.2 í viðskiptasamningi aðila. Í því hafi falist að beinlínis hafi veriðráðgert í viðskiptasamningnum, þrátt fyrir að heildarlánsloforð væri afmarkaðmeð tilgreiningu fjárhæðar í íslenskum krónum, að hvert og eitt lán væri íerlendri mynt og að erlenda myntin yrði í hverju tilviki ákvörðuð í lánsbeiðnistefnanda. Stefndi vísar til þess að í þeimtilvikum sem stefnandi hafi óskað eftir lánveitingum í Bandaríkjadölum hafilánsfjárhæðin verið lögð inn á gjaldeyrisreikning hans nr. 0140-38-100596. Slíkar greiðslur hafi verið lögmætarlánveitingar í erlendri mynt, verið skuldbindandi fyrir stefnanda sem slíkar,réttilega greiddar til hans og því enginn endurheimturéttur fyrir hendi hvaðslíkar greiðslur varðar. Af hálfu stefnda er því alfariðhafnað að um vonda trú stefnda gagnvart stefnanda hafi verið að ræða. Í langflestum tilvikum hafi lánshluta veriðráðstafað til stefnanda með innlögn á reikning hans í erlendri mynt. Við þær aðstæður hafi erlendar myntir skiptum hendur, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 332/2012, 50/2012, 715/2012 og757/2012. Stefndi bendir á að þó svo aðráðgert hafi verið í viðskiptasamningi aðila að skuldfærslureikningur værireikningur stefnanda í íslenskum krónum, sbr. gr. 7.3 í samningnum, hafi viðendurgreiðslu á erlendum lánveitingum í raun farið fram gjaldeyrisviðskipti þarsem íslenskar krónur hafi verið seldar fyrir viðkomandi erlendar myntir. Stefndi geri því athugasemdir og mótmælisérstaklega fullyrðingum stefnanda þess efnis að búin hafi verið tilinnanhússgögn um kaup á Bandaríkjadölum, sem röngum og ósönnuðum. Þá andmælir stefndi því einnig að það sétortryggilegt eða sýni fram á vonda trú stefnda að tilhögun afborgana hafiverið breytt. Stefndi mótmælir fullyrðingumstefnanda í stefnu um að máli skipti, að því er varðar tilgreiningu hinnaerlendu lánsmynta samkvæmt lánsbeiðnum eða við ákvörðun skuldbindingarstefnanda að öðru leyti samkvæmt þeim, hvernig háttað hafi verið tilgreiningubirgða stefnanda, sem markað hafi heimild stefnanda til að óska eftirlánveitingu í hvert sinn á grundvelli viðskiptasamningsins, enda hafibirgðastaðan sem slík ekki falið í sér lánsskuldbindingu. Því sé málsástæða stefnanda í þessa veru haldlaus. Sama gildi um þá málsástæðu stefnanda að máliskipti hvernig háttað hafi verið tilgreiningu stöðu lánsskuldbindinga stefnandaá hverjum tíma í lánayfirliti, þ.e. þó svo að erlendar lánveitingar hafieinnig, miðað við gengi á hverjum tíma, verið umreiknað í íslenskar krónur,enda hafi erlendu fjárhæðarinnar ætíð verið getið sérstaklega í yfirlitinu. Stefndi vísar til þess aðumfjöllun stefnanda í stefnu þar sem því sé haldið fram að með lánsbeiðnum einsog þær séu úr garði gerðar, sé lánveitendum gert kleift að koma sér undan banni13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 með því einu að tilgreina fjárhæðir í skjölummeðfylgjandi lánasamningum í erlendum myntum, sé ekki rétt. Lánsbeiðnirnarstafi í reynd frá stefnanda sjálfum, séu undirritaðar af honum, og feli í sérbeiðnir hans um lán að tiltekinni fjárhæð og í tilteknum gjaldmiðli. Að sama skapi mótmæli stefndi sérstaklegastaðhæfingu stefnanda í stefnu þar sem segi að „hafi ætlun lánveitanda verið aðlána stefnanda í erlendum myntum hefði honum verið í lófa lagið að tiltakalánið í þeim erlendu myntum sem hann vildi lána stefnanda“. Stefndi telur orðalag samnings aðila, sem ogönnur gögn málsins, bera skýrt með sér að samningurinn hafi falið í sérskuldbindingu af hálfu lánveitanda til að hafa til reiðu fyrir stefnandareikningslánalínu sem gæti numið fjárhæð alls allt að 400.000.000 króna og aðinnan þeirra marka, þ.e. allt að 400.000.000 króna, gæti stefnandi tekið lán „íöllum algengum erlendum gjaldmiðlum“ sem lánveitandi ætti viðskipti með, sbr.inngangsorð og gr. 2.2 í samningnum.Upphaflega hafi þannig ekki einungis verið um samið að ekki væruráðgerðar lánveitingar í íslenskum krónum, heldur hefði einnig verið óákveðið íhvaða erlendu gjaldmiðlum stefnandi myndi taka lánin. Skyldi það ráðast af lánsbeiðnumstefnanda. Þessi tilhögun hafi verið tilhægðarauka og einföldunar hvað varði tilgreiningu hámarks heildarlánsloforðsinsí íslenskum krónum frekar en „í þeim erlendu myntum sem [lánveitandi] vildilána stefnanda“. Auk þess hafi skýrt komið fram í samningnum í hvaða erlendumyntum stefndi „vildi“ lána stefnanda, þ.e. „í öllum algengum erlendumgjaldmiðlum sem bankinn á viðskipti með“.Stefndi telur með vísan til orðalags samningsins að skuldbindingustefnanda sé ekki lýst með jafn eindregnum hætti í íslenskri mynt og stefnandibyggi á. Stefndi vísar til þess að viðtúlkun viðskiptasamningsins skuli hafa í huga meginreglu íslensks réttar umsamningsfrelsi manna og þeirrar meginreglu að samningar séu gildir nema sýnt séfram á að þeir brjóti í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Þá hafi stefnandi með athafnaleysi sínusamþykkt að líta skuli svo á að skuldbindingarnar hafi verið í erlendumgjaldmiðli. Stefndi byggir á því aðlánveiting hafi verið heimil á grundvelli 2. gr. laga nr. 38/2001 jafnvel þósvo að hún hafi verið haldin ólögmætri gengisbindingu og vísar til þess aðslíkt hafi verið stefnanda til hagsbóta.Stefndi vísar í þessu tilliti til starfsemi stefnanda og tekjumyndunar,og þá í ljósi þess hvað ætla mætti um það þegar upp væri staðið að lánstímaloknum, þ. á m. með samanburði lánskjara samkvæmt leiðum sem val hafi staðiðum, þ.e. einkum lán í íslenskum krónum, verðtryggð og óverðtryggð, í ljósireynslu á löngu tímabili til samræmis við lánstíma, sbr. og dóm Hæstaréttar 14.febrúar 2011 í máli nr. 603/2010. Sönnunarbyrðium hið gagnstæða, hvíli á stefnanda og liggi slík sönnun ekki fyrir í málinu. Varakröfu um lækkun byggirstefndi á þeim sjónarmiðum, að verði fallist á að um ólögmætt gengistryggt lánhafi verið að ræða, sé því hafnað að útreikningar stefnanda verði lagðir tilgrundvallar í málinu. Við þær aðstæðureigi stefndi viðbótarkröfu á hendur stefnanda um vexti á endurreiknaðargreiðslur, sem taki mið af því að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða.Stefndi telur aðleggja beri til grundvallar að skuldbindingarnar beri REIBOR-vexti í samræmivið samning aðila, sbr. viðauka, og þá frá öndverðu, eða a.m.k. frá 14. október2008 að telja, en ella beri skuldbindingarnar vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3.gr., laga nr. 38/2001 frá öndverðu.Gildi það jafnt um þau lán sem stefndi telji lögmætar erlendarskuldbindingar og um þau lán sem hann hafi þegar endurreiknað með tilliti tilvaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Vísar stefndi í þessu sambandi til laga nr.151/2010, sem og dóma Hæstaréttar í málum nr. 471/2010 og 734/2013. Ef talið verði að um ólögmæta gengistrygginguhafi verið að ræða geri hann kröfu á hendur stefnanda um vangreidda vextisamkvæmt framangreindu, sem komi til lækkunar, eða eftir atvikum skuldajafnaðarvið kröfu stefnanda. Byggir stefndiannars vegar á því að af almennum reglum kröfuréttar um endurheimt ofgreiddsfjár leiði, hvað sem öðru líður, að fjárhæð hvers konar endurgreiðslukröfuhljóti alltaf að takmarkast við þá fjárhæð sem stefnandi innti af hendi umframþað sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti til ofangreindravaxtaviðmiðana. Hins vegar eigi stefndigagnkröfu á hendur stefnanda um það sem vangreitt er, í samræmi við meginreglukröfuréttar um að kröfuhafi sem fengið hefur minna greitt en hann á rétt til,eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Kvittanir sem stefndihafi gert stefnanda leiði ekki til þess að kröfuhafi, þ.e. stefndi, hafi glataðþessari viðbótarkröfu sinni, eins og hér standi á. Stefndi byggir jafnframt kröfusína um sýknu á því að í málinu sé af hálfu stefnanda í reynd gerð krafa umendurgreiðslu þess sem hann telur sig hafa ofgreitt vegna meintrar ólögmætrargengistryggingar, en þar með sé kröfuréttur stefnanda reistur á ætlaðriofgreiðslu fjárkrafna sem hann hafi verið krafinn um. Ágreiningur aðila snúi því að þessu leyti íeðli sínu ekki um hvort stefnda sé eftir almennum reglum kröfuréttar heimilt aðkrefja stefnanda um viðbótargreiðslu vegna vangreiddra vaxta. Fjárhæð hvers konar endurgreiðslukröfustefnanda hljóti alltaf að takmarkast við þá fjárhæð sem stefnandi hafi innt afhendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti tilréttra vaxtaviðmiðana, þ.e. REIBOR-vaxta, en ella vaxta samkvæmt 4. gr., sbr.3. gr., laga nr. 38/2001. Stefndi bendirá að stefnandi hafi aldrei gert neinn fyrirvara við lögmæti skuldbindinga sinnaeða greiðsluskyldu sína. Síðast hafi verið gerður fyrirvaralaus viðauki viðsamning aðila þann 9. júní 2011, auk þess sem fyrirvaralausar lánsbeiðnir oggreiðslur stefnanda taki m.a. til tímabilsins frá 2010 út árið 2012. Stefndi vísar til þess að sanngirnisrök mæliekki með endurgreiðslukröfu stefnanda, enda takmarkist hún ekki við þá fjárhæðsem stefnandi hafi innt af hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt aðgreiða með tilliti til réttra vaxtaviðmiðana.Þá sé ljóst í þessu sambandi að engan veginn geti átt við þaðgrunnskilyrði endurheimturéttar almennt að stefndi myndi „auðgast“ á kostnaðstefnanda við endurútreikning þar sem tekið væri tillit til réttravaxtaviðmiðana. Þvert á móti yrði aðlíta svo á að endurheimtukrafa sem miðast við að reiknaðir séu lágir erlendirvextir af íslenskri óverðtryggðri lánsfjárhæð, teldist frekar fela í sér auðgunstefnanda á kostnað stefnda, eins og hér stendur á. Stefndi andmælir því sérstaklegamálatilbúnaði stefnanda í gagnstæða veru og telur að sýkna beri stefnda þáþegar sökum þessa. Stefndi telur að ef farið yrðimeð úrlausnarefni eftir reglum kröfuréttar um rétt kröfuhafa tilviðbótargreiðslu fyrir liðna tíð, þ.e. umfram eða í stað hinna erlendu vaxta,sem greiddir hafi verið ætti stefndi þá kröfu á hendur stefnanda um vangreiddaREIBOR-vexti frá öndverðu, eða a.m.k. frá 14. október 2008 að telja, en ellavexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Hvort tveggja af þeim lánum sem stefndi hafiþegar viðurkennt að feli í sér óheimila gengisbindingu og vegna þeirra lána semstefndi byggi á að teljist lán í erlendum myntum. Sú krafa stefnanda komi þá í reynd til lækkunareða eftir atvikum til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda að þessu leyti viðútreikning hvers konar endurgreiðslukröfu.Þar sem stefndi hafi talið skuldbindingar stefnanda ekki haldnarólögmætri gengistryggingu hafi hann ekki beint sérstakri kröfu þar að lútandiað stefnanda, þ.e. vegna þeirra lána.Stefndi telur hins vegar að fari svo að skuldbindingarnar verði alfariðtaldar haldnar ólögmætri gengisbindingu hljóti eðli málsins að leiða til þessað við útreikning, og þegar tekin sé afstaða til lögmætis hvers konar fjárkröfustefnanda, að líta til þess hvort slíkri kröfu verði komið við vegna allraumræddra lána samkvæmt almennum reglum kröfuréttar. Af hálfu stefnda er litiðsvo á að viðbótarkröfur hans um vexti vegna einstakra lána verði, með samahætti og virðist byggt á af hálfu stefnanda, sóttar saman á grundvellikröfusamlags, sbr. 27. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 28. gr. s.l. Stefndi mótmælir því að hafaviðurkennt eftirfarandi staðhæfingar er fram koma í stefnu: „að reglan umfullnaðarkvittanir í tengslum við ólögmæt gengistryggð lán gildi gagnvartstefnanda“ og að „sjónarmið um góða trú, aðstöðumun aðila, hverjum stóð nær aðgæta að lögmæti lána o.fl. eiga við í samskiptum stefnda og stefnanda“. Stefndi telur það ekki hafa nokkra þýðinguvið úrlausn þessa máls hvers konar afgreiðslu aðrar skuldbindingar stefnandahafa hlotið eða hvaða afstöðu stefndi hafi tekið á þeim tíma. Stefnandi hafi með engu móti getað gengið útfrá því að aðrar skuldbindingar hans fengju sömu afgreiðslu, enda hafi stefndiekki fallið frá öðrum kröfum sínum, þ. á m. viðbótarkröfum sínum í máli þessu,eins og stefnandi virðist meðvitaður um. Þá telur stefndi að leiðréttingannarra lánategunda af hálfu stefnda, sem vísað er til, hafi farið fram umframlagaskyldu. Stefndi telur heildarmat áaðstæðum öllum í máli aðila sýna fram á að þau atriði sem til viðmiðunar komiþegar metið sé hvort víkja skuli frá meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi semfengið hefur minna greitt en hann á rétt til eigi kröfu á hendur skuldara fyrirvangreiðslu, komi ekki til álita. Því eigiekki við undantekningarreglan um að fullnaðarkvittun firri stefndaviðbótargreiðslu enda ráði heildarmat á aðstæðum öllum því hvort vikið sé frámeginreglunni eða ekki. Í tilviki aðilasé að mati stefnda óverulegra hagræði sem hljótist af því að stefnandi greiðiviðbótargreiðslu en ef haldið yrði við meginregluna. Af málatilbúnaði stefnanda ræðurstefndi að hann beri fyrir sig undantekningu frá meginreglu kröfuréttar. Stefndi telur að sú byrði hvíli á stefnandaað sanna, gegn andmælum stefnda, að krafa um vangreidda REIBOR-vexti, eða ellavexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, teljist muni fela í sérumtalsvert óhagræði fyrir stefnanda, þ. á.m. með tilliti til stöðu hans,starfsemi og fjárhags. Stefndi telur þaðósannað og í öllu falli vanreifað af hálfu stefnanda. Telur stefndi þetta atriði leiða til sýknu afkröfum stefnanda. Í þessu sambandi byggir stefndieinnig á því að á engan hátt megi líta svo á að jafna megi viðbótarkröfustefnda á hendur stefnanda, sem að mati stefnda telst vera stórt fyrirtæki áíslenskan mælikvarða, til þess óhagræðis sem einstaklingur eða lítið fyrirtækiyrði fyrir vegna óvæntrar kröfu um verulega viðbótargreiðslu, sbr. dómaHæstaréttar í málum nr. 600/2011 og nr. 50/2013. Stefndi telur stefnanda vera stórtfyrirtæki á íslenskan mælikvarða og raunar í hópi stærstu fyrirtækjalandsins. Vísar stefndi þeirristaðhæfingu sinni til stuðnings til ársreikninga félagsins sem liggja fyrir ígögnum málsins. Til samanburðar, hvaðvarðar fjárhagsstöðu fyrirtækja, vísar stefndi til dóma Hæstaréttar í málum nr.50/2013, nr. 544/2013 og nr. 430/2013, þar sem undantekning varðandi heimildtil að hafa uppi viðbótarkröfu hafi verið talin eiga við. Staða aðila í nefndum dómum sé á engan háttsamanburðarhæf við umsvif og fjárhagsstöðu stefnanda, sem teljist margföld íþeim samanburði. Stefndi telur þvífullyrðingu stefnanda um að fyrirtækið sé hvorki millistórt né stórt félag,beinlínis ranga. Stefndi vísar til þess að íljósi stærðar sinnar hafi stefnandi verið í samningsstöðu til að hafa áhrif áeinstök atriði í skilmálum lánssamningsins og jafnframt hefði hann haft brýnttilefni til að leita sér allrar nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar viðsamningsgerðina. Ósannað sé annað en aðstefnandi hafi á grundvelli umsvifa sinna og stærðar átt kost á því að geraathugasemdir við gagnkvæma lánsskilmála.Hafi því ekki verið um að ræða yfirburðarstöðu annars aðila ísamningssambandinu að því er það varðar.Af hálfu stefnda er á því byggt að undantekning frá heimild til að beinaviðbótarkröfu að skuldara sem telst hafa vangreitt skuld sína eigi alls ekkivið um svo fjárhagslega sterka og umsvifamikla aðila sem stefnandi sé. Þá er og vísað til þess aðsanngirnissjónarmið geti ekki leitt til slíkrar niðurstöðu. Af hálfu stefnda er því ogmótmælt að slík festa hafi verið komin á skuldasamband aðila að réttlætt væriað vikið yrði frá meginreglunni, enda m.a. um stakar lánveitingar að ræða. Stefndi telur málsástæðurstefnanda þess efnis að máli kunni að skipta í þessu sambandi, þ.e. við mat áþví hvort kröfuhafi komi fram kröfu sinni um frekari greiðslu, „hvert sé umfangviðbótarkröfunnar“ og að „umfang málsins í heild og þar með ætlaðrarviðbótarkröfu [séu] augljóslega verulegt hvort sem hún er miðuð við upphafleganhöfuðstól eða greidda vexti, heildartekjur stefnanda, veltu eða annað“,vanreifaðar. Í engu sé getið neinnasjónarmiða um hver ætluð viðbótarkrafa sé í fjárhæðum talið, hver hún teljistvera miðað við þau atriði sem nefnd eru til samanburðar eða hvaða þýðingufjárhæð hennar hafi sem slík við umræddar aðstæður. Stefndi bendir á að aðilar hafisamið sérstaklega um REIBOR-vexti vegna lána í íslenskum krónum, en LIBOR-vextivegna erlendra lána, og að ákvæði 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 hafi aðsönnu verið í gildi á því tímabili þegar greiðslur stefnanda áttu sér stað, þósvo að sá þáttur skuldarinnar sem ótvírætt hafi verið forsenda vaxtanna, þ.e.lánsmyntin, hafi átt eftir að sæta endurskoðun.Vegna samhengis mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar hafi stefnandi ekkigetað verið í góðri trú um að vextir teldust endanlega greiddir. Stefndi vísar til þess að viðheildarmat á aðstæðum öllum skipti meginmáli hvert raunverulegt óhagræðistefnanda hafi verið af viðbótargreiðslu.Stefndi vísar til þess að stefnandi hafi þegar greitt að fullu umræddlán og að líta beri til þess við mat á því hvort viðbótarkrafa teljistíþyngjandi fyrir stefnanda. Í öllu fallisé ljóst að krafa stefnanda um endurgreiðslu verði ekki réttlætt með því að krafaum vexti á grundvelli REIBOR-vaxta, eða á grundvelli 4. gr., sbr. 3. gr., laganr. 38/2001, sé nú svo íþyngjandi að henni hafi ekki mátt eða megi ekki núbeina að stefnanda samhliða kröfu hans um endurgreiðslu meintrar ólögmætrargengisbindingar. Telur stefndi að því fari fjarriað skilyrði séu uppfyllt til að víkja frá téðri meginreglu kröfuréttar. Alltént verði stefnandi, sem beri fyrir sigundantekningu frá meginreglunni, að bera þá byrði að sanna slíkt og jafnframtbera halla af hvers konar vafa í því tilliti.Um lagarök vísarstefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, svo og meginreglnafjármunaréttar um réttar efndir fjárskuldbindinga og takmörkendurheimturéttar. Jafnframt byggirstefndi á meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa á viðbótargreiðslu fyrirliðna tíð vegna þess sem vangreitt telst.Þá byggir stefndi á lögum nr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001,eftir því sem við geti átt. Kröfu ummálskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V Í máli þessu deila aðilar um þaðhvort skuldbinding stefnanda á grundvelli viðskiptasamnings nr. 7042,upphaflega gerður milli stefnanda og Landsbanka íslands hf., dagsettur 15.febrúar 2007, sé í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskumkrónum sem bundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, íandstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, oghvort stefnandi eigi sökum þessa endurgreiðslukröfu á hendur stefnda vegnaþeirra ofgreiðslna sem hann telur sig hafa innt af hendi. Ágreiningslaust er að kröfum í málinu erréttilega beint að stefnda sem tók við framangreindum samningi á grundvelliákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Í dómum sínum um hvort lán sé íerlendri mynt eða íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla, hefur Hæstirétturfyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingarsem lántaki hefur gengist undir. Þegarsú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessuleyti, eins og á við um samning þann sem hér reynir á, hefur verið litið tilatriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti. Meginefni umdeilds samnings ogskuldbindinga sem reistar voru á honum er lýst hér að framan. Eins og þar kemur fram var samningur þessi umsvokallaða reikningslánalínu, þar sem stefnanda var veitt heimild til að takalán hjá bankanum í öllum algengum gjaldmiðlum sem bankinn á viðskipti með uppað tiltekinni fjárhæð sem í samningnum er tilgreind í íslenskum krónum. Hvorki var í samningnum að finna yfirlýsingustefnanda að hann stæði í skuld við bankann né að hann myndaði kröfuréttindibankans á hendur stefnanda, heldur setti samningurinn aðeins ramma umlánsviðskipti milli þeirra með ákvæðum um beiðni um lán, útborgun þess, vextiaf því og endurgreiðslu. Fólust þvílánssamningar í beiðnum stefnanda, sem bankinn samþykkti í verki með útborgunlána. Í þessu ljósi getur það eitt út affyrir sig ekki skipt máli að heildarumfang viðskiptanna hafi verið afmarkaður ísamningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum. Í samningnumsjálfum er ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lánið eigi að vera en skírskotaðtil þess að lántaka sé heimilt að taka lán hjá bankanum í öllum algengumerlendum gjaldmiðlum og að hver lánshluti sem lántaki taki innan lánsheimildarreikningslánalínunnar teljist vera sjálfstætt lán og skírskotað til óskalántaka með hverri ádráttarbeiðni í hvaða gjaldmiðli lánið eigi að vera. Þá var í viðaukum við samninginn gerðum íoktóber 2008 stefnanda jafnframt veitt heimild til að óska eftir láni ííslenskum krónum. Í 4. kaflalánasamningsins eru ákvæði um tilhögun lána sem dregin skyldu á lánalínubankans. Fór það þannig fram aðstefnandi undirritaði lánsbeiðni með greiðslufyrirmælum þar sem fram kom fulltnafn og kennitala lántaka, lántökudagur lánshlutans, mynt og upphæð, vaxtakjörog gjalddagi, skuldfærslureikningur, undirskrift og staðfesting lántaka. Þegar lánsbeiðni barst stefnda skyldi kannaðhvort lánsbeiðnir uppfylltu önnur skilyrði samningsins og ef svo var skyldisamdægurs, af hálfu forsvarsmanns stefnda, senda stefnanda staðfestingu álántökunni. Jafnframt skyldi stefnanditafarlaust gera athugasemdir við staðfestingu bankans ef einhverjar slíkar væruen ellegar undirrita hana.Fyrir liggur aðsamkvæmt lánsbeiðnum voru lánin ýmist í íslenskum krónum og þá meðREIBOR-vaxtakjörum eða Bandaríkjadölum og þá með LIBOR-vaxtakjörum. Óumdeilt er aðstefndi hefur endurreiknað sex lán sem stefnandi tók á grundvelli lánsheimildarumdeilds samnings, þar sem fallist var á að um ólögmæta gengistryggingu hefðiverið að ræða. Stefndi endurreiknaðilánin sem voru haldin ólögmætri gengistryggingu að teknu tilliti til þess aðþau bæru vexti skv. 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 en af því leiðir þáþegar, að stefnandi á ekki kröfu á hendur stefnda vegna ofgreiðslu hinnaólögmætu gengislána sem þó áttu sér stað í máli þessu.Samkvæmt framlögðumlánsbeiðnum, undirrituðum af stefnanda, óskaði hann eftir að lánum íBandaríkjadölum, án þess að tilgreina fjárhæðina í íslenskum krónum, og varlánsfjárhæðum ráðstafað inn á gjaldeyrisreikning stefnanda í þeirri mynt. Skipti því fé í erlendum gjaldmiðlum umhendur þegar stefndi efndi aðalskyldu sína samkvæmt samningnum. Í grein 7.1 ísamningnum sagði að lánið bæri að endurgreiða í íslenskum krónum samkvæmtsölugengi bankans á gjalddaga en lántaka væri þó heimilt að greiða ílántökumyntum. Þá var bankanum heimiltað ráðstafa innstæðu af íslenskum reikningi stefnanda til greiðslu á lánshlutunumsamkvæmt samningnum. Samkvæmt framlögðumkaupnótum endurgreiddi stefnandi lánið að mestu leyti í Bandaríkjadölum, ensamkvæmt þeim sést að lánin voru ýmist uppreiknuð miðað við gengiBandaríkjadals á lánstíma og endurgreidd í samræmi við það, eða endurgreidd ísömu mynt. Þá samræmist ákvæðisamningsins um LIBOR-vexti því að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum,sem og ákvæði í viðauka um að REIBOR-vextir skyldu gilda hvað varðaði ádrætti álánlínuna í íslenskri mynt en sérstök tilgreining vaxtakjara með þeim hættibendir ótvírætt til þess að aðilar hafi gert greinarmun á lánum sem dregin voruá lánalínu stefnda, eftir því hvort um var að ræða erlenda mynt eðaíslenska. Loks verður ekki litið framhjá því að stefnandi átti gjaldeyrisreikning hjá stefnda í umræddum gjaldmiðliog færði af þeim reikningi endurgreiðslu inn á lánalínu bankans í kjölfar hversádráttar, í samræmi við samning aðila. Þegar framangreint er virtverður að leggja til grundvallar að samið hafi verið um lán í erlendumgjaldmiðlum og íslenskum krónum og að umdeildir lánshlutar hafi verið lán íerlendum myntum. Þá er með öllu ósannaðað stefndi hafi síðar viðurkennt að umdeildar lánveitingar væru í íslenskumkrónum verðtryggðar með tengingu við gengi erlendra gjaldmiðla. Umdeild lán teljast því hafa verið í erlendumgjaldmiðlum og samkvæmt því verður stefndi þegar af þeirri ástæðu sýknaður afkröfum stefnanda.Eftir þessariniðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, að dæmda stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem telsthæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð:Stefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Atlantsolíu ehf. Stefnandi greiði stefnda 900.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 635/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Útlendingur
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. september 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. október 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 214/2009
|
Höfundarréttur Aðild Málsóknarumboð Lögbann Skaðabætur
|
Sýslumaðurinn í Hafnarfirði lagði 19. nóvember 2007 lögbann við því að I og SL starfræktu vefsíðuna www.torrent.is. S höfðaði mál og krafðist þess meðal annars að lögbannið yrði staðfest með dómi og viðurkennd yrði bótaskylda I og SL gagnvart S. Með dómi héraðsdóms var fallist á þessar kröfur S. I og SL áfrýjuðu dóminum og kröfðust þess aðallega að málinu yrði vísað frá héraðsdómi eða ómerkingar dómsins, þar sem aðild að málinu væri önnur en að lögbannsgerðinni og ennfremur að ekki kæmi fram í stefnu á hvaða grundvelli viðurkenningarkrafa S væri byggð. Þessum málsástæðum var hafnað, enda væri krafa S um staðfestingu lögbannsins takmörkuð við hljóð- og myndefni, sem hefði að geyma tónlist sem umbjóðendur S ættu höfundarétt að. Þá mátti ljóst vera af stefnu að viðurkenningarkrafa S væri reist á sakarreglunni. I og SL kröfðust til vara sýknu. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að hafna því að aðildarskortur leiddi til þess að sýkna bæri I og SL. Þá var talið að ábyrgðartakmarkanir V. kafla laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu ættu ekki við þegar með þjónustunni væri gagngert stuðlað að því að brotið væri gegn lögvörðum rétti höfunda og listflytjenda samkvæmt höfundalögum. Líta yrði svo á að þeir, sem setja efni sem varið er af höfundarétti á netið þannig að aðrir geti nálgast það, teldust birta það í merkingu höfundalaga og brytu með því gegn einkarétti höfundar og eftir atvikum listflytjenda væri það gert án heimildar. Talið var að I og SL hefðu með starfrækslu vefsvæðisins og tækniuppbyggingu þess komið því til leiðar með markvissari hætti að fram gætu farið greið og umfangsmikil skráarskipti með efni, sem háð væri höfundarétti, og þannig beinlínis stuðlað að brotum notenda vefsvæðisins. Hefðu I og SL því brotið gegn lögvörðum rétti S og lagaskilyrði því verið uppfyllt til að leggja lögbannið á. Var krafa S um staðfestingu þess því tekin til greina. Þá var talið að I og SL hefði verið eða mátt vera ljóst að háttsemi þeirra var ólögmæt og til þess fallin að valda umbjóðendum S tjóni. Þótt tjónið yrði fyrst og fremst rakið til háttsemi notenda vefsvæðisins og hún því aðalorsök tjóns hefði hin saknæma og ólögmæta háttsemi I og SL verið meðorsök þess. Samkvæmt þessu var fallist á að I og SL bæru skaðabótaskyldu gagnvart S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi varð sýslumaðurinn í Hafnarfirði 19. nóvember 2007 við beiðni stefnda og þriggja annarra samtaka höfundaréttarhafa, Samtaka myndrétthafa á Íslandi, Framleiðendafélagsins-SÍK og Félags hljómplötuframleiðenda, 1. sama mánaðar um að lagt yrði lögbann við því að áfrýjendur starfræki vefsíðuna www.torrent.is og geri notendum hennar kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis höfundaréttarvörðu hljóð- og myndefni sem umbjóðendur gerðarbeiðenda væru rétthafar að. Þessi fjögur samtök höfðuðu 30. nóvember 2007 mál til staðfestingar á lögbanninu, viðurkenningar á þeim réttindum, sem það tók til, og greiðslu skaðabóta. Með úrskurði 27. mars 2008 var því máli vísað frá dómi. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem með dómi 8. maí 2008 í máli nr. 194/2008 vísaði kröfum Samtaka myndrétthafa á Íslandi, Framleiðendafélagsins-SÍK og Félags hljómplötuframleiðenda frá Hæstarétti, en staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um frávísun málsins að því er varðaði stefnda. Stefndi höfðaði í kjölfarið mál þetta með réttarstefnu útgefinni 15. maí 2008. Því var að hluta vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 26. september 2008, en þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, sem felldi úrskurðinn að hluta úr gildi með dómi 6. nóvember sama ár í máli nr. 559/2008. Rekstur vefsíðunnar torrent.is, sem mál þetta varðar, mun hafa hafist á árinu 2005. Lén með því heiti var skráð 16. nóvember 2005 og var áfrýjandinn Svavar Lúthersson skráður fyrir því í rétthafaskrá ISNIC, sem mun hafa að geyma upplýsingar um rétthafa allra íslenskra léna, ásamt upplýsingum um tengiliði þeirra. Áfrýjandinn Istorrent ehf. var stofnað í ágúst 2007 af áfrýjandanum Svavari, sem jafnframt var í stjórn félagsins og framkvæmdastjóri þess. Áfrýjendur kveða félagið hafa tekið við rekstri vefsíðunnar í október 2007, en lénið torrent.is var skráð á það í rétthafaskrá ISNIC 16. nóvember 2007, eftir að framangreind lögbannsbeiðni var fram komin en þremur dögum áður en lögbannið var lagt á. Í málinu er þessu vefsvæði lýst þannig að það byggi á svonefndri BitTorrent tækni sem sé aðferð til skráaskipta. Forsenda allra samskipta á svæðinu sé svokallaður leiðarþjónn, sem stjórnendur þess setji upp. Í gegnum vefsíðuna geti notendur síðan með aðstoð leiðarþjónsins náð í svokallaðan leiðarvísi, sem vísi til þess hvernig nálgast megi gagnaskrá sem staðsett sé hjá öðrum notanda. Með aðstoð leiðarþjónsins geti notendur þannig hlaðið niður skrám sem geymdar séu hjá öðrum notendum. Með lögbannsbeiðninni voru lögð fram gögn sem sýna að á vefsvæðinu torrent.is voru geymdar leiðarlýsingar um fjölbreytilegt efni, svo sem tónlist, kvikmyndir, sjónvarpsmyndir og tölvuleiki, en notendur hennar á því tímabili munu hafa verið um 26.000 talsins. Efnið sjálft var hins vegar ekki geymt á vefsvæðinu eða netþjóninum, sem því tengdist, heldur hjá notendum vefsíðunnar. Aðilana greinir ekki á um að tæknilegri uppbyggingu og virkni vefsvæðisins sé rétt lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Áfrýjendur reisa kröfu sína um að málinu verði vísað frá héraðsdómi í fyrsta lagi á því að aðild að málinu sé önnur en að lögbannsgerðinni 19. nóvember 2007, sem krafist er staðfestingar á, þar sem að henni hafi auk stefnda staðið þrjú önnur samtök höfundarétthafa. Krafa stefnda uppfylli því ekki skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Höfundaréttarsamtökin fjögur stóðu á sínum tíma saman að lögbannsbeiðninni og fyrri málsókninni í framhaldi af lögbanninu á grundvelli samlagsaðildar, sbr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Af því leiðir að hver samlagsaðilanna um sig gat haldið sínum þætti málsins til streitu án atbeina hinna. Krafa stefnda um staðfestingu lögbannsins er takmörkuð við hljóð- og myndefni, sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur hans eigi höfundarétt að. Verður þessari málsástæðu áfrýjenda því hafnað þegar af þessum sökum. Í annan stað krefjast áfrýjendur að kröfu stefnda um viðurkenningu skaðabótaskyldu þeirra gagnvart honum verði vísað frá héraðsdómi þar sem ekki komi fram í stefnu á hvaða grundvelli krafan sé byggð. Það hafi fyrst komið fram við munnlegan málflutning í héraði að hún væri reist á sakarreglunni og hafi þeirri málsástæðu þá þegar verið mótmælt sem of seint fram kominni. Í stefnu er því haldið fram að í háttsemi áfrýjenda hafi falist brot á höfundarétti umjóðenda stefnda, sem hafi valdið þeim fjártjóni, og á því byggt að það varði stefndu fébótaábyrgð samkvæmt 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Því má ljóst vera af stefnunni að viðurkenningarkrafa stefnda er reist á sakarreglunni og verður þessari málsástæðu áfrýjenda því hafnað. Samkvæmt framansögðu og þar sem áfrýjendur hafa engin haldbær rök fært fyrir öðrum málsástæðum að baki kröfum um frávísun málsins frá héraðsdómi eða ómerkingu hins áfrýjaða dóms verður þeim hafnað. III Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna því að aðildarskortur, hvort sem er til sóknar í málinu eða varnar, leiði til þess að sýkna beri áfrýjendur. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á að með framlögðum gögnum hafi nægilega verið sýnt fram á að á vefsvæðinu torrent.is hafi verið í boði mikið af efni, sem háð var höfundarétti umbjóðenda stefnda, og að notendur hafi með þeim búnaði, sem vefsvæðið bauð upp á, miðlað því sín á milli í umtalsverðum mæli án þess að heimild rétthafa hafi verið fyrir hendi. Má því leggja til grundvallar við úrlausn málsins að tilgangur með starfrækslu vefsvæðisins hafi fyrst og fremst verið sá að greiða fyrir því að notendur gætu með skjótum hætti miðlað sín á milli efni, sem háð er höfundarétti, án tillits til þess hvort fyrir hendi væri tilskilin heimild til slíkrar miðlunar frá rétthafa. Fallist verður á með héraðsdómi að ábyrgðartakmarkanir V. kafla laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu eigi ekki við þegar með þjónustunni er gagngert stuðlað að því að brotið sé gegn lögvörðum rétti höfunda og listflytjenda samkvæmt höfundalögum. Í ljósi þess, sem að framan segir um eðli og tilgang rekstrar áfrýjenda, geta þær ábyrgðartakmarkanir ekki náð til starfrækslu þeirra á vefsvæðinu torrent.is. Líta verður svo á, eins og gert var í héraðsdómi, að þeir, sem setja efni sem varið er af höfundarétti á netið þannig að aðrir geti nálgast það, teljist birta það í merkingu 3. mgr. 2. gr. höfundalaga og brjóti með því gegn einkarétti höfundar og eftir atvikum listflytjanda sé það gert án heimildar. Án tillits til þess verður einnig að fallast á að áfrýjendur hafi með starfrækslu umrædds vefsvæðis og tæknilegri uppbyggingu þess komið því til leiðar með markvissum hætti að fram gætu farið greið og umfangsmikil skráarskipti með efni, sem háð er höfundarétti, og þannig beinlínis stuðlað að brotum notenda vefsvæðisins. Með þessu hafa áfrýjendur brotið gegn lögvörðum rétti umbjóðenda stefnda. Verður því fallist á með héraðsdómi að lagaskilyrði hafi verið uppfyllt til að leggja á lögbann það, sem um ræðir í málinu, og verður því krafa stefnda um staðfestingu þess tekin til greina. Héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað af stefnda og kemur því ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti sú niðurstaða að sýkna áfrýjendur af kröfu hans um að þeim verði bannað að gera notendum vefsvæðisins torrent.is kleift að fá aðgang og deila innbyrðis án samþykkis rétthafa hljóð- og myndefni sem hefur að geyma tónlist, sem umbjóðendur stefnda eiga höfundarétt að. Stefndi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda áfrýjenda gagnvart sér. Kröfu þessa verður að skilja svo að í henni felist að leitað sé viðurkenningar á skaðabótaskyldu áfrýjenda vegna þess fjártjóns, sem umbjóðendur stefnda hafa beðið vegna brota á höfundarétti þeirra sem framin hafa verið með notkun margnefndrar vefsíðu til að dreifa hljóð- og myndefni, sem hefur að geyma tónlist. Verður á það fallist með héraðsdómi að stefndi geti í skjóli málsóknarumboðs haft uppi slíka kröfu til viðurkenningar á skyldu áfrýjenda til greiðslu bóta. Eins og áður segir gerði háttsemi áfrýjenda notendum vefsvæðisins torrent.is kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis efni sem varið var af höfundarétti. Áfrýjendum var eða mátti vera ljóst að þessi háttsemi þeirra var ólögmæt og til þess fallin að valda umbjóðendum stefnda tjóni. Þótt tjónið verði fyrst og fremst rakið til háttsemi notenda vefsvæðisins og hún því aðalorsök tjóns er hin saknæma og ólögmæta háttsemi áfrýjanda meðorsök þess. Samkvæmt þessu verður að fallast á að áfrýjandinn Svavar beri skaðabótaskyldu gagnvart stefnda vegna höfundaréttarbrota gegn umbjóðendum stefnda frá því að rekstur vefsíðunnar hófst og til 16. nóvember 2007, þegar skráning á léninu torrent.is færðist frá þeim áfrýjanda til áfrýjandans Istorrent ehf. Í málinu hafa áfrýjendur byggt á því að félag þetta hafi í október 2007 tekið við rekstri vefsvæðisins og ber það því til samræmis á sama hátt skaðabótaskyldu gagnvart stefnda upp frá því. Samkvæmt þessu bera áfrýjendur óskipta bótaábyrgð vegna brota frá byrjun október 2007 til 16. nóvember sama ár. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um viðurkenningu á bótaskyldu áfrýjenda. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Istorrent ehf. og Svavar Lúthersson, greiði óskipt stefnda, Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar, 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 4. febrúar 2009. Mál þetta, sem var dómtekið 7. f.m., er höfðað 20. maí 2008 af Sambandi tónskálda og eigenda flutningsréttar (STEF), Laufásvegi 40 í Reykjavík, á hendur Istorrent ehf., Borgartúni 25 í Reykjavík, og Svavari Lútherssyni, Burknavöllum 17C, Hafnarfirði. Í málinu gerir stefnandi eftirfarandi dómkröfur. „Að stefndu verði bannað með dómi að gera notendum vefsíðunnar www.torrent.is kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis hljóð- og myndefni sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eiga höfundarétt að án samþykkis rétthafa. Að lögbann sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði lagði þann 19. nóvember 2007, við því að stefndu starfræki vefsíðuna www.torrent.is sem gerir notendum hennar kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis höfundarréttarvörðu hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að verði staðfest með dómi. Að viðurkennd verði bótaskylda stefndu gagnvart stefnanda.“ Að auki er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þeir gera jafnframt þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða þeim skaðabætur fyrir ólögmætar lögbannsaðgerðir, þannig: Stefnda Istorrent ehf. 20.000.000 krónur auk 6.000.000 króna fyrir hvern mánuð sem lögbann stendur yfir eða aðra upphæð að álitum. Stefnda Svavari 5.000.000 krónur auk 500.000 króna fyrir hvern mánuð sem lögbann stendur yfir eða aðra upphæð að álitum. Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Upphaflega gerði stefnandi þá kröfu „að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að starfrækja vefsíðuna www.torrent.is eða aðra sambærilega vefsíðu sem gerir notendum hennar kleift að fá þar aðgang að og deila innbyrðis hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnanda eiga höfundarrétt að án samþykkis rétthafa“. Þeim hluta þessarar kröfu sem snýr að vefsíðu sem talist gæti sambærileg www.torrent.is var vísað frá dómi með úrskurði dómsins 26. september 2008, sem staðfestur var að þessu leyti með dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2008. Frá þeim hluta þessarar viðurkenningarkröfu sem eftir stóð féll stefnandi síðan í þinghaldi við upphaf aðalmeðferð. Eftir stendur þá sú krafa sem stefnandi nú gerir auk kröfu sinnar um staðfestingu lögbanns og viðurkenningu á bótaskyldu, en hún var í stefnu sett fram sem varakrafa að frágenginni framangreindri viðurkenningarkröfu. Málsástæður stefnanda fyrir þeim báðum eru í meginatriðum þær sömu. II. Í stefnu er málavöxtum lýst svo að stefndu hafi frá árinu 2005 starfrækt vefsíðuna torrent.is. Sé vefsíðan vettvangur netsamfélags sem stefndi Svavar hafi stofnað til og kallast „Istorrent“ og hafi þann tilgang að dreifa milli meðlimanna allskyns hljóð- og myndefni án endurgjalds. Tæknilega sé vefsíðan reist á svokallaðri torrent/BitTorrent tækni sem sé skráarskiptikerfi sem nýti netið (internetið) sem gagnaflutningsleið. Vefsíðan virki þannig að einn leiðarþjónn (e. Tracker) er settur upp, en þar geti síðan netnotendur hlaðið upp litlum leiðarvísi (.torrent) sem sé tilvísun í hvernig nálgast megi ákveðna skrá hjá öðrum. Einn notandi geti þá séð leiðarvísinn fyrir þessa tilteknu skrá hjá öðrum og sótt efnið frá honum og raunar öllum þeim sem dreifa sömu skrám í gegnum vefsíðuna. Það sem geri þetta kleift sé leiðarþjónninn (BitTorrent) sem auðkenni alla tengda notendur og hjálpi leitarhugbúnaði þeirra að skipta á milli sín brotum af þeim skrám sem leitað er að við aðra notendur á öðrum tölvum sem tengdar eru inn á leiðarþjóninn. Leiðarþjónninn sem tengir saman notendur torrent.is og geri skráarskiptin á þeirri vefsíðu möguleg sé starfræktur af stefndu. Aðild að vefsíðunni sé grundvölluð á svokölluðum boðslyklum. Þeir einir fái aðgang að vefsíðunni og skráarskiptum þar sem fái um það sérstakt boð frá stefndu. Aðildin sé síðan bundin ákveðnum kvöðum. Stefndu hvetji með þeim til þess að þeir sem nota vefsíðuna deili með sér sem mestu efni. Stefndu heimili þó einstökum notendum vefsíðunnar lausn undan þeirri kvöð með því að greiða stefndu tiltekna peningaupphæð. Tekjur stefndu af þessari tilhögun hafi numið 500.000 krónum í októbermánuði 2007 og fari vaxandi eftir því sem stefndi Svavar hafi sjálfur upplýst við fyrirtöku lögbannsgerðar 19. nóvember 2007. Ljóst sé því að stefndu hafi verulegan fjárhagslegan ávinning af brotum á höfundaréttindum umbjóðenda stefnanda. Meðlimafjöldi torrent.is hafi aukist jafnt og þétt ár frá ári og notendur vefsíðunnar verið um 26 þúsund talsins þegar gripið var til lögbannsaðgerða gegn starfrækslu hennar 19. nóvember 2007. Í skilmálum síðunnar hafi verið lagt bann við því að samtök höfundarétthafa, lögregla eða aðrir sem gæta hagsmuna höfundarétthafa fái notendaaðgang að vefsíðunni. Hafi stefnandi því ekki haft tækifæri til þess að kanna í þaula umfang skráarskipta á höfundaréttarvörðu efni meðal notenda torrent.is. Það hljóð- og myndefni sem notendur síðunnar hafi fengið aðgang að og deilt með sér sé að langmestu leyti efni sem njóti höfundarréttarverndar, svo sem íslensk og erlend tónlist, kvikmyndir, sjónvarpsefni ýmiskonar og tölvuleikir, svo það helsta sé nefnt. Öll birting og dreifing á efni þessu sé án heimildar hlutaðeigandi rétthafa. Auk framangreinds hljóð- og myndefnis fari fram töluverð dreifing á vefsíðunni á tölvuforritum sem einnig njóti höfundaréttarverndar. Þannig hafi notendur síðunnar deilt sín í milli nýútkominni tónlist, stundum áður en til formlegrar útgáfu hennar hefur komið, nýjum kvikmyndum sem verið er að sýna í kvikmyndahúsum hér á landi og íslenskum sjónvarpsþáttum sem framleiddir eru fyrir áskriftarsjónvarp, svo dæmi séu tekin. Vefsíðan hafi því verið vettvangur fyrir skipulögð og stórtæk höfundaréttarbrot. Að auki dreifi notendur vefsíðunnar sín í milli klámefni og brjóti með því gegn almennum hegningarlögum, en ætla verði að stór hluti notenda síðunnar séu börn og ungmenni og klámefnið því aðgengilegt þeim. Í stefnu segir að stefnandi hafi ítrekað bent stefnda Svavari á að milliganga torrent.is til þess að birta og fjölfalda höfundaréttarvarið efni brjóti gegn höfundalögum og árangurslaust skorað á hann, meðal annars bréflega, að láta af þessari starfsemi. Stefndu hafi lýst því yfir að með milligöngu sinni brjóti þeir ekki höfundalög, það sé á ábyrgð notenda síðunnar að þeir hafi heimild til dreifingar á efni. Stefndu geri það hins vegar tæknilega mögulegt fyrir notendur síðunnar að deila með sér efni í gegnum leiðarþjón sem þeir starfrækja og sem tengir saman notendur vefsíðunnar, en það sé tæknileg forsenda þess að þeim sé kleift að skiptast á efninu. Án starfrækslu stefndu á leiðarþjóninum og því sem honum tilheyrir væri notendum torrent.is ókleift að fá aðgang að og deila með sér efni sem nýtur höfundaréttarverndar. Að auki hafi stefndi Svavar lýst því yfir opinberlega að dreifing slíks efnis á vefsíðunni fari ekki á bága við lög. Þegar í ljós var komið að framangreindar tilraunir stefnanda til þess að stöðva dreifingu höfundaréttarvarins efnis á vefsíðunni torrent.is báru ekki árangur og sökum aðgerðarleysis lögreglu hafi stefnandi sjálfur farið að kanna möguleika á að staðreyna umfang höfundaréttarbrota á torrent.is. Þar sem stefnanda hafi verið bannaður aðgangur að vefsíðunni hafi verið leitað til einstaklinga sem höfðu aðgang að henni um aðstoð til þess að afla þessara upplýsinga. Hafi þá komið í ljós að nánast eingöngu sé um að ræða miðlun á efni sem nýtur höfundaréttarverndar og sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að. Þessu næst og á grundvelli útprentana af torrent.is í október og nóvember 2007 er staðhæft í stefnu að notendur vefsíðunnar hafi á þessu tímabili meðal annars deilt sín í milli efni sem ýmisst innihaldi íslenska tónlist sem sé í höfundareigu félagsmanna stefnanda eða umbjóðenda erlendra systursamtaka stefnanda sem hann hafi tekið að sér hagsmunagæslu fyrir hér á landi. Eru þar tilgreindar íslenskar og erlendar kvikmyndir, teiknimyndir, hljómdiskar með íslenskum og erlendum flytjendum og sjónvarpsþættir. Rétthafar hafi ekki gefið leyfi til birtingar eða fjölföldunar á þessu efni meðal notenda torrent.is með þeim hætti sem fyrrgreindar útprentanir beri með sér. Af þeim sökum hafi stefnandi og önnur höfundaréttarsamtök óskað eftir því við sýslumann að lagt yrði lögbann við starfrækslu vefsíðunnar www.torrent.is og því að stefndu gerðu notendum vefsíðunnar kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis höfundaréttarvörðu hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að. Hafi sýslumaður fallist á beiðni um lögbann 19. nóvember 2007. Stefnandi og önnur höfundaréttarsamtök sem að lögbannsbeiðninni stóðu hefðu síðan höfðað mál til staðfestingar á lögbanninu. Því máli hafi hvað stefnanda varðar verið vísað frá dómi, en Hæstiréttur hafi kveðið upp dóm þess efnis 8. maí 2008. Hafi stefnandi í kjölfarið lagt málið að nýju fyrir dóm til staðfestingar lögbanninu og viðurkenningar á öðrum kröfum sínum í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar. Stefnendur byggja kröfur sínar á því að stefndu hafi ýmist sjálfir eða fyrir hlutdeild staðið að stórfelldum brotum á höfundarétti umbjóðenda stefnanda með því að halda úti vefsíðunni torrent.is í því skyni að skapa vettvang fyrir þúsundir einstaklinga til þess að skiptast með ólögmætum hætti á höfundaréttarvörðu hljóð- og myndefni, það er birta efnið og dreifa því án heimildar rétthafa. Þar sem samþykki þeirra rétthafa sem eru meðlimir í samtökum stefnanda skorti fyrir þessari birtingu og dreifingu efnis meðal notenda www.torrent.is sé um að ræða brot á höfundarétti rétthafanna, sem falli undir fébóta- og refsiábyrgð höfundalaga nr. 73/1972 með síðari breytingum. Vísar stefnandi um þetta til 3. gr. laganna, en samkvæmt því ákvæði hafi höfundur einkarétt á að gera eintök af verki sínu og birta það. Verk teljist birt þegar það er með réttri heimild flutt eða sýnt opinberlega eða eintök af því hafa verið gefin út, sbr. 2. gr. laganna og ákvæði 3. gr. tilskipunar 2001/29/EB, sem tekin hafi verið upp í EES-samninginn. Ákvæði tilskipunarinnar vísi til birtingar á netinu. Það að setja hljóð- eða myndefni á netið þannig að það verði aðgengilegt almenningi teljist birting í skilningi höfundalaga og sé birting ólögmæt ef ekki nýtur við heimildar frá rétthafa. Grannréttindi veiti sömu réttindi til flytjenda, það er til eintakagerðar og dreifingar á flutningi, sbr. 2. mgr. 45. gr. höfundalaga, og framleiðenda, sbr. 2. mgr. 46. gr. laganna, það er til eftirgerðar og dreifingar á hljóðritum og myndritum. Upp- og niðurhal á hljóð- og myndefni af netinu teljist vera eintakagerð í skilningi höfundalaga. Samkvæmt 46. gr. laganna sé eftirgerð og hvers kyns dreifing til almennings á myndritum og hljóðritum, þar á meðal hljómplatna, óheimil án samþykkis framleiðanda uns 50 ár eru liðin frá gerð frumupptökunnar. Af þessu leiði að sú dreifing á höfundaréttarvörðu hljóð- og myndefni sem eigi sér stað á www.torrent.is án samþykkis rétthafa sé skýlaust brot á framangreindum einkarétti til dreifingar efnisins. Með vísan til framanritaðs heldur stefnandi því fram að bersýnilegt sé að birting og dreifing notenda að www.torrent.is á höfundarréttarvörðu hljóð- og myndefni umbjóðenda stefnanda sé brot á höfundalögum nr. 73/1972 og varði bæði refsingu og fébótaábyrgð samkvæmt þeim. Með því að reka, stjórna og nota www.torrent.is hafi stefndu brotið gegn framangreindum ákvæðum höfundalaga. Hvað svo sem þeirra eigin birtingu og deilingu á höfundarréttarvörðu efni líður þá hafi stefndu, með því að hvetja notendur að www.torrent.is til að birta og deila með sér höfundarréttarvörðu efni, orðið hlutdeildarmenn í framangreindum brotum notenda vefsíðunnar, sbr. 22.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í stefnu og af gefnu tilefni er sérstaklega tekið fram að það sé skoðun stefnanda að starfsemi vefsíðunnar www.torrent.is falli ekki undir lög nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Þá tiltekur stefnandi sérstaklega að af 8. gr. höfundalaga leiði að stefndu verði að sýna fram á að þeir hafi haft heimild til þess að standa fyrir dreifingu á framangreindu höfundarréttarvörðu efni. Stefnandi þurfi einungis að sýna fram á höfundarétt félagsmanna sinna að efninu. Vísar stefnandi meðal annars hvað þetta varðar til athugasemda sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 57/1992, en með þeim var gerð breyting á tilvitnuðu ákvæði höfundalaga. Við ákvörðun um hvort skilyrði lögbanns hafi verið uppfyllt beri að hafa í huga að tilskipun 2001/29/EB frá 22. maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu hafi verið tekin upp í EES- samninginn og efnislega innleidd í gildandi höfundalög. Vísar stefnandi til þess að 8. gr. tilskipunarinnar hafi þýðingu við úrlausn málsins. Sambærileg ákvæði séu meðal annars einnig í samningi Íslands um Alþjóðaviðskiptastofnunina, sbr. fylgisamning um hugverkarétt í viðskiptum (e. Trade Related Aspects of Intellectual Property Rights). Inntak framangreindra ákvæða sé að tryggja að ekki séu gerðar um of íþyngjandi kröfur til rétthafa höfundarvarins efnis við að vernda réttindi sín, meðal annars með lögbanni. Stefnandi bendir sérstaklega á að réttarreglur um refsingar og/eða skaðabætur úr hendi gerðarþola tryggi með engu móti þá fjárhagslegu hagsmuni sem hér um ræðir. Í því efni skipti öllu máli að fjárhagslegt tjón af ólögmætri dreifingu á höfundaréttarvörðu efni í gegnum www.torrent.is skipti hundruðum milljóna króna og bersýnilegt sé að stefndu hafa ekki fjárhagslega getu til að standa undir greiðslu fullra skaðabóta til tjónþola. Önnur úrræði en lögbann hafi ekki verið stefnanda fær svo sem hér stendur á. Með hliðsjón af öllu framangreindu telur stefnandi ótvírætt að skilyrðum lögbanns samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. hafi hér verið fullnægt og því beri að staðfesta lögbannsgerð sýslumannsins í Hafnarfirði 19. nóvember 2007. Stefnandi heldur því fram að háttsemi stefndu hafi valdið honum fjártjóni. Með því að starfrækja vefsíðuna www.torrent.is gagngert í því skyni að gera notendum hennar kleift að skiptast á höfundaréttarvörðu hljóð- og myndefni án heimildar rétthafa hafi rétthafarnir orðið fyrir verulegu fjártjóni. Í ljósi þessa telur stefnandi að stefndu séu skaðabóatskyldir gagnvart honum og skilyrði séu til slíks viðurkenningardóms, enda sé hinu meinta tjóni lýst í stefnu með nægilega glöggum hætti og sýnt fram á í hverju það sé fólgið. Því sé fullnægt áskilnaði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað. Um aðild vísa stefnendur til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og almennra reglna um umboð og dómvenju um málsóknarumboð höfundaréttarsamtaka fyrir hönd félagsmanna sinna. III. Í greinargerð segir að Istorrent ehf. sé félag sem stofnað hafi verið í kringum frjáls skráarskipti yfir Internetið. Félagið hafi rekið samfélagið Istorrent og vefsíðuna www.torrent.is frá október 2007 og allt þar til sýslumaðurinn í Hafnarfirði lagði lögbann á starfsemi vefsins 19. nóvember sama ár. Stefndi Svavar sé einn af eigendum Istorrent ehf. og starfsmaður fyrirtækisins. Hann hafi verið einn af þeim aðilum sem önnuðust rekstur vefsíðunnar www.torrent.is áður en stefndi Istorrent ehf. tók við rekstri hennar. Stefndu mótmæla málsatvikalýsingu stefnanda hvað varðar flest meginatriði. Þannig séu tæknilegar skýringar stefnanda ófullnægjandi og rangar, en slíkar skýringar hafi þýðingu fyrir lagalega stöðu aðila. Öllum fullyrðingum um ólögmæta hegðun stefndu er sérstaklega mótmælt. Þeirri fullyrðingu að stefndu geri engan greinarmun á frjálsum skráarskiptum og ólögmætum brotum á höfundarétti er mótmælt sérstaklega. Hið rétta sé að í reglum stefnda Istorrent ehf. séu hvers konar brot gegn höfundarétti bönnuð, sem og önnur lögbrot. Það sé einfaldlega rangt að öll skráarskipti séu ólögleg eða feli í sér brot á höfundarétti þar til annað sé sannað. Öll samskipti á netinu byggist á því að upplýsingar fari á milli notenda og einungis hluti þeirra upplýsinga sé varinn höfundarétti. Skráarskipti á Internetinu sé það kallað þegar einn notandi þess sendir öðrum notanda Internetsins gögn með rafrænum hætti. Skráarskipti geti átt sér stað með margvíslegum leiðum og tækni, til dæmis með venjulegum tölvupósti eða samskiptaforritum líkt og MSN og með milligöngu spjallrása (IRC). Einnig fari skráarskipti fram með aðstoð símtækja, til dæmis GSM síma. Ein leið til að skiptast á skrám sé með þar til gerðum vefsíðum, líkt og www.torrent.is, en þar sé tækni sem nefnd hafi verið BitTorrent tækni, notuð við skráarskiptin. Margvíslegar leiðir séu þannig færar fyrir notendur nútímatækni til að fá aðgang að og deila hljóð- og myndefni. Því verði ekki neitað að sumir notendur Internetsins brjóta gegn lögum um höfundarétt. Notendur www.torrent.is hafi verið um 26.500 þegar umrætt lögbann var sett á og ekki sé hægt að fullyrða að öll skráarskipti þeirra hafi verið í samræmi við höfundaréttarreglur. Slík mál hafi komið upp hjá Istorrent ehf. eins og flestum eða öllum fyrirtækjum sem veita þjónustu yfir Internetið. Óhjákvæmilegt sé til dæmis annað en Síminn hf., Vodafone ehf. og Hive ehf. hafi lent í því að tæknibúnaður þeirra og vefsíður hafi verið notaður við skráarskipti sem brotið hafi höfundarétt. Í hvert skipti sem Istorrent ehf. barst lögleg tilkynning frá rétthafa um að einhver notandi www.torrent.is væri að dreifa því með tilstuðlan vefsíðunnar án leyfis rétthafans hafi verið brugðist við eins skjótt og mögulegt var og slíkt efni fjarlægt af vefsíðunni. Reglur vefsíðurnar séu skýrar og brot á þeim reglum ekki liðin. Að mati stefndu sé ekki hægt að gera ríkari kröfur á Istorrent ehf. og aðra þjónustuveitendur Internetsins til þess að koma í veg fyrir hugsanleg brot notendanna á höfundarétti. Fullyrðingu stefnanda um að hann hafi ekki haft aðgang að vefsvæði stefnda þegar lögbannskrafan var sett fram er mótmælt. Á þeim tíma hafi ekkert verið í reglum eða skilmálum Istorrent ehf. sem takmarkað hafi rétt stefnanda til þess að nýta sér þá þjónustu til samskipta og skráarskipta við jafningja sem finna má á vefsvæðinu www.torrent.is. Tilvitnanir í eldri reglur hafi hér enga þýðingu. Við aðalmeðferð fyrra staðfestingarmálsins hafi ennfremur verið upplýst að framlögðum gögnum um meint höfundaréttarbrot hafi verið safnað saman af forsvarsmanni Smáís, eins lögbannsbeiðenda. Ásakanir um dreifingu klámefnis til ungmenna séu vart svaraverðar enda engum gögnum studdar. Telji stefnandi sig búa yfir upplýsingum um hegningarlagabrot beri honum að tilkynna það til lögreglu. Slíkar ásakanir hafi áður verið rannsakaðar af lögreglu, sem ekki hafi talið ástæðu til þess að aðhafast frekar, enda hvorugur stefndu ábyrgur fyrir hugsanlegum lögbrotum þriðja aðila. Auk þess sé allt efni sem hugsanlega gæti sært blygðunarkennd yngri notenda aðeins aðgengilegt notendum 18 ára eða eldri. Verði því að telja að hér sé um frekari rangfærslur að ræða af hálfu stefnanda og tilraun til þess að meiða mannorð stefndu. Þessu næst er í greinargerðinni fjallað um tæknilega hlið BitTorrent samskiptastaðalsins. Þykir rétt að taka þá umfjöllun hér upp í heild sinni. Í greinargerðinni segir svo um þetta: „Um BitTorrent: BitTorrent er samskiptastaðall sem nýtir jafningjanet til að flytja mikið gagnamagn án þess að upphafsmanneskjan þurfi að taka á sig allan þungann við að dreifa því. Um leið og einhver er kominn með ákveðinn bút af efni er hann um leið að bjóðast til þess að hjálpa til við að dreifa honum. Álagið dreifist eftir því sem fleiri eru komnir með bútinn. Þeir sem eru komnir með alla bútana kallast deilendur en hinir sækjendur. Allir aðilar sem taka þátt í ferlinu kallast jafningjar. Öll samskiptin eru í höndum ákveðinna forrita sem bjóða upp á stuðning við BitTorrent staðalinn. Deiliskrá inniheldur upplýsingar um gagnabeininn sjálfan og auk þess upplýsingar um efni tiltekinna skráa („metadata“), sem innihalda efnið sjálft. Deiliskráin er útbúin af þeim aðila sem ætlar að dreifa efninu (upphafsaðili eða “A”) en deiliskráin sjálf inniheldur ekki efnið sjálft heldur aðeins upplýsingar um það. Upphafsaðilinn setur einnig inn tilkynningaslóð en hún beinist að þeim stað á Internetinu þar sem gagnabeinarnir eru staðsettir. Upphafsaðili kemur deiliskrá á framfæri, t.d. með því að setja hana á Internetið eða koma henni á einhvern annan hátt í hendur annarra. Hver sem kemst síðan yfir deiliskránna notar tilkynningarslóðina sem fylgir henni til að hafa samband við gagnabeinana til þess að sækja efnið sjálft. Til að samskipti milli jafningja geta farið fram þurfa þeir að vita af hver öðrum en þar koma gagnabeinar inn í myndina. Gagnabeinirinn heldur um upplýsingarnar sem jafningjar þurfa á að halda til að geta haft samband við hvern annan. Þegar einhver (“B”) hefur áhuga á að sækja ákveðið efni og rekst á deiliskrána, þá sækir B hana og notar hana til að hafa samband við gagnabeininn. Gagnabeinirinn lætur B vita að A er einnig jafningi og hversu mikið af efninu hann hefur ásamt því að afhenda nauðsynlegar upplýsingar til að B geti haft samband við hann á eigin vegum til að ná í efnið. Gagnabeinirinn, t.d. vefsíðan www.torrent.is sem rekin er af stefnda Istorrent ehf., hefur því eingöngu hlutverk upplýsingaveitu og þarf því ekki að geyma bútana sjálfa né vita hvert innihald þeirra er. Allir jafningjar láta gagnabeininn vita reglulega að þeir séu enn þá virkir og hversu mikið efni þeir hafa. Sum forrit sem bjóða upp á BitTorrent stuðning geta einnig gegnt hlutverki gagnabeina. A hefur heilt eintak af efni sem spannar 2000 búta og hefur haft samband við gagnabeininn þar sem hann skráir sig sem jafningja. B hefur áhuga á að ná í efnið og nær í deiliskrána. Þegar B skráir sig sem jafningja fær hann upplýsingar um að A sé [jafningi] og hafi allt efnið. B tekur sig til og ákveður að ná fyrst í búta nr. 1, 302, 1423 og 1872. Nú bætist aðili C inn í hópinn eftir að hafa fengið upplýsingar um A og B frá gagnabeininum og spyr B hvaða búta hann hefur. C þarf ekki að spyrja A í þessu tilviki frekar en hann vill þar sem gagnabeinirinn tilkynnti að A hefði alla bútana. Nú hefur C um tvo staði að velja þegar hann óskar eftir bútunum sem B hefur en eingöngu einn fyrir aðra búta. Þá getur C sótt frá bæði A og B á sama tíma og fær því betri hraða ásamt því að A þarf ekki að sjá um að dreifa því sem C nær frá öðrum aðilum. Eftir því sem að fleiri bætast við jafningjalistann því meiri bandvídd er í boði til dreifa bútum.“ BitTorrent staðallinn sé alls ekki ólögmætur. Rétt lýsing á honum leiði í ljós að stefndi Istorrent ehf. og vefsíða fyrirtækisins er ekki beinn aðili að dreifingu efnis á Internetinu og að samskipti þeirra sem komast í samband í gegnum vefsvæði Istorrents ehf. eru á þeirra eigin ábyrgð. Istorrent ehf. geti ekki borið ábyrgð á hegðun notenda sem hafa samskipti í gegnum vefsvæði fyrirtækisins frekar en símafyrirtæki getur borið ábyrgð á því sem notendur þess ræða í samtölum sín á milli. Í málinu færa stefndu fram eftirfarandi málsástæður fyrir sýknukröfu sinni: Í fyrsta lagi er á því byggt að valdi aðildarleysi stefnanda og annarra gerðarbeiðenda ekki frávísun málsins þá leiði það til sýknu samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ljóst sé að upprunalegir gerðarbeiðendur, Samtök myndréttarhafa á Íslandi (SMÁÍS), Framleiðendafélagið SÍK og Félag hljómplötuframleiðenda, gátu ekki átt aðild að lögbannsgerðinni. Sama eigi við um stefnanda sýni hann ekki fram á að hann hafi fullnægjandi umboð. Er um þetta vísað dóma Hæstaréttar frá 13. nóvember 2007 í máli nr. 575/2007 og frá 11. apríl 2008 í máli nr. 146/2008. Breyting á aðild geti ekki veitt lögbannsgerð afturvirkt lögmæti hafi aðild verið ófullnægjandi við gerðina sjálfa. Sýslumanni hafi því þegar af þessari ástæðu borið að hafna kröfu gerðarbeiðenda um lögbann og af sömu ástæðu beri dómstólum að hafna kröfu um staðfestingu þess og sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Að auki sé varðandi þetta til þess að líta að í málinu sé stefnandi að gera viðurkenningakröfur sem varði myndefni en ekkert liggi fyrir um stefnandi eða félagsmenn hans eigi rétt til. Hljóti stefndu því að verða sýknaðir að þessum hluta dómkrafna stefnanda. Stefndi Svavar byggir ennfremur sérstaklega á aðildarskorti að því er hann varðar og vísar í því sambandi til 2. mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Að sögn stefnanda og gerðarbeiðenda stafi aðild hans af því að vefslóðin www.torrent.is sé skráð á nafn hans hjá ISNIC, það er Internet á Íslandi ehf. Er þeirri fullyrðingu gerðarbeiðenda mótmælt og vísast því til stuðnings til dómskjals þar sem fram komi að umrædd vefslóð sé skráð á stefnda Istorrent ehf. Stefndu byggja sýknukröfu sína í annan stað á því að hin meintu réttarbrot séu ósönnuð með öllu og ósannað sé að starfsemi umræddrar vefsíðu hafi brotið á lögvörðum hagsmunum gerðarbeiðenda eða stefnanda. Í stefnu ásaki stefnandi stefndu um að hafa staðið fyrir stórfelldum brotum gegn höfundarétti, ýmist sjálfir eða með hlutdeild. Stefndu mótmæla því sem röngu að þeir hafi stundað nokkra athöfn sem brjóti í bága við íslensk lög eða rétt gerðarbeiðenda eða stefnanda. Rekstur vefsvæðisins www.torrent.is feli ekki í sér ólögmætt athæfi. Hvorugur stefndu hafa dreift höfundarvörðu efni með einum eða öðrum hætti án leyfis rétthafa og óljóst sé hvað stefnandi eigi við með því að varpa fram slíkri ásökun, en hún styðjist ekki við gögn. Hafna stefndu því sérstaklega að útprentanir sem fram hafa verið lagðar í málinu og sem stefnandi segir komna af vefsvæði www.torrent.is hafi sönnunargildi í málinu. Benda stefndu á að þessi gögn hafi ekki verið prentuð beint af vefsvæðinu heldur átta dögum eftir að meint brot eiga að hafa átt sér stað. Hið eina sem tengi þessi prentverk við stefndu sé auglýsing í einu horni skjalanna. Við aðalmeðferð fyrra staðfestingarmálsins 11. mars 2008 hafi komið fram í vitnisburði fyrirsvarsmanns gerðarbeiðandans Smáís að hann hafi safnað saman öllum þessum gögnum sjálfur og geymt þau. Dragi þessi háttur stórlega úr trúverðugleika gagnanna. Sé um rétt eftirrit gagna að ræða séu þau einungis upplýsandi um háttsemi notandans „kraft150“, sem samkvæmt framansögðu var fyrirsvarsmaður Smáís, en svo virðist sem hann hafi stundað bæði upp- og niðurhal á efni. Stefndu hafi ekki aðgang að gögnum um hvers konar efni notandi „kraft150“ hafi dreift, en gögnin sanni hins vegar alls ekki að stefndu hafi haft vitneskju um það sem viðkomandi notandi aðhafðist eða veitt honum til þess aðstoð eða hvatningu. Ekkert þeirra gagna sem fylgdu lögbannskröfu stefnanda til sýslumanns í Hafnarfirði 19. nóvember 2007 bendli stefndu við þau brot gegn höfundarétti sem þar eru tíunduð. Fyrir liggi gögn sem benda til að þessi brot hafi verið framin á vefsvæðinu www.torrent.is en engin hlutlæg sakarregla sé til sem geri stefndu ábyrga fyrir aðgerðum óþekktra og ónafngreindra þriðju aðila, það er einhverra meðal þeirra rúmlega 26.500 notenda sem gengist hafi undir það að hlýða reglum vefsvæðisins án þess að standa við það. Þá liggi ekkert fyrir sem bendi til þess að stefndu hafi hvatt þessa ónafngreindu notendur til að brjóta gegn höfundarétti með þeim hætti sem staðhæft er. Því er og mótmælt að rekstur vefsíðunnar www.torrent.is teljist í sjálfu sér birting eða dreifing á efni. Eins og fram komi í tæknilegum lýsingum beggja aðila á BitTorrent staðlinum sé sá sem starfrækir vefsíðuna hvorki að stunda upp- né niðurhal. Upp- eða niðurhal fari fram milli notenda síðunnar og það efni sem um ræðir sé aldrei hýst á síðunni eða aðgengilegt beint frá henni. Og jafnvel þótt notendur vefsvæðisins www.torrent.is hlaði niður efni og dreifi því megi ekki leggja það að jöfnu við það að stefndu geri það. Af þessum sökum sé því hafnað að beita megi öfugri sönnunarbyrði samkvæmt 8. gr. laga nr. 73/1972 um höfundarétt. Eigi það ákvæði aðeins við um aðila sem dreifa eða flytja verk í umtalsverðu magni en ekki liggi fyrir að stefndu hafi flutt eða dreift einu einasta höfundaréttarvörðu verki án leyfis viðkomandi rétthafa. Rekstur vefsíðunnar www.torrent.is brjóti þannig ekki í bága við lög. Hvað varðar ásakanir stefnanda um hlutdeild í dreifingu höfundaréttarvarins efnis benda stefndu á að höfundalögin hafi engin hlutdeildarákvæði að geyma. Þá hafna stefndu því að 22. gr. almennra hegningarlaga 19/1940 verði beitt um höfundarréttarbrot með lögjöfnun. Í öllu falli geti ekki verið um hlutdeild að ræða nema ásetningur til liðsinnis eða hvatningar hafi verið til staðar. Stefndu hafna því að hafa veitt liðsinni eða hvatningu til höfundaréttarbrota og benda á að í reglum og skilmálum vefsins sé slíkt athæfi fordæmt og tiltekið að það geti haft í för með sér refsiábyrgð. Það sé rétt að stefndu hafi bæði innan umrædds vefsvæðis og í fjölmiðlum hvatt til frjálsra skráarskipta, en slík skráarskipti séu ekki ólögleg í sjálfu sér og með hvatningu til skráarskipta sé einungis átt við dreifingu á efni sem dreifandi hefur lagalegan rétt til þess að dreifa. Notendur www.torrent.is hafi verið yfir 26.500 þegar stefnandi krafðist lögbanns, en stjórnendur vefsins séu fáeinir sjálfboðaliðar sem gefið hafi vinnu sína að mestu leyti. Istorrent ehf. hafi í starfsemi sinni haft skýrar reglur sem bönnuðu brot gegn höfundarétti og þeim reglum hafi verið framfylgt eftir fremsta megni. Krafa stefnanda sé hins vegar sú að stefndu annist það verk af sjálfsdáðum að rannsaki allt efni sem notendur dreifa í gegnum vefsvæði þeirra. Þessi krafa sé ekki einungis óframkvæmanleg, hún sé einnig óverjandi frá sjónarmiði friðhelgi einkalífsins. Löggæsla og rannsóknir á lögbrotum séu réttilega í höndum lögreglu og ekki sé hægt að gera þá kröfu til einkaaðila að þeir sinni slíkum skyldum en séu að öðrum kosti samsekir glæpamönnum. Telja stefndu óréttmætt að saka þá um hlutdeild vegna þess að tæknilegur búnaður Istorrent ehf. gerði þriðja aðila mögulegt að brjóta gegn höfundarétti. Gera verði sambærilegar kröfur á öll fyrirtæki sem veita einhverskonar aðgang að Internetinu eða þjónustu í samskiptum sem þar fara fram. Sambærileg röksemdafærsla væri að saka Símann hf. eða annað þjónustufyrirtæki á sviði gagnamiðlunar um hlutdeild í öllum lögbrotum sem fara fram yfir fjarskiptanet þeirra. Sé fallist á rök stefnanda megi loka fyrir alla Internet- og símaþjónustu í landinu. Með sömu rökum megi loka fyrir fjarskipti almennt og sé útvarp og sjónvarp þá meðtalið. Einnig væri hægt að saka bókasöfn um að lána út eintök sem gætu verið ólöglega fjölfölduð af þeim sem taka þau að láni. Stefndu tiltaka sérstaklega sem rök fyrir sýknukröfu sinni að höfundaréttur sé takmarkaður með margvíslegum hætti, sbr. 2. kafli höfundalaga. Aldrei sé hægt að útiloka að þær takmarkanir eigi við um það efni sem notendur umræddrar vefsíðu deildu sín á milli. Svo dæmi sé tekið sé leyfilegt samkvæmt 14. gr. höfundalaga að vitna til höfundaréttarvarins verks í tengslum við almenna kynningu þess. Telja stefndu að starfsemi www.torrent.is hafi í öllu falli verið leyfileg með hliðsjón af þessu ákvæði, sem heimili tilvitnun í höfundaréttarvarin verk í tengslum við almenna kynningu þeirra eða í öðrum viðurkenndum tilgangi. Þá vísa stefndu til stuðnings sýknukröfu sinni til laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Svo virðist sem stefnandi byggi mál sitt á því að hver sá sem veitir rafræna þjónustu sem sé misnotuð beri á því fulla ábyrgð, óháð því hvort reglur séu fyrir hendi sem banni slíka notkun og hvort þeim reglum sé framfylgt. Þessari skoðun sé alfarið hafnað enda sé ábyrgð þjónustuveitenda takmörkuð með tilvitnuðum lögum. Í 1. mgr. 1. gr. þeirra komi fram að lögin gildi um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu. Í 2. mgr. segi hins vegar að lögin gildi ekki um rafræna þjónustu sem snertir skattamálefni, vernd persónuupplýsinga, ólögmætt samráð eða samstilltar aðgerðir fyrirtækja, hagsmunagæslu lögmanna fyrir dómstólum, fjárhættustarfsemi sem felst í því að leggja fram fé í áhættuleikjum og starfsemi lögbókenda að því marki sem í henni felst beiting opinbers valds. Fullyrt sé í stefnu að starfsemi www.torrent.is sé í „eðli“ sínu ólögmæt og þess vegna geti lögin ekki gilt um starfsemina. Ekki er að sjá hvers vegna lögin geti ekki gilt um starfsemi www.torrent.is en starfsemi síðunnar, sem felist í einhvers konar miðlun upplýsinga, sé ekki tilgreind í 2. mgr. 1. gr. tilvitnaðra laga þar sem talin er upp starfsemi sem lögin taka ekki til. Lög um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu feli í sér innleiðingu á tilskipun 2000/31/EB um rafræn viðskipti. Markmið ábyrgðarleysisreglna tilskipunarinnar sé að tryggja að ekki verði lögð óeðlileg ábyrgð á milliliði sem sjá einungis um tæknilega miðlun eða hýsingu gagna og sé þá einkum átt við fjarskiptafyrirtæki og aðila sem hýsa vefsíður. Skilyrði fyrir ábyrgðarleysi samkvæmt tilskipuninni sé að viðkomandi milliliður hafi hvorki vitneskju né stjórn á ólöglegu efni sem fer í gegnum netið á grundvelli þjónustu hans, sbr. formálsgrein nr. 42. Jafnframt sé það forsenda ábyrgðarleysisreglnanna að þjónustuveitandi eigi ekki samstarf við þá sem þiggja þjónustuna af honum um ólöglegt athæfi, sbr. formálsgrein nr. 44 í tilskipuninni. Spurningin lúti af þeim sökum að því hvort fyrirsvarsmaður stefnda, Istorrent, hafi haft yfirsýn og stjórn á því sem var dreift, en ábyrgðarleysisreglur tilskipunar 2000/31/EB hafi ekki átt að taka til slíkra milligönguaðila eða umsjónarmanna. Að þessu sögðu sé lögð á það áhersla að fyrirsvarsmaður stefnda hafi ekki getað stjórnað því efni sem fór í gegnum vefsíðuna. Í V. kafla laganna sé síðan fjallað um takmörkun ábyrgðar milligönguaðila. Ákvæði 12. gr. mæli fyrir um takmörkun ábyrgðar þeirra sem gera umrædda miðlun mögulega, að nánari skilyrðum fullnægðum. Ákvæði 12. gr. laganna um takmörkun ábyrgðar vegna miðlunar beri að túlka með hliðsjón af eðli opins kerfis eins og netsins. Skilyrði 12. gr. sé þau að þjónustuveitandi eigi ekki frumkvæði að miðlun, velji ekki viðtakanda þeirra gagna sem er miðlað og velji hvorki né breyti þeim gögnum sem er miðlað. Hins vegar eigi ákvæði um takmörkun ábyrgðar ekki við um þá þjónustuveitendur sem af ásettu ráði eiga samstarf um ólögmætt athæfi við þjónustuþega þar sem slíkt gengur lengra en hrein miðlun eða skyndivistun gagna. Með hliðsjón af þessu beri fyrst að leggja áherslu á að vefsíðan www.torrent.is hafi verið opin öllum, það er hver sem er gat fengið aðgang og sótt það efni sem notendur síðunnar buðu upp á. Stefndu hafi ekki átt samstarf við notendur um ólögmæta dreifingu, enda hefðu notendurnir sjálfir átt frumkvæði að miðlun alls efnis. Stefndu hafi ekki getað valið viðtakendur né það efni sem var dreift fyrir milligöngu síðunnar eða breytt því á nokkurn hátt. Stefndi Istorrent ehf. hafi einungis séð um að koma á samskiptum. Taka megi sem dæmi símafyrirtæki sem tengir saman tvo aðila. Þó svo að aðilarnir geti ekki komist í samband hvor við annan án milligöngu símafyrirtækisins eigi það ekki frumkvæði að samskiptum þeirra. Í 13. gr. laganna sé síðan kveðið á um takmörkun ábyrgðar vegna skyndivistunar og í 14. gr. sé sérstaklega fjallað um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar. Í 1. mgr. 14. gr. sé mælt fyrir um að þjónustuveitandi sem hýsir gögn sem látin eru í té af þjónustuþega beri ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim eftir að hann hefur fengið vitneskju um að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim. Sama gildi ef þjónustuveitandi fær tilkynningu um meint brot gegn ákvæðum höfundalaga. Í 2. mgr. 14. gr. sé síðan mælt fyrir um það að ákvæði 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar gildi ekki þegar þjónustuþegi kemur fram í umboði eða undir stjórn þjónustuveitanda. Þó svo að stefndi hafi aldrei hýst efni hafi það gerst að notendur settu höfundarréttarvarið efni í heimildarleysi inn í efnislýsingu þess á vefsíðunni. Í hvert sinn sem slíkt gerðist og tilkynning barst stefnda Istorrent samkvæmt 15. gr. laganna hafi efnið verið fjarlægt af vefnum og aðgangur notenda þannig hindraður. Stefndu byggja sýknukröfu sína ennfremur á því að óljóst sé hvort að íslensku höfundalögin verndi rétt þeirra höfunda sem stefnandi segir að meint réttarbrot beinist gegn. Það sé alls ekki sjálfgefið að allir erlendir höfundar séu verndaðir af íslensku höfundalögunum. Þau lög eigi aðeins við um verk eftir íslenska höfunda og höfunda sem búsettir eru í landi innan EES-efnahagssvæðisins, sbr. 1. mgr. 60. gr. laganna. Einnig verndi þau verk höfunda frá þeim löndum þar sem gagnkvæmni er tryggð, sbr. 2. mgr. 60 gr. þeirra. Heimildin til útvíkkunar á gildissviði höfundalaga í 61. gr. a. þeirra sé of rúm og telja stefndu að hún feli í sér óheimilt framsal löggjafavalds. Bent sé á að heimildin gerir almenningi erfitt og jafnvel ómögulegt að henda reiður á gildissvið laganna. Auk þess er bent á að Bandaríkin hafa ekki staðfest gagnkvæma alþjóðasamninga um höfundarétti við Ísland eða sáttmálana kennda við Bern og Genf. Því virðist gagnkvæmnisskilyrðið ekki uppfyllt gagnvart Bandaríkjunum. Sýknukrafa stefndu að því er tekur til lögbanns- og skaðabótakröfu stefnanda byggist einnig á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni eða muni verða fyrir tjóni vegna starfsemi umræddrar vefsíðu. Því sé reyndar ekki haldið fram að stefnandi hafi sjálfur orðið fyrir tjóni heldur félagsmenn samtakanna. Óútskýrt sé hvernig stefnandi hafi eignast skaðabótakröfur félagsmanna sinna sem ætti að leiða til sýknu vegna aðildarskorts. Í lögbannsbeiðni sé því haldið fram að tjón gerðarbeiðenda nemi samanlögðu verðmæti þeirra skráa sem aðgengilegar voru á www.torrent.is eða 225.453.810 krónur. Þetta sé marklaust með öllu enda engum rökum stutt og byggi augljóslega á röngum forsendum. Skjalið eigi augljóslega ekki við um hagsmuni félagsmanna stefnanda nema að litlu leyti. Samkvæmt skjalaskrá sé krafa þessi útfærð á sérstöku fylgiskjali með lögbannskröfunni, en ekkert slíkt skjal hafi þó fylgt með kröfu gerðarbeiðanda eða legið fyrir við lögbannsgerðina, svo sem staðfest sé með fyrirliggjandi yfirlýsingu sýslumanns. Raunverulegt eða yfirvofandi tjón sé skilyrði lögbanns samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Sé engin sönnun um slíkt lögð fram með lögbannsbeiðni beri að hafna henni. Umrætt vefsvæði hafði verið starfrækt í um það bil tvö og hálft ár þegar lögbanns var krafist og hefðu gerðarbeiðendur haft um það fulla vitneskju. Það bendi til þess að veruleg réttarspjöll hafi ekki vofað yfir stefnanda eða gerðarbeiðendum hefðu þeir kosið leita dóms um kröfu sína. Ennfremur sé dregin í efa aðferðin við að reikna út meint tjón stefnanda og annarra gerðarbeiðenda. Gögn um hagnað stefnanda eða rétthafa fyrir og eftir tilkomu www.torrent.is séu ekki meðal þeirra gagna sem stefnandi kaus að leggja fram og kunni að vera að það sé vegna þess að þær tölur bendi alls ekki til þess að tjón sé fyrir hendi eða yfirvofandi. Að mati stefndu er sala kvikmynda og tónlistar á Íslandi ekki minni eftir tilkomu www.torrent.is. Tengsl milli skráardreifinga á Internetinu, jafnvel ólögmætum dreifingum á höfundaréttarvörðu efni, og tekjutaps rétthafa þeirra séu einfaldlega ekki á þann veg sem stefnandi heldur fram. Hagfræðingar hafi sett fram kenningar um að eftirspurn eftir niðurhlöðnu efni dragi að mjög litlu eða engu leyti úr eftirspurn eftir aðgangsmiðum að kvikmyndum, eintökum af geisladiskum eða öðrum þeim vörum sem rétthafar selja. Í sumum tilvikum sé jafnvel talið að útbreiðsla efnis með skráarskiptum þjóni þeim tilgangi að auka eftirspurn eftir vöru rétthafa á sama hátt og auglýsingar eða góð umræða. Þeirri fullyrðing stefnanda að í hvert skipti sem einhver hlaði niður eintaki af höfundaréttarvörðu efni tapi rétthafi tekjum af því er því mótmælt sem órökstuddri og rangri. Hið raunverulega orsakasamband sé bæði flóknara og margbrotnara og alls óvíst að það sé viðkomandi rétthafa í óhag. Því verði fullyrðing um annað, algerlega án rökstuðnings eða sannana, ekki notuð sem grundvöllur skaðabótakröfu eða lögbanns. Kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu verði auk þess hafna vegna þess að meint tjón sé ekki tengt við athæfi stefndu. Stefnandi leggi fram gögn sem eigi að sýna að þriðju aðilar (notendur vefsvæðisins) noti umrætt vefsvæði til þess að brjóta gegn höfundarétti félagsmanna stefnanda. Hvergi komi hins vegar fram hvernig þær athafnir þriðju aðila baka stefnda skaðabótaábyrgð. Virðist sem stefnandi byggi ábyrgð stefndu á einhverskonar hlutlægri sakarreglu án þess að færa rök fyrir henni. Ákvæði 8. gr. höfundalaga eigi engan veginn við í þessu máli eins og áður sagði. Þá byggja stefndu á því að skilyrði lögbanns hafi að öðru leyti ekki verið fyrir hendi. Stefnandi hafi haft öll tækifæri til að leita réttar síns á þann hátt sem ylli minni röskun á starfsemi stefnda Istorrent ehf. Honum hafi staðið opinn sá möguleiki að krefjast skaðabóta fyrir dómi eða einfaldlega að vinna að því með stefnda Istorrent ehf. að koma í veg fyrir meint brot gegn höfundarétti. Ekkert sé komið fram um það hvers vegna það hafi ekki talist nægileg trygging á réttindum rétthafa að tilkynna um þau til Istorrent ehf. og láta fjarlægja höfundaréttarvarið efni. Stefndu hefðu samþykkt kröfu gerðarbeiðenda, þar á meðal stefnanda, að þessu leyti við lögbannsgerðina, það er að reynt yrði að koma í veg fyrir að notendur www.torrent.is fengju aðgang að og deildu sín á milli höfundaréttarvörðu efni án leyfis rétthafa. Fyrir liggi að það hafi áður nægt til þess að rétthafar nytu verndar fyrir ólögmætri dreifingu. Leiði þetta eitt og sér til þess að skilyrði 24. gr. laga um kyrrsetningu og lögbann fyrir kröfu um staðfestingu á þeirri lögbannsgerð sem málið tekur til séu ekki uppfyllt, sbr. 1. töluliður 3. mgr. 24. gr. laganna. Stefndu benda ennfremur á ákvæði 2. töluliðar 3. mgr. sömu greinar og þann mikla mun sem hér sé á hagsmunum málsaðila. Stefnandi hafi haft marga aðra valkosti til þess að vernda þau réttindi sem um ræðir og ekkert liggi fyrir sem bendi til þess að hann hefði orðið fyrir verulegum réttarspjöllum ef hann hefði nýtt sér aðrar leiðir. Með lögbanni sé hins vegar öll starfsemi stefnda Istorrent ehf. hindruð og fyrirtækinu gert illmögulegt að standa straum af kostnaði við viðhald tækjabúnaðar. Með lögbanni sé augljóslega vegið að tilvistarrétti stefnda Istorrent ehf. og verði að telja að hagsmunir félagsins vegi þyngra en hagsmunir stefnanda að teknu tilliti til þessa. Lögbannskrafan sé einnig of víðtæk, en nægilegt hefði verið til að stöðva hið meinta ólögmæta athæfi að lögbann næði yfir gagnabeininn sjálfan. Ónauðsynlegt sé að krefjast þess að lögbann sé sett á alla starfsemi vefsvæðisins þar sem ekkert liggi fyrir um að þeir hlutar starfseminnar séu til þess fallnir að valda gerðarbeiðendum réttarspjöllum. Stefndu halda því loks fram að við framkvæmd lögbanns hafi verið brotið gegn rétti þeirra. Þannig hafi stefndu ekki verið gefinn nægilegur tími til þess að kynna sér framlögð gögn og þannig gert óhægt um vik að taka til varna gegn kröfu stefnanda og annarra gerðarbeiðenda um lögbann. Lögbannsbeiðnin hafi verið tekin fyrir fyrirvaralaust og stefndu einungis verið gefinn klukkustundar frestur til að kynna sér þau fjölmörgu gögn sem gerðarbeiðendur lögðu fram. Með þessu hafi andmælaréttur stefndu verið skertur og beri dómstólum þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu stefnanda staðfestingu á lögbannsgerðinni. Rök þau sem færð hafi verið fram fyrir flýtinum standist ekki nokkra skoðun. Krafa stefndu um skaðabætur úr hendi stefnanda er á því byggð að lögbann á starfsemi stefnda Istorrent ehf. hafi skiljanlega valdið miklum kostnaði og tekjutapi. Öll starfsemi félagsins liggi niðri og þar sem frjáls framlög, vefverslun og auglýsingasala séu helstu tekjulindir félagsins sé það sérstaklega viðkvæmt fyrir slæmri umfjöllun í fjölmiðlum. Erfitt sé að meta tjón ef lögbannið veldur því að traust gagnvart fyrirtækinu tapast og hætta sé á að langt lögbann geti valdið varanlegu tjóni á rekstrarmöguleikum vefsvæðisins. Internetið sé vaxandi atvinnuvegur í þjóðfélaginu og jafnvel vefsíður sem upphaflega er stofnaðar í öðrum tilgangi geti haft miklar tekjur af auglýsingasölu. Enda þótt Istorrent ehf. hafi ekki verið stofnað í hagnaðartilgangi hafa vinsældir vefsíðunnar www.torrent.is verið slíkar að nýlega hafi þótt ástæða til þess að hefja sölu á auglýsingum. Þar sem notendur að vefsvæðinu séu yfir 26.500 og umferð um það nái að sögn talsmanns eins gerðarbeiðanda í sumum tilvikum allt að 75% af innanlandsumferð vefsins á Íslandi megi ætla að auglýsingar þar séu bæði vinsælar og tekjur af þeim miklar. Skaðabótakrafa stefndu sé því ekki einungis grundvölluð á þeim beina kostnaði sem þeir hafa orðið fyrir heldur einnig þeim tekjum sem þeir verða af og kunna að verða af í framtíðinni. Langtímaáhrif þess að keppinautar geti náð forskoti séu illmælanleg og ljóst megi vera að fjölmiðlaumfjöllun stefnanda hafi einnig verið til þess fallin að skaða lánstraust og viðskiptavild stefnda Istorrent ehf. Einnig sé um að ræða mikinn miska fyrir aðstandendur félagsins sem ásakaðir séu um glæpi án þess að fótur sé fyrir slíkum fullyrðingum. Fjölmiðlaumfjöllun hafi sérstaklega orðið til þess að skaða mannorð stefnda Svavars og atvinnumöguleika hans í framtíðinni. Þá hafi hann orðið fyrir launamissi. IV. 1. Svo sem fram er komið er mál þetta höfðað til staðfestingar á lögbanni, sem stefnandi fékk 19. nóvember 2007 lagt við því að stefndu „starfræki vefsíðuna www.torrent.is sem gerir notendum hennar kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis höfundarréttarvörðu hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að“. Jafnframt og í samræmi við 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. er krafist dóms um þau réttindi sem stefnandi leitaði fyrir sitt leyti verndar á til bráðabirgða með lögbanni. Loks er gerð krafa um viðurkenningu á bótaskyldu. Stefnandi og þrenn önnur félagasamtök, Samtök myndrétthafa á Íslandi, FramleiðendafélagiðSÍK og Félag hljómplötuframleiðenda, stóðu að beiðni um framangreint lögbann. Máli sem þessi fjögur samtök höfðuðu til staðfestingar á lögbanninu og til viðurkenningar á þeim réttindum sem lögbannið tók til var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 27. mars 2008. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, sem með dómi sínum 8. maí 2008 vísaði kröfum stefnanda frá héraðsdómi. Kröfum annarra stefnenda var á hinn bóginn vísað frá Hæstarétti. Stefnandi höfðaði í kjölfar þessa það mál sem hér er til úrlausnar. Stendur hann þannig einn að kröfu um staðfestingu á lögbanni og leitar einn dóms um réttindi sem því var til bráðabirgða ætlað að vernda. Kröfugerð hans í málinu er þó einskorðuð við hagsmuni umbjóðenda hans, svo sem rakið hefur verið. Þannig tekur hún í þeim búningi einvörðungu til hljóð- og myndefnis sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að. Þessa hagsmuni eiga umbjóðendur stefnanda ekki óskipt með öðrum. Að þessu virtu verður ekki fallist á það með stefndu að ákvæði 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standi því í vegi að stefnandi geti einn leitað dóms um þá hagsmuni sem kröfugerð hans felur í sér og sem telja verður að sé með nægilega skýrum hætti bundin við hann einan og umbjóðendur hans. Að framangreindu sögðu reynir í málinu á það álitaefni hvort og þá með hvaða hætti íslensk lög mæli fyrir um ábyrgð milligönguaðila þegar höfundaréttarvörðu efni er dreift með rafrænum hætti á alnetinu án þess að fyrir liggi samþykki rétthafa. Í grundvallaratriðum er málatilbúnaður málsaðila byggður á mismunandi afstöðu til þess hvort og þá hvernig ákvæði höfundalaga nr. 73/1972, og eftir atvikum óskráðar reglur skaðabótaréttar, leysa úr því álitaefni. Þá er vísað af hálfu stefnanda til hlutdeildarákvæðis 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því haldið fram að það eigi hér við beint eða fyrir lögjöfnun. 2. Ágreiningur málsaðila snýr svo sem fram er komið að starfrækslu vefsvæðisins torrent.is sem byggir á svonefndri BitTorrent tækni og flokkast undir svokallað jafningjanet. Ekki verður séð að um ágreining, sem máli skiptir, sé að ræða milli stefnanda og stefndu um hvernig BitTorrent tæknin virkar, né hvernig virkni vefsvæðisins torrent.is var háttað. Rétt þykir þó að fara hér um þetta nokkrum orðum. BitTorrent tæknin er vel þekkt aðferð til skráarskipta og hefur verið nýtt í fjölmörg ár, enda tæknilega mikil framför frá hefðbundnum skráarskiptum þar sem margir reyna að niðurhala skrám frá sama netþjóninum á sama tíma. BitTorrent tæknin virkar þannig að setja þarf upp svokallaðan leiðarþjón (stundum nefndur gagnabeinir) sem er forsenda allra samskipta í jafningjanetinu. Þar geta netnotendur, í gegnum vefsíðu, nálgast og hlaðið upp svokölluðum leiðarvísi (torrent skrá), stundum kallað tilvísunarskrá eða deiliskrá. Leiðarvísirinn er tilvísun í hvernig nálgast má ákveðna gagnaskrá sem staðsett er hjá öðrum notendum. Með aðstoð BitTorrent tækninnar geta notendur þannig hlaðið niður skrám sem geymdar eru hjá öðrum notendum með aðstoð leiðarþjónsins. BitTorrent leiðarþjónar eru vefsvæði þar sem umræddir leiðarvísar eru hýstir og leiðbeina notendum um hvaða skrár eru í boði hjá öðrum notendum til niðurhals. Leiðarþjónar eru oftast gagnagrunnstengd vefsvæði þar sem búið er að byggja inn fjölbreytilega virkni eins og utanumhald um notendur og skráningu þeirra, flokkun og birtingu þess efnis sem hægt er að nálgast, auk spjallmöguleika, vefverslunar-möguleika og svo mætti áfram telja. BitTorrent leiðarþjónninn er ólíkur ýmsum öðrum tegundum skráardeilikerfa. Leiðarþjónninn hýsir þannig ekki þær skrár sem verið er að deila heldur eingöngu leiðarvísa (torrent skrá) sem innihalda meðal annars slóð að þeim skrám sem á að deila milli notenda. Leiðarþjónninn er ekki beint notaður við skráarskiptin sjálf heldur sér sérstakt BitTorrent notendaforrit sem notendur sækja á vefnum og er ótengt leiðarþjóninum um það. Fram hefur komið að forritið µtorrent (www.utorrent.com) var mikið notað til slíkra skráarsamskipta meðal notenda torrent.is vefsvæðisins. Leiðarþjónninn er miðpunktur hvers BitTorrent kerfis. Í raun getur þó notandi dreift efni sínu með torrent leiðarvísinum án aðkomu leiðarþjónsins. Til dæmis gæti notandi sent torrent leiðarvísi (sem sóttur hefur verið frá leiðarþjóninum) til annars notanda í tölvupósti eða með MSN og sá hinn sami hlaðið niður umræddri skrá með µtorrent forritinu án þess að nota leiðarþjóninn. Á vefsvæðinu torrent.is voru eingöngu geymdar leiðarlýsingar um fjölbreytilegt efni, svo sem kvikmyndir, sjónvarpsefni, tónlist og tölvuleiki. Efnið sjálft (skrárnar) var hins vegar ekki geymt á vefsvæðinu eða netþjóninum sem því tengdist, heldur hjá notendum torrent.is, sem voru um það bil 26500 talsins þegar lögbannið tók gildi. 3. Samkvæmt 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972 á höfundur að bókmenntaverki eða listaverki eignarrétt að því með þeim takmörkunum sem í lögunum greinir. Í 3. gr. laganna er síðan mælt fyrir um einkarétt höfundar verks til að gera eintök af því og til að birta það í upphaflegri mynd eða breyttri, í þýðingu og öðrum aðlögunum. Hér hefur það og sérstaka þýðingu að með 45. gr. laganna er listflytjendum veittur einkaréttur til eintakagerðar af listflutningi sínum og hvers konar dreifingar hans til almennings og samkvæmt 46. gr. þeirra er eftirgerð og hvers kyns dreifing til almennings á myndritum og hljóðritum, þar á meðal hljómplötum, óheimil án samþykkis framleiðanda uns 50 ár eru liðin frá næstu áramótum eftir að frumupptaka var framkvæmd. Þegar tekin skal afstaða til ábyrgðar samkvæmt höfundalögum þegar höfundaréttarvörðu efni er dreift með rafrænum hætti á alnetinu án þess að fyrir liggi samþykki rétthafa ber fyrst að nefna að telja verður að réttarstaðan sé ljós þegar kemur að ábyrgð þess sem setur höfundaréttarvarið efni á netið þannig að aðrir geti nálgast það þar. Er enginn vafi á því að með slíkri athöfn er brotið gegn framangreindum einkarétti höfundarins og eftir atvikum listflytjanda, sbr. ennfremur 2. gr. höfundalaga og lög nr. 9/2006 um breyting á þeim, og fer um refsi- og bótaábyrgð vegna þess eftir 54. gr. og 56. gr. höfundalaga. Á hinn bóginn hefur því verið haldið fram að það að hlaða niður skrá sem hefur að geyma höfundaréttarvarið efni á eigin tölvu til einkanota teljist heimil eintakagerð samkvæmt 1. mgr. 11. gr. höfundalaga. Sé slík skrá hins vegar gerð aðgengileg öðrum, til dæmis á jafningjaneti, er um skýlaust höfundaréttarbrot að ræða. Þegar kemur að hugsanlegri ábyrgð milligönguaðila er fyrst til þess að líta að þáttur hans í miðlun höfundaréttarvarins efnis verður ekki með beinum hætti felldur undir ákvæði höfundalaga. Þá kann uppbygging þess vefsvæðis sem milligöngumaður starfrækir að hafa þýðingu þegar tekin er afstaða til hugsanlegrar ábyrgðar hans, en í því sambandi kann að skipta máli hvort jafningjanetin byggi á skráardeiliforritum sem geymi þær skrár sem deilt er á netþjónum þess sem starfrækir viðkomandi þjónustu eða ekki. Loks er það svo að því er refsiábyrgð varðar að lögin hafa ekki að geyma hlutdeildarákvæði. 4. Menntamálaráðherra hefur veitt stefnanda lögformlega viðurkenningu samkvæmt 23. gr. höfundalaga nr. 73/1972, sbr. B-deild Stjórnartíðinda nr. 215/1996, þar sem í 1. mgr. 23. gr. laganna er skilyrði að samtök annist gæslu hagsmuna fyrir verulegan hluta íslenskra höfunda. Þá liggur fyrir að stefnandi hefur gert gagnkvæma samninga um hagsmunagæslu við erlend systursamtök í fjölmörgum ríkjum. Stefnandi staðhæfir, svo sem fram er komið, að fram að því að umrætt lögbann var lagt á hafi netnotendur í umtalsverðum mæli og með aðstoð vefsvæðisins torrent.is miðlað sín í milli hljóð- og myndefni, sem hafi haft að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eigi höfundarétt að. Með vísan til framlagðra gagna, einkum þeirra sem fylgdu lögbannsbeiðni stefnanda, er fallist á það með honum að viðhlítandi stoðum hafi verið rennt undir þennan grundvöll málsóknar hans. Telur dómurinn þannig hafið yfir allan vafa að með þessum gögnum hafi nægilega verið sýnt fram á að um skjámyndir af torrent.is vefsvæðinu sé að ræða og að þær endurspegli það efni sem þar var í boði. Þarf ekki umfram þetta að taka afstöðu til umfangs þeirrar miðlunar á efni sem átt hafði sér stað þegar til lögbannsins kom. Kemur því ekki til sérstakrar skoðunar sú málsástæðu stefndu sem snýr að 61. gr. a. höfundalaga. Þá þykja ekki vera efni til annars en að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að um sé að ræða höfundaverk og listflutning sem óheimilt hafi verið að miðla með þeim hætti sem gert var án heimildar frá rétthöfum þess, svo og að slík heimild hafi almennt ekki verið fyrir hendi. Skal ennfremur um þetta vísað til 8. gr. höfundalaga og þá sérstaklega til athugasemda sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 57/1992, en með þeim var þessari grein laganna breytt í það horf sem nú er. Samkvæmt samþykktum Istorrent ehf. 15. ágúst 2007 er tilgangur félagsins að stuðla að og hvetja til frjálsra skráarskipta með notkun BitTorrent staðalsins. Þegar stefnandi fékk fyrir sitt leyti lagt lögbann við starfrækslu vefsíðunnar torrent.is voru í gildi skilmálar sem stefndi Istorrent ehf. hafði sett 3. október 2007 um notkun vefsvæðisins og birt þar. Í 2. gr. þeirra er farið nokkrum orðum um hýsingarstað efnis og vísast varðandi það til þess sem rakið er í kafla 2 hér að framan. Í 8. gr. skilmálanna segir svo meðal annars: „Istorrent ber ekki ábyrgð á því að ganga úr skugga um hvort einstakir notendur hafa dreifingarrétt á því efni sem þeir dreifa, enda hvílir það á hverjum og einum notanda að afla sér slíks réttar.“ Þá er í 5. gr. skilmálanna mælt fyrir um það að öllum notendum sé óheimilt að gefa upplýsingar, sem aflað er í gegnum vefsvæðið, til þriðja aðila, það er annarra en Istorrent og stjórnenda þess. Í skilmálum sem munu hafa gilt fram til 3. október 2007 var aðilum sem tengdust eða störfuðu hjá höfundarréttarsamtökum, þar á meðal stefnanda, með öllu bannaður aðgangur að vefsvæðinu. Í þeim skilmálum var þó með sambærilegum hætti og í hinum nýju skilmálum mælt fyrir um ábyrgð notenda að því er tekur til dreifingar á höfundaréttarvörðu efni. Auk skilmála samkvæmt framansögðu setti Istorrent ehf. sérstakar reglur sem meðal annars tóku til aðgangs notenda vefsvæðisins að deiliskrám. Þær reglur sem um þetta giltu þegar lögbannið var lagt á munu hafa tekið gildi 3. október 2007. Í 3. gr. þeirra sagði svo: „1. Hlutfall hvers notanda skal reiknast með því að deila skráðu deilimagni aðgangsins með niðurhalsmagni þess. 2. Aðgangur að nýjustu deiliskránum skal stjórnast af hlutfalli viðkomandi notanda og þarf hann að bíða í ákveðinn tíma þar til hann getur byrjað að sækja eða taka þátt í dreifingu efnis. Biðin skal miðast við þann tíma frá því að deiliskráin var send inn. 1. Notendur með 0,75 eða hærra í hlutföll skulu ekki vera háðir bið. 2. Notendur frá og með 0,50 og minna en 0,75 í hlutföll skulu hafa 12 klukkustunda bið. 3. Notendur frá og með 0,25 og minna en 0,50 skulu hafa 24 klukkustunda bið. 4. Notendur með minna en 0,25 skulu hafa 36 klukkustunda bið.“ Með þeirri tilhögun sem þarna er mælt fyrir um var augljóslega verið að stuðla að því að auka framboð á aðgengilegu efni fyrir notendur vefsvæðisins, sem aftur var til þess fallið að fjölga þeim. Þá liggur það fyrir að notendur gátu með greiðslu til stefnda Istorrent ehf. leyst sig undan þeim takmörkunum á aðgangi sem í framangreindu ákvæði fólust. Við aðalmeðferð málsins gat stefndi Svavar ekki veitt upplýsingar um gjaldskrá sem að þessu laut. Notendum vefsvæðisins torrent.is mun hafa fjölgað jafnt og þétt meðan á starfrækslu þess stóð og er óumdeilt, svo sem fram er komið, að þeir voru um það bil 26500 þegar til lögbanns kom. Af þessu og síaukinni ásókn í þá þjónustu vefsvæðisins sem boðið var upp á höfðu rekstraraðilar þess augljósan hag, til dæmis með tilliti til sölu á auglýsingum og varningi sem þar var boðinn til sölu. Skal að öðru leyti hvað þetta varðar vísað til þeirra sjónarmiða sem stefndu hafa sjálfir teflt fram til stuðnings bótakröfum sínum og kröfugerðar þar að lútandi. Upplýst hefur verið að fyrirhafnarlítið var fyrir þá sem komu að starfrækslu vefsvæðisins torrent.is að kanna hvaða efni var miðlað með aðstoð þess og breytir engu í því sambandi þótt skrárnar sem það höfðu að geyma hafi ekki verið hýstar á vefsvæðinu eða leiðarþjóni þess. Stefndi Svavar hafði tæknilega og rekstrarlega umsjón með vefsvæðinu. Gat hann þannig hæglega gert sér fulla grein fyrir því hvaða efni var í boði og er mjög ótrúverðug sú staðhæfing hans að hann hafi ekki haft um það vitneskju. Á vefsíðunni var að auki greinargóð lýsing á því efni sem í boði var og það var skilmerkilega flokkað þar. Munu svokallaðir stjórnendur, sem voru starfsmenn stefnda Istorrent ehf., hafa yfirfarið allar skráarlýsingar og samþykkt þær eða hafnað þeim. Fyrir liggur að nokkur rétthafasamtök, þar á meðal stefnandi, rituðu stefnda Svavari bréf 11. október 2006 þar sem staðhæft var að stórfelld höfundaréttarbrot hefðu verið framin af notendum vefsvæðisins torrent.is, honum væri um það kunnugt og að auki væri af hans hálfu hvatt til slíkra brota. Við þessu erindi var ekki brugðist með einum eða öðrum hætti svo séð verði. Að öllu framangreindu virtu er það álit dómsins að þeir aðilar sem höfðu starfrækslu umrædds vefsvæðis með höndum og báru ábyrgð á því hafi búið yfir vitneskju um að það væri notað í þeim tilgangi sem málsókn stefnanda er samkvæmt framansögðu grundvölluð á. Það er jafnframt niðurstaða dómsins að nægilega sé í ljós leitt að þeir hafi, aðallega með því móti sem hér er að framan er lýst, stuðlað að því að vefsvæðið væri notað í þessum tilgangi. Þykir þannig mega leggja til grundvallar við úrlausn málsins að tilgangur með starfrækslu vefsvæðisins torrent.is hafi fyrst og fremst verið sá að greiða fyrir því að netnotendur gætu með skjótum og fljótvirkum hætti miðlað á milli sín efni sem er höfundaréttarvarið og án tillits til þess hvort tilskilin heimild til slíkrar miðlunar frá rétthafa þess væri fyrir hendi. Má enda með gildum rökum halda því fram að þörf fyrir þjónustu af þessu tagi helgist aðallega af því að hægt sé án kostnaðar og í öllu falli án endurgjalds til rétthafa að nálgast efni sem notandi ætti að öðrum kosti ekki rétt til aðgangs að án samþykkis rétthafans eða sérstakrar greiðslu til hans og að í þessu horfi miði þessi þjónusta þannig aðallega að því að sniðganga lögvarða hagsmuni rétthafa höfundaréttarvarins efnis í þágu notenda hennar og þeirra sem hana veita. Er og í þessu sambandi til þess að líta að vart verður séð að menn geti yfir höfuð haft teljandi hag af því að halda úti vefsvæði sem einvörðungu er ætlað að gera notendum kleift að miðla á milli sín annars konar efni og að ólíklegt sé að í slíku tilfelli geti verið um fjárhagslegan ávinning að ræða. 5. Stefndu byggja sýknukröfu sína meðal annars á því að hvað sem líði ábyrgð þeirra á grundvelli höfundalaga leiði ákvæði laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu til þess að engum kröfum verði með réttu beint að þeim þrátt fyrir að notendur vefsvæðisins torrent.is kunni að hafa notað það til miðlunar á höfundaréttarvörðu efni án heimildar rétthafa. Með lögunum skyldi tekin upp í innlendan rétt ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2000/31/EB frá 8. júní 2000 um tiltekna lagalega þætti þjónustu, einkum rafrænna viðskipta, í tengslum við upplýsingasamfélagið á innri markaðnum. Í 2. gr. tilvitnaðra laga er rafræn þjónusta skilgreind á þann veg að um sé að ræða þjónustu sem almennt er veitt gegn greiðslu, úr fjarlægð, með rafrænum hætti að beiðni þjónustuþega. Í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2002 er þó tekið fram að þjónusta sem ekki er veitt gegn endurgjaldi frá þjónustuþega geti fallið undir hugtakið, enda feli hún í sér atvinnustarfsemi. Þannig geti þjónusta, sem feli í sér upplýsingagjöf sem fjármögnuð er með auglýsingum, fallið undir hugtakið. Einnig geti þjónusta sem felst í leit að gögnum eða aðgengi að þeim talist til rafrænnar þjónustu, jafnvel þótt sá sem biður um leitina eða aðgengið greiði ekki fyrir þjónustuna. Þessu næst segir svo í athugasemdunum: „Samkvæmt þessu telst eftirtalið til rafrænnar þjónustu, enda felur hún í sér atvinnustarfsemi: upplýsingaþjónusta á netinu, aðgangsþjónusta á netinu, flutningur gagna um netið, hýsing gagna, SMS-skilaboð, WAP-þjónusta og leitarþjónusta á netinu.“ Með þjónustuþega er samkvæmt 2. gr. laganna átt við einstakling eða lögpersónu sem í atvinnuskyni eða í öðrum tilgangi nýtir sér rafræna þjónustu, en þjónustuveitandi er einstaklingur eða lögpersóna sem lætur í té rafræna þjónustu. Samkvæmt því sem að framan er rakið getur það fallið undir hugtakið rafræn þjónusta í merkingu laga nr. 30/2002 þegar í atvinnustarfsemi er veitt þjónusta, úr fjarlægð, sem felur í sér upplýsinga- eða aðgangsþjónustu á netinu, eða flutning eða hýsingu gagna. Ekki er því fortakslaust áskilið að rafræn þjónusta sé veitt „gegn endurgjaldi“ til að lögin eigi við, sbr. orðalagið „almennt“ er veitt gegn endurgjaldi í 1. tölulið 2. gr. laganna. Að þessu sögðu og í ljósi þess sem fyrir liggur um starfrækslu vefsvæðisins torrent.is og áður er rakið lítur dómurinn svo á að ekki séu efni til annars en að telja að sú þjónusta sem er til umfjöllunar í þessu máli sé þess eðlis að hún falli sem slík undir rafræna þjónustu í skilningi laganna. Í V. kafla tilvitnaðra laga er í ákvæðum 12.-14. gr. fjallað með ítarlegum hætti um takmörkun ábyrgðar þjónustuveitanda vegna „miðlunar“, „skyndivistunar“ og „hýsingar“. Í 14. gr. er sérstaklega fjallað um takmörkun ábyrgðar vegna hýsingar. Er í 1. mgr. greinarinnar mælt fyrir um það að þjónustuveitandi sem hýsir gögn sem látin eru í té af þjónustuþega beri ekki ábyrgð á þeim að því tilskildu að hann fjarlægi þau eða hindri aðgang að þeim eftir að hann hefur fengið vitneskju um að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim. Hið sama á við ef þjónustuveitandi fær tilkynningu um meint brot gegn ákvæðum höfundalaga, en í 15. gr. laganna er tíundað hvernig slík tilkynning skal úr garði gerð. Í 2. mgr. 14. gr. er síðan mælt fyrir um það að ákvæði 1. mgr. um takmörkun ábyrgðar gildi ekki þegar þjónustuþegi kemur fram í umboði eða undir stjórn þjónustuveitanda. Í inngangskafla almennra athugasemda sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2002 segir svo um ábyrgð milligönguaðila: „Til að eyða lagalegri óvissu og til að tryggja samræmi á milli aðildarríkja er kveðið á um takmörkun á ábyrgð þjónustuveitenda sem eru milligönguaðilar, þ.e. þeirra sem veita aðgang að fjarskiptaneti, miðla gögnum um fjarskiptanet eða hýsa gögn sem þjónustuþegi lætur í té. Kveðið er á um þá meginreglu að milligönguaðilar skuli ekki bera ábyrgð á innihaldi þeirra gagna sem þeir hýsa eða miðla, nema að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, svo sem vitneskju um gögnin.“ Í athugasemdum við V. kafla frumvarpsins er meðal annars mælt fyrir um það að takmörkun ábyrgðar þjónustuveitanda nái til innihalds þeirra gagna sem hann miðlar, vistar með skyndivistun eða hýsir og að takmörkunin taki bæði til refsiábyrgðar og skaðabótaábyrgðar. Þá segir meðal annars svo í athugasemdum við 14. gr. frumvarpsins: „Takmörkun ábyrgðar samkvæmt greininni er háð því að þjónustuveitandi fjarlægi gögn eða hindri aðgang að þeim án tafar í tilteknum tilvikum. Í greininni hefur verið tekið tillit til þeirra hagsmuna sem vegast á í þessu sambandi, annars vegar tjáningarfrelsis og frekari þróunar rafrænnar þjónustu og hins vegar mikilvægis þess að koma í veg fyrir útbreiðslu ólögmætra gagna á skilvirkan hátt. Í fyrsta lagi skal þjónustuveitandi fjarlægja gögn eða hindra aðgang að þeim ef hann hefur fengið vitneskju um að sýslumaður hafi lagt lögbann við hýsingu gagnanna eða dómur hafi fallið um brottfellingu þeirra eða hindrun aðgangs að þeim. Í þeim tilvikum hefur farið fram lögformleg sönnun á ólögmæti gagna fyrir dómi eða sýslumanni og því brýnt að koma í veg fyrir útbreiðslu þess. Aðilum ætti einnig að vera hægt um vik að tilkynna viðkomandi þjónustuveitanda um úrlausn dómstóla eða sýslumanns og stuðla þannig að vitneskju hans. Í öðru lagi eru skilyrði takmörkunar á ábyrgð vegna meintra brota gegn ákvæðum höfundalaga þau að þjónustuveitandi fjarlægi gögn eða hindri aðgang að þeim þegar hann hefur fengið tilkynningu skv. 15. gr. frumvarpsins. Með broti gegn ákvæðum höfundalaga er bæði átt við brot gegn höfundarétti, t.d. 3. og 4. gr. höfundalaga, nr. 73/1972, og brot gegn ákvæðum sömu laga um svokölluð grannréttindi, þ.e. réttindi listflytjenda, hljómplötuframleiðenda og útvarpsstöðva, sbr. V. kafla laganna. Minnt er á að nýlega var sett á vegum Evrópusambandsins tilskipun um höfundarétt í upplýsingasamfélagi (tilskipun 2000/29/EB).“ Ábyrgðarleysi þjónustuveitanda samkvæmt lögum nr. 30/2002 er samkvæmt framansögðu bundið skilyrðum. Ekki er að öllu leyti kveðið á um þau í texta laganna. Við það sem að framan er rakið skal því bætt að í formálsgrein 44 við tilskipun 2000/31/EB segir svo: „Þjónustuveitandi, sem af ásettu ráði á samstarf við þann sem þiggur þjónustu hans um ólöglegt athæfi, gengur lengra en hrein áframmiðlun og sjálfvirk, millistigs- og tímabundin geymsla heimila og þar af leiðandi eiga undanþágur frá ábyrgð, sem gilda um þessa starfsemi, ekki við um hann.“ Þá er kveðið á um frekari skilyrði í formálsgrein 42. Er í raun ekki ágreiningur um það á milli aðila að þau skilyrði fyrir ábyrgðarleysi sem í þessum formálsgreinum felast taki til þess ágreinings sem hér er til úrlausnar, en þá greinir hins vegar á um þýðingu þeirra. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að sú þjónusta sem er til umfjöllunar í þessu máli sé þess eðlis að hún falli sem slík undir rafræna þjónustu í skilningi laga nr. 30/2002. Út frá orðalagi ákvæða í V. kafla laganna verður ekki með afdráttarlausum hætti ályktað á þann veg að þau skilyrði sem þar eru sett fyrir takmörkun ábyrgðar milligönguaðila séu ekki uppfyllt að því er umrædda þjónustu varðar. Með vísan til þess sem að framan er rakið lítur dómurinn á hinn bóginn svo á að takmörkun ábyrgðar milligönguaðila samkvæmt lögunum sé í reynd og eðli máls samkvæmt háð því skilyrði meðal annars að með þjónustu hans sé ekki gagngert stuðlað að því að brotið sé gegn lögvörðum rétti höfunda og listflytjenda samkvæmt höfundalögum. Að þessu virtu og í ljósi alls þess sem rakið er í kafla 4 hér að framan er það niðurstaða dómsins að sú takmörkun á refsi- og bótaábyrgð sem í tilvitnuðum lagaákvæðum felst geti ekki átt við um starfrækslu vefsvæðisins torrent.is fram til þess tíma er til lögbanns kom. Er þeirri málsvörn stefndu sem reist er á lögum nr. 30/2002 þannig hafnað og breytir þá engu það ákvæði um ábyrgðarleysi sem mælt var fyrir um í skilmálum stefnda Istorrent ehf. frá 3. október 2007 og eldri skilmálum um sama efni, sem áður er gerð grein fyrir. 6. Svo sem fram er komið er um skýlaust höfundaréttarbrot að ræða samkvæmt höfundalögum þegar höfundaréttarvörðu efni er dreift með rafrænum hætti á alnetinu án þess að fyrir liggi samþykki rétthafa þess. Slíka háttsemi er vissulega hægt að stunda án þeirrar tækni sem starfræksla vefsvæðisins torrent.is studdist við. Enda þótt ábyrgð á höfundaréttarbrotum af þessu tagi sé fyrst og fremst þeirra sem stunda svokallað upphal, það er þeirra sem setja höfundaréttarvarið efni á netið þannig að aðrir geti nálgast það þar, verður með engu móti litið svo á að aðrir geti ekki borið bótaábyrgð vegna þeirrar ólögmætu dreifingar á höfundaverkum og listflutningi sem í þessu felst. Er í málinu sérstaklega til þess að líta að með starfrækslu umrædds vefsvæðis og tæknilegri uppbyggingu þess var því komið til leiðar með markvissum hætti að greið og umfangsmikil skráarskipti með höfundaréttarvarið efni gætu farið fram. Verður þeim með tilliti til þessa í engu jafnað við þá möguleika á dreifingu efnis sem fram getur farið án þess að þessi tækni komi til. Það er ein af meginreglum skaðabótaréttar utan samninga að óskipt ábyrgð getur komið til óháð því hversu stóran þátt hver tjónvaldur á í bótaskyldu atviki. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið og að öðru leyti að því virtu sem greinir í kafla 4 hér að framan er það niðurstaða dómsins að með því að starfrækja vefsvæðið torrent.is í þeirri mynd sem gerð hefur verið grein fyrir í forsendum þessa dóms hafi þeir sem ábyrgð báru á starfsemi þess átt beinan þátt í því að stuðla að framangreindum brotum notenda vefsvæðisins og þannig með virkri aðild bakað sér bótaskyldu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar gagnvart þeim rétthöfum höfundaréttarvarins efnis sem þau tóku til. Stefndu hafa teflt fram þeirri vörn í málinu að hvað sem mögulegri bótaskyldu líður liggi ekki fyrir að félagsmenn stefnanda og aðrir umbjóðendur hans hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirrar dreifingar á höfundaréttarvörðu efni sem hér er slegið föstu að hafi átt sér stað. Með þeirri háttsemi var farið á svig við lögvarða hagsmuni umbjóðenda stefnanda og er engin ástæða til að ætla að fjárhagslegir hagsmunir þeirra séu þar undanskildir. Enda þótt ekkert liggi fyrir um umfang þess tjóns sem af þessu hlaust og að þessu sögðu kemur framangreind málsvörn stefndu ekki til frekari álita við úrlausn málsins. 7. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans. Dómurinn telur með vísan til þess sem rakið hefur verið að þessi lagaskilyrði hafi verið uppfyllt þá er lögbann það sem um ræðir í málinu var lagt á. Það er sömuleiðis álit dómsins að ákvæði 3. mgr. 24. gr. laganna hafi ekki staðið lögbanni í vegi. Loks telur dómurinn að ekkert hafi komið fram sem gefi ástæðu til að ætla að slíkir annmarkar hafi verið á meðferð málsins hjá sýslumanni að ekki sé unnt að fallast á kröfu stefnanda um staðfestingu lögbannsins. Þegar umrædds lögbanns var krafist, en beiðni um það barst sýslumanninum í Reykjavík 2. nóvember 2007, var stefndi Svavar Lúthersson rétthafi lénsins torrent.is samkvæmt rétthafaskrá Internet á Íslandi hf., sem annast skráningu og stjórnun á þjóðarléninu .is. Var aðild hans að lögbanninu skýrð með vísan til þessa og þess að samkvæmt reglum Internet á Íslandi ehf. bæri rétthafi léns ábyrgð á að notkun þess væri í samræmi við gildandi lög og reglur á hverjum tíma. Af hálfu stefnda hefur þess ekki verið andmælt sérstaklega, en vísað til þess að lénið hafi verið skráð á nafn stefnda Istorrent ehf. 16. nóvember 2007, það er þremur dögum áður en til lögbanns kom. Um aðild félagsins að kröfu um lögbann sagði í lögbannsbeiðni að starfræksla vefsvæðisins torrent.is væri í höndum þess og hefði verið það frá því í ágúst 2007. Í greinargerð er komist svo að orði að félagið hafi „rekið samfélagið Istorrent og vefsíðuna www.torrent.is frá október 2007“, en að hún hafi fram að því og frá árinu 2005 verið rekin af nokkrum einstaklingum, þar á meðal stefnda Svavari. Svo sem áður er getið verður við það að miða að hann hafi jafnan haft tæknilega og rekstrarlega umsjón með vefsvæðinu. Í ljósi þess sem að framan er rakið og að virtum þeim gögnum sem fyrir liggja um þau brot gegn lögvörðum hagsmunum umbjóðenda stefnanda sem leiddu til þess að lögbanns var krafist og á það fallist af sýslumanni er það mat dómsins að stefnandi hafi með réttu beint kröfu sinni um lögbann og staðfestingu þess að stefndu báðum, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Staðfestingarkrafa stefnanda tekur samkvæmt orðanna hljóðan til höfundarréttarvarins hljóð- og myndefnis sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að. Dregur kröfugerðin að þessu leyti dám af kröfugerð stefnanda og þriggja annarra höfundaréttarsamtaka sem aðild áttu að lögbanninu. Þessa kröfu stefnanda er nú nærtækt og eðlilegt að skýra á þann veg í ljósi aðildar að staðfestingarmálinu að í hún taki með réttu til höfundaréttarvarins hljóð- og myndefnis sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að. Með þessari athugasemd og vísan til annars þess sem hér að framan greinir, svo og 1. og 2. mgr. 41. gr. höfundalaga, er krafa stefnanda um staðfestingu lögbannsins tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett. 8. Í málinu hefur stefnandi uppi þá kröfu að stefndu verði bannað með dómi að gera notendum vefsíðunnar www.torrent.is kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis hljóð- og myndefni sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eiga höfundarétt að án samþykkis rétthafa. Niðurstaða dómsins að því er tekur til kröfu stefnanda um staðfestingu á lögbanni er samkvæmt framansögðu á því byggð að fyrir hafi legið þá er til þess kom að með tilgreindum hætti hafi starfræksla vefsvæðisins torrent.is falið í sér brot gegn lögvörðum hagsmunum umbjóðenda stefnanda. Með því að starfrækja vefsvæðið í óbreyttri mynd væri þessum brotum haldið áfram. Það að halda út vefsvæði sem byggir á þeirri tækni sem hér er stuðst við nægir ekki eitt og sér til þess að um slíkt brot geti verið að ræða. Nægir þar um að líta til takmarkana á ábyrgð samkvæmt IV. kafla laga um rafræn viðskipti og aðra rafræna þjónustu, sem fjallað er um í kafla 5 hér að framan. Í þessu felst svo sem áður er fram komið að ákveðnar aðstæður þurfa að vera fyrir hendi til þess að milligöngumaður í skilningi laganna geti ekki með réttu borið fyrir sig ákvæði um takmörkun á ábyrgð sinni samkvæmt þeim. Er þannig að meginstefnu til gengið út frá því í lögunum að ábyrgð milligönguaðila, jafnt fébóta- og refsiábyrgð, sé takmörkuð og að sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi til þess að þær takmarkanir geti ekki átt við. Af þessu leiðir að yrði framangreind krafa stefnanda tekin til greina og með því girt fyrir að stefndu gætu haldið úti vefsvæði sem gerir þau skráárskipti sem hún tekur til möguleg væri í engu tekið tillit til þess möguleika að starfrækslu þess væri í raun þann veg háttað að reglur um takmörkun ábyrgðar, með þeim réttaráhrifum sem því eru samfara, sbr. einkum 15. gr. tilvitnaðra laga, ættu fyllilega við um hana. Í þessu ljósi hefur stefnandi ekki afmarkað viðurkenningarkröfu sína, sbr. 36. gr. laga nr. 31/1990, á þann veg að taka megi hana til greina. Er því óhjákvæmilegt að sýkna stefndu af henni. 9. Sú krafa stefnanda sem snýr að skaðabótum er viðurkenningarkrafa. Samkvæmt orðum sínum tekur hún til þess að viðurkennd verði bótaskylda stefndu gagnvart stefnanda. Af málatilbúnaði stefnanda er á hinn bóginn ljóst, svo sem rakið hefur verið, að krafan er sett fram í þágu umbjóðenda hans og vegna tjóns sem þeir hafi orðið fyrir. Í dómi Hæstaréttar 6. nóvember 2008, sem gekk vegna úrskurðar héraðsdóms um frávísun á kröfu stefnanda um staðfestingu lögbanns, segir meðal annars að stefnandi geti átt í eigin nafni aðild fyrir dómi að kröfum er lúta að vernd hagsmuna höfunda sem tengst geta greiðslum fyrir nýtingu á höfundarétti, þar með talið um lögbann og staðfestingu á því, enda hafi höfundar veitt samtökunum umboð til slíkrar hagsmunagæslu. Þá er í dóminum vísað til þess að stefnandi hafi lagt fram í málinu umboð frá rúmlega 150 félagsmönnum og að í þeim öllum sé stefnanda veittur réttur til málshöfðunar til verndar höfundarétti. Var með vísan til þessa og orðalags umboðanna hrundið ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfu stefnanda um staðfestingu lögbanns. Í dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 194/2008 kemur fram að þessi málshöfðunarréttur stefnanda geti sætt takmörkunum þegar um er að ræða kröfur sem telst af sérstökum ástæðum óheimilt að sækja á grundvelli umboðs af þessu tagi, svo sem finna megi dæmi um í dómi Hæstaréttar 1997 á blaðsíðu 2691 í dómasafni, en þar var um miskabótakröfu að ræða. Stefnandi hefur samkvæmt framansögðu heimild til höfðunar máls til staðfestingar á lögbanni og aðgerða sem eru nauðsynlegur undanfari slíkrar málsóknar. Í ljósi þess sem að framan er rakið og þegar litið er til eðlis og inntaks þeirrar kröfu stefnanda sem hér er til umfjöllunar þykja rök ekki standa til annars en að hann geti með sama hætti og í skjóli málsóknarumboðs haft hana uppi í málinu. Því hefur þegar verið slegið föstu í forsendum dóms þessa að þeir sem ábyrgð báru á starfsemi vefsvæðisins torrent.is hafi með tilgreindum hætti átt beinan þátt í því að stuðla að höfundaréttarbrotum notenda vefsvæðisins og þannig með virkri aðild bakað sér bótaskyldu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar gagnvart þeim rétthöfum höfundaréttarvarins efnis sem þau tóku til. Stefndu hafa í málatilbúnaði sínum miðað við að stefndi Istorrent ehf. hafi haft eiginlegan rekstur vefsvæðisins með höndum frá því október 2007 og fram til þess að lögbann var lagt við starfrækslu þess, en það hafi fram að því og allt frá árinu 2005 verið rekið af einstaklingum. Ekki er um það að ræða að bótaskylda vegna höfundaréttarbrota einskorðist við tjónsatvik sem áttu sér stað eftir að stefndi Istorrent ehf. tók við rekstri vefsvæðisins. Að þessu sögðu og í ljósi þess sem fyrir liggur í málinu um aðkomu stefnda Svavars að starfrækslu vefsvæðisins torrent.is verður bótaábyrgð samkvæmt framansögðu felld á stefndu báða. Samkvæmt þessu og með stoð í framangreindri heimild stefnanda til að hafa uppi kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu í þágu umbjóðenda sinna ber að fallast á hana svo sem hún er fram sett. 10. Það er samkvæmt öllu framansögðu niðurstaða dómsins að fallist er á kröfur stefnanda um staðfestingu lögbanns og viðurkenningu á bótaskyldu, en að sýkna verði stefndu af kröfu hans um að þeim verði bannað með dómi að gera notendum vefsíðunnar www.torrent.is kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis hljóð- og myndefni sem hefur að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eiga höfundarétt að án samþykkis rétthafa. Af þessari niðurstöðu leiðir að engin efni eru til að taka til greina kröfur stefndu um skaðabætur úr hendi stefnanda og er þeim því hafnað. Samkvæmt þessum málsúrslitum og með hliðsjón af 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndu óskipt gert að greiða stefnanda hluta málskostnaðar hans. Þykir hann hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Finnboga H. Alexanderssyni héraðsdómara og Birni Jónssyni rafmagnsverkfræðingi og tölvunarfræðingi. D ó m s o r ð : Lögbann, sem stefnandi, Samtök tónskálda og eigenda flutningsréttar, fékk 19. nóvember 2007 lagt við því að stefndu, Istorrent ehf. og Svavar Lúthersson, starfræki vefsíðuna www.torrent.is sem gerir notendum hennar kleift að fá aðgang að og deila innbyrðis höfundarréttarvörðu hljóð- og myndefni sem umbjóðendur stefnanda eru rétthafar að, er staðfest. Viðurkennd er bótaskylda stefndu gagnvart stefnanda. Stefndu eru sýknaðir af framangreindri bannkröfu stefnanda. Kröfum stefndu um skaðabætur úr hendi stefnanda er hafnað. Stefndu greiði óskipt stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 1/2023
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Landsrétti staðfest Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem aðalkröfu S ehf. um frávísun þess máls sem S ehf. hafði höfðað á hendur R frá héraðsdómi var vísað frá Landsrétti og varakröfu hans um ómerkingu héraðsdóms var hafnað. Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna niðurstöðu hins kærða úrskurðar um frávísun á þeirri kröfu S ehf. að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. Þar sem sóknaraðila brast að öðru leyti heimild til kæru til Hæstaréttar var öðrum kröfum hans vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2022 sem barst réttinum 2. janúar 2023 en kærumálsgögn bárust réttinum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 16. desember 2022 í máli nr. 550/2021 þar sem aðalkröfu sóknaraðila, um að máli hans yrði vísað frá héraðsdómi var vísað frá Landsrétti. Jafnframt var hafnað varakröfu sóknaraðila um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins til meðferðar fyrir héraðsdómi að nýju.3. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður Landsréttar og dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu verði ómerktir og málinu vísað frá héraðsdómi. Í fyrstu varakröfu er þess krafist að hinn kærði úrskurður og héraðsdómur verði ómerktir og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í annarri varakröfu er þess krafist að hinn kærði úrskurður Landsréttar verði ómerktur og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til löglegrar efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar fyrir Landsrétti og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi varnaraðila.4. Varnaraðili krefst þess aðallega að aðalkröfu sóknaraðila og fyrstu varakröfu hans verði vísað frá Hæstarétti. Þá krefst varnaraðili þess að annarri varakröfu sóknaraðila verði hafnað og hinn kærði frávísunarúrskurður Landsréttar staðfestur. Til vara krefst varnaraðili þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá er þess krafist að sóknaraðila verði í öllum tilvikum gert að greiða varnaraðila málskostnað fyrir Hæstarétti að mati réttarins.Niðurstaða5. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili ekki efnislegrar endurskoðunar héraðsdóms fyrir Landsrétti heldur kaus að haga kröfugerð sinni á þann hátt að aðeins var krafist frávísunar máls þess sem hann hafði höfðað fyrir héraðsdómi en til vara heimvísunar þess.6. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi vísað frá Landsrétti en hafnað varakröfu hans um ómerkingu héraðsdóms og heimvísun málsins til meðferðar fyrir héraðsdómi að nýju.7. Sóknaraðili hefur um kæruheimild vísað til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en þar er kveðið svo á um að dómsathafnir Landsréttar sæti kæru til Hæstaréttar ef um er að ræða frávísun frá héraðsdómi eða Landsrétti eða niðurfellingu máls að hluta eða að öllu leyti fyrir héraðsdómi eða Landsrétti ef ekki er um að ræða staðfestingu á slíkri dómsathöfn héraðsdóms. Að öðru leyti eru kæruheimildir til Hæstaréttar tæmandi taldar í stafliðum b til e í 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 en enginn þeirra á við í máli þessu. Þá á heimild 2. mgr. 167. gr. laganna til að sækja um kæruleyfi til Hæstaréttar í tilteknum málum ekki við í máli þessu.8. Samkvæmt framangreindu nær heimild sóknaraðila til að kæra úrskurð Landsréttar einungis til þess hluta úrskurðarins er lýtur að frávísun frá Landsrétti á þeirri kröfu hans að málinu yrði vísað frá héraðsdómi, sbr. a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða Landsréttar um þá kröfu staðfest. Þar sem sóknaraðila brestur að öðru leyti heimild til kæru til Hæstaréttar verður öðrum kröfum hans vísað frá Hæstarétti.9. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísað verði frá Landsrétti kröfu sóknaraðila, Sýrfells ehf., um að máli hans verði vísað frá héraðsdómi.Öðrum kröfum sóknaraðila er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili greiði varnaraðila, Reykjavíkurborg, 300.000 krónur í kærumálskostnað.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=a0364220-db41-47df-8264-7d0ecf908410&verdictid=99cd53bc-df60-48b4-b1ab-4e0fac0d5803
|
Mál nr. 386/2009
|
Skaðabætur Líkamstjón Húsbóndaábyrgð
|
F krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna afleiðinga árásar, sem hann varð fyrir í Kabúl í október 2004 þegar maður varpaði handsprengjum að verslun, þar sem F var staddur ásamt fleiri samferðarmönnum, en þeir voru allir starfandi við friðargæslu í Afganistan á þessum tíma. Ekki var ágreiningur um að F hefði orðið fyrir heilsutjóni sem rakið yrði til árásarinnar. Talið var að ekkert benti til annars en að sprengjuárásin hefði verið ófyrirséð og að hending ein hefði ráðið því að íslensku friðargæsluliðarnir hefðu orðið fyrir henni. Í því ljósi yrði að hafna öllum málsástæðum F þess efnis að árásina mætti rekja til vanmats á aðstæðum og ófullnægjandi verndar, vanþekkingar og vanþjálfunar hans sjálfs og samstarfsmanna hans. Þótt ekki væru efni til að fallast á með héraðsdómi að lengd dvalar þeirra í versluninni í umrætt sinn hefði ekki aukið hættu á ófarnaði sem þessum fékk það því ekki breytt að F var þar staddur í einkaerindum, sem vörðuðu ekki skyldur hans í starfi hjá Í. Að þessu gættu var Í sýknað af kröfu F.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Árni Kolbeinsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 20. maí 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 1. júlí 2009 og var áfrýjað öðru sinni 9. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á afleiðingum árásar, sem hann varð fyrir í Kabúl í Afganistan 23. október 2004. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna tjóns, sem hann rekur til þess að hann hafi fyrrgreindan dag orðið fyrir árás í Kabúl þegar maður varpaði handsprengjum að verslun, þar sem áfrýjandi var staddur ásamt einum íslenskum samferðarmanni og tveimur útlendum auk fjögurra íslenskra öryggisvarða, sem voru við verslunina, en þeir voru allir starfandi við friðargæslu á Afganistan á þessum tíma. Þótt ekki séu efni til að fallast á með héraðsdómi að lengd dvalar þeirra í versluninni umrætt sinn hafi ekki aukið hættu á ófarnaði sem þessum fær það því ekki breytt að áfrýjandi var þar staddur í einkaerindum, sem vörðuðu ekki skyldur hans í starfi hjá stefnda. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 20. apríl sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 9. október 2008. Stefnandi er Friðrik Már Jónsson, Spóaási 20, Hafnarfirði, en stefndi er íslenska ríkið, Rauðarárstíg 25, Reykjavík. Endanleg dómkrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á afleiðingum árásar sem stefnandi varð fyrir í Kabúl í Afganistan laugardaginn 23. október 2004. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi, að mati dómsins. Málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi starfaði sem flugumferðarstjóri hjá Flugmálastjórn. Í maí 2004 var leitað til hans og hann beðinn um að fara til friðargæslustarfa í Kabúl í Afganistan, en stefnandi hafði áður starfað að friðargæsluverkefnum á vegum íslenska ríkisins í Pristina í Kosovo. Stefnandi féllst á að taka starfið að sér og undirritaði tímabundinn ráðningarsamning við utanríkisráðuneytið 10. maí 2004. Gildistími samningsins var til 31. ágúst 2004, en var síðar framlengdur til ársloka það ár. Samkvæmt ráðningarsamningi var starfsheiti stefnanda flugumferðarstjóri, vinnustaður KAIA, Alþjóðaflugvöllurinn í Kabúl, og tegund starfs friðargæslustörf. Í gögnum málsins kemur fram að Íslendingar hafi tekið við stjórn flugvallarins í Kabúl 1. júní 2004 og hafi bæði hermenn og friðargæsluliðar af ýmsu þjóðerni starfað þar. Yfirmaður flugvallarins var Hallgrímur Sigurðsson, en auk hans og stefnanda störfuðu þar að friðargæslu íslenskir slökkviliðsmenn og fleiri, þar á meðal Ásgeir Þór Ásgeirsson, sem annaðist öryggismál á flugvellinum. Íslensku friðargæslusveitinni var fyrst og fremst ætlað að annast borgaraleg störf og taka þátt í uppbyggingar- og endurnýjunarstarfi. Í stefnu segir að stefnandi hafi, auk starfa sinna í flugturni, borið ábyrgð á sjóði sem ætlaður var til kaupa á ýmsum smávarningi í þágu friðargæslunnar og sem skotsilfur fyrir friðargæsluliðana, enda engri bankastarfsemi til að dreifa í Kabúl. Þá er þar ítarlega gerð grein fyrir ólíkum starfsaðstæðum og starfsöryggi stefnanda, annars vegar er hann starfaði í Pristina í Kosovo, og hins vegar í Afganistan. Fram kemur að hvorki stefnandi né starfsfélagar hans hafi fengið þjálfun eða fræðslu um hermennsku eða viðbrögð við hættuástandi er þeir héldu til Kosovo, enda hafi ástandið þar verið gerólíkt því sem stefnandi síðar fékk að reyna í Afganistan. Sérstaklega er tekið fram að engar hömlur hafi verið á athafnafrelsi Íslendinganna í Kosovo utan vinnu, og hafi þeir getað farið frjálsir ferða sinna um Pristinaborg og allt héraðið. Áður en stefnandi hélt til Afganistans gekkst hann undir lágmarksþjálfun í meðhöndlun skammbyssu. Þegar líða tók að brottför Hallgríms Sigurðssonar flugvallarstjóra frá Kabúl, mun hann hafa lýst áhuga á að kaupa handunnið teppi til minningar um dvöl sína í Afganistan. Tyrkneskur samstarfsmaður hans benti honum á teppaverslun í Chicken Street í miðborg Kabúl, og var svo frá gengið að Hallgrímur gæti þar valið úr 40-50 vönduðum teppum, er þar að kæmi. Að beiðni Hallgríms var Ásgeiri Þór Ásgeirssyni, yfirmanni öryggismála á flugvellinum, falið að gera vettvangskönnun í verslunarhverfinu og leggja mat á öryggi svæðisins. Sú könnun fór fram fimmtudaginn 21. október 2004. Fram kemur að Ásgeiri hafi ekki litist sérstaklega vel á götuna, bæði hafi hún verið þröng tvístefnuakstursgata og þar mikill mannfjöldi. Hafi hann tjáð Hallgrími áhyggjur sínar, en þó ekki lagst gegn leiðangrinum. Hins vegar hafi hann lagt áherslu á að dvölin í versluninni yrði að vera stutt og vörurnar tilbúnar til afhendingar þegar þangað kæmi. Eftir hádegi laugardaginn 23. október 2004 var lagt af stað í verslunarleiðangurinn. Aðila greinir á um hvers vegna stefnandi tók þátt í ferðinni, en auk hans og Hallgríms Sigurðssonar voru með í för Doug Wise, Bandaríkjamaður, og Faruk Kaymakci, sendiráðsritari í tyrkneska sendiráðinu, svo og fjórir íslenskir friðargæsluliðar sem gættu öryggis leiðangursmanna, fyrrnefndur Ásgeir Þór, Haukur Grönli, Stefán Gunnarsson og Steinar Örn Magnússon. Farið var á tveimur bifreiðum, merktum alþjóðaöryggissveitunum ISAF (International Security Assistance Force). Komið var að teppaversluninni í Chicken Street um kl. 14:15 og var bifreiðunum lagt við verslunina þannig að þær mynduðu box við inngöngudyr hennar, í þeim tilgangi að verja innganginn og takmarka umferð á gangstétt utan við hana. Báðar bifreiðarnar voru hafðar í gangi, þrír friðargæsluliðar gættu öryggis utandyra en einn stóð í dyragættinni. Allir voru Íslendingarnir klæddir skotvestum. Þegar til kom reyndist verslunareigandinn ekki tilbúinn með þær vörur sem lofað hafði verið. Var því hafist handa um að taka til varninginn, jafnframt því sem gestunum voru færðir svaladrykkir með tilheyrandi spjalli að afgönskum sið. Um kl. 15:15 var sprengjuárás gerð með því að þremur handsprengjum var hent að íslensku friðargæsluliðunum. Tvær þeirra munu hafa sprungið á götunni, en sú þriðja upp við verslunina. Í síðustu sprengingunni týndi árasármaðurinn lífi, en einnig fórust 11 ára gömul afgönsk stúlka og bandarísk kona, sem voru í námunda við vettvang. Auk nokkurra Afgana særðust í árásinni íslensku friðargæsluliðarnir þrír, sem staðið höfðu utandyra. Í kjölfar þessa tók Ásgeir Þór Ásgeirsson ákvörðun um skyndibrottflutning hópsins, og var annarri bifreiðinni ekið rakleiðis á næsta sjúkrahús þar sem gert var að sárum Íslendinganna. Hin bifreiðin var skilin eftir í óökufæru ástandi. Stefnandi slapp að mestu við líkamlega áverka, að heyrnarskemmd undanskilinni. Hins vegar komu fram síðbúin áhrif á heilsu hans, í formi áfallastreituröskunar, sem leiddu til þess að allt líf hans fór úr skorðum. Þurfti hann að hverfa frá störfum í Kabúl, jafnframt því sem tilraun hans til þess að koma aftur til starfa sem flugumferðarstjóri á Íslandi í janúar 2005 bar ekki árangur. Allar götur síðan hefur hann verið óvinnufær og var leystur frá störfum sem flugumferðarstjóri 9. mars 2007 af heilsufarsástæðum. Voru honum greidd starfslokalaun samkvæmt kjarasamningi, jafnframt því sem honum var greidd kjarasamningsbundin vátrygging, svokölluð skírteinistrygging. Sumarið 2007 fór stefnandi þess á leit að metnar yrðu afleiðingar sprengjuárásarinnar á heilsufar hans samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr.50/1993. Niðurstaða matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar læknis var sú að stefnandi hefði orðið fyrir 30 stiga miska og 65% varanlegri örorku, auk þess sem hann ætti rétt til tímabundinna þjáningabóta. Á grundvelli matsgerðarinnar var stefnda kynnt fjárkrafa stefnanda, en stefndi synjaði greiðslu frekari bóta en kveðið var á um í reglum nr.30/1990, um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna. Er mál þetta sprottið af ágreiningi aðila um bótaskyldu stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir málatilbúnað sinn fyrst og fremst á sakarábyrgð stefnda og húsbóndaábyrgð á verkum starfsmanna hans. Grundvallist bótaábyrgðin á því að stefnandi og félagar hans hafi vegna starfsskyldna sinna verið staddir í Kabúl þegar þeir urðu fyrir árás, og verði árásin rakin til vanmats á aðstæðum og ófullnægjandi verndar, vanþekkingar og vanþjálfunar. Í fyrsta lagi er á því byggt að stefnandi hafi ekki fengið neina hernaðarlega þjálfun eða fræðslu um hvernig bera ætti sig að á landssvæðum þar sem vopnuð barátta ætti sér stað og skæruhernaður stundaður, áður en hann var ráðinn til friðargæslustarfa á vegum stefnda, hvorki er hann hélt til Kosovo, né síðar til Afganistans. Eina þjálfun stefnanda hafi falist í því í handleika skammbyssu dagpart hjá lögreglunni á Keflavíkurflugvelli, þótt vitað væri að Vesturlandabúum, sem tengdust hernaði erlendra ríkja, stafaði sérstök hætta af dvöl í Afganistan. Yfirmaður flugvallarins í Kabúl, Hallgrímur Sigurðsson, hafi heldur enga hernaðarþjálfun fengið. Öðru máli gegndi um flesta aðra íslenska friðargæsluliða í Afganistan, sem sendir hefðu verið til Noregs í nokkurra vikna þjálfun í vopnaburði og fengið þar fræðslu um hvernig varast mætti hættur á vígvelli og varkárni gagnvart jarðsprengjum. Fyrir vikið hafi stefnandi orðið að leggja traust sitt á ákvarðanir yfirmanns síns og yfirmanns öryggismála, Ásgeirs Þórs Ásgeirssonar. Telur stefnandi að stefndi hafi í raun brugðist honum með saknæmum hætti, og vísar því til stuðnings sérstaklega til svars utanríkisráðherra við fyrirspurn þingmanns frá 3. nóvember 2004, þar sem fullyrt var að væntanlegir friðargæsluliðar fengju margs konar þjálfun. Í tilviki stefnanda hafi svo ekki verið. Á því er einnig byggt að stefnandi hafi enga fræðslu eða kynningu fengið á aðstæðum í Afganistan, hvers þar mætti vænta og hvað bæri að varast. Reynsla hans af starfi í Kosovo hafi ekki komið honum að neinum notum, enda hafi aðstæður þar verið allt aðrar og friðvænlegri. Í Afganistan hafi friðargæsluliðarnir í raun alltaf verið í vinnu við að gæta að eigin lífi og limum, eins og utanríkisráðherra hafi tekið undir í ummælum sínum á Alþingi 29. apríl 2005. Því sé varla hægt að halda því fram að stefnandi hafi verið í frístundum sínum þegar umrædd sprengjuárás var gerð á íslensku friðargæsluliðana. Að dómi stefnanda ber stefndi jafnframt skaðabótaábyrgð á því að setja hann undir stjórn yfirmanns, Hallgríms Sigurðssonar, sem ekki hafði heldur fengið neina þjálfun í að stjórna liði á átakasvæðum og tryggja öryggi starfsmanna sinna með fullnægjandi hætti. Hafi þessi reynslu- og þekkingarskortur Hallgríms beinlínis leitt til þess vanmats á aðstæðum að fara í persónulegan verslunarleiðangur, án fullnægjandi gæslu og varnaraðgerða. Í því sambandi bendir stefnandi á að Hallgrímur, sem æðsti yfirmaður á flugvellinum, hafi haft úr nærri 1700 hermönnum að velja til að tryggja öryggi sitt og samferðarmanna í umrætt sinn. Þá beri stefndi ótvíræða sakarábyrgð á því að skort hafi á skýrar reglur um boðvald á hættuslóðum. Þannig hafi bæði Hallgrímur Sigurðsson og Ásgeir Þór Ásgeirsson borið að þeir hafi litið til hins við ákvarðanatöku um öryggismál í umræddum verslunarleiðangri. Hefði Ásgeir talið sig lægra settan í tign og þess ekki umkominn að skipa Hallgrími fyrir verkum, en Hallgrímur talið Ásgeir yfirmann öryggismála í leiðangrinum og með boðvald yfir öðrum. Í þessu endurspeglist vankunnátta starfsmanna stefnda í rekstri friðargæslu á hættusvæðum, og svo mjög að við lá að yrði íslensku friðargæsluliðunum að fjörtjóni í umrætt sinn. Stefnandi byggir einnig á húsbóndaábyrgð stefnda á verkum starfsmanna sinna, einkum Hallgríms Sigurðssonar og Ásgeirs Þórs Ágeirssonar. Í því sambandi áréttar stefnandi að yfirmaður hans, Hallgrímur Sigurðsson, hefði vanmetið aðstæður í Kabúlborg, þegar hann hélt í verslunarleiðangur í borgina, án þess að tryggja sér og samstarfsmönnum sína næga vernd, þótt hann hefði yfir hermönnum að ráða. Hallgrími hefði verið í lófa lagið að óska þess að teppasölumaðurinn kæmi með varning sinn á flugvöllinn. Þess í stað hefði hann hins vegar kosið að fara í umræddan leiðangur og leggja traust sitt á óreynda íslenska friðargæsluliða, sem allsendis voru ófærir um að bregðast við aðsteðjandi hættuástandi, og það þrátt fyrir varnaðarorð Ásgeirs Þórs. Þá telur stefnandi að Ásgeir Þór hafi látið undir höfuð leggjast að koma áhyggjum sínum á framfæri, þegar þeim dvaldist í versluninni, langt umfram það sem upphaflega var áformað. Í ljósi áhættumats Ásgeirs hefðu einu réttu viðbrögðin verið að snúa frá. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að á því verði byggt að starfsmenn stefnda, sem sendir eru á hættuslóðir, séu í raun réttlausir þegar þeir eru ekki beinlínis að sinna nákvæmlega afmörkuðum starfsverkefnum. Telur stefnandi að slík túlkun stríði gegn öllum grundvallarviðhorfum til ábyrgðar ríkja á starfsmönnum sínum, þegar þeir eru á stríðsátakasvæðum. Um leið hafnar stefnandi þeim sjónarmiðum að hann verði dæmdur réttlaus, þar sem hann hafi í umrætt sinn verið í einhverri tómstundaferð í frítíma sínum. Jafnframt leggur hann á það áherslu að hann hafi ekki einvörðungu verið í ferðinni að eigin ósk, heldur hafi Hallgrímur óskað eftir nærveru hans, í því skyni að aðstoða hann við greiðslu á varningnum. Eins og fyrr segir styðst málsókn stefnanda við reglur skaðabótaréttar um sök og húsbóndaábyrgð. Krafa hans um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir því að bótareglur um sök og húsbóndaábyrgð eigi við í máli þessu, enda hafi hvorki hann né starfsmenn hans sýnt af sér sök í skilningi sakarreglunnar. Óumdeilt sé hins vegar að tjón stefnanda stafi af sjálfsmorðsárás afgansks manns. Stefndi beri ekki ábyrgð á athöfnum þess manns og hafi heldur ekki getað komið í veg fyrir árásina, sem var tilefnislaus og án fyrirvara. Hafi íslensku friðargæsluliðarnir brugðist eðlilega við hinni óvæntu árás. Stefndi hafnar því að stefnandi hafi fengið ónóga þjálfun og undirbúning vegna starfs síns í Afganistan. Bendir hann á að starf stefnanda á flugvellinum í Kabúl hafi verið borgaralegt og hann ekki sinnt hernaðarlegum störfum. Undirbúningur fyrir störf friðargæsluliðanna í Afganistan hafi tekið mið af því að um sérfræðistörf væri að ræða innan afgirts flugvallarsvæðis, sem varið hafi verið af hermönnum ISAF frá öðrum þjóðum. Íslendingar hefðu því ekki haft hlutverk við gæslustörf eða varnir, annað en til sjálfsvarnar og til þess að tryggja öryggi sitt þegar á þyrfti að halda við ferðir milli bækistöðva ISAF eða út fyrir vallarsvæðið. Hins vegar hefði ekkert í starfi stefnanda kallað á ferðir út fyrir flugvöllinn. Stefndi leggur áherslu á að þegar árásin var gerð hafði stefnandi unnið á flugvellinum í u.þ.b. fimm mánuði og hafði áður reynslu af sambærilegum störfum á átakasvæði í Kosovo. Því hafi hann bæði haft reynslu af stríðshrjáðum svæðum, svo og tækifæri til þess að afla sér fræðslu og kynna sér aðstæður eftir að til Afganistans var komið. Þá telur stefndi það ótrúverðugt að stefnandi hafi ekki sökum annríkis getað þjálfað sig í notkun þess búnaðar sem honum var úthlutað við komuna til Afganistans. Hann mótmælir einnig fullyrðingu stefnanda um þjálfunarleysi annarra starfsmanna stefnda og samstarfsmanna stefnanda. Sprengjuárásin hafi verið ófyrirséð og fyrirfram ekki unnt að koma í veg fyrir hana. Hins vegar verði ekki annað séð en að óaðfinnanlega hafi verið staðið að öryggisgæslu í umrætt sinn og hárrétt brugðist við til þess að takmarka frekara tjón á vettvangi. Viðbrögð íslensku friðargæsluliðanna hafi því hvorki borið vott um þjálfunar- né undirbúningsleysi. Loks bendir stefndi á að af hálfu íslenskra stjórnvalda hafi engar reglur legið fyrir um ferðir friðargæsluliða utan flugvallar í Kabúl, einungis almenn fyrirmæli, og að farið skyldi eftir reglum ISAF. Fyrirmæli hafi þó verið um að ekki skyldi farið út af flugvellinum nema brýna nauðsyn bæri til og skyldu þá ferðir undirbúnar með hliðsjón af öryggisástandi og í samvinnu við lögreglu og njósnadeildir. Stefndi byggir sérstaklega á því að stefnandi hafi sjálfur kosið að fara í hina örlagaríku ferð, af fúsum og frjálsum vilja, og án þess að hafa á nokkurn hátt verið þvingaður til þess. Ferðin hafi ekki verið starfstengd, heldur farin sem verslunarleiðangur samstarfsmanna, sem stefnandi tók þátt í. Mótmælir stefndi algerlega þeim rökum stefnanda að hann hafi nánast neyðst til þess að fara með til þess að greiða hugsanleg kaup yfirmanns hans á teppum, en tekur fram að stefnandi hefði hæglega getað lánað yfirmanni sínum peninga úr sjóði friðargæslunnar, án þess að fylgja honum í leiðangurinn. Þá hafnar stefndi því að hann geti borið á því ábyrgð að dvöl samstarfsmanna stefnanda dróst í teppaversluninni, þannig að virt verði honum til sakar. Með ofanritað í huga hljóti stefnandi sjálfur að bera ábyrgð á því að hafa tekið ákvörðun um að fara í umræddan leiðangur. Munnlegar skýrslur fyrir dómi Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dóminum, svo og vitnin Steinar Örn Magnússon og Ásgeir Þór Ásgeirsson. Þá var tekin símaskýrsla af Hallgrími Sigurðssyni. Í máli stefnanda kom fram að vegna starfs síns sem flugumferðarstjóri í Afganistan hefði hann vikulega eða oftar þurft að fara á fundi í Kabúl með Hallgrími Sigurðssyni, yfirmanni flugvallarins. Hins vegar hefði hann aldrei farið í einkaerindum inn í borgina. Stefnandi sagði Hallgrím hafa sagt sér frá því að hann hefði áhuga á að kaupa afganskt teppi áður en hann héldi heim á leið, og ætlaði í fyrstu að fá teppasölumenn inn á flugvöllinn. Jafnframt hefði Hallgrímur þá sagt sér að hann væri auralítill og þyrfti líklega að fá lán úr sjóði friðargæslunnar, sem stefnandi bar ábyrgð á. Kvaðst stefnandi hafa tekið erindinu vel og hefði hann einnig lýst áhuga á teppakaupum. Ekkert hefði þó orðið af því að teppasölumenn kæmu á flugvöllinn. Þess í stað var ákveðið að halda í verslunarleiðangur í Chicken Street í Kabúl. Stefnandi kvaðst fyrst hafa frétt af fyrirhugaðri verslunarferð að morgni laugardagsins, og hefði Hallgrímur spurt hvort hann hefði áhuga á að koma með. Játaði hann því, enda hafði hann sjálfur bæði lýst áhuga á að kaupa teppi og lofað Hallgrími að lána honum fé. Ítrekað aðspurður sagðist stefnandi hafa litið á orð Hallgríms sem boð um að koma með, ekki sem skipun, og hefði hann sjálfur tekið ákvörðun um að koma með í ferðina. Fullyrti hann að ekkert hefði verið farið yfir öryggismál áður en lagt var að stað og hefði hann ekki fyrr en löngu síðar komist að því að Ásgeir Þór Ásgeirsson hefði varað Hallgrím við því að fara í leiðangurinn. Fram kom hjá stefnanda að þegar fyrsta sprengingin kvað við, hafi hann, ásamt Hallgrími, Doug Wise og Faruk Kaymakci, setið á lágum kollum í versluninni og verið að skoða teppi, sem lögð höfðu verið á gólfið. Bæði hann og aðrir íslensku friðargæsluliðarnir hefðu verið í skotheldu vesti og borið skammbyssu. Steinar Örn Magnússon sagðist hafa farið í könnunarleiðangur með Ásgeiri Þór Ásgeirssyni í Chicken Street tveimur dögum áður en farið var í umræddan verslunarleiðangur. Hefði tilgangurinn verið að kanna öryggi leiðarinnar og aðstæður á vettvangi. Var það samdóma álit þeirra beggja að ekki væri óhætt að fara í fyrirhugaða ferð, gatan væri þröng og mikill mannfjöldi þar, og hefði Hallgrími verið tjáð að þeir legðust gegn ferðinni. Engu að síður hefði Hallgrímur fyrirskipað að farið yrði í leiðangurinn. Í ljósi þess hefði verið lagt upp með að dvölin í versluninni yrði ekki lengri en 1015 mínútur. Reyndin hefði þó orðið sú að dvölin þar varð um 50 mínútur. Aðspurður sagðist Steinar Örn ekki sjálfur hafa fengið skipun frá Hallgrími um að fara í ferðina. Þrátt fyrir áhyggjur hefði hann þó ekki neitað að fara, enda verið í því starfsumhverfi að hann hafi hlýtt fyrirmælum yfirmanna. Fram kom í máli hans að áður en haldið var af stað hefði verið farið yfir vopn og búnað samferðarmanna og mönnum raðað í bílana tvo. Vitnið kvaðst aldrei hafa séð árásármanninn koma, hann hefði verið í mannþrönginni án þess að eftir honum yrði tekið, og gengið í átt að versluninni. Ásgeir Þór Ásgeirsson kvaðst hafa komið til starfa í Afganistan í septembermánuði 2004 og hafi starf hans m.a. falist í því að tryggja öryggi yfirmanns flugvallarins, Hallgríms Sigurðssonar. Í október hefði Hallgrímur falið sér og Steinari Erni að meta aðstæður á nokkrum stöðum í Kabúl, með tilliti til öryggis, og einnig þar sem hann hefði í hyggju að kaupa teppi af afgönskum kaupmanni í Chicken Street. Fóru þeir um Chicken Street og taldi hvorugur að ráðlegt væri að fara þangað í verslunarleiðangur, bæði vegna aðstæðna, svo og með hliðsjón af því að almennt var svæðið talið „heitt svæði“, þ.e. svæði þar sem helst mátti búast við óvæntum atburðum. Hefði hann lýst áhyggjum sínum við Hallgrím og talið ráðlegra að kaupmaðurinn kæmi til flugvallarins og sýndi þar teppi sín. Þrátt fyrir varnaðarorð sín hefði Hallgrímur ákveðið að ferðin yrði farin og falið honum að skipuleggja hana. Hefði Hallgrímur haft á orði að ferðin yrði stutt, 1015 mínútur, enda væri kaupmaðurinn búinn undir komu hans. Sérstaklega aðspurður hvers vegna hann hefði ekki neitað að fara í leiðangurinn, í ljósi þess að hann hefði talið það varhugavert, sagðist Ásgeir líklega hafa getað það, en leit svo á að með því væri hann að óhlýðnast skipun yfirmanns síns. Þegar teygðist á dvölinni í versluninni kvaðst hann ítrekað hafa bent Hallgrími á það, en hann þá aðeins fengið þau viðbrögð hvort hann sjálfur væri eitthvað stressaður. Ekki kvaðst hann vita hvers vegna stefnandi hefði farið með í leiðangurinn. Hefði Hallgrímur aðeins sagt honum hverjir færu í ferðina og hefði hann skipulagt hana með hliðsjón af því. Hallgrímur Sigurðsson var að því spurður hvers vegna stefnandi hefði verið með í verslunarleiðangrinum í Chicken Street, og svaraði hann því til að stefnandi hefði einnig haft áhuga á teppakaupum. Sjálfur hefði hann ekki óskað eftir því að stefnandi kæmi, þvert á móti hefði stefnandi óskað eftir því að koma með. Hann sagðist ekki muna hvort hann hafi verið orðinn peningalaus, en bætti því við að lítill sjóður fyrir friðargæsluna hefði verið geymdur í peningaskáp í herstöðinni, sem stefnandi hafði einn aðgang að. Vel gæti hins vegar verið að hann hafi þurft á láni að halda vegna teppakaupanna. Hallgrímur kvaðst ekki minnast þess að Ásgeir Þór eða Steinar Örn hefðu sagt sér að óráðlegt væri að fara í leiðangurinn, og tók fram að hefði Ásgeir Þór ákveðið lagst gegn því að fara hefði hann ekki farið, enda hefði Ásgeir Þór verið yfirmaður öryggismála og átt síðasta orðið um þau mál. Kannaðist hann heldur ekki við að hafa gefið fyrirmæli um að farið skyldi í leiðangurinn. Ítrekað aðspurður þvertók Hallgrímur fyrir að Ásgeir Þór eða einhver annar hefði rekið á eftir honum í versluninni eða bent á að dvölin þar væri orðin of löng. Fram kom einnig í máli hans að á þeim tíma sem árásin var gerð var ástandið í Kabúl talið öruggt og hefðu friðargæsluliðar verið hvattir til að vera á ferð um borgina. Hallgrímur var að lokum spurður um þjálfun sína og reynslu af friðargæslustörfum, og svaraði hann því til að hann hefði fengið þjálfun hér á landi, en einnig í herskóla á vegum bandarísku strandgæslunnar. Þá hefði hann til margra ára starfað með herjum víða um heim. Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um hvort stefndi beri ábyrgð á því heilsutjóni sem stefnandi varð fyrir í kjölfar sprengjuárásar í Kabúl laugardaginn 23. október 2004. Ekki er hins vegar ágreiningur um að stefnandi hafi orðið fyrir heilsutjóni sem rakið verður til árásarinnar. Meðal gagna málsins eru skýrslur sem stefnandi, Ásgeir Þór Ásgeirsson og Hallgrímur Sigurðsson, rituðu til Íslensku friðargæslunnar skömmu eftir umrædda sprengjuárás, svo og samantekt utanríkisráðuneytisins um sama efni. Einnig liggur frammi álitsgerð tveggja fyrrverandi hæstaréttardómara um sprengjuárásina, dagsett 15. ágúst 2008, sem samin var að ósk utanríkisráðuneytisins. Öll þessi gögn veita mikilsverðar upplýsingar um aðdraganda og undirbúning ferðar íslensku friðargæsluliðanna í Chicken Street, svo og um sjálfa sprengjuárásina. Verður vísað til þeirra svo sem tilefni þykir til. Fram er komið að stefnandi réðst til starfa í maí 2004, sem flugumferðarstjóri á vegum Íslensku friðargæslunnar, og var starfsvettvangur hans á flugvellinum í Kabúl í Afganistan. Stefnandi hafði áður starfað á vegum Íslensku friðargæslunnar á Pristinaflugvelli í Kosovo, og þá einnig sem flugumferðarstjóri. Verkefni stefnanda í Afganistan voru borgaralegs eðlis og einskorðuðust við störf í flugturninum í Kabúl. Starfs síns vegna þurfti hann þó vikulega eða oftar að sækja fundi í Kabúlborg með yfirmanni flugvallarins, Hallgrími Sigurðssyni, oftast í samgönguráðuneytinu, en einnig í öðrum stofnunum. Þá bar stefnandi ábyrgð á sjóði, sem ætlaður var sem skotsilfur fyrir friðargæsluliðana og til kaupa á ýmsum smávarningi. Óumdeilt er að stefnandi fékk lágmarksþjálfun í meðhöndlun skammbyssu áður en hann hélt til Afganistans, en til þess var ætlast að hann héldi þeirri þjálfun við meðan á dvöl hans þar stæði. Aðeins einu sinni sótti hann þó vikulegar skotæfingar, og bar við tímaskorti. Í skýrslu Arnórs Sigurjónssonar, fyrrverandi skrifstofustjóra Íslensku friðargæslunnar, sem liggur frammi í málinu, er fullyrt að yfirmaður öryggismála á flugvellinum hafi upplýst stefnanda um staðhætti og þær hættur sem bæri að varast, m.a. af völdum jarðsprengja, þegar til Afganistans var komið. Jafnframt segir þar að miðað við aðstæður, eins og þær voru í Kabúl á þessum tíma, hafi þjálfunin verið talin fullnægjandi þar eð störf stefnanda einskorðuðust við flugturninn, innan girðingar á flugvellinum, og stefnanda engin þörf vinnu sinnar vegna að fara út fyrir það svæði. Fram kemur þar einnig að aðrir friðargæsluliðar hafi verið sendir á sérstakt námskeið í Noregi og hafi þjálfun þeirra tekið mið af því að klæðast einkennisbúningum og bera vopn sér til sjálfsvarnar við störf á flugvellinum og utan hans, ef með þyrfti vegna vinnutengdra ferða. Þótt taka megi undir það með stefnanda að þjálfun fyrir dvöl hans í Afganistan hafi verið af skornum skammti verður þó ekki á það fallist að sú þjálfun hafi verið ónóg til þess að stefnandi gæti tryggt öryggi sitt og sinnt því starfi sem hann var ráðinn til. Lítur dómurinn þá sérstaklega til þess að starf stefnanda var borgaralegs eðlis og starfsvettvangur hans innan afgirts og varins flugvallarsvæðis. Því verður ekki séð að nauðsyn hafi borið til þess að stefnandi hlyti hernaðarlega þjálfun. Breytir hér engu þótt stefnandi hafi oftsinnis farið á fundi með yfirmanni flugvallarins út fyrir flugvallarsvæðið, enda voru þær ferðir vel undirbúnar og öryggis þeirra gætt, ýmist af hermönnum eða íslenskum friðargæsluliðum sem fengið höfðu til þess þjálfun. Þá átti stefnandi þess kost að auka við færni sína í meðferð skotvopna þegar til Afganistans var komið, en gerði það ekki, og verður stefndi ekki talinn bera ábyrgð á því. Stefnandi heldur því einnig fram að hann hafi enga fræðslu eða kynningu fengið á aðstæðum í Afganistan, hvers þar væri að vænta og hvað helst bæri að varast, hvorki áður en hann hélt þangað til starfa, né eftir það. Þessi fullyrðing stefnanda fer í bága við staðhæfingu Arnórs Sigurjónssonar, fyrrverandi skrifstofustjóra Íslensku friðargæslunnar, í ofannefndri skýrslu hans. Hins vegar dregur það óneitanlega úr vægi þessarar málsástæðu stefnanda að hann hafði dvalið í Afganistan í rúma fimm mánuði áður til þess atburðar dró, sem er tilefni málsóknar. Á þeim tíma hlýtur hann af eigin raun að hafa kynnst aðstæðum og gert sér grein fyrir þeim hættum sem víða leyndust þar. Það eitt að flugvöllurinn var rammlega afgirtur og varinn, svo og að fjölmennt alþjóðlegt herlið og friðargæslusveit var í Kabúl, hlaut og að gefa ótvíræða vísbendingu um að nauðsynlegt væri að gæta ýtrustu varkárni. Eins og áður er lýst var haldið í verslunarleiðangur í Chicken Street laugardaginn 23. október 2004, og var stefnandi með í för. Tveimur dögum áður höfðu tveir íslenskir friðargæsluliðar, Ásgeir Þór Ásgeirsson, yfirmaður öryggismála á flugvellinum, og Steinar Örn Magnússon, farið í könnunarferð um Kabúl, að ósk Hallgríms Sigurðssonar, m.a. í því í því skyni að meta áhættu af fyrirhugaðri ferð. Þrátt fyrir að hvorugum íslensku friðargæsluliðanna hafi litist sérlega vel á aðstæður í götunni, með tilliti til öryggis, hefur ekki verið sýnt fram á að þeir hafi berum orðum lagst gegn því við Hallgrím Sigurðsson að ferðin yrði farin, enda hefur Hallgrímur neitað því fyrir dómi. Hins vegar benda önnur gögn málsins, þ.á m. skýrsla Ásgeirs Þórs Ásgeirssonar til Íslensku friðargæslunnar frá 1. nóvember 2004, til þess að hann hafi upplýst Hallgrím um staðhætti í Chicken Street og um leið greint honum frá mati sínu á öryggi svæðisins. Það, að ákveðið skyldi að viðdvöl í teppaversluninni yrði mjög stutt, aðeins 1015 mínútur, og vörur tilbúnar til afhendingar þegar þangað kæmi, bendir einnig eindregið til þess að bæði Ásgeir Þór og Hallgrímur hafi talið áhættu því samfara að fara í ferðina. Ekkert liggur fyrir um að stefnanda hafi hins vegar verið kunnugt um áhyggjur Ásgeirs Þórs né Steinars Arnar af öryggi leiðangursmanna, né um hinn skamma tíma sem átti að dvelja í versluninni. Óumdeilt er að á þessum tíma lágu ekki fyrir ákveðnar reglur af hálfu yfirmanna Íslensku friðargæslunnar um ferðir út af flugvellinum og var ekki fortakslaust bannað að menn færu inn í borgina í einkaerindum. Þó virðist sem almennt hafi ekki verið ætlast til þess að menn færu þangað nema brýna nauðsyn bæri til, og þá að höfðu samráði við lögreglu og njósnadeildir. Í ofangreindri samantekt utanríkisráðuneytisins, sem samin var skömmu eftir sprengjuárásina, kemur fram að á þessum tíma hafi öryggisástand verið tiltölulega gott í Kabúl. Þannig var umferð bifreiða á vegum friðargæsluliðsins metin sem flokkur 1, það er einni bifreið var heimilt að fara um borgina með tveimur vopnuðum mönnum innanborðs, einkennisbúningar voru í flokki 2, það er að viðkomandi átti að hafa skothelt vesti á sér og hjálm nálægt, og vopnaflokkur var metinn svo að bera ætti hlaðin vopn, en ekki skot í hlaupi. Engar sérstakar takmarkanir eða hindranir voru á vegum eða í hverfum borgarinnar og var ástandið almennt metið sem „grænt“ af hálfu öryggisvarða friðargæsluliðsins, en það mun vera lægsta viðbúnaðarstig friðargæsluliðsins. Í samantektinni segir enn fremur að tvær merktar bifreiðir frá flugvellinum hafi verið notaðar til ferðarinnar í Chicken Street, og hafi báðar verið sérstaklega styrktar með „Kevlar-efni“ í hurðum til að verjast sprengjubrotum. Þá er þar tekið fram að ein ástæða þess að Ásgeir Þór Ásgeirsson leitaði frekar eftir aðstoð Íslendinga við öryggisgæslu í ferðinni, fremur en annarra friðargæsluliða, hafi verið sú að hann taldi Íslendingana hæfari til að sinna því hlutverki. Reynslan hefði sýnt að ekki aðeins væru þeir betri og varkárari ökumenn, heldur töluðu þeir bæði ensku og íslensku, en málakunnáttu og þjálfun margra alþjóðlegra friðargæsluliða væri verulega ábótavant. Fram er komið að stefnandi hafði lýst áhuga á að kaupa teppi í Afganistan og tók boði Hallgríms Sigurðssonar þegar sá síðarnefndi bauð honum að koma með í hina örlagaríku verslunarferð í Chicken Street. Stefnandi hefur haldið því fram að áhugi hans á teppum hafi ekki aðeins ráðið þar úrslitum, heldur hafi hann einnig þurft að koma með til þess að geta lánað Hallgrími fé úr sjóði friðargæslunnar, ef á þyrfti að halda.Að áliti dómsins er síðarnefnd skýring stefnanda á tilgangi fararinnar haldlítil, enda verður ekki séð að nein nauðsyn hafi verið fyrir nærveru hans, hafi Hallgrímur talið sig skorta fé til teppakaupanna. Með þetta í huga getur dómurinn ekki fallist á þau óljósu rök stefnanda að ferðin í Chicken Street hafi verið hluti af starfsskyldum hans. Þvert á móti verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi verið í einkaerindum, til þess að kaupa teppi til eigin nota, og ber hann sjálfur ábyrgð á þeirri ákvörðun sinni. Í gögnum málsins er því ítarlega lýst hvernig bifreiðunum var stillt upp framan við teppaverslunina og hvar íslensku friðargæsluliðarnir tóku sér stöðu utandyra. Hvergi er þar að finna gagnrýni á hvernig staðið var að því verki, né nokkuð fram komið um að annað fyrirkomulag hefði hentað betur. Hins vegar er ljóst að viðdvölin í versluninni varð mun lengri en áætlað hafði verið, eða nálægt einni klukkustund. Fyrir dómi kvaðst Ásgeir Þór ítrekað hafa bent Hallgrími á að dvölin væri orðin lengri en til stóð, en taldi sig þó ekki hafa vald til þess að skipa yfirmanni sínum að yfirgefa verslunina. Í framburði sínum fyrir dóminum þvertók Hallgrímur hins vegar fyrir það að Ásgeir Þór hefði rekið á eftir honum í versluninni. Þetta ósamræmi í framburði vitnanna birtist einnig í skýrslu hvors þeirra til Íslensku friðargæslunnar, sem rituð var skömmu eftir árásina. Hér stendur því orð gegn orði, og verður frekar upplýst um það atriði. Hins vegar hefur stefnandi ekki með neinu móti sýnt fram á að orsakasamband hafi verið milli sprengjuárásarinnar og þess að dvölin í versluninni varð lengri en áformað var. Í oftnefndri samantekt utanríkisráðuneytisins kemur raunar fram að hvorki liggi fyrir vísbendingar frá öryggisyfirvöldum friðargæslunnar um að lengd dvalarinnar hafi orsakað árásina, né að hún hafi ráðist af því að um tilviljanakennt skotmark var að ræða. Auk þess sem áður greinir byggir stefnandi á því að íslensku friðargæsluliðarnir, sem gættu öryggis leiðangursmanna, hafi ekki búið yfir nægilegri þjálfun, og hefði Hallgrímur Sigurðsson fremur átt að velja þjálfaða hermenn til fararinnar. Jafnframt er því haldið fram að Hallgrímur hafi ekki haft næga reynslu eða þekkingu til að tryggja öryggi starfsmanna sinna með fullnægjandi hætti. Dómurinn getur ekki tekið undir þau sjónarmið stefnanda að Hallgrímur Sigurðsson hafi ekki haft næga þekkingu, þjálfun og reynslu til að tryggja öryggi starfsmanna sinna. Nægir þar að vísa til áralangrar reynslu hans af friðargæslustörfum, svo og til þeirrar þjálfunar sem hann hafði hlotið hér heima og erlendis, og lýst er nánar í skýrslu hans fyrir dóminum. Hins vegar var sérstakur starfsmaður sem hafði það hlutverk að tryggja öryggi Íslendinganna, þ.á m. yfirmanns flugvallarins. Eins og áður hefur komið fram gegndi Ásgeir Þór Ásgeirsson þessu starfi, en hann hafði mikla og víðtæka reynslu og þekkingu á friðargæslustörfum og öryggismálum, bæði hér heima og erlendis. Er engin ástæða til að draga í efa færni hans og þjálfun, enda benda gögn málsins ekki til annars en að hann hafi fyllilega verið starfi sínu vaxinn. Fyrir dómi sagði Steinar Örn Magnússon, sem var einn þeirra þriggja friðargæsluliða sem stóðu á verði utan við teppaverslunina í Chicken Street, að hann hefði ekki séð árásarmanninn fyrr en að árás lokinni, þá látinn, liggjandi á gangstéttinni utan við verslunina. Líklega hafi hann verið í mannþrönginni á götunni, án þess að hann veitti honum athygli. Er frásögn hans í samræmi við það sem haft er eftir hinum tveimur friðargæsluliðunum sem einnig stóðu á verði, og finna má í gögnum málsins, m.a. í samantekt utanríkisráðuneytisins. Þar er einnig haft eftir þeim að við árásina hafi skapast mikið öngþveiti á staðnum, reykur og ryk hafi þyrlast upp og byrgt alla sýn. Engum vopnum hafi verið beitt til sjálfsvarnar, enda hafi þeir ekki talið það óhætt í mannfjöldanum. Hér að framan hefur verið greint frá ástæðum þess að Ásgeir Þór valdi íslenska friðargæsluliða til fararinnar, fremur en erlenda. Hvergi er í gögnum málsins dregið í efa að sú ákvörðun hafi verið réttmæt og studd faglegu mati. Því verður ekki séð að gagnrýni stefnanda að þessu leyti og þær ályktanir sem hann dregur af því að hermenn hafi ekki verið valdir til að gæta öryggis hans og samferðarmanna eigi við nokkur rök að styðjast. Í máli þessu bendir ekkert til annars en að sprengjuárásin í Kabúl, laugardaginn 23. október 2004, hafi verið ófyrirséð og að hending ein hafi ráðið því að íslensku friðargæsluliðarnir urðu fyrir henni. Í því ljósi, svo og með vísan til þess sem áður er rakið, verður að hafna, sem órökstuddum, öllum málsástæðum stefnanda þess efnis að árásina megi rekja til vanmats á aðstæðum og ófullnægjandi verndar, vanþekkingar og vanþjálfunar hans sjálfs og samstarfsmanna hans. Þótt benda megi á einstök atriði sem kunna að orka tvímælis, svo sem vafi um boðvald yfirmanns öryggismála gagnvart yfirmanni flugvallarins, ásamt hinni löngu viðdvöl í teppaversluninni í Chicken Street, liggja þó engar sannanir fyrir um að þau hafi nokkru ráðið um atburðarásina. Um leið er ítrekuð sú afstaða dómsins að stefnandi fór í hina örlagaríku ferð á eigin forsendum og ábyrgð, og án þess að ferðin væri hluti af starfsskyldum hans. Niðurstaðan er því sú að sýkna beri stefnda af kröfu stefnanda um að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á heilsutjóni stefnanda á grundvelli sakarábyrgðar eða húsbóndaábyrgðar á verkum starfsmanna hans. Eins og atvikum er hér háttað þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Friðriks Más Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 357/2010
|
Kærumál Þinghald Sératkvæði
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-390/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-390/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur2. júní 2010. Í málinu er ákærða gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi og er það talið varða við 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Við útgáfu fyrirkalls ákvað dómarinn að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað. Hann byggði þá ákvörðun á a og d liðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í upphafi nefndrar lagagreinar kemur fram að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði, en í greininni eru undantekningar frá meginreglunni sem miða að því að vernda sakborninga, brotaþola, vandamenn þeirra, vitni eða aðra sem málið varða. Halla Gunnarsdóttir, sem krafist hefur þess að þinghaldið verði opið, byggir kröfu sína á því að framangreindar undantekningar eigi ekki við í þessu máli fremur en öðrum og nefnir sem dæmi líkamsárásamál og fíkniefnamál. Telur hún að kaupendur vændis eigi ekki að njóta meiri friðhelgi en aðrir meintir brotamenn. Í þessu máli er fjallað um viðkvæm málefni ákærða og stúlkunnar sem hann er sakaður um að hafa keypt vændi af og eiga því nefndar undantekningar í 10. gr. sakamálalaganna við í málinu. Kröfu Höllu Gunnarsdóttur er því hafnað og skulu þinghöld í málinu vera lokuð, sbr. 2. mgr. 10. gr. sakamálalaganna. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Þinghöld í málinu nr. S-390/2010 skulu vera lokuð.
|
Mál nr. 196/2010
|
Börn Kynferðisbrot Skaðabætur
|
S var gefið að sök að hafa frá hausti eða vetri 2001, er A var 14 ára, til þess dags er hún varð 18 ára, tælt hana með gjöfum, m.a. peningum, skartgripum og fatnaði, og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart henni vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig nánast daglega samræði og önnur kynferðismök á heimili sínu. Var háttsemin talin varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. S bar því við að hann hafi kynnst A í september 2001 og að hafa haft tíð samskipti við hana frá þeim tíma til vors 2007. S gekkst við því að hafa reglulega gefið A gjafir, m.a. peninga, skartgripi og fatnað. Þá viðurkenndi hann að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við A á heimili sínu, en framburður hans um það hvenær hann tók upp kynferðislegt samband við A var nokkuð á reiki og þótti það rýra trúverðugleika framburðar hans. Þá þótti ótrúverðugur framburður S um að hann hafi ekki vitað um réttan aldur A fyrr en hún hafi verið orðin 18 ára gömul. Með dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, þótti sannað að S hefði gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greindi, en þó þannig að miða bæri við að hann hefði fyrst haft samræði eða önnur kynferðismök við A í byrjun árs 2002 þegar A var 14 ára. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að S ætti sér engar málsbætur og hann hefði brotið gróflega og ítrekað gegn ungri stúlku á viðkvæmu aldurs- og þroskaskeiði hennar. Þá var litið til þess að brot S voru viðvarandi og stóðu í langan tíma og honum hefði mátt vera það ljóst hversu alvarlegar afleiðingar atferli hans hlyti að hafa fyrir líf og sálarheil A. Var refsing hans talin hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá var S gert að greiða A 1.200.000 krónur í bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjum. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2008 til 27. júní 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en vexti af dæmdri bótakröfu, en um þá fer eins og í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að einkaréttarkrafa A skal bera vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2008 til 27. júní 2009, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði, Sveinbjörn Tryggvason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 757.363 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar E. Harðardóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 2. febrúar 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var 5. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 25. september 2009, á hendur Sveinbirni Tryggvasyni, kt. 240433-3039, Bröttutungu 9, Kópavogi „fyrir kynferðisbrot gegn A, kennitala [...], með því að hafa frá hausti eða vetri 2001, er stúlkan var 14 ára, til þess dags er stúlkan varð 18 ára, tælt stúlkuna með gjöfum, m.a. peningum, skartgripum og fatnaði, og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig nánast daglega samræði og önnur kynferðismök. Telst háttsemi ákærða varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Bótakrafa: Af hálfu A er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 2.500.000 auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. janúar 2004 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt ákærða en með dráttarvöxtum frá þeim degi samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags auk greiðslu þóknunar við réttargæslu að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts á réttargæsluþóknun.“ Þar sem láðst hafði að tilgreina verknaðarstað í ákæru gaf ríkissaksóknari út framhaldsákæru á hendur ákærða hinn 23. nóvember sl. þar sem verknaðarstaður er tilgreindur og er verknaðarlýsing framhaldsákærunnar svohljóðandi: „fyrir kynferðisbrot gegn A, kennitala [...], með því að hafa frá hausti eða vetri 2001, er stúlkan var 14 ára, til þess dags er stúlkan varð 18 ára, tælt stúlkuna með gjöfum, m.a. peningum, skartgripum og fatnaði, og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart stúlkunni vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig nánast daglega samræði og önnur kynferðismök á heimili sínu að Bröttutungu 9, Kópavogi.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu af refsikröfu ákæruvalds en til vara að ákærði verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Að því er varðar skaðabótakröfu brotaþola er þess aðallega krafist að henni verði vísað frá dómi, til vara að ákærði verði sýknaður af bótakröfunni og til þrautavara að bótakrafan verði lækkuð verulega. Loks er krafist málsvarnarlauna að mati dómsins. II. Málavextir. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að hinn 5. mars 2008 hafi brotaþoli, A, mætt á skrifstofu rannsóknardeildar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og lagt fram kæru á hendur ákærða í máli þessu fyrir kynferðisbrot. Í kæruskýrslunni greindi brotaþoli frá því að ákærði væri tæplega 75 ára gamall og byggi að Bröttutungu 9 í Kópavogi, en það væri eins konar tengihús. Hún kvað ákærða braska með bíla og jafnvel fasteignir og eiga fyrirtækið Egil Vilhjálmsson ehf. Kvaðst brotaþoli hafa séð ákærða fyrst árið 2000 þegar hún var 13 ára og að vinna í kjötborði [...] á [...], en þangað hefði ákærði komið að versla. Síðar hefði hún verið á leið heim til sín fótgangandi í vondu veðri og illa klædd þegar ákærði hefði stöðvað bifreið sína og boðið henni far. Ákærði hefði við sama tækifæri boðið henni vinnu, gefið henni símanúmer sitt og fimm þúsund krónur í peningum. Sagðist brotaþoli halda að þetta hefði verið í september árið 2000. Einhverju síðar hefði ákærði haft samband við hana og farið með hana í skartgripabúð þar sem hún hefði mátt velja sér gjöf. Þá hefði ákærði haldið áfram að gefa henni gjafir og peninga. Fljótlega hefði ákærði farið að bjóða henni heim til sín og m.a. boðið henni að nota ljósabekk, sem hann hefði verið með á heimili sínu. Eftir nokkur skipti hefði ákærði beðið hana um að afklæðast, sem hún hefði og gert. Þá hefði ákærði tekið vídeómyndir af henni nakinni og síðan farið með hana inn í herbergi. Hún hefði verið skelkuð og sagst vera lasin. Ákærði hefði því ekki haft samfarir við hana í þetta skiptið en káfað á henni allri. Þetta hefði þróast hratt áfram og ákærði hefði síðar einnig farið með hana inn í annað herbergi með billjardborði. Þar hefði hann látið hana upp á borðið og stungið agúrku, banana og ýmsum hjálpartækjum ástarlífsins upp í leggöng hennar og endaþarm. Sagðist hún minnast þess að oft hefði blætt úr endaþarmi hennar vegna þessa. Hún sagði að þetta hefði ákærði allt tekið upp á vídeómyndavél. Eftir að hafa átt við hana á billjardborðinu hefði ákærði farið með hana í annað herbergi þar sem hann hefði haft við hana samfarir. Sagðist brotaþoli halda að ákærði hefði fyrst haft við hana samfarir u.þ.b. þremur til fjórum mánuðum eftir að þau kynntust, en þá hefði hún verið 13 ára. Brotaþoli greindi frá því að stundum hefði ákærði sýnt henni vídeómyndir, sem hann hafði tekið af henni nakinni og á meðan hann var að eiga við hana. Einnig hefði ákærði sýnt henni annars konar klámefni. Brotaþoli kvaðst hafa átt kynferðislegt samneyti við ákærða nánast daglega frá því að hún var 13 ára til tvítugs, þ.e. til vorsins 2007, en þá hefðu þau hist síðast og stundað kynlíf. Þegar hún var 14 ára hefði hún farið að neyta fíkniefna, en hún sagðist hafa deyft sig með fíkniefnum áður en hún heimsótti ákærða. Hún sagði að ákærði hefði vitað af fíkniefnaneyslu hennar. Brotaþoli sagðist hafa smitast af klamidíu hjá ákærða, en það hefði gerst áður en hún fór að stunda kynlíf með öðrum mönnum en honum. Sagðist hún telja að ákærði hefði verið að hitta aðrar stúlkur á meðan hann hitti hana. Brotaþoli sagðist hafa farið í meðferð í júní 2007 eftir að hún hætti að hafa samskipti við ákærða. Brotaþoli tjáði lögreglu að eftir að þau ákærði kynntust hefði hann frá fyrstu tíð elt hana og fylgst með henni. Eitt sinn hefði hún verið með vin sinn í heimsókn og þá hefði ákærði hringt og hótað henni að hún fengi ekki bíl frá honum ef vinurinn yrði ekki farinn út eftir 20 mínútur. Sagði brotaþoli að ákærði hefði borgað fyrir hana bílprófið og einnig gefið í skyn að hann ætlaði að gefa henni bíl. Hefði hann keypt bíla í þessum tilgangi og látið þá standa á hlaðinu hjá sér, en selt þá ef brotaþoli hlýddi honum ekki. Einu sinni hefði ákærði læst hana inni í herbergi í fjóra tíma þar sem hann hefði verið ósáttur við hana. Brotaþoli sagði móður sína hafa grunað ýmislegt, en brotaþoli sagðist hafa búið til mikla lygasögu til að útskýra ýmislegt sem hún hefði verið að fá frá ákærða. Í æsku hefði hún átt vin sem var eldri en hún og sagðist hún hafa sagt móður sinni að foreldrar þessa vinar síns væru henni svo góðir og að þeir gæfu henni eitt og annað. Brotaþoli sagði að ákærði hefði alltaf sagt henni að hún ætti að segja öðrum að hún væri að vinna hjá honum. Sagðist hún og hafa gert það. Hún sagðist þó ekki hafa sagt móður sinni það þar sem móðir hennar hefði þá fljótlega áttað sig á þessu. Hún sagði að það hefði frést um [...] að hún væri að hitta gamlan mann. Ein vinkvenna hennar hefði komið með henni til ákærða og hefði ákærði þá gefið þessari vinkonu hennar jakka. Vinkonan hefði verið hissa á þessu og sagt foreldrum sínum frá því. Hún sagði að þegar hún hefði verið í bíl með ákærða hefði hann látið hana vera með hárkollu og stór sólgleraugu svo að hún þekktist síður. Þrátt fyrir þetta hefðu foreldrar vinkonu hennar eitt sinn mætt þeim og þekkt A, en þeir hefðu þó ekkert gert í málinu. Hún sagði að sögusagnir hefðu gengið um samband þeirra ákærða á meðan hún var nemandi í [...]skóla, en enginn hefði þó gert neitt í málinu. Þá sagði brotaþoli að tvær aðrar vinkonur hennar hefðu hugsanlega vitað eitthvað um ákærða og tengsl hans við brotaþola, en engin vitni væru þó að því sem gerst hefði innan veggja heimilis ákærða. Brotaþoli tjáði lögreglu að finna mætti nærföt af henni og hugsanlega gallajakka og rauða kápu á heimili ákærða. Þar mætti og finna kvenfatnað, sem hún vissi ekki af hverjum væri. Loks sagðist brotaþoli hafa leitað til geðlæknis vegna ofsakvíðakasta og þunglyndis, en jafnframt til sálfræðings vegna vanlíðunar. m.a. vegna samskiptanna við ákærða. Brotaþoli gaf á ný skýrslu hjá lögreglu 16. júlí 2008. Greindi hún þar frá málavöxtum með svipuðum hætti og áður. Hún sagði að ákærði hefði gefið henni peninga þegar hún hitti hann fyrst, síma í annað skiptið sem þau hittust og í fjórða eða fimmta skiptið, eða um mánuði eftir það þau hittust fyrst, hefði hann farið með hana í skartgripabúð í [...] til að velja sér skartgripi, en ákærði hefði gefið henni þá í fermingargjöf. Hún sagði að ákærði hefði frá byrjun vitað hversu gömul hún var. Hann hefði t.d. vitað af því hvar hún var stödd í skóla og haft af því áhyggjur hvernig henni gengi í samræmdu prófunum. Þá hefði ákærði alltaf náð í hana í [...]skóla. Brotaþoli sagðist oft hafa reynt að hætta að tala við ákærða með því að slökkva á símanum, en einhvern veginn hefði ákærði alltaf náð tökum á henni aftur. Hún sagðist ekki hafa þorað að leita til neins fullorðins vegna málsins af þeim sökum að hún hefði talið að þetta væri allt sér að kenna og að hún væri vond manneskja. Þá hefði ákærði sagt henni að hann væri bjargvætturinn í lífi hennar og að án hans væri hún ekki neitt. Brotaþoli sagði að B, vinkona hennar, hefði vitað af sambandi hennar og ákærða, en brotaþoli sagðist hafa kynnst B þegar hún var sjálf 13 til 14 ára gömul. Í þessari síðari skýrslutöku bar brotaþoli kennsl á fatnað, sem haldlagður hafði verið við húsleit á heimili ákærða. Hinn 7. mars 2008 var gerð húsleit á heimili ákærða að Bröttutungu 9 í Kópavogi. Í skýrslu lögreglu, dags. 11. mars 2008, segir að húsið að Bröttutungu 9 sé eins konar tengihús á tveimur hæðum og með áföstum tvöföldum bílskúr. Á neðri hæð sé komið inn í anddyri en þaðan sé gengið inn í stórt hol og þaðan inn í stórt herbergi. Í því hafi verið billjardborð og lítill sófi og lítil borð sitt hvorum megin við hann. Við hlið þessa herbergis sé enn stærra herbergi, sem notað hafi verið sem skrifstofa. Þar inni geti að líta sófa, stóla, skrifborð og skápasamstæðu. Á borðinu hafi verið tölvuskjár, en tölvuna sjálfa hafi verið að finna í næsta herbergi, sem sé nokkuð stórt og langt. Þar hafi verið að finna umrædda tölvu, prentara, lítinn svefnbekk, annað skrifborð, sjónvarp og hillusamstæður. Að auki hafi verið að finna á neðri hæðinni annað lítið baðherbergi með sturtu og lítið herbergi, sem notað hafi verið sem þvottahús. Frá holinu liggi stigi upp á efri hæðina og þar sé komið upp í tvær samhliða stofur á hægri hönd. Í stærri stofunni hafi verið sjónvarp, myndbandstæki o.fl. Gegnt stiganum sé gengið inn í eldhús og strax til vinstri inn í svefnherbergisálmu með fjórum svefnherbergjum og einu baðherbergi. Fyrsta herbergið á hægri hönd sé frekar lítið og þar hafi eingöngu rúmast ljósabekkur. Við hlið þessa herbergis sé baðherbergið. Innst í þessari álmu sé að finna svefnherbergi ákærða, en þaðan sé hægt að ganga út á stórar svalir. Þá er tekið fram að bílskúrinn sé tvöfaldur og rúmgóður. Inni í honum hafi verið tveir bílar, en lítið annað markvert þar að sjá. Í skýrslunni segir að í skápskúffu í billjardherberginu hafi fundist kynlífsleikföng, þ.e. tveir stórir gervilimir og tvö egg, sem klædd hafi verið smokkum. Jafnframt hafi þar verið að finna sleipiefni. Í einum vasa billjardborðsins hafi verið að finna plastflösku, sem innihaldið hafi eins konar sleipiefni. Í herberginu hafi fundist JVC myndbandsupptökutæki á þrífæti. Við frumrannsókn á dúk billjardborðsins hafi fundist ummerki lífsýna. Í litlu geymslunni á milli billjardherbergisins og litla baðherbergisins hafi verið rauð kvenkápa og gallajakki og í stórum fataskáp í holinu fundust fjögur kvenskópör. Tjáði ákærði lögreglu að brotaþoli ætti þennan fatnað. Í skrifstofuherberginu hafi verið dökk skápasamstæða. Í einum skápanna hafi verið að finna nokkurt magn af kvenfatnaði, aðallega undirföt, sem ákærði sagði að brotaþoli ætti. Á bak við hurð í herberginu hafi einnig verið að finna kvenfatnað, sem ákærði hafi talið að mestu í eigu brotaþola. Við húsleitina lagði lögregla hald á áðurnefnd kynlífsleikföng, hluta dúks af billjardborðinu og áklæði af svefnbekknum ásamt tveimur koddaverum, en koddar þessir voru á svefnbekknum. Einnig myndbandsupptökuvél, kvenfatnað, myndavél og filmur, myndbandsspólur, tvær borðtölvur og geisladisk. Í skýrslunni segir að það sem ekki var haldlagt á vettvangi hafi verið ljósmyndað. Samkvæmt upplýsingaskýrslum lögreglu 14. maí 2008 fannst ekkert klámefni eða barnaklámefni á tveimur turntölvum við leit í gagnageymslum þeirra. Skoðun á haldlögðum myndböndum lauk 17. mars 2008 og samkvæmt upplýsingaskýrslu, dags. sama dag, fannst ekkert ólöglegt efni á þeim eða efni, sem tengist máli þessu. Meðal gagna málsins er skýrsla tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, dags. 21. maí 2008, um rannsókn á munum, sem haldlagðir voru á vettvangi. Um rannsókn á afskornum dúk af billjardborði, koddaverum og dýnuhlíf segir að hún hafi leitt í ljós að í koddaveri og dýnuhlíf hafi fundist blettir, sem gefið hafi jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófum sem sæði. Smásjárskoðun hafi ennfremur leitt í ljós að í sýnum frá blettum á dýnuhlífinni hafi einnig fundist sáðfrumur og séu þar til staðar lífsýni sem nothæf séu til DNA-kennslagreiningar. Engar sáðfrumur hafi hins vegar verið sjáanlegar í smásjársýnum frá blettum í koddaverinu. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu, dags. 23. mars 2009, og meðfylgjandi tölvupósti frá launafulltrúa [...], dagsettum sama dag, var brotaþoli á launaskrá hjá [...] í [...] frá 9. júní 2001 til 15. ágúst 2001. Í upplýsingaskýrslu lögreglu, dags. 26. mars 2009, kemur fram að haft hafi verið samband við tannlæknastofu C þann sama dag vegna upplýsinga, sem fram hefðu komi í skýrslu brotaþola. Við athugun í skrám tannlæknastofunnar hefði komið fram að B, kt. [...], kom til umrædds tannlæknis hinn 14. febrúar 2006 vegna smíða á lýsingaskinnum. C hafi ekki getað fullyrt að hann myndi eftir þessu atviki, en sagði að þetta væri aðgerð sem kostaði talsverða fjármuni. Ekki væri hægt að sjá hvernig greitt hefði verið fyrir aðgerðina. Aðspurður hafi C sagst þekkja ákærða, en ekki geta sagt til um tengsl hans og stúlkunnar. Hann sæi þó að hann hefði gefið afslátt á aðgerðinni á sínum tíma og því mætti ætla að hann hefði þekkt til þess aðila sem greiddi fyrir aðgerðina. Meðal gagna málsins eru fimm ljósmyndir af brotaþola, sem ákærði framvísaði hjá lögreglu og sagðist hafa tekið í maí 2002. Einnig framvísaði ákærði að eigin ósk sex farsímum til frekari rannsóknar, sem og yfirliti yfir sms-skilaboð á milli hans og brotaþola á tímabilinu frá 28. janúar 2002 til 25. ágúst 2007. Með bréfi, dags. 20. maí 2009, óskaði lögreglan eftir upplýsingum frá heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins um hvort brotaþoli og ákærði hefðu leitað sér læknisaðstoðar vegna klamidíusýkingar á árinu 2001 eða 2002. Í tölvupósti Lúðvíks Ólafssonar, lækningaforstjóra á heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, dags. 21. júlí 2009, segir að brotaþoli hafi verið með jákvætt sýni um klamidíusýkingu á rannsóknastofu Landspítalans hinn 27. nóvember 2001. Hún hafi síðan átt neikvætt sýni í desember 2002. Að ábendingu ákærða var leitað eftir upplýsingum um hann hjá annars vegar D heimilislækni og hins vegar E húðlækni. Í bréfi D segir að í gögnum hans sé ekki að finna neinar upplýsingar um klamidíusmit og í bréfi E segir að ákærði hafi leitað til hennar af og til frá árinu 1996, en aldrei vegna kynsjúkdóma, svo sem klamidíu. Meðal gagna málsins er greinargerð F sálfræðings, dagsett 28. júní 2008. Þar kemur fram að brotaþoli hefur verið í vikulegum viðtalstímum hjá henni frá því í desember 2007, en þá hafði hún nýlokið meðferð við áfengis- og vímuefnanotkun. Í niðurstöðukafla greinargerðarinnar segir eftirfarandi: „Í sálfræðiviðtölum hefur A ávallt verið samkvæm sjálfri sér og virðist einlæg og heiðarleg. Frásögn hennar af sálrænum viðbrögðum eru trúverðug og í samræmi við tjáða atburðarás. Í sálrænni úrvinnslu hefur hegðun og tilfinningaleg og líkamleg viðbrögð ávallt verið í fullu samræmi við frásagnir og ljóst að A hefur verið að vinna úr alvarlegum sálrænum áföllum, sem hafa haft víðtæk áhrif á líf hennar og líðan.“ Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir: Ákærði neitaði sök. Hann kvaðst hafa kynnst brotaþola í september 2001 en þá hefði hann ekið fram á hana á gangi við Sundlaug [...], illa klædda og í ausandi rigningu. Sagðist hann hafa tekið hana upp í bílinn og ekið henni heim. Að skilnaði hefði hann gefið brotaþola eitt þúsund krónur þar sem brotaþoli hefði borið sig illa og sagst vera blönk. Þá hefði hann að beiðni brotaþola gefið henni símanúmerið sitt. Nokkrum vikum seinna hefði brotaþoli hringt í hann og beðið hann um peninga. Sagðist ákærði þá hafa látið hana hafa fjögur þúsund krónur. Spurður um ástæðu þess að hann lét brotaþola hafa peninga sagðist ákærði almennt vera mjög gjafmildur maður. Í þetta sinn hefði hann tekið brotaþola upp í bílinn við sjoppu þar sem brotaþoli hefði beðið hann um að hitta sig, ekið einn hring í kringum sjoppuna og afhenti brotaþola peningana. Ákærði sagði að brotaþoli hefði alltaf verið að hringja í hann og biðja hann um að skutla sér hingað og þangað. Þá hefði brotaþoli stundum beðið hann um peninga fyrir sígarettum og öðru og þá hefði hann látið hana fá peninga fyrir því. Brotaþoli hefði fyrst komið á heimili hans nokkrum vikum eftir að þau kynntust. Hefði einhverju sinni komið til tals að hann væri með ljósabekk heima hjá sér og þá hefði brotaþoli spurt hvort hún mætti koma heim til hans í ljós. Eftir það hefði brotaþoli oft komið á heimili hans til þess að fara í ljós og sagðist ákærði iðulega hafa sótt brotaþola og ekið henni aftur heim að lokinni heimsókn. Hann sagði að brotaþoli hefði ekki aðeins komið til að fara í ljós heldur hefðu þau oft sest niður og rætt saman. Hann sagði að samband þeirra brotaþola hefði ekki verið kynferðislegt fyrstu árin, en þau hefðu hins vegar tekið upp kynferðislegt samband nokkrum mánuðum áður en brotaþoli fékk bílpróf á árinu 2004. Sagðist ákærði þá hafa talið að brotþoli væri að verða 19 ára, en þá hefði hún í raun og veru verið tæplega 17 ára. Ákærði sagði að þegar hann hefði hitt brotaþola fyrst hefði hann spurt hana að því hvað hún væri gömul og þá hefði brotaþoli sagst vera 16 ára. Ákærði hefði þá sagt við hana að hún liti út fyrir að vera 18 til 19 ára gömul og hefði brotaþoli játað því og tjáð honum að hún segðist vera eldri þegar hún færi út að skemmta sér. Ákærði sagðist oft hafa spurt brotaþola að því hvers vegna hún tæki ekki bílpróf en hún hefði þá sagt honum að henni þætti miklu þægilegra að hann skutlaði henni. Sagðist ákærði ekki hafa áttað sig á því að brotaþoli hefði í raun og veru ekki aldur til þess að taka bílpróf. Ákærði sagðist ekki muna það nákvæmlega hvenær brotaþoli fékk bílpróf. Hún hefði reynt við prófið skömmu eftir að hún hafði aldur til þess að taka prófið, en þá hefði hún fallið. Síðar hefði hún reynt aftur og þá náð bílprófinu. Tók ákærði fram að á þessum tíma hefði hann haldið að brotaþoli væri tveimur árum eldri en hún raunverulega var. Um aðdraganda þess að þau brotaþoli tóku upp kynferðislegt samband á árinu 2004 sagði ákærði að þau hefðu einhverju sinni hist á neðri hæð hússins eins og ákærði orðaði það. Brotaþoli hefði verið nakin og þau rætt saman og síðan kysst hvort annað og í framhaldi af því haft samfarir. Fram að þessu eða frá 2001 til 2004 hefði samband þeirra ekki verið kynferðislegt. Eftir þetta hefðu þau brotaþoli haft samfarir einu sinni til þrisvar sinnum í viku. Þau hefðu hins vegar haft samskipti nánast daglega þar sem hann hefði oft verið að skutla brotaþola á milli staða. Brotaþoli hefði hins vegar ekki komið á heimili hans á hverjum degi. Nánar aðspurður um kynlíf þeirra sagði ákærði að þau hefðu haft samræði og munnmök hvort við annað. Þá hefðu þau notað hjálpartæki, sem kallað væri egg, en önnur hjálpartæki, þ.e. gervilimi, sem fundist hefðu á heimili hans, hefðu þau aðeins talað um og skoðað, en ekki notað. Sagði ákærði að þessi hjálpartæki væru í hans eigu. Þá viðurkenndi ákærði að hafa tekið myndir af kynlífi þeirra brotaþola. Þessar myndir hefðu þau skoðað og síðan þurrkað jafnóðum út. Hann sagði að þau brotaþoli hefðu haft munnmök á biljarðborðinu, en samfarirnar hefðu átt sér stað á legubekk í innri skrifstofunni. Ákærði kannaðist við það að samskipti þeirra brotaþola hefðu verið með sama hætti í hvert skipti, þ.e. þau hefðu byrjað á ákveðnum stað og endað á öðrum. Aðspurður sagði ákærði að þau brotaþoli hefðu stundað kynlíf sitt á heimili hans að Bröttutungu 9, nánar tiltekið í innri skrifstofu á neðri hæð hússins. Hann sagði að þau hefðu aldrei stundað kynlíf í svefnherbergi hans, sem væri á efri hæðinni. Hann sagði að enginn hefði vitað af sambandi þeirra og sagðist hann aldrei hafa haft samband við foreldra brotaþola eða vini. Aðspurður sagði ákærði að brotaþoli hefði beðið hann um að kaupa hárkollu og sólgleraugu til setja upp þegar hún væri í bíl með honum þar sem einhver hafði þá séð til þeirra saman í bíl og strítt henni á því. Aðspurður um gjafir til brotaþola sagðist ákærði t.d. hafa boðið brotaþola að fara í skartgripabúð til að velja sér þar hring og armband sem hana langaði í, en þetta hefði verið þremur til fimm mánuðum eftir að þau kynntust. Þá sagðist ákærði t.d. hafa gefið brotaþola sófa, úr og síma, en allt hefðu þetta verið hlutir sem hún hefði beðið um. Einnig sagðist ákærði hafa gefið brotaþola fatnað. Brotaþoli hefði þá farið og valið sér fatnað í verslunum og tekið hann frá, en ákærði hefði síðan farið og sótt hann. Hann sagði að brotaþoli hefði oft haft samband vegna þess að hana vantaði eitt og annað og hefði hann stundum veitt henni það sem hún bað um en stundum ekki. Þegar hann hefði verið staddur úti á landi eða erlendis og brotaþola vantaði peninga hefði brotaþoli beðið hann um að leggja inn á reikning vinkonu sinnar. Sagðist hann fyrst hafa lagt inn á reikning brotaþola þegar samband þeirra var að líða undir lok. Ákærði sagðist hafa gefið brotaþola nokkra síma. Þá sagðist hann stundum hafa hringt í hana. Aðspurður sagðist ákærði fyrst hafa áttað sig á aldri brotaþola þegar hann heyrði brotaþola gefa upp kennitölu sína en hún hefði þá verið að panta eitthvað í gegnum síma. Sagðist ákærði halda að þá hefði brotaþoli verið 18 ára, en þetta hefði verið ári eftir að brotaþoli fékk bílpróf eða árið 2005. Hann sagði að það væri rangt hjá brotaþola að hún hefði sagt honum strax hversu gömul hún væri. Aðspurður kvaðst ákærði alls ekki hafa litið á sig sem kærasta brotaþola. Þau brotaþoli hefðu bara hist og rætt saman, en síðar hefðu þau tekið upp kynferðislegt samband. Brotaþoli hefði sífellt verið að biðja hann um peninga og gjafir og sagðist ákærði bara hafa haft gaman af því að gefa brotaþola hitt og þetta. Ákærði neitaði því að hafa fylgst með brotaþola, en sagðist tvisvar hafa elt brotaþola og í báðum tilfellum hefði brotaþoli verið á bíl frá honum. Brotaþoli hefði neitað að skila bílunum eða ekki látið ná í sig og því hefði hann farið á stúfana til að hafa uppi á brotaþola. Í fyrra skiptið hefði hún verið á Cherokee-jeppabifreið, sem ákærði sagðist hafa þurft að koma á verkstæði áður en hann færi utan. Sagðist ákærði hafa séð hana á bifreiðinni við heimili brotaþola og með henni hefði verið yngri bróðir hennar. Í síðara skiptið hefði brotaþoli verið á Golf-bifreið og með henni vinkona hennar. Sagðist ákærði hafa séð til þeirra á Smáratorgi, stöðvað bifreið sína og haldið að brotaþoli kæmi til hans. Brotaþoli hefði hins vegar ekið í burtu. Ekki hefði verið um mikla eftirför að ræða, heldur sagðist ákærði hafa ekið á eftir brotaþola og veifað henni. Ákærði sagði að brotaþoli hefði átt kærasta á meðan á sambandi þeirra stóð og örugglega eftir að samband þeirra varð kynferðislegt. Sagði hann að það hefði ekki skipt sig neinu máli. Hann sagði að brotaþoli hefði þó kvartað yfir að fá aldrei frið fyrir kærastanum og því þyrfti hún að fá nýtt símanúmer o.s.frv. Samt sem áður hefði hún ekki slitið sambandi sínu við kærastann. Aðspurður neitaði ákærði því að hafa gefið brotaþola gjafir í þeim tilgangi að hún hefði við sig samfarir. Hann sagði að löngu eftir að þau kynntust hefði brotaþoli tjáð honum að hún hefði átt nokkra kærasta og að henni hefði verið nauðgað á útihátíð ári áður en þau kynntust. Ákærði sagðist ekki hafa orðið var við að brotaþoli neytti fíkniefna. Þá sagðist ákærði ekki hafa vitað af því að brotaþoli hefði fengið klamidíu og sagðist sjálfur ekki hafa fengið slíkan sjúkdóm. Hann sagði að brotaþoli hefði einu sinni viljað láta hvítta í sér tennurnar og hefði hún farið til tannlæknis í þeim tilgangi. Hefði hún notað kennitölu vinkonu sinnar hjá tannlækninum vegna þess að hún vildi ekki að móðir sín frétti af þessu. Sagðist ákærði hafa pantað tíma og gefið upp nafn og kennitölu vinkonu brotaþola. Ákærði sagði að brotaþoli hefði aldrei komið með vinkonur sínar heim til hans. Hann sagðist hins vegar þrisvar hafa ekið brotaþola og vinkonum hennar á milli staða. Í fyrsta skipti hefði hann sótt brotaþola og vinkonur hennar á skemmtistað í [...] og skutlað þeim á veitingastað í miðbæ Reykjavíkur. Í annað skiptið hefði hann sótt brotaþola og vinkonur hennar [...] niðri við [...] í miðbæ Reykjavíkur og skutlaði þeim heim til ömmu brotaþola. Í þriðja sinnið hefði hann sótt brotaþola og vinkonu hennar í partí á [...]götunni og skutlað brotaþola heim. Vinkona hennar hefði hins vegar viljað fara aftur í partíið á [...]götunni og hefði hann ekið henni þangað með viðkomu á [...] til að kaupa sígarettur. Einnig hefði hann gefið vinkonunni eitt þúsund krónur til að taka bíl heim. Ákærði sagði að ekki væri rétt að stundum hefði blætt úr brotaþola eftir samfarir þeirra. Þá væri ekki rétt hjá brotaþola að hann hefði læst hana inni í herbergi á heimili sínu, enda væri ekki hægt að læsa einni einustu hurð í húsinu. Þá sagði hann að rangt væri að brotaþoli hefði einhverju sinni lokað sig inni í bílskúr og ákærði ekið á bílskúrshurðina. Sagði hann að þetta væri fjarstæða þar sem hann hefði um sjö leiðir að velja til að komast inn í bílskúrinn. Aðspurður sagði ákærði að brotaþoli hefði sagt sér að einhver ákveðin vinkona hennar ætti mjög erfitt og því hefði hann hringt í þessa vinkonu brotaþola og gefið henni 20.000 krónur. Einnig hefði hann sagt vinkonunni að hún mætti hringja í hann ef hún lenti í einhverjum þrengingum. Þessi stúlka hefði síðan hringt í hann löngu síðar og beðið hann um peninga, en þá sagðist ákærði hafa séð að hún var í óreglu og sennilega undir áhrifum vímuefna. Sagðist hann því hafa neitað því að aðstoða hana. Ákærði sagði að ekki væri rétt að hann hefði sagst vera frá [...]. Ákærði var spurður um skýringu á misræmi í framburði hans hjá lögreglu um það hvenær þau brotaþoli hefðu fyrst haft kynmök. Í skýrslutökunni segi hann ýmist að þau hafi fyrst haft kynmök tveimur árum eftir að þau kynntust, þ.e. árið 2003, eða tveimur til tveimur og hálfu ári fyrir skýrslutökuna, sem fram hafi farið 2008, þ.e. árið 2005 eða 2006. Sagði ákærði að honum hefði ekki liðið vel í skýrslutökunni og því hefði hann ekki munað þetta nákvæmlega. Aðspurður sagðist ákærði hafa sótt brotaþola á ýmsa staði, m.a. á heimili hennar, í sundlaug [...], í Menntaskólann [...] og víðar. Hann sagðist ekki hafa orðið var við að brotaþoli væri í grunnskóla þegar hann kynntist henni. Sagðist hann iðulega hafa tekið ákærðu upp í bílinn í nágrenni sundlaugarinnar eða Menntaskólans [...]. Sagði hann að brotaþoli hefði haldið því alveg leyndu fyrir sér hversu gömul hún væri. Aðspurður sagðist ákærði aldrei hafa séð ástæðu til að grennslast fyrir um aldur stúlkunnar. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 7. mars 2008. Þar viðurkenndi ákærði að hafa haft samfarir við brotaþola. Skýrði hann frá upphafi kynna þeirra brotaþola með sama hætti og hér fyrir dómi og sagði að þau hefðu kynnst í september eða október 2001. Um það bil tveimur árum síðar hefðu þau byrjað að hafa samfarir. Sagðist hann síðast hafa haft kynferðisleg samskipti við hana vorið eða sumarið 2007. Síðar í skýrslunni, sem gefin er í mars 2008, sagðist ákærði fyrst hafa átt kynferðislegt samneyti við brotaþola fyrir um tveimur til tveimur og hálfu ári, þ.e. árið 2005 eða 2006. Að öðru leyti skýrði ákærði í megindráttum frá á sama hátt og hér fyrir dómi. Ákærði gaf á ný skýrslu hjá lögreglu 27. maí 2009. Þar sagði hann að samband þeirra brotaþola hefði þróast yfir í kynlífssamband skömmu áður en brotaþoli fékk bílpróf og með því hefði brotaþoli verið að tryggja það að hann myndi borga fyrir hana bílprófið og jafnvel bíl. Sagðist hann þá hafa talið að brotaþoli væri að verða 19 ára. Tveimur til þremur mánuðum síðar hefði hann áttað sig á réttum aldri brotaþola. Nánar aðspurður sagði hann að kynlífssamband þeirra hefði hafist tveimur til þremur mánuðum áður en brotaþoli fékk bílpróf og tveimur og hálfu ári eftir en þau kynntust. Brotaþoli, A, sagðist fyrst hafa séð ákærða þegar hún vann í kjötborðinu í [...] á [...] sumarið 2001. Síðar hefði hún verið á gangi í rigningu skammt frá Sundlaug [...] þegar ákærði hefði stöðvað bifreið sína hjá henni og boðið henni far. Hún sagði að ákærði hefði spurt hana hvort hana langaði í aðra vinnu. Þá hefði ákærði ekið henni heim, rétt henni fimm þúsund krónur og spurt hana um símanúmerið hennar. Brotaþoli sagðist halda að þetta hefði átt sér stað annaðhvort rétt áður eða skömmu eftir að hún varð 14 ára. Nánar aðspurð sagðist hún halda að ákærði hefði fyrst tekið hana upp í bílinn í júní 2001. Nokkrum dögum síðar hefði ákærði hringt og spurt hvort hann mætti hitta hana. Sagðist brotaþoli hafa farið að hitta hann og spurt hann um vinnuna, en ákærði hefði eytt því tali. Þess í stað hefði ákærði spurt hana að því hvort hana langaði ekki að fara í skartgripabúð í [...] til að velja sér fermingargjöf. Þá hefði hann sagt að hún mætti velja sér allt sem hana langaði í versluninni. Hefðu þau farið í skartgripabúðina og ákærði ekið henni heim að því loknu. Nokkru síðar hefði ákærði endilega viljað bjóða henni heim til sín. Sagðist brotaþoli alltaf hafa verið að spyrja um vinnuna, sem ákærði ætlaði að útvega henni, en hann hefði ávallt eytt því tali. Ákærði hefði endilega viljað bjóða henni í ljós og sagðist brotaþoli vel muna eftir fyrsta skiptinu sem hún hefði farið í ljós hjá ákærða. Sagðist hún hafa farið inn í herbergið þar sem ljósabekkurinn var, lokað á eftir sér og sett handklæðið vel utan um sig þegar hún fór í sturtu. Eftir tvö skipti hefði ákærði beðið hana um að koma með sér inn í herbergi og sagðist brotaþoli bara hafa lagst upp í rúm og sagst vera veik og lokað augunum. Hún sagði að ákærði hefði verið mjög almennilegur og sagst ætla að gefa henni bílprófið ef hún hlýddi honum og gerði allt sem hann bæði um, þ.e. svaraði alltaf símtölum frá honum og kæmi alltaf þegar hann bæði um það. Þá hefði hann sagt að hún væri heppin að hitta hann og að ekkert hefði orðið úr henni ef hún hefði ekki hitt hann. Ekkert meira hefði verið rætt um vinnuna sem ákærði ætlaði að útvega henni. Eitt sinn hefði ákærði verið að aka henni heim og þá hefði hann strokið henni um lærið og sagt við hana að hann vildi ganga alla leið. Sagði brotaþoli að þetta hefði verið einum og hálfum til tveimur mánuðum eftir að þau hittust fyrst. Brotaþoli sagði að síðan hefði þetta gengið alla leið, þ.e. þau ákærði haft samfarir heima hjá ákærða að Bröttutungu 9. Í minningunni væri þetta fyrsta skipti eins og í þoku og sagðist hún ekki muna glöggt eftir kynmökunum sem slíkum. Aðspurð sagði hún að þegar þau ákærði hefðu fyrst haft kynmök hefðu í mesta lagi tveir mánuðir verið liðnir frá því að þau kynntust. Nokkrum dögum síðar sagðist brotaþoli hafa sagt vinkonu sinni, B, frá því að hún hefði sofið hjá ákærða. Eftir þetta hefðu þau ákærði haft samfarir daglega og stundum tvisvar á dag. Ákærði hefði oft náð í hana í skólann, m.a. [...]skóla, svo og í vinnuna og heim til hennar. Hún sagði að ákærði hefði ekki komið upp að skólanum heldur tekið hana upp við strætóskýli í götunni fyrir neðan [...]skóla. Sagðist hún alltaf hafa sett upp hárkollu og sólgleraugu í bílnum hjá ákærða og hefði hún gert það að beiðni ákærða, en hún sjálf hefði ekki viljað það. Sagði hún að ákærði hefði keypt tvær hárkollur í þessu skyni. Brotaþoli sagði að þau ákærði hefðu haft samfarir, svo og munnmök hvort við annað og notað hjálpartæki. Alltaf hefði verið um sömu rútínu að ræða, þ.e.a.s. hún hefði komið inn og farið inn í skrifstofuherbergið og klætt sig þar úr fötunum. Þaðan hefði hún stundum farið upp á aðra hæð og út á svalir að reykja. Þá hefði hún farið í ljós og síðan í sturtu. Næst hefði hún farið inn í billjardherbergið, en þar hefðu hjálpartækin verið og stundum myndavél. Einnig hefði verið myndavél í herberginu þar sem hún afklæddist. Að lokum hefðu þau farið inn í skrifstofuherbergið þar sem svefnbekkurinn hefði verið. Hún sagði að ákærði hefði gert allt fyrir hana, gefið henni gjafir og verið mjög almennilegur við hana eða allt þar til hún svaraði eitt sinn ekki símtali frá honum. Hefði hann þá náð í hana heim til hennar, verið mjög reiður og spurt hana hvers vegna í andskotanum hún hefði ekki svarað í símann. Hefði hann farið með hana heim til sín og sagt henni að drulla sér inn í herbergi og setjast þar. Hefði hann sagt við hana að svona gerði hún ekki og að hún ætti að hlýða honum, annars myndi hann ekki borga bílprófið fyrir hana. Brotaþoli sagði að þetta hefði verið í fyrsta skipti sem hún sá ákærða reiðan og sagðist hún hafa orðið hrædd. Í eitt skipti hefði hann lokað hana inni í herbergi þegar hún hafði óhlýðnast honum. Hefði hann sagt henni að fara inn í herbergi og sitja þar grafkyrr. Hann hefði síðan farið út og lokað hurðinni. Hún sagði að þetta atvik væri í mikilli þoku fyrir sér. Þá sagðist hún einu sinni hafa hlaupið inn í bílskúr og lokað að sér og þá hefði ákærði keyrt á bílskúrshurðina. Sagði hún að ákærði hefði oft orðið mjög reiður og þá hefði hann alveg brjálast. Brotaþoli sagði að sambandi þeirra ákærða hefði lokið vorið 2007, en þá hefði hún verið orðin tvítug. Frést hefði af sambandi þeirra út um allt og m.a. hefðu foreldrar G, vinkonu hennar, séð þau saman. Þá hefði fólk oft verið að spyrja hana hver þessi maður væri og sagðist hún yfirleitt hafa sagt að þetta væri maður sem hún væri að vinna hjá. Hún sagði að bekkjarfélagar hennar hefðu oft séð ákærða sækja hana í [...]skóla og sagðist hún stundum hafa sagt vinkonum sínum að þetta væri pabbi hennar. Hún sagði að sögusagnirnar hefðu að lokum verið farnar að ganga út á það að hún og ákærði væru í kynferðislegu sambandi, en brotaþoli sagðist ávallt hafa neitað því. Brotaþoli sagði að sig minnti að hún hefði eingöngu sagt vinkonu sinni, B, frá því að hún hefði haft mök við ákærða. Brotaþoli sagði að ákærði hefði aldrei spurt hana að því hversu gömul hún væri. Hann hefði hins vegar alveg virst vita um aldur hennar. Hann hefði t.d. vitað af því þegar hún fór í samræmdu prófin og spurt hana að því hvaða fög hún hefði valið. Þá hefði ákærði virst vita allt um hana, m.a. um útivistartíma. Einu sinni hefði hann spurt hana að því hvort hún gæti gist hjá sér, en hún hefði sagt honum að hún væri einungis 14 ára og þyrfti að vera komin heim á ákveðnum tíma. Hún sagði að móðir hennar hefði alltaf passað mjög vel upp á það og sagðist hún aldrei hafa gist hjá ákærða. Þá sagðist hún halda að ákærði hefði fengið allar upplýsingar um hana þegar hún vann hjá [...] á sínum tíma, en hann hefði vitað hverra manna hún væri og hvar hún ætti heima. Sagðist hún ekki vita hvar ákærði fékk þessar upplýsingar. Hún sagði að ákærði hefði komið með kennitölu B og stungið upp á því að hún notaði hana þegar hún færi til tannlæknis. Brotaþoli sagði að móðir hennar hefði oft gengið á hana og spurt hana að því hvað væri í gangi. Þau ákærði hefðu oft rætt um það hverju hún ætti að svara móður sinni ef hún spyrði og að hún ætti þá að segja henni að þetta væri pabbi H vinar hennar og að hún væri að vinna hjá fjölskyldu hans. Brotaþoli sagði að H væri gamall vinur sinn en hún hefði ekki verið í neinum samskiptum við hann á þessum tíma. Brotaþoli sagðist vera mjög dugleg að verja sig og segist oft hafa þurft að gera það í gegnum tíðina. Aðspurð um gjafir ákærða sagði brotaþoli að hann hefði m.a. gefið sér peninga, síma, fatnað, sígarettur og sófa, sem hún hefði farið með heim til sín. Þá hefði ákærði borgað bílprófið fyrir hana. Sagðist hún í fyrstu hafa fallið á bílprófinu, en síðan hefði ákærði talað við einhvern yfirmann hjá Frumherja og eftir það hefði hún náð prófinu. Sagðist hún hafa sýnt ákærða ökuskírteini sitt eftir að hún fékk það. Þegar ákærði gaf henni fatnað hefði hún farið í verslanir, valið sér föt og tekið frá og ákærði síðan farið og náð í fatnaðinn. Hún sagði að ekki væri rétt hjá ákærða að hún hefði alltaf verið að biðja ákærða um hitt og þetta þó að það hefði komið fyrir. Ákærði hefði hins vegar iðulega komið með hugmyndir að gjöfum og óskað eftir tillögum og óskum frá henni. Sagði hún að ákærði hefði oft spurt hana að því hvað hana langaði í og sagðist hún hafa sagt honum það og ákærði fundið ýmis tilefni til að gefa henni gjafir. Þá sagði hún að ákærði hefði einu sinni keypt ferð fyrir hana og móður hennar til [...]. Sagðist hún hafa verið að vinna hjá [...] á þeim tíma og ávallt verið söluhæst þar. Sagðist hún hafa sagt móður sinni að hún hefði fengið þessa ferð í vinnunni. Brotaþoli sagði að ákærði hefði einu sinni gefið vinkonu hennar, G, jakka. Í það skipti hefði ákærði sótt þær úr boði og farið með þær í bílskúrinn heima hjá sér og gefið þeim sígarettur og G jakkann. Þá hefði hann gefið I peninga. Sagðist hún hafa verið búin að segja ákærða frá þessari vinkonu sinni og hversu erfitt hún ætti. Hefði ákærði hringt í þessa vinkonu hennar og sagst vera frá [...]. Hefði hann tjáð henni að hún hefði verið dregin úr einhverjum potti og gefið henni pening. Sagði brotaþoli að I hefði síðar spurt hana að því hvort þetta væri maðurinn. Sagðist brotaþoli halda að hún hefði verið 17 ára þegar þetta var. Hún sagðist ekki hafa sagt I frá sambandi þeirra ákærða, en sagðist hafa fundið að I vissi af þessu því þetta hefði verið búið að fréttast út um allt. Þegar þarna var komið hefði hún verið hætt að geta varið sig gegn sögusögnunum. Brotaþoli sagði að langur aðdragandi hefði verið að því að hún fór að hafa kynmök við ákærða. Sagðist hún í fyrstu hafa haldið að hann ætlaði að útvega henni vinnu. Þá sagðist brotaþoli ekki hafa haft mikið sjálfstraust á þessum tíma og sagðist hafa lent í einelti. Hún hefði ekki verið ánægð með sjálfa sig og sagðist hún halda að það hefði hjálpað til að hún leiddist út í þetta kynferðissamband og örugglega hefðu gjafir ákærða haft sitt að segja. Brotaþoli sagði að þegar hún hefði fyrst haft samfarir við ákærða hefði það verið hennar fyrstu samfarir. Hún sagði að ekki væri rétt að hún hefði haft mök áður og rangt væri að henni hefði verið nauðgað á útihátíð ári áður en þau ákærði kynntust. Hún sagði að rétt væri að hún hefði greinst með klamidíu í nóvember 2001 og sagðist hún hafa smitast af ákærða. Hún sagðist örugglega ekki hafa bent á ákærða sem smitbera hjá lækninum, en sagðist þó ekki muna þetta glöggt. Brotaþoli sagðist fyrst hafa átt kærasta þegar hún var 15 ára. Hún sagði að þau ákærði hefðu haft óvarðar samfarir fyrstu árin og hún fyrst farið á pilluna 16 ára gömul. Sagðist brotaþoli ekki hafa haft áhyggjur af því að hún yrði ófrísk og þá hefði ákærði ekki virst hafa áhyggjur af því. Brotaþoli sagði að ákærði hefði fylgst mjög grannt með henni. Sagðist hún t.d. oft hafa verið ein heima um helgar og þá hefði ákærði verið í götunni fyrir ofan heimili hennar og fylgst með húsinu. Í eitt skiptið hefði vinur hennar verið hjá henni og þá hefði ákærði hringt og sagt að ef vinur hennar kæmi sér ekki út innan 20 mínútna fengi hún ekki bílprófið. Ákærði hefði síðan setið í bílnum fyrir ofan húsið og beðið eftir að vinur hennar færi út. Þá sagði hún að ákærði hefði oft látið hana skipta um síma og símanúmer, en þá hefði hann haft kveikt á gömlu símunum hennar heima hjá sér og þannig hefði hann fylgst nákvæmlega með því hverjir hringdu í hana. Þá sagði brotaþoli að ákærði hefði einu sinni elt hana þegar hún hefði verið í bíl með vinkonu sinni, J. Þá hefði hún ekki verið búin að svara honum í þrjá daga. Sagðist brotaþoli hafa verið á Golf-bifreið í umrætt sinn og sagðist halda að hún hefði verið 18 ára þegar þetta gerðist. Brotaþoli sagði að sér hefði liðið mjög illa á meðan á sambandinu við ákærða stóð. Sagðist hún hafa byrjað að deyfa sig með fíkniefnum og passað sig á því að vera alltaf vel deyfð áður en hún fór heim til ákærða. Sagðist hún hafa fjármagnað fíkniefnaneyslu sína að stórum hluta með peningum frá ákærða. Sagði hún að þessi tími hefði verið ógeðslegur. Hún sagði að þetta hefði endað á því að móðir hennar hefði náð í hana úr partíi þar sem hún hefði verið nánast dáin úr fíkniefnaneyslu og þá hefði hún ákveðið að leita sér hjálpar. Hún hefði þá sagt móður sinni frá þessu og móðir hennar hefði verið sú fyrsta sem hún sagði alla sólarsöguna. Hún sagði að líðan sín hefði verið hræðileg síðan og hún væri búin að vera í samtalsmeðferð hjá sálfræðingi vikulega í tvö ár. Sagðist hún hafa verið greind með kvíðaröskun, þunglyndi og ofsakvíða og sagðist þurfa að taka inn lyf vegna þessa. Brotaþoli sagðist hins vegar hafa náð tökum á fíkniefnaneyslu sinni og hafa verið án þeirra í tvö ár. Brotaþoli sagðist alltaf vera hrædd og óttast það að ákærði veitti henni eftirför. Eftir að hún lagði fram kæru hefði einhver brotið rúðu í bifreið hennar og um daginn hefði rúða einnig verið brotin í bifreið móður hennar. K, móðir brotaþola, sagði að brotaþoli hefði fermst 1. apríl 2001 og fljótlega eftir það hefði hún greint breytingar á andlegri líðan hennar. Sagðist hún hafa orðið vör við miklar geðsveiflur og reiði hjá brotaþola. Þá hefði brotaþoli verið grátgjörn og mikil reiði brotist út hjá henni af litlu tilefni, sem oft hefði endað í grátköstum. Þá hefði brotaþoli farið í bað oft á dag. Sjálfsálit hennar hefði minnkað mjög mikið og sjálfsöryggi hennar beðið mikla hnekki. Henni hefði fundist hún ógeðsleg og gjarnan notað það orð um sjálfa sig. Vitnið sagði að þetta hefði komið vel í ljós í fjölskylduboðum, en á þessum tíma hefði brotaþoli farið að draga sig í hlé og greinilega ekkert fundist gaman að vera innan um aðra. Áður hefði brotaþoli hins vegar verið ákveðin og haft gaman af því að tjá sig og tala við frænkur sínar og frændur. Þegar hún hugsi til baka hafi brotaþoli verið flóttaleg og varla horft í augun á fólki. Vitnið sagði að einkunnir brotaþola hefðu farið hríðversnandi, en áður hefði hún alltaf staðið sig vel í skóla og verið með góðar einkunnir. Sagði vitnið að einkunnir hennar hefðu farið niður úr öllu valdi í 9. bekk. Þá sagði vitnið að brotaþoli hefði verið eirðarlaus, sofið með símann og ekki viljað láta hann frá sér. Brotaþoli hefði búið til persónu að nafni H, sem hún hefði sagt að væri vinur sinn og þegar hann hringdi í hana hefði hún alltaf orðið að fara inn í herbergi til að tala við hann. Einnig hefði það slegið vitnið að brotaþola þótti gamlir menn ógeðslegir. Sagðist vitnið minnast þess að þegar nágrannar þeirra, fullorðin hjón, hefðu verið að vinna í garðinum sínum og vitnið haft á orði hvað þau væru dugleg, hefði brotaþoli sagt: „Oj, hann er örugglega ógeðslegur perri.“ Vitninu hefði fundist skrítið að brotaþoli skyldi hugsa svona um fullorðinn mann, en þarna hefði brotaþoli verið 14-15 ára gömul. Þá sagðist vitnið hafa staðið í stríði við brotaþola út af ljósabekkjanotkun hennar, en hún hefði viljað banna henni að fara í ljós. Brotaþoli hefði alltaf verið brún og tjáð henni að heima hjá H væri ljósabekkur, sem hún fengi að fara í. Þá sagði vitnið að brotaþoli hefði farið að koma heim með allskyns föt, skartgripi og sígarettupakka, sem hún hefði stöðugt verið að gera upptæka. Fjárráð brotaþola hefðu ekki leyft þessa neyslu og sagðist vitnið hafa gengið á hana vegna þessa. Hefði brotaþoli þá ýmist sagt að pabbi hennar eða föðuramma hefðu gefið henni fötin, en vitnið sagðist ekki hafa verið í sambandi við þau á þessum tíma. Einnig hefði brotaþoli sagt að vinkonur hennar ættu þessi föt og hún væri með þau í láni. Þá hefði brotaþoli búið til persónuna H, sem hefði fylgt henni alveg til tvítugs, en þá fyrst hefði vitnið frétt að þessi persóna væri ekki til, heldur hefði þetta verið ákærði. Brotaþoli hefði sagt að H þessi ætti ofsalega góða foreldra og þeim þætti mjög vænt um hana. Þau gæfu henni gjafir, en þau ættu dóttur sem væri fíkniefnaneytandi og byggi í útlöndum. Brotaþoli hefði sagt henni að hún færi til þeirra til að taka til og fengi greitt fyrir það. Þá hefði hún sagt að H væri mjög góður vinur hennar. Eftir á að hyggja væri hins vegar skrýtið að þegar H hefði komið að sækja hana hefði hann aldrei keyrt upp að húsinu heldur hefði brotaþoli alltaf orðið að fara í næstu götu fyrir ofan. Hefði brotaþoli ýmist sagt að H væri að flýta sér eða væri svona feiminn. Þau H hefðu hist mjög oft og alltaf þegar H hringdi hefði hún farið inn í herbergi að tala við hann. Hún hefði aldrei getað talað við hann fyrir framan þau. Vitnið sagðist ekki hafa orðið vör við að brotaþoli væri að neyta fíkniefna. Hún sagði að þetta hefði allt komist upp fyrir tveimur árum eða 4. september 2007, en þá hefði hún frétt að H og fjölskylda hans væri ekki til heldur hefði brotaþoli lent í klónum á barnaníðingi. Brotaþoli hefði sagt henni að hún hefði haft kynmök við ákærða og einnig sagt henni frá öllum hans ógeðslegu kynlífsathöfnum, sem hann hefði átt með brotaþola þegar hún var barn að aldri. Einnig að hann hefði tekið þetta allt upp á myndband o.s.frv. Sagðist hún minnast þess að brotaþoli hefði orðið mjög hissa þegar hún sagði henni að hún hefði ekkert gert af sér. Augljóslega hefði verið búið að innprenta henni að hún væri ógeðsleg. Vitnið sagðist halda að brotaþola hefði létt mikið eftir að hún sagði frá þessu. Hún væri búin að vera hjá sálfræðingi nánast í hverri viku í tvö ár. Hún sagði að brotaþoli væri alltaf hrædd um að ákærði elti hana eða léti einhvern elta sig. Skömmu eftir að brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu hefði verið brotist inn í bílinn hennar en engu verið stolið. Hefði brotaþoli verið alveg viss um að þar hefði ákærði verið að verki. Fyrir stuttu hefði einnig verið brotist inn í bíl vitnisins og þá hefði brotaþoli einnig verið viss um að þar ætti ákærði hlut að máli. Ákærði hefði verið búinn að sýna henni að hann hefði stjórn á umhverfinu og gæti haft áhrif í krafti peninga, t.d. komið því til leiðar að hún næði bílprófinu. Vitnið sagði að brotaþoli hefði átt tvo kærasta á þessum árum. Hún sagði að brotaþoli hefði verið líkamlega þroskuð á þessum tíma, en sagðist hins vegar ekki telja að brotaþoli hefði litið út fyrir að vera eldri en hún var. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 4. júní 2008 sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. I sagðist hafa verið með brotaþola í [...]skóla, en hún sagðist hafa flutt frá [...] og byrjað í skóla í [...]. Brotaþoli hefði verið ein af fyrstu vinkonunum sem hún eignaðist á höfuðborgarsvæðinu. Þá hefði mamma hennar verið kennari í skólanum. Brotaþoli hefði síðar farið yfir í [...]skóla, en vitnið sagðist ekki muna hvenær það gerðist. Þær hefðu samt verið vinkonur áfram og séu það enn þann dag í dag. Vitnið sagði að þegar hún var í grunnskóla hefði hún vitað að einhver karl væri að gefa brotaþola peninga. Allir í skólanum hefðu verið að tala um þetta. Oft hefði fólk í kringum þær verið að bera þetta upp á brotaþola, en hún hefði ávallt neitað því. Sagðist hún halda að þá hefðu þær báðar verið í [...]skóla, en sagðist samt ekki vera viss. Hún sagðist halda að brotaþoli hefði fært sig yfir í [...]skóla vegna þessara sögusagna, þ.e.a.s. að hún væri að hitta einhvern karl, eldri mann. Einnig að hún fengi peninga og síma hjá honum. Þá hefðu sögusagnirnar gengið út á að hún væri hóra og væri að selja sig, þ.e. að stunda kynmök með þessum manni. Vitnið sagði að umræddur maður hefði hringt í sig og sagst vera frá [...] [...]. Þá hefði hann sagt að hún hefði verið dregin út og að hann ætlaði að hjálpa henni með því að veita henni fjárhagslega aðstoð, þ.e.a.s. láta hana hafa peninga. Sagðist hún hafa farið að hitta hann og fengið umslag með peningum. Einnig hefði maðurinn látið hana hafa símanúmerið sitt og tjáð henni að ef hún þyrfti eitthvað meira ætti hún hiklaust að hringja í hann. Sagðist hún hins vegar hafa verið orðin það gömul að hún hefði áttað sig á því til hvers maðurinn ætlaðist og því hætt að tala við hann. Sagði hún að maðurinn hefði boðið henni heim með sér, en þá sagðist hún hafa farið út úr bílnum og komið sér í burtu. Vitnið sagðist hafa rætt þetta við brotaþola, en þær hefðu á þessum tíma verið saman í [...]. Einnig hefði hún sýnt brotaþola símanúmerið sem maðurinn lét hana fá og brotaþoli kannast við þetta allt saman. Brotaþoli hefði tjáð henni að hún hefði hitt ákærða og hann skutlað henni heim og gefið henni síma. Þá væri hann alltaf að gefa henni peninga og ýmsa hluti og væri eins og afi hennar. Brotaþoli hefði hins vegar ekki sagt henni að hún ætti í kynferðislegu sambandi við hann og sagðist vitnið aldrei hafa þorað að spyrja brotaþola út í það. Hún sagðist í fyrstu ekki hafa verið viss um að um sama manninn væri að ræða, en brotaþoli hefði staðfest það við hana. Þá sagðist vitnið hafa borið kennsl á ákærða í dómhúsinu og staðfesti að um sama mann væri að ræða og þann sem hafði samband við hana eins og að framan greinir. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 5. júní 2008 sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. J sagðist hafa kynnst brotaþola þegar þær voru 11-12 ára í [...]skóla. Þær hefðu strax orðið mjög góðar vinkonur og verið það síðan. Sagðist hún hafa verið að vinna í hverfissjoppunni í [...]hverfinu á umræddum tíma og muna eftir því að fólk hefði stundum komið til hennar og spurt hana að því hvort brotaþoli væri að hitta gamlan mann. Sagðist hún ekki hafa vitað það. Sagðist hún hafa spurt brotaþola að þessu en hún neitað því. Brotaþoli hefði síðan sagt henni frá þessu fyrir einu og hálfu ári eða sumarið 2008. Vitnið sagði að einu sinni hefðu þær verið staddar á [...] á bíl brotaþola og verið að aka úr bílastæðinu. Allt í einu hefði bíll farið að elta þær og sagðist hún hafa haldið að brotaþoli hefði svínað fyrir hann. Þetta hefði verið mjög flottur bíll, sennilega svartur Bens. Hún sagði að bíllinn hefði elt þær í 20-30 mínútur og sagðist hún alltaf hafa verið að segja brotaþola að stoppa og tala við bílstjórann til að athuga málið. Á þessum tíma hefði brotaþoli verið nýkomin með bílpróf, þ.e. verið 17 ára. Sagðist hún hafa séð að í bílnum var aðeins einn maður. Fyrir einu og hálfu ári hefði brotaþoli sagt henni að þetta hefði verið ákærði. Hún sagði að brotaþoli hefði alltaf átt allt, þ.e. föt og skartgripi. Brotaþoli hefði alltaf sagt að þetta væri frá pabba hennar, ömmu eða mömmu. Hún sagði að brotaþoli hefði átt meira en vinkonur hennar og einnig átt dýrari hluti en þær. Brotaþoli hefði átt kærasta, L, frá því að hún var 13 ára og hefðu þau verið ýmist í sundur eða saman í langan tíma. Vitnið sagði að sig hefði grunað á sínum tíma að brotaþoli væri farin að neyta fíkniefna. Þegar brotaþoli hefði skipt um skóla í 9. bekk hefði hún vitað að brotaþoli var komin í einhvern skrýtinn félagsskap. Sagðist hún lítið hafa talað við brotaþola á þeim tíma því hún hefði sjálf skipt um skóla. Sagðist hún ekki vita af hverju brotaþoli skipti um skóla en sagðist halda að það hefði verið vegna þess að hún fór sjálf í annan skóla, en þær hefðu verið góðar vinkonur. Ein önnur vinkona þeirra hefði einnig skipt um skóla á sama tíma. Þá hefði brotaþola þótt óþægilegt að hafa mömmu sína í skólanum. M sagði að dóttir hennar, G, og brotaþoli hefðu verið saman í [...]skóla þar til dóttir hennar flutti úr hverfinu, en fjölskyldan hefði flutt í [...] þegar G var 14 ára eða árið 2001. Hún sagðist einu sinni hafa verið að sækja dóttur sína út í [...]sjoppu/[...] í [...] og þá séð brotaþola stíga upp í bíl hjá eldri manni. Hefði þetta verið um svipað leyti og þau fluttu í [...]. Sagði vitnið að sér hefði fundist þetta skrýtið og ákveðið að elta bílinn til að sjá hvaða viðbrögð brotaþoli sýndi, en misst af bílnum á rauðu ljósi. Sagðist hún síðan hafa farið heim og sagt G frá þessu og þá hefði G sagt henni að þetta væri einhver maður sem brotaþoli væri að vinna fyrir annað hvort á ljósastofu eða í sjoppu. Sagðist hún ekkert hafa gert í þessu þá, en löngu síðar hefði brotaþoli sagt G frá þessu máli. Vitnið sagði að þegar stelpurnar voru 18-19 ára hefði hún frétt af því að brotaþoli hefði verið að hitta þennan karl í einhvern tíma. Það hefði byrjað með því að karlinn hefði tekið hana upp í bílinn til sín þegar brotaþoli var 13 eða 14 ára og á leið heim úr skólanum. Einnig hefði hann gefið henni peninga og í framhaldi af því farið að sækja hana og fá hana í heimsókn til sín. Stelpurnar hefðu ekki mátt vita af þessu. G hefði tjáði henni að hún hefði gengið mjög hart að brotaþola og spurt hana að því hvort þetta væri kynferðislegt samband, en hún hefði ekki viðurkennt það fyrr en löngu síðar. Vinkonurnar hefðu verið vissar um að þetta væri eitthvað sem móðir brotaþola vissi af og því hefði hún ákveðið að skipta sér ekki af þessu. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 6. júní 2008 sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. G sagðist hafa kynnst brotaþola þegar þær voru 12 ára gamlar. Þær hefðu strax orðið góðar vinkonur og verið það allt þar til G flutti utan á árinu 2007. Þegar þær voru 14 ára hefði brotaþoli sagt henni frá því að daginn áður hefði hún verið að ganga heim úr skólanum í vondu veðri þegar ákærði hefði stoppað bílinn hjá henni og boðið henni far heim. Einnig hefði maðurinn hefði gefið henni fimm þúsund krónur og boðið henni vinnu hjá sér. Brotaþoli hefði lítið rætt þetta en hún sagðist minnast þess að þær vinkonurnar hefðu stundum verið niðri í [...]sjoppu og þá hefði brotaþoli sagt þeim að maðurinn hefði sagt henni að þær mættu alls ekki vita af þessu og alls ekki sjást með henni. Hefðu þær orðið að láta lítið á sér bera og ekki þóst þekkja manninn þegar hann kom að ná í brotaþola. Þær hefðu hins vegar séð manninn út um gluggann og þekkt hann í sjón. Síðan hefði liðið langur tími og þær ekki vitað hvort brotaþoli væri að hitta þennan mann eða ekki því brotaþoli hefði farið að leyna þessu mjög. Fyrst hefði brotaþoli sagt þeim að maðurinn hefði aldrei átt dóttur og að hann kæmi fram við hana eins og dóttur sína. Þegar þær hefðu farið að spyrja hana út í þetta síðar hefði hún allt í einu sagt þeim að hún væri hætt að hitta hann. Eitthvert leynimakk hefði hins vegar alltaf verið á brotaþola þannig að þær hefði grunað að þetta væri enn í gangi. Vitnið sagði að einu sinni hefðu þær vinkonurnar verið í partíi niðri í bæ, en þá hefðu þær verið 14-15 ára gamlar og átt að vera komnar heim kl. 12.00. Þær hefðu verið að reyna að útvega sér far heim og enginn hefði getað komið að sækja þær. Brotaþoli hefði þá komið til hennar og sagt við hana: „Ekki vera reið en ég hringdi í gamla.“ Sagði hún að brotaþoli hefði gjarnan kallað ákærða „gamla“. Sagðist vitnið hafa farið með þeim því hún hefði verið orðin óróleg yfir því að komast ekki heim á réttum tíma. Sagðist hún hafa spurt manninn hvort hann gæti drifið sig því klukkan væri orðin svo margt og það yrði allt brjálað ef hún kæmi of seint heim. Maðurinn hefði þá spurt hana hvort hún vildi kannski bara gista hjá honum. Hún gæti bara sagt mömmu sinni að hún hefði gist hjá vinkonu sinni. Það sagðist hún hins vegar aldrei hafa gert. Á leiðinni heim hefði maðurinn stoppað fyrir utan húsið sitt og látið brotaþola fá föt og boðið vitninu að taka jakka, sem hann var með heima hjá sér. Hún sagðist hins vegar ekki hafa þorað að taka við jakkanum. Maðurinn hefði síðan skutlað henni heim til ömmu hennar og áður en hún fór hefði hann sagt við hana að hann væri með síma á hennar nafni, sem hún mætti taka. Sagðist hún ekkert hafa skilið í þessu þar sem hún hafði aldrei séð manninn fyrr og ekki vitað til að hann vissi hver hún væri. Sagðist hún samt hafa tekið við símanum, en síðar hefði komið í ljós að síminn var skráður á nafn B. Sagðist hún því hafa skilað brotaþola símanum daginn eftir. Eftir þetta hefði hún ekki vitað hvernig sambandi brotaþola og ákærða var háttað. Síðar hefði brotaþoli sagt þeim að hún væri hætt að hitta manninn, en þetta hefði samt verið mikið laumuspil í langan tíma. Hún sagði að brotaþoli hefði aldrei sagt henni að hún ætti í kynferðislegu sambandi við manninn. Þær hefðu spurt brotaþola að þessu því þeim hefði þótt þetta skrýtið, en hún hefði alltaf neitað. Brotaþoli hefði fyrst sagt sér frá þessu sumarið 2007, en það sumar hefðu þær byrjað aftur að hafa samband hvor við aðra. Hægt og rólega hefðu þær byrjað að tala um þetta og brotaþoli tjáð henni að samband þeirra ákærða hefði verið með öðrum hætti en hún hefði áður lýst fyrir þeim vinkonunum, þ.e.a.s. að það hefði verið kynferðislegt þegar hún var yngri og að henni hefði liðið mjög illa út af þessu. Brotaþola hefði greinilega þótt óþægilegt að tala um þetta, liðið illa og samtalið hefði því verið stutt. Brotaþoli hefði ekki vitað hvernig hún ætti að snúa sér í þessu. Hún sagði að þær vinkonurnar hefðu vitað að brotaþoli var að fá peninga, föt og hina og þessa hluti frá manninum. Hún sagðist minnast þess að oft þegar þær hefðu verið niðri í sjoppu hefði maðurinn lagt bílnum sínum fyrir utan. Stundum hefði brotaþoli farið með honum en stundum hefði hann aðeins látið hana fá peninga eða föt. Hún sagði að brotaþoli hefði alltaf átt fín og flott föt og verið með nýjar neglur og flott hár. Þá hefði brotaþoli alltaf verið á nýjum bílum. Brotaþoli hefði haft mun meira á milli handanna en jafnaldrar hennar. Hún sagði að brotaþoli hefði mátt fara í Kringluna og velja sér föt og taka frá í sínu nafni. Maðurinn hefði síðan farið og náð í fötin. Fyrst hefði brotaþoli sagt að maðurinn kæmi vel fram við hana, en síðar hefði þetta orðið laumuspil og hún sagt þeim að hún væri hætt að hitta hann. Þær hefðu þó vitað að svo var ekki. Hún sagði að rétt væri að brotaþoli hefði verið sundur og saman með sama stráknum, en það hefði verið aðeins seinna. Hún sagðist ekki hafa vitað um fíkniefnaneyslu brotaþola. B sagðist hafa kynnst brotaþola haustið 2001, en þær væru báðar úr [...]. Þær hefðu kynnst í gegnum strákavinahóp og farið að vera saman í fíkniefnaneyslu. Þær hefðu þó ekki umgengist hvor aðra lengi og lítið samband haft frá árinu 2002. Hún sagði að sér hefði verið kunnugt um það að brotaþoli væri að hitta ákærða. Sagist hún hafa verið búin að heyra sögusagnir um þeirra samband áður en hún kynntist brotaþola. Eftir að þær urðu vinkonur hefði hún fengið þessar sögusagnir staðfestar hjá brotaþola. Brotaþoli hefði tjáð henni að hún hefði kynnst þessum manni þegar hún hefði eitt sinn verið að ganga heim úr [...]skóla í rigningu og hann boðið henni far heim og síðan vinnu. Þá hefði hann hringt í hana daginn eftir og sagst ætla að sýna henni nýja vinnustaðinn. Þegar hún hefði komið út í bíl til hans hefði hann látið hana fá síma og peninga og sagt henni að hann myndi ekki að láta hana fá neina vinnu. Hún gæti bara hringt í hann og beðið hann um það sem hana vanhagaði um. Sagðist vitnið t.d. hafa farið með brotaþola í Smáralind og Kringluna og þær tekið frá föt, sem maðurinn hefði síðan keypt. Hún sagði að ákærði hefði oftast sótt brotaþola þegar brotaþoli fór heim til hans. Brotaþoli hefði spilað við hann og stundum orðið að hanga hjá honum í marga tíma. Þá hefði hún hringt í hann ef hana vantaði peninga. Síðan hefði ákærði viljað fara að fá meira og rætt það við hana. Brotaþoli hefði hugsað málið og sagðist vitnið muna eftir því að brotaþoli hefði einu sinni komið til hennar og þá verið búin að sofa hjá manninum í fyrsta skipti. Hefði maðurinn látið hana fá 60.000 krónur í peningum. Ákærði hefði einnig viljað hafa munnmök við brotaþola, en hún hefði ekki viljað það. Þá hefði hann keypt nærföt og sagt henni að fara í þau. Sagðist hún minnast þess að þegar brotaþoli kom til hennar og sagði henni frá þessu hefði brotaþoli sagt að sér liði eins og hún væri rosalega skítug. Síðan hefði sér sýnst að brotaþoli ýtti þessu bara undir borðið. Þetta hefði átt sér stað á árinu 2002, en þá hefðu ákærði og brotaþoli verið búin að hittast í nokkra mánuði. Aðspurð sagði hún að þetta gæti þó hafa verið um áramótin 2001/2002. Vitnið sagðist halda að maðurinn hefði alveg vitað af því hvað brotaþoli var gömul. Í fyrsta lagi vegna þess að hann hefði tekið hana upp fyrir framan grunnskóla, þ.e. [...]skóla, og þá sagðist hún telja að brotaþoli hafi sagt honum hvað hún var gömul. Eftir að brotaþoli og maðurinn höfðu kynmök í fyrsta skipti, hefði brotaþoli farið aftur til hans og haft kynmök við hann aftur og aftur. Sagðist hún vita til þess að brotaþoli hitti manninn oftar. Hún sagðist síðan hafa farið í fíkniefnameðferð á [...] í apríl 2002 og ekkert haft samband við brotaþola eftir það. Hún sagði að þær væru þó báðar í AA-samtökunum og að þær hittust á fundum. Hún sagði að þær brotaþoli væru ekki nánar vinkonur í dag. Aðspurð sagðist vitnið halda að brotaþoli hefði verið í kynferðislegu sambandi við ákærða aðallega til þess að fjármagna fíkniefnaneyslu sína og líferni sitt, en einnig hefði henni þótt mjög gaman að fá alls kyns nýja hluti. Hún sagðist sjálf hafa notið góðs af þessu, þ.e. fengið nokkrar flíkur, sem ákærði hafði keypt, svo og peninga og þetta hefði gert þeim brotaþola ýmislegt kleift, m.a. að kaupa fíkniefni. Hún sagði að brotaþoli hefði haft mun meira á milli handanna en unglingar á sama aldri. Einnig sagðist hún minnast þess að ákærði hefði lofað henni bíl þegar hún yrði 17 ára og fengi bílprófið. Hefði ákærði alltaf verið að lofa einhverju fram í tímann. Vitnið sagði að brotaþola hefði fundist hún vera mjög skítug en jafnframt fundist hún vera skuldbundin manninum á einhvern hátt. Brotaþoli hefði virst vera orðin töluvert háð ákærða fjárhagslega. Brotaþola hefði liðið illa, en mikil lygi hefði fylgt þessu, t.d. gagnvart móður hennar og fjölskyldu. Vitnið sagðist ekki hafa hitt ákærða, en sagðist hins vegar hafa séð bílinn hans fyrir utan heimili sitt einu sinni, en þá hefði ákærði verið að skutla brotaþola. Einnig sagði hún að þau hefðu einhverju sinni sótt brotaþola heim til ákærða. Vitnið sagði að brotaþoli hefði verið nýbyrjuð í fíkniefnaneyslu þegar hún kynntist henni og hún hefði aðallega verið í e-pillum. Hún sagði að alls ekki hefði sést utan á brotaþola að hún væri í fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Neyslan hefði aðallega átt sér stað um helgar, en hassreykingar hefðu þó farið fram á virkum dögum. Vitnið gaf skýrslu hjá lögreglu 18. maí 2009 sem er í megindráttum í samræmi við framangreint. F, sálfræðingur, sagði að brotaþoli hefði leitað til hennar 7. desember 2007 og síðan þá hefði hún komið í u.þ.b. 70 viðtöl. Brotaþoli hefði leitað til hennar vegna ætlaðrar kynferðislegrar misnotkunar. Meðferð hennar lyti að sálrænum afleiðingum af samskiptum hennar við ákærða. Til að byrja með hefði brotaþoli verið illa haldin af ýmsum sálrænum kvillum og áfallastreituröskun í tengslum við atburði, sem gerðust í samskiptum við ákærða. Þá hefði hún verið haldin þunglyndi og kvíðaröskunum. Ýmis félagsleg vandamál hefðu verið í tengslum við þetta og sjálfsmynd brotaþola verið mjög léleg og neikvæð. Brotaþoli hefði verið haldin miklum ótta og kvíða í samskiptum við fólk og félagsfælni. Áður en brotaþoli kom til hennar hafði hún hitt geðlækni og fengið þunglyndislyf. Þá hefði brotaþoli verið búin að fara í meðferð vegna fíkniefnaneyslu. Vitnið sagði að mat hennar væri að samskiptin við ákærða hefðu haft alvarleg og víðtæk áhrif á brotaþola. Með aðstoð vitnisins hefði brotaþoli síðan verið að vinna markvisst úr þessari misnotkun og samskiptum við gerandann. Brotaþoli hefði sýnt ótrúlegar framfarir og verið mjög dugleg að takast á við þetta. Í dag væru töluvert minni einkenni þunglyndis hjá brotaþola, en hún væri enn með kvíðaeinkenni og ákveðin áfallastreitueinkenni, sem birtust í aukinni viðbragðsstöðu gagnvart umhverfinu, litlu þoli gagnvart álagi, þ.e. litlu streituþoli. Þegar málið hefði farið fyrir dóm hefði t.d. komið bakslag í líðan brotaþola. Sagðist vitnið telja að brotaþoli þyrfti á áframhaldandi sálfræðiaðstoð að halda í einhvern tíma. Vitnið sagði að brotaþoli hefði alltaf verið samkvæm sjálfri sér og saga hennar væri trúverðug. Þær hefðu margsinnis farið inn í sömu minningarnar, eins og vitnið orðaði það, og viðbrögð hennar hefðu alltaf verið mjög trúverðug og í samræmi við fyrri skipti. Hún sagði að oft kæmu fram mjög sterk líkamleg og tilfinningaleg viðbrögð við svona úrvinnslu. Viðbrögð brotaþola hefðu samræmst mjög vel hennar frásögn og endurspeglað mikinn ótta og skömm, svo og sjálfshatur. Brotaþoli hefði einnig sterka tilhneigingu til sjálfsmeiðinga. Vitnið sagði að frásögn brotaþola samræmdist alveg því ferli sem ætti sér stað þegar fórnarlamb yrði sífellt háðara gerandanum. III. Niðurstaða Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa frá hausti eða vetri 2001, er brotaþoli var 14 ára, til þess dags er hún varð 18 ára, tælt brotaþola með gjöfum, m.a. peningum, skartgripum og fatnaði, og með því að nýta sér yfirburði sína gagnvart brotaþola vegna aldurs- og þroskamunar, til að hafa við sig nánast daglega samræði og önnur kynferðismök á heimili sínu. Ákærði hefur borið um það að hafa kynnst brotaþola í september 2001 og að hafa haft tíð samskipti við hana frá þeim tíma til vors 2007. Hefur hann viðurkennt að hafa reglulega gefið brotaþola gjafir, m.a. peninga, skartgripi og fatnað. Þá hefur ákærði viðurkennt að hafa haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola á heimili sínu, en heldur því fram að kynferðisleg samskipti þeirra hafi ekki hafist fyrr en nokkrum mánuðum áður en brotaþoli fékk bílpróf á árinu 2004. Jafnframt hefur ákærði borið um að þá hafi hann talið að brotaþoli væri að verða 19 ára. Ekki er fullt samræmi á skýrslum ákærða hjá lögreglu og hér fyrir dómi um það hvenær hann tók upp kynferðislegt samneyti við brotaþola. Í fyrri skýrslu sinni hjá lögreglu, hinn 7. mars 2008, hélt ákærði því fram að hann hefði byrjað að hafa samfarir við brotaþola um það bil tveimur árum eftir að þau kynntust, þ.e. síðari hluta árs 2003. Síðar í sömu skýrslu sagði ákærði að hann hefði fyrst átt kynferðislegt samneyti við brotaþola fyrir tveimur til tveimur og hálfu ári síðan, þ.e. á árinu 2005 eða 2006. Í skýrslu sem ákærði gaf hjá lögreglu 27. maí 2008 hélt ákærði því fram að samband þeirra brotaþola hefði þróast yfir í kynlífssamband skömmu áður en brotaþoli fékk bílpróf, en þá hefði hann haldið að brotaþoli væri að verða 19 ára, en í raun hefði hún verið tæplega 17 ára. Brotaþoli á afmæli 22. mars og sjá má á gögnum málsins að ökuskírteini brotaþola er fyrst gefið út 2. júlí 2004. Samkvæmt þessum framburði ákærða hafði hann því fyrst samfarir við brotaþola nokkru fyrir 22. mars 2004. Ákærði kvaðst hins vegar hafa áttað sig á réttum aldri brotaþola tveimur til þremur mánuðum síðar. Hér fyrir dómi bar ákærði á sama veg, þ.e. að hann hefði tekið upp kynferðislegt samband við brotaþola nokkrum mánuðum áður en hún fékk bílpróf og sagðist þá hafa talið að brotaþoli væri að verða 19 ára. Hins vegar sagðist hann fyrst hafa áttað sig á réttum aldri brotaþola þegar hún var orðin 18 ára, en það er ekki í samræmi við framburð hans hjá lögreglu. Brotaþoli hefur frá upphafi rannsóknar málsins borið um það að nokkrum vikum eftir að þau ákærði kynntust hafi hann leitað á hana kynferðislega. Nokkru síðar hefði hann haft við hana samfarir og önnur kynferðismök. Hjá lögreglu sagði brotaþoli að þau ákærði hefðu fyrst haft samfarir u.þ.b. þremur til fjórum mánuðum eftir að þau kynntust. Hér fyrir dómi sagði brotaþoli hins vegar að í mesta lagi tveir mánuðir hefðu liðið frá því að þau ákærði kynntust og þar til þau höfðu fyrst kynmök. Samkvæmt framburði brotaþola hófust því kynferðisleg samskipti þeirra ákærða einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2001 til janúar 2002, en þá var brotaþoli 14 ára. Fram kom í skýrslu vitnisins B hér fyrir dómi, en hún er tveimur árum eldri en brotaþoli, að hún hefði kynnst brotaþola haustið 2001. Á þeim tíma hefðu þær báðar verið í fíkniefnaneyslu. Sagðist hún hafa verið búin að heyra sögusagnir um samband þeirra ákærða áður en þær kynntust og fengið þær staðfestar hjá brotaþola. Sagðist hún minnast þess að brotaþoli hefði eitt sinn komið til hennar og tjáð henni að nú væri hún búin að hafa kynmök við ákærða í fyrsta skipti. Jafnframt hefði brotaþoli rætt um vanlíðan sína vegna þessa. Sagði vitnið að þetta hefði átt sér stað á árinu 2002, en þá hefðu brotaþoli og ákærði verið búin að hittast í nokkra mánuði. Vitnið sagði aðspurt að þetta gæti þó hafa verið um áramótin 2001/2002. Vitnið sagðist hafa farið í fíkniefnameðferð í apríl 2002 og ekkert haft samband við brotaþola eftir það. Jafnframt kom fram hjá vitninu að þær brotaþoli væru ekki nánar vinkonur í dag. Framburður þessa vitnis samræmist því framburði brotaþola um það að þau ákærði hafi fyrst haft samfarir fljótlega eftir að þau kynntust og að þá hafi brotaþoli aðeins verið 14 ára. Þá bar móðir brotaþola um það hér fyrir dómi að fljótlega upp úr fermingu brotaþola í apríl 2001 hefði hún greint breytingar á andlegri líðan brotaþola. Sagðist hún hafa orðið vör við miklar geðsveiflur, sem og að sjálfsálit og sjálfstraust brotaþola hafði beðið hnekki. Brotaþola hefði fundist hún ógeðsleg og farið í bað oft á dag. Einnig sagði vitnið að einkunnir brotaþola hefðu farið niður úr öllu valdi í 9. bekk. Þegar brotaþoli var 14 eða 15 ára sagðist móðir brotaþola einnig hafa orðið vör við og fundist einkennilegt að brotaþola fannst gamlir menn ógeðslegir og sagði hún að brotaþoli hefði gjarnan haft á orði að þessi eða hinn gamli maðurinn væri örugglega „ógeðslegur perri“. Framburður framangreindra vitna, B og K, móður brotaþola, hefur verið stöðugur og skýrslur þeirra fyrir dóminum voru greinargóðar og skýrar. Þykir framburður þessara vitna mjög trúverðugur. Framburður brotaþola hefur sömuleiðis verið stöðugur. Var skýrsla hennar hér fyrir dómi greinargóð og skýr og samrýmist í öllum meginatriðum skýrslum hennar hjá lögreglu. Þá staðfesti húsleit á heimili ákærða hinn 7. mars 2008 ýmislegt í frásögn brotaþola í kæruskýrslu hjá lögreglu, svo sem aðstæður á vettvangi og tilvist muna sem þar voru haldlagðir. Þá samræmist framburður brotaþola um upphaf kynferðislegs sambands hennar við ákærða trúverðugum framburði vitnisins B og fær sömuleiðis góðan stuðning í framburði móður brotaþola. Þá fær framburður brotaþola einnig stuðning í trúverðugum framburði annarra vitna, sem fyrir dóminn komu, svo sem í framburði vitnisins G um að brotaþoli hefði haldið sambandi sínu við ákærða leyndu. Eins og áður greinir hefur framburður ákærða um það hvenær hann tók upp kynferðislegt samband við brotaþola verið nokkuð á reiki og þykir það rýra trúverðugleika framburðar hans. Þá hefur ákærði borið um það að enginn hafi vitað af sambandi hans og brotaþola og að hann hafi aldrei haft samband við foreldra hennar eða vini. Þó hefur komið fram að ákærði og brotaþoli áttu í nánast daglegum samskiptum og að ákærði stóð straum af talsverðri neyslu brotaþola. Þykir þessi leynd, sem hvíldi yfir sambandi þeirra, benda til þess að samband þeirra hafi frá upphafi verið af kynferðislegum toga eins og brotaþoli heldur fram. Með vísan til framangreinds þykir framburður ákærða um að hann hafi fyrst átt kynferðislegt samneyti við brotaþola á árinu 2004 ótrúverðugur. Þá þykir sömuleiðis ótrúverðugur sá framburður ákærða að hann hafi ekki vitað um réttan aldur brotaþola fyrr en hún var orðin 18 ára gömul og er þá m.a. litið til þess langa tíma sem samband þeirra stóð. Þá hefur komið fram að ákærði tók brotaþola oft og iðulega upp í bíl sinn í nágrenni grunnskóla brotaþola, m.a. við söluturn þar sem bekkjarsystur brotaþola komu gjarnan saman á meðan þær voru enn í grunnskóla. Þá hefur vitnið G borið um það að ákærði hafi einu sinni sótt þær í partí þegar þær voru 14 eða 15 ára gamlar og að þá hafi komið fram að þær yrðu að vera komnar heim til sín fyrir miðnætti. Er það í samræmi við framburð brotaþola um að ákærða hafi verið kunnugt um að hún yrði að hlíta reglum um útivistartíma barna. Loks hefur ákærði borið um það að hann hafi gefið brotaþola bílprófið og að hún hafi reynt við prófið skömmu eftir að hún hafði aldur til, eins og ákærði orðaði. Síðar hefði hún reynt aftur og þá náð prófinu. Með vísan til alls framangreinds þykir í ljós leitt svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi frá upphafi verið kunnugt um réttan aldur brotaþola. Þá þykir sýnt að ákærði hóf að tæla brotaþola til fylgilags við sig með gjöfum, m.a. peningum, skartgripum og fatnaði, allt frá hausti eða vetri 2001. Með vísan til framburðar vitnisins B þykir þó rétt að miða við að ákærði hafi fyrst haft samræði og önnur kynferðismök við brotaþola í upphafi árs 2002, en þá var brotaþoli 14 ára. Þykir ljóst að ákærði nýtti sér yfirburði sína gagnvart brotaþola vegna aldurs- og þroskamunar til fá vilja sínum framgengt. Fram hefur komið hjá ákærða að þau brotaþoli hafi átt samskipti nánast daglega. Þykir sannað með trúverðugum framburði brotaþola, sem hefur stuðning í framburði vitnisins B að þau ákærði hafi reglulega og nánast daglega haft samræði eða önnur kynferðismök. Með vísan til alls framangreinds þykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir, en þó þannig að miða ber við að ákærði hafi fyrst haft samræði eða önnur kynferðismök við brotaþola í byrjun árs 2002 þegar brotaþoli var 14 ára. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Ákærði á sér engar málsbætur. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði braut gróflega og ítrekað gegn ungri stúlku á viðkvæmu aldurs- og þroskaskeiði hennar. Þá er litið til þess að brot ákærða var viðvarandi og stóð yfir í langan tíma. Mátti ákærða vera ljóst hversu alvarlegar afleiðingar atferli hans hlaut að hafa fyrir líf og sálarheill brotaþola. Á hinn bóginn verður að líta til þess að ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Samkvæmt þessu og með sérstakri hliðsjón af 1., 3. og 6. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Ljóst er að háttsemi af því tagi sem ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir er almennt til þess fallin að valda þeim, sem fyrir verður, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í greinargerð F sálfræðings og vitnisburði hennar fyrir dómi kemur fram að sú hafi orðið reyndin að því er brotaþola varðar. Er það mat hennar að samskiptin við ákærða hafi haft alvarleg og víðtæk áhrif á brotaþola. Með vísan til þess og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er fallist á að brotaþoli eigi rétt á miskabótum úr hendi ákærða. Þykja bætur að framangreindu virtu hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 27. júní 2009, en þá var mánuður liðinn frá því að ákærða var kynnt krafan, og til greiðsludags. Ákærði greiði 817.800 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Þórðarsonar hdl., 564.750 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar D. Valdimarsdóttur hdl., 200.800 krónur, hvorutveggja að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari, Finnbogi Alexandersson héraðsdómari og Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Sveinbjörn Tryggvason, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði brotaþola, A, 1.200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá 27. júní 2009 til greiðsludags. Ákærði greiði 817.800 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Þórðarsonar hdl., 564.750 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar D. Valdimarsdóttur hdl., 200.800 krónur.
|
Mál nr. 218/2013
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfuröð
|
Í málinu deildu aðilar um það hvort kröfulýsing A hf. við slit G hf. hefði falið í sér lýsingu á veðkröfu samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr. sömu laga eða hvort þar hefði einungis verið lýst eftirstæðri kröfu. Talið var að ekki væri hægt að túlka kröfulýsingu A hf. á þann veg að hann hefði lýst kröfu sinni í heild sem eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr., enda væri skýrlega vísað til þess í kröfulýsingu að verið væri að lýsa annars vegar veðkröfu og hins vegar eftirstæðri kröfu. Skipti þá engu máli þótt röng dagsetning hefði verið nefnd í sambandi við hina eftirstæðu kröfu, enda um augljósa misritun að ræða. Var því fallist á með A hf. að hann hefði lýst kröfu sinni sem veðkröfu samkvæmt 111. gr. áðurgreindra laga og dráttarvöxtum frá 22. apríl 2009 sem eftirstæðri kröfu. Þar sem veð það sem vísað var til í kröfulýsingunni hafði hins vegar verið selt tæpu ári fyrir kröfulýsinguna þótti ljóst að krafan nyti ekki rétthæðar samkvæmt áðurnefndri 111. gr. Var fallist á það með A hf. að í lýsingu félagsins á veðkröfu fælist jafnframt almenn krafa og að A hf. væri heimilt að gera slíka kröfu þar sem hún gengi skemur en veðkrafa. Var krafa A hf. því viðurkennd sem almenn krafa skv. 113. gr. laga nr. 21/1991 og krafa hans um dráttarvexti jafnframt viðurkennd sem eftirstæð krafa.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. mars 2013, þar sem kröfu varnaraðila að fjárhæð 88.005.109 krónur var skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og kröfu hans um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fyrrgreindri fjárhæð frá 22. apríl 2009 til greiðsludags sem eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess hafnað verði kröfu varnaraðila um að krafa að fjárhæð 88.005.109 krónur verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og að staðfest verði sú ákvörðun slitastjórnar sóknaraðila að taka ekki afstöðu til þess hvort lýstri kröfu varnaraðila um dráttarvexti frá 22. apríl 2009 verði skipað í réttindaröð við slit sóknaraðila sem eftirstæðri kröfu samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðli, Glitnir hf., greiði varnaraðila, Askar Capital hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 261/1999
|
Kærumál Farbann Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Réttarfar
|
Talið var að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála væri fullnægt til þess að K sætti farbanni sbr. 110. gr. laganna. Hins vegar var kröfum ákæruvalds um tiltekna framkvæmd farbannsins hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júlí sama árs. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999, þar sem varnaraðila var bönnuð för úr landi allt þar til dómur gengur í máli hans í Hæstarétti, en hafnað kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði skylt að gefa sig fram við lögreglu meðan á farbanni stæði með nánar tilgreindum hætti. Kæruheimild er í 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um að hann sæti farbanni verði felld úr gildi, en að öðru leyti verði hún staðfest. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um að varnaraðili sæti farbanni verði staðfest. Hann krefst þess einnig að varnaraðila verði gert skylt að gefa sig fram við lögreglu á hverjum degi, á fyrirfram ákveðnum stað og tíma, meðan á farbanni stendur. Varnaraðili var handtekinn við komu til landsins 1. september 1998 með 2031 töflu af fíkniefninu MDMA í farangri sínum. Með ákæru 17. desember 1998 var hann sóttur til saka fyrir að hafa brotið með þessari háttsemi gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974. Varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi frá 2. september 1998 til 21. maí 1999. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra þann dag var kröfu sóknaraðila um áframhaldandi gæsluvarðhald hafnað, en varnaraðila bönnuð för úr landi þar til dómur gengi í máli hans í héraði. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 27. sama mánaðar. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní sl. var varnaraðili sýknaður af kröfu ákæruvaldsins um refsingu. Segir meðal annars í forsendum héraðsdóms, að með vísan til 46. gr. laga nr. 19/1991 þætti vera svo mikill vafi um að varnaraðila hafi verið kunnugt um að fíkniefnin væru í tösku hans við komu hans til landsins, að sýkna bæri hann af kröfu ákæruvaldsins. Sóknaraðili áfrýjaði héraðsdóminum með stefnu 30. júní 1999. Á það verður fallist með sóknaraðila að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að varnaraðila verði bönnuð för úr landi, sbr. 110. gr. laganna. Samkvæmt þessu, svo og með vísan til 106. gr. laga nr. 19/1991, verður varnaraðila bönnuð för úr landi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Í samræmi við grunnrök 110. gr. laga nr. 19/1991 er sóknaraðila rétt að gera ráðstafanir sem nauðsynlegar eru til þess að tryggja framkvæmd farbanns yfir varnaraðila. Er varnaraðila heimilt að bera ákvarðanir sóknaraðila um nánari tilhögun farbanns undir dómara samkvæmt 75. gr. laganna. Hins vegar brestur skilyrði til þess að dómstólar ákveði, að kröfu sóknaraðila, hvernig nánari tilhögun farbanns verði háttað. Dómsorð: Varnaraðila, Kio Alexander Ayomambele Briggs, er bönnuð för úr landi meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó ekki lengur en til 1. október nk. kl. 16.
|
Mál nr. 476/2002
|
Lóðarsamningur Leiga
|
M keypti jörðina K á árinu 1989 í þeim tilgangi að koma þar upp útivistar- og orlofsaðstöðu fyrir félagsmenn sína. Ákvað stjórn M að hluti jarðarinnar yrði notaður fyrir sumarbústaðabyggð. Á árinu 1990 tók félagsmaðurinn E á leigu u.þ.b. 0,75 ha lóð af M og skyldi greiða nánar tiltekna fjárhæð fyrir stofnkostnað og vega- og kaldavatnskerfi. Var jafnframt kveðið á um að hann skyldi greiða alla skatta og skyldur af lóðinni og taka þátt í sameiginlegum rekstri, samkvæmt þeim reglum sem giltu þar um hverju sinni. Skyldi leigu- og viðhaldsgreiðsla „samkvæmt framansögðu“ ákveðin af stjórn M. Í málinu var upplýst að lóðahafar stofnuðu með sér félag til að sjá um sameiginlegan rekstrarkostnað. Á árinu 2000 samdi félag lóðarhafa við M um að félagið tæki að sér daglegan rekstur að K og yfirumsjón með rekstri vatnsveitu, lagningu vega og göngustíga auk girðingarvinnu. Innheimti félagið árgjald af lóðarhöfum vegna þessa. Á árinu 2001 ákvað stjórn M að hefja innheimtu á sérstöku leigugjaldi fyrir sumarbústaðalóðir. Taldi E að honum væri óskylt að greiða gjaldið, enda hafi slíkt gjald ekki verið innheimt frá því hann tók sína lóð á leigu. Talið var að skýra yrði ákvæði leigusamnings með hliðsjón af því að þáverandi fyrirsvarsmenn M hafi skýrt svo frá fyrir dómi að aldrei hafi staðið til að innheimtu leigugjald fyrir lóðir svo og að greiðsla fyrir stofnkostnað og vega- og kaldavatnskerfi hafi verið ákveðin miðað við að lóðirnar væru seldar. Jafnframt var litið til þeirrar áralöngu framkvæmdar M að innheimta ekki leigugjald fyrir lóðirnar. Yrði M að bera hallann af óskýru orðalagi samningsins. Var E því sýknaður af kröfu M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. október 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. ágúst 2001 til greiðsludags. Þá kefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Meistarafélag húsasmiða, greiði stefnda, Einari S. Hjartarsyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 13. maí s.l., er höfðað með stefnu birtri 28. janúar s.l. Stefnandi er Meistarafélag húsasmiða, kt. 460269-5559, Skipholti 70, Reykjavík. Stefndi er Einar S. Hjartarson, kt. 020752-2389, Lyngmóum 10, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 10.000 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 20. ágúst 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að árið 1989 keypti stefnandi jörðina að Kiðjabergi, Grímsneshreppi, Árnessýslu og var tilgangurinn sá að koma upp útivistar- og orlofsaðstöðu fyrir félagsmenn stefnanda. Var jörðin talin 500 hektarar og tók þáverandi stjórn ákvörðun um að nýta 150 hektara fyrir sumarhúsabyggð, en á því svæði sem eftir var kom félagið upp sameiginlegu útivistarsvæði fyrir félagsmenn þar sem nú er golfvöllur, hestagirðing, tjaldstæði og einn sumarbústaður. Samkvæmt yfirlýsingu Arnljóts Guðmundssonar, fyrrverandi formanns stefnanda, ákvað þáverandi stjórn að selja félagsmönnum lóðir undir sumarhúsin og var ákveðið að fyrir 1 hektara skyldu greiddar kr. 400.000, fyrir 0,75 hektara kr. 350.000 og fyrir hálfan hektara kr. 300.000, miðað við lánskjaravísitölu 2557 stig í ágúst 1989. Þá hafi verið ákveðið að ganga þannig frá samningum að aðeins félagsmenn stefnanda gætu eignast lóðir. Segir Arnljótur að skipuð hafi verið þriggja manna nefnd til að ganga frá kaupsamningum. Það hafi hins vegar ekki verið heimilt að selja lóðirnar og til þess að tryggja að lóðir færu ekki úr eigu félagsmanna hafi sú ákvörðun verið tekin að leigja lóðirnar til 70 ára. Hafi verðið á lóðunum verið haft óbreytt og hugsað sem stofngjald og afnotaréttur til 70 ára. Aðilar málsins gerðu með sér leigusamning 19. júlí 1990 og samkvæmt samningnum tók stefndi á leigu til 70 ára u.þ.b. 0,75 hektara lóð úr landi Kiðjabergs. Í 3. gr. samningsins segir að greiðsla fyrir stofnkostnað, vega- og kaldavatnskerfi skuli vera kr. 350.000 miðað við 0,75 hektara lóð. Við úthlutun skyldi greiða 25%, en leigutaki skyldi gefa út skuldabréf til fjögurra ára fyrir eftirstöðvunum og voru nánari ákvæði um lánskjör í þessari grein samningsins. Þá segir svo í 3. gr. samningsins: „Leigutaki skal greiða alla skatta og skyldur af lóðinni og taka þátt í sameiginlegum rekstri, samkvæmt þeim reglum sem þar um gilda hverju sinni. Leigu- og viðhalds- greiðsla (svo) samkvæmt framansögðu verður ákveðin af stjórn félagsins hverju sinni.“ Í fyrrgreindri yfirlýsingu Arnljóts Guðmundssonar segir að á þessum tíma hafi ekki verið fyrirséð hvernig skyldi greiða viðhaldskostnað, en í samningum hafi ekki verið gert ráð fyrir að stofnað yrði lóðafélag til að sjá um sameiginlegan rekstrarkostnað. Hafi því verið búist við að stefnandi yrði að sjá um allan rekstur á Kiðjabergi og myndi síðan innheimta útlagðan kostnað hjá hverjum lóðarhafa fyrir sig. Sé það skýringin á ákvæði 3. gr. samningsins um leigu- og viðhaldsgreiðslu. Lóðarhafar hafi fljótlega stofnað með sér lóðafélag, sem hafi séð um þessar greiðslur og hafi stefnandi því aldrei þurft að skipta sér af þessum rekstri. Samkvæmt gögnum málsins var 31. október 2000 gerður samningur milli stefnanda og Félags lóðarhafa Kiðjabergi um að hið síðarnefnda félag yfirtæki daglegan rekstur að Kiðjabergi og hefði yfirumsjón með rekstri vatnsveitu, lagningu vega og göngustíga, sem og girðingarvinnu. Hefur Félag lóðarhafa innheimt árgjald af lóðarhöfum og er óumdeilt að stefndi hefur staðið í skilum með þetta gjald, en það mun hafa verið kr. 10.000 fyrir árið 2001. Á fundi trúnaðarmannaráðs sem haldinn var 6. febrúar 2001 kynnti stjórn stefnanda þá hugmynd sína að hefja innheimtu leigugjalds fyrir lönd undir sumarhús í landi Kiðjabergs. Segir í kynningarbréfi til félagsmanna stefnanda dagsettu 3. janúar s.l. að alls staðar þar sem lönd séu leigð undir sumarhús þyki sjálfsagt að landeigandi innheimti árlegt leigugjald fyrir land sitt Hafi stjórnin borið málið undir lögfræðing félagsins sem hafi talið, eftir að hann kynnti sér leigusamninga, að slík innheimta væri ekki aðeins fullkomlega lögleg, heldur bæri stjórn beinlínis að innheimta gjald fyrir leigðar lóðir og gæta þannig hagsmuna félagsins. Lóðarhöfum, þar á meðal stefnda, var síðan sent bréf 15. ágúst s.l. þar sem kynnt var sú ákvörðun stjórnar félagsins að frá og með árinu 2001 skyldi greitt árgjald fyrir leigulönd og var gjald vegna ársins 2001 ákveðið kr. 10.000 fyrir hverja lóð. Í bréfinu segir svo m.a.: „Þegar byrjað var að gera leigusamninga við félaga í Meistarafélagi húsasmiða um land úr jörðinni Kiðjabergi þótti áætlaður stofnkostnaður vegna vega og kaldavatnskerfa nokkuð mikill ef miðað er við það verðlag sem í gangi var hjá þeim landeigendum sem á þeim tíma voru að leigja lönd undir sumarhús. Þetta leiguverð hjá Meistarafélagi húsasmiða þótti þó verjanlegt þar sem ekki voru á þeim tíma uppi nein áform um að innheimta árgjald fyrir leigulöndin, sem þó er heimild fyrir samkvæmt leigusamningnum. Rekstrarkostnaður svæðisins hefur reynst mikill og ekki er verjandi að hann sé eingöngu greiddur úr félagssjóði.“ Bréfinu fylgdi reikningur fyrir leigugjald, en stefndi og nokkrir aðrir lóðarhafar hafa neitað greiðsluskyldu og telja stefnda ekki heimilt að innheimta gjald umfram þann kostnað sem til komi vegna lóðanna og með stoð í samningnum og benda á að reksturinn sé í höndum Félags lóðarhafa að Kiðjabergi. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á 3. gr. umrædds leigusamnings aðila, en samkvæmt því ákvæði sé stefnda skylt að taka þátt í sameiginlegum rekstri hins leigða samkvæmt þeim reglum sem þar um gildi hverju sinni. Í þessu samhengi sé stefnanda heimilt að innheimta leigu- og viðhaldsgreiðslu, sem sé ákveðin af stjórn stefnanda hverju sinni. Gjaldtakan hafi verið rædd á trúnaðarmannaráðsfundi 6. febrúar 2001 og þar hafi komið fram að yfirgnæfandi meirihluti fundarmanna hafi stutt gjaldtökuna. Stefnandi styður kröfur sínar við almennar reglur kröfuréttar um greiðslu skuldbindinga, almennar reglur um skuldbindingargildi samninga og reglur samningalaga nr. 7/1936. Dráttarvaxtakrafa er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. Aðilar málsins eru sammála um að reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á grundvelli 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, en ekki fyrir Héraðsdómi Suðurlands eins og vera ætti í samræmi við 15. gr. leigusamnings aðila. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að túlkun 3. gr. leigusamningsins veiti stefnanda ekki heimild til innheimtu umrædds gjalds. Fjalli samningsákvæðið um greiðslu fyrir stofnkostnað vega og kaldavatnskerfa. Gert sé ráð fyrir því að við lóðarúthlutun sé greidd eingreiðsla en jafnframt tekið fram að lóðarhafi taki þátt í kostnaði vegna sameiginlegs rekstrar og viðhalds lóðanna. Beri við túlkun samningsins að taka mið af því að samningurinn er staðlaður og útbúinn af stefnanda sem verði því að bera hallann af óskýru orðalagi hans. Hefði það verið ætlun stefnanda að innheimta sérstakt leigugjald án sérstaks rökstuðnings, hefði stefnanda verið í lófa lagið að setja það inn í leigusamninginn strax í upphafi. Stefndi byggir á því að upphaflega hafi verið áætlað að selja félagsmönnum lönd undir sumarhús og hafi ákvörðun um verð verið tekin á þeim grundvelli, en það hafi verið sambærilegt kaupverði lóða á sömu slóðum á þeim tíma. Sú leið hafi ekki verið fær og því hafi verið valin sú leið að leigja lóðirnar til 70 ára, en verðið hafi verið óbreytt. Stefnda og öðrum hafi hins vegar verið sagt að þeir væru að kaupa lóðirnar, en þar sem aðrar reglur gildi um kostnaðarþátttöku leigusala en seljanda hafi verið sett ákvæði um kostnaðarþátttöku lóðarhafa sem nánar hafi verið útfært í skilmálum með samningi. Byggir stefndi á því að ætíð hafi verið litið á lóðarhafa sem eigendur lóðanna. Séu engin fordæmi fyrir álagningu slíks leigugjalds og ætíð hafi verið talað um kaup á landi. Í félagsskírteinum sé beinlínis tekið fram að félagsmönnum gefist kostur á að kaupa lönd undir sumarhús. Þá séu fordæmi fyrir því að stefnandi innleysi lóðir þeirra félagsmanna sem vilja skila þeim. Sé stofngreiðslan þá endurgreidd framreiknuð og hafi lóðarhafar því fengið ávöxtun á fjárfestingu sína sem samsvari hækkun lánskjaravísitölu. Sýni þetta fyrirkomulaga að litið hafi verið á lóðarhafa sem eigendur en ekki leigjendur. Stefndi byggir á því að samkvæmt skilmálum þeim sem voru hluti leigusamnings sé gert ráð fyrir að stefnandi beri kostnað af vatnskerfum og vegagerð en lóðarhafar beri kostnað af lóðunum að öllu öðru leyti. Verði á það fallist að stefnanda hafi verið heimilt að innheimta gjald á grundvelli ákvæðisins er byggt á því af hálfu stefnda að sú gjaldtaka hafi einungis verið heimil að því marki sem nauðsynlegt var til að mæta rekstrarkostnaði vegna vatnsveitu og vegaframkvæmda. Gjaldtökunni sé ekki ætlað að standa undir þessum rekstrarþáttum, enda hafi stefnandi gert samning við Félag lóðarhafa vegna þeirra framkvæmda sem á þeirra vegum er. Hafi stefndi greitt gjald til þess félags og uppfylli þannig skilyrði um að taka þátt í sameiginlegum rekstrarkostnaði. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi framselt rétt sinn samkvæmt 3. gr. samningsins til að innheimta gjald vegna þátttöku í rekstrarkostnaði. Þá byggir stefndi á því að eins og á stóð hafi verið bersýnilega ósanngjarnt að bera fyrir sig 3. gr. samningsins við álagningu sérstaks leigugjalds, enda sé hún ekki í samræmi við aðdraganda samningsgerðarinnar. Með tilliti til sérsamnings við Félag lóðarhafa og þær forsendur stefnda að hann væri eigandi lóðarinnar beri að ógilda ákvæðið, sbr. III. kafla samningalaga. Stefndi segir stefnanda ekki hafa upplýst hvað liggi að baki ákvörðun um álagningu gjaldsins. Í bréfi sem fylgdi reikningi hafi verið tekið fram að rekstrarkostnaður á svæðinu hafi verið félaginu þungbær. Stefndi minnir á að einungis þriðjungur landsins hafi verið tekinn undir sumarhúsabyggð en stærsti hluti landsins hafi verið notaður til að byggja upp aðstöðu í þágu allra félagsmanna. Verði ekki betur séð að lóðarhöfum sé ætlað að standa undir kostnaði vegna reksturs landsins Kiðjabergs almennt, en sá kostnaður eigi að greiðast úr félagssjóði stefnanda, sbr. 15. gr. laga félagsins. Stefndi reisir málskostnaðarkröfu á 130. gr. laga nr. 91/1991 og bendir á að líta beri til þess að stefndi sé félagi í stefnanda, en málarekstur gegn honum sé kostaður af félagsgjöldum. Stefndi styður sýknukröfur við almennar reglur samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til almennra reglna fjármunaréttar um réttar efndir fjárhagsskuldbindinga. Einnig er vísað til almennra reglna samningaréttar um túlkun og fyllingu samningsákvæða. Stefndi byggir einnig á III. kafla laga nr. 7/1936, sérstaklega reglum um rangar og brostnar forsendur, svo og 36. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988. Dómskýrslur. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Baldur Þór Baldvinsson, kt. 190641-2959, skýrði svo frá fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að lóðir hafi aldrei verið til sölu hjá félaginu og sé því um misskilning að ræða í félagsskírteini sem gefin hafa verið út til félagsmanna. Hann kannaðist ekki við að umrætt leigugjald ætti að standa straum af kostnaði við sameiginlegt svæði. Stefndi skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi litið svo á að hann hafi keypt umrætt land með afnotarétti til 70 ára. Hann kvað alltaf hafa verið rætt um að félagsmenn hefðu keypt land. Arnljótur Guðmundsson, kt. 170429-3709, fyrrverandi formaður stefnanda, skýrði svo frá fyrir dómi að leigusamningar hafi verið gerðir en aldrei hafi verið rætt um að innheimta leigugjald. Þá kvað hann alltaf hafa verið talað um að félagsmenn hefðu keypt lóðir. Örn Isebarn, kt. 240640-7599, fyrrverandi formaður stefnanda, sem undirritaði umræddan leigusamning fyrir hönd stefnanda, skýrði svo frá fyrir dómi að upphaflega hafi staðið til að selja lóðir, en niðurstaðan hafi orðið sú að gera leigusamninga um þær til þess að tryggja að lóðirnar yrðu áfram í höndum félagsmanna. Hann kvað aldrei hafa staðið til að innheimta leigugjald af lóðunum og hafi verðlagning lóðanna miðast við að þær væru seldar. Hann kvaðst hafa tjáð öllum að um væri að ræða eitt gjald fyrir 70 ár. Ástþór Runólfsson, kt. 161036-4719, skýrði svo frá fyrir dómi að hann kannaðist ekki við að upphaflega hafi staðið til að gera sölusamninga og hafi einvörðungu verið rætt um leigu á lóðum. Niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um leigugjald sem stefnandi hefur lagt á lóð sem leigð var stefnda úr landi Kiðjabergs með leigusamningi 19. júlí 1990. Byggir stefnandi ákvörðun sína á 3. gr. samningsins, en þar kemur fram að leigu- og viðhaldsgreiðsla verði ákveðin af stjórn félagsins hverju sinni. Ágreiningslaust er að stefnandi tók fyrst ákvörðun um leigugjald á síðasta ári, en fram að því hafði engin leiga verið innheimt. Stefnandi byggir á því að um heimildarlausa innheimtu sé að ræða. Þá er óumdeilt að stefndi hefur tekið þátt í rekstrarkostnaði með greiðslu árgjalds sem Félag lóðarhafa að Kiðjabergi innheimtir hjá þeim félagsmönnum stefnanda sem eiga sumarbústaðaland á umræddu svæði, en með samningi við stefnanda hefur það félag yfirtekið daglegan rekstur að Kiðjabergi. Samkvæmt fundargerðum, sem lögð hafa verið fram í málinu og stafa frá stjórnarfundum í stefnanda árið 1989, bar á góma tillögu um samninga um sölu og /eða leigu á landi undir sumarhús til félagsmanna. Kemur þar fram að lögfræðingur hafi gefið leiðbeiningar um ýmis atriði þar að lútandi og virðist niðurstaðan hafa orðið sú að leigusamningar yrðu gerðir. Ekki fer að mati dómsins á milli mála að gerningur sá, sem mál þetta snýst um, er leigusamningur en ekki kaupsamningur. Þá verður að telja að stefndi taki með fullnægjandi hætti þátt í rekstrarkostnaði lóðarinnar og verður því litið svo á að hin umdeilda ákvörðun stjórnarinnar lúti að greiðslu endurgjalds fyrir hina leigðu lóð. Umræddur leigusamningur er óvenjulegur að því leyti að þar eru engin ákvæði um ákveðið endurgjald fyrir leiguna, en umsaminn leigutími var 70 ár. Þá eru engin ákvæði um það hverju það varði leigutaka að vanefna leigugreiðslu. Greiðsla sú, sem stefndi skuldbatt sig til að greiða, var samkvæmt samningnum fyrir stofnkostnað vega og kaldavatnskerfa og eru ítarleg ákvæði um greiðslutilhögun að þessu leyti. Fram hefur komið fyrir dómi, m.a. hjá fyrrverandi formönnum stefnanda, að aldrei hafi staðið til að innheimta leigugjald af lóðunum og hafi verðlagning lóðanna miðast við að þær væru seldar. Benda gögn málsins til þess að margir félagsmenn hafi staðið í þessari trú. Fær þetta einnig stoð í bréfi stefnanda til félagsmanna sem fylgdi leigureikningi. Skýra verður umræddan leigusamning með hliðsjón af ofangreindum aðdraganda samningsgerðarinnar og þeirri áralöngu framkvæmd samningsins að innheimta ekki leigugjald. Þá ber til þess að líta að í texta samningsins er vikið að leigugreiðslu „samkvæmt framansögðu“, en ekki er vikið að leigugreiðslum annars staðar í skjalinu. Þegar allt framanritað er virt verður að telja að stefnandi verði að bera hallann af óskýru orðalagi samningsins að þessu leyti og verður því að telja ósannað að samningur aðila heimili stefnanda að innheimta sérstakt leigugjald af stefnda. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda kr. 250.000 í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Einar S. Hjartarson, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Meistarafélags húsasmiða, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda kr. 250.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 347/2010
|
Kærumál Aðför
|
S kærði úrskurð héraðsdóms um að L hf. yrði með beinni aðfarargerð afhent bifreið í vörslum S. Hafði L hf. rift bílasamningi milli aðila þar sem S hafði ekki staðið skil á leigugreiðslum. Í málinu hélt S því fram að L hf. hefði verið óheimilt að gengistryggja leigugreiðslur hennar í bílasamningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt gögnum málsins hefði S gert L hf. grein fyrir því hvaða fjárhæð hún hefði talið sér skylt að greiða, meðal annars í bréfi til L hf., þar sem hún taldi sig hafa ofgreitt. Fólst í því afstaða hennar um að henni bæri ekki skylda til að greiða umkrafðar afborganir þar sem ætluð ofgreiðsla kæmi þar á móti. Hæstiréttur hefði nú með dómi í máli nr. 153/2010 komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt hefði verið að binda greiðslur af samningnum við gengi erlendra gjaldmiðla. Var því fallist á það með S að slík óvissa hefði verið um ætluð vanskil hennar við riftun samnings aðila, að ekki væri uppfyllt skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að leyfa hina umbeðnu aðfarargerð. Var kröfu L hf. því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að bifreið af gerðinni Citroen C4, árgerð 2006, með fastanúmerið LV-329, yrði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum sóknaraðila og fengin varnaraðila. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur haldið því fram að óheimilt hafi verið að gengistryggja leigugreiðslur í bílasamningi hennar og varnaraðila 29. febrúar 2008. Varnaraðili krafði hana um greiðslur með gengistryggingu í samræmi við ákvæði samningsins. Samkvæmt gögnum málsins gerði sóknaraðili varnaraðila grein fyrir því hvaða fjárhæðir hún hefði talið sér skylt að greiða, meðal annars í bréfi 16. október 2009, þar sem hún taldi sig hafa ofgreitt varnaraðila vegna samningsins 324.799 krónur. Fólst í þessu sú afstaða að henni bæri ekki skylda til að greiða umkrafðar afborganir þar sem ætluð ofgreiðsla ætti að koma þar á móti. Varnaraðili féllst ekki á sjónarmið sóknaraðila og rifti samningnum með símskeyti 10. nóvember 2009. Hæstiréttur hefur nú með dómi 16. júní 2010 í máli nr. 153/2010 komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt hafi verið að binda greiðslur af samningum, eins og þeim sem hér er fjallað um, við gengi erlendra gjaldmiðla. Með hliðsjón af því verður fallist á með varnaraðila að slík óvissa hafi verið um ætluð vanskil hennar við riftun samnings málsaðila að ekki séu uppfyllt skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að leyfa hina umbeðnu aðfarargerð. Verður krafa varnaraðila því hafnað. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað. Sóknaraðili er Lýsing hf., kt. 621101-2420, Ármúla 3, 108 Reykjavík, en varnaraðili er Sigrún Hafsteinsdóttir, kt. 131075-5969, Ásakór 12, Kópavogi.
|
Mál nr. 321/2005
|
Skattur Hlutafélag Rekstrarkostnaður
|
Í ársbyrjun 1993 var ákveðið á hluthafafundi S hf. að hækka og síðan lækka aftur hlutafé í félaginu. Í kjölfarið ákvað stjórn félagsins að lækkunarfjárhæðin yrði greidd hluthöfum, sem allir tengdust fjölskylduböndum, með útgáfu skuldabréfa, sem voru vaxta- og afborgunarlaus til 12 ára. S hf. gjaldfærði síðan árleg afföll af skuldabréfunum í rekstrarreikningum félagsins auk þess sem þau voru skuldfærð í ársreikningum félagsins. Með úrskurði skattstjórans í Reykjavík 18. desember 2001 voru gjaldfærslur affallanna felldar niður gjaldaárin 1996 til 2000 og tekjuskattstofnar félagsins hækkaðir í samræmi við það auk þess sem bætt var við 25% álagi á hækkunina. Niðurstaða skattstjórans var staðfest með úrskurði yfirskattanefndar 24. september 2003 og krafðist S hf. ógildingar á þeim úrskurði. Á það var fallist með Í að skattskil S hf. hefðu verið þannig úr garði gerð að þau tímamörk, sem fram koma í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 um tekju og eignarskatt, hefðu átt við. Þá var talið að hnökri á málsmeðferð skattstjóra, sem fólst í því að kveða upp tvo úrskurði vegna gjaldársins 1996, hafi ekki átt að leiða til ógildingar á úrskurðinum. Önnur atriði, sem S hf. taldi fela í sér annmarka á meðferð málsins á stjórnsýslustigi, voru einnig talin haldlaus. Á það var fallist með Í að afföll af skuldabréfunum hefðu ekki getað talist til kostnaðar við að afla eða ávaxta fé í rekstri félagsins, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981, heldur hafi verið um að ræða útgjöld, sem leiddu af því að losa fé til hluthafanna. Afföllin hefðu því fallið utan við heimild ákvæðisins til að draga kostnað frá tekjum af rekstri. Þá var talið að sú ráðstöfun að greiða lækkun hlutafjárins með þeim hætti sem gert var hefði verið verulega frábrugðin því sem almennt gerðist í slíkum skiptum og ekki væri ástæða til að ætla að til þeirra hefði komið milli óskyldra aðila. Yrði að telja ljóst að tilgangurinn með þeirri ráðstöfun hafi fyrst og fremst verið skattalegur ávinningur. Því var talið að skattstjóra hefði verið heimilt að skerast í leikinn á grundvelli 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 og lækka gjaldfærðan rekstrarkostnað félagsins á þann hátt sem hann gerði. Þá var hafnað kröfum S hf. um niðurfellingu álags. Var Í því sýknað af kröfum S hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júlí 2005 og krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur hans verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, til vara að úrskurður yfirskattanefndar 24. september 2003 í máli nr. 262/2003 verði felldur úr gildi að því er tekur til endurákvörðunar opinberra gjalda stefnda gjaldárið 1996 og beitingar álags gjaldárin 1997, 1998 og 1999, en til þrautavara að nefndur úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi að því er varðar beitingu álags gjaldárin 1996 til 1999 að báðum árum meðtöldum. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með bréfum til stefnda á árunum 2000 og 2001 lagði skattstjórinn í Reykjavík fyrir þann fyrrnefnda að afhenda bókhaldsgögn vegna gjaldáranna 1996 til 2000 að báðum árum meðtöldum. Fram kom að rannsókn skattstjóra beindist meðal annars að ákvörðun hluthafafundar í stefnda 3. janúar 1993 um að hækka og síðan lækka aftur hlutfé í félaginu og ákvörðun stjórnar þess um að lækka hlutaféð á þann hátt að greiða hluthöfunum lækkunarfjárhæðina með skuldabréfum til langs tíma, sem félagið gaf sjálft út. Kom stefndi gögnum og sjónarmiðum sínum á framfæri, meðal annars með skýrslugjöf fyrirsvarsmanna félagsins hjá skattstjóra. Í kjölfarið boðaði skattstjóri með ítarlegu bréfi 2. júlí 2001 að hann hefði í hyggju að endurákvarða opinber gjöld stefnda framangreind gjaldár á grundvelli 96. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Stefndi mótmælti og krafðist að upphafleg álagning gjalda stæði óbreytt. Skattstjóri féllst ekki á andmælin og með úrskurði 18. desember 2001 endurákvarðaði hann opinber gjöld stefnda gjaldárin 1996 til 2000. Felldi skattstjóri niður í ársreikningum stefnda fyrir árin 1995 til 1999 gjaldfærð afföll að fjárhæð 15.631.160 krónur í hvert sinn af framangreindum skuldabréfum frá 1993 ásamt skuldfærslu affallanna í sömu ársreikningum. Taldi skattstjóri að ekki væri um að ræða réttmæta frádráttarliði frá skattskyldum tekjum og eignum stefnda. Við hækkun tekjuskattsstofna, sem leiddi af þessum breytingum, bætti skattstjóri 25% álagi. Stefndi kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar og krafðist aðallega að hann yrði felldur úr gildi, en til vara að endurskoðaðir skattstofnar yrðu lækkaðir og álag fellt niður. Yfirskattanefnd kvað upp úrskurð í málinu 24. september 2003 þar sem varakröfu stefnda var vísað frá nefndinni vegna vanreifunar, en kröfum hans að öðru leyti hafnað. Taldi nefndin eins og skattstjóri að heimilt hafi verið að líta framhjá gjaldfærslu á afföllum af skuldabréfunum við endurákvörðun gjalda stefnda. Stefndi höfðaði síðan málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júní 2004 og krafðist aðallega að úrskurður yfirskattanefndar yrði felldur úr gildi, en varakrafa og þrautavarakrafa voru þær sömu, sem hann gerir nú fyrir Hæstarétti. Með dómi héraðsdóms var fallist á aðalkröfu hans í málinu. Með aðalkröfu sinni leitar stefndi eftir að fá ógiltan úrskurð stjórnvalds á kærustigi. Stefndi átti val um það hvort hann gerði einungis slíka kröfu eða krefðist jafnframt ógildingar á úrskurði skattstjóra. Yrði aðalkrafa hans tekin til greina bæri að líta svo á að kæra hans væri enn til meðferðar fyrir yfirskattanefnd, sem þyrfti þá að ljúka málinu með nýjum úrskurði. Er ekkert athugavert við kröfugerð stefnda að þessu leyti. II. Meðal málsgagna er bréf Kaupþings hf. 28. október 1992 til Gísla V. Einarssonar, hluthafa í stefnda. Ber það fyrirsögnina: „Mat á líklegri ávöxtunarkröfu langra óverðtryggðra skuldabréfa og sölumöguleikar slíkra bréfa.“ Segir síðan að þau skuldabréf, sem hér um ræðir, séu vaxtalaus og óverðtryggð og komi höfuðstóll til greiðslu í lok lánstímans. Séu þau afar „sveiflukennd í verðum“ eftir breytilegri ávöxtunarkröfu, ekki síst þar sem hér sé um að ræða 15-20 ára bréf. Eðlilegt sé fyrir lánveitanda að setja inn fyrirvara um gjaldfellingu sé þess kostur, en það myndi minnka áhættu hans verulega. Sé slíkt bréf óverðtryggt yrði einnig að líta til áhættu vegna verðbólgu. Erfitt sé að finna eðlilega ávöxtunarkröfu, en „til að byrja með held ég að væri rétt að bjóða slík bréf á bilinu 20-35%.“ Hinn 3. janúar 1993 var síðan haldinn hluthafafundur í stefnda. Var samþykkt að hækka hlutafé félagsins um 26.552.591 krónu með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og jafnframt að lækka hlutaféð um sömu fjárhæð með greiðslu til hluthafa í formi skuldabréfa. Var stjórn stefnda falið að útbúa skuldabréfin og ákveða kjörin þannig að markaðsvirði þeirra miðað við 3. janúar 1993 næmi sömu fjárhæð og lækkun hlutafjárins. Þann dag var síðan haldinn stjórnarfundur í stefnda auk þess sem fyrir liggur í málinu ljósrit skuldabréfs, sem stefndi gaf út sama dag. Er óumdeilt að öll bréfin voru gefin út samtímis og að kjör þeirra voru hin sömu. Voru þau til 12 ára, báru ekki vexti, óverðtryggð og án trygginga og skyldu greiðast í einu lagi 3. janúar 2005. Höfðu bréfin að geyma heimild fyrir skuldara til að greiða lánið upp hvenær sem var á lánstímanum, en engin heimild var fyrir kröfuhafa til uppsagnar fyrir gjalddaga. Í fundargerð stjórnarinnar segir að samþykkt sé að miða útreikning höfuðstóls bréfanna við 19% ávöxtunarkröfu frá og með 3. janúar 1993. Nafnverð allra skuldabréfanna, sem stefndi gaf þannig út til hluthafanna, var 214.126.514 krónur, sem hann taldi samkvæmt framansögðu svara til 26.552.591 krónu á útgáfudegi bréfanna. Hefur hann reiknað árleg afföll sem tólfta hluta af mismun þessara fjárhæða, en afföll á lánstímanum telur hann þannig nema samtals 187.579.923 krónum. Voru afföllin færð í ársreikninga stefnda í samræmi við þetta á árunum 1995 til 1999, svo sem áður er komið fram og deila aðilanna snýst um. Eins og málið liggur fyrir verður að ætla að stefndi hafi haft bréf Kaupþings hf. 28. október 1992 til hliðsjónar þegar hann ákvað kjör skuldabréfanna og þar með nafnverð þeirra, þótt vikið sé frá álitinu um lánstíma, uppsagnarheimild kröfuhafa og ávöxtunarkröfu. Í fundargerð stjórnarinnar segir hins vegar að á fundinum hafi komið fram það álit sérfræðinga á verðbréfamarkaði að ávöxtunarkrafa fyrir bréf af þessari gerð væri 17-22% á óverðtryggðum bréfum. Engin frekari skýring er fram komin á því til hvaða sérfræðiálits er vitnað. Í málinu liggur þó fyrir annað bréf Kaupþings hf. 28. desember 1993 eða um ári eftir útgáfu skuldabréfanna, þar sem lýst var því áliti að eðlileg ávöxtunarkrafa skuldabréfa eins og þeirra, sem lýst var í fyrra bréfi 28. október 1992, sé 17-22%. III. Málsástæður aðilanna eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi kröfur sínar meðal annars á því að stefnda hafi verið óheimilt að gjaldfæra umrædd afföll í rekstrarreikningi sínum þar sem ekki hafi verið um að ræða gjöld af þeim toga, sem greinir í 1. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt þeirri grein megi draga frá tekjum lögaðila rekstrarkostnað, sem sé síðan nánar lýst sem þeim gjöldum, sem eigi á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við, þar á meðal vexti af skuldum, afföll, gengistöp, niðurfærslu og fyrningu eigna, eftir því sem nánar sé ákveðið í lögunum, og það sem varið sé til tryggingar og viðhalds á eignum þeim sem bera arð í rekstrinum. Telur áfrýjandi almennu regluna vera þá að enginn kostnaður hljótist af hlutafjárlækkun félaga, enda ekki um að ræða kostnað við að afla fjár til að ávaxta. Hér sé um að ræða kostnað við að losa fé til hluthafa og þar með fé, sem ekki eigi að nota í rekstur félagsins. Ekki sé því um að ræða kostnað við að standa undir rekstri, heldur til að fjármagna útborgun til hluthafa. Þeirri útborgun sé þó slegið á frest í 12 ár. Afföll vegna skuldabréfanna séu í raun arður til hluthafanna en ekki kostnaður, sem varið hafi verið á árinu til að afla, viðhalda eða tryggja tekjur í atvinnurekstri. Stefndi andmælir því að kostnaður við hlutafjárlækkun falli ekki undir frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi 31. gr. laga nr. 75/1981 líkt og annar kostnaður, sem til falli í rekstri félagsins, enda leiði lántaka af þeim toga, sem hér um ræðir, til þess að fjármunum til tekjuöflunar sé haldið inni í félaginu. Ekki eigi að skipta máli hvort stefndi greiddi hlutaféð út í reiðufé eða tæki lán til þess, en nýtti þá reiðuféð til að standa undir rekstrarkostnaði. Hann byggir jafnframt á því að þessi málsástæða hafi verið of seint fram komin fyrir héraðsdómi. Féllst héraðsdómari á þessi andmæli stefnda og varð niðurstaða hans sú að áfrýjandi hafi ekki byggt sjálfstætt á umræddu ákvæði í 31. gr. laga nr. 75/1981, heldur einungis í tengslum við ákvæði 58. gr. sömu laga um skattasniðgöngu. Því taldi hann að áfrýjandi gæti ekki síðar fyrir dómi stutt málatilbúnað sinn við að óheimilt hafi verið að færa reiknuð afföll af skuldabréfunum til gjalda samkvæmt beinum fyrirmælum 31. gr. laga nr. 75/1981. Í úrskurði skattstjóra 18. desember 2001 var gerð grein fyrir því áliti hans að ekki væri um að ræða rekstrarkostnað, sem væri frádráttarbær samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981, heldur kostnað við að losa fé til hluthafa, sem yrði þá ekki notað í rekstri félagsins. Sá hluti málsreifunar hans var settur fram án þess að þetta sjónarmið væri jafnframt tengt ákvæði 58. gr. sömu laga. Í greinargerð áfrýjanda í héraði var þessi afstaða skattstjórans ítarlega rakin og eftir það lýst yfir að tekið væri undir röksemdir yfirskattanefndar og skattstjórans í Reykjavík. Er því nægjanlega snemma fram komin sú málsástæða áfrýjanda að færsla stefnda á afföllum af skuldabréfunum til gjalda og skuldar í skattskilum sínum falli utan við réttmæta frádráttarliði, sbr. 31. gr., 51. gr. og 76. gr. laga nr. 75/1981. IV. Óumdeilt er að í byrjun árs 1993 áttu Gísli V. Einarsson og eiginkona hans, Edda I. Eggertsdóttir, 80% hlutafjár í stefnda og börn þeirra afganginn. Byggir áfrýjandi á því að 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 eigi við um ágreiningsefnið, en þar segir að semji skattaðilar um skipti sín í fjármálum á þann hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum, skuli verðmæti sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Telur áfrýjandi að ákvæðinu sé fyrst og fremst ætlað að taka til samninga milli einstaklinga eða félaga, sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega og gerðir séu í sniðgönguskyni. Í þessu tilviki hafi ekki verið um óskylda viðsemjendur að ræða og sú aðferð, sem viðhöfð var við lækkun hlutafjárins mótist mjög af því. Kveður áfrýjandi skattyfirvöld hafa heimild til að leggja á það sjálfstætt mat hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla taki til þeirra, hvað sem líði skoðun skattaðilans sjálfs á því, en þau þurfi þá í vissum tilvikum að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmætri skattlagningu, til dæmis með óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna skattareglu. Þá bendir áfrýjandi á að VII. kafli þágildandi laga nr. 32/1978 um hlutafélög hafi haft að geyma ákvæði um lækkun hlutafjár í slíkum félögum, sbr. einkum 42. gr. Tekur áfrýjandi undir þá staðhæfingu skattstjóra að almennt séu ekki veittir greiðslufrestir við lækkun hlutafjár með greiðslu til hluthafa með peningum eða ígildi þeirra, en hlutafjárlækkun í stefnda hafi hins vegar ekki farið fram í raun fyrr en löngu síðar. Í þessu sambandi hafi skuldabréfin ekki verið ígildi peninga og væri til dæmis ósannað að kaupendur hefðu fengist að bréfunum, eins og þau voru úr garði gerð á því verði, sem nam lækkun hlutafjárins. Þótt viðurkennt sé að afhending verðmæta til hluthafa við lækkun hlutafjár geti bæði verið með greiðslu reiðufjár og eigna af öðru tagi hafi sú aðferð stefnda, að greiða að öllu leyti með eigin útgáfu skuldabréfa með þeim hætti sem áður var lýst, verið verulega frábrugðin því sem almennt tíðkaðist, og ekki samþýðst lagareglum um lækkun hlutafjár. Útgáfa bréfanna hafi falið í sér mikla skuldsetningu félagsins til langs tíma með margfalt hærri fjárhæð en nam hlutafjárlækkuninni. Samanlögð afföll af skuldabréfunum hafi orðið gríðarlega há á lánstímanum og verði að telja að tilgangur með hinum umdeildu ráðstöfunum 1993 hafi fyrst og fremst verið skattalegur ávinningur með því að skapa félaginu svigrúm til gjaldfærslu fjármagnskostnaðar til frádráttar skattskyldum tekjum í mörg ár andstætt reglu 1. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981. Með því hafi jafnframt verið farið á svig við takmarkaða heimild hlutafélaga til að gjaldfæra arðgreiðslu til hluthafa samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. nefndrar lagagreinar. Til slíka viðskipta hefði ekki komið ef tengslum félagsins og hluthafanna sem áður er lýst hefði ekki verið til að dreifa. Stefndi mótmælir því að hlutafjárlækkun hafi ekki farið fram á árinu 1993 og að henni hafi verið slegið á frest í 12 ár. Engin fyrirmæli séu í lögum um að lækkun hlutafjár skuli greidd hluthöfum í reiðufé og í raun hafi slíkar greiðslur oft verið með öðrum hætti. Lækkun hlutafjárins hafi verið gerð í samræmi við ákvæði VII. kafla laga nr. 32/1978 og verðmæti lækkunarinnar verið nákvæmlega það sama og hækkunarinnar, sem áður var ákveðin, miðað við gefnar forsendur um ávöxtunarkröfu. Sé því staðhæfing áfrýjanda um skuldsetningu að fjárhæð rúmlega 187.000.000 krónur beinlínis röng. Skuldabréfin hafi verið söluhæf á almennum markaði, sem sjáist af því að þau voru seld á árinu 1996. Loks hafi eðlilegar rekstrarlegar ástæður legið að baki því hvaða aðferð var viðhöfð með greiðslu til hluthafanna, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. V. Skattstjórinn í Reykjavík hefur frá upphafi vísað til 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 um heimild sína til að endurákvarða gjöld stefnda vegna gjaldáranna 1996 til 2000. Samkvæmt ákvæðinu nær heimild til endurákvörðunar samkvæmt 96. gr. til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Stefndi mótmælir því að ákvæðið eigi við, enda hafi hann látið í té í skattframtölum sínum og fylgiskjölum fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á. Eigi því 2. mgr. 97. gr. hér við, en þegar þannig stendur á nái heimild skattstjóra einungis til síðustu tveggja áranna. Rök aðilanna um þennan þátt málsins eru nánar rakin í héraðsdómi, en þar er ekki tekin afstaða til þessa álitaefnis. Afföll vegna skuldabréfanna voru færð til frádráttar í skattframtölum stefnda þau ár, sem endurákvörðun skattstjóra tekur til, og breytir engu þótt þau séu vegna skuldar, sem stofnað var til mun fyrr eða á tekjuárinu 1993. Aðalreglan um tímamörk endurákvörðunar er sú, sem 1. mgr. 97. gr. hefur að geyma. Gildir hún ef upplýsingar í framtali eða fylgigögnum eru ófullnægjandi, enda þótt skattstjóra hefði mátt vera ljóst fyrr að eitthvað var athugavert við framtalið. Nafnverð skuldabréfanna, 214.126.514 krónur, var hvorki skuldfært í ársreikningi stefnda fyrir árið 1993 né ársreikningum vegna þeirra ára, sem málið tekur til, og ekki var heldur í skýringum gerð grein fyrir skuldabréfaútgáfunni. Afföllin voru færð til gjalda í rekstrarreikningi undir liðnum „vaxtagjöld, verðbætur“ og nam sá gjaldaliður samtals mjög misjafnlega háum fjárhæðum öll umrædd ár. Þá voru skuldfærð afföll meðal langtímaskulda án sérgreiningar í efnahagsreikningi á öllu tímabilinu. Skattframtöl stefnda voru tekin til rannsóknar meðal annars með tilliti til þess hvort 58. gr. laga nr. 75/1981 ætti við. Það eitt hlaut að leiða til þess að ráðast þurfti í umfangsmikla öflun gagna og upplýsinga. Að virtu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að skattskil stefnda hafi verið þannig úr garði gerð að regla 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 eigi hér við. Rannsókn, sem gerð var á persónulegum skattskilum aðaleigenda stefnda og lauk á árinu 1995 skiptir ekki máli við úrlausn um þetta atriði. Stefndi ber jafnframt fyrir sig að skattstjóri hafi brotið gegn reglum um framkvæmd endurákvörðunar opinberra gjalda með því að kveða upp tvo úrskurði vegna sömu gjaldára að hluta til, en um er að ræða gjaldárið 1996. Er atvikum varðandi þetta lýst nánar í úrskurði yfirskattanefndar 24. september 2003, sem er að verulegu leyti tekinn upp orðréttur í héraðsdómi. Komst nefndin þar að þeirri niðurstöðu að æskilegt hefði verið og í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti að skattstjóri afgreiddi mál stefnda með einum úrskurði um endurákvörðun gjalda. Hins vegar geti þessi hnökri á málsmeðferð skattstjóra ekki leitt til ógildingar á úrskurðinum, enda verði ekki séð að hann hafi haft nein áhrif á efni ákvörðunarinnar né valdið stefnda réttarspjöllum. Er fallist á úrlausn yfirskattanefndar um þetta atriði, enda er ekkert fram komið af hálfu stefnda við meðferð málsins fyrir Hæstarétti, sem haggað geti þessari niðurstöðu. Önnur atriði, sem hreyft hefur verið af hálfu stefnda og hann telur fela í sér formannmarka á meðferð málsins á stjórnsýslustigi, eru haldlaus. VI. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnda, Sundagarða hf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2005. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 15. júní 2004 og dómtekið 4. apríl sl. Stefnandi er Sundagarðar hf., Sundagörðum 10, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar. I. Málsatvik Málsatvik eru ágreiningslaus. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu eru eigendur stefnanda hjónin Gísli V. Einarsson og Edda I. Eggertsdóttir og fjögur börn þeirra, en stefnandi byggi á rekstri Eggerts Kristjánssonar & co hf. sem stofnað hafi verið af föður Eddu. Stefnandi hafi verið stofnaður árið 1985 sem sameignarfélag til eignaumsýslu og breytt í hlutafélag árið 1987. Stefnandi hafi stundað umboðsviðskipti með dagblaðapappír til langs tíma auk þess að stunda saltfiskvinnslu. Aðalstarfsemi félagsins hafi falist í eignarhaldi og útleigu á fasteignum auk umsvifamikilla fjárfestinga í verðbréfum. Í stefnu segir að eftir farsælan rekstur um áratugaskeið hafi orðið töluverð eignamyndun í stefnanda, sem og í Mata hf., sem sé félag í eigu sömu aðila. Hafi heimild til útgáfu skattfrjálsra jöfnunarhlutabréfa því verið orðin veruleg. Eigendur stefnanda hafi um nokkurt skeið velt því fyrir sér að greiða sér út fjármuni úr félögunum tveimur í því skyni að geta notið persónulegs afraksturs af rekstri þeirra og leggja hann í aðrar fjárfestingar. Í stefnu er greint frá kynnum eins forsvarsmanna stefnanda af hagfræðikenningum um að fyrirtæki geti aukið verðmæti sitt með aukinni skuldsetningu og einnig rakið að árið 1991 hafi hlutafé nafngreinds hlutafélags verið hækkað með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækkað um leið með útgreiðslu til hluthafa, m.a. með skuldabréfum, án athugasemda frá skattyfirvöldum. Hafi þessi úthlutun orðið hvati til þess að hluthafar stefnanda fóru að íhuga sambærilega úthlutun til sín. Í stefnu kemur fram að í árslok 1992 hafi verið hafinn undirbúningur að útgáfu jöfnunarhlutabréfa og lækkun hlutafjár í stefnanda, sem og Mata hf., með það fyrir augum að hlutafjárlækkun yrði greidd hluthöfum út með skuldabréfum. Samkvæmt gögnum málsins var leitað til Bjarna Ármannssonar, þá forstöðumanns Kaupþings hf., til að meta líklega ávöxtunarkröfu langra óverðtryggða skuldabréfa (svokölluð „kúlubréf“) og sölumöguleika slíkra bréfa. Í bréfi Bjarna 28. október 1992 kemur fram að bréf sem þessi séu afar sveiflukennd í verði, eftir sveiflum í ávöxtunarkröfu, ekki síst þar sem hér sé um að ræða bréf til 15 til 20 ára. Eðlilegt sé fyrir lánveitanda að setja inn í bréf sem þessi fyrirvara um gjaldfellingu í því skyni að minnka áhættu sína. Í bréfinu ræðir Bjarni um ávöxtunarkröfu með hliðsjón af tvennskonar bréfum. Annars vegar ræðir hann um „hefðbundin eingreiðslubréf“ með verðtryggingu og telur eðlilega ávöxtunarkröfu til slíkra bréfa vera á bilinu 14 til 16%. Jafnframt tekur hann fram að nokkur ásókn sé í bréf sem þessi á verðbréfamarkaði. Hins vegar ræðir Bjarni um ávöxtunarkröfu með hliðsjón af óverðtryggðum bréfum. Kemur fram í svari hans að mjög erfitt sé að meta ávöxtunarkröfu slíkra bréfa með hliðsjón af óvissu um verðbólgu „án þess að láta reyna beint á það“. Til að byrja með telur Bjarni að rétt væri að bjóða slík bréf á bilinu 20 til 35%, en tekur fram að skekkjumörkin séu mikil. Á hluthafafundi stefnanda 3. janúar 1993 var ákveðið að hækka hlutafé félagsins um 26.552.591 krónu með útgáfu jöfnunarhlutabréfa. Á sama fundi var ákveðið að lækka hlutaféð um sömu fjárhæð með svohljóðandi bókun: Hluthafafundur Sundagarða hf., haldinn sunnudaginn 3. janúar 1993 að Sundagörðum 10 í Reykjavík, samþykkir að lækka hlutafé félagsins um kr. 26.552.591 með greiðslu til hluthafa í formi skuldabréfa. Stjórn félagsins er falið að útbúa skuldabréfin og ákveða kjör þeirra þannig að markaðsvirði þeirra miðað við 3. janúar 1993 nemi sömu upphæð og lækkun hlutafjárins eða kr. 26.552.591. Í framhaldi af þessari samþykkt hluthafafundar gerði stjórn stefnanda svohljóðandi samþykkt: Heildarnafnvirði þeirra skuldabréfa, sem í kjölfarið voru gefin út til hluthafa, nam 214.126.514 krónum. Skuldabréfin voru vaxtalaus, óverðtryggð og án trygginga og skyldu greiðast með eingreiðslu 12 árum eftir útgáfudag eða árið 2005. Ekki var í bréfunum uppsagnarákvæði til handa eigendum bréfanna. Við útreikning á nafnverði bréfanna var miðað við 19% ávöxtunarkröfu og fengu hluthafarnir samkvæmt því bréfin á genginu 0,124. Námu afföll bréfanna því 87,6% af nafnverði þeirra eða alls 187.573.923 krónum. Segir í stefnu að við þennan útreikning hafi verið stuðst við framangreint mat Bjarna Ármannssonar. Þá segir í stefnu að hluthafar hafi selt öll bréf sín árið 1996. Í bókhaldi stefnanda var lækkun hlutafjárins færð til skuldar. Í 11. lið skýringa við ársreikning 1993, sem fylgdi skattframtali stefnanda 1994, kemur fram að gefin hafi verið út jöfnunarhlutabréf fyrir 26.552.591 krónu og jafnframt að hlutafé hafi verið lækkað sem nemur sömu fjárhæð. Þá kemur fram í sjóðstreymi vegna ársins 1993 í liðnum „Fjármögnunarhreyfingar“ að nýtekin langtímalán á árinu nemi sömu fjárhæð eða 26.552.591 króna en í sama lið kemur einnig fram að lækkun hlutafjár nemi sömu fjárhæð. Í gjaldalið efnahagsreiknings var tilfærð sem langtímalán fjárhæðin 42.183.751 krónur með skýringunni „Kaupþing hf. skbr.“. Að baki þeirrar tilgreiningar og fjárhæðar mun hafa staðið andvirði framangreindra skuldabréfa auk affalla ársins 1993 (26.552.591 krónur + 15.631.160 krónur). Árið 1993 var þannig 1/12 af heildarafföllum skuldabréfanna, eða 15.631.160 krónur, færður til gjalda sem afföll ársins og var sami háttur hafður á árin 1994 til 1999. Gjaldfærð afföll af skuldabréfunum í skattframtölum kæranda árin 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000 námu þannig samtals 78.155.800 kr. Í stefnu segir að þessi háttur á gjaldfærslu við skattskil hafi verið í samræmi við álit ríkisskattstjóra í bréfi hans 22. september 1994. Í stefnu segir frá því að árið 1995 hafi skattrannsóknarstjóri rannsakað skattskil Gísla V. Einarssonar og Eddu I. Eggertsdóttur, aðaleigenda stefnanda. Hafi þá meðal annars verið gerð grein fyrir því hvernig farið var með umrædd skuldabréf í bókhaldi stefnanda án þess að athugasemdir hafi komið fram á því stigi. Í framhaldi af athugun skattstjóra á skattskilum Mata hf., sem er einnig í eigu hluthafa stefnanda, hóf skattstjóri athugun á skattskilum stefnanda með bréfi 9. maí 2000, þar sem óskað var bókhaldsgagna vegna rekstraráranna 1996-1998. Umbeðin gögn bárust með bréfi 20. desember 2000. Skattstjóri ritaði annað fyrirspurnarbréf 21. nóvember 2000, þar sem þess var farið á leit að lögð yrðu fram öll bókahaldsgögn félagsins vegna rekstrarársins 1999. Þá var þess óskað að veittar yrðu tilteknar upplýsingar og látin í té gögn vegna hlutafjárlækkunar árið 1993. Hinn 1. desember barst skattstjóra hluti umbeðinna gagna. Skattstjóri ritaði stefnanda að nýju bréf 3. janúar 2001 og lagði fyrir hann, með vísan til 94. og 96. gr. laga nr. 75/1981, að leggja fram gögn og upplýsingar vegna rekstrarára 1995 til 1999 (gjaldáranna 1996-2000). Svar barst frá stefnanda með bréfi 25. janúar 2001. Með heimild í 2. mgr. 94. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt tók skattstjóri skýrslu af Gísla V. Einarssyni stjórnarformanni félagsins og einum aðaleiganda þess og af syni hans framkvæmdastjóra félagsins, Gunnari Þór Gíslasyni, 14. desember 2000. Með bréfi skattstjórans í Reykjavík til stefnanda 2. júlí 2001 boðaði skattstjóri endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000. Í boðunarbréfinu rakti skattstjóri gang málsins og hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993, útgáfu framangreindra skuldabréfa með þeim afföllum sem áður greinir og hvernig staðið var að skattskilum vegna umræddra greiðslna. Í lok umfjöllunar skattstjóra um hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993 segir svo eftirfarandi: Með hliðsjón af framangreindu verður eigi séð að umrædd gjaldfærð afföll vegna hlutafjárlækkunar árið 1993 að fjárhæð 15.631.160 kr. á árinu 1995, 15.631.160 kr. á árinu 1996, 15.631.160 kr. á árinu 1997, 15.631.160 kr. á árinu 1998 og 15.631.160 kr. á árinu 1998, geti talist réttmætur frádráttarliður frá skattskyldum tekjum félagsins, sbr. 1. mgr. 1. tölu. 31. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt, sbr. og 2. tölul. 51. gr. og 76. gr. sömu laga, sbr. og 1. mgr. 58. gr. tilvitnaðra laga, sbr. og þá grunnreglu sem felst í ákvæðinu. Skattstjóri hefur því í hyggju að fella niður umrædd afföll vegna hlutafjárlækkunar á árinu 1993 í framtölum félagsins árin 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000, bæði gjald og skuldfærslu. Af hálfu stefnanda var fyrirhugaðri endurákvörðun skattstjóra mótmælt með bréfi félagsins 12. október 2001. Hinn 18. desember 2001 kvað skattstjóri upp úrskurð sinn og endurákvarðaði opinber gjöld stefnanda gjaldárin 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000 og felldi niður í ársreikningum stefnanda fyrir árin 1995, 1996, 1997, 1998 og 1999 gjaldfærð afföll að fjárhæð kr. 15.631.160 hvert ár af áðurgreindum skuldabréfum. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda byggði skattstjóri niðurfellingu gjaldfærðra affalla af skuldabréfunum á því, að þrátt fyrir að hluthafar hefðu samþykkt á hluthafafundi að lækka hlutafé félagsins hefði engin slík lækkun átt sér stað í reynd, enda hefði lækkuninni verið slegið á frest í 12 ár með útgáfu skuldabréfa til hluthafa sem hefðu verið óseljanleg á almennum markaði á þeim tíma. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerðinni taldi skattstjóri að með skuldabréfaútgáfu þessari hefði eingöngu átt sér stað formbreyting á hlutafé félagsins, enda hefði ekki verið um að ræða neitt innborgað fjármagn. Hefði tilgangur þessara ráðstafana verið sá einn að lækka skattgreiðslur með því að færa arðgreiðslur í búning vaxtagjalda og skapa stefnanda þannig svigrúm til gjaldfærslu verulegs fjármagnskostnaðar, þ.e. affalla af hinum útgefnu skuldabréfum, en með þeim hefði jafnframt verið farið á svig við reglur um takmarkaða heimild hlutafélaga til gjaldfærslu vegna arðgreiðslu til hluthafa sbr. þágildandi 8. tl. 31. gr. laga nr. 75/1981. Þá segir í greinargerð stefnda að skattstjóri hafi byggt á því að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 varðandi óvenjuleg skipti í fjármálum tæki til umræddra ráðstafana. Einnig hafi skattstjóri talið að yfirlýstar væntingar stefnanda í þá veru að vænst hefði verið hagstæðari ávöxtunar fjárins með umræddu fyrirkomulagi hefðu verið óraunhæfar í ljósi þess mikla fjármagnskostnaðar sem hefði hlotist af útgáfu skuldabréfanna. Hafi skattstjóri talið að ekki væri um að ræða réttmæta frádráttarliði frá skattskyldum tekjum og eignum stefnanda, sbr. 1. mgr. 1. tl. 31. gr., 2. tl. 51. gr. og 76. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 1. mgr. 58. gr. sömu laga varðandi óvenjuleg skipti í fjármálum og grunnreglu þess ákvæðis. Að því er varðaði álagsbeitingu samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 hafi skattstjóri tekið fram að sýnt hefði verið fram á að ráðstöfun stefnanda á árinu 1993 hefði verið gerð í þeim eina tilgangi að lækka skattgreiðslur. Hafi skattstjóri talið að þegar ætlunin væri að koma verulegum hluta hagnaðar á um 12 ára tímabil undan skattlagningu með þeim hætti að færa hagnað ársins „til skuldar“ í formi „affalla ársins“ væri vilji til að koma skattskyldum hagnaði undan réttmætri álagningu tekjuskatts svo sterkur að fullt tilefni væri til beitingar 25% álags samkvæmt heimild í 2. mgr. 106. gr. sömu laga. Í forsendum úrskurðar skattstjóra 18. desember 2001 er greint frá því að viðbótarúrskurður sé væntanlegur vegna sömu gjaldára að hluta til vegna gjaldfærslu affalla af láni er stefnandi tók á árinu 1997. Sá úrskurður var kveðinn upp 18. febrúar 2002 og er hann utan sakarefnis þessa máls. Stefnandi skaut úrskurði skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 15. mars 2002. Með úrskurði nefndarinnar 24. september 2003 var varakröfu stefnanda vísað frá, en kröfum hans að öðru leyti hafnað. Sérstök grein er gerð fyrir úrskurði yfirskattanefndar í II. kafla dómsins. Ekki var um munnlegar skýrslur að ræða við aðalmeðferð málsins. II. Úrskurður yfirskattnefndar 24. september 2003 Eins og áður greinir skaut stefnandi úrskurði skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 15. mars 2002. Gerði hann aðallega þá kröfu að úrskurður skattstjóra yrði felldur úr gildi, en til vara að hinir endurákvörðuðu skattstofnar stefnanda yrðu lækkaðir og álag fellt niður. Aðalkrafa stefnanda fyrir yfirskattanefnd var bæði studd formlegum og efnislegum rökum. Að því er varðaði formhlið málsins var því í fyrsta lagi haldið fram að tímamörk til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 75/1981 hefðu verið liðin þegar endurákvörðun skattstjóra fór fram. Í öðru lagi var byggt á því að skattstjóri hefði við meðferð sína á máli stefnanda brotið gegn fyrirmælum um framkvæmd endurákvörðunar opinberra gjalda í X. kafla laga nr. 75/1981 með því að kveða upp tvo úrskurði vegna sömu gjaldára. Að því er varðaði efnishlið málsins var málatilbúnaður stefnanda á því reistur að ekki væru forsendur fyrir hinum kærðu breytingum skattstjóra á skattframtölum félagsins þau ár sem málið tekur til, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Kæru stefnanda lyktaði með úrskurði yfirskattanefndar 24. september 2003 sem um er deilt í máli þessu. Með hliðsjón af sakarefni málsins er óhjákvæmilegt að rekja að mestu orðrétt forsendur úrskurðar yfirskattanefndar. Um formhlið málsins sagði eftirfarandi í úrskurði yfirskattanefndar: Sú viðbára kæranda, að ákvæði 97. gr. laga nr. 75/1981 hafi staðið fyrrgreindum breytingum skattstjóra á skattframtölum félagsins í vegi, er í fyrsta lagi studd þeim rökum að þar sem skattstjóra hafi ekki verið kleift vegna sex ára reglu ákvæðisins að endurákvarða opinber gjöld kæranda gjaldárin 1994 og 1995 vegna hinna umdeildu ráðstafana félagsins árið 1993 „hafi grundvöllur meintra ólögmætra gjaldfærslna þegar verið fyrndur“ og sé frestur skattstjóra til endurákvörðunar því einnig liðinn að því er varðar „gjaldfærslur er síðar hafa verið gerðar á sama grundvelli“, sbr. kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar. Af þessu tilefni skal tekið fram að samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 nær heimild til endurákvörðunar skatts samkvæmt 96. gr. laganna til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Hin umdeilda endurákvörðun skattstjóra fór sem fyrr segir fram 18. desember 2001 og tók til gjaldáranna 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000, þ.e. tekjuáranna 1995, 1996, 1997, 1998 og 1999. Samkvæmt þessu var sá frestur til endurákvörðunar sem tilgreindur er í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 ekki liðinn þegar endurákvörðunin fór fram, sbr. orðalag málsgreinarinnar. Breytir engu í því efni þótt hin umdeildu gjaldfærðu afföll séu vegna skuldar sem stofnað var til tekjuárið 1993, enda verður ákvæðið ekki skýrt svo þröngt sem umboðsmaður kæranda heldur fram. Verður krafa kæranda ekki tekin til greina á þeim grundvelli sem hér um ræðir. [/] Af hálfu kæranda er því í öðru lagi haldið fram að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 girði fyrir hinar kærðu breytingar skattstjóra á skattframtölum kæranda. Vísar umboðsmaður kæranda til þess að í ársreikningi kæranda fyrir árið 1993, sem fylgt hafi skattframtali félagsins árið 1994, og skýringum við ársreikninginn hafi verið gerð grein fyrir hækkun og lækkun á hlutafé félagsins á árinu 1993 og teknum langtímalánum vegna þeirra ráðstafana. Þá hafi allar upplýsingar um þessar breytingar á hlutafé félagsins og hin útgefnu skuldabréf hluthafanna legið fyrir skattrannsóknarstjóra ríkisins á árinu 1995 vegna rannsóknar þess embættis á skattskilum tveggja eigenda kæranda, enda hafi rannsóknin beinst að eignaaukningu hluthafanna á árinu 1993 og skattrannsóknarstjóri m.a. óskað sérstaklega eftir upplýsingum um meðferð umræddra skuldabréfa í bókhaldi kæranda og fengið þær upplýsingar. Skattrannsóknarstjóri hafi lokið rannsókn sinni með bréfi, dags. 10. apríl 1995, og hafi kærandi og hluthafar félagsins í ljósi þeirrar niðurstöðu rannsóknarinnar mátt vænta þess að ekkert væri athugavert við skattskil þeirra með tilliti til fyrrgreindra ráðstafana. [/] Samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 er eigi heimilt að endurákvarða skattaðila skatt nema vegna síðustu tveggja ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi að álagning hafi verið of lág, enda hafi skattaðili látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar sem byggja mátti rétta álagningu á. Í athugasemdum með 2. mgr. 97. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 40/1978, um tekjuskatt og eignarskatt, kemur fram að í þessu laganýmæli felist „að frestur til endurupptöku er styttur ef ástæðan fyrir henni er ófullnægjandi skoðun skattstjóra á framtali og fylgigögnum þess en ekki ófullnægjandi upplýsingar skattaðila“. Er og tekið fram að málsgreinin eigi aðeins við „ef upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, koma beinlínis fram í framtali eða fylgigögnum þess, en 1. mgr. gildir ef þessi gögn eru ófullnægjandi enda þótt skattstjóra hefði mátt vera ljóst fyrr að eitthvað var athugavert við framtalið“. Um skýringu á þessu ákvæði hafa gengið nokkrir dómar Hæstaréttar Íslands, m.a. H 1996:470. Samkvæmt þeirri dómaframkvæmd ber að líta til orðalags 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 og meta hvort fyrir hafi legið nægjanlegar upplýsingar í framtali eða fylgigögnum þess sem rétt álagning varð byggð á. Jafnframt ber samkvæmt þessari dómaframkvæmd að skýra ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 með hliðsjón af leiðréttingarheimildum skattstjóra í 3. málsl. 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði skal skattstjóri fyrir álagningu leiðrétta fjárhæðir einstakra liða ef þeir eru í ósamræmi við gildandi lög og fyrirmæli skattyfirvalda, svo og einstaka liði framtals ef telja má að óyggjandi upplýsingar séu fyrir hendi, en gera skal skattaðila viðvart um slíkar breytingar. Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 er að finna aðalregluna um tímamörk endurákvörðunar. Þar segir að heimild til endurákvörðunar skatts samkvæmt 96. gr. laga nr. 75/1981 nái til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. [/] Gjaldfærð afföll vegna skuldar við hluthafa í rekstrarreikningum kæranda fyrir árin 1995, 1996, 1997, 1998 og 1999 námu sem fyrr greinir 15.631.160 kr. hvert ár og voru afföllin færð til gjalda undir gjaldaliðnum vaxtagjöld og verðbætur í rekstrarreikningunum, en sá gjaldaliður nam samtals 22.005.677,47 kr. árið 1995, 18.225.103 kr. árið 1996, 79.235.705 kr. árið 1997, 87.208.222 kr. árið 1998 og 123.637.840 kr. árið 1999. Skuldfærð afföll voru færð án sérgreiningar meðal langtímaskulda í efnahagsreikningum kæranda öll umrædd ár. Í skýringum við ársreikning kæranda fyrir árið 1993, sem fylgdi skattframtali félagsins árið 1994, var gerð grein fyrir hækkun hlutafjár félagsins um 26.552.591 kr. með útgáfu jöfnunarhlutabréfa árið 1993 og lækkun hlutafjárins um sömu fjárhæð á sama ári. Þá kom fram í sjóðstreymi vegna ársins 1993 að tekin ný langtímalán á árinu næmu sömu fjárhæð eða 26.552.591 kr. [/] Eins og að framan greinir byggði skattstjóri hina kærðu niðurfellingu á gjald- og skuldfærðum afföllum vegna skuldar kæranda við hluthafa félagsins á því að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 um óvenjuleg skipti í fjármálum tæki til þeirra ráðstafana sem í málinu greinir og að til þeirra hefði verið stofnað með skattasniðgöngu að augnamiði. Engan veginn verður talið að skattstjóra hafi verið unnt, á grundvelli skattframtala kæranda einna saman án frekari upplýsingaöflunar eða vefengingar, þ.m.t. á grundvelli upplýsinga í skattframtali kæranda árið 1994 og fylgigögnum þess, að taka afstöðu til þess fyrir álagningu opinberra gjalda umrædd ár hvort atvikum væri svo farið að fyrrnefnt ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 ætti við. Ber að hafa í huga að fullnægjandi athugun á því, hvort ákvæðið eigi við í einstökum tilvikum, krefst almennt vandaðs undirbúnings og kann eftir atvikum að krefjast viðamikillar upplýsinga- og gagnaöflunar. Í tilviki kæranda er þannig ljóst að afla þurfti upplýsinga um nánari tildrög og ástæður fyrir þeim ráðstöfunum sem fram fóru í tengslum við lækkun hlutafjár félagsins árið 1993, enda urðu fyrr ekki dregnar neinar ályktanir um raunverulegan tilgang með þeim né lagt nokkurt mat á það hvort umræddum ráðstöfunum væri þannig farið að ákvæði 1. mgr. 58. gr. kynni að taka til þeirra. Nauðsynlegt var að gefa kæranda kost á að tjá sig um sakarefnið áður en skattstjóri tók sér fyrir hendur að hrófla við gjaldfærðum afföllum af skuldabréfunum, sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981. Var skattstjóra raunar með öllu ókleift að ráðast í slíkar breytingar á grundvelli fyrirliggjandi gagna þegar af þeirri ástæðu að fjárhæð hinna gjaldfærðu affalla vegna skuldar við hluthafa lá ekki fyrir í framtalsgögnum kæranda. Þá verður ekki fallist á það með umboðsmanni kæranda að rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum Gísla V. Einarssonar og Eddu I. Eggertsdóttur vegna tekjuáranna 1989 til og með 1993, sem hófst í febrúar 1995 og lauk í apríl sama ár, sbr. bréf skattrannsóknarstjóra, dags. 6. febrúar og 10. apríl 1995, sem fylgdu kæru umboðsmanns kæranda í ljósriti, hafi að neinu leyti bundið hendur skattstjóra varðandi frekari athugun á meðferð skuldar kæranda við hluthafa í skattframtölum félagsins þau ár sem málið varðar og lögmæti gjaldfærslu affalla í því sambandi, m.a. með tilliti til ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, enda beindist rannsókn skattrannsóknarstjóra ekki að skattskilum kæranda, sbr. ákvæði um skattrannsóknir skattrannsóknarstjóra ríkisins í 102. gr. A laga nr. 75/1981 og þágildandi reglugerð nr. 361/1995, um skattrannsóknir og málsmeðferð hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins, sbr. nú reglugerð nr. 373/2001, um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna. [/] Samkvæmt því sem að framan greinir verður ekki talið að ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 hafi girt fyrir hina kærðu endurákvörðun skattstjóra, eins og skýra verður ákvæði þetta, meðal annars í ljósi athugasemda við 2. mgr. 97. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/1978, um tekjuskatt og eignarskatt, og H 1996:470, sbr. ennfremur dóm Hæstaréttar Íslands frá 3. september 2002 í málinu nr. 316/2002 (Tollstjórinn í Reykjavík gegn GÁJ lögfræðistofu ehf.) sem varðaði beitingu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt þessu og þar sem gætt hefur verið ákvæða 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 við umrædda endurákvörðun verður breytingum skattstjóra ekki hnekkt á þeim grundvelli að ekki hafi verið gætt þeirra lagaákvæða sem setja endurákvörðunum skattstjóra tímamörk. [/] Víkur þá að þeirri viðbáru kæranda að skattstjóri hafi við meðferð málsins brotið gegn lögfestum reglum um framkvæmd endurákvörðunar opinberra gjalda, sbr. X. kafla laga nr. 75/1981, með því að hann hafi kveðið upp tvo úrskurði um endurákvörðun vegna sömu gjaldára að hluta til. Eins og fram er komið boðaði skattstjóri kæranda hinar kærðu breytingar á skattframtölum félagsins árin 1996, 1997, 1998, 1999 og 2000 með bréfi sínu, dags. 2. júlí 2001. Með bréfi þessu boðaði skattstjóri kæranda jafnframt endurákvörðun opinberra gjalda félagsins gjaldárin 1998, 1999 og 2000 vegna fyrirhugaðrar niðurfellingar á gjald- og skuldfærðum afföllum vegna skuldar kæranda við erlent félag, Fresh Invest Ltd., sem stofnað var til á árinu 1997. Hinum síðargreindu breytingum var hrundið í framkvæmd af hálfu skattstjóra með sérstökum úrskurði um endurákvörðun, dags. 18. febrúar 2002, og komu hinar kærðu breytingar skattstjóra á skattskilum kæranda vegna skuldar félagsins við hluthafa þannig til framkvæmda áður en skattstjóri hratt boðuðum breytingum vegna viðskipta við Fresh Invest Ltd. í framkvæmd hinn 18. febrúar 2002. Er því um að ræða tvo úrskurði um endurákvörðun opinberra gjalda kæranda gjaldárin 1998, 1999 og 2000. Telur umboðsmaður kæranda að slík málsmeðferð, þ.e. að kveða upp tvo úrskurði um endurákvörðun vegna sömu gjaldára, fái ekki staðist. [/] Í 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 16. gr. laga nr. 145/1995, kemur fram að sé gerð breyting á framtali eða sköttum eftir álagningu eða fari fram ný skattákvörðun, sbr. 1. og 2. mgr. sömu greinar, skuli skattstjóri gera skattaðila eða þeim sem framtalsskyldan hvílir á viðvart um fyrirhugaðar breytingar og af hvaða ástæðum þær séu gerðar og senda tilkynningu um það skriflega. Skuli skattstjóri veita skattaðila a.m.k. 15 daga frest, frá póstlagningu tilkynningar um fyrirhugaðar breytingar, til að tjá sig skriflega um efni máls og leggja fram viðbótargögn áður en úrskurður er kveðinn upp. Skattstjóri skal innan tveggja mánaða að jafnaði kveða upp rökstuddan úrskurð um endurákvörðun álagningar og senda hann í ábyrgðarbréfi til skattaðila eða þess sem framtalsskyldan hvílir á, sbr. 5. mgr. 96. gr. laganna. [/] Taka má undir það með umboðsmanni kæranda að samkvæmt framangreindum ákvæðum sé almennt gert ráð fyrir því að breytingar á skattframtali, sem skattstjóri hefur boðað á grundvelli 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981, séu úrskurðaðar í einu lagi með úrskurði um endurákvörðun samkvæmt 5. mgr. lagagreinarinnar. Verður því að telja að æskilegt hafi verið og í samræmi við vandaða stjórnsýsluhætti að skattstjóri afgreiddi mál kæranda í heild sinni með einum úrskurði um endurákvörðun. Á hinn bóginn verður ekki talið að þessi hnökri á málsmeðferð skattstjóra eigi að leiða til ógildingar á hinni kærðu ákvörðun hans, enda verður ekki séð að þessi annmarki hafi haft nein áhrif á efni ákvörðunar skattstjóra né valdið kæranda réttarspjöllum og er því raunar ekki haldið fram af hálfu kæranda að svo hafi verið. Til þess er að líta að í hinum kærða úrskurði um endurákvörðun, dags. 18. desember 2001, tók skattstjóri sérstaklega fram að hann hefði að svo stöddu eingöngu úrskurðað um þann þátt málsins sem lyti að gjaldfærslu affalla vegna skuldar við hluthafa vegna hlutafjárlækkunar árið 1993 og að afstöðu skattstjóra til hinna boðuðu breytinga vegna viðskipta kæranda við Fresh Invest Ltd. árið 1997 væri að vænta innan fárra vikna. Þurfti kærandi því ekki að velkjast í neinum vafa um að sá þáttur málsins kæmi til afgreiðslu síðar og að skattstjóri hefði ekki horfið frá fyrirhugaðri ákvarðanatöku vegna hans. [/] Rétt er að taka fram að í hinum kærða úrskurði skattstjóra um endurákvörðun kemur ekkert fram um ástæðu þess að meðferð málsins var hagað með þeim hætti sem að framan greinir. Eins og tæpt er á í kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar má þó ætla að þar hafi að einhverju leyti valdið sú staðreynd að um áramótin 2001/2002 rann út endurákvörðunarheimild vegna gjaldársins 1996, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Af því tilefni skal tekið fram að út af fyrir sig verður ekki talið að ólögmætt sé að líta til slíkra sjónarmiða við ákvarðanir um lengd fresta, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. desember 1996 í málinu nr. Y-26/1995 (Vífilfell ehf. gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík) sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 30. janúar 1997 (H 1997:385). Hitt er annað mál að slík aðstaða, sem hér um ræðir, getur ekki réttlætt styttingu fresta í þeim mæli að sneiðast taki um lögfestan andmælarétt skattaðila, sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrir liggur að kæranda var með bréfi skattstjóra, dags. 2. júlí 2001, veittur 30 daga frestur frá dagsetningu bréfsins að telja til að koma að athugasemdum sínum vegna fyrirhugaðrar endurákvörðunar skattstjóra á opinberum gjöldum félagsins og uppfyllti boðunarbréf skattstjóra þannig lagakröfur um 15 daga lágmarksfrest frá póstlagningu tilkynningar um fyrirhugaðar breytingar, sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981. Var andmælum komið á framfæri við skattstjóra með bréfi umboðsmanns kæranda, dags. 12. október 2001, sem barst skattstjóra þann 19. sama mánaðar. Samkvæmt þessu verður ekki annað séð en að kæranda hafi verið veittur hæfilegur frestur til að koma að athugasemdum sínum við fyrirhugaðar breytingar skattstjóra og að andmælaréttar félagsins hafi þannig verið gætt með fullnægjandi hætti, sbr. fyrrgreind ákvæði, enda hefur öðru ekki verið haldið fram af hálfu kæranda. Um efnishlið málsins sagði eftirfarandi í úrskurði yfirskattanefndar: Eins og fram er komið byggði skattstjóri hina kærðu niðurfellingu gjaldfærðra affalla af skuldabréfum, sem kærandi gaf út til hluthafa félagsins í tengslum við ákvörðun um lækkun hlutafjár þess árið 1993, á því að þrátt fyrir að hluthafar kæranda hefðu samþykkt á hluthafafundi að lækka hlutafé félagsins hefði engin slík lækkun átt sér stað í reynd, enda hefði lækkuninni verið slegið á frest í 12 ár með útgáfu skuldabréfa til hluthafa sem verið hefðu óseljanleg á almennum markaði á þeim tíma. Taldi skattstjóri að með skuldabréfaútgáfu þessari hefði átt sér stað formbreyting á hlutafé félagsins, enda hefði ekki verið um að ræða neitt innborgað fjármagn. Hefði tilgangur þessara ráðstafana verið sá einn að lækka skattgreiðslur með því að færa arðgreiðslur í búning vaxtagjalda og skapa kæranda þannig svigrúm til gjaldfærslu verulegs fjármagnskostnaðar, þ.e. affalla af hinum útgefnu skuldabréfum, en með þeim hefði jafnframt verið farið á svig við reglur um takmarkaða heimild hlutafélaga til gjaldfærslu vegna arðgreiðslna til hluthafa, sbr. þágildandi 8. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981. Byggði skattstjóri á því að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 varðandi óvenjuleg skipti í fjármálum tæki til umræddra ráðstafana. Vegna skýringa kæranda í þá veru að vænst hefði verið hagstæðari ávöxtunar fjárins með umræddu fyrirkomulagi tók skattstjóri fram að þær væntingar væru óraunhæfar í ljósi hins mikla fjármagnskostnaðar sem hlotist hefði af útgáfu skuldabréfanna. [/] Áður er rakið efni fundargerðar hluthafafundar í kæranda hinn 3. janúar 1993, þar sem samþykkt var að hækka hlutafé félagsins um 26.552.591 kr. og lækka hlutaféð um sömu fjárhæð með greiðslu til hluthafa í formi skuldabréfa, og fundargerðar stjórnarfundar félagsins sama dag. Við skýrslutöku af framkvæmdastjóra kæranda, Gunnari Þór Gíslasyni, sem fram fór þann 14. desember 2000, var framkvæmdastjórinn m.a. spurður um ástæður þess að fyrrgreindur háttur hefði verið hafður á hlutafjárlækkun félagsins árið 1993. Vísaði framkvæmdastjórinn til rannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum Gísla V. Einarssonar og Eddu I. Eggertsdóttur á árinu 1995 og tók fram að við þá rannsókn hefðu verið kannaðir þeir þættir sem spurt væri um. Rannsókninni hefði verið hætt þar sem ekki hefði þótt ástæða til aðgerða vegna skattframtala hluthafanna. Að öðru leyti vísaði framkvæmdastjórinn til gagna sem þegar hefðu verið send skattstjóra, m.a. fundargerða þar sem fram kæmu skýringar á tilefninu. Kom fram hjá framkvæmdastjóra kæranda að þrátt fyrir lækkun hlutafjárins hefði ekki þótt ástæða til að rýra lausafé félagsins. Í andmælabréfi umboðsmanns kæranda til skattstjóra, dags. 12. október 2001, var þess getið að ákvörðun um tilhögun greiðslna vegna hlutafjárlækkunar félagsins hefði byggst á því að freista þess að ná fram hagstæðari ávöxtun á það fé sem greiða hafi átt hluthöfum vegna lækkunarinnar, svo sem nánari grein var gerð fyrir. Í kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar, dags. 15. mars 2002, kemur fram að ýmsir persónulegir og viðskiptalegir hagsmunir hluthafa og kæranda sjálfs hafi legið að baki hlutafjárlækkun félagsins, m.a. vegna fyrirhugaðra kynslóðaskipta í rekstri félagsins. Þá kemur fram að við ákvörðun um lækkun hlutafjárins hafi verið leitast við að fjármagn rynni ekki út úr fyrirtækinu, þ.e. að „leitast yrði við eins og hægt væri að missir fjármagns af þessum sökum drægi sem minnst úr mætti fyrirtækisins í hinni hörðu samkeppni í greininni“. Er bent á í kærunni að hlutafjárlækkunin hafi að öllu leyti farið fram í samræmi við ákvæði þágildandi hlutafélagalaga nr. 32/1978, enda hafi hlutafélagaskrá ekki gert neinar athugasemdir við hana, og m.a. sé ekkert skilyrði í hlutafélagalögum að lækkun hlutafjár skuli greidd með reiðufé, enda séu fjölmörg dæmi um aðra greiðsluhætti í því sambandi. Sú röksemd skattstjóra, að engin hlutafjárlækkun hafi farið fram í reynd, standist því ekki. Kjör skuldabréfanna sem kærandi gaf út árið 1993 hafi verið í fullu samræmi við markaðskjör sambærilegra skuldabréfa á þeim tíma og félagið sé eðli máls samkvæmt skuldbundið til að greiða bréfin lögmætum eiganda þeirra á gjalddaga árið 2005. [/] Vegna umfjöllunar í málinu um skattasniðgöngureglur og heimildir skattstjóra til að leggja sjálfstætt mat á ráðstafanir í skattalegu tilliti er þess að geta að til þess getur komið og talið heimilt að skattyfirvöld leggi á það sjálfstætt mat, hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla taki til þeirra, og eru skattyfirvöld þá ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Við mat þetta þurfa skattyfirvöld í vissum tilvikum að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmæltri skattlagningu, t.d. með málamyndagerningi, sem væri ekki ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu, eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Í öðrum tilvikum kann að reyna beint á greiningu á efni tiltekins gernings, þannig að grafist er fyrir um hvert efni hans sé í raun, en heiti það, sem gerningnum er gefið, ræður ekki úrslitum ef það er annað en efnið gefur til kynna. [/] Ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, sem skattstjóri taldi eiga við í tilviki kæranda, hljóða orðrétt svo: „Ef skattaðilar semja um skipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skulu verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna.“ [/] Samhljóða ákvæði var í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 68/1971, um tekjuskatt og eignarskatt. Það ákvæði var upphaflega lögtekið með 15. gr. laga nr. 30/1971, um breyting á lögum nr. 90/1965, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum. Í athugasemdum með 15. gr. frumvarps þess, sem varð að lögum nr. 30/1971, er að finna nokkrar skýringar á þessu nýmæli. Bersýnilegt er að kjarni ákvæðisins eru samningar milli einstaklinga eða félaga, sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, er gerðir eru í sniðgönguskyni. Á ákvæðið hefur reynt í dómum Hæstaréttar Íslands, sbr. H 1997:385, H 1997:602, H 1998:268 og dóm réttarins frá 3. september 2002 í málinu nr. 316/2002 (Tollstjórinn í Reykjavík gegn GÁJ lögfræðistofu ehf.). Þá reyndi á beitingu ákvæðisins í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 25. febrúar 1998 í málinu nr. Y-10/1997 (I. Guðmundsson ehf. gegn Tollstjóranum í Reykjavík). [/] Af hálfu kæranda er því ekki mótmælt að skattaleg sjónarmið hafi skipt máli við ákvörðun um nánari framkvæmd á lækkun hlutafjár félagsins árið 1993 og eftirfarandi ráðstöfunum, sbr. kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar þar sem getið er könnunar fyrirsvarsmanna kæranda á ákvæðum skattalaga í þessu sambandi. Hins vegar er því mótmælt að slík sjónarmið hafi alfarið ráðið för í því efni, sbr. hér að framan. Af þessu tilefni skal tekið fram að enda þótt skattalegt hagræði sé ákvörðunarástæða skattaðila fyrir tiltekinni ráðstöfun felur það ekki sjálfkrafa í sér að farið hafi verið með ólögmætum hætti á svig við skattalög. Slík staðreynd getur hins vegar ásamt öðrum atriðum gefið skattyfirvöldum tilefni til að huga að því hvernig viðkomandi ráðstöfunum er háttað með tilliti til 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Vegna máls kæranda sérstaklega er til þess að líta að hvorki lög um tekjuskatt og eignarskatt né önnur lög setja því skorður að hluthafar í hlutafélögum og einkahlutafélögum veiti slíkum félögum lán, sbr. á hinn bóginn lögbundnar takmarkanir á lánveitingum slíkra félaga til hluthafa, stjórnarmanna og framkvæmdastjóra í þeim samkvæmt núgildandi lögum um þessi félagaform, sbr. 104. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og 79. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Ótvírætt er þó að skattyfirvöldum er í slíkum tilvikum sem endranær heimilt að leggja sjálfstætt mat á það hvort byggt verði á einkaréttarlegum ráðstöfunum í skattalegu tilliti, sbr. m.a. dóma Hæstaréttar Íslands frá 22. janúar 1998 (H 1998:268) og 21. janúar 1999 (H 1999:158). [/] Um lækkun hlutafjár í hlutafélögum var fjallað í VII. kafla laga nr. 32/1978, um hlutafélög, sem giltu þegar hlutafé kæranda var lækkað á árinu 1993, sbr. nú lög nr. 2/1995, um sama efni. Samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978 gat aðeins hluthafafundur tekið ákvörðun um lækkun hlutafjár með tveimur tilgreindum undantekningum sem ekki skipta máli hér. Í 2. mgr. 42. gr. var m.a. tekið fram að í ákvörðun varðandi lækkun hlutafjár skyldi taka fram þá fjárhæð, sem lækka skyldi hlutafé um, ásamt upplýsingum um hvernig ráðstafa skyldi lækkunarfénu. Samkvæmt ákvæðinu mátti ráðstafa lækkunarfénu með fernu móti. Í fyrsta lagi til jöfnunar taps, sem ekki yrði jafnað á annan hátt, í öðru lagi til greiðslu til hluthafa, í þriðja lagi til afskriftar á greiðsluskyldu hluthafa og í fjórða lagi til að leggja í sérstakan sjóð sem aðeins mætti nota samkvæmt ákvörðun hluthafafundar. Hluthafafundur gæti því aðeins tekið ákvörðun um lækkun hlutafjár í þeim tilgangi, sem greinir í þremur síðarnefndu tilvikunum, að stjórnin bæri fram slíka tillögu eða samþykkti slíka tillögu, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978. Eftir hlutafjárlækkunina skyldu vera fyrir hendi eignir er svöruðu a.m.k. til hlutafjárins og lögmæltra varasjóða. Samkvæmt 5. mgr. greinarinnar skyldi ákvörðun um lækkun hlutafjár tilkynnt til hlutafélagaskrár í samræmi við reglur XVIII. kafla laganna. Félli ákvörðunin úr gildi ef ekki væri tilkynnt á réttum tíma. [/] Ákvörðun um hina umdeildu lækkun hlutafjár í kæranda var eins og fyrr segir tekin á hluthafafundi í félaginu þann 3. janúar 1993 í kjölfar ákvörðunar á sama fundi um hækkun hlutafjár félagsins. Ekki er deilt um það í málinu að umrædd hlutafjárlækkun, sem tilkynnt var til hlutafélagaskrár samkvæmt því sem fram er komið, hafi út af fyrir sig verið heimil og að því leyti í samræmi við fyrirmæli þágildandi laga nr. 32/1978 varðandi lækkun hlutafjár, sbr. úrskurð skattstjóra um endurákvörðun, dags. 18. desember 2001, þar sem skattstjóri tók m.a. fram að hlutafjárlækkun félagsins væri „gild að forminu til“ að því gefnu að farið hefði verið eftir ákvæðum laga nr. 32/1978. Skattstjóri taldi hins vegar að hlutafjárlækkunin hefði ekki farið fram í raun og tiltók því til stuðnings í úrskurði sínum að við lækkun hlutafjár með greiðslu til hluthafa í peningum eða ígildi þeirra væri almennt ekki veittur greiðslufrestur. Taldi skattstjóri að hin útgefnu skuldabréf kæranda gætu ekki talist ígildi peninga í þessu sambandi, enda væri ósannað að einhverjir kaupendur hefðu fengist að bréfunum gegn því verði sem um væri að ræða, þ.e. nafnverði hlutafjárlækkunarinnar. [/] Eðli sínu samkvæmt felur lækkun hlutafjár samkvæmt 2. tölul. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978 í sér endurgreiðslu hlutafjár til hluthafa. Þá bera lagaskilyrði fyrir lækkun hlutafjár, sem fer fram samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði, með sér að gert sé ráð fyrir því að hlutafjárlækkun sé framkvæmd með afhendingu af eignum hlutafélags til hluthafa. Þótt viðurkennt sé að slík afhending verðmæta geti bæði verið með greiðslu reiðufjár og eigna af öðru tagi, svo sem nefnt er dæmi um í kæru til yfirskattanefndar, verður að taka undir það með skattstjóra að sú aðferð kæranda að greiða lækkunarfé að öllu leyti með útgáfu félagsins sjálfs á skuldabréfum til hluthafa með þeim hætti sem í málinu greinir hafi ekki verið í samræmi við það sem almennt gerist í slíkum tilvikum og þykir raunar ekki fá samþýðst lagareglum um lækkun hlutafjár. Samkvæmt þessu þykir ekki unnt að byggja á því í málinu að tilkynnt hlutafjárlækkun kæranda árið 1993 hafi komið til framkvæmda nema talið yrði að meta megi umrædda útgáfu kæranda á skuldabréfum til hluthafa í lagalegu tilliti sem sérstaka gerninga um lánveitingu hluthafanna til kæranda, sbr. til hliðsjónar úrskurð yfirskattanefndar nr. 223/2002 sem birtur er á vefsíðu yfirskattanefndar (www.yskn.is). Til að taka afstöðu til þess álitaefnis verður að beina sjónum nánar að umræddum skuldabréfum, svo og þeim skýringum sem fram hafa komið um ástæður þeirra ráðstafana sem í málinu greinir. [/] Hér að framan hefur verið lýst skilmálum hinna umdeildu skuldabréfa kæranda og meðferð þeirra í reikningsskilum kæranda. Eins og þar kemur fram var um að ræða skuldabréf sem kærandi gaf út til hluthafa félagsins að fjárhæð samtals 214.126.514 kr. Skuldabréfin báru enga vexti og voru óverðtryggð og án veðs eða ábyrgðar og skyldu greiðast í einu lagi þann 3. janúar 2005. Árleg afföll hinna afhentu skuldabréfa til hluthafa félagsins voru reiknuð sem 1/12 af mismun nafnverðs bréfanna 214.126.514 kr. og „söluverðs“ 26.552.591 kr. eða 15.631.160 kr. hvert ár og var sú fjárhæð gjaldfærð sem fjármagnskostnaður í rekstrarreikningum kæranda fyrir árin 1995, 1996, 1997, 1998 og 1999. Árleg gjaldfærð afföll af skuldunum voru færð til hækkunar á skuldum í ársreikningum kæranda, en nafnverð (höfuðstóll) skuldabréfanna var ekki skuldfært eða gerð grein fyrir því á annan hátt, hvorki í ársreikningum kæranda fyrir árið 1993, þegar bréfin voru gefin út, né í ársreikningum vegna þeirra ára sem mál þetta tekur til. Þrátt fyrir tilefni við munnlegan málflutning fyrir yfirskattanefnd gaf umboðsmaður kæranda engar skýringar á þessari tilgreiningu skuldanna í reikningsskilum kæranda. Verður að telja að skuldirnar hafi ekki verið færðar í ársreikningum kæranda í samræmi við bókhaldslög, sbr. m.a. 9. gr. laga nr. 144/1994, um ársreikninga, áður 19. gr. laga nr. 51/1968, um bókhald, sbr. og 76. gr. laga nr. 75/1981 að því er tilgreiningar í skattskilum varðar. [/] Samkvæmt því sem rakið hefur verið fól afhending kæranda á hinum umþrættu skuldabréfum í sér verulega skuldsetningu félagsins til langs tíma, enda nam heildarnafnverð skuldabréfanna og þar með höfuðstóll skuldar kæranda rúmum 214 milljónum króna. Er um að ræða margfalt hærri fjárhæð en nam lækkunarfjárhæð vegna hlutafjárlækkunarinnar. Verður því að fallast á með skattstjóra að umrædd ráðstöfun kæranda kalli á sérstakar skýringar. Af hálfu kæranda hefur einkum verið bent á í þessu sambandi að ekki hafi verið talið rétt að skerða lausafjárstöðu félagsins með greiðslu til hluthafa í reiðufé. Ekki getur sú skýring varpað neinu ljósi á tilgang með fyrirkomulagi viðskiptanna samkvæmt framangreindu, enda er eftir sem áður óskýrt hvers vegna stjórnendur kæranda kusu að skuldbinda félagið í þeim mæli sem raun ber vitni. Við meðferð málsins á skattstjórastigi, sbr. andmælabréf umboðsmanns kæranda, dags. 1. október 2001, var því raunar haldið fram að ákvörðun um greiðslutilhögun hafi byggst á því að freista þess að ná fram innan vébanda félagsins hagstæðari ávöxtun þess fjár sem greiða hafi átt hluthöfunum vegna hlutafjárlækkunarinnar. Þessar skýringar þykja ekki fullnægjandi í ljósi þess að fyrir lá ákvörðun um lækkun hlutafjár með greiðslu til hluthafa. Þá fá þær ekki samrýmst skýringum kæranda að öðru leyti sem lúta að því að umrædd tilhögun hafi helgast af þörf félagsins fyrir rekstrarfé, svo sem fram kemur í fundargerð stjórnarfundar kæranda frá 3. janúar 1993. [/] Af hálfu kæranda hefur m.a. verið lögð á það áhersla að verð skuldabréfanna sem félagið afhenti hluthöfum árið 1993 sem greiðslu lækkunarfjárhæðar hafi verið ákvarðað til samræmis við eðlileg markaðskjör sambærilegra skuldabréfa á þeim tíma, þ.e. miðað við 19% ávöxtunarkröfu. Er tekið fram í kæru til yfirskattanefndar að málið ætti að snúast um verðmæti skuldabréfanna miðað við þá ávöxtunarkröfu, en þrátt fyrir það hafi skattstjóri enga tilraun gert til þess að leggja mat á verð bréfanna. Vegna þessa sjónarmiðs kæranda skal tekið fram að ótvírætt þykir að meta verður umræddar ráðstafanir kæranda heildstætt með tilliti til ákvæða 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Út af fyrir sig skýtur það ekki loku fyrir beitingu ákvæðisins þótt ekki séu gerðar athugasemdir við viðkomandi viðskipti sem slík, svo sem orðalagi ákvæðisins er farið, sbr. og sérstaklega það sem fram kemur í athugasemdum með 15. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 30/1971 og fyrrgreindan dóm Hæstaréttar Íslands frá 3. september 2002 í málinu nr. 316/2002. Verður því ekki fallist á með umboðsmanni kæranda að verðmæti skuldabréfanna sem afhent voru hluthöfum félagsins geti eitt og sér ráðið neinum úrslitum í þessu efni. Rétt er þó að taka fram, m.a. í tilefni þeirrar athugasemdar í kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar að hin útgefnu skuldabréf hafi verið framseljanleg hvenær sem er á lánstímanum og hluthöfunum hafi þannig hvenær sem er verið frjálst að hagnýta sér andvirði þeirra, að skuldabréfin voru vaxtalaus og óverðtryggð og alfarið án veðs eða ábyrgðar. Verður að taka undir efasemdir skattstjóra um að þessi bréf, sem greiða átti í einu lagi 12 árum eftir útgáfudag, hafi yfirleitt verið seljanleg á almennum skuldabréfamarkaði árið 1993 án nokkurs konar trygginga af einhverju tagi. Vegna skírskotunar umboðsmanns kæranda í þessu sambandi til eingreiðsluskuldabréfa tilgreinds hlutafélags, sem fylgja kæru til yfirskattanefndar í ljósriti, er ástæða til að benda á að samkvæmt texta þeirra bréfa er skuld samkvæmt þeim tryggð með veði í fiskiskipi ásamt tilheyrandi lausafé. Í kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar kemur hins vegar fram að skuldabréf hluthafa kæranda hafi verið seld árið 1996. Engin nánari grein er þó gerð fyrir þessari sölu bréfanna í kærunni þrátt fyrir tilefni, m.a. þar sem ekki verður ráðið af gögnum málsins að þetta hafi legið fyrir við meðferð málsins á skattstjórastigi, og engar frekari upplýsingar komu fram varðandi þetta atriði í munnlegum málflutningi fyrir yfirskattanefnd þótt eftir því væri leitað. [/] Samkvæmt því sem að framan er rakið verður að telja að óvenjulegt sé og raunar ekki samþýðanlegt ákvæðum um lækkun hlutafjár í þágildandi VII. kafla laga nr. 32/1978 að greiða hluthöfum lækkunarfé með þeim hætti sem gert var í tilviki kæranda. Þá verður ekki talið að unnt sé að meta þessar ráðstafanir sem sérstakar lánveitingar hluthafa kæranda til félagsins, enda þykja engar sannfærandi skýringar hafa komið fram um rekstrarlegar ástæður fyrir lántöku af því tagi auk þess sem telja verður að lánskjör og önnur ákvæði skuldabréfanna hafi ekki verið í samræmi við það sem almennt gerist í lánsviðskiptum. Við þessi atriði bætist sú staðreynd að í ársreikningum kæranda var ekki með réttum hætti gerð grein fyrir þeim skuldbindingum sem fólust í útgáfu skuldabréfanna. Þegar öll þau atriði eru virt, sem að framan er rakið, verður að fallast á það með skattstjóra að tilgangur með hinum umdeildu ráðstöfunum kæranda á árinu 1993 hafi fyrst og fremst verið skattalegur ávinningur, þ.e. að skapa félaginu svigrúm til gjaldfærslu fjármagnskostnaðar til frádráttar skattskyldum tekjum félagsins á komandi árum. Með vísan til þess og þegar ráðstafanir þessar eru virtar í heild sinni þykir ekki leika neinn vafi á því að þær voru verulega frábrugðnar því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Þykir liggja ljóst fyrir að til þessara viðskipta hefði ekki komið ef eigna- og stjórnunartengslum aðila, þ.e. kæranda og hluthafa félagsins, hefði ekki verið til að dreifa. Verður því að fallast á með skattstjóra að í því tilviki sem hér um ræðir hafi svo samist milli aðila að telja verði meginreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 taka til þess, sbr. og fyrrnefndan dóm Hæstaréttar Íslands frá 3. september 2002 í málinu nr. 316/2002 (Tollstjórinn í Reykjavík gegn GÁJ lögfræðistofu ehf.). Samkvæmt þessu er aðalkröfu kæranda í máli þessu hafnað. Um varakröfu stefnanda sagði eftirfarandi í úrskurði yfirskattanefndar: Víkur þá að varakröfu kæranda þess efnis að hinir endurákvörðuðu skattstofnar félagsins verði lækkaðir. Er sú krafa byggð á því, sbr. kæru umboðsmanns félagsins til yfirskattanefndar, að kærandi „geti aldrei átt minni rétt á frádrætti fjármagnskostnaðar en nemur fjármagnskostnaði sem [félagið] hefði þurft að greiða þriðja aðila“, eins og segir í kærunni, og sé lagt í hendur yfirskattanefndar „að ákvarða ávöxtunarkröfu skuldabréfanna“. Virðist þessi krafa kæranda þannig byggð á hliðstæðum sjónarmiðum og félagið hefur teflt fram til stuðnings aðalkröfu, sbr. hér að framan, og lúta að því að við mat á hinum umdeildu ráðstöfunum kæranda skipti verðmæti skuldabréfanna sem afhent voru hluthöfum og þar með umsamdir vextir (afföll) í umræddum viðskiptum meginmáli. Með vísan til niðurstöðu úrskurðar þessa varðandi aðalkröfu kæranda og þeirra sjónarmiða sem rakin hafa verið í því sambandi, sbr. að framan, er ekki fallist á þetta með kæranda. Að því athuguðu og þar sem varakrafa kæranda um lækkun fjárhæða er að öðru leyti alveg órökstudd í kæru til yfirskattanefndar, utan almennrar tilvísunar til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 12. gr. þeirra laga, þykir hún ekki gefa tilefni til breytinga á ákvörðun skattstjóra. Rétt þykir að vísa varakröfunni frá yfirskattanefnd að svo stöddu. [/] Í kæru umboðsmanns kæranda til yfirskattanefndar er því haldið fram að miðað við forsendur í úrskurði skattstjóra, m.a. þess að kærandi hefði átt að njóta arðgreiðslna að fullu öll árin, séu skattbreytingar skattstjóra rangar. Er vísað til fylgiskjals með kærunni, en þar gerir löggiltur endurskoðandi kæranda tölulega grein fyrir breytingum skattstjóra og leiðir fram eigin útreikning á skattstofnum. Umboðsmaður kæranda tekur fram að samkvæmt útreikningi þessum, sem þó sé settur fram með fyrirvara, nemi hækkanir skattstofna miðað við forsendur skattstjóra 69.239.987 kr. án álags en ættu að nema 52.316.208 kr. Sé lögð áhersla á að skattstjóri hafi í skattalegu tilliti fellt hlutafjárhækkun úr gildi og beri honum því að miða við að hlutafé félagsins nemi í skattalegu tilliti 64.552.591 kr. en ekki 38.000.000 kr. Að öðru leyti en að framan greinir er í kærunni engin frekari umfjöllun um meintar villur í úrskurði skattstjóra og við munnlegan málflutning gerði umboðsmaður kæranda ekki nánari grein fyrir aðfinnsluefnum kæranda að þessu leyti. Þó kom fram við málflutninginn að fyrirvari í kærunni varðandi umræddan útreikning lyti almennt að því að útreikningar aðila væru réttir. [/] Samkvæmt framansögðu hefur ekki komið fram af hálfu kæranda með skýrum hætti hvaða athugasemdir hann gerir við þá skattstofna sem ákvarðaðir voru með hinum kærða úrskurði skattstjóra miðað við þær forsendur sem þar greinir. Í kæru til yfirskattanefndar er þó tekið fram að samkvæmt forsendum skattstjóra hefði kærandi „átt að njóta arðgreiðslna öll árin“, svo sem þar segir. Skilja verður þessa athugasemd sem kröfu um frádrátt vegna arðs til hluthafa, sbr. þágildandi 8. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981, vegna álagðra opinberra gjalda gjaldárin 1996, 1997 og 1998, miðað við að nafnverð hlutafjár í kæranda hafi numið 64.552.591 kr. en ekki 38.000.000 kr. svo sem skattstjóri gekk út frá í úrskurði sínum. Af þessu tilefni skal tekið fram að samkvæmt úrskurði skattstjóra, sbr. og niðurstöðu úrskurðar þessa, var litið svo á að með ráðstöfunum kæranda árið 1993 hefði verið farið á svig við reglur um takmarkaða heimild hlutafélaga til gjaldfærslu vegna arðgreiðslna til hluthafa, sbr. fyrrnefnt lagaákvæði. Eins og þessum ráðstöfunum kæranda var farið, þ.e. ákveðin hækkun hlutafjár um 26.552.591 kr. og samhliða lækkun um sömu fjárhæð sem tjáðist hafa verið greidd hluthöfum með þeim hætti sem í málinu greinir, standa engin rök til þess að byggja í skattalegu tilliti sérstaklega á hinni tilkynntu hækkun hlutafjár, enda væri það í ósamræmi við tilkynningar kæranda til hlutafélagaskrár um hlutafé félagsins. Vegna þeirrar ákvörðunar skattstjóra að heimila frádrátt að fjárhæð 3.800.000 kr. gjaldárið 1996 samkvæmt frádráttarheimild þeirri sem var í 8. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981 skal tekið fram að hugtakið arð í frádráttarheimild þessari ber að skýra í samræmi við ákvæði um arð í lögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög, og lögum nr. 2/1995, um hlutafélög, sbr. hliðstætt viðhorf m.a. í úrskurði yfirskattanefndar nr. 739/1997 (ST 1997:167) varðandi áðurgildandi frádráttarheimild í 2. tölul. B-liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981. Ljóst er að í tilviki kæranda var ekki um að ræða greiðslur arðs í samræmi við ákvæði hlutafélagalöggjafar. Ákvörðun skattstjóra átti því ekki rétt á sér. Þar sem ríkisskattstjóri hefur ekki kært þessa ákvörðun skattstjóra verður ekki hróflað við henni með úrskurði þessum. [/] Að öðru leyti en að framan greinir þykir kæra til yfirskattanefndar svo vanreifuð að því er varðar kröfur um leiðréttingu á úrskurði skattstjóra að ekki verður hjá því komist að vísa þeim frá. [/] Víkur þá að kröfu kæranda um niðurfellingu álags sem skattstjóri bætti við hækkun skattstofna félagsins gjaldárin 1996, 1997, 1998 og 1999 sem leiddi af hinum kærðu breytingum hans, sbr. heimildarákvæði 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt því ákvæði má skattstjóri bæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofna séu annmarkar á framtali, sbr. 96. gr., eða einstakir liðir ranglega fram taldir. Bæti skattaðili úr annmörkum eða leiðrétti einstaka liði á framtali áður en álagning fer fram, má skattstjóri þó eigi beita hærri álagi en 15%. Samkvæmt þessu verður að telja að skattstjóra hafi verið heimil álagsbeiting samkvæmt 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Með vísan til þess og með tilliti til niðurstöðu málsins samkvæmt framansögðu þykja ekki efni til að falla frá beitingu álags í tilviki kæranda, enda þykir hvorki hafa verið sýnt fram á af hálfu kæranda að atvikum sé svo farið að 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 eigi við né að tilefni sé til að falla frá álagsbeitingu að öðru leyti. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að yfirskattanefnd hafi borið að fella úrskurð skattstjóra úr gildi. Annars vegar vísar stefnandi til formannamarka á úrskurði skattstjóra, en hins vegar til þess að úrskurðurinn hafi verið efnislega rangur og að hlutafjárlækkun stefnanda hafi að öllu leyti verið eðlileg og í samræmi við skattalög og hlutafélagalög. Samkvæmt stefnanda voru formannmarkar á úrskurði skattstjóra í fyrsta lagi þeir að honum var ekki heimilt að hrinda endurákvörðun opinberra gjalda í framkvæmd, sbr. annars vegar 1. mgr. 97. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 90/2003, og hins vegar 2. mgr. 97. gr. laganna. Í öðru lagi hafi skattstjóri brotið gegn ákvæðum X. kafla laga nr. 75/1981 við endurákvörðunina. Í þriðja lagi megi benda á ýmsa aðra formannmarka, s.s. þá að rökstuðningur skattstjóra var ófullnægjandi auk þess sem hann byggði á röngum forsendum í úrskurði sínum. Að því er varðar fresti 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 bendir stefnandi á að ákvarðanir um hækkun og lækkun hlutafjár í stefnanda hafi verið teknar á hluthafafundi 3. janúar 1993 og í framhaldi af því hafi stefnandi gefið út skuldabréf til hlutahafa félagsins. Hafi þessar ráðstafanir verið bindandi fyrir stefnanda næstu árin. Afföll vegna skuldabréfanna hafi verið gjaldfærð hjá stefnanda á hverju ári með heimild í 1. mgr. 1. tölul. 31. gr., sbr. 51. gr. laga nr. 75/1981. Allar gjaldfærslur stefnanda vegna þessara ráðstafana, meðal annars þær sem skattstjóri felldi niður í ársreikningum stefnanda fyrir árin 1995-1999, hafi byggt á umræddum ráðstöfunum og hafi verið gerðar með heimild í lögum nr. 75/1981. Í úrskurði yfirskattanefndar sé ekki á því byggt að gjaldfærslurnar hafi sem slíkar verið í ósamræmi við ráðstafanir stefnanda árið 1993 og lög nr. 75/1981 heldur hafi ráðstafanir stefnanda árið 1993 verið óheimilar í skattalegu tilliti og þar af leiðandi gjaldfærslurnar sömuleiðis. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 hafi heimild til endurákvörðunar skatts vegna ráðstafana stefnanda árið 1993 runnið út í árslok 1999. Eftir þann tíma hafi stefnandi haft réttmætar væntingar til þess að ráðstafanir hans árið 1993 stæðu sem og þær gjaldfærslur sem færðar voru í rekstrarreikningi vegna þeirra með heimild í lögum nr. 75/1981. Með endurákvörðun sinni 18. desember 2001 hafi skattstjóri í reynd verið að bregðast við ráðstöfunum stefnanda árið 1993. Komi það enda fram að áherslan hjá skattyfirvöldum sé lögð á þær athafnir sem áttu sér stað á því ári en ekki sé hirt um að fetta fingur út í raunverulegar ráðstafanir síðari ár. Stefnandi bendir á að 97. gr. laga nr. 75/1981 sé sett til verndar borgurunum og eigi að girða fyrir síðbúnar ákvarðanir um breytingar á skattskyldu. Ef lögskýring yfirskattanefndar sé lögð til grundvallar hafi skattstjóra verið mögulegt að fella niður gjaldfærslur sem leiddu af ráðstöfunum stefnanda árið 1993 allt til ársins 2011 eða 18 árum eftir að þær áttu sér stað og geti það ekki samrýmst tilgangi 97. gr. laga nr. 75/1981. Hafi ákvörðun skattstjóra því verið ólögmæt og hafi yfirskattanefnd borið að fella hana úr gildi. Að því er varðar 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 leggur stefnandi áherslu á að í skattframtölum hans og fylgigögnum hafi komið fram allar þær upplýsingar sem þurfti til þess að skattstjóri gæti áttað sig á þeim málavöxtum sem leiddu til úrskurðar hans. Hafi honum því verið óheimilt að hrinda í framkvæmd umræddri skattbreytingu. Stefnandi vísar til þess að í skýringum við ársreikning stefnanda fyrir árið 1993, sem fylgdi skattframtali ársins 1994, sé gerð grein fyrir hækkun hlutafjár vegna útgáfu jöfnunarhlutabréfa og jafnframt lækkun hlutafjárins um sömu fjárhæð. Í öðru lagi komi fram lækkun hlutafjárins og tekin langtímalán að sömu fjárhæð í sjóðstreymisyfirliti, sem sé hluti ársreikningsins. Í þriðja lagi megi lesa úr ársreikningi að lántakan var óverðtryggð og afborgunarlaus a.m.k. fyrstu fimm árin. Í fjórða lagi sé bent á að skattstjóri hafi endurákvarðað skattstofna stefnanda án þess að fyrir lægju frekari gögn sem máli skiptu og ekki komu fram í framtalsgögnum stefnanda árið 1994. Í fimmta lagi hafi allar upplýsingar legið fyrir um breytingar á hlutafé félagsins og hin útgefnu skuldabréf til hluthafanna fyrir skattrannsóknarstjóra ríkisins á árinu 1995 vegna rannsóknar embættisins á skattskilum aðaleigenda stefnanda gjaldárin 1990-1994. Í því sambandi er meðal annars bent á að skattrannsóknarstjóra mátti ljóst vera hvernig staðið var að umræddum ráðstöfunum þar sem tilefni rannsóknarinnar var fyrst og fremst eignaaukning hluthafanna sem að langmestu leyti var komin til vegna framangreindra ráðstafana stefnanda. Þessu til frekari stuðnings er bent á að skattrannsóknarstjóri fór sérstaklega fram á það við rannsóknina að upplýst yrði um meðferð skuldabréfanna í reikningshaldi stefnanda og var það skýrt skilmerkilega fyrir honum. Að fenginni yfirlýsingu skattrannsóknarstjóra 10. apríl 1995 um að rannsókninni væri lokið telur stefnandi að hann og hluthafar félagsins hafi mátt treysta því að skattyfirvöld gerðu ekki athugasemdir við fyrrnefndar ráðstafanir stefnanda árið 1993, bókhald hans og framtalsmáta. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að fullnægjandi upplýsingar til réttrar álagningar hafi legið fyrir skattyfirvöldum í síðasta lagi árið 1995 og hafi stefnandi a.m.k. frá þeim tíma haft réttmætar væntingar til þess að hann nyti verndar 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Stefnandi bendir á að ekki skipti máli þótt upplýsingarnar hafi legið hjá skattrannsóknarstjóra, enda hafi hann átt að gera skattstjóra viðvart væri eitthvað athugunarvert við skattskil stefnanda, sbr. 3. mgr. 13. gr. þágildandi reglugerðar nr. 361/1995 um skattrannsóknir og málsmeðferð hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Stefnandi áréttar einnig að ekki verði komist hjá því að líta svo á að framangreind rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi meðal annars beinst að ráðstöfunum stefnanda árið 1993. Fær niðurstaða yfirskattanefndar um þetta atriði því ekki staðist að mati stefnanda, jafnvel þótt fallist yrði á þrönga lögskýringu hennar á ákvæði 3. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 361/1995. Að því er varðar X. kafla laga nr. 75/1981 byggir stefnandi á því að skattstjóri hafi brotið gegn reglum kaflans með því að kveða upp tvo úrskurði vegna sömu gjaldára að hluta í stað þess að afgreiða mál stefnanda í heild sinni með einum úrskurði, sbr. 5. mgr. 96. gr. laganna. Mótmælt er þeirri niðurstöðu yfirskattanefndar að þessi galli á málsmeðferð skattstjóra hafi ekki átt að leiða til ógildingar úrskurðar hans og þeirri röksemd að umræddur annmarki hafi ekki haft áhrif á efni úrlausnar skattstjóra. Stefnandi bendir í fyrsta lagi á að ekki verði séð að skattstjóri hafi brotið gegn X. kafla laga nr. 75/1981 í öðrum tilgangi en þeim að koma í veg fyrir fyrningu samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laganna. Í öðru lagi liggi fyrir að brot skattstjóra hafi valdið stefnanda réttarspjöllum þar sem hann þurfti að sæta endurákvörðun vegna gjaldársins 1996 og þurft að greiða hærri skatta auk álags af þeim sökum. Í þriðja lagi telur stefnandi það varhugavert fordæmi ef dómstólar heimila skattyfirvöldum að brjóta skattalög með vísvitandi hætti í því eina skyni að koma við endurákvörðun á skattaðila sem annars hefði ekki komið til vegna ákvæða 97. gr. laga nr. 75/1981. Verði að telja þetta svo verulegan annmarka á meðferð málsins að fullt tilefni sé til að ógilda úrskurð yfirskattanefndar af þessum sökum. Auk þeirra atriða sem áður greinir bendir stefnandi á ýmsa aðra formannmarka á úrskurði skattstjóra. Í fyrsta telur stefnandi að skattstjóri hafi fellt hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993 úr gildi í skattalegu tilliti án þess að tilgreina í úrskurði sínum þær réttarreglur sem hann byggði á, andstætt 1. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi endurákvörðun skattstjóra því ekki verið byggð á lagaheimild svo sem 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar áskilji. Í öðru lagi gæti ósamræmis í úrskurði skattstjóra þar sem á bls. 24 í úrskurði hans komi fram að gjaldfærð afföll af skuldabréfunum, sem gefin voru út til að greiða lækkun hlutafjárins, geti ekki talist til rekstrarkostnaðar í skilningi 1. mgr. 1. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981. Þetta sé á hinn bóginn í engu samræmi við ákvörðun skattstjóra um að fella hlutafjárlækkunina úr gildi í skattalegu tilliti, í engu samræmi við þær skattbreytingar sem skattstjóri gerði og í engu samræmi við umfjöllun skattstjóra um meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar á bls. 26 í úrskurðinum. Gekk þessi röksemdafærsla ekki upp að mati stefnanda og þýddi í raun að öllum áhrifum skuldabréfaútgáfunnar var eytt í skattalegu tilliti, t.d. varðandi skuldalið efnahagsreiknings o.fl. Í þriðja lagi bendir stefnandi á að skattstjóri sé hvarflandi í afstöðu sinni til verðs skuldabréfanna þar sem hann byggir ýmist á því að verðið hafi verið óeðlilega hátt eða óeðlilega lágt. Hafi bréfin verið með mjög hárri ávöxtunarkröfu og stefnanda mjög óhagfelld hafi þau átt að vera mjög seljanleg á almennum markaði. Þrátt fyrir þetta segi skattstjóri að bréfin hafi verið óseljanleg á almennum markaði og vísi þá m.a. til þess að ávöxtunarkrafa hafi verið mjög há. Röksemdarfærsla skattstjóra sé í senn ófullnægjandi, óljós og misvísandi. Í fjórða lagi vísar stefnandi til þess að skattstjóri byggi á því í úrskurði sínum að í raun hafi ekki farið fram nein lækkun á innborguðu hlutafé stefnanda. Sú röksemdarfærsla standist ekki því samkvæmt 45. gr. þágildandi laga nr. 32/1978 um hlutafélög, sbr. nú 54. gr. laga nr. 2/1995, hafi heimild til lækkunar hlutafjár í framhaldi af hækkun hlutafjár ekki verið bundin því skilyrði að hlutféð hefði verið innborgað, fælist hækkunin í útgáfu jöfnunarhlutabréfa. Í fimmta lagi finnur stefnandi að því að skattstjóri byggi ranglega á því að engin formbreyting hafi átt sér stað varðandi innborgað fé frá hluthöfum. Er þessi málsástæða stefnanda nátengd málsástæðum hans um efnishlið málsins sem nú verður vikið að. Að því er varðar efnishlið málsins leggur stefnandi áherslu á að hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993 hafi að öllu leyti verið eðlileg og í samræmi við skattalög og hlutafélagalög. Hlutafjárlækkunin hafi helgast af ýmsum persónulegum og viðskiptalegum hagsmunum hluthafa og félagsins sjálfs. Fyrir hafi legið að eldri hluthafar, sem staðið höfðu í atvinnurekstri um áratugaskeið, höfðu hug á að minnka áhættu sína í félaginu áður en ný kynslóð tæki við. Þá hafi þeir viljað fá notið hluta þeirrar eignaraukningar, sem félagið hafði haft á liðnum árum, og öðlast möguleika á að fara í nýjar fjárfestingar. Við hlutafjárlækkunina hafi jafnframt verið tekið tillit til þeirra viðskiptalegu sjónarmiða félagsins að tryggja eftir fremsta megni að missir fjármagns af þessum sökum drægi sem minnst úr mætti félagsins í harðri samkeppni á markaðnum. Þessi staða hluthafa sé algeng í eldri félögum og hljóti að teljast eðlileg að öllu leyti. Þá hafi þess verið freistað að ná fram hagstæðari ávöxtun þess fjár sem greiða átti hluthöfum vegna hlutafjárlækkunarinnar. Hafi það takmark náðst eins og ráðið verði af ársreikningum stefnanda síðustu ára. Stefnandi telur að honum hafi verið heimilt að gefa út jöfnunarhlutabréf og hækka þar með hlutafé félagsins, sbr. 37. gr. laga nr. 32/1978 um hlutafélög, sbr. nú 43. gr. laga nr. 2/1995. Jafnframt hafi honum verið heimilt að lækka hlutafé félagsins um sömu fjárhæð og greiða hana til hlutahafa, sbr. 45. gr. laga nr. 32/1978, sbr. nú 54. gr. laga nr. 2/1995. Hafi hlutafélagaskrá ekki gert athugasemd við hlutafjárlækkunina. Þá hafi yfirskattanefnd tekið fram á bls. 22 í úrskurði sínum að óumdeilt væri að umrædd hlutafjárlækkun hafi verið heimil og í samræmi við lög nr. 32/1978 varðandi lækkun hlutafjár. Í ákvörðun hluthafafundar um hlutafjárlækkunina hafi verið tekið fram að lækkun hlutafjárins yrði greidd til hluthafa í formi skuldabréfa og hafi stjórn stefnanda verið falið að útbúa skuldabréfin og ákveða kjör þeirra „þannig að markaðsvirði þeirra miðað við 3. janúar 1993 nemi sömu upphæð og lækkun hlutafjárins eða kr. 26.552.591“. Í lögum séu engin fyrirmæli um að lækkun hlutafjár skuli greidd í reiðufé og í framkvæmd hafi hlutafjárlækkanir oft verið greiddar með öðrum hætti, s.s. með skuldabréfum, sem hafi verið talin löglegur greiðslueyrir. Þá er enn fremur bent á að lög nr. 2/1995 um hlutafélög geri ráð fyrir því að „greiðsla“ hlutafjár geti farið fram með öðrum verðmætum en reiðufé, sbr. 5. gr. laganna. Í lögum sé ekki að finna bein fyrirmæli eða takmarkanir er varði kjör þeirra skuldabréfa sem afhent séu sem greiðsla á hlutafjárlækkunum. Hins vegar sé ljóst að miða verði verðmæti þeirra við markaðsvirði þeirra, sbr. meginreglur þær sem gilda um verðmæti greiðslu hlutafjár í öðru en reiðufé, sbr. meðal annars 5. og 6. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samkomulag hafi orðið um að skuldabréfin skyldu vera vaxtalaus og óverðtryggð eingreiðslubréf með gjalddaga á árinu 2005. Nafnverð þeirra hafi verið ákveðið með hliðsjón af því að markaðsverð þeirra svaraði til hlutafjárlækkunarinnar. Hafi því verið gert ráð fyrir því að raunvirði bréfanna samsvaraði 19% ávöxtunarkröfu. Í því sambandi hafi verið stuðst við álit Bjarna Ármannssonar, þáverandi forstöðumanns Kaupþings hf., og áætlaða útkomu ávöxtunar eigin fjár stefnanda sem ætluð var hærri en ávöxtunarkrafa skuldabréfanna. Eingreiðslubréf sem þessi (kúlubréf) séu vel þekkt í þjóðfélaginu. Að því er varðar ávöxtunarkröfu bréfanna vísar stefnandi til þess að hún hljóti alltaf að vera álitamál, sérstaklega þegar litið er til þess að lánstíminn er 12 ár og skuldabréfin hvorki veð- né verðtryggð. Hluthafarnir og síðari eigendur skuldabréfanna hafi hlotið að taka á sig þá áhættu að þeir gætu selt skuldabréfin og/eða að stefnandi gæti staðið við greiðslu þeirra á gjalddaga. Stefnandi sé eðli máls samkvæmt bundinn af skuldbindingum sínum samkvæmt skuldabréfunum. Skattyfirvöld hafi enga athugasemd gert við ávöxtunarkröfu skuldabréfanna aðra en þá að hafna alfarið gjaldfærslu reiknaðra affalla þeirra. Slíkt getur ekki talist eðlileg afgreiðsla af hálfu stjórnvalda og sé verulega úr hófi fram en í því sambandi bendir stefnandi á að afföll og vextir af skuldabréfum séu frádráttarbær frá skatti, sbr. 1. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 51. gr. laganna. Stefnandi vísar til þess að hann hafi gjaldfært afföll hinna útgefnu skuldabréfa í samræmi við svar ríkisskattstjóra, sem fer saman við túlkun á skattalögum, sbr. bréf ríkisskattstjóra 22. september 1994. Stefnandi leggur áherslu á að hér var ekki um málamyndagerning að ræða enda óumdeilt að félagið þurfi að greiða lögmætum eigendum skuldabréfanna á gjalddaga árið 2005. Þá sé hér ekki um óvenjulegan samning að ræða enda hafi hlutafjárlækkunin verið lögmæt og að áliti sérfræðings var verðmæti skuldabréfanna samsvarandi hlutafjárlækkuninni. Óumdeilt sé að ráðstafanirnar hafi verið á milli tengdra aðila enda séu hluthafar eðli máls samkvæmt í fjárhagslegum tengslum við hlutafélag. Það veiti skattyfirvöldum hins vegar ekki heimild til að líta fram hjá lögmætum ráðstöfunum félags enda þótt skattahagræði kunni að fylgja þeim. Varakröfu sína rökstyður stefnandi með því að skattstjóri hafi komið við endurákvörðun vegna gjaldársins 1996 með ólögmætum hætti, sbr. það sem áður segir um X. kafla laga nr. 75/1981. Verði ekki fallist á ógildingu úrskurðar yfirskattanefndar sé allt að einu ljóst að skattstjóri braut á stefnanda með tvískiptingu úrskurða í því skyni að meintar heimildir hans fyrntust ekki. Sé þess því krafist til vara að endurákvörðun að því er tekur til gjaldársins 1996 verði felld niður. Stefnandi telur að skilyrði álagsbeitingar samkvæmt 106. gr. laga nr. 75/1981 séu þau að annmarkar hafi verið á framtali stefnanda og skattstofnar vantaldir. Stefnandi hafi fengið aðstoð sérfræðinga og leitað álits ríkisskattstjóra og þáverandi forstöðumanns Kaupþings. Að því búnu hafi stefnandi mátt álíta að hvorki væru annmarkar á framtölum hans né að skattstofnar hefðu verið vantaldir. Þá hafi yfirlýsing skattrannsóknarstjóra frá 10. apríl 1995 gefið stefnanda réttmætar væntingar um að allar ráðstafanir hans og hluthafa hans væru í samræmi við lög. Öll þessi atriði gefi skýrt til kynna að stefnandi hafi verið í góðri trú um að hlutafjárlækkunin og lántakan væru eðlilegar og heimilar að öllu leyti, þ. á m. í skattalegu tilliti. Séu því skilyrði til þess að fella álag niður, sbr. upphaf 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981, eins og krafist sé með vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Um málskostnað vísar stefnandi til 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. IV. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er á því byggt að framangreindur úrskurður skattstjórans í Reykjavík og hinn umstefndi úrskurður yfirskattanefndar í málinu hafi í einu og öllu verið að lögum. Engum þeim forms- eða efnisannmörkum sé til að dreifa á þeim er leitt geti til þess að úrskurður yfirskattanefndar verði felldur úr gildi í heild sinni eða að hluta. Að því er varðar tilvísun stefnanda til 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt vísar stefnandi til þess að heimild til endurákvörðunar skatts samkvæmt 96. gr. laganna nái til skatts vegna tekna og eigna síðustu 6 ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Hin umdeilda endurákvörðun skattstjóra hafi farið fram 18. desember 2001 og tekið til gjaldáranna 1996 til 2000 þ.e. tekjuáranna 1995 til 1999. Samkvæmt þessu hafi sá frestur til endurákvörðunar sem tilgreindur er í 1. mgr. 97. gr. ekki verið liðinn þegar endurákvörðun fór fram. Breyti engu í því efni þótt hin gjaldfærðu afföll séu vegna skulda sem stofnað var til tekjuárið 1993, enda verði ákvæðið ekki skýrt svo þröngt. Endurákvörðunarheimildin nái til skatts vegna tekna og eigna síðustu 6 ára óháð aldri gjörninga sem tekjur og eignir hvers árs kunni að grundvallast á. Fjarstæðukennt sé að halda því fram að 1. mgr. 97. gr. girði fyrir að skattstjóri geti vefengt til dæmis óheimila gjaldfærslu eftirlaunaskuldbindinga á þeim grundvelli að þau byggðu á samningi um starfskjör sem væri eldri en það gjaldár sem hin vefengdu skattskil tækju til. Að því er varðar tilvísun stefnanda til 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt er því hafnað af hálfu stefnda að þessi undantekning frá tímamörkum 1. mgr. 97. gr. laganna geti átt við. Stefndi vísar til athugasemda við þetta ákvæði í frumvarpi að skattalögum þar sem meðal annars sagði: „Þessi málsgrein á aðeins við ef upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, koma beinlínis fram í framtali eða fylgigögnum þess, en 1. mgr. gildir ef þessi gögn eru ófullnægjandi enda þótt skattstjóra hefði mátt vera ljóst fyrr að eitthvað var athugavert við framtalið.“ Samkvæmt þessu, sem og dómaframkvæmd, telur stefndi að ákvæðið eigi aðeins við þegar skattstjóri geti samkvæmt 95. gr. laga nr. 75/1981 leiðrétt framtöl einhliða og án frekari upplýsinga eða skýringa að fullnægðum vissum skilyrðum, t.d. augljósum reikningsskekkjum, fjárhæðum einstakra liða sem eru í ósamræmi við gildandi lög og fyrirmælum skattyfirvalda. Stefndi hafnar því að skattstjóri hafi getað fellt niður gjaldfærð afföll af umræddum skuldabréfum á þessum grundvelli, þar sem ekki hafi legið nægilegar upplýsingar fyrir í framtalsgögnum. Eigi ákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 því ekki við eins og niðurstaðan hafi orðið hjá skattstjóra og yfirskattanefnd. Hann telur að tilgreiningar og skýringar í ársreikningi stefnanda 1993 hafi engan veginn talist fullnægjandi upplýsingar í skilningi 2. mgr. 97. gr. Afföllin hafi verið færð til gjalda undir gjaldaliðnum vaxtagjöld og verðbætur í rekstrarreikningunum, en sá gjaldaliður nam samtals 22.005.677 krónum árið 1995, 18.225.103 krónum árið 1996, 79.235.705 krónum árið 1997, 87.208.222 krónum árið 1998 og 123.637.840 krónum árið 1999. Árleg afföll hafi verið færð til hækkunar á skuldum og voru skuldfærð án sérgreiningar meðal langtímaskulda í efnahagsreikningum stefnanda öll umrædd ár. Þá hafi nafnverð skuldabréfanna að fjárhæð 214.126.514 krónum ekki verið skuldfært eða gerð grein fyrir því á annan hátt í ársreikningum stefnanda umrædd ár. Stefndi vísar einnig til þess að skattstjóri hafi byggt niðurfellingu á gjald- og skuldfærðum afföllum vegna skulda stefnanda við hluthafa félagsins á því að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 um óvenjuleg skipti í fjármálum tækju til þeirra ráðstafana sem í málinu greinir og að til þeirra hefði verið stofnað með skattasniðgöngu að augnamiði. Engan veginn verði talið að skattstjóra hafi verið unnt á grundvelli skattframtala einna saman án frekari upplýsingaöflunar eða vefengingar, þar með talið á grundvelli upplýsinga í skattframtali stefnanda árið 1994 og fylgigögnum þess, að taka afstöðu til þess fyrir álagningu opinberra gjalda umrædd ár hvort atvikum væri svo farið að ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 ætti við. Í tilviki stefnanda hafi þannig verið ljóst að afla þurfti upplýsinga um nánari tildrög og ástæður fyrir þeim ráðstöfunum sem fram fóru í tengslum við lækkun hlutafjár félagsins árið 1993, enda hafi fyrr ekki mátt draga neinar ályktanir um raunverulegan tilgang með þeim né verið lagt nokkurt mat á það hvort umræddum ráðstöfunum væri þannig farið að ákvæðum 1. mgr. 58. gr. kynnu að taka til þeirra. Þá hafi verið nauðsynlegt að gefa stefnanda kost á að tjá sig áður en skattstjóri tæki sér fyrir hendur að hrófla við gjaldfærðum afföllum af skuldabréfunum sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981. Stefndi mótmælir því að rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum Gísla V. Einarssonar og Eddu I. Eggertsdóttur gjaldárin 1990-1994 hafi að neinu leyti bundið hendur skattstjóra varðandi frekari athugun skuldar stefnanda við hluthafa. Hlutafjárlækkun stefnanda á árinu 1993 hafi ekki verið til athugunar hjá embætti skattrannsóknarstjóra heldur skattskil eigendanna sjálfra. Sú niðurstaða skattrannsóknarstjóra að hætta þeirri rannsókn hafi því engin áhrif haft á formlega heimild skattstjóra til að taka skattskil stefnanda til endurákvörðunar 6 ár aftur í tímann, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt því og þar sem gætt hafi verið ákvæða 1. mgr. 97. gr. laganna við umrædda endurákvörðun verði breytingu skattstjóra ekki hnekkt á þeim grundvelli að ekki hafi verið gætt þeirra lagaákvæða sem setja endurákvörðun skattstjóra tímamörk. Stefndi mótmælir því að skattstjóri hafi brotið gegn X. kafla laga nr. 75/1981 við endurákvörðunina með því að kveða upp tvo úrskurði vegna sömu gjaldára að hluta í stað þess að afgreiða mál stefnanda í heild sinni með einum úrskurði, sbr. 5. mgr. 96. gr. laganna. Stefndi vísar til þess að í boðunarbréfi skattstjóra 2. júlí 2001 hafi skattstjóri jafnframt boðað endurákvörðun opinberra gjalda félagsins gjaldárið 1998 til 2000 vegna fyrirhugaðrar niðurfellingar á gjald- og skuldfærðum afföllum vegna skuldar stefnanda við erlent félag, Fresh Invest ftd., sem tengdist stefnanda eignarböndum og stofnað var til á árinu 1997. Þeim breytingum hafi verið hrundið í framkvæmd af hálfu skattstjóra með sérstökum úrskurði um endurákvörðun 18. febrúar 2002 og hafi breytingar skattstjóra á skattskilum stefnanda vegna skulda félagsins við hluthafa þannig komið til framkvæmda áður en skattstjóri hratt boðuðum breytingum vegna viðskipta við Fresh Invest ftd. í framkvæmd. Hafi þannig verið um að ræða 2 úrskurði um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 1998 til 2000. Stefndi vísar til þess að yfirskattanefnd hafi hafnað þeim viðbárum stefnanda að brotið hafi verið gegn X. kafla laga nr. 75/1981 og tekur undir rök yfirskattanefndar að þessu leyti (bls. 18-19). Er því þannig hafnað að þessar röksemdir stefnanda geti leitt til ógildingar úrskurðar yfirskattanefndar hvorki í heild né varðandi gjaldárið 1996 sérstaklega. Að því er varðar aðra ætlaða formannmarka hafnar stefndi í fyrsta lagi öllum fullyrðingum um ófullnægjandi rökstuðning eða að skattstjóri hafi byggt á röngum forsendum í úrskurði sínum. Að því er varðar skýringar stefnanda á tilgangi með hinum umdeildu ráðstöfunum tengdum hlutafjárlækkun árið 1993 tekur stefndi undir með skattstjóra (bls. 20-22 í úrskurði hans) um að ekki hafi verið um að ræða nýtt innborgað hlutafé heldur eingöngu formbreytingu á eldra innborguðu hlutafé og því hafi það fé alltaf verið til staðar innan vébanda stefnanda. Væntingar stefnanda til ávöxtunar hafi verið óraunhæfar. Í ljósi þess að verulegar skorður hafi verið í lögum um frádráttarbærni arðgreiðslna, en engu slíku hafi verið til að dreifa varðandi vaxtagreiðslur, verði að gera ríkar kröfur til samninga sem lúta að innborguðu hlutafé. Stefnandi hefði ekki sýnt fram á að ávöxtunarkrafan væri í samræmi við það sem hinn almenni fjárfestir hefði keypt bréfin á. Þetta atriði, þ.e. ávöxtunarkrafa bréfanna, skipti þó ekki öllu máli þegar mat væri lagt á ráðstafanir stefnanda í skattalegu tilliti. Fyrst og fremst bæri að líta til þess að alltaf hafi verið ætlunin að skapa verulegan fjármagnskostnað með ráðstöfunum en ekki lækka hlutaféð með útborgun til hluthafa eins og hlutafélagalög gerðu ráð fyrir. Almenna reglan sé sú að enginn kostnaður hljótist af hlutafjárlækkun félaga, enda sé ekki um að ræða kostnað við að afla fjár til að ávaxta. Kostnaður við að lækka hlutafé geti ekki talist til kostnaðar sem á árinu hafi gengið til að afla, viðhalda og tryggja tekjur af atvinnurekstri í skilningi 1. mgr. 1. tl. 31. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt. Hér sé um að ræða kostnað við að losa fé til hluthafa, fé sem ekki ætti að nota í rekstri félagsins. Hér sé því ekki um að ræða kostnað við fjármögnun rekstrar, heldur kostnað við að fjármagna útborgun til hluthafa. Útborgun sem þó eigi sér ekki stað heldur er slegið á frest í 12 ár. Kostnaðurinn sem um ræði, það er þau afföll sem reiknuð voru vegna skuldabréfanna sem skattstjóri hafi litið svo á að væri í raun arður til hluthafa, hafi því ekki verið kostnaður sem á árinu hafi gengið til öflunar, viðhalds og tryggingar tekna í atvinnurekstri, sbr. 1. mgr. 1. tl. 31. gr. laga nr. 745/1981. Víkur þá næst að málsástæðum og lagarökum stefnda varðandi efnishlið málsins. Að því er varðar efnishlið málsins tekur stefndi undir þær röksemdir sem fram koma í hinum umstefnda úrskurði svo og úrskurði skattstjórans í Reykjavík 18. desember 2001. Skattyfirvöld hafi í hvívetna verið innan valdheimilda sinna er þau endurákvörðuðu opinberu gjöld stefnanda gjaldárin 1996 til 2000 og engum efnisannmörkum sé til að dreifa á þeim ákvörðunum er leitt geti að lögum til þess að þeim verði hnekkt. Stefndi vísar til þess að skattyfirvöld hafi heimild til að leggja á það sjálfstætt mat hvort atvik hefði verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla taki til þeirra og séu skattyfirvöld þá ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Við mat þetta þurfi skattyfirvöld í vissum tilvikum að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmætri skattlagningu, t.d. með málamyndagerningi, sem væri ekki ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu, eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum að sniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Í öðrum tilvikum kunni að reyna beint á gerð, greiningu og efni tiltekins gernings, þannig að grafist sé fyrir um hvert efni hans sé í raun en heiti það, sem gerningnum er gefið, ráði ekki úrslitum ef það sé annað en efnið gefur til kynna. Bersýnilegt sé að meginkjarni 1. mgr. 58. gr. sé samningar milli einstaklinga eða félaga, sem tengdir eru sifjaréttarlega eða fjárhagslega, og gerðir séu í sniðgönguskyni. Óumdeilt sé að stefnandi sé alfarið í eigu einnar fjölskyldu, þeirra Gísla V. Einarssonar og Eddu I. Eggertsdóttur sem áttu 80% af hlutafé félagsins og barna þeirra. Um óskylda viðsemjendur hafi því ekki að ræða. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt VIII. kafla þágildandi aga nr. 32/1978 um hlutafélög hafi mátt ráðstafa lækkuðu hlutafé með fernu móti. Í fyrsta lagi til jöfnunar taps, sem ekki yrði jafnað á annan hátt, í öðru lagi til greiðslu til hluthafa, í þriðja lagi til afskriftar á greiðsluskyldu hluthafa og í fjórða lagi til að leggja í sérstakan sjóð sem aðeins mætti nota samkvæmt ákvörðun hluthafafundar. Hluthafafundur hafi því aðeins getað tekið ákvörðun um lækkun hlutafjár í þeim tilgangi sem greinir í þremur síðarnefndu tilvikunum, að stjórnin bæri fram slíka tillögu eða samþykkti slíka tillögu, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 32/1978. Eftir hlutafjárlækkunina hafi átt að vera fyrir hendi eignir sem svöruðu að minnsta kosti til hlutafjárins og lögmæltra varasjóða. Samkvæmt 5. mgr. greinarinnar hafi ákvörðun um lækkun hlutafjár átt að tilkynna til Hlutafélagaskrár í samræmi við reglur XVII. kafla laganna. Hafi ákvörðunin átt að falla úr gildi ef ekki væri tilkynnt á réttum tíma. Stefndi vísar til þess að skattstjóri hafi talið að hlutafjárlækkunin hefði ekki farið fram í raun og tiltekið því til stuðnings í úrskurði sínum að við lækkun hlutafjár með greiðslu til hluthafa í peningum eða ígildi þeirra væri almennt ekki veittur greiðslufrestur. Hafi skattstjóri talið að hin útgefnu skuldabréf stefnanda gætu ekki talist ígildi peninga í þessu sambandi, þ.á m. væri ósannað að einhverjir kaupendur hefðu fengist að bréfunum gegn því verði sem um væri að ræða, þ.e. nafnverði hlutafjárlækkunarinnar. Eðli sínu samkvæmt feli lækkun hlutafjár í sér endurgreiðslu hlutafjár til hluthafa. Þótt viðurkennt sé að lækkun hlutafjár og greiðsla til hluthafa geti bæði verið með greiðslu reiðufjár og eigna af öðru tagi hafi það verið niðurstaða yfirskattanefndar að sú aðferð stefnanda að greiða lækkun á féð að öllu leyti með útgáfu félagsins sjálfs á skuldabréfum til hluthafa með þeim hætti sem í málinu greinir hafi ekki verið í samræmi við það sem almennt gerist í slíkum tilvikum og hafi ekki fengið samþýðst lagareglum um lækkun hlutafjár. Samkvæmt því væri ekki unnt að byggja á því í málinu að tilkynnt hlutafjárlækkun árið 1993 hafi komið til framkvæmda nema talið yrði að meta mætti umrædda útgáfu á skuldabréfum til hluthafa í lagalegu tilliti til sérstakra gerninga um lánveitingu hluthafanna til félagsins. Stefndi vísar til fjárhæðar og kjara umræddra skuldabréfa sem áður hefur verið lýst. Sérstaklega vísar hann til þess að nafnverð bréfanna hafi verið 214.126.514 krónur og söluverð bréfanna hafi verið alls 26.552.591 krónu. Hafi afföll því numið 187.579.923 krónur eða 15.631.160 krónur hvert ár. Þá vísar hann til þess að nafnverð bréfanna hafi ekki verið tilgreint í ársreikningum í samræmi við bókhaldslög, sbr. m.a. 9. gr. laga nr. 144/1994, um ársreikninga, áður 19. gr. laga nr. 51/1968 um bókhald, sbr. og 76. gr. laga nr. 75/1981 að því er tilgreiningar í skattskilum varðaði. Samkvæmt þessu hafi afhending stefnanda á hinum umþrættu skuldabréfum falið í sér verulega skuldsetningu félagsins til langs tíma. Um hafi verið að ræða margfalt hærri fjárhæð en nam lækkunarfjárhæð vegna hlutafjárlækkunarinnar. Umrædd ráðstöfun stefnanda hafi kallað á sérstakar skýringar og af hans hálfu hafi einkum verið bent á í því sambandi að ekki hafi verið talið rétt að skerða lausafjárstöðu félagsins með greiðslu til hluthafa í reiðufé. Eins og áður greinir er þeim skýringum hafnað af hálfu stefnda. Telur stefndi að ef stefnanda skorti reiðufé hefðu ekki verið skilyrði til hlutafjárlækkunar. Að því er varðar kjör skuldabréfanna sem afhent voru hluthöfum (þ.e. miðað var við 19% ávöxtunarkröfu) tekur stefndi undir með yfirskattanefnd að það skjóti ekki loku fyrir beitingu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 þótt ekki séu gerðar athugasemdir við viðkomandi viðskipti sem slík, svo sem orðalagi ákvæðisins er farið og sérstaklega það sem fram kemur í athugasemdum við 15. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 30/1971 og dóm Hæstaréttar frá 3. september 2002 í málinu nr. 316/2002. Að því er varðar athugasemd stefnanda um að hin útgefnu skuldabréf hafi verið framseljanleg hvenær sem er á lánstímanum er tekið undir með yfirskattanefnd um að vafasamt sé að þessi bréf, sem greiða átti í einu lagi 12 árum eftir útgáfudag án trygginga af einhverju tagi, hafi yfirleitt verið seljanleg á almennum skuldabréfamarkaði á árinu 1993. Þótt því hafi verið haldið fram af hálfu stefnanda að bréfin hafi verið seld árið 1996 í kæru til yfirskattanefndar hafi engin nánari grein verið gerð fyrir þessari sölu og engar frekari upplýsingar komið fram varðandi þetta atriði í munnlegum málflutningi fyrir yfirskattanefnd, þrátt fyrir tilefni og þótt eftir því væri leitað. Stefndi vísar til þeirrar niðurstöðu yfirskattanefndar að það væri óvenjulegt og raunar ekki samþýðanlegt ákvæðum um lækkun hlutafjár í þágildandi VIII. kafla laga nr. 32/1978 að greiða hluthöfum lækkunarfé með þeim hætti sem gert var í tilviki stefnanda. Þá væri ekki talið unnt að meta þessar ráðstafanir sem sérstakar lánveitingar hluthafa til félagsins, enda hefðu engar sannfærandi skýringar komið fram um rekstrarlegar ástæður fyrir lántöku af þessu tagi auk þess sem telja yrði að lánskjör og önnur ákvæði skuldabréfanna hefðu ekki verið í samræmi við það sem almennt gerðist í lánsviðskiptum. Við þessi atriði bættist sú staðreynd að í ársreikningum stefnanda væri ekki með réttum hætti gerð grein fyrir þeim skuldbindingum sem fólust í útgáfu skuldabréfanna. Þegar öll þessi atriði væru virt yrði að telja að tilgangur með hinum umdeildu ráðstöfunum á árinu 1993 hefði fyrst og fremst verið skattalegur ávinningur, þ.e. að skapa félaginu svigrúm til gjaldfærslu fjármagnskostnaðar til frádráttar skattskyldum tekjum félagsins á komandi árum. Samkvæmt því og þegar ráðstafanir þessar voru virtar í heild sinni þætti ekki leika neinn vafi á því að þær hafi verið verulega frábrugðnar því sem almennt gerðist í slíkum viðskiptum. Ljóst lægi fyrir að til þessara viðskipta hefði ekki komið ef eigna- og stjórnunartengslum aðila, þ.e. félagsins og hluthafa félagsins, hefði ekki verið til að dreifa. Tekur stefndi undir þá meginniðurstöðu skattstjóra og yfirskattanefndar að í því tilviki sem hér um ræðir hafi svo samist milli aðila að telja verði meginreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 taka til þess. Að því er varðar vara- og þrautavarakröfu stefnanda er vísað til þess að fullnægt hafi verið lagaskilyrðum 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 til að skattstjóri beitti heimild til að bæta 25% álagi á vantalda skattstofna. Engin efni séu til að falla frá beitingu álags í tilviki stefnanda, eins og mál þetta sé vaxið, og hafi stefnandi hvorki sýnt fram á að atvikum sé svo farið sem 3. mgr. 106. gr. laganna kveði á um né að tilefni sé til að falla frá álagsbeitingu af öðrum ástæðum. V. Hugleiðingar dómara um formhlið málsins Eins og áður greinir var með úrskurði yfirskattanefndar 24. september 2003 hafnað kröfu stefnanda um að úrskurður skattstjórans í Reykjavík 18. desember 2001 yrði felldur úr gildi, en varakröfu stefnanda um breytingu á úrskurðinum var vísað frá. Kröfur stefnanda í máli þessu lúta einungis að umræddum úrskurði yfirskattanefndar, en ekki að úrskurði skattstjóra. Þegar leitast er við að hnekkja stjórnvaldsákvörðun, sem staðfest hefur verið á æðra stjórnsýslustigi, er það athugunarefni hverju sinni hvort nægilegt sé að krefjast ógildingar þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem tekin hefur verið á kærustigi eða hvort einnig er nauðsynlegt að krefjast ógildingar hinnar upprunalegu stjórnvaldsákvörðunar. Ef framangreindur úrskurður yfirskattanefndar er skilinn bókstaflega felur hann aðeins í sér höfnun og frávísun á kröfum stefnanda í stjórnsýslukæru hans. Ógilding úrskurðar yfirskattanefndar í samræmi við kröfu stefnanda hefði þannig ekki sjálfkrafa í för með sér ógildingu úrskurðar skattstjóra. Í ljósi þess tilgangs málsóknar stefnanda að ná fram efnislegri breytingu á ákvörðunum skattstjóra um breytta álagningu skatta hans hefði því, að mati dómara, verið eðlilegast fyrir stefnanda að beina kröfum sínum bæði að umræddum úrskurði skattstjóra og úrskurði yfirskattanefndar. Til þess verður þó að líta að svipaður háttur á kröfugerð og hér um ræðir hefur verið látinn átölulaus í dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. t.d. dóm réttarins í dómasafni 1997, bls. 602. Þegar af þessari ástæður verður ekki talið að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni til að fá skorið úr um kröfur sínar þótt þeim sé eingöngu beint að úrskurði yfirskattanefndar. Við munnlegan flutning málsins var því hreyft af hálfu stefnda að vaxtakostnaður sem stafar af skuldabréfaútgáfu, eins og þeirri sem um ræðir í málinu, geti yfirhöfuð ekki talist gjöld sem eiga að ganga til að afla tekna á viðkomandi ári, tryggja þær eða halda þeim við. Hafi því færsla þess vaxtakostnaðar sem hlaust af útgáfu umræddra skuldabréfa verið utan marka frádráttarheimildar 1. tölulið 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 51. gr. sömu laga, og þar af leiðandi verið ólögmæt án tillits til þess hvort um skattasniðgöngu var að ræða samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laganna. Af hálfu stefnanda var þessari málsástæðu mótmælt sem nýrri og of seint fram kominni við munnlegan flutning málsins. Í bréfi skattstjóra 2. júlí 2001, þar sem boðuð er endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda, er ítarlega fjallað um dómaframkvæmd og kenningar fræðimanna um skýringu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 (kafli 3) áður en vikið er að skilgreiningum á helstu hugtökum sem notuð eru í bréfinu í sérstökum kafla (kafli 4). Í lok umfjöllunar skattstjóra í bréfinu segir svo afdráttarlaust að telja verði að 1. mgr. 58. gr. eigi við um þau skipti sem hér um ræði (kafli 5,a). Í framhaldi af þessari niðurstöðu er vísað til 1. töluliðar 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 2. töluliðar 51. gr. sömu laga, þó þannig að jafnframt er vísað til 1. mgr. 58. gr. laganna. Hvergi er í bréfinu vikið að því efnislega að stefnandi kunni að hafa fært vaxtakostnað til gjalda í andstöðu við bein fyrirmæli 1. töluliðar 31. gr. laga nr. 75/1981 eða nánari skýring þess ákvæðis rakin með hliðsjón af atvikum málsins. Að mati dómara verður afstaða skattstjóra í framangreindu bréfi ekki skilin á annan veg en að hann telji að 1. töluliður 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 2. töluliðar 51. gr. sömu laga, hafi verið sniðgenginn þannig að 1. mgr. 58. gr. laganna eigi við. Sama niðurstaða á við úrskurð skattstjóra 18. desember 2001 og úrskurð yfirskattanefndar 24. september 2003. Að mati dómara kemur þannig hvergi fram í rökstuðningi skattyfirvalda að það sé afstaða þeirra að óheimilt hafi verið að færa reiknuð afföll af umræddum skuldabréfa til gjalda samkvæmt beinum fyrirmælum 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 51. gr. sömu laga. Af þessu leiðir að stefnanda hefur ekki gefist kostur á að tjá sig um þá fullyrðingu að sá vaxtakostnaður, sem stafaði af umræddri skuldabréfaútgáfu hans, væri ekki rekstrarkostnaður samkvæmt 1. tölulið 31. gr. laga nr. 75/1981, hvorki fyrir skattstjóra né yfirskattanefnd. Eins og rökstuðningi í úrskurði yfirskattanefndar er háttað var enn fremur ekki tilefni fyrir stefnanda að fjalla um þessa fullyrðingu í stefnu, þar sem gerð var krafa um ógildingu úrskurðar yfirskattanefndar. Samkvæmt framangreindu telur dómari að stefndi geti ekki stutt málatilbúnað sinn við 1. tölulið 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 51. gr. sömu laga, án tillits til 1. mgr. 58. gr. laganna. Myndi önnur niðurstaða fela í sér augljóst brot á andmælarétti stefnanda samkvæmt 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, réttar hans til að krefjast rökstuðnings samkvæmt 21. gr. sömu laga sem og heimilda hans til að fá skorið úr um gildi stjórnvaldsákvörðunar fyrir dómi samkvæmt 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Verður ákvörðun skattyfirvalda um breytta álagningu því ekki reist á þeirri málsástæðu nú að brotið hafi verið gegn 1. töluliðs 31. gr. laga nr. 75/1981, án tillits til skattasniðgönguákvæðis 1. mgr. 58. gr. gr. laganna. VI. Niðurstaða Samkvæmt 40. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 má engan skatt leggja á, né breyta, né af taka, nema með lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 15. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, segir að skattamálum skuli skipað með lögum, en jafnframt eru þar sett takmörk við framsali skattlagningarvalds til stjórnvalda og lagt bann við afturvirkni skattalaga. Af framangreindum ákvæðum verður sú ályktun dregin að skattar verði einungis lagðir á með framvirkum hætti á grundvelli skýrrar heimildar í settum lögum þannig að skattþegnum sé mögulegt að gera sér fyrirfram grein fyrir því hvernig skattar komi niður á fjárhagslegum verðmætum þeirra. Af umræddri meginreglu leiðir einnig að rýmkandi lögskýring á heimildum til skattlagningar kemur almennt ekki til greina. Í samræmi við meginreglur íslenskrar stjórnskipunar um friðhelgi eignarréttarins og almennt athafnafrelsi borgaranna er skattþegnum heimilt að bregðast við fyrirsjáanlegri skattlagningu með hverjum þeim ráðstöfunum sem lög leyfa hverju sinni. Í þessu sambandi er rétt að árétta að ekkert í íslenskum lögum kemur í veg fyrir að skattþegn geri tiltekna ráðstöfun aðallega eða eingöngu til að lækka skattbyrði sína. Geta skattaleg sjónarmið þannig verið eðlileg og lögmæt sjónarmið við ráðstafanir einstaklinga og fyrirtækja. Er það og viðurkenndur þáttur í löggjafarstarfi að stýra hegðun einstaklinga og fyrirtækja með skattlagningu af ýmsu tagi eða þá skattfríðindum og jafnvel skattleysi, enda er það alkunn staðreynd að menn kjósa fremur að halda í eignir sínar en að afhenda þær ríkinu í formi skatta. Er það því á forræði löggjafans hverju sinni að breyta gildandi skattheimildum til framtíðar með setningu almennra, skýrra og aðgengilegra reglna, eftir því sem þörf þykir. Það leiðir hins vegar ekki af umræddum meginreglum íslenskrar stjórnskipunar að í skattalegu tilliti sé skylt að virða löggerninga sem ekki er ætlað að hafa réttaráhrif samkvæmt efni sínu í skiptum aðila og eru þannig eingöngu gerðir til að komast hjá skattlagningu. Er þannig fyllilega heimilt að líta til þess við skattlagningu hvert sé raunverulegt efni löggernings eða annarrar ráðstöfunar, án tillits til þess hvaða nafni hlutaðeigendur hafa kosið að nefna hana. Sama getur átt við um gerninga sem kunna að hafa takmörkuð réttaráhrif samkvæmt efni sínu í einkaréttarlegum skiptum aðila, en hafa í raun þau megináhrif að sneiða hjá skattlagningu. Þegar tekin er afstaða til þess hvort um „sýndargerning“ í þessum síðargreinda skilningi er að ræða verður, að mati dómara, að miða við að löggerningur sé með einhverjum hætti villandi um raunverulegt efni sitt og áhrif. Ráðstöfun getur því ekki talist „sýndargerningur“ eingöngu vegna þess að engar viðskipta- eða rekstrarlegar forsendur réttlæti ráðstöfun, enda geta skattaleg sjónarmið verið eðlilegar viðskipta- og rekstrarlegar forsendur, eins og áður segir. Samkvæmt þessu telur dómari að samkvæmt óskráðum meginreglum skattaréttar sé, í skattalegu tilliti, heimilt að líta fram hjá einkaréttarlegu gildi ráðstöfunar þegar hún er villandi um efni sitt og hefur í raun þau einu áhrif að komist er hjá skattlagningu, jafnvel þótt ekki sé um hreinan málamyndagerning að ræða. Í 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, er fjallað um hvers konar samninga skattaðila um skipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Samkvæmt ákvæðinu skulu þá verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans, en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Skattalög hafa einnig að geyma ýmis sértæk ákvæði sem ætlað er að stemma stigu við ráðstöfunum sem hafa þann eina tilgang að komast hjá skattlagningu á nánar afmörkuðum sviðum. Þessi sértæku skattasniðgönguákvæði, sem ekki hafa beina þýðingu í máli því sem hér er til úrlausnar, gefa til kynna það mat löggjafans að nauðsynlegt sé að bregðast við tilteknum skattalegum ráðstöfum einstaklinga og fyrirtækja með skýrt afmörkuðum reglum. Eru þessar sértæku reglur þannig til vitnis um takmörk þess hversu langt er hægt að ganga með ólögfestum eða mjög almennt orðuðum skattasniðgöngureglum svo sem 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Þegar litið er til þeirra stjórnskipulegu heimilda sem áður greinir telur dómari ljóst að efnislegt inntak hins almennt orðaða ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 verði ekki rýmkað umfram það sem orðalagið gefur til kynna. Jafnframt verður við skýringu ákvæðisins að líta til þeirra ólögfestu sjónarmiða um skattasniðgöngu sem ákvæðið hvílir á og áður greinir. Af þess leiðir í fyrsta lagi að ekki kemur til greina að líta á ákvæðið sem almenna heimild til skattlagningar löglegra ráðstafana sem eru til þess fallnar að minnka skattbyrði skattaðila, jafnvel þótt þessar ráðstafanir kunni að vera lítt tíðkanlegar eða sjaldgæfar. Með öðrum orðum áskilur ákvæðið ekki „að skattaðilar bindi bagga sína sömu hnútum og aðrir“ svo vísað sé til orðalags í dómi Hæstaréttar 3. september 2002 í máli nr. 316/2002. Við skýringu á því hvað teljist „verulega frábrugðið því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum“ verður þannig einnig að líta til þess hvort raunveruleg áhrif ráðstöfunar séu eingöngu eða fyrst og fremst þau að sneitt sé hjá skattlagningu, jafnvel þótt ráðstöfun kunni út af fyrir sig að hafa einkaréttarlegt gildi. Í því sambandi er almennt talið að líta beri til hagsmunatengsla aðila, hvort ráðstöfun sé óvenjuleg samanborið við ráðstöfun milli ótengdra aðila og hvort hin óvenjulega ráðstöfun sé þá afleiðing af tengslum þeirra. Í annan stað leiðir af framangreindum lögskýringasjónarmiðum að skattyfirvöld hafa almennt sönnunarbyrðina fyrir því að ráðstöfun sé verulega frábrugðin í skilningi 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Víkur þá að nánari atvikum máls þessa. Mál þetta varðar hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993 sem greidd var hluthöfum með vaxtalausum og óverðtryggðum skuldabréfum til 12 ára. Í lækkun hlutafjár getur falist að hluti af hlutafé félags sé greiddur hluthöfum út, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 32/1978 um hlutafélög, eftir atvikum þannig að hlutafé félags hafi áður verið hækkað í samræmi við hækkun á eigin fé þess, sbr. nánar V. kafla þágildandi laga nr. 32/1978. Í þessu sambandi athugast að í 1. mgr. 37. gr. þágildandi laga nr. 32/1978 er beinlínis gert ráð fyrir því, að í stað þess að hluthöfum sé greiddur arður, kunni að vera ákveðið að hækka hlutafé með útgáfu jöfnunarhlutabréfa. Þannig gera lög nr. 32/1978 óbeint ráð fyrir því að lækkun hlutafjár, sem fram fer eftir hlutafjárhækkun með útgáfu jöfnunarhlutabréfa, geti þjónað sambærilegu hlutverki og útgreiðsla arðs. Samkvæmt þessu getur hlutafélag í vissum tilvikum valið um hvort arður er greiddur út til hluthafa eða hvort hlutafé er hækkað með útgáfu jöfnunarhlutabréfa í þeim tilgangi að lækka það og greiða hluthöfum út. Um skattlagningu greiðslna til hluthafa við þessar aðstæður var kveðið á í 9. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 11. gr. laga nr. 90/2003, en skattskil hluthafa stefnanda eru ekki til umfjöllunar í máli þessu. Lækkun hlutafjár hefur þau einkaréttarlegu áhrif að færa fjárhagsleg verðmæti úr tilteknum sjóðum hlutafélags til hluthafa. Í skattalegu tilliti hefur lækkun hlutafjár þau almennu áhrif að tekjur hluthafa aukast sem nemur greiðslu til hans ásamt því sem andlag eignarskatts flyst frá hlutafélagi til hluthafa. Dómari telur ástæðu til að taka fram að stefnanda var heimilt að lækka hlutafé sitt og greiða það út til hluthafa árið 1993, enda væri gætt fyrirmæla og fullnægt skilyrðum þágildandi laga nr. 32/1978 um hlutafélög. Var ákvörðun um slíka lækkun á forræði hluthafafundar stefnanda og hefur það ekki þýðingu fyrir málið í hvaða skyni hluthafar hugðust nota það fé sem þeir fengju í hendur. Þá hefur það heldur ekki þýðingu þótt heimilt hafi verið að greiða út arð í stað þess að lækka hlutafé, jafnvel þótt slík ráðstöfun hefði hugsanlega leitt til meiri heildarskattgreiðslna þeirra aðila sem hlut áttu að máli. Í því tilviki sem um ræðir í máli þessu var ákveðið að greiða hluthöfum hlutafjárlækkun út með óverðtryggðum og vaxtalausum skuldabréfum sem stefnandi gaf út til 12 ára. Almennt er viðurkennt að heimilt geti verið að auka hlutafé með útgáfu jöfnunarhlutabréfa, án tillits til þess hvort þær eignir sem liggja til grundvallar hækkun, eru í formi reiðufjár eða annarra eigna, sbr. einkum raunvirði fastafjármuna á endurmatsreikningi samkvæmt 4. mgr. 97. gr. þágildandi laga nr. 32/1978. Er ekki ástæða til þess hér að fjalla frekar um hvaða eignir og sjóðir hlutafélags geti legið til grundvallar hlutafjárhækkun, enda er ekki um það deilt að eiginfjárstaða stefnanda leyfði hlutafjárhækkun í árslok 1992. Við þær aðstæður að lækkun hlutafjár er grundvölluð á öðrum eignum en reiðufé má hugsa sér að hlutafélag kjósi að taka lán, t.d. með útgáfu skuldabréfa, og greiða hluthöfum lækkun út í reiðufé í stað þess að greiða þeim hlutafé út með annars konar eignum eða losa eignir. Þess í stað má hins vegar einnig hugsa sér að hlutafélag greiði hluthöfum út hlutafjárlækkun í skuldabréfum, sem félagið hefur sjálft gefið út af þessu tilefni, í stað þess að afla til þess reiðufjár með lántöku frá þriðja aðila. Samkvæmt þessu stóð engin rökleg nauðsyn til þess, frá rekstrarlegu sjónarmiði, að stefnandi greiddi hluthöfum lækkað hlutafé út með reiðufé árið 1993, enda þótt það hafi verið einn af þeim kostum sem til greina komu. Stefndi hefur ekki getað bent á þau fyrirmæli laga sem bönnuðu framangreindan hátt á útborgun á lækkuðu hlutfé til hluthafa. Samkvæmt framangreindu er því hvorki fallist á það sjónarmið stefnda í málinu að það hljóti að vera óeðlilegt að greiða hlutafjárlækkun út með skuldabréfum útgefnum af viðkomandi hlutafélagi, né á þá lögskýringu að þetta sé með einhverjum hætti „ekki samþýðanlegt ákvæðum um lækkun hlutafjár í þágildandi VII. kafla laga nr. 32/1978“, svo notað sé orðalag yfirskattanefndar. Samkvæmt þessu var val á leið við útgreiðslu lækkaðs hlutafjár ótvírætt á forræði viðkomandi hlutafélags, en ekki skattyfirvalda. Í málinu er ekki annað komið fram en að við umrædda lækkun hlutafjár hafi að öðru leyti verið fylgt VII. kafla þágildandi laga nr. 32/1978. Við úrlausn málsins verður því að ganga út frá því að umrædd hlutafjárlækkun stefnanda hafi verið gild samkvæmt þágildandi reglum um hlutafélög og hafi haft þau einkarréttarlegu réttaráhrif að flytja verðmæti frá stefnanda til hluthafa hans. Gögn málsins verða enn fremur ekki skilin á annan veg en þann að í einkaréttarlegu tilliti hafi afhending umræddra skuldabréfa falið í sér fullnaðargreiðslu stefnanda til hluthafa. Í einkaréttarlegu tilliti fer því ekki á milli mála að umrædd lækkun hlutafjár átti sér stað þegar á árinu 1993 og fól ráðstöfun stefnanda þannig ekki í sér frestun á útborgun lækkaðs hlutafjár. Samkvæmt framangreindu er ekki annað komið fram en að umrædd hlutafjárlækkun stefnanda árið 1993 hafi verið gild einkaréttarleg ráðstöfun samkvæmt VII. kafla þágildandi laga nr. 32/1978. Verður því að hafna með öllu fullyrðingum í áðurgreindum úrskurðum skattstjóra og yfirskattanefndar sem skilja mætti sem svo að umræddri hlutafjárlækkun hafi aldrei verið ætlað að koma til framkvæmda og hún því verið alfarið til málamynda. Kemur því ekki til greina að virða umrædda ráðstöfun stefnanda að vettugi í skattalegu tilliti með vísan til þess að hún hafi verið málamyndagerningur. Með þessari niðurstöðu er hins vegar ekki tekin afstaða til þess hvort einu áhrif umræddrar ráðstöfunar stefnanda hafi verið þau að lækka skattbyrði stefnanda án þess að raunverulegar eignayfirfærslur hafi orðið þannig að í skattalegu tilliti sé rétt að virða hana að vettugi samkvæmt nánari ákvæðum 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Eins og áður segir hefur lækkun hlutafjár þau einkaréttarlegu áhrif að færa verðmæti frá hlutafélagi til hluthafa. Samkvæmt þessu er ekki unnt að bera tiltekna hlutafjárlækkun, eins og þá sem um ræðir í þessu máli, við sambærilega ráðstöfun ótengdra aðila. Þvert á móti liggur það í hlutarins eðli að hlutafjárlækkun hlýtur ætíð að vera ráðstöfun sem fram fer á milli fjárhagslegra nátengdra aðila. Öðru máli gegnir hins vegar um skuldabréf sem hlutafélag gefur út í þeim tilgangi að afhenda hluthöfum andvirði hlutafjárlækkunar. Er mögulegt að kanna hvort slík bréf séu með sömu kjörum og félagið hefði gefið út í því skyni að selja á almennum markaði. Væri þannig sýnt fram á það að skilmálar á þeim skuldabréfum sem afhent voru hluthöfum árið 1993 hafi verið óvenjulegir, t.d. að afföll hafi verið ákveðin óeðlilega há, kæmi þannig mjög til álita að gengið hefði verið gegn ákvæði 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Er þá ekki síst haft í huga að á þeim tíma sem hér um ræðir voru fjármagnstekjur skattfrjálsar og stofnaðist því ekki til skattskyldu á þær tekjur hluthafa sem svöruðu til umrædds vaxtakostnaðar stefnanda. Svo háttar til í máli þessu að jafnvel þótt málatilbúnaður stefnda snúist um það að stefnandi hafi búið til „háan“ eða jafnvel „gríðarlegan“ vaxtakostnað í formi affalla sem færð voru til gjalda og skuldar við skattskil, er samt sem áður ekki sérstaklega á því byggt að sú vaxtakrafa, sem miðað var við þegar afföll voru reiknuð á þau skuldabréf sem hluthöfum voru afhent, hafi verið óeðlileg. Þannig segir í úrskurði skattstjóra 18. desember 2001, að jafnvel þótt stefnandi þyki ekki hafa sýnt fram á að sú ávöxtunarkrafa sem um ræði hafi verið í samræmi við það sem hinn almenni fjárfestir hefði keypt bréfin á, þyki þetta atriði, eitt og sér, ekki skipta máli við það mat sem skattstjóri leggi á þær ráðstafanir er um ræði. Í úrskurði yfirskattanefndar er einnig vikið að þessu atriði og sagt að það skjóti út af fyrir sig ekki loku fyrir beitingu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 „þótt ekki séu gerðar athugasemdir við viðkomandi viðskipti sem slík [...]“. Segir síðan í úrskurðinum að ekki verði á það fallist með stefnanda að verðmæti skuldabréfanna sem afhent voru hluthöfum geti eitt og sér ráðið úrslitum í þessu efni. Samkvæmt framangreindu verður úrskurður yfirskattanefndar, sem og úrskurður skattstjóra 18. desember 2001, ekki skilinn á þá leið að hann sé reistur á því að stefnandi hafi hagað afhendingu bréfanna til hluthafa með þeim hætti að afföll yrðu verulega hærri en almennt tíðkaðist og þannig leitast við að auka úr hófi vaxtakostnað sinn. Virðast skattyfirvöld þannig ganga út frá því að ef stefnandi hefði ákveðið að afla reiðufjár frá ótengdum þriðja aðila til að greiða hlutafjárlækkunina út með reiðufé, og talið það þjóna hagsmunum sínum að gera það með útgáfu óverðtryggðra og vaxtalausra bréf, þá hefðu kjör bréfanna allt eins getað verið þau sömu og ákveðin voru við afhendingu umræddra skuldabréfa til hluthafa árið 1993. Í þessu sambandi vekur það athygli dómara að skattyfirvöld hafa ekki sérstaklega beint sjónum sínum að tilteknum þáttum í umræddum skuldabréfum, svo sem þeim að ekkert uppsagnarákvæði til handa handhafa þeirra virðist hafa verið sett í bréfin. Að mati dómara hlaut skortur á slíku uppsagnarákvæði að auka verðbólguáhættu handhafa bréfsins á hverjum tíma og þannig vera til þess fallið að hækka afföll bréfanna. Var þessi tilhögun bréfanna auk þess í andstöðu við ráðleggingar Bjarna Ármanssonar í bréfi hans til stefnanda 28. október 1992 sem forsvarsmenn stefnanda kveðast hafa haft að leiðarljósi við gerð bréfanna. Að virtum þeim úrskurðum skattyfirvalda sem hér um ræðir og málatilbúnaði stefnda að öðru leyti geta þessar efasemdir dómara hins vegar ekki haft þýðingu fyrir úrslit málsins. Eins og málið liggur fyrir verður því að ganga út frá því að ekki hafi verið sýnt fram á að kjör umræddra bréfa hefðu orðið önnur, ef stefnandi hefði gefið bréfin út og selt fjárhagslega og sifjaréttarlega ótengdum aðilum. Verður því við það miðað að kjör umræddra bréfa hafi út af fyrir sig ekki verið með þeim hætti að 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 eigi við. Í þeim gögnum sem stefndi byggir málatilbúnað sinn á kemur ítrekað fram sú meginafstaða, þótt með ýmsum blæbrigðum sé, að með framangreindri tilhögun á greiðslu lækkaðs hlutafjár hafi ekkert raunverulegt fé skipt um hendur. Þannig hafi stefnandi áfram haft til umráða það hlutafé, sem að forminu til var greitt hluthöfum út, og hafi hlutafjárlækkunin því í raun ekki komið til framkvæmda, þrátt fyrir að vera gild að forminu til. Í skattalegu tilliti hafi því verið rétt að líta fram hjá umræddum gjaldfærslum á þeim árum sem hér sé um að ræða. Að því er þetta varðar athugast að samkvæmt gögnum, sem ekki hefur verið mótmælt sérstaklega af stefnda, greiddi stefnandi umrædd skuldabréf upp 3. janúar 2005. Þegar af þessari ástæðu verður að hafna þeirri fullyrðingu að aldrei hafi verið stofnað til raunverulegrar skuldar og í raun hafi umrætt fé aldrei farið frá stefnanda. Þvert á móti liggur skýrlega fyrir að stefnandi greiddi hlutaféð út, í síðasta lagi við uppgreiðslu bréfanna 3. janúar 2005. Rökstuðning skattyfirvalda má einnig skilja á þá leið að líta verði svo á að með framangreindri tilhögun á útgreiðslu hlutfjár hafi hlutafjárlækkun, í skattalegu tilliti, verið frestað um 12 ár, þ.e. um þann tíma sem svarar til gildistíma skuldabréfanna. Ef þessi skilningur á úrskurði skattstjóra 18. desember 2001 og úrskurði yfirskattanefndar er lagður til grundvallar ber að skilja málatilbúnað stefnda þannig að í raun hafi hluthafar fyrst fengið útborgað hið lækkaða hlutafé árið 2005. Hafi þau bréf sem þeir fengu afhent verið óseljanleg á almennum markaði og því sé ljóst að ætlun stefnanda og hluthafa hljóti að hafa verið sú að þeir ættu bréfin þar til stefnandi greiddi þau upp árið 2005, en í millitíðinni gæti stefnandi talið afföll bréfanna til gjalda. Ætlun stefnanda og hluthafa hans hafi því fyrst og fremst verið sú að skapa frádráttarbæran fjármagnskostnað með hlutafjárlækkun sem í raun kom ekki til framkvæmda fyrr en árið 2005. Samkvæmt gögnum málsins var því haldið fram af hálfu stefnanda fyrir yfirskattanefnd að hluthafar hefðu selt skuldabréf sín á árinu 1996. Af hálfu stefnanda hefur nú verið lögð fram, þessari fullyrðingu til stuðnings, kaupnóta 27. desember 1996, þar sem fram kemur að Gísli V. Gíslason selji Kaupþingi hf. bréf að nafnvirði 85.650.605 krónur fyrir 34.494.976 krónur. Ekki liggja fyrir í málinu frekari upplýsingar um afdrif umræddra bréf eða hvort eigendur þeirra hafa greitt af þeim fjármagnstekjuskatt, sbr. nú 3. tölulið C-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Af hálfu stefnda hefur því verið velt upp að aðilar tengdir viðkomandi hluthöfum hafi hugsanlega keypt bréfin og sé því ekki unnt að líta svo á að hluthafar hafi selt bréf sín fyrir reiðufé árið 1996. Umrædd sala á bréfunum hafi því enga þýðingu fyrir úrslit málsins. Af hálfu stefnanda er því hins vegar haldið fram að engu máli skipti hvort bréfin hafi skipt um hendur, enda hafi honum verið heimilt að gefa umrædd bréf út án tillits til þess hvort hluthafar hugðust selja þau eða ekki. Að því er varðar framangreint sjónarmið stefnanda um að framsal bréfanna hafi enga þýðingu í málinu telur dómari að horfa verði til þess að þau bréf, sem hér var um að ræða, voru frábrugðin því sem almennt var tíðkanlegt á verðbréfamarkaði. Þá var um að ræða afhendingu bréfa til hóps hluthafa sem allir voru í nánum innbyrðis fjárhagslegum og sifjaréttarlegum tengslum. Ef umrædd bréf voru, í raun og veru, óseljanleg á almennum markaði þannig að óhjákvæmilegt væri að hluthafar geymdu þau þar til þau væru greidd upp árið 2005 hefði dómari tilhneigingu til að fallast á það með skattyfirvöldum að í raun hefði ekkert fé farið frá stefnanda til hluthafa fyrr en með greiðslu bréfanna árið 2005. Kæmi þá til greina, í skattalegu tilliti, að líta svo á að hlutafjárlækkun hefði ekki farið fram fyrr en á því ári. Ef bréfin voru hins vegar seld til ótengdra aðila árið 1996 telur dómari að í því felist vísbending um að í afhendingu bréfanna árið 1993 hafi falist framsal raunverulegra verðmæta sem unnt var að koma í verð á almennum markaði. Við þessar aðstæður væri því ljóst að hluthafar hefðu tekið viðskiptalega áhættu af því að taka við útgreiðslu hlutafjár í þessu formi með tilliti til greiðslugetu stefnanda svo og verðbólgu- og vaxtaþróunar og hafi þessi áhætta m.a. komið fram í söluverði bréfanna árið 1996. Ef bréfin voru seljanleg á almennum markaði var aðstaða stefnanda þannig fyllilega sambærileg því að hann hefði gefið út skuldabréf, selt þau á almennum markaði í þeim tilgangi að öðlast reiðufé til að greiða hluthöfum út hlutafjárlækkun, í stað þess að afhenda þau hluthöfum sem fullnaðargreiðslu, eins og gert var. Að því er varðar það sjónarmið stefnda að bréfin kunni að hafa verið seld til nátengdra aðila árið 1996 er ljóst af því sem áður segir að mál þetta myndi horfa öðruvísi við ef sýnt hefði verið fram á að umrædd bréf hefðu verið seld til slíkra aðila sem síðan hefðu tekið við andvirði bréfanna 3. janúar 2005. Það er hins vegar skattyfirvalda að upplýsa mál nægilega áður en endurákvörðun gjalda fer fram, sbr. grunnreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Enn fremur bera skattyfirvöld sönnunarbyrðina fyrir því að ráðstöfun hafi verið verulega frábrugðin því sem almennt gerist í skilningi 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, eins og áður er vikið að. Samkvæmt framangreindu er það álit dómara að afdrif umræddra bréfa hafi verulega þýðingu við mat á því hvort skattstjóra hafi verið rétt að heimfæra umrædda hlutafjárlækkun til 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Þrátt fyrir þetta er ekki fram komið að skattstjóri hafi aflað gagna eða með öðrum hætti leitast við að upplýsa um afdrif umræddra skuldabréfa. Er látið við það sitja í úrskurði skattstjóra 18. desember 2001 að lýsa því að það sé „alveg ósannað að einhver/einhverjir óskyldir kaupendur að skuldabréfunum hefðu fundist á útborgunarári eða síðar, gegn því verði sem um var að ræða, þ.e. nafnverð hlutafjárlækkunarinnar“. Þá verður að skilja hinn umstefnda úrskurð yfirskattanefndar svo að þar sé efnislega tekið undir þessa skoðun skattstjóra. Í þessu sambandi skal bent á að í bréfi skattstjóra 2. júlí 2001, þar sem boðuð er endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda, kemur ekki fram að þeir fyrirsvarsmenn stefnanda, sem gáfu skýrslu fyrir skattstjóra, hafi verið spurðir um þetta atriði eða skorað hafi verið á þá að afla slíkra gagna. Þá koma heldur ekki fram í þessu bréfi fullyrðingar um óseljanleika bréfanna sem kölluðu á gagnaöflun af hálfu stefnanda. Verður það því ekki metið stefnanda til vanrækslu að hann aflaði ekki gagna um þetta atriði áður en skattstjóri kvað upp úrskurð sinn 18. desember 2001. Að öllu framangreindu virtu verður stefndi að bera hallann af skorti af upplýsingum um afdrif umræddra bréf. Verður því að miða við að árið 1996 hafi bréfin verið seld aðilum sem ekki hafi verið sýnt fram á að séu nátengdir stefnanda eða hluthöfum hans. Eins og málið liggur fyrir samkvæmt framangreindu getur dómari ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri að árið 1993 hafi hlutafé stefnanda í raun verið lækkað og greitt hluthöfum út með skuldabréfum sem unnt var að selja og voru í raun og veru seld á almennum markaði. Samkvæmt þessu fellst dómari ekki á þá meginforsendu í úrskurði skattstjórans í Reykjavík 18. desember 2001, sem og í úrskurði yfirskattanefndar 24. september 2003, að umrædd lækkun hlutafjár hafi, í skattalegu tilliti, alls ekki komið til framkvæmda eða ekki komið til framkvæmda fyrr en árið 2005. Af þessum ástæðum getur dómari heldur ekki fallist á að umrædd hlutafjárlækkun og sú skuldabréfaútgáfa sem henni tengdist hafi falið í sér ráðstöfun sem verulega var frábrugðin því sem almennt gerist í viðskiptum þannig að heimilt hafi verið að virða hana að vettugi í skattalegu tilliti samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Gildir einu þótt umrædd ráðstöfun hafi verið sjaldgæf eða lítt tíðkanleg í því viðskiptaumhverfi sem var við lýði þegar atvik málsins gerðust. Það athugast að það getur heldur ekki haggað þessari efnislegu niðurstöðu þótt fallist væri á málsástæðu stefnda um að framsetning stefnanda á ársreikningum í skattskilum hafi verið ófullnægjandi samkvæmt þágildandi lögum nr. 51/1968 um bókhald og 76. gr. laga nr. 75/1981. Að lokum skal á það bent að ekki er um það deilt að sú aðferð sem stefnandi beitti við að jafna afföllum niður á rekstrarár var út af fyrir sig í samræmi við leiðbeiningar ríkisskattstjóra og góða reikningsskilavenju. Samkvæmt öllu framangreindu er það niðurstaða dómara að úrskurður yfirskattanefndar 24. september 2003 sé efnislega ólögmætur. Verður fallist á kröfu stefnanda um að úrskurðurinn verði felldur úr gildi. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Lögmannskostnaður vegna reksturs máls stefnanda fyrir skattstjóranum í Reykjavík og yfirskattanefnd telst ekki til málskostnaðar samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1999, bls. 4316. Athugast í þessu sambandi að það er ekki á valdi dómara að úrskurða stefnanda málskostnað úr ríkissjóði samkvæmt heimild 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Hins vegar er stefnanda heimilt að höfða sérstakt mál til greiðslu þess kostnaðar sem hann hefur haft af rekstri málsins fyrir skattyfirvöldum á grundvelli almennra skaðabótareglna, svo og með vísan til áðurnefndrar 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 að því er varðar kostnað hans vegna reksturs málsins fyrir yfirskattanefnd. Lögmaður stefnanda hefur ekki lagt fram tímaskýrslu eða sundurliðaðan málskostnaðarreikning vegna málsins. Verður málskostnaður því metinn eftir umfangi málsins. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst hæfilegur 400.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Halldór Jónsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Úrskurður yfirskattanefndar 24. september 2003 í máli nr. 262/2003 er felldur úr gildi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Sundagörðum hf., 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 233/2000
|
Þjófnaður Hegningarauki Skilorð
|
G var dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi í héraðsdómi fyrir þjófnað. Við uppkvaðningu dómsins var dæmd upp skilorðsbundin refsing, sem G hafði hlotið með dómi 23. september 1998. Tók héraðsdómari ekki tillit til dóms 6. mars 2000 á hendur ákærða þar sem þegar hafði verið tekin upp hin skilorðsbundna refsing, sem ákærða var dæmd 23. september 1998. Hæstiréttur fór því með brot G sem hegningarauka við dóminn 6. mars 2000 án skilorðsrofs og dæmdi G í skilorðsbundið fangelsi í einn mánuð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. maí 2000 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærða verði gerð refsing sem hegningarauka án tillits til skilorðsbundins dóms frá 23. september 1998. Ákærði krefst þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa. Sakargiftir á hendur ákærða í málinu eru fyrir að hafa á tímabilinu 9. til 11. desember 1998 stolið sjónauka af gerðinni Kalimar 8x21 að verðmæti 2.995 krónur. Játaði ákærði brotið. Var honum gert með hinum áfrýjaða dómi að sæta fangelsi í fimm mánuði, en með honum var dæmd upp fjögurra mánaða skilorðsbundin fangelsisrefsing, sem ákærði hlaut með dómi 23. september 1998, meðal annars fyrir tilraun til þjófnaðar. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms virðist héraðsdómaranum ekki hafa verið kunnugt um þá nýgenginn dóm Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2000, þar sem ákærði var dæmdur í sex mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir skjalafals og umferðarlagabrot. Með síðastnefnda dóminum hafði dómurinn frá 23. september 1998 þegar verið tekinn upp og refsing samkvæmt honum dæmd með. Var refsing áfram bundin skilorði að öllu leyti. Með dómi 6. mars 2000 hefur þegar verið dæmt um skilorðsrof ákærða og sætir niðurstaða hans ekki endurskoðun. Með brot ákærða nú verður farið sem hegningarauka við þann dóm án skilorðsrofs. Er hæfilegt að ákærði sæti fangelsi í einn mánuð og verður refsingin skilorðsbundin, eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Friðrik Stefánsson, sæti fangelsi í einn mánuð. Fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum þremur árum ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 12. apríl 2000. Mál þetta, sem dómtekið var þann 7. þessa mánaðar, er höfðað af sýslumanninum í Kópavogi á hendur Berglindi Friðbergsdóttur, kt. 270565-2989, Stekkjartröð 4b, Egilsstöðum og Guðmundi Friðriki Stefánssyni, kt. 120880-4039, Mávahlíð 24, Reykjavík, með ákæru sem gefin var út þann 23. febrúar s.l. Í þinghaldi 7. apríl s.l. ákvað dómari að skilja málið sundur og dæma sérstaklega mál Guðmundar Friðriks Stefánssonar, en láta mál Berglindar bíða seinni tíma vegna þess að ekki hefur tekist með neinum ráðum að hafa upp á henni. Ákæran á hendur Guðmundi Friðriki Stefánssyni er á þá leið, að hann er ákærður fyrir þjófnað, með því að hafa á tímabilinu 9.-11. desember 1998, stolið einum sjónauka af gerðinni Kalimar 8x21 að verðmæti 2.995 krónur, úr vinnusal Fangelsins að Kópavogsbraut 17 í Kópavogi. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Mál þetta er dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Fyrir dómtöku tjáðu aðilar sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga varðandi þátt Guðmundar Friðriks Stefánssonar í málinu. Með skýlausri játningu hans þykir sannað að hann hafi framið það brot sem honum er gefið að sök í ákæru og þar er réttilega fært til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann með dómi frá 23. september 1998 verið fundinn sekur um brot gegn 244. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga og hlaut hann þá 4ra mánaða fangelsi skilorðsbundið til 3ja ára. Önnur viðurlög sem ákærði hefur sætt samkvæmt sakavottorði sem liggur í réttinum þykja ekki skipta máli í þessu máli sem nú er til umfjöllunar. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorðs þess dóms sem áður er nefndur. Ber því nú samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955, að dæma ákærða í einu lagi fyrir brot þau, sem fjallað var um í ofangreindum dómi, og það brot, sem hér er til meðferðar. Þykir refsing hans með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar, og falli hún niður að liðnum 3 árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Ákærði, Guðmundur Friðrik Stefánsson, sæti fangelsi í 5 mánuði, en festa skal fullnustu refsingar og falli hún niður eftir 3 ár frá uppkvaðningu dóms þessa ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar.
|
Mál nr. 127/1999
|
Ábyrgð
|
Félagið L gaf út veðskuldabréf tryggt með 2. veðrétti í hluta fasteignarinnar S, sem var í eigu L. Var skuldabréfið framselt til bankans B. L seldi S til A og skuldbatt sig til að aflétta umræddri veðskuld. Fasteignasalinn H annaðist skjalagerð við kaupin og aflaði veðleyfis frá B, sem heimilaði A að taka húsbréfalán og veðsetja S með veðrétti, sem gengi framar veðskuldinni. Með áritun á veðleyfið skuldbatt H sig til að sjá um að greiða veðskuldirnar með andvirði húsbréfanna. Gaf A út fasteignaveðbréf, sem Húsnæðisstofnun skipti í húsbréf og afhent voru H. H afhenti L sum bréfanna en annaðist sölu á hluta þeirra og tók við greiðslu fyrir þau. Ráðstafaði H hluta andvirðis bréfanna til B og rann féð að hluta til greiðslu á víxilskuld L við B, en hluti þess var lagður inn á reikning L hjá B. H hélt því fram að B hefði samþykkt að taka við greiðslu víxilskuldarinnar í stað þess að fá greiðslu á veðskuldinni, sem H lofaði að inna af hendi samkvæmt veðleyfinu. Hvorki var talið að B hefði gefið ábyrgð H eftir né var H talinn hafa sýnt fram á að B hefði ráðstafað greiðslunni andstætt óskum H. Var því niðurstaða héraðsdóms staðfest og H gert að greiða B fjárhæð þá sem deilt var um.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. mars 1999. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda, svo og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi gaf félagið Land-Ís 2. febrúar 1996 út veðskuldabréf að fjárhæð 600.000 krónur, sem tryggt var með 2. veðrétti í hluta fasteignarinnar Skólabraut 18 á Akranesi, en hann var í eigu félagsins. Hinn 13. sama mánaðar framseldi eigandi skuldabréfsins það til stefnda. Land-Ís seldi Arnfinni Erni Arnarsyni eignarhlutann í Skólabraut 18 með kaupsamningi 29. mars 1996. Annaðist áfrýjandi skjalagerð við kaupin. Kaupverð eignarhlutans var 7.000.000 krónur og skyldi það greitt annars vegar með tiltekinni eign að verðmæti 2.750.000 krónur og hins vegar með fasteignaveðbréfi að fjárhæð 4.250.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum skuldbatt Land-Ís sig til að aflétta eigi síðar en 25. apríl 1996 tveimur veðskuldum, sem hvíldu á eignarhlutanum. Þær voru annars vegar áðurnefnd skuld á 2. veðrétti að fjárhæð 600.000 krónur og hins vegar skuld við Lífeyrissjóð sjómanna að upphaflegri fjárhæð 1.300.000 krónur, sem tryggð var með 1. veðrétti. Í því skyni að létta veðskuldum þessum af eigninni aflaði áfrýjandi fyrir hönd Land-Íss veðleyfa frá Lífeyrissjóði sjómanna og stefnda. Samkvæmt veðleyfunum, sem dagsett voru 29. mars 1996, heimiluðu skuldareigendur Arnfinni að taka lán hjá Húsnæðisstofnun ríkisins að fjárhæð allt að 4.250.000 krónur og veðsetja hina seldu fasteign til tryggingar láninu með veðrétti, sem gengi framar veðskuldunum tveimur. Með áritun á veðleyfin skuldbatt áfrýjandi sig til að sjá um að greiða veðskuldirnar með andvirði húsbréfanna og „ábyrgðist það“ eins og sagði í niðurlagi veðleyfanna. Sama dag gaf Arnfinnur út til efnda á kaupsamningnum fasteignaveðbréf að fjárhæð 4.250.000 krónur, sem Húsnæðisstofnun tók við og skipti í húsbréf að nafnvirði 4.150.000 krónur, er afhent voru áfrýjanda. Áfrýjandi afhenti Land-Ís sum húsbréfanna, alls að nafnvirði 1.150.000 krónur, en annaðist fyrir hönd félagsins sölu bréfa að nafnvirði 3.000.000 krónur og tók við greiðslu fyrir þau. Nam hún 2.751.300 krónum, þegar sölulaun verðbréfafyrirtækis höfðu verið dregin frá andvirði bréfanna. Sá áfrýjandi um að fasteignaveðbréfinu og veðleyfinu væri þinglýst. Áfrýjandi ráðstafaði 3. apríl 1996 andvirði síðastnefndra húsbréfa Land-Íss þannig, að Lífeyrissjóði sjómanna voru greiddar 1.327.200,60 krónur og stefnda 1.371.899,40 krónur. Greiðslur þessar námu samtals 2.699.100 krónum eða nokkru lægri fjárhæð en áfrýjandi tók við sem greiðslu fyrir húsbréfin samkvæmt framansögðu. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti var mismuninum, 52.200 krónum, varið til að greiða skuld Land-Íss við áfrýjanda vegna veittrar þjónustu. II. Áfrýjandi greiddi sem fyrr segir útibúi stefnda í Hafnarfirði 1.371.899,40 krónur með tékka útgefum af áfrýjanda. Féð rann til greiðslu á víxilskuld Land-Íss við stefnda að fjárhæð 454.032 krónur, en mismunurinn, 917.867,40 krónur, var lagður inn á reikning, sem Land-Ís hafði hjá útibúinu. Um aðdraganda þessa skýrði Magnús Einarsson fyrirsvarsmaður áfrýjanda svo frá fyrir dómi, að hann hafi falið gjaldkera áfrýjanda að fara í bankaútibúið með tékkann og greiða lánið, sem hvíldi á Skólabraut 18, en bankinn hafi síðan átt að ráðstafa því, sem eftir stóð af tékkafjárhæðinni til Land-Íss. Magnús kvaðst fyrr sama dag hafa fengið símbréf frá bankanum um nefnda víxilskuld, en ekki hafa látið gjaldkerann vita, þar sem hún hafi ekki komið máli þessu við. Gjaldkerinn kvaðst ekki muna sérstaklega eftir þessu atviki, en hafi um allar slíkar greiðslur farið eftir fyrirmælum frá öðrum. Skýrsla vitnisins Kristjáns Páls Arnarsonar, sem á þessum tíma var sölumaður hjá áfrýjanda, var á aðra lund en áðurgreindur framburður Magnúsar. Kristján bar að í stað þess að greiða upp lánið á Skólabraut 18 hafi verið ákveðið að greiða „upp annan hlut“. Það hafi hann skrifað hjá sér eftir Magnúsi, þegar hann hafi falið sér að reikna út greiðslur, sem gjaldkerinn hafi átt að færa útibúi stefnda. Hafi gjaldkerinn síðan farið og greitt það, sem borga átti. III. Áfrýjandi heldur fram, að stefndi hafi samþykkt að taka við greiðslu víxilskuldarinnar að fjárhæð 454.032 krónur í stað þess að fá greiðslu á áðurgreindri veðskuld að fjárhæð 600.000 krónur, sem áfrýjandi lofaði að inna af hendi með yfirlýsingu sinni í veðleyfi 29. mars 1996. Sé áfrýjandi því ekki lengur skuldbundinn gagnvart stefnda. Til stuðnings þessari fullyrðingu sinni staðhæfir áfrýjandi einkum, að orðið hafi að samkomulagi milli Land-Íss og stefnda að flytja veðskuldina af eignarhlutanum í Skólabraut 18 á nánar tilgreinda fasteign á Hofsósi. Áfrýjandi hefur bent á nokkur gögn, sem benda til að ráðgerður hafi verið flutningur á veðskuld Land-Íss af Skólabraut 18 á aðra fasteign. Af gögnum þessum eða öðru því, sem fram er komið í málinu, verður þó ekki séð að stefndi hafi gefið ábyrgð áfrýjanda eftir með þessum hætti. Þegar litið er til vitnaframburðar, sem áður er getið, þykir áfrýjandi ekki hafa sýnt fram á að af hans hálfu hafi verið óskað eftir að andvirði tékkans yrði varið á annan hátt en gert var. Verður ekki fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi upp á sitt eindæmi ákveðið að ráðstafa greiðslunni 3. apríl 1996 andstætt óskum áfrýjanda. Af öðrum málsgögnum verður heldur ekki ráðið að stefndi hafi berum orðum eða á annan hátt fallið frá rétti sínum á hendur áfrýjanda samkvæmt yfirlýsingunni, sem hann gaf á veðleyfinu. Verður héraðsdómur því staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hraunhamar ehf., greiði stefnda, Búnaðarbanka Íslands hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 1998. Málið höfðaði Búnaðarbanki Íslands hf., kt. 490169-1219, Austurstræti 5, Reykjavík, vegna Búnaðarbanka Íslands hf., Fjarðargötu 13-15, Hafnarfirði, á hendur Hraunhamri ehf., kt. 681183-0199, Bæjarhrauni 22, Hafnarfirði, með stefnu birtri 12. mars 1998. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð kr. 484.747 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 482.762 frá 01.01.1997 til 30.05.1997, en af kr. 484.747 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti til greiðsludags, í fyrsta sinn þann 01.01.1998, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk þess sem krafist er virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að skaðlausu, auk álags á málskostnað. I. Í málinu krefur stefnandi, Búnaðarbanki Íslands hf., fasteignasöluna Hraunhamar ehf., stefnda í málinu, um eftirstöðvar veðskuldabréfs er stefnandi á og eigi fékkst greitt er fasteignin á efri hæð hússins nr. 18 við Skólabraut á Akranesi var seld nauðungarsölu 16. júní 1997. Stefndi hafði annast sölu á umræddri fasteign 29. mars 1996. Þáttur í sölumeðferðinni var að kaupandi tók húsbréfalán, þ.e. gaf út fasteignaveðbréf er Húsnæðisstofnun tók við og skipti í húsbréf. Til þess að unnt væri að þinglýsa fasteignaveðbréfinu á 1. veðrétti fékk Magnús Emilsson fasteignasali hjá stefnda samkvæmt umboði frá seljanda veðleyfi frá stefnanda, sem útgefið er sama dag. Undir veðleyfið ritaði Magnús nafn sitt til samþykkis, fyrir hönd stefnda. Í niðurlagi veðleyfisins segir svo: ,,Skilyrði fyrir veðleyfi þessu er að Fasteignasalan Hraunhamar ehf. sjái um uppgreiðslu nefnds láns Búnaðarb. Ísl upphafl. kr 600.000.- með andvirði húsbréfanna og ábyrgist það.” Stefnandi byggir málsókn sína fyrst og fremst á þessari yfirlýsingu. Einnig bendir hann á að samkvæmt kaupsamningnum skyldi aflétta veðskuldabréfinu, en þrátt fyrir það hafi stefndi gengið frá afsali fyrir fasteigninni 6. júní 1996, sem þinglýst hafi verið næsta dag, án þess að bréfinu hefði verið aflýst, en bréfsins sé ekki getið í afsalinu sem yfirtekinnar veðskuldar. Varnir stefnda eru einkum þær, að 3. apríl 1996, eða daginn eftir að stefndi hafi fengið söluandvirði húsbréfanna kr. 2.789.300 greitt inn á reikning sinn, þá hafi hann afhent stefnanda tékka fyrir hærri fjárhæð en nægt hefði til að greiða upp hið umþrætta veðskuldabréf. Í stað þess að nota fjárhæðina til að greiða bréfið upp, eins og stefndi telur að umsamið hafi verið, til vara, eins og stefnanda hafi mátt ljóst vera að honum bar að gera, þá hafi fjárhæð tékkans verið varið til að greiða upp gjaldfallinn víxil seljanda fasteignarinnar, en afgangurinn verið lagður inn á sparisjóðsbók. Nánar tiltekið hafi fjárhæðirnar verið þessar: Ekki hefur verið upplýst hverjar voru eftirstöðvar veðskuldabréfsins 3. apríl 1996, en óumdeilt er að 1. janúar 1997 voru eftirstöðvar þess kr. 456.678 + 21.084,30 = kr. 477.762,30. Stefndi bendir því á, að þær eftirstöðvar, sem lagðar voru inn á sparisjóðsbók 3. apríl 1996 voru hærri fjárhæðir, en nægt hefði til að greiða bréfið upp. Úrlausnarefni í málinu eru því: 1. Hvort stefnda hafi tekist að sanna að stefnandi hafi verið búinn að semja um það við skuldara bréfsins, seljanda fasteignarinnar, að flytja það yfir á aðra eign og fallið þar með frá kröfu um uppgreiðslu bréfsins. Hvort umsamið hafi verið að stefnandi tæki sér fullnustu fyrir bréfinu af tékka þeim, sem Haraldur Gíslason starfsmaður stefnda afhenti í útibúi stefnanda. Takist stefnda sú sönnun ekki, hvort stefnanda hafi verið rétt og skylt, í ljósi allra atvika, að taka sér fullnustu fyrir bréfinu af umræddum tékka. Varðandi hið fyrstnefnda er þess að geta, að veðskuldabréfið ber áritunina: ,,VEÐFLUTNINGUR 12.6.1996 yfir á eignina Brúarstígur 1. Hofsósi á 2. veðrétt næst á eftir 01. kr. 404.000.- Byggingarsjóður ríkisins útg. 09.12.87.” Það er málsástæða af hálfu stefnda, að Hrafnhildur Jónsdóttir skrifstofustjóri hjá stefnanda hafi hringt til Magnúsar Emilssonar fasteignasala og sagt honum að bréfið yrði flutt. Þar með hafi fallið niður skylda stefnda til að greiða bréfið upp. Stefnda verði því ekki um það kennt að sá veðflutningur átti sér aldrei stað. II. Málavöxtum og málsástæðum skal nú nánar lýst. Hinn 2. febrúar 1996 gaf Land-Ís, áhugamannafélag, kt. 710895-2289, út veðskuldabréf til Eyglóar Jónsdóttur, kt. 150857-4149. Eygló var eiginkona Jóns Runólfssonar, sem var fyrirsvarsmaður og einn af eigendum útgefanda bréfsins. Fjárhæð bréfsins var kr. 600.000 og það tryggt með 2. veðrétti í efri hæð hússins nr. 18 við Skólabraut á Akranesi. Hinn 13. febrúar 1996 framseldi Eygló skuldabréfið til útibús stefnanda í Hafnarfirði, með sjálfskuldarábyrgð in solidum. Gunnar Ágúst Beinteinsson þáverandi útibústjóri stefnanda í Hafnarfirði gaf hinn 29. mars 1996 út skilyrt veðleyfi, þar sem stefnandi heimilar fyrir sitt leyti að lán hjá Húsbréfadeild Húsnæðisstofnunar yrði tryggt með fremri veðrétti í ofangreindri fasteign, en veðskuldabréfið yrði tryggt með 3. veðrétti. Veðleyfið var háð því skilyrði að stefndi myndi sjá um uppgreiðslu fyrrgreinds veðskuldabréfs. Eins og áður er rakið ábyrgðist Magnús Emilsson fasteignasali fyrir hönd stefnda með sérstakri yfirlýsingu að skuldin samkvæmt veðskuldabréfi stefnanda yrði greidd upp. Af því varð hins vegar ekki. Hinn 16. júní 1997 var umrædd fasteign seld nauðungarsölu að kröfu Húsbréfadeildar Húsnæðisstofnunar ríkisins. Ekkert kom upp í kröfu stefnanda, en eignin var slegin Húsnæðisstofnun á kr. 500.000. Stefnandi heldur því fram að Magnús Emilsson hafi í símtali við Ársæl Hafsteinsson hdl., forstöðumann lögfræðideildar stefnanda 30. júní 1997 fallist á að greiða kröfuna. Stefnandi bauð stefnda með bréfi sama dag að ljúka málinu með greiðslu á kr. 518.500. Magnús mótmælir þessu og segist hafa sagt í símtalinu að hann skyldi athuga í gögnum stefnda hvernig í málinu lægi og að hann myndi greiða ef stefnda bæri skylda til þess. Það bendir til að til hafi staðið að flytja veðrétt stefnanda yfir á eignina Brúarstíg 1 á Hofsósi, að stefnandi hefur ritað á bréfið athugasemd þar um dagsetta 12. júní 1996. Af þessum veðflutningi varð hins vegar aldrei og skuldabréfinu aldrei þinglýst á þá fasteign. Árangurslaust fjárnám var gert hjá Eygló Jónsdóttur 12. nóvember 1997. Ekki verður séð af gögnum málsins að stefnandi hafi reynt að innheimta bréfið hjá útgefanda þess, Land-Ís áhugamannafélagi, kt. 710895-2289, eða hjá einkahlutafélaginu Land-Ís ehf., kt. 660371-0369, sem virðist hafa tekið við rekstri fyrrrnefnda félagsins. Krafa stefnanda sundurliðast þannig: III. Magnús Emilsson fasteignasali, kt. 010554-3819, lýsti málavöxtum svo fyrir dómi, að þegar til samningsgerðar hefði komið um umrædda fasteign, hefði komið í ljós að tvö veðbréf, annað frá Landsbanka Íslands og hitt frá stefnanda, hvíldu á eigninni. Á þessum tíma hefði hann verið með samning við stefnanda um uppgreiðslu lána, sem gengið hefði þannig fyrir sig að fasteignaveðbréf hefðu verið framseld til stefnanda, sem séð hefði um að greiða upp lánin. Í þessu tilfelli hefði hins vegar verið um það að ræða, að Jón Runólfsson forsvarsmaður seljanda, Land-Ís, hefði frekar viljað að Magnús seldi sjálfur þessi húsbréf, því hann hefði haft betri þóknun hjá Fjárvangi, þ.e.a.s. 0,65% þóknun í stað 0,75%. Því hefði sú leið verið farin að fá skilyrt veðleyfi, m.a. frá stefnanda, sem Gunnar Ágúst Beinteinsson útibústjóri hefði skrifað undir. Þegar fasteignaveðbréfi og veðleyfunum hafði verið þinglýst, hefði Magnús farið í Fjárvang og selt húsbréfin 3. apríl 1996 og lagt andvirði lánsins inn á tékkareikning stefnda í Sparisjóði Hafnarfjarðar. Magnús hefði síðan falið Haraldi Gíslasyni gjaldkera stefnda, sem haft hefði prókúru á umræddan reikning, að fara í útibú stefnanda og greiða upp þessi tvö lán. Magnús sagði: ,,Ég fel honum að greiða fyrst lánið hjá Landsbankanum og hann fer og gerir það sama dag og síðan að afhenda Búnaðarbankanum tékka fyrir því sem eftir stæði. Þar sem hann fór í þessa ferð síðasta dag fyrir páska og það var lítill tími, þá var ekki útbúin nein sérstök kvittun. Það er að segja þegar gjaldkerinn fer af stað, þá veit ég ekki nákvæmlega upphæðina sem kemur til greiðslu á hvorum stað, þess vegna var engin kvittun útbúin. Hann fer niður í Búnaðarbanka með þau fyrirmæli frá mér að afhenda Hrafnhildi skrifstofustjóra sem hafði með þessi mál að gera hjá bankanum, þennan tékka, og síðan áttu þeir að greiða upp þetta lán samkvæmt þessu skilyrta veðleyfi og ráðstafa síðan því sem eftir stóð til eiganda eignarinnar. Ég vissi ekki betur en að það hefði gengið eftir. Síðan gerist það á föstudegi eftir páska, mér er það mjög minnisstætt því þá var ég kallaður úr samningsgerð, sem er ekki gert nema mikið liggi við. Þá er Hrafnhildur í símanum og tjáir mér það að það standi til hjá bankanum að flytja lánið yfir á aðra eign. Ég sagði þá að það væri mér alveg að meinalausu ef bankinn myndi sjá til þess að veðflutningur yrði framkvæmdur um leið. Síðan frétti ég ekkert meira af því, en það koma í pósti frá bankanum kvittanir sem fara inn í bókhald. Meira vissi ég ekki af málinu fyrr en að rúmu ári síðar að það er hringt í mig frá Búnaðarbankanum og þá er það, ef ég man rétt, Ársæll sem talaði við mig og segir farir sínar ekki sléttar. Það hafi verið seld fasteignin að Skólatúni 18 á uppboði og þeir ,,staðið úti”, eins og hann orðaði það, með sitt lán. Þannig að það var ekki að skilja annað en að í þeirra gögnum hafi verið gert ráð fyrir að það væri búið að flytja lánið. Við fengum aldrei neina tilkynningu frá þeim um það að greiða þetta í þetta rúma ár. Ef til hefði komið þá hefði hugsanlega verið hægt að mæta þarna á uppboðið og gera tilboð í eignina og fara þá leið. Við höfðum ekki hugmynd um annað en að allt væri í góðu lagi. Þannig gekk þetta nú fyrir sig.” Vitnið Haraldur Gíslason, kt. 230227-3629, bar fyrir dómi að hann hefði á greindum tíma starfað hjá stefnda sem sölumaður skipa og bókhaldari og haft prókúru fyrir fyrirtækið. Vitnið kvaðst fyrir dómi ekki muna sérstaklega eftir atvikum þeim, sem málið snýst um, þ.e. að hafa gefið út til stefnanda 3. apríl 1996 tékka þann að fjárhæð kr. 1.371.899,40, sem lagður er fram í málinu í ljósriti, en tékkinn var innleystur sama dag í útibúi stefnanda í Hafnarfirði. Vitnið kvað slíkar sendiferðir sem Magnús Emilsson lýsti í dómsframburði sínum hafa verið innan verksviðs síns og efaðist ekki um að hann hefði farið með tékkann í bankaútibúið umræddan dag. Óumdeilt er að innleggsnóta fyrir kr. 917.867,40 er með rithönd eins af gjaldkerum í útibúinu, Ágústu Sigríðar Karlsdótttur. Aðspurt gat vitnið hvorki geta skýrt það neitt sérstaklega hvers vegna hann hefði ekki skrifað innleggsnótuna né fullyrt neitt um hverjum hann hefði afhent tékkann, t.d. gjaldkera eða skrifstofustjóra. Vitnið Hrafnhildur Jónsdóttir, kt. 270559-3959, skrifstofustjóri í útibúi Búnaðarbankans í Hafnarfirði, kannaðist fyrir dómi hvorki við að hafa veitt umræddum tékka viðtöku né að hafa gefið fyrirmæli um ráðstöfun hans til gjaldkerans Ágústu, sem skrifaði nefnda innleggsnótu. Varðandi áritun á hið umþrætta veðskuldabréf 12.6.1996 um veðflutning þá kannaðist vitnið ekki við að hafa vélritað viðbótartexta á skuldabréfið, en bar ekki á móti því að það hlyti að hafa gerst í bankanum, bréfið hlyti að hafa verið í bankanum þegar þessi texti hefði verið vélritaður á það. Aðspurð um hvort samkomulag hefði verið um þennan veðflutning sagðist vitnið ekki muna eftir neinu slíku. Hún kvaðst enga skýringu hafa á þessari áritun. Fram hefur verið lagt í málinu símbréf, þar sem fram kemur að daginn áður en umræddar færslur fóru fram, nánar tiltekið 2. apríl 1996 kl. 15:53, hefur verið sent úr faxtæki stefnanda í faxtæki stefnda myndrit úr greiðsluskrá víxla um stöðu fyrrgreinds víxils. Á útskriftinni, sem myndritið er af, er handskrifað: ,,BT Magnús”. Vitnið kvað rithönd sína vera á áritun þessari. Hún kvaðst ekki muna eftir þessu, en kvaðst telja líklegt að Magnús Emilsson fasteignasali hefði kallað eftir þessu. Vitnið Ágústa Sigríður Karlsdóttir, kt. 300657-4279, gjaldkeri í útibúi stefnanda í Hafnarfirði, staðfesti að hún hefði verið í gjaldkerastúku þegar gerðar voru færslur þær er fram koma á framlagðri tölvuútskrift og sýna, að áðurnefndur víxill kr. 454.032 er bókaður hinn 3. apríl 1996 kl. 14:11:56, innlegg á bók kr. 917.867,40 er bókað kl. 14:14:18, og umræddur tékki kr. 1.371.899,40 er bókaður kl. 14:15:41. Vitnið staðfesti ennfremur að innleggsnótan á sparisjóðsbókina væri með rithönd sinni. Hún kvaðst ekkert muna eftir þessari afgreiðslu og ekkert geta upplýst um hana. Vitnið sagði eftir nánari umhugsun: ,,Ef þetta hefur verið einhver sem hefur komið innanhúss, þá hefði þetta beðið þar til eftir lokun”. Aðspurð um á hverju sú fullyrðing byggðist svaraði vitnið því til, að þetta hefðu verið mánaðamót, þriðji dagur mánaðarins, og auk þess síðasti dagur fyrir páska. Þegar mikið sé að gera þá loki gjaldkerarnir almennt ekki kössum til að afgreiða eitthvað sem kemur innan frá. Vitnið Gunnar Ágúst Beinteinsson, kt. 260966-3599, sem á þessum tíma var útibústjóri Búnaðarbankans í Hafnarfirði, undirritaði hið skilyrta veðleyfi. Vitnið kannaðist ekki við að hafa samið um veðflutning sem þann sem viðbótartextinn á hinu umþrætta veðskuldabréfi gerir ráð fyrir. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að útbúin hefðu verið nein veðflutningsskjöl. Hann kvaðst ekki minnast þess að neitt annað hefði komið til umræðu en að bréfið yrði greitt upp í samræmi við skilyrðið í veðleyfinu. Vitnið kvaðst ekkert hafa haft með umræddan tékka að gera eða hvernig honum hefði verið ráðstafað. Vitnið Jón Hlíðar Runólfsson, kt. 190257-3479, framkvæmdastjóri Landíss ehf., bar fyrir dómi að hann hefði verið búinn að semja um það við Gunnar Ágúst Beinteinsson útibústjóra áður en sala á Skólabraut 18 hefði farið fram að hið umþrætta veð yrði flutt á fasteignina Brúarstíg 1 á Hofsósi, en þá eign hafði Landís ehf. eignast með afsali dagsettu 23. apríl 1996. Vitnið sagði: ,,Eins langt og ég man þá samþykkti Gunnar að þetta yrði flutt á aðra eign, ég þyrfti ekki að greiða þetta bréf. Ég greiddi eitthvað annað upp í staðinn, ég man ekki hvað það var.” Vitnið taldi að gengið hefði verið frá veðflutningsskjali, en afhenti þó ekki afrit þess og kvaðst ekki hafa fundið það. Vitnið kvaðst mjög lítil samskipti hafa átt við Hrafnhildi Jónsdóttur skrifstofustjóra, heldur hafa rætt þessi mál við útibústjórann. Vitnið kvaðst ekki geta skýrt hvers vegna dagsetningin 12.6.1996 varðandi veðflutning hefði verið skráð á veðskuldabréfið. Nánar aðspurt um útgáfu afsals fyrir hinni seldu fasteign, sem hið umþrætta skuldabréf hvíldi á hinn 6.6.1996, þá kvaðst vitnið ekki geta fullyrt hvort nýtt veðbókarvottorð hefði þá legið frammi, og sagði: ,,Ég var búinn að tala um það við Gunnar á sínum tíma að flytja þetta, ég veit reyndar ekki út af hverju það var ekki búið að því.” Aðspurt um hvenær vitnið hefði fengið vitneskju um að veðið hefði ekki verið flutt, svaraði hann því til að það hefði verið þegar honum hefði borist tilkynning um uppboð á fasteigninni. Vitnið kvað Landís ehf. hafa tekið við öllum eignum og skuldbindingum Land-Ís áhugamannafélags. Vitnið Kristján Páll Arnarson, kt. 130252-7669, var kvatt fyrir dóm vegna framlagningar stefnda á þinglýstu samriti af hinu þinglýsta skilyrta veðleyfi. Á skjalið er handritað: ,,Þetta verður flutt, ekki borga upp”. Vitnið, sem á greindum tíma var starfsmaður á fasteignasölu stefnda, sagði um þetta: ,,Þetta skrifaði ég niður eftir Magnúsi Emilssyni þegar hann réttir mér pakkann áður en ég geng frá útreikningum sem fara til gjaldkerans, sem síðan fer og borgar það sem á að borga í þessu máli”. Vitnið mundi ekki eftir neinni fyrirhugaðri uppgreiðslu á víxli. Vitnið kvaðst engin samskipti hafa átt við stefnanda út af máli þessu. IV. Það liggur fyrir og er óumdeilt, að Magnús Emilsson fasteignasali og forsvarsmaður stefnda lofaði og ábyrgðist með áritun á veðleyfi 29. mars 1996 að greiða upp lán það, sem stefnukrafan er sprottin af með andvirði húsbréfaláns, sem stefndi síðar fékk í hendur. Stefnda hefur ekki tekist að sanna, að stefnandi hafi samþykkt að veðskuldin yrði flutt yfir á aðra fasteign og með því fallið frá rétti sínum samkvæmt framangreindri ábyrgðaryfirlýsingu. Haraldur Gíslason starfsmaður stefnda afhenti margumræddan tékka í útibúi stefnanda í Hafnarfirði, sem nægt hefði til greiðslu kröfunnar. Það er ósannað, að Haraldur hafi afhent öðrum en gjaldkera umræddan tékka. Einnig er ósannað, að tékkanum hafi fylgt fyrirmæli um að fénu skyldi ráðstafað á annan hátt en gert var. Þá er enn fremur ósannað, að tékkinn hafi verið afhentur í útibúinu með þeim hætti, að viðtakandi hafi vitað eða mátt vita að hluta af fénu skyldi varið til að greiða upp margnefnda veðskuld. Verður stefndi í málinu að bera hallann af þessum sönnunarskorti. Samkvæmt ofanröktu ber að fallast á dómkröfur stefnanda í málinu. Því dæmist stefndi til að greiða stefnanda kr. 484.747, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af kr. 482.762 frá 01.01. 1997 til 30.05. 1997, en af kr. 484.747 frá þeim degi til greiðsludags. Dráttarvextir skulu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti til greiðsludags, í fyrsta sinn 01.01. 1998, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Hraunhamar ehf., greiði stefnanda, Búnaðarbanka Íslands, kr. 484.747 ásamt dráttarvöxtum af kr. 482.762 frá 01.01. 1997 til 30.05. 1997, en af kr. 484.747 frá þeim degi til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti til greiðsludags, í fyrsta sinn 01.01. 1998. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 344/2005
|
Kærumál Fjárnám Skattur Sératkvæði
|
Hinn 3. september 2004 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Kópavogi beiðni hans fyrir hönd innheimtu ríkssjóðs um fjárnám hjá sóknaraðila til tryggingar skattskuld að fjárhæð 4.337.580 krónur auk dráttarvaxta og kostnaðar. Studdist beiðnin við greiðslustöðuyfirlit, sem grundvallað var á úrskurði skattstjórans í Reykjanesumdæmi 4. nóvember 2003, en með honum voru opinber gjöld sóknaraðila gjaldárin 1998, 1999, 2000, 2001 og 2002 endurákvörðuð, svo og virðisaukaskattur fyrir rekstrarárin 1997, 1998, 1999, 2000 og 2001. Sóknaraðili mótmælti því að gerðin næði fram að ganga. Voru mótmæli hans á því byggð að endurákvörðun skattstjóra ætti ekki við rök að styðjast. Sýslumaður hafnaði þessum mótmælum sóknaraðila og gerði fjárnám í eignarhlut félagsins í fasteigninni að Auðbrekku 22 í Kópavogi til tryggingar greiðslu þeirrar skattkröfu sem að framan greinir. Leitast sóknaraðili nú við að fá gerð þessa fellda úr gildi og barst héraðsdómi krafa þess efnis 26. október 2004.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. júlí 2005, þar sem staðfest var fjárnám, sem varnaraðili gerði hjá sóknaraðila 3. september 2004 fyrir kröfu á hendur honum að höfuðstól 4.337.580 krónur. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í máli þessu er deilt um heimild sóknaraðila til að draga frá tekjum af starfsemi sinni kostnað tengdan húsnæði, sem hefur verið nýtt til íbúðar af framkvæmdastjóra og stjórnarformanni félagsins, en hinn síðarnefndi er jafnframt eigandi að helmings hlut í sóknaraðila. Samkvæmt 1. tölulið 31. gr. áðurgildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt má draga frá tekjum lögaðila rekstrarkostnað, þ.e. þau gjöld sem eiga á árinu að ganga til að afla teknanna, tryggja þær og halda þeim við. Af gögnum málsins verður skýrt ráðið að húsnæðisins var ekki aflað í því skyni að það nýttist í rekstri sóknaraðila né hefur það verið nýtt með slíkt fyrir augum. Skiptir þess vegna engu þótt framangreindir einstaklingar, sem höfðu húsnæðið til umráða, hafi staðið skil á leigu til sóknaraðila. Var sóknaraðila því óheimilt að draga kostnað tengdan húsnæðinu frá tekjum sínum. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Byggðaþjónustunnar ehf., um að fellt verði úr gildi fjárnám sem varnaraðili, sýslumaðurinn í Kópavogi, gerði hjá honum 3. september 2004. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar tel ég að staðfesta beri þá niðurstöðu, að sóknaraðili geti ekki borið undir dómstóla endurákvörðun skattstjóra á virðisaukaskatti sínum, þegar af þeirri ástæðu að hann hefur ekki farið að með þeim hætti sem greinir í 5. mgr. 29. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Aðila greinir á um hvort sóknaraðila sé heimilt að draga frá rekstrartekjum sínum gjöld vegna öflunar og reksturs íbúðarhúsnæðis, sem annar eigenda sóknaraðila og framkvæmdastjóri hans hafa haft á leigu og búið í. Liggur fyrir í málinu að sóknaraðili hefur fært leigutekjur vegna húsnæðisins til tekna í reikningum sínum og rekstrargjöld til gjalda. Útleiga íbúðarhúsnæðis í atvinnurekstri er vel þekkt starfsemi, og þekkjast dæmi um að hún sé aðalstarfsemi fyrirtækja. Ljóst er að slík starfsemi er skattlögð með viðlíka hætti og sóknaraðili gerir kröfu um í þessu máli. Í slíku tilfelli getur engu máli skipt um skattlagningu starfseminnar þótt leigjandi húsnæðis tengist viðkomandi skattaðila nánum böndum, sé eigandi hans eða stjórnandi. Einungis þarf að gæta að því að ekki felist í útleigunni dulbúin hlunnindi, sem færð séu undan skattlagningu. Varnaraðili byggir á því, að eignarhald sóknaraðila á íbúðarhúsnæði sé ekki liður í þeim rekstri bókhaldsþjónustu sem sóknaraðili hefur að aðalstarfi og virðist vera fallist á þetta sjónarmið í hinum kærða úrskurði, þar sem tekið er fram að engin starfsemi hafi farið fram í húsnæðinu á vegum sóknaraðila. Er þetta þar látið valda því, að sóknaraðila er synjað um frádrátt vegna kostnaðarins, og það eins þótt hann sé látinn greiða skatt af þeim tekjum sem hann hefur haft af útleigu húsnæðisins. Í skattlagningu felst skerðing á eignarréttindum. Stjórnarskráin hefur að geyma skýr fyrirmæli um að skattlagning verði að byggjast á settum lögum, sbr. 1. mgr. 40. gr. og 77. gr. Í settum lögum er það hvergi gert að skilyrði fyrir gjaldfærslu kostnaðar við tekjuaflandi starfsemi lögaðila, að um sé að ræða aðalstarfsemi hans. Þá eru heldur hvergi í settum lögum reistar skorður við því, að atvinnufyrirtæki eigi íbúðarhúsnæði og leigi það starfsmönnum sínum og eigendum gegn endurgjaldi og færi útgjöld vegna slíks húsnæðis til gjalda. Liggur fyrir að útleigan sem slík felur í sér starfsemi til tekjuöflunar við hlið þeirrar meginstarfsemi sem viðkomandi fyrirtæki hefur með höndum, og eru tekjur vegna slíkrar útleigu skattskyldar samkvæmt 2. tl. C.-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Raunar er beinlínis gert ráð fyrir slíkri útleigu í 2. tl. 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988, þar sem sagt er að ekki sé heimilt að telja sem innskatt virðisaukaskatt af aðföngum er varða öflun eða rekstur íbúðarhúsnæðis fyrir eiganda eða starfsmenn. Skattyfirvöld hafa samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/2003, áður 58. gr. laga nr. 75/1981, úrræði til að bregðast við ef þau telja að endurgjald í slíkum viðskiptum skattaðila við starfsmenn eða eigendur sé verulega frábrugðið því sem almennt gerist. Í úrskurði skattstjórans í Reykjanesumdæmi 4. nóvember 2003 í máli sóknaraðila er beinlínis tekið fram, að skattstjóri sjái ekki ástæðu til að gera athugasemdir við fjárhæðir leigugreiðslna þeirra sem málið varðar. Af fyrrgreindum ákvæðum stjórnarskrár sem og hinni almennu jafnræðisreglu 65. gr. hennar leiðir að ekki var heimilt að fella niður rekstrarkostnað sóknaraðila af framangreindum sökum. Ber því að mínu áliti að fallast á kröfu hans um ógildingu hinnar umdeildu aðfarargerðar að því leyti sem skattkrafan stafar af þessu. Í málinu er óumdeilt að sú fjárhæð nemur 4.075.792 krónum af þeim 4.337.580 krónum sem aðför var gerð fyrir. Það athugist að úrskurðarorð hins kærða úrskurðar kveða á um staðfestingu aðfarargerðar sýslumanns, þó að slíkrar staðfestingar hafi ekki verið krafist í málinu. Réttara hefði verið að hafna kröfum sóknaraðila. Samkvæmt þessu tel ég að gera beri varnaraðila að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, samtals 500.000 krónur.
|
Mál nr. 741/2016
|
Kærumál Lögræði Sjálfræði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í eitt ár.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 26. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 11. nóvember samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2016, þar semsóknaraðili var sviptur sjálfræði í eitt ár.Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjandasóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda sóknaraðila, BragaBjörnssonar héraðsdómslögmanns, 148.800 krónur greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkurmiðvikudaginn 19. október 2016IMeð kröfu, sembarst dóminum 14. október sl., hefur sóknaraðili, VelferðarsviðReykjavíkurborgar, krafist þess að varnaraðili, A, kt. [...], [...] í [...],verði með vísan til a- og b-liða 4.gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sviptur sjálfræðitímabundið til eins árs. Um aðild sóknaraðila vísast til d-liðar 2. mgr. 7. gr.laga nr. 71/1997.Varnaraðili krefstþess aðallega að kröfunni verði hafnað, en til vara að sjálfræðissviptingunniverði markaður skemmri tími. Þá er og gerð krafa um að skipuðum verjanda verðiákveðin hæfileg þóknun úr ríkissjóði með vísan til 1. mgr. 17. gr. laga nr.71/1997.Málið var þingfest18. október 2016 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi samadag.IISóknaraðili kveðurkröfu sína setta fram í kjölfar framlengdrar nauðungarvistunar til 12 vikna,með heimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, sem samþykkt var meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 28. júlí 2016, en vistunin renni út 20.október nk. Í kröfu sóknaraðilakemur meðal annars fram að varnaraðili sé 25 ára, einhleypur og barnlaus. Hannhafi misnotað kannabis og örvandi efni frá árinu 2012. Hann sé nú að greinastmeð geðrofssjúkdóm í fyrsta skipti og hafi komið til innlagnar á geðdeild ísumar en hann liggi nú á sérhæfðri endurhæfingargeðdeild á Kleppi. Varnaraðilisé innsæislaus í geðrofssjúkdóm sinn og telji sig ekki vera veikan og dómgreindhans sé skert.Sóknaraðiligrundvallar kröfu sína um sviptingu sjálfræðis til eins árs á heimild í 1. mgr.5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og byggist hún á því að varnaraðili eigi viðgeðsjúkdóm og fíknivandamál að stríða og sé af þeim sökum ófær um að ráðapersónulegum högum sínum í bráð, sbr. a- og b-lið 4. gr. lögræðislaga.Með beiðnisóknaraðila fylgdi læknisvottorð frá B, lækni á geðdeild 32C á Landspítalanum,dagsett 5. október 2016. Í kröfu sóknaraðila er einnig vísað til þess vottorðs.Í læknisvottorðinukemur fram að fjölskylda varnaraðila hafi tekið eftir miklum breytingum á honumfrá sumrinu 2012. Varnaraðili hafi byrjað að vera vatnshræddur og nánast hættalveg að drekka vatn og þvo sér. Einnig hafi fljótlega farið að bera á mikillisérvisku í mataræði og hræðsla við rafmagn hafi farið vaxandi. Varnaraðili hafiá þessum tíma farið að draga sig í hlé frá námi og byrjað að einangra sigfélagslega. Hann hafi verið í neyslu vímuefna, fyrst og fremst kannabis, semhann hafi að mestu reykt einn. Þá hafi hann reynt að vera í vinnu en mætt illaog að lokum hætt vorið 2015. Frá sumrinu 2015 hafi ástand varnaraðila fariðmjög versnandi en þá flutti hann til foreldra sinna vegna vanlíðunar í eiginíbúð, hann hafi hætt að ganga í skóm og eingöngu gengið í fötum úr lífrænum efnum.Hann hafi einnig að mestu hætt að baða sig og einangrað sig algjörlega íherbergi sínu. Vildi varnaraðili hvorki ræða við lækna né félagsráðgjafa. Lokshafi verið fengin aðstoð borgarlæknis og lögreglu og varnaraðili fluttur tilmats á geðdeild, 6. júlí 2016. Við komu þangað hafi hann verið gríðarlegaspenntur og var um sig og neitað öllum einkennum geðsjúkdóms. Hann hafi ekkertkannast við einkennilega hegðun undanfarin ár og verið metinn verulegahugsanatruflaður og lék sterkur grunur á um þróun geðrofssjúkdóms. Varnaraðilihafi alls ekki viljað þiggja innlögn eða lyfjameðferð og hafi hann því veriðnauðungavistaður í 72 klukkustundir á bráðageðdeild 32C. Þar sem hann hafi ekkiverið með sjúkdómsinnsæi og ekki þegið meðferð hafi hann verið nauðungarvistaðurí 12 vikur 21. júlí 2016 og settur á forðasprautur, sem hann fái enn.Varnaraðili hafi lagst inn á sérhæfða endurhæfingargeðdeild á Kleppi 2.september 2016 og hafi legið þar síðan. Hann hafi sinnt virkni ágætlega ádeildinni en sé þó mikið út af fyrir sig. Hann taki því ekki þátt í krefjandifélagslegum samskiptum. Í viðtölum svari hann spurningum en sé stuttorður.Þegar rædd séu meðferðarúrræði segist hann vilja gera sem mest sjálfur. Hannhafi lítinn áhuga á að komast í vinnu með stuðningi heldur vilji hann sjálfursækja um vinnu. Varnaraðili hafi ekki áhuga á áframhaldandi meðferð eftirútskrift. Hann sýni einnig stundum einkennilega hegðun.Í lok vottorðsinssegir enn fremur að það sé mat læknisins að viss bati hafi átt sér stað frá þvíað varnaraðili lagðist inn á geðdeild í byrjun júlí 2016 og sé mikilvægt aðhann sé áfram í meðferð svo sá bati viðhaldist og verði meiri. Fyrir innlögnhafi varnaraðili búið hjá foreldrum sínum en í dag sé ástand hans metið þannigað hann myndi ekki ráða við það að búa einn. Hann hafi ekki innsæi í sinnsjúkdóm og telji sig ekki vera veikan.Í læknisvottorðinugreinir læknirinn einnig frá helstu rökum fyrir áframhaldandisjálfræðissviptingu en þau séu að hans mati eftirfarandi:Varnaraðili sé að greinast með geðrofssjúkdóm og sé ekki laus við geðrofseinkenni þó bati hafi verið nokkur. Mikilvægt sé að halda meðferð áfram með geðrofslyfjum á forðasprautuformi svo núverandi bati haldist og verði meiri með tímanum. Öll einkenni, saga og gangur sjúkdómsferils, leiði sterkum líkum að varnaraðili sé haldinn alvarlegum geðrofssjúkdómi geðklofagerðar.Varnaraðili álíti sig ekki veikan og hafi þannig ekki sjúkdómsinnsæi. Nær öruggt sé að hann muni hætta allri meðferð eftir að nauðungarvistun ljúki ef ekki verði farið út í sjálfræðissviptingu.Varnaraðili hafi verið greindur með vímuefnavanda. Mikilvægt sé að geta gripið fljótt inn ef vímuefnaneysla verði aftur vandamál þar sem slíkt myndi hafa mjög slæm áhrif á batann.Varnaraðili sé ófær um að ráða sínum persónulegu högum vegna alvarlegs geðrofssjúkdóms, sem hafi í för með sér innsæisleysi og dómgreindarleysi. Muni hann þurfa áframhaldandi nauðsynlega læknisaðstoð að minnsta kosti næstu 12 mánuðina.Við aðalmeðferð málsins gaf áðurnefndur geðlæknir skýrslu um síma. Hann staðfesti vottorð sitt og svaraði spurningum um efni þess. Hann vísaði meðal annars til þess að yfirgnæfandi líkur væru á því að sóknaraðili væri að greinast með geðklofasjúkdóm. Hann væri meðal annars haldinn ranghugmyndum, hreinlæti hans væri ábótavant og að hann einangraði sig. Kvað hann varnaraðila hafa neitað lyfjameðferð og ekki viljað dvelja á geðdeild. Ítrekaði hann að hann teldi nauðsynlegt að varnaraðili yrði sviptur sjálfræði til 12 mánaða til þess að unnt yrði að veita honum læknisaðstoð. Að mati læknisins væri sjálfræðissvipting eina úrræðið sem mögulegt væri í dag fyrir varnaraðila, en mikilvægast væri að varnaraðili undirgengist lyfjameðferð. Þá taldi læknirinn að varnaraðili myndi ekki þurfa að dvelja á deildinni allan sviptingartímann, yrði hann sviptur sjálfræði, en það hve lengi hann þyrfti að dvelja þar réðist innan fárra vikna af batahorfum hans. Varnaraðili gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafna kröfu sóknaraðila og taldi hann sig ekki veikan. Þá væri það ósatt að hann væri hræddur við vatn eða rafmagn. Hann gengi um berfættur því það fyndist honum þægilegra vegna baks og sagðist hann baða sig daglega og borða hvað sem er. Hann hafi búið einn en flutt vegna fjárskorts til foreldra sinna. Aðspurður sagðist hann hafa notað vímuefni fyrir löngu síðan en notaði þau ekki í dag. Loks kvaðst hann aldrei hafa neitað læknismeðferð.Skipaður verjandi varnaraðila hafnaði því að uppfyllt væru lagaskilyrði til að verða við kröfu sóknaraðila. Vísaði verjandinn til þess að ekkert lægi fyrir í gögnum málsins sem sýndi fram á að varnaraðili væri haldinn geðsjúkdómi og að mati varnaraðila væri greining geðlæknisins í fyrirliggjandi vottorði röng. Verjandi benti á að hegðun varnaraðila hefði verið til fyrirmyndar frá því að hann lagðist inn á deildina og ekkert hefði verið rætt við varnaraðila um hvort hann væri tilbúinn til þess að halda lyfjameðferð áfram við útskrift. Þá mótmælir varnaraðili því að hann eigi í dag við vímuefnavanda að stríða. Skipaður verjandi varnaraðila benti enn fremur á að engin sönnun lægi fyrir því að varnaraðili geti ekki búið einn, séð um sig sjálfur og þegið lyfjagjöf sjálfviljugur. IIIMeð framangreindu vottorði geðlæknisins og vætti hans fyrir dómi þykir sýnt að varnaraðili sé haldinn alvarlegum geðrofssjúkdómi, geðklofagerðar. Þar sem ljóst er að varnaraðili hefur lítið sem ekkert innsæi í sjúkdóminn telur dómurinn nauðsynlegt að hann verði tímabundið sviptur sjálfræði svo unnt verði að veita honum viðeigandi læknismeðferð og aðstoð á sjúkrahúsi. Í því ljósi verður að fallast á að varnaraðili sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum í skilningi a-liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Á hinn bóginn er það álit dómsins að vafi leiki á því hvort uppfyllt séu skilyrði b-liðar 4. gr. sömu laga, en í skýrslu sinni fyrir dómi tók áðurnefndur læknir fram að varnaraðili hafi haldið sig frá fíkniefnanotkun síðan hann lagðist inn á deildina. Er það í samræmi við vætti varnaraðila fyrir dómi. Það breytir þó ekki því mati dómsins að rétt sé með vísan til ofanritaðs að verða við kröfu sóknaraðila um að varnaraðili verði sviptur sjálfræði tímabundið í eitt ár, sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga. Tekið skal fram að samkvæmt 15. gr. lögræðislaga á varnaraðili þess kost að krefjast niðurfellingar sjálfræðissviptingarinnar að sex mánuðum liðnum frá uppkvaðningu úrskurðar þessa, telji hann að ástæður sviptingar séu ekki lengur fyrir hendi.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað af rekstri málsins, þar með talda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Braga Björnssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 130.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Ingimundur Einarsson dómstjóri kvað upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, A, kt. [...], er sviptur sjálfræði tímabundið í eitt ár.Allur kostnaður af málinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Braga Björnssonar hdl., 130.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 719/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. desember 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 52/2015
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að tiltekið gagn yrði ekki lagt fram í máli ákæruvaldsins á hendur honum. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæran uppfyllti ekki áskilnað 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. janúar 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að tiltekið gagn yrði ekki lagt fram í máli sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í kæru varnaraðila eru engar dómkröfur gerðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal í skriflegri kæru til héraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reist á. Í skriflegri kæru varnaraðila til héraðsdóms var hvorki greint frá kröfu um breytingu á hinum kærða úrskurði né þeim ástæðum sem hún væri reist á. Kæran fullnægir því ekki skilyrðum fyrrgreinds lagaákvæðis og verður málinu samkvæmt því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 678/2016
|
Skaðabætur Líkamstjón Dýr Aðilaskýrsla
|
A krafðist þess að viðurkennd yrði bótaskylda K ehf. vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í hestaferð á vegum K ehf. þegar hestur sem hún sat tók á rás með þeim afleiðingum að hún féll af baki. Fyrir lá að hesturinn hafði áður en atvikið átti sér stað verið fluttur á vegum K ehf. í hestakerru um 30 kílómetra leið og síðan verið komið fyrir í um klukkustund í gerði með hrossum sem sum voru honum ókunn. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að fyrirvarsmaður K ehf., sem hafði mikla reynslu af hestamennsku og próf í tamningum, hefði borið fyrir dómi að mögulegt væri að kerruferðin hefði orsakað streitu hjá hestinum, auk þess sem það kynni að valda ótta hjá hesti að fara í ókunnugt stóð. Þá hefði vitni borið að um leið og A hefði sest á hestinn hefði hann rokið æstur af stað á næsta hóp af hestum og fest þar milli beisla áður en hann hélt áfram. Meðal annars með tilliti til þessa var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að meta yrði K ehf. það til gáleysis að hesturinn hefði verið látinn undir A nánast strax eftir komu hans á staðinn þar sem atvikið átti sér stað.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar4. október 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar semsér hafi verið veitt.Fyrir héraðsdómi kvaðst stefndaaðspurð hafa talið sig vera „þokkalega vana“ hestakonu, enda hafi hún verið meðhross í fimm ár. Framkvæmdastjóri og fyrirsvarsmaður áfrýjanda, B, sem gafskýrslu fyrir dóminum, hefur lokið búfræðinámi frá Bændaskólanum á Hvanneyri ogeinnig prófi í hestatamningum. Fyrir dómi kvaðst hann hafa mikla reynslu afhestamennsku og unnið við hesta meira og minna allt sitt líf.Framkvæmdastjórinn sagði að það háttalag hestsins, sem stefnda sat umrætt sinn,að taka skyndilega á rás hafi virkað „eins og einhvers konar sturlun“. Upplýster í málinu að hesturinn hafði áður en þetta gerðist verið fluttur á vegumáfrýjanda í hestakerru með öðrum hesti um 30 km leið og síðan komið fyrir í um þaðbil klukkustund í gerði með öðrum hrossum sem sum voru honum ókunn. Spurðurfyrir dómi hvort kerruferðin hafi getað orsakað streitu hjá hestinum svaraðiframkvæmdastjórinn að það væri „alveg möguleiki“. Viðbrögð hests, sem hefðiorðið fyrir streitu, gætu verið þau að hann reyndi að flýja þar sem hann væri íeðli sínu flóttadýr. Þá játti framkvæmdastjórinn því að það gæti valdið óttahjá hesti að fara í ókunnugt stóð. Vitnið D, sem var sjónarvottur að því semgerðist umrætt sinn, bar fyrir dómi að um leið og stefnda hafi sest á hestinnhafi hann rokið af stað, mjög æstur, á næsta hóp af hestum og fest þar millibeisla áður en hann hélt áfram. Að virtum þessum vitnisburði, áðurgreindum framburðifyrirsvarsmanns áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Eftir þessum málsúrslitum verðuráfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóðeins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefndu hér fyrirdómi greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar segir í dómsorði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar sem í samræmi við dómvenju er ákveðin án tillits til virðisaukaskatts.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Kálfholt hestaferðir ehf.,greiði 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, A, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 4.júlí 2016. Mál þetta, sem dómtekið var 9. maísl., er höfðað með stefnu birtri 29. maí 2015. Stefnandi er A, kt. […], tilheimilis að […]. Stefndi er Kálfholt hestaferðirehf., kt. 410210-1500, Kálfholti 2, Hellu. Réttargæslustefndi erVátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík og varsérstök réttargæslustefnda birt honum 3. júní 2015. Það mál var sameinað þessumáli. Dómkröfur stefnanda eru þær aðviðurkennd verði með dómi skaðabótaábyrgð stefnda vegna líkamstjóns stefnanda áframhandlegg, hendi, úlnliði, spjaldlið og mjöðm sem hún varð fyrir ískipulagðri hestaferð á vegum stefnda 19. ágúst 2013. Þá krefst stefnandi þessjafnframt að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úrábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda vegna líkamstjóns stefnanda áframhandlegg, hendi, úlnliði, mjóbaki, spjaldlið og mjöðm sem hún varð fyrir ískipulagðri hestaferð á vegum stefnda 19. ágúst 2013. Þá er þess krafist aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins einsog málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn í málinu meðbréfi innanríkisráðuneytisins dagsettu 13. nóvember 2014. Réttargæslustefnda erstefnt vegna frjálsrar ábyrgðartryggingar stefnda og er gerð krafa ummálskostnað úr hendi þessa stefnda en að öðru leyti eru ekki gerðar sjálfstæðardómkröfur á hendur honum. Dómkröfur stefnda eru þær að hannverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði tildæmdur málskostnaðurúr hendi stefnanda að mati dómsins. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðarsjálfstæðar dómkröfur. Málavextir. Stefndi er fyrirtæki í Ásahreppi sembýður upp á stuttar dagsferðir á hestbaki auk lengri ferða, frá tveimur upp íátta daga. Stefndi keypti fjögurra daga ferð hjá stefnda sem mun hafa veriðauglýst fyrir fólk sem hefði einhverja reynslu af hestum og væri hún ekki fyrirbyrjendur og hófst ferðin þann 18. ágúst 2013. Stefnandi kveðst hafa lagt á þaðáherslu að hún fengi þægan og gæfan hest þar sem hún hafi dottið illa áhestbaki árið 2012 og væri þetta fyrsta hestaferð hennar eftir það og væri húnsmeyk við að fara á hestbak aftur. Stefndi heldur því fram að eiginmaðurstefnanda hafi spurst fyrir um ferðina og hafi hann sagt stefnanda vana hestumen hefði nýlega misst hest sinn og langaði að komast aftur á bak. Stefndikveður stefnanda hafa tjáð leiðbeinendum í byrjun ferðar að hún hefði farið íaðgerð á baki um það bil ári áður og vildi þess vegna mjúkan og traustan hest.Á fyrsta degi ferðarinnar segist stefnandi hafa fengið spark í sköflunginn frámeri í hópnum og hún segir sömu meri hafa sparkað í annan viðskiptavin. Hafi B,einn af eigendum stefnda, þá stöðvað ferðina og merkt með límbandi í taglmerarinnar til að vara aðra reiðmenn við henni. Stefndi kveður leiðbeinendumhafa þótt geta hópsins minni en búist hefði verið við og hefði því veriðákveðið taka inn í ferðina hesta sem hentuðu hópnum betur, þeirra á meðal hestþann sem stefnandi var á þegar hún slasaðist, Veigar frá Vetleifsholti. Á öðrumdegi ferðarinnar við Brúarlund í Landsveit hafi fararstjórinn sett þennan hestundir stefnanda, en sá hestur mun hafa verið fluttur á kerru að áningarstaðnumog síðan settur í gerði með öðrum hrossum ferðarinnar. Hafi fararstjórinn, C,upplýst stefnanda um að um væri að ræða 7 vetra þægan barnahest sem bráðlegaætti að selja ungri stelpu í Þýskalandi. Hann byggi yfir miklum gæðum og þyrftistefnandi ekkert að óttast. Stefnandi mun hafa farið á bak og C haldið ítauminn. Þegar C hafi sleppt taumnum hafi hesturinn rokið af stað með stefnandatöluverða vegalengd. Ekki er vitað til þess að nein ytri atvik hafi valdiðþessu hátterni hestsins. Stefnandi mun hafa náð að halda sér á baki töluverðastund en síðan hafi hún fallið á hægri hlið og lent á höfði, síðu og aðallegabaki. Hafi hún misst meðvitund við fallið og sé ljóst að hjálmur hafi bjargaðþví að ekki hafi farið verr, en skarð hafi komið í hann. Mun stefnandi hafalent á milli tveggja steina og hafi hönd hennar lent á grjóti. Stefndi kveður algerlegaóljóst hvers vegna hesturinn hafi skyndilega orðið ókyrr, hann hafi aldrei sýntslíka hegðun áður. Ekkert liggi fyrir um að hvort meiðsli eða sjúkdómur hafihrjáð hestinn eða hvort stefnandi hafi sjálf gert eitthvað sem hafi valdiðþessum viðbrögðum. Stefndi taldi hestinn í góðri þjálfun og fyrr um sumariðhefði hann verið notaður í sams konar hestaferð. Hafi hann verið talinn hinnfullkomni fjölskylduhestur, góður, latur og þægur. Stefnandi var flutt á Selfoss tilrannsóknar og þar kom í ljós brot í framhandleggsbeini nálægt úlnlið,rifbeinsbrot, bólgur og mar á baki og hálsi.Stefnandi kveðst hafa orðið óvinnufær eftir atburðinn og glími hún viðvaranlegar afleiðingar eftir slysið. Vátryggingafélag stefnda hafi hafnað þvíað stefndi hefði brugðist skyldum sínum á nokkurn hátt, hvorki við val á hestifyrir stefnanda, undirbúning ferðarinnar né á nokkurn hátt. Hafi félagið taliðað ekkert í gögnum málsins bendi til þess að slysið megi rekja til saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stefnda eða annarra atvika eða aðstæðna sem hann beriábyrgð á. Taldi félagið um óhappatilvik að ræða og hafnaði bótaskyldu úrfrjálsri ábyrgðartryggingu stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggirmálshöfðun sína á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og telur sig eiga lögvarðahagsmuni af því að skorið sé úr um skaðabótaskyldu stefnda þar sem ljóst sé aðstefnandi hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni. Um sé að ræða bakeinkenni ogeinkenni frá spjaldliðum og mjöðmum. Hafi verkirnir valdið henni umtalsverðriskerðingu á lífsgæðum, sér í lagi í athöfnum daglegs lífs. Telji sjúkraþjálfariósennilegt að stefnandi nái fullum bata eða muni lifa einkennalausu lífi. Þátelji hann stefnanda munu eiga erfitt með að vinna líkamlega krefjandi störf oghún muni áfram finna fyrir óþægindum í athöfnum daglegs lífs. Stefnandi telurljóst að bein orsakatengsl séu milli slyssins og tjóns hennar. Stefnandi byggir á þvíað um saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða af hálfu stefnda.Stefnandi hafi óskað eftir því í upphafi ferðar og ítrekað það síðar að fágæfan og þægan hest, enda hefði hún dottið af baki áður. Hafi því veriðsérstakt tilefni fyrir stefnda að sýna ríka aðgæslu við val á hesti. Ferðinhafi verið kynnt sem ferð fyrir lítið vana knapa og eðli málsins samkvæmt verðigæði hestanna og þjónustan að taka mið af því, en það hafi brugðist í þessutilfelli. Stefndi hafi mátt gera sér grein fyrir því að hesturinn sem valinnhafi verið fyrir stefnanda væri ekki til þess fallinn að vera notaður ískipulögðum hestaferðum fyrir óvana einstaklinga. Hesturinn hafi verið ungur ogóreyndur og því ekki komin reynsla á það hvort eiginleikar hans samrýmdust þeimkröfum sem hestar þurfi að uppfylla til að ferðast með óvant ferðafólk í löngumhestaferðum. Val stefnda hafi brugðist, enda hefðu aðrir hestar í ferðinni ekkirokið og verði stefndi að bera ábyrgð á óforsvaranlegu vali sínu. Umrætt hrosshefði ekki áður verið með í ferðinni, heldur verið flutt á bíl að áningarstaðhópsins. Stefndi hafi borið ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt sakarreglunni semeigandi hestsins og sem rekstraraðili hestaleigunnar sem annast hafi framkvæmd,undirbúning, skipulagningu og fararstjórn. Vegna sérfræðiþekkingar starfsmannaog fyrirsvarsmanna stefnda og miðað við þann hest sem valinn hafi verið handastefnanda sé ljóst að hann hafi brugðist skyldu sinni til að tryggja öryggistefnanda sem viðskiptavinar með gáleysislegum hætti. Stefnandi byggir á þvíað líta verði til þess hvernig hinum góða og gegna fararstjóra beri að hagasér. Stefndi bjóði upp á skipulagðar ferðir fyrir lítt vana knapa og í slíkumferðum eigi eingöngu að vera gæfir, ófælnir og reynslumiklir hestar tilnotkunar. Umræddur hestur hafi verið óreyndur og ekkert verið notaður áður íferðalaginu og engin reynsla komin á hann. Hefði verið eðlilegra aðreynslumesti knapinn hefði verið látinn sitja hestinn. Hafi stefndi því sýnt afsér saknæmt gáleysi. Stefnandi telursjónarmið er varða óhappatilvik ekki geta átt við þar sem í þeim tilvikum séeinungis um að ræða tilvik þar sem tjóni er valdið og orsakatengsl milliháttsemi og tjóns séu sönnuð án þess að unnt sé að kenna neinum um, t.d. vegnaþess að tilviljun ein valdi því að tjón verði. Ljóst sé að svo sé ekki, stefndihafi ekki sýnt þá varkárni og aðgæslu sem ætlast hafi mátt til af sérfræðingumsem bjóði upp á slíkar ferðir. Sé því ljóst að háttsemi stefndu sé saknæm ogólögmæt og beri því að viðurkenna skaðabótaskyldu. Þá beri að geta þess aðumræddur hestur hafi verið felldur eftir slysið og því ljóst að hann hafi ekkiuppfyllt þær kröfur sem gera eigi til hesta sem notaðir séu í sambærilegristarfsemi. Þá telur stefnandi að með tilliti til kringumstæðna í máli þessuberi að snúa sönnunarbyrðinni við þannig að stefndi beri að sýna fram á að tjónstefnanda verði ekki rakið til atvika eða kringumstæðna sem hann beri ábyrgð á. Til vara er þess krafistað skaðabótaábyrgð verði viðurkennd án sakar. Stefndi stundi atvinnurekstur semsé hættulegur í eðli sínu, enda snúist hann um að setja ferðafólk, sem jafnvelsé óvant hestum, upp á slík dýr og fara með það í hestaferðir í atvinnuskyni.Eigi stefndi sem atvinnumaður á þessu sviði að hafa yfirsýn yfir allahættueiginleika starfsins og sem slíkur eigi hann að haga framkvæmd á þann háttað takmarki tjónshættu sem sé starfseminni samfara. Eigi viðskiptavinir að getatreyst sérfræðiþekkingu stefnda á þessu sviði, enda jafnan reynslulitlir eðareynslulausir á sviði hestamennsku. Stefnda hafi borið skylda til að hagaatvinnurekstri sínum á þá lund að sem minnst hætta væri á tjóni. Í því felist jafnframtað hann verði að bera bótaábyrgð á tjóni sem hlýst í atvinnurekstri hans, endaljóst að tjónið verði með beinum eða óbeinum hætti rakið til vanrækslu hans áþessari skyldu. Sé því sanngjarnt og eðlilegt að leggja bótaskyldu á stefndaþar sem hann geti í rekstri sínum dreift fjárhagslegri áhættu af tjóni semþessu. Til þrautavara erkrafist viðurkenningar á skaðabótaábyrgð samkvæmt almennu skaðabótareglunni,með venjulegri sönnunarbyrði en með hertu sakarmati og byggir stefnandi á þvíað stefndi hafi brugðist skyldum sínum sem góður og gegn hestaleigjandi ogsérfróður leiðsögumaður/fararstjóri. Þá hafi stefndi borið ábyrgð á valihestsins, enda megi rekja tjónið til þess. Stefnandi byggir tjónsitt á vottorði löggilts sjúkraþjálfara þar sem fram komi að ósennilegt sé aðstefnandi nái fullum bata eða muni lifa einkennalausu lífi þegar komi aðmjóbaks- eða spjaldliðaeinkennum. Líklegt sé að hún muni eiga erfitt með aðvinna líkamlega krefjandi störf og þá sé líklegt að hún muni áfram finna fyriróþægindum í athöfnum daglegs lífs. Stefnandi telur því ljóst að hún hafi orðiðfyrir tímabundnu atvinnutjóni og varanlegu líkamstjóni og þá hafi hún orðiðfyrir miska vegna slyssins. Stefnandi vísar umlagarök til skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra ólögfestra reglna íslensksréttar um skaðabætur, þar á meðal til sakarreglunnar og reglunnar umvinnuveitendaábyrgð. Þá vísar stefnandi til reglunnar um hlutlæga ábyrgð.Stefnandi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 oggjafsóknarleyfis síns. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að stefnandihafi ekki sýnt fram á það í málinu að stefndi eða starfsmenn hans hafi valdiðslysinu með saknæmum og ólögmætum hætti, en sönnunarbyrðin um það hvíli ástefnanda. Byggir stefndi á því að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Stefndibendir á að fram að slysinu hafi umræddur hestur ekki sýnt neina hegðun eðagefið á annan hátt til kynna að hann væri varasamur. Hafi ekki annað legiðfyrir en að hesturinn væri öllum nauðsynlegum kostum búinn, enda hefði stefndiekki notað hann í hestaferðina hefði hann haft vitneskju um annað. Hann hafiverið notaður í sams konar hestaferðir áður og hafi hann verið talinn hinnfullkomni fjölskylduhestur. Ekkert liggi fyrir sem sýni fram á að hesturinnhafi verið haldinn ágöllum eða hafi verið óhæfur til reiðar fyrir óvana,jafnvel þótt hann hafi ókyrrst umrætt sinn. Algerlega sé ósannað að hesturinnhafi verið varasamur, engar mats- eða álitsgerðir sérfróðra og óvilhallra aðilaum skapgerð eða geðslag hestsins liggi fyrir. Ýmislegt geti valdið því aðhestar láti allt í einu ófriðlega, þeir séu lifandi dýr og alltaf felist í þvíhætta þegar farið sé á bak. Þetta ætti öllum að vera kunnugt og sérstaklegastefnanda sem hafi verið vön hestum. Þá mótmælir stefndi því að hann hafi gefiðút einhverja ábyrgðaryfirlýsingu varðandi val á hesti. Aldrei sé hægt aðábyrgjast að fólk detti ekki af baki eða að hestur sýni ekki af sér tilteknaóæskilega hegðun. Stefndi bendir á að við val á hestum hafi verið tekið mið afþví að um lítið vana knapa væri að ræða og hafi starfsmenn stefnda valið hestasem vitað væri að væru góðir og traustir. Það hafi verið gert og hafi háttsemihestsins í umrætt sinn verið mjög óvænt. Stefndi mótmælir því að um ungan ogóreyndan hest hafi verið að ræða og því ekki komin reynsla á hvort eiginleikarhans samræmist þeim kröfum sem hestar þurfi að uppfylla til ferðar með óvantferðafólk í löngum hestaferðum. Það að aðrir hestar hafi ekki rokið sýni besthversu vel hafi verið vandað til vals á hestum, en mjög algengt sé að aðrirhestar fylgi á eftir ef hestur rýkur. Aldrei sé hægt að koma í veg fyrir að svona gerist, enda umlifandi skepnur að ræða. Komin hafi verið góð reynsla á hestinn, hann hafi áðurverið notaður í sams konar hestaferðir af eiganda sínum. Stefndi mótmælirþví að vegna sérfræðiþekkingar starfsmanna stefnda á hestum almennt og umræddumhesti hafi hann brugðist skyldu sinni með gáleysislegum hætti við að tryggjaöryggi stefnanda sem viðskiptavinar síns. Ekkert hafi gefið til kynna aðhesturinn myndi sýna af sér hegðun eins og þá þegar slysið hafi orðið. Þá hefði stefndi þekkt vel til hestsins oghefði aldrei notast við hann hefði hann talið líkur á að hesturinn myndiókyrrast. Þá telur stefndi aldur hesta ekkert hafa með gæði þeirra að gera. Þaðsem skipti máli sé skapgerð og atferli hestsins sem komi fram strax á ungaaldri. Þá sé það ekki saknæmt að nota hest í fyrsta skipti í umræddri ferð.Miðað við þá röksemdafærslu væri aldrei hægt að hefja slíka ferð þar sem eðlimálsins samkvæmt hefði í upphafi ferðar enginn hestur verið notaður áður. Stefndi mótmælir því að snúa eigi sönnunarbyrðinni við ogstandi engin lög til þess og þá sýni dómaframkvæmd að almennar reglurskaðabótaréttar gildi. Sá sem krefjist bóta verði að sanna saknæmi og ólögmætiætlaðs tjónvalds og að sú saknæma og ólögmæta hegðun hafi valdið tjóninu. Þábendir stefndi á lög nr. 80/1994 um alferðir en í 13. gr. þeirra sé kveðið á umrétt farmiðakaupa til skaðabóta vegna þess að ferð hafi verið ófullnægjandi. Ígreinargerð sem fylgt hafi frumvarpi til laganna komi skýrt fram aðsönnunarbyrðin um að ferð hafi verið ófullnægjandi hvíli á farkaupa. Þá telur stefndiþað ekki leiða til þess að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi þó aðhesturinn hafi verið felldur í kjölfarið og mótmælir stefndi því að það þýði aðhesturinn hafi ekki uppfyllt þær kröfur sem gera eigi til hesta sem almennt séunotaðir í sambærilegri starfsemi. Hesturinn hafi ekki verið í eigu stefnda ogþá hafi eigandi hans ákveðið áður en slysið varð að selja hann þar sem hannhafi ekki verið nógu viljugur. Eftir atvikið hafi eigandinn ákveðið að seljahann ekki ef sams konar atvik mynda gerast aftur. Stefndi kveður fall af hestbaki og slys í tengslum viðhestamennsku ekki vera fátíð og þekkt að áhætta fylgi reiðmennsku oghestaferðum. Um óhappatilvik hafi verið að ræða og hafi stefnandi tekið áhættuþegar hún hafi ákveðið að taka þátt í hestaferðinni. Þá verði við sakarmatið aðhorfa til þess sem starfsmenn stefnda hafi vitað um hestinn áður en slysiðvarð.Stefndi byggir á því að lög standi ekki til þess aðviðurkenna eigi skaðabótaábyrgð án sakar og bendir aftur á 13. gr. laga umalferðir. Beri stefndi því ekki ábyrgð án sakar vegna tjóns sem fólk kunni aðverða fyrir í hestaferð. Þótt notast sé við góða og trausta hesta sé aldreihægt að tryggja eða koma í veg fyrir að fólk detti af baki eða að hestur sýniaf sér hegðun eins og í umrætt sinn. Hafi stefnandi átt að vita þetta sem reyndhestamanneskja. Stefndi mótmælir því að beita eigi hertu sakarmati ímálinu enda standi engin lög til þess og vísar stefndi enn til laga umalferðir. Þá skipti engu máli þótt hertu sönnunarmati yrði beitt þar semstefndi eða starfsmenn hans hafi ekki sýnt af sér neina saknæma háttsemi. Stefndi byggir á því að sýkna beri hann af kröfustefnanda um að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úrábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda á grundvelli aðildarskorts,sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Kröfunni sé ekki beint að réttum aðila og þvíberi að sýkna stefnda af henni. Til vara byggir stefndi á því að um bótarétt úrábyrgðartryggingu fari eftir sakarreglunni og vísar þar að lútandi til sömumálsástæðna og að framan greinir.Stefndi og réttargæslustefndi vísa um lagarök tilalmennra reglna skaðabóta- og vátryggingaréttar, einkum um sönnun,sönnunarbyrði, orsakasamband og áhættuþátttöku. Þá vísar hann til 13. gr. laganr. 80/1994 og laga nr. 91/1991, einkum 16. gr. Þá er vísað tilvátryggingarskilmála AA20 og krafa um málskostnað er reist á 129.-130. gr. laganr. 91/1991.Niðurstaða. Ekki er ágreiningur umþað í máli þessu að stefnandi hafi slasast í umræddri hestaferð eftir að hestursem fyrirsvarsmenn stefnda útveguðu henni rauk af stað. Stefnandi krefst þess ífyrsta lagi að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda vegnalíkamstjóns stefnanda og í öðru lagi krefst hún þess að viðurkenndur verði meðdómi réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefnda hjáréttargæslustefnda vegna líkamstjóns stefnanda. Þá krefst stefnandimálskostnaðar í samræmi við gjafsóknarleyfi sitt. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og telur sig ekki bera ábyrgð á slysinu, um hafi verið að ræðaóhappatilviljun. Þá krefst hann sýknu á grundvelli aðildarskorts af þeirri kröfuað viðurkenndur verði réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingustefnda hjá réttargæslustefnda. Fallast ber á sýknukröfu stefnda að þessu leytimeð vísan til 16. gr. laga nr. 91/1991, þar sem réttargæslustefndi er ekkiaðili málsins. Stefnandi heldur því fram að hún hafi skýrtfyrirsvarsmönnum stefnda frá því að hún hafi beðið um þægan og gæfan hest þarsem hún hefði dottið af hestbaki árið áður og væri hún smeyk við að fara áhestbak aftur. Leiðsögumenn stefnda munu hafa gert sér grein fyrir þessu,a.m.k. eftir fyrsta dag ferðarinnar þegar ástæða þótti til að setja annan hestundir stefnanda. Bar stefnda eftir að þetta lá ljóst fyrir að vanda sérstaklegavalið á fararskjóta fyrir stefnanda. B,fyrirsvarsmaður stefnda, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði veriðleiðsögumaður í ferðinni og hefði hann séð umrætt atvik. Hann kvað umræddanhest hafa verið notaðan sumarið áður og hafi hann virkað latur og yfirvegaður.Hann kvað aldrei neitt hafa komið í ljós hver orsök hegðunar hestsins hafi veriðog hafi hann aldrei sýnt slíka hegðun áður. Hann kvað ekki hafa verið óskaðeftir rannsókn á slysinu og hafi eigandi hans tekið þá ákvörðun að fellahestinn þar sem hún hafi ekki getað hugsað sér að nota hann eftir þetta atvik.Umræddur hestur hafi ekki áður verið með hestunum í stóði sem í ferðinni hafiverið að undanskildum hestinum sem hafi komið með honum í kerrunni. Hann kvaðhestinn hafa verið sóttan í Kálfholt og hafi hann verið fluttur í hestakerru um30 km vegalengd. Hann kvað mögulegt að hesturinn hafi sýnt streituviðbrögðeftir þessa ferð í kerrunni. Hann hafi fyrst verið í gerðinu með öðrum hestumen fljótlega hafi hann verið settur undir stefnanda. Hann kvað þetta í fyrstasinn sem hesturinn hefði verið notaður í hestaferð hjá stefnda þetta sumar. Engin skýring hefurfengist á því hvers vegna hesturinn rauk af stað með stefnanda á baki.Fyrirsvarsmaður stefnanda útilokar ekki að hesturinn hafi sýnt streituviðbrögðeftir 30 km langa ferð í hestakerru og þá ber að hafa í huga að hesturinn varsettur í gerði með hestum sem honum voru að mestu ókunnugir. Fram kom ískýrslutökum fyrir dómi að slíkt gæti einnig valdið streituviðbrögðum hjáhestum. Þá hlutaðist stefndi ekki til um að hesturinn yrði rannsakaður afóvilhöllum aðilum en telja verður að það hafi staðið honum næst semskipuleggjandi ferðarinnar og umráðamaður hestsins. Þá er í ljós leitt aðeigandi hestsins lét fella hann eftir þetta atvik og því engin tök á því aðrannsaka nánar orsök hegðunar hans og verður stefndi að bera hallann af því.Þegar litið er til reynsluleysis stefnanda verður að meta það stefnda tilgáleysis að láta undir hana umræddan hest nánast strax eftir komu hans á svæðiðán þess að kanna nánar hvernig ástand hans væri og hvort hann í raun hentaðistefnanda. Þegar allt framanritaðer virt verður að telja sannað að stefndi hafi sýnt af sér gáleysi við val áhesti fyrir stefnanda og ber hann því bótaábyrgð á tjóni hennar. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði í samræmi við gjafsóknarleyfi hennar, þar með talin gjafsóknarlaunfyrri lögmanns hennar, Jónasar Arnar Jónassonar hdl., 1.000.000 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti og gjafsóknarlaun núverandi lögmanns hennar, EiríksGunnsteinssonar hrl., 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Eftirúrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað í ríkissjóð semtelst hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekkiþörf endurflutnings.DÓMSORÐ: Viðurkennt er að stefndi,Kálfholt hestaferðir ehf., beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda, A, vegnalíkamstjóns stefnanda á framhandlegg, hendi, úlnliði, spjaldlið og mjöðm semhún varð fyrir í skipulagðri hestaferð á vegum stefnda 19. ágúst 2013. Stefndi er sýknaður af þeirri kröfustefnanda að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úrábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda vegna líkamstjóns stefnanda. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði í samræmi viðgjafsóknarleyfi hennar, þar með talin gjafsóknarlaun fyrri lögmanns hennar,Jónasar Arnar Jónassonar hdl., 1.000.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskattiog gjafsóknarlaun núverandi lögmanns hennar, Eiríks Gunnsteinssonar hrl.,800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi greiði 1.000.000króna í málskostnað til ríkissjóðs.
|
Mál nr. 152/2014
|
Fasteignakaup Galli
|
J og K keyptu fasteign af Ó á árinu 2007 og seldu fasteignina aftur árið 2011. Í kjölfar sölunnar til nýrra eigenda kom í ljós að ráðast þurfti í endurbætur á skólp- og drenlögn hússins og þurftu J og K að greiða nýjum eigendum 1.950.000 krónur vegna þessa. J og K kröfðu Ó um greiðslu fyrrgreindrar fjárhæðar og byggðu á því að hún hefði við söluna til þeirra lýst því yfir að skólp- og drenlögn hússins hefði verið tekið í gegn nokkrum árum áður. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að á grundvelli framburðar Ó fyrir dómi og framlagðra gagna væri ekki óvarlegt að álykta að hún hefði greint J og K frá upplýsingum hefði Ó gefið yfirlýsingu sem jafna mætti til ábyrgðaryfirlýsingar þess efnis að umhverfis húsið lægi drenlögn sem uppfyllti kröfur byggingareglugerðar. Var því talið að Ó bæri ábyrgð á því tjóni sem J og K höfðu orðið fyrir vegna þess yfirlýsingin reyndist ekki rétt og henni gert að greiða þeim óskipt 1.598.591 krónur. Á hinn bóginn var ekki fallist á að Ó bæri að greiða kostnað vegna óþæginda og annars kostnaðar sem núverandi eigendur hefðu orðið fyrir vegna gallans. Þá var, með vísan til yfirlýsingar pípulagnameistara árið 2005 um að skólplögn hússins væri í lagi utanhúss, ekki unnt að fella á Ó kostnað vegna viðgerða á þeim hluta gallans.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2014. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ólöf Guðríður Björnsdóttir, greiði stefndu, Jóni Bjarka Bentssyni og Kristínu Vilhjálmsdóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. nóvember 2013. Þetta mál, sem var tekið til dóms 4. október 2013, er höfðað af Jóni Bjarka Bentssyni, kt. [...], Ásenda 14, Reykjavík og Kristínu Vilhjálmsdóttur, kt. [...], Hólmgarði 4, Reykjavík, á hendur Ólöfu Guðríði Björnsdóttur, kt. [...], Espigerði 2, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefnda greiði þeim 1.950.000 krónur auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 24. febrúar 2013 til greiðsludags. Til vara krefjast þau þess að stefnda greiði þeim 1.902.231 krónu auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 24. febrúar 2013 til greiðsludags. Til þrautavara krefjast stefnendur þess að stefnda greiði þeim 1.650.591 krónu auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 24. febrúar 2013 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara mjög verulegrar lækkunar fjárkröfu. Hún krefst þess jafnframt að stefnendur verði dæmdir til að greiða henni málskostnað óskipt (in solidum) að viðbættum virðisaukaskatti. Málsatvik Húsið að Heiðargerði 30, Reykjavík, með fastanúmerið 203-3544, er byggt árið 1955. Stefnda seldi stefnendum húsið, með kaupsamningi, 2. mars 2007, en þau fengu það afhent 1. maí sama ár. Ágreiningur málsaðila varðar þær upplýsingar sem stefnda veitti stefnendum um endurbætur á skólp- og drenlögn þegar hún sýndi þeim húsið á þessum tíma. Í söluyfirliti sem gert var segir að seljanda sé ekki kunnugt um galla á eigninni. Stefnendur, Kristín sem bjó í húsinu í þrjú ár og Jón Bjarki sem bjó þar í rúm fjögur ár, kváðust ekki hafa orðið vör við raka í kjallara hússins á þeim tíma sem þau bjuggu þar. Stefnendur seldu núverandi eigendum, Gunnari Þór Péturssyni og Eddu Björk Skúladóttur, húsið, 7. júlí 2011, en þau fengu það afhent 5. ágúst það ár. Þegar það var sett í sölu 2011 hringdi stefnandi, Jón Bjarki, í stefndu til að undirbúa sig undir að sýna húsið og fá staðfest ártöl á þeim endurbótum sem hún hefði ráðist í en stefnendur fóru ekki í neinar framkvæmdir á meðan þau bjuggu í húsinu. Nokkrum dögum eftir símtalið ritaði stefnandi fasteignasalanum tölvuskeyti, 30. maí 2011, þar sem meðal annars kemur fram: Varðandi húsið var efri hæðin tekin í gegn '78-'80 að sögn fyrri eiganda, nýtt parket á hana og kjallarann, baðherbergin endurnýjuð, sett teppi á stigana, skipt um glugga í húsinu, rafmagn endurnýjað og ný eldhúsinnrétting sett upp. Þakið var endurnýjað '84 og skolpið og drenið tekið í gegn 2004-2005. Þessa þulu kveðst hann hafa farið með þegar hann sýndi húsið þeim sem komu að skoða það, þar á meðal því fólki sem keypti húsið. Núverandi eigandi, Gunnar Þór, skoðaði eignina tvisvar og kom Gunnar Fannberg Gunnarsson byggingafræðingur með í seinna skiptið. Gunnar Þór bar að hann hafi einungis séð bólgna málningu á einum stað á kjallaravegg en sá blettur hefði verið þurr. Þá hafi Jón Bjarki greint frá því að skólp og dren hefði verið tekin í gegn nokkrum árum áður en stefnendur keyptu húsið. Gunnar Fannberg gekk með Gunnari Þór um húsið þegar hann skoðaði það í annað sinn. Hann kvaðst þá hafa mælt með því að lagnir yrðu myndaðar en kaupendurnir hefðu ekki séð ástæðu til að láta mynda lagnirnar þar sem komið hefði fram hjá seljendum að þær hefðu fáum árum áður verið teknar í gegn. Áður en núverandi eigendur hússins fluttu inn ákváðu þau að skipta um gólfefni í kjallara þess. Að sögn Gunnars Þórs lá, undir parketi í kjallara, byggingaplast en undir því hafi verið bleyta og raki, hálfgerð leðja. Hann kallaði til Gunnar Fannberg sem batt aðkomu sína að verkinu því skilyrði að lagnir yrðu myndaðar. Sérfræðingur sem myndaði skólplagnirnar fann ekkert dren út frá þeim. Þá reyndi hann að finna það með því að mynda gegnum niðurfall frá þaki en fann ekki heldur að frárennsli þaðan hefði verið lagt í drenlögn. Þá var ákveðið að grafa niður að drenlögn hússins. Í skjali um ástand drenlagna og kostnað við úrbætur, sem Gunnar Fannberg tók saman, er gerð allítarleg grein fyrir frágangi drens við húsið. Í samandreginni niðurstöðu segir að skoðun hafi sýnt að ekki væru neinar drenlagnir við tvær af fjórum hliðum hússins, þær drenlagnir sem væru, væru ekki tengdar fráveitukerfi, þær hafi legið ofan við botnplötu hússins, rangt hafi verið gengið frá þeim þar sem plastdúkur hafi legið yfir þeim í stað drendúks og auk þess hafi sandur legið við lögnina. Enn fremur hafi regnvatnsrennur ekki verið verið tengdar fráveitukerfi. Til úrbóta taldi Gunnar Fannberg nauðsynlegt að grafa upp þá drenlögn sem fyrir var og setja niður nýja lögn allt í kringum húsið, sem uppfyllti kröfur byggingarreglugerðar svo og að tengja lagnir inn á fráveitukerfi. Núverandi eigendur fasteignarinnar höfðu af þessu tilefni samband við fasteignasalann og sendu honum til kynningar þau tilboð sem þeim höfðu borist í verkið. Fasteignasalinn gerði stefnendum grein fyrir þessari stöðu mála í október 2011. Örskömmu síðar hófu nýju eigendurnir framkvæmdir við að leggja dren umhverfis húsið til þess að flýta fyrir því að þau gætu flutt inn. Stefnandi, Jón Bjarki, kveðst í upphafi ekki hafa lagt trúnað á þá fullyrðingu kaupendanna að ekkert dren væri við húsið þar sem hann hefði staðið í þeirri trú að það hefði verið tekið í gegn árin 2004-5 og hafi fasteigasalinn ráðlagt stefnendum að bregðast ekki við að svo stöddu. Vegna þess hve kaupendurnir þrýstu fast á stefnendur hafi Jón Bjarki hringt í stefndu um mánaðamót október og nóvember 2011 og hafi hún sagt honum að skólp og dren hefði verið tekið í gegn 2004-5. Lögmaður stefnenda ritaði stefndu bréf 14. nóvember og gerði henni grein fyrir því að nýir kaupendur hefðu gert athugasemd við dren- og skólplagnir hússins en lögmaðurinn hefði það eftir stefnanda, Jóni Bjarka, að stefnda hefði fengið Jón Magngeirsson pípulagnameistara til þess að lagfæra „þetta“ áður en stefnendur keyptu eignina. Síðan spyr lögmaðurinn: Manstu hvort það sé rétt og hvað Jón tók að sér að lagfæra hjá ykkur, þ.e. var það drenið og skólpið? Daginn eftir svarar stefnda með tölvuskeyti þar sem meðal annars segir: Jón [Bjarki] hringdi til mín um daginn vegna þessa máls og tjáði ég honum að það var Jón Magngeirsson/Jóma pípulagnir sem unnu verkið, dren og skolp. Þú hefur samband ef ég get upplýst eitthvað fleira. Þegar lögmaður stefnenda hafði samband við Jón Magngeirsson eftir þetta kvaðst hann kannast við að hafa unnið við Heiðargerði 30 á þessum tíma en hann hefði ekki skipt um drenlögn. Tilboð og önnur gögn, sem Jón átti í fórum sínum, staðfestu að skólplagnir undir húsinu hefðu verið endurnýjaðar. Í tilboði sem hann hafði gert í að endurleggja skólplögn segir: Eftir að hafa skoðað aðstæður á staðnum tel ég að þessi framkvæmd sé fullnægjandi, ég hef skoðað myndband af skolplögninni út í götu, lögnin utanhúss er í góðu ástandi miðað við aldur. Lögmaður stefnenda ritaði stefndu, 3. janúar 2012, og spurðist fyrir um hvort hún ætti enn reikninga fyrir það verk sem Jón Magngeirsson vann fyrir hana. Í svari hennar 12. janúar 2012 segir meðal annars: Það er rétt að tekið var skolpið og dren úti við húsið. og enn fremur: Ég taldi að allt væri í góðu standi er ég seldi, eftir að hafa tekið skolpið. Með bréfi 21. febrúar 2012, tilkynnti lögmaður stefnenda stefndu formlega að samkvæmt upplýsingum frá nýjum eiganda væri dren- og skólplögnum hússins ábótavant. Stefnendur hafi þó ekki tekið afstöðu til þessara sjónarmiða kaupendanna og kaupendurnir hafi ekki enn gert formlega kröfu á hendur stefnendum. Stefnendur áskildu sér hins vegar rétt til að setja fram kröfur á hendur henni vegna málsins. Þáverandi lögmaður stefndu svaraði með bréfi, 11. apríl sama ár. Þar segir meðal annars: Rétt er, sem segir í bréfi þínu, að umbjóðandi minn lét lagfæra dren- og skólplagnir við eignina. Lagfæringin var framkvæmd af pípulagnafyrirtæki og umbjóðandi minn hafði enga ástæðu til annars en ætla af fagmennsku unnið. Yfirlýsing umbjóðanda míns um lagfæringu er því sannleikanum samkvæm og getur ekki talist fela í sér nokkurs konar vanefnd af hans hálfu eða verða jafnað til ábyrgðaryfirlýsingar. Eftir þetta höfðu lögmaður stefnenda og þáverandi lögmaður stefndu reglulega samband með tölvuskeytum og í síma. Í tölvuskeyti sem lögmaður stefndu sendi lögmanni stefnenda 4. september 2012 segir meðal annars: ...hún telur enn að eitthvað hafi verið gert við dren, er sannfærð um að hún hafi verið rukkuð um það. Ætlaði að fara betur yfir það og etv tala við Jón Magngeirsson. Í tölvuskeyti frá lögmanni stefndu til lögmanns stefnenda 10. september segir: Ólöf hafði upp á reikningi frá Jóni Magngeirssyni, sem er vegna viðgerða á niðurföllum og að hún heldur dreni. Ég þarf að fara aðeins betur yfir þetta með henni. En sé þetta rétt hjá henni þýðir þetta að yfirlýsingin hennar, um að viðgerð hafi verið framkvæmd á dreni, á sér þessa stoð.... Þegar sá reikningur sem stefnda vísaði til kom í leitirnar var hann fyrir lagfæringu á vatnslás, hitanema og þakrennuniðurfalli en ekki mátti álykta af honum að gert hefði verið við drenlögn. Samhliða þessum samskiptum voru lögmenn stefnenda, stefndu og núverandi eiganda fasteignarinnar í sambandi vegna hugsanlegrar lausnar á málinu. Hún fólst í sátt þess efnis að stefnendur greiddu núverandi eigendum tiltekna fjárhæð og stefnda endurgreiddi stefnendum hluta hennar. Þáverandi lögmaður stefndu tók þátt í þessum viðræðum og virtist reiðubúinn að ljúka málinu þannig, en af því varð ekki. Með tölvuskeyti, 10. október 2012, tilkynnti hann að stefnda hefði óskað eftir því að hann ynni ekki frekar að málinu og myndi hún sinna því sjálf eftirleiðis. Að sögn stefnenda töldu þau, á grundvelli allra þeirra upplýsinga og gagna sem fyrir lágu, að nægjanlega væri í ljós leitt að þær viðgerðir sem stefnda hefði sagt þeim að hefðu farið fram 2004-5 og stefnendur í góðri trú greint núverandi eigendum frá, hefðu í reynd ekki verið unnar. Til þess að takmarka tjón sitt hafi stefnendur því ákveðið að gera, 16. október 2012, sátt við núverandi eigendur hússins um greiðslu 1.950.000 króna. Að því búnu hafi verið gengið frá afsali eignarinnar. Stefnendur buðu stefndu ítrekað að ljúka málinu með sátt, síðast með tölvuskeyti, 26. október 2012, en án árangurs. Fyrir dómi gáfu skýrslu stefnendur og stefnda. Jafnframt báru vitni nýr eigandi hússins Gunnar Þór Pétursson, Gunnar Fannberg Gunnarsson, byggingafræðingur og pípulagnameistari, Jón Magngeirsson pípulagnameistari, Þór Kristjánsson pípulagnameistari, Þröstur Óskarsson jarðvegsverktaki og Númi Orri Blöndal húsasmíðameistari. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur byggja dómkröfu sína á þeirri fjárhæð sem þeir greiddu núverandi eigendum fasteignarinnar að Heiðargerði 30, samkvæmt sátt þeirra í milli. Stefnendur krefjast þess að stefnda greiði þeim þann kostnað sem þau urðu fyrir vegna þess að þær upplýsingar, sem stefnda hafi veitt við sölu eignarinnar á sínum tíma, hafi ekki verið réttar. Sáttin endurspegli þann kostnað sem núverandi eigendur hafi orðið fyrir við að koma dren- og skólplögn við fasteignina í það ástand sem stefnendur höfðu fullyrt að hún væri í við sölu hennar en sú fullyrðing hafi alfarið byggst á upplýsingum frá stefndu. Stefnendur hafi undirritað kaupsamning um eignina 2. mars 2007. Við sýningu hússins hafi stefnda sagt að skolp og dren hefði verið tekið í gegn árin 2004-5. Þar sem húsið hafi verið byggt 1955 hafi þessar upplýsingar um lagnir skipt þau verulegu máli við verðmat og verðákvörðun enda séu lagnir fasteigna byggðra á sama tíma gjarna farnar að láta á sjá og lagfæringar geti verið verulega kostnaðarsamar, þar sem kunnátta hér á landi við lagningu drens og frágang þess hafi batnað mikið frá því sem var fyrir 30-40 árum og gæðaviðmið séu önnur. Stefnendur hafi greitt alls 53.000.000 króna fyrir eignina árið 2007 og hafi hún verið seld árið 2011 fyrir 49.700.000 krónur. Stefnendur telja ótvírætt að þær upplýsingar að dren- og skólplagnir hafi verið teknar í gegn hafi hækkað verð eignarinnar, enda hafi stefnendur talið sig mega treysta því að lagnirnar væru í lagi. Af sömu ástæðu hafi stefnendur veitt núverandi eigendum þær upplýsingar við sölu eignarinnar að dren- og skólplagnir hefðu verið teknar í gegn árin 2004-5, annars vegar munnlega við skoðun eignarinnar og hins vegar hafi fasteignasalinn greint frá þessu í tölvuskeyti til núverandi eigenda þegar eignin var til sölu árið 2011. Stefnendur byggja á því að fasteignin hafi verið haldin leyndum galla. Ekki skipti máli þótt gallinn hafi ekki uppgötvast fyrr en síðar, sbr. 20. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar sem segi að galli geti verið fyrir hendi þótt hann eða afleiðingar hans komi í ljós síðar. Í 2. mgr. 20. gr. segi að seljandi beri ábyrgð á galla, sem komi fram síðar, séu orsakir gallans vanefndir af hans hálfu. Sama eigi við hafi seljandi með ábyrgðaryfirlýsingu eða á annan hátt tekið á sig ábyrgð á eiginleikum eða öðrum kostum fasteignar í tiltekinn tíma. Stefnendur byggja á því að umrætt ákvæði eigi við. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 teljist fasteign gölluð sé hún ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða þeir sem komi fram fyrir hans hönd, hafi veitt kaupanda. Í þessu felist að seljandi beri ábyrgð á þeim upplýsingum sem séu veittar. Huglæg afstaða skipti ekki máli heldur hvort upplýsingarnar séu í raun réttar. Samkvæmt þessu ákvæði hafi eignin verið gölluð, þar sem ekki hafði verið gert við drenlögn við húsið, eins og stefnda hafi tekið fram við sölu þess á sínum tíma og hafi ítrekað síðan, annars vegar sjálf í tölvuskeyti til lögmanns stefnanda, 15. nóvember 2011 og hins vegar í bréfi lögmanns hennar, 11. apríl 2012. Í tölvuskeyti stefndu til lögmanns stefnenda 15. nóvember 2011 segi: ...tjáði ég honum að það var Jón Magngeirsson/Jóma pípulagnir sem unnu verkið, dren og skolp. Í bréfi lögmanns stefndu 11. apríl 2012 segi: Rétt er, sem segir í bréfi þínu, að umbjóðandi minn lét lagfæra dren- og skólplagnir við eignina. Lagfæringin var framkvæmd af pípulagningarfyrirtæki og umbjóðandi hafði enga ástæðu til annars en ætla af fagmennsku unnið. Yfirlýsing umbjóðanda míns um lagfæringu er því sannleikanum samkvæm... Yfirlýsingar stefndu séu því afdráttarlausar og því haldið fram fullum fetum að viðgerðin hafi farið fram og að Jón Magngeirsson pípulagningarmaður hafi séð um hana. Í samskiptum lögmanns stefnenda við Jón Magngeirsson hafi komið fram að svo var ekki. Í tölvuskeyti, 2. nóvember 2011, til lögmanns stefnenda segi hann: Drenlögn hefur ekki verið lögð væntanlega ekki verið talin þörf á henni. Jón Magngeirsson hafi, óumdeilt, unnið ákveðin verk við eignina árin 2004-5 en ljóst sé að hann hafi ekki gert við drenlögn. Jón hafi sent lögmanni stefnenda það tilboð sem hann gerði í verkið og sýni það vel að ekki hafi verið skipt um drenlögn. Ítrekað hafi verið bent á þetta í samskiptum við stefndu og lögmann hennar og þeim til dæmis bent á að staðfesta þetta sjálf við Jón Magngeirsson en það hafi ekki verið gert. Umræddar upplýsingar, sem gefnar hafi verið við sölu eignarinnar árið 2007 og ítrekaðar árið 2011, hafi ekki verið réttar og verði stefnda að bera hallann af því að hafa veitt þær og ítrekað haldið því fram að viðgerð hafi farið fram. Jafnvel þótt drenlögnin hefði verið í lagi og ekki valdið rakaskemmdum liggi fyrir að fasteignin hafi ekki verið seld í því ástandi sem upplýsingar stefndu gáfu til kynna, því hafi upphaflegt dren verið við húsið, hafi ástand drenlagnarinnar ekki verið í samræmi við þá frásögn stefndu að það hefði nýlega verið tekið í gegn. Þannig hafi fallið til kostnaður við að koma fasteigninni í umsamið ástand. Yfirlýsingar stefndu um að skólp hefði verið tekið í gegn hafi ekki verið nákvæmar og um margt villandi. Aðeins hafi verið lagaður stuttur kafli af skólplögninni við húsið, það er undir gólfi í þvottahúsi en aðrar skólplagnir hafi verið upprunalegar. Samkvæmt skýrslu Hönnunar og eftirlits hafi lögn frá tengingu úr plasti í stein verið sigin og múffutengi gliðnað. Jafnframt hafi skólplögn sem lá undir bílastæði fasteignarinnar verið rangt lögð, þannig að hallinn var rangur og hafi vatnið runnið í áttina að fasteigninni en ekki frá henni. Því hafi þurft að gera við lögnina og lagfæra hallann á henni, eins og rakið sé í matsskýrslunni. Af þessu hafi hlotist kostnaður sem hafi verið hluti af sáttinni við núverandi eigendur. Með yfirlýsingu sinni, sem stefnda hafi gefið stefnendum við kaupin á fasteigninni á sínum tíma og staðfest í tölvuskeyti 15. nóvember 2011, hafi hún tiltekið ákveðna eiginleika á skólplögnum hússins, það er að þær hefðu verið teknar í gegn en í því felist að þær hafi verið yfirfarnar og eigi að virka sem skyldi. Þar sem sú yfirlýsing hafi ekki staðist verði stefnda að bera ábyrgð á þeim kostnaði sem af hljótist. Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup segi að kaupandi glati rétti til að bera fyrir sig vanefnd tilkynni hann seljanda ekki innan sanngjarns frests, eftir að hann varð eða mátti verða hennar var, um eðli og umfang hennar og að hann ætli að bera hana fyrir sig. Í 2. mgr. segi að réttur til að senda tilkynningu falli niður að liðnum fimm árum frá afhendingu fasteignar, nema seljandi hafi ábyrgst hana í lengri tíma. Eignin hafi verið afhent 1. maí 2007 en stefnendur hafi tilkynnt stefndu, 21. febrúar 2012, um kröfur núverandi eigenda, vel innan þess fimm ára frests sem sé tiltekinn í ákvæðinu. Samkvæmt sátt stefnenda við núverandi eigendur hússins hafi stefnendur greitt 1.950.000 krónur. Sú tala sundurliðist þannig að kostnaður við lagningu drenlagnar og vegna annarra framkvæmda tengdra henni hafi numið 1.650.591 krónu. Kostnaður við lagningu skólplagnar hafi verið 251.730 krónur. Þá hafi núverandi eigendur krafist þess að stefnendur greiddu kostnað við vinnu matsmanns og bætur vegna óþæginda en samið hafi verið um að ljúka málinu með greiðslu sem nam þessari fjárhæð. Þannig sé afgangurinn, 47.769 krónur, greiðsla vegna óþæginda og annars kostnaðar sem núverandi eigendur urðu fyrir vegna gallans. Stefnendur sundurliða dómkröfu sína þannig að aðalkrafan byggist á því að þeim verði bættur að fullu kostnaður vegna sáttarinnar, 1.950.000 krónur. Til vara krefjast þau þess að þeim verði bættur kostnaður vegna drenlagnar og skólplagnar, 1.902.231 króna, verði ekki fallist á að bæta skuli stefnendum þann hluta sáttargreiðslunnar, sem varði annan kostnað sem núverandi eigendur urðu fyrir. Til þrautavara krefjast stefnendur þess að þeim verði bættur kostnaður vegna drenlagnar, 1.650.591 króna, verði ekki fallist á að bæta skuli stefnendum þann hluta sáttargreiðslunnar, sem nemur skólplögn og öðrum kostnaði sem núverandi eigendur urðu fyrir. Verði ekki fallist á neitt af ofangreindu byggja stefnendur á því að stefnda skuli bæta þeim tjón sitt og að þær bætur verði metnar að álitum. Augljóst sé að stefnendur hafi þurft að leggja út í kostnað vegna málsins og sá kostnaður falli til vegna rangra upplýsinga stefndu og þar með brota gegn lögum um fasteignakaup. Þar sem stefnendur málsins hafi átt húsið saman og hafi skrifað sameiginlega undir sátt við núverandi eigendur þess sæki þau málið sameiginlega, samkvæmt heimild í 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en 19. gr. laganna til vara. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til meginreglna samninga- og kauparéttar, laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum III. kafla, og 18.-20. gr., 1. mgr. 27. gr. og 48. gr. laganna. Þau vísa til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 18. gr. um samaðild til sóknar og 129. og 130. gr. um málskostnað, jafnframt til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6. gr. varðandi dráttarvexti á dómkröfur en upphafsdagur dráttarvaxta sé að liðnum mánuði frá þingfestingu stefnu. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda vísar til þess að stefnendur hafi höfðað málið á grundvelli reglna um réttaráhrif galla og ábyrgðaryfirlýsinga samkvæmt fasteignakauparétti en reki það ekki sem almennt skaðabótamál á grundvelli hugsanlegra réttaráhrifa meintra rangra upplýsinga stefndu, veittra löngu síðar með þeim skaðlegu afleiðingum, að stefnendur hafi fyrir misskilning sinn samið af sér í samskiptum við síðari kaupendur. Stefnda telur sig hvorki bera ábyrgð á meintum framkomnum göllum á eigninni eftir reglum fasteignakauparéttar um ábyrgð seljenda á leyndum göllum né á þeim grunni að athöfnum hennar eða orðum verði jafnað til ábyrgðaryfirlýsingar. Hún byggir sýknukröfur sínar í fyrsta lagi á því að við sölu fasteignarinnar í mars 2007 hafi ekki verið á eigninni svonefndir leyndir gallar hvað varðar skólp- og drenlagnir fremur en aðrir leyndir gallar svo og að hvorki hún né aðrir hafi gefið yfirlýsingar um kosti og gæði fasteignarinnar, sem jafnað verði til ábyrgðaryfirlýsingar. Í öðru lagi byggir hún á því að stefnendur hafi vanrækt skoðunarskyldu sína fyrir kaupin og strax eftir viðtöku hennar. Þeir geti ekki síðar borið fyrir sig galla, sem þeir hafi þá átt að verða varir við. Í þriðja lagi byggir stefnda sýknukröfur sínar á því, að meintir gallar á húsinu, ‒ ef staðreyndir yrðu, ‒ verði ekki taldir hafa rýrt verðmæti þess við sölu svo nokkru varði, sbr. dómafordæmi á grundvelli 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og því eigi stefnendur ekki neina lögvarða kröfu á hendur henni. Í fjórða lagi byggir stefnda sýknukröfur á því, að öll sönnunarbyrði í málinu hvíli samkvæmt almennum réttarfarsreglum á stefnendum en þeim hafi hvorki tekist að sanna ábyrgðargrundvöll né, hver sú fjárhæð geti verið, er stefnendur hefðu hugsanlega getað átt rétt á að fá greidda úr hendi stefndu, kæmi 18. gr. laga um fasteignakaup ekki í veg fyrir það. Í fimmta lagi byggir stefnda sýknukröfu á því, að ábyrgðargrundvöllur, sem einhvern tíma kunni að hafa verið til staðar, hafi fallið niður, þar sem stefnendur hafi ekki farið að gagnvart henni samkvæmt gildandi reglum í fasteignakauparétti og í viðleitni sinni til sönnunarfærslu. Í sjötta lagi byggir stefnda á því til sýknu, að hafi ábyrgð hennar á annað borð einhvern tíma verið til staðar, sé krafa stefnenda fallin niður fyrir almennt tómlæti og/eða fyrningu. Allar þessar málsástæður leiði til þess að sýkna beri stefndu að öllu leyti og dæma henni málskostnað úr höndum stefnenda. Fallist dómurinn hins vegar á að ábyrgðargrundvöllur sé enn til staðar, heldur stefnda því fram að lækka beri dómkröfuna stórlega í ljósi sönnunarskorts um fjárhæð hennar og fleiri atriða og dæma hana þá einungis til greiðslu lægri fjárhæðar á grundvelli traustari gagna og sönnunar eða eftir atvikum að álitum. Nái varakrafan fram að ganga beri í öllu falli að fella málskostnað milli aðila niður. Nánar um helstu málsástæður og lagarök Stefnda vísar til þess að húsið að Heiðargerði 30 hafi verið tekið á fasteignamatsskrá árið 1955 og hafi þá verið byggt einhverjum misserum fyrr. Húsið hafi því að minnsta kosti verið 52 ára gamalt þegar stefnendur keyptu það. Þau hafi því mátt vænta þess, að húsið væri byggt á þann hátt, sem tíðkaðist og var talið fullnægjandi á byggingartíma þess. Á þeim árum hafi ekki verið skylt að leggja drenlögn (jarðvatnslögn) umhverfis hús, heldur í besta falli og einvörðungu regnvatnslagnir til að flytja þakvatn annað tveggja til frárennslislagna, það er skólpkerfis, (sem á þeim árum var svokallað einfalt kerfi), ellegar að leiða það í svelg eða „púkk“, sem dreifði því út í jarðvatnið. Drenlagnir hafi þó stundum en sjaldan verið gerðar og þá oftast þannig að gerðar voru rásir meðfram veggjum úr grófri möl eða „púkki“. Stefnda hafi búið í eigninni um alllangt skeið og ekki orðið vör þeirra meintu leyndu galla, sem stefnendur, að eigin sögn, hafi heldur aldrei uppgötvað á íbúðartíma sínum á eigninni í tæp fjögur og hálft ár. Það hafi fyrst verið eftir að stefnendur höfðu selt eignina í júlí 2011 og afhent hana nokkru síðar að viðtakendur hennar hófu breytingar og endurbætur á kjallaranum, og töldu sig þá staðreyna galla á eigninni og kröfðu stefnendur um skaðabætur/afslátt vegna meints tjóns síns, sem stefnendur með réttu eða röngu tóku á sig að greiða samkvæmt sátt þar um. Stefnda hafi þó á sínum tíma látið endurnýja bilaða skólplögn innanhúss og lagfæra bilun í regnvatnslögn eða dreni við eina hlið hússins, eins og gögn málsins sýni. Hún hafi ekki gefið neinar rangar upplýsingar fyrir og við söluna og hafi ekki minnst neitt á drenlögn sem slíka, enda hafi hún einskis orðið vör um að raki eða vatnsagi kæmi inn í kjallarann, sem hún dragi raunar í efa að hafi gerst. Hún hafi fyrir sölu gert sérstaklega grein fyrir endurnýjun skólplagnar innanhúss. Auk þess hafi hún afhent kaupendum öll viðhaldsgögn um eignina, sem hún þá átti til, svo og teikningar. Stefnda telur því, að engir meintir gallar í skilningi laga hafi verið á fasteigninni þegar hún seldi hana stefnendum í mars 2007 og hún hafi enga ábyrgðaryfirlýsingu gefið fyrir söluna eða ígildi slíkrar yfirlýsingar. Hún sé óbundin af misskilningi í endursögn aðstoðarmanns hennar eða annarra um hvað þeir telji hana hafa sagt, hvort sem er fyrir eða eftir söluna. Því sé með öllu ósannað, að stefnda hafi fyrir söluna látið frá sér fara ranglýsingu á eigninni eða einhvers konar ábyrgðaryfirlýsingu. Því beri þegar af þessari ástæðu að sýkna hana af öllum kröfum stefnenda. Hvort stefnda hafi meira en fjórum og hálfu ári síðar tekið sér orðið dren í munn og ummæli hennar þá misskilist, skapi stefnendum ekki neinn rétt í málinu og komi því sem gallamáli ekkert við. Stefnda byggir einnig á því að stefnendur hafi vanrækt skoðunarskyldu sína, enda hefðu þeir átt á sínum tíma að sjá og verða varir við raka- eða vatnsskemmdir í kjallaranum, hafi slíkir ágallar á annað borð verið til staðar. Hér sé meðal annars til þess að líta, að með setningu laga um fasteignakaup nr. 40/2002 hafi verið skerpt á skoðunarskyldu kaupenda frá því sem áður var. Þá byggir stefnda sýknukröfu sína á því, að stefnufjárhæðin í aðalkröfu, 1.950.000 krónur sé fundin út frá einkamati dagsettu í janúar 2012, sem miði við verðlag í nóvember 2011 í stað mars 2007, sé þó einungis um 3,68% af söluverði eignarinnar í mars 2007. Rétt prósentuhlutfall miðað við verðlag í mars 2007 sé mun lægra, séu hinir meintu gallar bakreiknaðir með byggingarvísitölu, enda hefði viðgerðarkostnaður þá numið 1.286.259 krónum eða 2,43% af verðmæti eignarinnar. Jafnvel verðmatið í janúar 2012 og hlutfall þess af kaupverði á sínum tíma, 3,68% nái ekki því viðmiði sem felist í seinni málslið 18. gr. laga nr. 40/2002, sbr. dómaframkvæmd. Það eitt út af fyrir sig leiði til þess, að sýkna beri stefndu af öllum kröfum stefnenda og þar að auki verði ekki glögglega séð, að búið sé að færa fjárhæðina, 1.950.000 krónur, niður sem nemi þeim virðisaukaskatti, sem stefnendur eiga að hafa fengið eða geti fengið endurgreiddan. Í málinu komi það í hlut stefnenda að sanna öll þau atriði, sem málssókn þeirra byggist á og einkum annars vegar, að ástand eignarinnar í mars 2007 geti talist hafa verið gallað í skilningi fasteignakauparéttar og að gallinn hafi verið leyndur, svo og hins vegar að stefnda hafi gefið stefnendum ábyrgðaryfirlýsingu eða ígildi hennar. Stefnendur hafi ekki axlað þessa sönnunarbyrði og leiði það til sýknu. Í fyrsta lagi sé hús byggt fyrir 1955 ekki gallað, þótt ekki sé drenlögn við það sem standist nútímakröfur. Skylda til að hafa regnvatnslagnir eða að minnsta kosti dren hafi verið önnur, hafi hún verið nokkur. Hér hvíli óuppfyllt sönnunarbyrði á stefnendum. Síðari kaupendur hafi við kaup sín haft með sér sama sérfræðing við skoðun eignarinnar fyrir kaup og síðar gerði einkamatsgerðina, sem fyrir liggi í málinu. Þessi sérfræðingur hafi ekki gert neinar athugasemdir við ástand eignarinnar áður en núverandi eigendur keyptu af stefnendum, og teljist það því vera viðurkenning sérfræðings á því að ástand eignarinnar væri eðlilegt miðað við háan aldur hennar. Í annan stað sé stefnda óbundin af nefndri einkamatsgerð, sem sérfræðingur síðari kaupenda hafi unnið án dómkvaðningar og án þess að stefndu væri gefinn kostur á því að vera viðstödd skoðunargerðir sérfræðingsins og hafa þar einhver áhrif. Trúverðugleiki einkamatsgerðarinnar aukist ekki nema síður sé, þegar litið sé til þeirra þriggja viðfestu og stöðluðu yfirlýsinga iðnmeistara, dagsettra. 8. desember 2011, þar sem þeir staðfesti hina umdeildu einkamatsgerð Gunnars Fannberg Gunnarssonar, byggingatæknifræðings, sem gefin var út í janúar 2012. Í þriðja stað sé hvergi nein sönnun um meinta ábyrgðaryfirlýsingu og fari hún þvert á lýsingu stefndu á atvikum. Þá byggir stefnda sýknukröfu sína á því, að sá ábyrgðargrundvöllur, sem einhvern tíma kunni að hafa verið til staðar, hafi fallið niður þar sem stefnendur hafi ekki farið fram gagnvart stefndu samkvæmt gildandi reglum fasteignakauparéttar og reglum um sönnun. Hafi stefnendur fráleitt undirbúið málssókn sína gagnvart henni á eðlilegan hátt hvort heldur er að því leyti að veita stefndu ekki færi á því að fá einhverju ráðið um val á skoðunarmanni þeim, sem framkvæmdi einkamatið, né að veita stefndu ekki heldur færi á að vera viðstödd skoðunina og hafa þar áhrif. Þá hafi hvorki verið gætt með eðlilegum og réttmætum hætti tilkynningaskyldu samkvæmt ákvæðum laga nr. 40/2002 um meinta galla né hafi stefndu verði stefnt inn í mál stefnendanna og viðsemjenda þeirra til réttargæslu eða á hana skorað á annan hátt á þeim tíma að láta málið til sín taka. Stefnendur, sem keyptu af stefndu hafi þurft að tilkynna henni um vanefndir innan sanngjarns frests frá því að þau tóku við eigninni, enda væntanlega um galla að ræða, sem þau vissu eða máttu vita um að minnsta kosti er íbúðartími þeirra lengdist. Þá hafi stefnda ekki fengið að njóta úrbótaréttar síns samkvæmt 39. gr. laganna enda hafi henni aldrei verið kynntir gallarnir og kröfurnar fyrr en eftir að síðari eigendur hefðu þegar ráðist í úrbæturnar. Með því að undirbyggja ekki málssókn sína á hendur stefndu með matsgerð hæfs og óvilhalls dómkvadds matsmanns, hafi stefnendur sett af sér möguleikann til að afla trausts sönnunargagns um eðli hinna meintu galla og umfang kröfugerðar sinnar. Verði stefnendur að taka afleiðingunum af þeim réttarspjöllum og sönnunarvandkvæðum, sem þeir hafi sjálfir valdið á máli sínu. Jafnframt beri að sýkna stefndu af öllum kröfum vegna almenns tómlætis stefnenda. Hafi ábyrgð hennar á annað borð einhvern tíma verið til staðar, sé hún fallin niður þegar af þeirri ástæðu að stefnendur hafi ekki í tæp sex ár gert neinn reka að því að knýja fram kröfur sínar gagnvart henni. Ótækt sé með öllu, að svona sé að verki staðið, enda hafi þessi langi tími augljóslega valdið stefndu ýmsum vandkvæðum varðandi varnir sínar, svo sem til dæmis að eigi sé lengur unnt að skoða og meta hina meintu galla, þar sem húsinu og lögnum þess hafi þegar verið breytt verulega og sönnunargögnum um þáverandi ástand fargað. Þá byggir stefnda sýknukröfur sínar jafnframt á því að kröfur stefnenda, hafi þær einhvern tíman verið réttmætar, séu fyrndar. Nánar um varakröfu um mjög verulega lækkun og málsástæður fyrir henni. Stefnda vísar nánar til þess að húsið hafi, þegar hún seldi það, verið að minnsta kosti 52ja ára og almennt megi gera ráð fyrir því að talsvert viðhald þurfi aldursins vegna, enda hafi húsið verið selt sem slíkt og ósannað sé með öllu að ásigkomulagi þess hafi verið oflýst að neinu leyti eða að ábyrgðaryfirlýsing hafi verið gefin. Stefnendur eigi ekki neina lögvarða kröfu til þess að stefnda kosti að fullu lagningu nýrra dren- og skólplagna, sem eigi eftir að endast að minnsta kosti næstu hálfu öld og auka verulega verðgildi hússins. Þegar af þeirri ástæðu beri að lækka stefnukröfurnar mjög verulega. Þá eigi það líka að koma til lækkunar, að stefndu sé ekkert færi gefið á að fá notið endurgreiðslureglna um virðisaukaskatt af vinnu á staðnum, sem ætla verði að myndi meirihluta kostnaðarins. Komi, þrátt fyrir allt til áfellisdóms, fyrir einhverri fjárhæð og eftir atvikum að álitum dómsins, sýnist eðlilegt að á stefndu yrði aðeins felldur lítill hluti stefnukröfunnar. Telur stefnda að þá beri við svo búið og engu að síður, ‒ þrátt fyrir að stefnendur fengju kröfu sínum framgengt að einhverju eða mjög litlu leyti, ‒ að dæma þá til að bera hluta af málskostnaði stefndu en ella að fella málskostnað milli aðila alveg niður. Máli sínu til stuðnings vísar stefnda til meginreglna samninga- og fasteignakauparéttar, þar með talið til laga nr. 7/1936 og laga nr. 40/2002, einkum til 3. og 4. kafla síðarnefndu laganna og þar sér í lagi til 18.-20. gr., 26.-27. gr., 31. gr., 37. gr., 43. gr. og 48. gr. Hún vísar einnig til almennra lagasjónarmiða og dómvenju varðandi tómlæti og til 9. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu. Þá vísar stefnda til almennra reglna einkamálaréttarfars um sönnunarbyrði og frjálst sönnunarmat dómara og til reglna skattaréttar, er heimili endurgreiðslu virðisaukaskatts af viðhaldsvinnu við fasteignir eftir nánari reglum þar um. Loks vísar hún til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um málskostnað og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á þóknunarlið málskostnaðar. Niðurstaða Stefnendur höfða þetta mál til að fá bætt það tjón sem þau hafi orðið fyrir við það að ábyrgðaryfirlýsing um skólp- og drenlögn sem þau gáfu, þegar þau seldu íbúðarhúsið að Heiðargerði 30, Reykjavík, hafi ekki verið rétt. Þar sem þau hafi byggt þessa ábyrgðaryfirlýsingu sína á yfirlýsingu stefndu, sem áður átti húsið, sé henni skylt að bæta þeim það tjón sem þau hafi orðið fyrir af þessum sökum. Þetta mál snýst fyrst og fremst um sönnun þess hvað stefnda sagði við stefnendur fyrir sölu hússins. Fyrir dómi báru stefnendur að stefnda hefði sagt þeim, þegar þau skoðuðu húsið snemma árs 2007, að skólp og dren hefði verið tekið í gegn og endurnýjað. Jafnframt hafi fleiri þættir hússins, eins og þakið, verið endurnýjaðir. Það hafi skipt þau miklu máli að þurfa ekki að fara í stórfelldar viðhaldsframkvæmdir á næstu árum. Fyrir dómi bar stefnda, spurð af lögmanni sínum, að hún hefði sagt stefnendum að skólplögn undir húsinu hefði verið lagfærð og hafi hún sýnt þeim hvar í kjallaranum það var en kvaðst ekki minnast þess að hafa rætt um drenlögn við þau og kvaðst ekki vita til þess að gert hafi verið við dren á sama tíma og skólpið var tekið. Þegar hún hafi fengið bréf frá lögmanni stefnenda í nóvember 2011 hafi hún svarað því til án mikillar umhugsunar að unnið hefði verið við skólp og dren þar sem Jón Magngeirsson hefði unnið eitthvað bak við hús sem hún hefði talið vera dren en hún hefði hvorki kunnáttu í þessum efnum né verið heima þegar hann vann verkið. Komið hafi í ljós að hann hafi unnið við niðurfall frá rennum við vesturhlið hússins sem hann hafi unnið upp á sitt einsdæmi. Hafi hún þurft að loka 3-4 metra löngum skurði eftir hann. Spurð af lögmanni stefnenda bar stefnda að frásögn um endurbætur á húsinu á tímabilinu frá 1978 til 2005 í því tölvuskeyti sem stefnandi, Jón Bjarki, ritaði fasteignasalanum 30. maí 2011 væri rétt að undanskildu dreninu. Hún taldi sig hafa talað um skólp við Jón Bjarka í símtalinu þar sem hann bjó sig undir að sýna væntanlegum kaupendum eignina. Þegar borið var undir hana bréf þáverandi lögmanns hennar, 11. apríl 2012, til lögmanns stefnenda og sú tilvitnun í það sem tekin er upp í lýsingu málavaxta kvaðst hún hafa talið að Jón Magngeirsson hefði unnið við dren bak við hús. Kunnátta hennar og þekking hafi ekki verið meiri. Jafnframt hafi hún ekki heldur verið almennilega upplýst. Sennilega hafi hún alltaf talað um að þetta verk væri dren og kunni að vera að hún hafi sagt það þegar stefnendur skoðuðu húsið 2007. Þegar lögmaður stefndu innti hana enn á ný eftir því hvað hún hefði sagt við skoðunina 2007 kvaðst hún ekki minnast þess að hafa nefnt dren, þau hefðu aðallega rætt skólpið. Eins og komið er fram bar stefnda að hún hefði ranglega ályktað að verk sem Jón Magngeirsson vann bak við húsið væri við drenlögn og að sennilegt væri að hún hefði alltaf talað um það verk sem dren. Meira máli þykir þó skipta að áður en nokkur ágreiningur var risinn milli hennar og stefnenda svaraði hún lögmanni stefnenda, 15. nóvember 2011, þegar hann spurðist fyrir um hvað það hefði verið sem Jón Magngeirsson tók að sér að lagfæra, að hún hafi sagt stefnanda, Jóni Bjarka, í símtali að það hefði verið Jón Magngeirsson/Jóma pípulagnir sem hefði unnið verkið, dren og skólp. Ekki verður annað séð en að stefnda greini þarna hreinskilnislega frá því sem hún taldi vera sannleikanum samkvæmt. Á grundvelli framburðar stefndu fyrir dómi og framlagðra gagna þykir ekki óvarlegt að álykta að stefnda hafi greint stefnendum frá því þegar hún sýndi þeim húsið snemma árs 2007, að skólp og dren hafi verið tekið í gegn eða endurnýjað árin 2004-5. Það haggar ekki skuldbindingargildi yfirlýsingar hennar þótt hún hafi ekki fyllilega vitað hvað drenlögn er og dregið rangar ályktanir af reikningi frá Jóni Magngeirssyni, sbr. 27. gr. laga nr. 40/2002. Fallist er á það með stefnendum að með þessum upplýsingum hafi stefnda gefið yfirlýsingu sem jafna megi til ábyrgðaryfirlýsingar þess efnis að umhverfis húsið lægi drenlögn sem skilaði sínu hlutverki og uppfyllti þær kröfur sem gerðar eru til slíks búnaðar í byggingarreglugerð. Þetta reyndist ekki rétt því ekkert var gert við drenlögn hússins árið 2005. Með fram lögðum gögnum og framburði vitna fyrir dómi þykir í ljós leitt að þær drenlagnir sem þó voru við húsið hafi verið algerlega gagnslausar og ekki uppfyllt skilyrði byggingarreglugerðar. Því er fallist á það með stefnendum að á fasteigninni hafi verið galli í skilningi 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Jafnframt þykir sannað að þessi frásögn stefndu hafði áhrif á gerð og efni kaupsamnings hennar við stefnendur 2. mars 2007 og kaupsamning stefnenda við það fólk sem af þeim keypti 7. júlí 2011. Stefnda þykir því bera ábyrgð á því tjóni sem stefnendur urðu fyrir þar sem ekki var rétt sú yfirlýsing þeirra að dren- og skólplagnir hússins hafi verið teknar í gegn á árunum 2004-5. Ekki er unnt að fallast á þá málsástæðu stefndu að stefnendur hafi vanrækt skoðunarskyldu sína þegar þau skoðuðu húsið snemma árs 2007. Það er umfangsmikið, en einkum þó kostnaðarsamt, verkefni að mynda jarðvatnslagnir hvað þá að grafa niður á þær og er ekki hægt að leggja slíka rannsóknarskyldu á kaupendur þegar seljandinn segir að skólp og dren hafi verið tekið í gegn eða endurbætt fáum árum áður. Við meðferð málsins fyrir dómi hefur ekkert komið fram sem leiðir líkur að því að stefnendur hafi þekkt til eða átt að þekkja til þessa galla, það er að sú frásögn stefndu að skólp og dren hafi verið tekið í gegn ætti ekki fyllilega við rök að styðjast. Með vísan til 29. gr. laga nr. 40/2002 geta þau því borið þann galla fyrir sig. Ekki er heldur fallist á þá málsástæðu stefndu að verðmæti gallans nemi svo lágu hlutfalli af kaupverði hússins að það nái ekki yfir svonefndan gallaþröskuld. Samkvæmt 18. gr. laga nr. 40/2002 á hugtakið gallaþröskuldur ekki við um galla á fasteign sem á rætur í því að seljandi hennar veitti rangar upplýsingar. Eins og fram er komið er það mat dómsins að stefnendur hafi leitt í ljós að stefnda veitti rangar upplýsingar um ástand drenlagnar við húsið þegar þau skoðuðu það, svo og þegar þau bjuggu sig undir að selja það rúmum fjórum árum síðar og þar með er hafnað þeirri málsástæðu stefndu að stefnendur hafi ekki axlað sönnunarbyrði vegna staðhæfinga sinna. Stefnda byggir á því að þar sem Gunnar Fannberg kom með Gunnari Þór í annað skiptið sem hann skoðaði húsið hafi hinir nýju eigendur fengið viðurkenningu sérfræðings á því að ástand hússins væri eðlilegt miðað við háan aldur þess. Þetta mál varðar einungis dren- og skólplagnir hússins. Fram kom hjá Gunnari Þór að hann hefði þreifað málningarblett á kjallaravegg sem hefði verið bólginn en hafi þá verið þurr. Við það tækifæri hafi stefnandi, Jón Bjarki, sagt honum að skólp og dren hússins hafi verið tekið í gegn á árunum 2004-5. Nærvera Gunnars Fannberg við þetta tækifæri getur ekki haggað ábyrgðargildi þessarar yfirlýsingar stefnanda. Þessu til viðbótar er ekki heldur fallist á þá málsástæðu stefndu að krafa stefnenda sé fallin niður fyrir tómlæti. Stefnendum var ekki kunnugt um gallann fyrr en 13. október 2011 og stefnandi, Jón Bjarki, hafði samband við stefndu af þessum sökum í lok þess mánaðar eða byrjun nóvember. Hún svaraði frekari fyrirspurnum lögmanns stefnenda, um það hvort unnið hefði verið við dren, í tölvuskeyti 15. nóvember þetta ár. Í janúar 2012 fékk hún enn tölvuskeyti frá lögmanni stefnenda vegna þessarar vinnu. Stefnendur gerðu stefndu því grein fyrir málinu nánast um leið og þeim var um það kunnugt og hún fékk reglulega fréttir af því. Hún fékk formlega tilkynningu um gallann í samræmi við 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002, 21. febrúar 2012. Þá voru liðin tæplega fimm ár frá því fasteignin var afhent 1. maí 2007. Réttur stefnenda til að bera gallann fyrir sig þykir því hvorki fallinn niður fyrir tómlæti né fyrningu. Stefnda byggir einnig á því að hún hafi ekki fengið notið úrbótaréttar síns skv. 39. gr. laga nr. 40/2002. Framlögð gögn sýna ekki að stefnda hafi viðurkennt að á eigninni væri galli sem hún bæri ábyrgð á. Ekki verður heldur séð að hún hafi lagt það til þegar hún frétti að nýju eigendurnir teldu drenlögninni ábótavant, að hún fengi að koma að endurbótum á henni. Því er ekki unnt að fallast á það að stefndu hafi verið meinað að nýta sér úrbótarétt sinn. Stefnda kveðst óbundin af einkamatsgerð sem vitnið Gunnar Þór, núverandi eigandi hússins, hafi látið gera. Það er rétt hjá stefndu að framlögð skýrsla Hönnunar og eftirlits er ekki matsgerð í skilningi réttarfarslaga. Skýrslan er aðeins samantekt á því sem kom í ljós þegar grafið var niður að drenlögnunum og raunkostnaði við verkið samkvæmt því tilboði sem kaupendurnir tóku. Þótt skjalið sé ekki matsgerð í skilningi réttarfarslaga er ekki fallist á að ekkert mark sé á því takandi. Fram kom að Gunnar Fannberg, byggingafræðingur og pípulagnameistari, sem hélt utan um framkvæmdirnar fyrir kaupendur hússins, óskaði tilboða frá fimm verktökum. Aðeins þrír þeirra hafi gert tilboð í verkið og hafi kaupendurnir tekið því lægsta. Stefnendur hafa með frásögn nýrra eigenda og annarra vitna fyrir dómi sem og þeirri samantekt sem unnin var fyrir þá á ástandi drenlagna við húsið og kostnaði við að koma þeim í umsamið ástand sýnt fram á að viðgerða á drenlögn var þörf og hvað þær hafi kostað. Telji stefnda þann kostnað í heild eða einstaka liði hans bersýnilega ósanngjarna verður hún að færa sönnur á þá fullyrðingu. Stefnda hefur ekki sýnt fram á að unnt hefði verið að fá verkið unnið fyrir lægra verð eða að einhver sá liður sem unninn var hafi verið óþarfur. Þar sem stefnda hefur ekkert fært fram til stuðnings því að sá kostnaður sem fellur undir liðinn viðgerð á drenlögn í fram lagðri sundurliðun kostnaðar sé bersýnilega of hár þykir verða að leggja hann til grundvallar við mat á fjárhæð skaðabóta. Stefnendur krefjast þess aðallega að þeim verði bættur að fullu kostnaður vegna sáttarinnar, 1.950.000 krónur. Til vara krefjast þau þess að þeim verði bættur kostnaður vegna drenlagnar og skólplagnar, 1.902.231 króna. Til þrautavara krefjast stefnendur þess að þeim verði bættur kostnaður vegna drenlagnar, 1.650.591 króna. Fjárhæðirnar eru tilgreindar án virðisaukaskatts á vinnu. Dómurinn getur ekki fallist á að stefndu beri að bæta óútskýrðan kostnað að fjárhæð 47.679 krónur sem virðist vera óþægindauppbót sem stefnendur hafi fallist á að greiða núverandi eigendum hússins. Þegar Jón Magngeirsson gerði stefndu, 11. október 2005, tilboð í viðgerð á skólplögnum tók hann fram í tilboðinu að hann hefði skoðað myndband af skólplögninni og væri lögnin utan húss í góðu standi miðað við aldur. Þegar litið er þeirrar yfirlýsingar þykir ekki hægt að fella á stefndu kostnað sem féll til vegna þess að lagfæra þurfti skólplagnir utanhúss, alls 251.730 krónur. Hins vegar er fallist á að henni beri að bæta það tjón sem stefnendur urðu fyrir vegna þeirrar frásagnar hennar að unnið hefði verið við drenlagnir hússins. Samkvæmt yfirliti nemur sú fjárhæð 1.598.591 krónu. Í stefnu byggja stefnendur á því að kostnaður við drenlögn nemi 1.650.591 krónu. Í þeirri fjárhæð er tvisvar sinnum liðurinn brottakstur, væntanlega á ónothæfu efni, og þykir stefnda einungis eiga að greiða þann lið einu sinni enda er óútskýrt hvers vegna sá þáttur er tvítekinn í yfirlitinu. Fallist er á að stefnendur eigi rétt á dráttarvöxtum að liðnum mánuði frá því að þeir skoruðu á stefndu að greiða kröfuna, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, það er frá 24. febrúar 2013 þegar liðinn var mánuður frá þingfestingu stefnu málsins 24. janúar 2013. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefndu til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðinn 550.000 kr. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M s o r ð Stefnda, Ólöf Guðríður Björnsdóttir, greiði stefnendum, Jóni Bjarka Bentssyni og Kristínu Vilhjálmsdóttur, óskipt 1.598.591 krónu með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 24. febrúar 2013 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnendum óskipt 550.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 82/2014
|
Fasteignakaup Galli Stjórnsýsla Sveitarfélög Skipulag Veitingaleyfi Riftun Tómlæti
|
B ehf. keypti tvær lóðir í landi Ásgarðs í Grímsnesi af sveitarfélaginu G á árinu 2007. B ehf. höfðaði mál gegn G til riftunar á kaupsamningi aðila gegn endurgreiðslu kaupverðs og annars áfallins kostnaðar vegna kaupanna, vegna ætlaðra vanefnda af hálfu G. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við mat þess hvort G hefði vanefnt skyldur sínar við sölu lóðanna ættu við sömu sjónarmið og fjallað var um í dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 222/2012. Talið var að uppfyllt væru skilyrði riftunar samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup þar sem tilgreindar athafnir G hefðu falið í sér brot á samningsskyldum hans við B ehf. sem virða bæri G til sakar, sbr. 2. málslið 18. gr. sömu laga, og gerðir hans falið í sér eftirfarandi vanefnd kaupsamninganna í merkingu 2. mgr. 20. gr. laganna. Að virtum athöfnum B ehf. og atvikum málsins var það ekki virt B ehf. til vangæslu réttar síns að hafa ekki sett fram formlega riftunarkröfu fyrr en gert var.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara lækkunar þeirra. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 16. apríl 2014. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að endurgreiða sér gatnagerðargjöld að fjárhæð 3.023.600 krónur „ásamt verðbótum“ frá 24. október 2007 til 2. maí 2011 að fjárhæð 1.081.799 krónur, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. júní 2011 til greiðsludags, svo og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 9.516.904 krónur með dráttarvöxtum eins og áður greinir. Til vara krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 12.540.504 krónur með dráttarvöxtum eins og greinir í aðalkröfu. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann staðfestingar héraðsdóms um málskostnað og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandi var stofnaður í lok árs 2002. Samkvæmt hlutafélagaskrá mun tilgangur hans meðal annars vera eignarhald, bygging, endurbygging, kaup, sala, rekstur, útleiga og viðhald fasteigna, auk almennrar verslunar-, verktaka- og þjónustustarfsemi. Í tilkynningu til hlutafélagaskrár var „aðalstarfsemi“ gagnáfrýjanda sögð vera „eignarhald á fasteignum og skylt. Versl.- og þjónustustarfsemi.“ Gagnáfrýjandi mun frá upphafi hafa verið í eigu hjónanna Trausta Guðjónssonar og Lísu Maríu Karlsdóttur sem jafnframt sitja í stjórn hans. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi samþykkti sveitarstjórn aðaláfrýjanda 17. september 2003 deiliskipulag fyrir íbúðabyggð á svæði er nefnt var Ásborgir í landi Ásgarðs í Grímsnes- og Grafningshreppi. Var gert ráð fyrir 36 einbýlishúsalóðum og að útivistarsvæði yrði umhverfis þær. Gagnáfrýjandi keypti lóðir nr. 36 og 38 af aðaláfrýjanda með kaupsamningum 24. október 2007. Efni kaupsamninganna er ítarlega rakið í héraðsdómi, en í þeim var vísað til þess að gagnáfrýjandi hafi kynnt sér skipulags- og byggingarskilmála svæðisins en lóðirnar væru hluti af skipulagðri heilsársbyggð í landi Ásgarðs. Fram er komið að aðaláfrýjandi hafi fyrir sölu á lóðunum til stefnda, eða á árinu 2006, selt Grímsborgum ehf. sex lóðir í hverfinu og Hótel Geysi ehf. fjórar, auk þess sem eigendur fyrrnefnda félagsins festu kaup á einni lóð. Það félag sendi umsókn 16. júlí 2009 til sýslumannsins á Selfossi um leyfi til sölu gistingar og/eða veitinga í svokölluðum flokki II í sjö húsum í Ásborgum. Gaf aðaláfrýjandi jákvæða umsögn við umsókn Grímsborga ehf., þegar eftir því var leitað af hálfu sýslumanns með bréfi 20. ágúst 2009 sem veitti Grímsborgum ehf. leyfi til reksturs gististaðar á svæðinu 30. október 2009 með tilgreindum skilyrðum. Þá veitti aðaláfrýjandi samþykki fyrir rekstri veitingastaðar í Ásborgum 25. janúar 2010 og 2. júní það ár gaf sýslumaður síðan út leyfisbréf til útleigu íbúða í Ásborgum og leyfi til að reka á svæðinu veitingastað í flokki II á lóð nr. 30. Ekki liggur fyrir í málinu að Grímsborgir ehf. hafi kynnt fyrir íbúum og lóðarhöfum í hverfinu þessi málalok, sem var eitt skilyrða fyrir veitingu leyfisins, en í marsmánuði 2011 kynnti aðaláfrýjandi lóðarhöfum fyrirhugaðar breytingar á skipulagi svæðisins um að heimilt yrði að nýta íbúðarhús á svæðinu sem veitinga eða gistihús. Þetta varð til þess að með bréfi til aðaláfrýjanda 21. mars 2011 lýstu kaupendur lóðar nr. 44, Þór Þórsson og Hrafnhildur Markúsdóttir, yfir riftun kaupsamnings 4. september 2007 og tilgreindu sem ástæðu brot aðaláfrýjanda gegn ákvæðum kaupsamningsins er fælist í því að heimila atvinnurekstur í hverfinu. Höfðuðu þau dómsmál fyrir Héraðsdómi Suðurlands 7. september 2011 til staðfestingar á riftun og heimtu bóta. Hinn 28. apríl 2011 var tillaga sveitarstjórnar um breytingu á aðalskipulagi auglýst í Lögbirtingablaðinu, þar sem sagði meðal annars að með henni væri gefinn kostur á að nýta þegar byggð og fyrirhuguð íbúðarhús í Ásborgum sem gisti- og/eða veitingahús. Samhliða auglýsingu um breytingu á aðalskipulagi var auglýst sú breyting á deiliskipulagi svæðisins að heimilt yrði að nýta hús þar „sem íbúðarhús og sem gisti- og/eða veitingahús“ til samræmis við tillögu að breytingu á aðalskipulagi. Jafnframt var gert ráð fyrir að byggingarreitur á einni af lóðum Grímsborga ehf. yrði stækkaður. Þáverandi lögmaður gagnáfrýjanda ritaði aðaláfrýjanda bréf 2. maí 2011 með yfirskriftinni „Efni: Skil á lóðum í landi Ásgarðs í Grímsnesi.“ Þar komu fram andmæli við fyrirhuguðum skipulagsbreytingum á þeim grunni að lóðir hefðu verið seldar undir þeim formerkjum að um væri að ræða kyrrsælan stað í íbúðarbyggð samkvæmt grein 4.2.1. í þágildandi skipulagsreglugerð. Í niðurlagi bréfsins sagði: „Með vísan til framanritaðs mótmælir umbjóðandi minn, Blikalón ehf., harðlega auglýstum breytingum á aðalskipulagi varðandi íbúðarsvæðið Ásborgir, merkt Íb 11. Jafnframt krefst Blikalón ehf. þess að gengið verði til samninga við félagið um skil á umræddum lóðum, vegna vanefnda sveitarfélagsins á skyldum sínum við að framfylgja samþykktu skipulagi svæðisins.“ Bréfi þessu svaraði lögmaður aðaláfrýjanda með bréfi 17. sama mánaðar. Var þar vísað til framangreindrar yfirskriftar bréfs lögmanns stefndu og sjónarmiðum andmælt með tilvísun til skipulagsreglna. Í lok bréfsins sagði: „Telji aðilar sig hins vegar hafa orðið fyrir tjóni umfram það sem almennt gerist geta þeir sett fram kröfu um bætur á grundvelli 51. gr. skipulagslaga nr. 123, 2010. Þá leiðir af málsmeðferðarreglum sömu laga að viðkomandi gefst kostur á að koma að athugasemdum sínum og ábendingum í skipulagsferlinu. Það er því afstaða umbjóðanda okkar að ekki séu lagaskilyrði til þess að fallast á fyrrgreinda kröfu umbjóðanda yðar.“ Hinn 6. júlí 2011 samþykkti sveitarstjórn aðaláfrýjanda að auglýsa tillögu um breytingu á aðalskipulagi varðandi svæðið yfir í „blandaða landnotkun íbúðarsvæðis og svæði fyrir verslun og þjónustu“. Degi síðar var breytingin send Skipulagsstofnun til afgreiðslu, sem gerði athugasemdir við hana. Með bréfi aðaláfrýjanda til lögmanns gagnáfrýjanda 31. október 2011 var vakin athygli á auglýsingunni og óskað eftir athugasemdum. Þær veitti þáverandi lögmaður gagnáfrýjanda með bréfi 21. nóvember 2011 undir yfirskriftinni: „Skipulag í auglýsingu breyting á aðal- og deiliskipulagi í Ásborgum.“ Vísað var til fyrra bréfs 2. maí 2011 „þar sem mótmælt var auglýstum breytingum á aðalskipulagi varðandi íbúðarsvæðið Ásborgir, merkt Íb 11. Þá var þess krafist að gengið yrði til samninga við Blikalón ehf. um skil á umræddum lóðum, vegna vanefnda sveitarfélagsins á skyldum sínum við að framfylgja samþykktu skipulagi svæðisins.“ Í niðurlagi bréfsins sagði: „Með vísan til framanritaðs mótmælir umbjóðandi minn, Blikalón ehf., harðlega auglýstum breytingum á aðalskipulagi varðandi íbúðarsvæðið Ásborgir, merkt Íb 11, enda er ljóst að breytingar á aðalskipulagi svæðisins og munu hafa afar neikvæð áhrif á virði þeirra lóða sem félagið á á svæðinu þar sem slík breyting mun festa í sessi þá starfsemi sem nú er rekin á svæðinu og hefur nú þegar valdið umbjóðanda mínum tjóni. Þá áréttar umbjóðandi minn að félagið er enn reiðubúið til þess að ganga til samninga ... um skil á umræddum lóðum, vegna vanefnda sveitarfélagsins á skyldum sínum við að framfylgja samþykktu skipulagi svæðisins.“ Erindi þessu svaraði aðaláfrýjandi 24. janúar 2012 enn á ný með tilvísun til 1. mgr. 51. gr. skipulagslaga, en síðan sagði í niðurlagi bréfsins: „Telji umbjóðendur þínir sig hafa orðið fyrir tjóni er þeim unnt að krefjast bóta á grundvelli nefnds ákvæðis fyrir dómi, teljist skilyrði bótaskyldu yfirhöfuð uppfyllt.“ Loks vísaði aðaláfrýjandi til dóms Héraðsdóms Suðurlands 30. desember 2011 í máli áðurnefndra kaupenda lóðar nr. 44 gegn aðaláfrýjanda, en með honum var komist að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandi væri skaðabótaskyldur gagnvart kaupendum vegna tjóns sem þau kynnu að hafa orðið fyrir sökum þess að aðaláfrýjandi hefði ekki farið að þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 varðandi atvinnurekstur í Ásborgum. Á hinn bóginn var ekki talið að kaupendum hefði tekist að sanna að þau hefðu orðið fyrir tjóni af þessum sökum sem leiddi til þess að vara- og þrautavarakröfu þeirra um skaðabætur og afslátt var vísað frá héraðsdómi. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 222/2012 var fallist á með kaupendum lóðar nr. 44 að skilyrði riftunar á kaupsamningi hefðu verið til staðar vegna galla sem komið hafi í ljós eftir kaup vegna framangreindra tilfæringa aðaláfrýjanda við breytingar á skipulagi þvert ofan í þá kosti sem áskildir hefðu verið við gerð kaupsamningsins. Var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða þessum kaupendum skaðabætur vegna eftirfarandi vanefndar við efndir kaupsamningsins. Hinn 21. janúar 2013 var birt auglýsing í B-deild stjórnartíðinda um staðfestingu umhverfis- og auðlindaráðherra á umræddu aðalskipulagi aðaláfrýjanda. Hinn 12. mars 2013 ritaði lögmaður gagnáfrýjanda aðaláfrýjanda bréf þar sem vísað var til fyrri bréflegra andmæla gagnáfrýjanda við skipulagsbreytingum og til dóms Hæstaréttar í máli nr. 222/2012. Þá sagði: „Umbj.m. hefur áður gert kröfu til þess að fá að skila umræddum lóðum og fá endurgreiðslu en því verið hafnað sérlega með bréfi lögmanns sveitarfélagsins dags. 17.05.2011. Umbj.m. hefur beðið úrlausnar Hæstaréttar á framangreindu máli og telur að nú liggi fyrir réttarfarsleg úrlausn sem leiði til þess að sveitarfélaginu beri að endurgreiða honum kaupverð og annan útlagðan kostnað í tengslum við kaupin. Af hálfu umbj.m. er gerð krafa til þess að sveitarfélagið fallist á að kaupin gangi til baka, en kaupverð hvorrar lóðar um sig var kr. 6.141.800 auk annars kostnaðar samfara kaupunum. Þannig námu greiðslur umbj.m. til sveitarfélagsins samtals kr. 12.423.600“. Þá krafðist aðaláfrýjandi dráttarvaxta á þessa fjárhæð vegna áranna 2009 til og með 2012, samtals 7.461.546 krónur, auk innheimtukostnaðar 786.703 krónur. Síðan sagði: „Telji sveitarfélagið sér ekki fært um að ganga til samninga við umbj.m. um riftun eða samkomulag um uppgjör vegna lóðanna er umbj.m. nauðugur sá einn kostur að hefjast handa gegn sveitarfélaginu til þess að rétta hlut sinn með riftun og málsókn. Vænti ég þess að til þess komi ekki. Þess er óskað að afstaða yðar liggi fyrir innan 10 daga frá dagsetningu bréfs þessa að telja.“ Bréfi þessu svaraði aðaláfrýjandi ekki og sendi gagnáfrýjandi skriflega yfirlýsingu um riftun á kaupsamningum aðila 9. apríl 2013. Gagnáfrýjandi hefur ekki reist hús á lóðum þeim sem um ræðir. Þá hefur afsal ekki enn verið gefið út en við meðferð málsins lýsti aðaláfrýjandi yfir að ekkert væri því til fyrirstöðu að það yrði gert. II Málsástæðum og lagarökum aðila er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir vísar gagnáfrýjandi einkum til framangreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 222/2012 og telur atvik þess sambærileg þeim sem hér eru til úrlausnar. Þótt tilgangur gagnáfrýjanda sé eignarhald og ýmis konar umsýsla með fasteignir er ekki fram komið í málinu að tilgangur hans með kaupunum hafi verið í andstöðu við það skipulag sem gilti á Ásborgarsvæðinu er kaupsamningarnir um lóðirnar nr. 36 og 38 voru gerðir. Eiga því við, þegar metið er hvort aðaláfrýjandi hafi vanefnt skyldur sínar við sölu lóðanna, sömu sjónarmið og fjallað var um í framangreindu máli réttarins nr. 222/2012. Tilteknir kostir hinna seldu lóða voru áskildir og ekki er fram komið að aðaláfrýjandi hafi vakið athygli gagnáfrýjanda á því að skipulagið hlyti að breytast vegna sölu aðaláfrýjanda á nærri þriðjungi lóða á svæðinu til Grímsborga ehf. og Hótels Geysis ehf. Þá fóru gerðir aðaláfrýjanda í bága við fyrirmæli 1. töluliðar 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, jafnframt því sem umsóknir Grímsborga ehf. um breytta notkun húsa á svæðinu þörfnuðust byggingarleyfis samkvæmt 1. mgr. 43. gr. þágildandi skipulagslaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að athafnir aðaláfrýjanda varðandi leyfi Grímsborga ehf. til veitinga- og gistireksturs í Ásborgum hafi falið í sér brot á samningsskyldum hans við gagnáfrýjanda sem virða beri aðaláfrýjanda til sakar, sbr. 2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og fólu gerðir hans í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningunum í skilningi 2. mgr. 20. gr. laganna. Með þessum athugasemdum er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að til staðar hafi verið skilyrði riftunar kaupsamninganna samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002. Þótt ætla megi af gögnum málsins að gagnáfrýjandi hafi orðið var framkvæmda Grímsborga ehf. á Ásborgarsvæðinu þegar á árinu 2009 er til þess að líta, sem áður er fram komið, að honum voru ekki kynntar fyrirhugaðar skipulagsbreytingar á svæðinu fyrr en í mars 2011. Eins og að framan er rakið gerði gagnáfrýjandi þegar í kjölfarið skriflegar athugasemdir 2. maí 2011 vegna breytinganna og boðaði að gripið yrði til viðeigandi úrræða. Það ítrekaði hann 21. nóvember 2011 eftir að aðaláfrýjandi hafði óskað eftir athugasemdum við auglýsingu um breytingu á aðalskipulagi varðandi svæðið. Í báðum tilvikum fór hann fram á að aðaláfrýjandi hætti við fyrirhugaðar skipulagsbreytingar en féllist ella á að kaupin gengju til baka með skilum á lóðunum. Eins og áður segir svaraði aðaláfrýjandi málaleitan gagnáfrýjanda á þá lund að hann gæti komið að athugasemdum sínum og ábendingum í skipulagsferlinu og eftir atvikum sett fram bótakröfu á grundvelli 51. gr. skipulagslaga. Af þessum samskiptum mátti aðaláfrýjanda vera ljóst að gagnáfrýjandi, sem kaupandi umræddra lóða, hygðist beita úrræðum vegna vanefnda aðaláfrýjanda, sem seljanda, yrðu boðaðar skipulagsbreytingar að veruleika. Eftir að skipulagsferlinu lauk og hið breytta skipulag hafði verið endanlega staðfest og auglýst 21. janúar 2013 setti gagnáfrýjandi í samræmi við þetta fram fjárkröfu á hendur aðaláfrýjanda 12. mars 2013. Eins og hér hagaði til verður það ekki virt gagnáfrýjanda til vangæslu réttar síns að hafa ekki sett fram formlega riftunarkröfu fyrr en með bréfi 9. apríl 2013. Að þessu gættu og að virtri 2. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður fallist á með gagnáfrýjanda að hann hafi hvorki glatað rétti sínum til að bera fyrir sig vanefnd eftir ákvæðum 48. gr. laga nr. 40/2002 né ólögfestum reglum kröfuréttar um tómlæti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um höfuðstól fjárkröfu gagnáfrýjanda. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 og með hliðsjón af atvikum öllum verður einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Grímsnes- og Grafningshreppur, greiði gagnáfrýjanda, Blikalóni ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 16. desember 2013. Mál þetta, sem þingfest var þann 5. júní 2013 og dómtekið þann 21. nóvember sama ár, er höfðað af Blikalóni ehf., kt. [...], með lögheimili að Bæjarflöt 8a, Reykjavík, gegn Grímsnes- og Grafningshreppi, kt. [...], með lögheimili að Borg, Grímsnesi, til að þola riftun, endurgreiðslu kaupverðs, vaxta, verðbóta og annars kostnaðar. Stefnandi krefst þess aðallega: I. Að staðfest verði með dómi riftun stefnanda á kaupsamningum aðila, dags. 24. október 2007, um fasteignina nr. 36, sem er 4.630 m2 eignarlóð land nr. 199037, og fasteignina nr. 38, sem er 4.770 m2 eignarlóð land nr. 199038, báðar staðsettar í Ásborgum, Ásgarðslandi í Grímsnes- og Grafningshreppi. II. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.990.875 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 9.414.460 krónum frá 5. júní 2009 til 5. júní 2013, en af 13.990.875 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að fallist verði á aðalkröfur um riftun eins og greinir í aðalkröfu undir tölulið I. Þá er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.990.875 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 9.414.460 krónum frá 2. júní 2011 til 5. júní 2013 en af 13.990.875 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautarvara eru gerðar sömu kröfur og greinir í aðalkröfu að öðru leyti en því að gerð er krafa um vexti að álitum að mati dómsins. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins. Stefndi, sem krefst aðallega frávísunar málsins frá dómi, féll frá þeirri kröfu sinni undir rekstri málsins. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Málavextir. Helstu málavextir eru þeir að þann 17. september 2003 samþykkti sveitarstjórn stefnda deiliskipulag fyrir íbúðabyggð í landi Ásgarðs í Grímsnes- og Grafningshreppi, hér eftir nefnt Ásborgir. Þar segir m.a. að gert sé ráð fyrir 36 einbýlishúsalóðum á um 18 ha lands og að útivistarsvæði verði umhverfis lóðirnar. Hús skuli vera einnar hæðar og að minnsta kosti 100 fermetrar að grunnfleti án bílageymslu. Þá sé heimilt að byggja svefnskála, gróðurhús og annað sambærilegt, en þó ekki stærra en 50 m fermetra. Samkvæmt teikningu er byggðin í Ásborgum í hringlaga byggðarkjarna á bökkum Sogsins. Í innri hring byggðarinnar eru 12 lóðir, en í ytri hringum eru 24 lóðir. Með kaupsamningi, dags. 24. október 2007, keypti stefnandi lóðirnar nr. 36 og 38 í Ásborgum af stefnda. Umræddar lóðir liggja hlið við hlið í ytri hring byggðarkjarnans. Kaupverð lóðarinnar nr. 36 er samkvæmt 2. gr. kaupsamnings 4.630.000 krónur og skyldi það staðgreiðast ásamt lágmarks gatnagerðargjaldi, að fjárhæð 1.511.800 krónur, samkvæmt gjaldskrá stefnda frá 6. febrúar 2004. Samtals var kaupverð lóðarinnar því 6.141.800 krónur. Kaupverð lóðarinnar nr. 38 er samkvæmt 2. gr. kaupsamnings 4.770.000 krónur og skyldi það staðgreiðast ásamt lágmarks gatnagerðargjaldi, að fjárhæð 1.511.800 krónur, samkvæmt áðurnefndri gjaldskrá stefnda. Samtals var kaupverð lóðarinnar því 6.281.800 krónur. Í 1. gr. kaupsamninganna segir meðal annars að lóðirnar séu afmarkaðar í samþykktum deiliskipulagsuppdrætti og hluti af skipulagðri heilsársbyggð. Í 3. gr. segir að kaupandi hafi kynnt sér skipulags- og byggingarskilmála svæðisins. Samkvæmt gögnum málsins hefur heildarkaupverð lóðanna verið greitt, en afsal, sem gefa skyldi út þegar kaupverð og gatnagerðargjöld hefðu verið greidd og kaupandi að öðru leyti fullnægt skyldum sínum samkvæmt samningi þessum, hefur ekki verið gefið út. Í gögnum málsins kemur fram að seldar hafi verið átta lóðir í innri hring byggðarkjarnans, þar af sjö lóðir til fyrirtækisins Grímsborga ehf., þ.e. lóðir nr. 1,3,5,9,15 og 17. Í ytri hring, þar sem lóðir stefnanda eru, hafa samkvæmt gögnum málsins alls verið seldar sautján lóðir, þar af ein lóð til áðurnefnds fyrirtækis, þ.e. lóð nr. 48. Auk þess er rekstur á vegum Grímsborga ehf. í húsi á lóð nr. 30, sem samkvæmt gögnum málsins er í eigu Ólafs Laufdal Jónssonar og Kristínar Ketilsdóttur. Upphaf gisti- og veitingareksturs Grímsborga ehf. má rekja til umsóknar félagsins, dags. 16. júlí 2009, til sýslumannsins á Selfossi, en þá óskaði fyrirtækið eftir leyfi til sölu gistingar og/eða veitinga í flokki II í sjö húsum í Ásborgum. Fyrir liggur að stefndi gaf jákvæða umsögn um umsóknir Grímsborga ehf., þegar eftir því var leitað af hálfu sýslumannsins á Selfossi, sbr. bréf stefnda dags. 20. ágúst 2009. Þá gáfu önnur stjórnvöld, sem sýslumaður leitaði umsagnar hjá, einnig jákvæð svör við erindi fyrirtækisins. Samkvæmt gögnum málsins fengu Grímsborgir ehf. leyfi sýslumanns til reksturs gististaðar í flokki II í Ásborgum þann 30. október 2009 með þeim skilyrðum að leyfið væri veitt til tveggja ára, umsækjendur myndu kynna reksturinn fyrir íbúum í hverfinu og var hámarksfjöldi gesta samkvæmt leyfinu 44. Þá liggur fyrir að stefndi hafi samþykkt rekstur veitingastaðar í Ásborgum með bréfi til sýslumanns, dags. 25. janúar 2010. Þann 2. júní 2010 gaf sýslumaður út leyfi til útleigu íbúða í Ásborgum og veitingaleyfi. Gildistími leyfisins, sem var til 2. júní 2014, var háð þeim skilyrðum að umsækjandi kynnti reksturinn fyrir íbúum í hverfinu og að sótt yrði um byggingarleyfi vegna breyttrar notkunar Ásborga 30 fyrir 2. júní 2011, eins og stefndi hafi farið fram á. Í marsmánuði 2011 kynnti stefndi lóðarhöfum í Ásborgum fyrirhugaðar breytingar á aðalskipulagi Ásgarðs, þ.e. íbúðarsvæðinu Ásborgum, eins og segir í lýsingu stefnda á skipulagsverkefninu. Þar kemur fram að gert sé ráð fyrir að breyta skipulagi svæðisins á þann veg að heimilt verði að nýta íbúðarhús á svæðinu sem veitingahús og/eða gistihús í samræmi við óskir núverandi eigenda húsa á svæðinu þar sem eftirspurn sé eftir slíkri starfsemi á svæðinu. Þann 28. apríl 2011 birtist auglýsing um breytingu á aðalskipulagi Grímsnes- og Grafningshrepps. Kemur þar fram að í breytingartillögunni felist að íbúðarsvæðið Ásborgir breytist í blandaða landnotkun íbúðarsvæðis og svæði fyrir verslunar- og þjónustu til að gefa möguleika á því að nýta þegar byggð og fyrirhuguð íbúðarhús sem gisti- og/eða veitingahús. Einnig kemur fram að áður en breytingin yrði tekin til formlegrar afgreiðslu í sveitarstjórn væri hún til kynningar á skrifstofu sveitarfélagsins frá 28. apríl til 3. maí 2011. Fyrir liggur að þann 18. janúar 2012 samþykkti sveitarstjórn stefnda tillöguna og þann 21. janúar 2013 birtist auglýsing um breytingu á aðalskipulagi Ásborga í Lögbirtingablaðinu. Stefnandi brást við auglýstum breytingum á aðalskipulagi Ásborga með bréfi þáverandi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 2. maí 2011. Í bréfinu mótmælir stefnandi annars vegar framangreindum auglýstum breytingum á aðalskipulagi Ásborga og hins vegar krefst hann þess að gengið verði til samninga við hann um skil á lóðunum. Stefndi hafnaði erindi stefnanda um að gengið yrði til samninga um skil á lóðunum með bréfi, dags. 17. maí 2011. Með bréfi stefnanda til skipulags- og byggingarfulltrúaembættis uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps, dags. 21. nóvember 2011, er vísað til áðurgreinds bréfs stefnanda til stefnda, dags. 2. maí 2011, og krafa um skil á lóðunum áréttuð. Skipulagsfulltrúi hafnaði kröfu stefnanda með bréfi dags. 24. janúar 2012 og vísaði til fyrri svara stefnda og sýknudóms Héraðsdóms Suðurlands frá 30. desember 2011. Í bréfi stefnanda til stefnda, dags. 12. mars 2013, kemur fram að stefnandi hafi beðið úrlausnar Hæstaréttar í framangreindu máli Héraðsdóms Suðurlands, sbr. mál Hæstaréttar nr. 222/2012 frá 19. desember 2012, þar sem fallist var á kröfu einstaklinga um riftun kaupsamnings um lóð í Ásborgum og endurgreiðslu kaupverðsins auk tiltekins kostnaðar tengdum kaupunum. Í bréfinu er þess krafist að lóðakaupin gangi til baka og kaupverð ásamt kostnaði samfara kaupunum verði endurgreitt. Í fundargerð sveitarstjórnar stefnda þann 20. mars 2013 var framangreindu erindi vísað til lögmanns sveitarfélagins. Samkvæmt gögnum málsins var erindinu ekki svarað. Loks tilkynnti lögmaður stefnanda um riftun kaupsamninga aðila með bréfi til stefnda, dags. 9. apríl 2013. Í framhaldi af því var mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Dómkröfur í máli þessu byggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi aðila og beitt svikum í viðskiptum við stefnanda. Fyrir liggi að stefndi hafi breytt og raskað grundvelli og forsendum stefnanda fyrir kaupunum með þeim afleiðingum að fasteignirnar séu haldnar göllum vegna eftirfarandi vanefnda stefnda. Byggir stefnandi á að það hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum að um friðsælt íbúðahverfi hafi verið að ræða. Stefndi hafi frá upphafi lýst því að gæði hverfisins og umræddra fasteigna hafi legið í því að um væri að ræða kyrrlátt umhverfi í skipulagðri íbúðabyggð. Kveður stefnandi að breytingar á skipulagi hafi leitt til stóraukinnar umferðar ferðamanna og vegfarenda sem fari oftast ferða sinna á stórum langferðabifreiðum sem ekið sé hringinn í hverfinu. Þannig hafi atvinnurekstur í Ásborgum, sem stefndi hafi innleitt, gjörbreytt hverfinu og svipt umræddar fasteignir þeim eiginleikum og gæðum sem áður er lýst. Verði að virða það stefnda til sakar að gefa jákvæða umsögn um umsóknir Grímsborga ehf. um rekstrarleyfi fyrir nærliggjandi fasteignir í andstöðu við fyrirmæli laga nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og þágildandi skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997. Þá hafi framangreindar gerðir stefnda leitt til eftirfarandi vanefnda á kaupsamningum aðila og vísar stefnandi í þessu sambandi til 18. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Nánar vísar stefnandi til þess að með þessu hafi stefndi brotið í bága við fyrirmæli 1. tl. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 85/2007, þar sem segi að sveitarstjórn skuli staðfesta að staðsetning sé innan marka sem reglur og skipulag segi til um. Í máli þessu hafi deiliskipulag Ásborga gert ráð fyrir íbúðabyggð. Stefndi hafi hins vegar breytt hverfinu í atvinnusvæði auk þess sem nýtingu íbúðarhúsa hafi verið breytt án þess að byggingarleyfi hafi legið fyrir en það hafi verið andstætt fyrirmælum laga nr. 73/1997. Þessar athafnir stefnda í tengslum við samningsskyldur hans, sbr. 2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002, beri að virða stefnda til sakar. Þannig hafi gerðir stefnda falið í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningum aðila í skilningi 2. mgr. 20. gr. laga nr. 40/2002, og því beri að taka til greina kröfu stefnanda um riftun kaupsamninganna. Stefnandi vísar til þess að með dómi Hæstaréttar frá 19. desember 2012, í máli nr. 222/2012, hafi verið tekist á um samkynja ágreining. Í framangreindum dómi hafi athafnir stefnda verið virtar stefnda til sakar og talið að gerðir stefnda hafi falið í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningi aðila. Aðalkrafa stefnanda er að staðfest verði með dómi riftun stefnanda á kaupsamningi aðila frá 24. október 2007 um framangreindar lóðir. Stefnandi gerir kröfu um dráttarvexti af kaupverði lóðanna, 9.400.000 krónum, frá 5. júní 2009 til greiðsludags. Byggir stefnandi vaxtakröfu sína á því að stefndi hafi beitt svikum í viðskiptum aðila. Þar sem vaxtakröfur fyrnist á fjórum árum gerir stefnandi kröfu um greiðslu vaxta fjögur ár aftur í tímann miðað við þingfestingardag málsins. Vísar stefnandi til þess að allt frá árinu 2009 hafi hann þurft að horfa upp á uppbyggingu og atvinnurekstur á svæðinu, sem hann hafi andmælt, en ekki getað hafist handa um nýtingu á lóðum sínum meðan óvissa hafi verið um niðurstöðu vegna ólögmætra athafna stefnda. Stefnandi krefst endurgreiðslu greiddra fasteignagjalda fyrir árin 2008 til 2013, samtals 102.444 krónur og gatnagerðargjalda að fjárhæð 4.473.971 króna, auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi máls þessa til greiðsludags. Stefnandi segir ágreiningslaust að stefnandi hafi greitt 3.023.600 krónur í gatnagerðargjöld. Þá vísar stefnandi til þess að ákvæði 9. gr. gatnagerðargjaldskrár stefnanda taki mið af 9. gr. laga nr. 152/2006 um gatnagerðargjöld, sbr. og 4. gr. laga nr. 6/2009, en með þeirri lagabreytingu hafi verið sett inn ákvæði til bráðabirgða er tryggði þeim sem greiddu gatnagerðargjöld fyrir gildistöku laga nr. 6/2009 verðbætur m.v. vísitölu neysluverðs frá greiðsludegi til endurgreiðsludags, samtals 1.450.371 krónur. Krafa stefnanda sé því að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda samtals 4.473.971 krónur vegna gatnagerðargjalda, auk dráttarvaxta frá þingfestingardegi máls þessa. Loks krefst stefnandi greiðslu 4.000 króna þinglýsingargjalds og 10.460 króna stimpilgjalds, samtals 14.460 krónur. Fjárhæð kröfunnar sundurliðist þannig: Varakrafa stefnanda er hin sama og aðalkrafa hvað varðar riftun kaupsamninga aðila. Þá sé krafan gerð með sama hætti og áður greinir að því undanskildu að gerð er krafa um dráttarvexti frá 2. júní 2011 til greiðsludags. Um það vísar stefnandi til þess að þann 2. maí 2011 hafi stefnandi gert kröfu um skil á lóðunum og endurgreiðslu. Sé vaxtakrafa miðuð við að bera vexti frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því stefnandi hafði fyrst uppi kröfu um endurgreiðslu. Til þrautavara gerir stefnandi sömu kröfur og í aðalkröfu varðandi riftun og stefnufjárhæð að því undanskildu að gerð er krafa um vexti að álitum að mati dómsins. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samningaréttarins og laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 12, 18. og 20. gr. laganna. Varðandi málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi, sem krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, byggir á eftirfarandi málsástæðum: Stefndi hafnar því að hafa vanefnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningum aðila og að ætluð vanefnd heimili stefnanda að rifta samningunum, samhliða því að krefjast endurgreiðslu. Varðandi kröfu stefnanda um riftun byggir stefndi kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að tilkynningarfrestur laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, sem gildi um réttarsamband aðila, hafi verið liðinn þegar stefnandi setti fram yfirlýsingu um riftun með bréfi dags. 9. apríl 2013. Vísar stefndi í þessu sambandi til 2. mgr. 42. gr. og 1. og 2. mgr. 48. gr. áðurnefndra laga. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi glatað rétti sínum til að bera fyrir sig riftun á grundvelli framangreindra tilkynningareglna laga nr. 40/2002, byggir stefndi á því að réttur stefnanda til að bera fyrir sig riftun sé fallinn niður vegna tómlætis stefnanda. Þar sem riftun sé viðurhlutamikið vanefndaúrræði og afar íþyngjandi, leiði það af gagnkvæmri tillitsskyldu aðila í samningssambandi að tilkynna svo fljótt sem verða má ef annar samningsaðila ætlar að bera fyrir sig riftun, en á þessu sjónarmiði byggi ákvæði laga nr. 40/2002. Með vísan til þessa og fyrri dómaframkvæmdar Hæstaréttar telur stefndi það hafið yfir allan vafa að réttur stefnanda til að bera fyrir sig riftun kaupsamninganna sé fallin niður. Í öðru lagi byggir stefndi á því að skilyrði riftunar séu ekki uppfyllt og hafnar því með öllu að hafa vanefnt skyldur sínar samkvæmt umræddum samningum. Stefndi hafi í öllu framfylgt þeim skyldum sem á hann hafi verið lagðar samkvæmt samningum, enda hafi stefndi ekki ábyrgst tilteknar skyldur umfram það sem samningur aðila kvað á um. Stefndi byggir á því að hvorki sé um það að ræða að ástand eða notagildi eignarinnar sé í andstöðu við ákvæði kaupsamnings og/eða sambærilegar eignir né að fasteignina skorti eiginleika sem seljandi hafi ábyrgst sérstaklega í kaupsamningi. Þá kveður stefndi að stefnandi hafi í engu mátt ganga út frá því að gististaða- eða veitingarekstur yrði aldrei starfræktur á svæðinu, enda hafi stefnandi hvorki gert slíkan áskilnað við samningsgerðina né stefndi gefið nokkrar yfirlýsingar þar að lútandi. Stefndi hafnar því að fasteignin sé haldin einhvers konar galla í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá hafnar stefndi því að rekstur veitingasölu eða gistihúss í sama hverfi, en þó fjarri lóðum stefnanda, geti ekki leitt til þess að samningur aðila sé vanefndur, nema að seljandi hafi gefið sérstaka ábyrgðaryfirlýsingu. Þaðan af síður geti slíkur rekstur, sem sé með öllu óviðkomandi samningssambandi aðila, leitt til þess að stefnanda sé heimilt að beita viðurhlutamiklum vanefndarúrræðum. Þá er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefndi hafi beitt sér fyrir því að raska hagsmunum stefnanda á svæðinu. Jafnvel þó litið yrði svo á að stefndi hefði hlutast til um að atvinnurekstur yrði leyfður á svæðinu, eins og stefnandi heldur fram, geti slíkt ekki talist fela í sér brot á samningsskyldum stefnda. Vísar stefndi í þessu sambandi til ákvæðis 4.2.1. í skipulagsreglugerð nr. 400/1998, þar sem í upphafi ákvæðisins er gert ráð fyrir því að á íbúðasvæðum megi gera ráð fyrir tiltekinni starfsemi sem hvorki verður ætlað að muni valda óþægindum vegna lyktar, hávaða eða óþrifnaðar né dragi að sér óeðlilega mikla umferð. Þá hafnar stefndi því alfarið að breytingar á aðal- og deiliskipulagi hafi neikvæð áhrif á virði lóða á svæðinu. Þvert á móti verði lóðir eftirsóknarverðari vegna þeirra þjónustu sem þar sé í boði. Einnig hafnar stefndi því að breytingar á skipulagi feli í sér stóraukningu á umferð ferðamanna og vegfarenda eins og stefnandi haldi fram. Veitingasala sem fram fari á svæðinu sé byggð á takmörkuðu leyfi, fyrir fáa gesti og aðeins opin til 23:00. Þar sem lóðir Grímsborga ehf. á svæðinu eru fjarri lóðum stefnanda sé því hafnað að reksturinn valdi stefnanda óþægindum og raski hagsmunum hans, enda hafi stefnanda ekki tekist að sanna að svo sé. Stefndi hafnar því með öllu fordæmisgildi dóms Hæstaréttar í máli nr. 222/2012 sem áður er getið. Vísar stefndi í fyrsta lagi til þess að réttarstaða stefnanda í máli þessu sé ekki sambærileg stöðu stefnenda í framangreindu hæstaréttarmáli enda hafi stefnandi í máli þessu í engu sinnt því að fara að lögum nr. 40/2002 eða meginreglum kröfuréttar við að tilkynna stefnda um að hann hyggðist beita viðurhlutamiklum vanefndaúrræðum. Stefnendur í hæstaréttarmálinu hafi lýst yfir riftun innan fimm ára tilkynningarfrests 2. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002. Þá séu aðstæður og forsendur viðskipta stefnanda í máli þessu ósambærilegar við stefnendur í máli nr. 222/2012 sem hafi verið einstaklingar sem keyptu byggingarlóð í heilsársbyggð með það að markmiði að reisa fjölskyldu sinni tiltekið umhverfi eins og nánar sé rakið í dómi Hæstaréttar. Stefnendur í því máli hafi því einnig verið neytendur í skilningi laga og sjónarmið neytendaréttar því vegið þungt í niðurstöðunni. Stefnandi þessa máls sé hins vegar einkahlutafélag og ekkert liggi fyrir annað en að félagið hafi keypt lóðirnar í hagnaðarskyni með það að markmiði að byggja á þeim eða selja þær áfram. Í því sambandi vísar stefndi til þess að í bréfi stefnanda frá 2. maí 2011 komi fram að stefnandi hafi keypt lóðirnar í þeim tilgangi að reisa á þeim heilsárshús til sölu. Þá sé ljóst að nálægð lóðanna við veitingaþjónustu gerir þær bæði eftirsóknarverðari á markaði og verðmætari. Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að skipulagsvald sé hjá sveitarfélögum og að í skipulagslögum nr. 123/2010 sé gert ráð fyrir að sveitarfélög hafi heimild til að breyta gildandi skipulagsáætlunum. Eigendur fasteigna geti því ávallt vænst þess að breytingar verði gerðar á skipulagi sem geti haft í för með sér einhverja skerðingu eða breytingu á hagsmunum þeirra. Telji þeir sig hafa orðið fyrir tjóni um það sem almennt gerist geti þeir krafist bóta á grundvelli 51. gr. áðurnefndra laga, auk þess sem þeir geti komið að athugasemdum og ábendingum í skipulagsferlinu samkvæmt lögunum. Dómkröfur stefnanda byggi á einkaréttarlegum hagsmunum hans. Því geti þær ekki byggst á allsherjarréttarlegum athöfnum stefnda sem byggðar séu á skýrri lagaheimild. Samningssamband aðila þessa máls byggist á samningum þeirra frá 24. október 2007 og almennri grundvallarreglu samningaréttarins, þannig að forsenda, sem er veigamikil ákvörðunarástæða samnings, verði að koma fram í samningunum sjálfum, a.m.k. að vera viðsemjanda ljós við samningsgerðina eigi meintur forsendubrestur að leiða til þess að heimilt sé að beita vanefndaúrræðum. Í samningum aðila komi hvorki fram að sérstök kyrrð eða ró á svæðinu sé forsenda kaupanna, enda um að ræða kaup í hagnaðarskyni eins og áður sé rakið. Stefnandi hafi ekki fært fram sönnur þess að ró og kyrrð hafi verið raskað, auk þess sem stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni, sbr. yfirmatsgerð í héraðsdómsmálinu nr. M-6/2012. Varðandi aðalkröfu stefnanda um endurgreiðslu byggir stefndi kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að krafan sé fyrnd. Með því að stefnandi krefjist greiðslu dráttarvaxta frá 5. júní 2009, og þess sem fram komi í stefndu um að krafa um dráttarvextir lengra aftur í tímann sé fyrnd, sé ljóst að endurgreiðslukrafan hafi stofnast fyrr þó svo stefnandi geri hvorki grein fyrir hvenær eða á hvaða grundvelli krafan hafi stofnast. Vísar stefndi til 3. gr. laga nr. 150/2007 hvað varðar fyrningu endurgreiðslukröfunnar sem og vaxtagreiðslna. Stefndi hafnar kröfu um dráttarvexti í fyrsta lagi með vísan til þess að dráttarvaxtakrafan leiði hvorki af lögum né samningi aðila og því beri að vísa henni frá dómi. Í öðru lagi fyrnist vaxtakrafa um leið og sjálf endurgreiðslukrafan, sbr. 24. gr. laga nr. 150/2007. Stefndi hafnar einnig varakröfu stefnanda enda sé hún með sama hætti og aðalkrafan fyrnd, vanreifuð og með öllu órökstudd. Þá er því hafnað að bréf stefnanda dags. 2. maí 2011 marki upphafsdag meintrar dráttarvaxtakröfu. Stefndi hafnar kröfu stefnanda um endurgreiðslu gatnagerðargjalds á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006. Framangreint ákvæði eigi við ef lóðaúthlutun sé afturkölluð, lóð skilað eða lóðaúthlutun ógilt. Stefnandi geri enga grein fyrir hvernig endurgreiðslukrafa á grundvelli riftunar eigi að falla undir nefnt lagaákvæði. Með sama hætti hafnar stefndi tilvísun stefnanda til 4. gr. laga nr. 6/2009. Um hafi verið að ræða viðskipti á einkaréttarlegum grunni, en ekki skil í skilningi áðurgreinds lagaákvæðis. Stefndi hafnar kröfu um endurgreiðslu fasteignagjalda og þinglýsingarkostnaðar með vísan til fyrningar á sama grunni og endurgreiðslukrafan í heild sinni, sbr. 24. gr. laga nr. 150/2007. Þá sé um að ræða kostnað sem ekki leiði af réttarsambandi aðila heldur sé hann til að tryggja rétt stefnanda út á við og gagnvart þriðja manni. Til þrautarvara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og vísar stefndi til framangreindra málsástæðna og sjónarmiða máli sínu til stuðnings. Þá mótmælir stefndi kröfum stefnanda um dráttarvexti, og telur að engin efni séu til þess að ákveða annan upphafstíma dráttarvaxta en við dómsuppsögu. Um lagarök vísar stefndi til þess að sýknukrafan sé studd við meginreglur samninga- og kröfuréttar og ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 18., 19., 42. og 48. gr. laganna. Einnig vísar stefndi til skipulagslaga nr. 123/2010, byggingarreglugerðar nr. 400/1998 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi vísar til XXI. kafla laga nr. 91/1991 hvað kröfu um málskostnað varðar, einkum 129., 130. og 131. gr., en um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun til laga nr. 50/1988. Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur Trausti Guðjónsson, eigandi og stjórnarmaður Blikalóns ehf., og eiginkona hans, Lísa María Karlsdóttir, eigandi og varamaður í stjórn Blikalóns ehf. Ekki er fallist á það með stefnda að þeir gallar séu á málatilbúnaði stefnanda sem varðað geti frávísun málsins frá dómi án kröfu enda verður ekki séð að vafi geti verið á því hvert sakarefni í máli þessu er. Stefnandi krefst þess að rift verði kaupsamningum um tvær lóðir í Ásborgum sem stefnandi keypti af stefnda þann 24. október 2007 og að kaupverð lóðanna og ýmis kostnaður tengdur kaupunum verði endurgreiddur. Stefnandi vísar til þess að ágreiningsefni í máli sem Hæstiréttur leiddi til lykta með dómi frá 19. desember 2012, mál nr. 222/2012, sé samkynja máli þessu. Stefnandi byggir á því að það hafi verið forsenda og ákvörðunarástæða hans fyrir kaupunum að stefndi auglýsti lóðirnar sem íbúðarlóðir í heilsársbyggð í kyrrlátu og grónu umhverfi á grundvelli deiliskipulags Ásborga sem stefndi samþykkti þann 17. september 2003 og stefnandi hafi kynnt sér fyrir kaupin. Umræddar lóðir hafi því verið seldar með tilteknum eiginleikum og kostum. Þá er á því byggt að stefndi hafi beitt svikum í viðskiptum við stefnanda. Stefndi hafnar öllum kröfum stefnanda og að ágreiningsefni máls þessa sé samkynja dómi Hæstaréttar í máli nr. 222/2012. Vísar stefndi í fyrsta lagi til þess að stefnandi sé einkahlutafélag sem stundi viðskipti með fasteignir í hagnaðarskyni og hafi í þeim tilgangi keypt umræddar lóðir til að reisa á þeim heilsárshús til sölu, en ekki einstaklingar/neytendur sem keypt hafi lóð til reisa á sumarhús fyrir fjölskylduna eins og háttað hafi til í áðurgreindum Hæstaréttardómi. Í öðru lagi séu fasteignirnar hvorki haldnar galla í skilningi laga nr. 40/2002, né hafi stefndi vanefnt samningsbundnar skyldur sínar enda sé skipulagsvaldið lögum samkvæmt í höndum stefnda og hafi umsögn stefnda um umsóknir Grímsborga ehf. um leyfi til veitinga- og gistireksturs í Ásborgum rúmast innan gildandi skipulagsáætlunar. Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að krafa stefnanda um riftun sé fallin niður þar sem stefnandi hafi ekki gætt að fyrirmælum laga nr. 40/2002 um tilkynningarfrest og/eða vegna tómlætis. Þá sé endurgreiðslukrafan fyrnd. Stefnandi hefur í engu lýst í hverju svik stefnda hafi falist og kemur því sú málsástæða stefnanda ekki til frekari skoðunar. Í máli Hæstaréttar nr. 222/2012 frá 19. desember 2012, féllst rétturinn á kröfu einstaklinga, sem þann 4. september 2007 keyptu lóð í Ásborgum af Grímsnes- og Grafningshreppi stefnda í máli þessu, um riftun kaupsamnings aðila og endurgreiðslu kaupverðsins og tiltekins kostnaðar tengdum kaupunum vegna eftirfarandi vanefnda sveitarfélagsins. Er það mat dómsins að framangreindur dómur Hæstaréttar hafi fordæmisgildi í máli þessu enda séu atvik sambærileg að öðru leyti en að í hæstaréttarmálinu var í fyrsta lagi um að ræða einstaklinga sem keyptu lóð af sveitarfélaginu og í öðru lagi leið styttri tími frá því viðkomandi einstaklingum var ljós galli á hinni seldu lóð þar til þeir höfðu fyrst uppi kröfu um endurgreiðslu kaupverðs. Í málinu nr. 222/2012 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi brotið gegn þágildandi byggingar- og skipulagslögum nr. 73/1997 og lögum nr. 85/2007 um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald, þegar hann gaf leyfisveitanda gisti- og veitingaleyfa, sýslumanninum á Selfossi, jákvæðar umsagnir í tilefni umsókna Grímsborga ehf. um leyfi til veitinga- og gistireksturs í húsum í eigu félagsins í Ásborgum. Nánar tiltekið komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að með jákvæðri umsögn sinni hafi stefndi í fyrsta lagi brotið gegn 1. tölulið 4. mgr. 10. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald nr. 85/2007. Í 1. mgr. áðurnefndrar greinar segir að leyfisveitandi skuli leita umsagnar í tilefni umsókna um rekstrarleyfi samkvæmt lögunum. Samkvæmt 4. mgr. 10. gr. er óheimilt að gefa út rekstrarleyfi ef einhver þeirra aðila sem tilgreindir eru í 1.- 6. tölulið greinarinnar leggst gegn útgáfu leyfisins. Samkvæmt 1. tölulið greinarinnar skal sveitarstjórn m.a. staðfesta að afgreiðslutími og staðsetning staðar sem umsókn lýtur að sé innan þeirra marka sem reglur og skipulag sveitarfélagsins segja til um. Í öðru lagi hafi stefndi brotið gegn 1. mgr. 43. gr. þágildandi byggingar- og skipulagslaga nr. 73/1997, en þar segir að óheimilt sé að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Fyrri umsögn stefnda, dags. 20. ágúst 2009, var veitt í tilefni umsóknar Grímsborga ehf. um leyfi til reksturs gististaða í flokki II í húsum á lóðum félagsins. Í umsögn stefnda til sýslumanns segir. „Sveitarstjórn samþykkir fyrir sitt leyti fyrirhugaðan afgreiðslutíma skv. umsókninni og staðfestir að staðsetning íbúðarhúsana [sic] í Ásborgum 3 og 5 sé skv. reglum sveitarfélagsins en mælist þó til þess að rekstrarleyfið verði ekki gefið út lengur en til 2 ára og umsækjandi kynni reksturinn fyrir íbúum í hverfinu.“ Í umsögn stefnda, dags. 25. janúar 2010, sem veitt var í tilefni umsóknar Grímsborga ehf. um leyfi til rekstrar- og veitingaleyfis í húsi á lóð í Ásborgum segir. „Sveitarstjórn samþykkir fyrir sitt leyti fyrirhugaðan afgreiðslutíma skv. umsókninni og staðfestir að staðsetning íbúðarhússins í Ásborgum 1 sé skv. reglum sveitarfélagsins.“ Þá má af bréfi skipulags- og byggingafulltrúaembættis uppsveita Árnessýslu og Flóahrepps til sýslumanns, dags. 28. maí 2010, ráða að þegar stefndi gaf sýslumanni jákvæða umsögn um veitingareksturinn hafi Grímsborgir ehf. ekki sótt um byggingarleyfi fyrir breyttri notkun hússins eins og skylt er lögum samkvæmt. Samkvæmt niðurstöðu Hæstaréttar í áðurnefndu máli fór stefndi, sem er stjórnvald og fer m.a. með byggingar- og skipulagsvald, ekki að lögum þegar hann heimilaði veitinga- og gistirekstur í skipulagðri íbúðabyggð Ásborga í ágúst 2009 og janúar 2010. Sama á við í máli þessu auk þess sem líta verður til markmiða byggingar- og skipulagslaga sem er að að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála þannig að réttur einstaklinga og lögaðila verði ekki fyrir borð borinn þótt hagur heildarinnar sé hafður að leiðarljósi, sbr. 1. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, nú c-lið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 123/2010. Með vísan til þessa breytir það engu um fordæmisgildi dóms Hæstaréttar þó stefnandi í máli þessu sé einkahlutafélag og tilgangur félagsins sé m. a. eignarhald, bygging, endurbygging, kaup, sala, rekstur, útleiga og viðhald fasteiga, eins og fram kemur í 2. gr. stofnskrár félagsins eins og stefndi heldur fram. Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallist á það með stefnanda að með jákvæðum umsögnum um leyfi Grímsborgar ehf. til veitinga- og gistireksturs í Ásborgum hafi stefndi samþykkt atvinnurekstur á svæði þar sem þágildandi deiliskipulag gerði ráð fyrir íbúðabyggð. Þessar athafnir stefnda í tengslum við samningsskyldur hans í máli þessi beri að virða honum til sakar, sbr. 2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, og að gerðir stefnda hafi falið í sér eftirfarandi vanefnd á kaupsamningum aðila í skilningi 2. mgr. 20. gr. sömu laga. Því reyni ekki sérstaklega á það hvort vanefnd yrði almennt talin veruleg eða óveruleg, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar frá 19. desember 2012 í málinu nr. 222/2012. Kemur þá til skoðunar krafa stefnda um sýknu af riftunarkröfu stefnanda með vísan til þess að frestur til að bera fyrir sig vanefnd samkvæmt 48. gr. laga nr. 40/2002 hafi verið liðinn þegar stefnandi, sem fengið hafi umráð eignanna við undirritun kaupsamnings þann 24. október 2007, setti fram yfirlýsingu um riftun þann 9. apríl 2013. Það er meginregla fjármuna- og kröfuréttar að aðgerðarleysi eða tómlæti samningsaðila getur leitt til réttarspjalla. Þessi meginregla kemur m.a. fram í IV. kafla laga nr. 40/2002 um fasteignakaup sem fjallar um vanefndaúrræði kaupanda. Þar segir í 1. málslið 2. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002, að ef kaupandi tilkynni ekki seljanda um riftun innan sanngjarns frests frá því að hann vissi eða mátti vita um galla eða eftir að frestur í tilkynningu, sbr. 39. eða 40. gr., er liðinn, glati hann rétti til riftunar. Þetta gildir þó ekki ef seljandi hefur sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríðir með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú, sbr. 2. málslið 2. mgr. 42. gr. laganna. Í 1. mgr. 48. gr. laganna, sem fjallar um tilkynningar ofl., segir að kaupandi glati rétti til að bera fyrir sig vanefnd ef hann tilkynnir seljanda ekki innan sanngjarns frest, eftir að hann varð eða mátti verða hennar var, um eðli og umfang hennar og að hann ætli að bera hana fyrir sig. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 48. gr. eru tvær undantekningar frá framangreindri meginreglu. Í 2. mgr. greinarinnar segir að réttur til að senda tilkynningu falli niður að liðnum fimm árum frá afhendingu fasteignar, nema seljandi hafi ábyrgst hana í lengri tíma. Í 3. mgr. segir að seljandi geti þó ekki borið fyrir sig að tilkynning hafi verið send of seint ef hann hefur sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríðir með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú. Óumdeilt er að stefnda barst fyrst tilkynning frá stefnanda með bréfi þáverandi lögmanns stefnanda, dags. 2. maí 2011. Í bréfinu krefst stefnandi þess annars vegar að gengið verði til samninga við hann um skil á umræddum lóðum. Þar segir: „Blikalón ehf. festi kaup á umræddum lóðum í þeim tilgangi að reisa á þeim heilsárshús til sölu til kaupenda sem hefðu í hyggju að setjast þar að í sveitasælu og kyrrð og fjarri skarkala höfuðborgarsvæðisins. Blikalón ehf. hefur ekki hafið framkvæmdir á umræddum lóðum enda hefur nýting annarra landeiganda á umræddu svæði ekki verið í samræmi við samþykkt deiliskipulag og þannig dregið úr áhuga mögulegra kaupenda á að fjárfesta í eign á svæðinu [...] Samkvæmt framangreindu er ljóst að starfsemi sem stendur sjálfstætt og án þess að megintilgangurinn sé þjónusta við íbúanna er ekki heimil samkvæmt skipulagi. Sér í lagi á þetta við valdi umrædd starfsemi óþægindum vegna t.d. hávaða eða dragi að sér óeðlilega mikla umferð.“ Í niðurlagi bréfsins er þess síðan krafist að gengið verði til samninga við stefnanda um skil á umræddum lóðum vegna vanefnda sveitarfélagsins á skyldum sínum við að framfylgja samþykktu skipulagi svæðisins. Í áðurnefndu bréfi kom stefnandi hins vegar á framfæri athugasemdum við auglýsingu stefnda um breytingar á aðalskipulagi Ásborga og fléttar einnig inni í þær athugasemdir fullyrðingum um að stefndi hafi með aðgerðarleysi ekki brugðist við atvinnurekstri á svæðinu sem stundaður hafi verið í trássi við skýr fyrirmæli í aðal- og deiliskipulagi og valdið öðrum lóðareigendum miklu tjóni. Stefndi hafnaði erindi stefnanda með bréfi dags. 17. maí 2011 og lýsti þeirri afstöðu sinni að ekki væru lagaskilyrði til að fallast á kröfur stefnanda og vísaði til þess að umrædd starfsemi rúmaðist innan skipulags svæðisins. Að mati dómsins uppfyllir framangreint bréf stefnanda þær kröfur sem gerðar eru til tilkynninga samkvæmt 1. mgr. 48. fasteignakaupalaga enda verða ekki gerðar þær kröfur til kaupanda að upplýsa á þessu stigi nákvæmlega til hvaða vanefnda úrræða hann ætli að grípa. Þá verður ekki annað ráðið af viðbrögðum stefnda en að hann hafi haft færi á að leggja mat á kvörtun stefnanda og til að búa sig undir þau úrræði sem stefnandi myndi hafa uppi. Eins og áður er rakið er fallist á það með stefnanda að stefndi hafi gerst brotlegur við lög þegar hann samþykkti atvinnurekstur í Ásborgum þar sem í gildi var samþykkt deiliskipulag íbúðabyggðar og að þá háttsemi beri að virða honum til sakar í tengslum við samningsskyldur hans í máli þessu, sbr. 2. málslið 18. gr. laga nr. 40/2002. Stefndi er stjórnvald sem sinnir þýðingarmiklu lögbundnu hlutverki í skipulags- og byggingarmálum og í tengslum við útgáfu leyfa á grundvelli laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald nr. 85/2007. Sem slíku bar stefnda að fara að lögum. Þó svo stefnanda hafi verið kunnugt um uppbyggingu og atvinnurekstur Grímsborga ehf., allt frá árinu 2009, eins og fram kemur í stefnu og Trausti Guðjónsson, eigandi og stjórnarmaður Blikalóns ehf., staðfesti fyrir dómi, þykja atvik vera með þeim hætti í máli þessu að undantekningarákvæði 3. mgr. 48. gr., sbr. 2. málsliður 2. mgr. 42. gr. laga nr. 40/2002, eigi við og kemur því ekki til skoðunar krafa stefnda um sýknu vegna tómlætis eða fyrningar. Krafa stefnanda um riftun kaupsamninganna verður því samkvæmt þessu tekin til greina. Stefnandi krefst þess jafnframt að kaupverð lóðanna, gatnagerðargjöld og verðbætur á þau, þinglýsingarkostanaður og fasteignagjöld verði endurgreidd ásamt dráttarvöxtum. Kröfuna sundurliðar stefnanda þannig: Söluverð lóða kr. 9.400.000 Gatnagerðargjöld kr. 3.023.600 Verðbætur á gatnagerðargjöld m.v. neysluvísitölu 411,4/278,1 kr. 1.450.371 Þinglýsingarkostnaður kr. 14.460 Fasteignagjöld kr. 102.444 Samtals kr.13.990.875 Stefnandi krefst aðallega dráttarvaxta af kaupverði lóðanna samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 5. júní 2008 til 5. júní 2013, og vísar til þess að vegna fjögurra ára fyrningarfrests vaxtakrafna sé gerð krafa fjögur ár aftur í tímann miðað við þingfestingardag málsins þann 5. júní 2013. Þá krefst stefnandi þess aðallega að gatnagerðargjöld að viðbættum verðbótum og fasteignagjöld beri dráttarvexti frá þingfestingardegi, 5. júní 2013. Til vara krefst stefnandi þess að stefnufjárhæð beri dráttarvexti frá 2. júní 2011, þ.e. mánuði eftir að stefnandi setti fram kröfu um skil á lóðunum og endurgreiðslu. Til þrautavara er þess krafist að stefnufjárhæð beri vexti að álitum að mati dómsins. Með vísan til 2. mgr. 33. gr. laga nr. 40/2002 og dóms Hæstaréttar í máli nr. 222/2012 er fallist á kröfu stefnanda um endurgreiðslu söluverðs lóðanna, gatnagerðargjalda, fasteignagjalda og þinglýsingarkostnaðar. Um kröfu um verðbætur á gatnagerðargjöld vísar stefnandi til 9. gr. gjaldskrár hins stefnda sveitarfélags sem taki mið af 9. gr. laga um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sbr. einnig bráðabirgðaákvæði 4. gr. laga nr. 6/2009. Fallist er á það með stefnda að tilvitnuð lagaákvæði eigi við um afturköllun eða ógildingu lóðaúthlutunar eða lóðaskila en ekki riftun lóðakaupa og því eigi krafa um verðbætur sér ekki stoð í lögum. Með vísan til þess að stefnandi setti fyrst fram kröfu um endurgreiðslu kaupverðs í bréfi til stefnda 12. mars 2013 verður stefndi dæmdur til að greiða dráttarvexti af kaupverði lóðanna frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því stefnandi hafi fyrst uppi kröfu um endurgreiðslu. Dráttarvextir af gatnagerðargjöldum, fasteignagjöldum og þinglýsingarkostnaði miðast við þingfestingardag. Stefndi verður því dæmdur til að greiða stefnanda 12.526.044 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af krónum 9.400.000 frá 12. apríl 2013, til 5. júní 2013, en af krónum 12.526.044 frá þeim degi til greiðsludags. Rift er kaupsamningum milli stefnanda, Blikalóns ehf., og stefnda, Grímsnes- og Grafningshrepps, sem gerðir voru þann 24. október 2007 um kaup á lóð nr. 36, með landnúmeri 199037, og lóð nr. 38, með landnúmeri 199038, í Ásborgum í Grímsnes- og Grafningshreppi. Stefndi greiði stefnanda 12.526.044 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af krónum 9.400.000 frá 12. apríl 2013 til 5. júní 2013, en af krónum 12.526.044 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.000.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 254/2017
|
Kynferðisbrot Börn Einkaréttarkrafa Milliliðalaus málsmeðferð Dómtúlkur Lögráðamaður Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot og stórfelldar ærumeiðingar gegn fyrrum stjúpdóttur sinni A með því að hafa annars vegar í tvö skipti á árunum 2015 og 2016, er hún var 14 ára, stungið einum fingri í leggöng hennar og notfært sér að hún gat ekki spornað við verknuðunum þar sem hún var sofandi og hins vegar með því að hafa á sama tímabili ítrekað áreitt A með kynferðislegu og ósiðlegu orðbragði. Var háttsemin talin varða við 2. mgr. 194. gr., 1. og 2. mgr. 202. gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til náinna tengsla X og A og þess að brotin hefðu verið framin á heimili hennar. Að þessu gættu og með hliðsjón af 3. mgr. 70. gr., 77. gr. og a. lið 195. gr. almennra hegningarlaga var refsing X ákveðin fangelsi í þrjú ár. Hvað varðaði einkaréttarkröfu A vísaði Hæstiréttur til þess að lögráðamaður hennar hefði gert bótakröfu fyrir hennar hönd, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þrátt fyrir að hún hefði lýst því yfir við aðalmeðferð málsins í héraði að hún vildi ekki gera slíka kröfu á hendur X. Talið var að þótt A væri ófjárráða fyrir æsku sakir, sbr. 1. mgr. 1. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, og hefði því ekki verið fær um að taka sjálf ákvörðun um að hafa uppi slíka kröfu hefði hinum sérstaka lögráðamanni borið að taka tillit til þessarar afstöðu hennar og hafa samráð við hana áður en kröfunni var haldið til streitu, sbr. 1. mgr. 60. gr. lögræðislaga, enda yrði A, sem orðin var 15 ára þegar aðalmeðferðin fór fram, talin bera skynbragð á hvort það væri henni sjálfri til hagsbóta að hafa uppi kröfu sem þessa. Var einkaréttakröfu A því vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. apríl 2017 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur, en til vara að hann verði sýknaður og einkaréttarkröfuvísað frá héraðsdómi. Af hálfu brotaþola, A, er þess krafist að ákærða verði gert að greiða henni3.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.IÍ máli þessu eru ákærða, sem var stjúpfaðir brotaþola, í fyrsta lagi gefinað sök brot gegn 2. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 með því að hafa í tvö skipti á árunum 2015 og 2016, þegar hún var13 og 14 ára að aldri, á heimili þeirra að [...] í [...] „stungið einum fingri í leggöng [A] og notfært sér að húngat ekki spornað við verknuðunum þar sem hún var sofandi.“ Þá er ákærði í öðrulagi sakaður um brot gegn 2. mgr. 202. gr. og 233. gr. b. sömu laga „með því aðhafa ítrekað áreitt [A] með kynferðislegu og ósiðlegu orðbragði, meðal annarsmeð því að segja við hana að hún væri ekki hrein mey með þeim orðum að hún væriekki heil og að hún væri ekki hrein, einnig með því að spyrja [A] hvort húnværi orðin háð samförum þar sem brjóst hennar væru komin aðeins lægra niður ogmeð því að hafa í eitt skipti, er [A] lá sofandi í rúmi sínu, hvíslað að henni hvorthún vildi hafa samfarir við hann en hún vaknaði í umrætt sinn“. Með þessariháttsemi, sem einnig hafi átt sér stað á árunum 2015 og 2016, hafi ákærðimóðgað og smánað brotaþola.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi gaf brotaþoli skýrslu fyrirhéraðsdómi 16. mars og 5. júlí 2016 meðan á rannsókn málsins stóð á grundvellia. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í fyrra skiptiðbar hún að ákærði hefði oftar en einu sinni stungið einum fingri eða fleiri íleggöng sín og lýsti því framferði hans ítarlega. Sama gerði hún í síðaraskiptið, en greindi þá frá fjórum slíkum atvikum. Við fyrri skýrslugjöfinaminnti brotaþola að þetta hefði fyrst átt sér stað í júlí 2015 þegar hún var 13ára að aldri, en í síðari skýrslunni kom fram að það hefði fyrst gerst íseptember sama ár eftir að hún var orðin 14 ára. Í þessum skýrslum skýrðibrotaþoli frá því að ákærði hefði ítrekað sagt að hún væri ekki hrein mey ognotað um það ýmis orð. Þá sagði brotaþoli í fyrri skýrslunni að ákærði hefði eittsinn hvíslað að sér þar sem hún var í svefnrofunum „kannski myndirðu vilja ríðamér“ eða eitthvað á þá leið. Við það hefði hún vaknað og sparkað í ákærða. Ísíðari skýrslunni endurtók hún þetta, meðal annars með þeim orðum að ákærðihefði við þetta tækifæri hvíslað að sér hvort hún vildi „stunda kynlíf meðhonum“.Í héraðsdómi eru reifaðar ítarlega skýrslur sem ákærði gaf hjá lögreglu16. mars og 5. júlí 2016. Þar játaði hann í hvort sinn að hafa sett fingur íleggöng brotaþola, meðan hún svaf, í að minnsta kosti tvö skipti að [...].Við aðalmeðferð málsins breyttu ákærði og brotaþoli bæði fyrrgreindumframburði sínum og sögðu hann vera hreinan uppspuna, svo sem nánar er gerðgrein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Þar er einnig reifaður framburður annarraþeirra sem komu fyrir dóm sem vitni.Héraðsdómur sakfelldi ákærða fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að söksamkvæmt framansögðu. Var sakfellingin meðal annars reist á vitnisburðibrotaþola fyrir dómi 16. mars og 5. júlí 2016 þar sem hún var sögð hafa lýstatvikum mjög nákvæmlega. Við úrlausn á þessum þætti málsins var á hinn bóginnlitið framhjá hinum breytta framburði brotaþola við aðalmeðferð þess, endaþóttu skýringar hennar á honum ekki trúverðugar. Að sama skapi var breytturframburður ákærða fyrir dómi talinn mjög ótrúverðugur, en það, sem hann bar viðskýrslutöku hjá lögreglu, álitin lýsing á því sem í raun hafi átt sér stað.IIKrafaákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er einkum á því reist að skýrslur ákærðaog móður brotaþola, sem bar vitni hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi viðaðalmeðferð málsins, bæru með sér að túlkun á tungumáli því, sem sé móðurmálþeirra beggja, hefði verið ábótavant þannig að merking orða, hugtaka og heillasetninga hefði glatast. Í ljósi þess að byggt sé á því í hinum áfrýjaða dómi aðframburður ákærða hafi verið ruglingslegur megi vera að það skýrist afónákvæmri þýðingu túlks á orðum hans. Því beri að ómerkja dóminn og endurtakameðferð málsins fyrir héraðsdómi þannig að ákærði fái notið aðstoðar túlks, semsé hæfur til að rækja starfann, svo sem ákærði eigi rétt á, til að framburðurhans komist óbrenglaður til skila.Í 2. mgr.12. gr. laga nr. 88/2008 segir að gefi maður skýrslu fyrir dómi sem kann ekkiíslensku nægilega vel skuli ákæruvaldið sjá um að kalla til löggiltan dómtúlk.Sé þess ekki kostur sé dómara rétt að samþykkja að annar hæfur maður annistþýðingu, en sá skuli þá undirrita heit í þingbók um að hann muni rækja starfanneftir bestu getu og beri honum að staðfesta þýðingu fyrir dómi sé hún vefengd. Samkvæmt5. mgr. 63. gr. laganna er lögreglu á sama hátt skylt að kalla til löggiltandómtúlk eða annan hæfan mann til annast þýðingu ef skýrslugjafi kann íslenskuekki nægilega vel, hvort sem í hlut á sakborningur eða vitni.Fyrirliggur að hér á landi mun ekki vera kostur á löggiltum dómtúlki til að þýða áíslensku móðurmál ákærða og móður brotaþola sem fædd eru á [...]. Ítölvubréfi frá Alþjóðasetri, túlkaþjónustu, sem ákæruvaldið hefur lagt fyrirHæstarétt, kemur fram að sá túlkur, sem annaðist þýðingu fyrir þau bæði hjálögreglu og fyrir dómi, hefur starfað hér sem túlkur um árabil og meðal annarssinnt því starfi á þeim vettvangi. Eins og sést á endurritum af skýrslunum vorunokkrir hnökrar á orðfæri túlksins, meðal annars á beitingu persónufornafnanna„hann“ og „hún“. Þó verður ekki annað ráðið af þeim en að túlkurinn hafi búiðyfir nægilegri kunnáttu á móðurmáli skýrslugjafanna og íslenskri tungu til aðgeta komið til skila því sem þau vildu sagt hafa. Í því sambandi skiptir og máliað ekki var fundið að túlkuninni, hvorki af þeim sjálfum né af verjanda ákærðahjá lögreglu og fyrir héraðsdómi. Þær athugasemdir, sem ákærði hefur gert fyrirHæstarétti um starfa túlksins og áður er vísað til, lúta heldur ekki að atriðumsem haft geta þýðingu fyrir vörn hans. Að öllu þessu virtu verður ekki fallistá ómerkingarkröfu ákærða af þessari ástæðu, en aðrar röksemdir fyrir henni eruhaldlausar.IIIÍ 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008er svo fyrir mælt að dómur skuli reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram viðmeðferð máls fyrir dómi. Einnig er dómara eftir fyrsta málslið 2. mgr. sömugreinar heimilt að taka til greina sem sönnunargögn skýrslur, sem gefnar hafaverið fyrir dómi áður en mál var höfðað, þar á meðal af brotaþola, sbr. 59. gr.laganna. Samkvæmt því verður sakfelling reist á slíkum vitnisburði, endasamrýmist hann öðru því sem fram hefur komið í málinu.Mat héraðsdóms á trúverðugleika vitnisburðar brotaþola, sem hún gaf fyrirdómi 16. mars og 5. júlí 2016, er rökstutt á viðhlítandi hátt í hinum áfrýjaðadómi, meðal annars með skírskotun til framburðar ákærða hjá lögreglu á samatíma og vættis þriggja nafngreindra vitna fyrir dómi. Á sama hátt hefurhéraðsdómur tekið rökstudda afstöðu til síðari framburðar ákærða og brotaþolafyrir dómi og vísað honum á bug. Er ekki ástæða til að draga þá niðurstöðu íefa. Í fyrstgreindum skýrslum brotaþola fyrir dómi kom ekki fram að ákærðihefði spurt hana hvort hún væri orðin háð samförum þar sem brjóst hennar værukomin aðeins lægra niður. Þótt ákærði hafi borið hjá lögreglu að hafa viðhaftþvílík ummæli við brotaþola nægir það ekki til að hann verði sakfelldur fyrirþau gegn neitun hans fyrir dómi, sbr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu frágengnuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur samkvæmt framansögðu um sakfellinguákærða, sem er sannur að sök að hafa brotið gegn brotaþola þegar hún var 14ára, svo og um heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Brotin voru framin á heimili brotaþola þar sem hún bjó ásamt móður sinniog tveimur bræðrum, en ákærði, sem hafði verið stjúpfaðir brotaþola, virðisthafa dvalið þar öðru hverju. Sökum þess að tengsl þeirra tveggja voru náin, aðsögn beggja, koma þau til þyngingar refsingu ákærða, sbr. 3. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdómser staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða, svo og um sakarkostnað.IVAf hálfu brotaþola er sem fyrr segir krafist miskabóta úr hendi ákærða aðfjárhæð 3.500.000 krónur. Ákærði krefst þess eins að bótakröfunni verði vísaðfrá héraðsdómi í tengslum við kröfu sína um sýknu af kröfu ákæruvaldsins.Hinn 14. febrúar 2017 skipaði yfirlögráðandi brotaþola sérstakanfjárhaldsmann á grundvelli 6. mgr. 51. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 að beiðnibarnaverndaryfirvalda. Í skipunarbréfi var fjárhaldsmanninum, sem erhéraðsdómslögmaður, falið að taka ákvörðun um gerð bótakröfu í máli þessu fyrirhönd brotaþola, en hann hafði áður gert slíka kröfu sem réttargæslumaðurhennar. Þótt rétt hefði verið að skipun lögmannsins til þessa starfa væri gerðá grundvelli 53. gr. lögræðislaga verður að líta svo á að hann hafi veriðskipaður lögráðamaður brotaþola í máli þessu, sbr. 2. mgr. 39. gr. laga nr.88/2008. Í samræmi við það var brotaþola samkvæmt 4. mgr. 201. gr. laganna skipaðurréttargæslumaður hér fyrir dómi að beiðni fjárhaldsmannsins og er haldið fastvið upphaflegu bótakröfuna þrátt fyrir að brotaþoli hafi sjálf lýst því yfirvið aðalmeðferð málsins í héraði að hún vildi ekki gera slíka kröfu á hendurákærða.Samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 88/2008 kemur lögráðamaður fram ísakamáli sem fyrirsvarsmaður brotaþola sem er ólögráða. Þar segir jafnframt aðlögráðamaður taki ákvarðanir fyrir hönd hins ólögráða sem hann er ekki talinnbera skynbragð á eða vera fær um að taka. Þótt brotaþoli í þessu máli sé ekkifjárráða fyrir æsku sakir, sbr. 1. mgr. 1. gr. lögræðislaga, og hafi því ekkiverið fær um að taka sjálf ákvörðun um að hafa uppi bótakröfu á hendur ákærðabar hinum sérstaka fjárhaldsmanni að taka tillit til fyrrgreindrar afstöðuhennar og hafa samráð við hana áður en kröfunni var haldið til streitu, sbr. 1.mgr. 60. gr. lögræðislaga, enda verður brotaþoli, sem orðin var 15 ára þegaraðalmeðferð í héraði fór fram, talin bera skynbragð á hvort það sé hennisjálfri til hagsbóta að hafa uppi kröfu sem þessa. Sökum þess að engin gögnhafa verið lögð fram um að slíkt samráð hafi verið haft við brotaþola af hálfufjárhaldsmannsins eða réttargæslumanns hennar hér fyrir dómi verður ekki hjáþví komist að vísa kröfunni frá héraðsdómi. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Þó greiðist þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola úr ríkissjóði þar sem einkaréttarkröfu hennar ervísað frá dómi, en þóknunin verður ákveðin með virðisaukaskatti eins og fram kemurí dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en einkaréttarkröfu. Einkaréttarkröfubrotaþola, A, er vísað frá héraðsdómi. Ákærði, X, greiðiaf áfrýjunarkostnaði málsins samtals 941.100 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Arnars Þórs Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 868.000krónur. Annar áfrýjunarkostnaður, 186.000 krónur, sem er þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2017.Málið er höfðaðmeð ákæru héraðssaksóknara, dagsettri 16. september 2016, á hendur:,,X, kennitala [...], [...], [...],fyrir neðangreind hegningarlagabrot gegn stjúpdóttur sinni, A, fæddri [...]2001, á heimili þeirra að [...] og að [...] í [...], á árunum 2015-2016, erstúlkan var þrettán til fjórtán ára gömul, svo sem hér greinir:. Kynferðisbrot, með því að hafa í tvö skipti á [...] stungið einum fingrií leggöng A og notfært sér að hún gat ekki spornað við verknuðunum þar sem húnvar sofandi. Telst þettavarða við 2. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, með síðari breytingum.2. Kynferðisbrotog stórfelldar ærumeiðingar með því að hafa ítrekað áreitt A með kynferðisleguog ósiðlegu orðbragði, meðal annars með því að segja við hana að hún væri ekkihrein mey með þeim orðum að hún væri ekki heil og að hún væri ekki hrein,einnig með því að spyrja A hvort hún væri orðin háð samförum þar sem brjósthennar væru komin aðeins lægra niður og með því að hafa í eitt skipti, er A lásofandi í rúmi sínu, hvíslað að henni hvort hún vildi hafa samfarir við hann enhún vaknaði í umrætt sinn, en með framangreindri háttsemi móðgaði ákærði ogsmánaði A. Telst þettavarða við 2. mgr. 202. gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga. Þess er krafistað ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu, B, kennitala [...], f.h.ólögráða dóttur sinnar, A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verðidæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 3.500.000, auk vaxtasamkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2015þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist þóknunarréttargæslumanns úr hendi sakbornings að mati dómara eða samkvæmt síðarframlögðum reikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.“Verjandi ákærðakrefst aðallega sýknu og frávísunar bótakröfu. Til vara vægustu refsingar semlög leyfa og að bótakrafa sæti lækkun. Málsvarnarlauna er krafist samkvæmttímaskýrslu.Samkvæmtrannsóknarskýrslu lögreglu, dagsettri 6. júní 2016, kom A, móðir hennar ogstarfsmaður barnaverndar [...] ásamt réttargæslumanni A, hinn 14. mars 2016,til lögreglu í því skyni að greina frá kynferðisbroti sem A hefði orðið fyriraf hálfu ákærða. Fram kom að réttargæslumaðurinn hafði haft samband viðlögregluna 12. mars 2016 og boðað komu til lögreglu eftir helgina en þá vartalið að ákærði hygðist yfirgefa landið eins og lýst er í skýrslunni. Teknar voruskýrslur af ákærða undir rannsókninni og af A fyrir dómi. Vegna breyttsframburðar ákærða fyrir dómi og vitnisburðar er nauðsynlegt, eins og á stendur,að reifa framburð ákærða og vitnisburð A fyrir dómi undir rannsókninni. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburðurfyrir dómi og hjá lögreglu eins og ástæða þykir til. Ákæruliðir 1 og 2.Ákærði neitarsök. Tekin varskýrsla af ákærða hjá lögreglunni 16. mars 2016. Eftir að honum var kynnt tilefniskýrslutökunnar kvaðst hann ætla að gefa yfirlýsingu. Eftir það greindi hannsjálfstætt og ítarlega frá í löngu máli. Hann lýsti væntumþykju sinni í garð Aog áhyggjum sínum af því hvort hún ætti kærasta og lýsti ákærði hvernig hannhafði eftirlit með henni og fylgdist meðal annars með netsamskiptum hennar viðpilt. Er A spurði hvers vegna hún mætti ekki gera það sem vinkonur hennar gerðukvaðst ákærði hafa útskýrt það með því að hún ætti að einbeita sér að stórumdraumum um að verða fræg söngkona og lýsti hann þessu nánar. Ákærði kvaðáhyggjur sínar af A hafa haldið fyrir sér vöku. Hann lýsti því sem hann gerðiþannig: „Ég get ekkisofið út af því ég er alltaf að hugsa af því ég er svo hræddur. Og þann tímaþegar núna þessi þunglyndi er að koma aftur. Núna ég var að hugsa að ég ætla aðtékka þetta sjálfur af því að ég er núna með mikið áhyggjur. Og svo þegar égvar að hugsa þetta ég var að tékka á hana og svo ég gerði það með fingur, núnaþá var ég að vita það að hún er ekki meira ekki heil þess vegna ég var svomikið hræddur og núna veit ég það ég vissi að hún er ekki meira í heilu lagiheil, hann er að meina hrein mey.“ Þá lýsti ákærðiþví er hann kom til landsins frá [...] og breytingum sem hann kvaðst hafa merktá A. Ákærði lýsti ýmsu í sambandi við þetta. Meðal annars því að hann hefðispurt hana hvort hún væri háð samförum. Framburður ákærða um þetta er svofelldur: „Þegar ég komheim frá [...] þegar ég var í fríi þar til ég kom þá ég sá það að þarna það varég sá að þarna að líkaminn hennar dóttir mín ég það er þess vegna var ég aðláta hana útskýra hvað er þetta sem dóttir mín er að, þá var hún að segja aðbrjóstin hennar voru að koma aðeins hérna lægra niður og þarna ég þarna sáþetta og svo sagði bara af hverju var þetta gert svona kannski orðin hérna svoháð á þessi hérna að hafa samfarir með einhverjum.“Síðan er ískýrslunni svofelldur kafli: „Á þessum tímaþá var ég orðinn svona svolítið hérna órólegur og svo ég var orðinn svorosalega hérna þunglyndur og svo ég get ekki meira sofið af því ég er alltaf aðhugsa um [A] af því ég er svolítið hræddur núna af því hvað gerðist að það erbara búið að gerast hjá henni. Alltaf þegar helgin fór heim þá var hún orðinofboðslega þreytt alveg einsog hún er alltaf búin að vera í samfarir úti ogalltaf þegar hún kom heim hún sofnaði bara strax og svo ég var einmitt að hugsaþetta að ég var orðinn svo hræddur aftur og ég var að hugsa aftur að ég ætla aðfara að tékka ég ætla bara að athuga þetta aftur af því ég var hérna kannskihún er orðin svo háð á þessa hluti og það var ekkert nema bara að athuga þettaog út af þessari hræðslu þá var ég að hugsa aftur að ég ætla að tékka hanaaftur út af því að ég er svo mikil von og ég er með svo hátt hérna hugsun aðþessu hún er komin með mjög góða framtíð nema hún ætli bara að fara hinu megin.Og það er núna sem gerðist aftur ég er aftur að athuga henni og svo ég vissiþað núna að hún er bara að stækka, stækka hérna kynfærin hennar og ég var svoofboðslega hræddur orðinn og ég var svo ofboðslega hræddur og ég var svo ofboðslegahérna að hugsa eitthvað inn í sér já hann getur ekki gert meira að hugsa efþetta var eitthvað hjá mér og hérna að hugsa með því að hún er orðin svo háð.Og svo núna ég get ekki sofið vel og hérna mín tilfinning er svolítið öðruvísien ég var ég varð að sýna konuna mína samband við þetta. Ég sagði við hanaelskan þú verður að segja mamma þín frá því og svo hérna þá hún sagði nei ég erenn þá heil ég er enn þá hrein mey. Hún er alltaf að segja mér ég er enn þáhrein mey það er þess vegna hún svarar mér alltaf þessu.“Ákærði lýstiáhyggjum sínum og svefnleysi vegna A. Eftir fjórar svefnlausar nætur hafi hannákveðið að „tjekka þetta aftur“ og í framhaldinu lýsti hann því er hann hafihvíslað að A hvort hún vildi hafa samfarir við ákærða en hann myndi þá ekkiklaga í móður hennar. Síðar í skýrslunni kvaðst ákærði hafa sagt þetta í gríniog til að reita A til reiði eftir því sem helst verður ráðið af framburði hans.Eftir sjálfstæðafrásögn eða yfirlýsingu ákærða sem rakin var, var hann spurður um fyrstatilvikið sem hann lýsti og kvaðst hann þá hafa sett fingur í kynfæri A meðanhún svaf. Þetta hefði hann gert til að athuga meyjarhaft hennar. Hann kvaðstsíðan hafa gert hið sama aftur og þá notað þrjá fingur en hann hefði notað einnfingur í fyrra skiptið sem hann lýsti. Hann hefði gert þetta til að athugahvort A væri hrein mey. Hann kvaðst eitt sinn hafa hvíslað að henni að hannvildi hafa við hana samfarir. Þetta hefði verið stríðni af sinni hálfu. Honumvar kynntur vitnisburður A þess efnis að ákærði hefði lofað henni að gera þettaekki aftur og að hún myndi þá ekki segja frá þessu. Hann mundi ekki eftir því. Hinn 5. júlí2016 var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglunni eftir að hann hafði veriðviðstaddur skýrslutöku af A fyrir dómi fyrr sama dag. Ákærða var gerð greinfyrir því að til stæði að bera undir hann það sem fram kom við skýrslutökuna afA. Ákærði byrjaði á því að greina sjálfstætt frá en tók þá ekkert af því tilbaka eða leiðrétti það sem fram hafði komið í vitnisburði A sem hann hafði veriðviðstaddur. Ákærði var nánar spurður um það sem A greindi frá að hefði gerst á[...]. Ákærði kvað það sem A sagði hafa gerst. Hann hafi ekki verið með rétturáði. Hann kvaðst hafa verið búinn að „tjekka hana tvisvar sinnum“. Síðast hafihann gert það á [...]. Ákærði lýsti í skýrslunni hvernig hann setti fingur íleggöng A í því skyni að athuga hvort hún væri hrein mey. Hann mundi eftirtveimur slíkum tilvikum á [...]. Hann kannaðist við tilvikið sem A lýsti erákærði setti fingur í leggöng hennar er hún var í rúmi móður sinnar á [...].Hann lýsti báðum tilvikunum nákvæmlega, m.a. hversu langt hann setti fingur inní leggöng A og hvaða fingur hann notaði. Fyrir dómineitaði ákærði sök og kvað ekkert af því sem í ákæru greinir hafa átt sér staðog hann hefði ekki viðhaft þau ummæli sem lýst er í ákærulið 2. A hefði búiðþessa frásögn til. Ekkert væri rétt í þessu og hann hefði sjálfur búið tilfrásögn undir rannsókn málsins. Ákærði var ítrekað spurður um skýringar ábreyttum framburði fyrir dómi. Svör hans voru mjög óskýr og endurtók hann þaðsem hann greindi frá í upphafi að ekkert af því sem í ákæru greinir hefði áttsér stað. Ítrekað spurður um framburð sinn hjá lögreglu og hvers vegna hannværi eins og raun ber vitni kvaðst hann nú kominn fyrir dóminn til að leiðréttafyrri framburð sinn sem ekki væri réttur. Ákærði var ítrekað spurður umbreyttan framburð sinn frá því sem hann greindi frá hjá lögreglu og farið yfirþað með ákærða að ákæran væri í samræmi við þann framburð. Ákærði kvaðframburðinn hjá lögreglunni rangan og hann vildi ekki heyra meira af því semþar segir. Fram kom hjá ákærða að eiginkona hans hefði hringt í hann áður enhann fór í yfirheyrslu hjá lögreglunni og greint frá því í símtalinu að A hefðiborið hann sökum. Það skýrði hvers vegna hann játaði sakargiftirnar viðskýrslutöku hjá lögreglunni. A hefði síðan dregið vitnisburð sinn til baka oghann hefði þá einnig gert það. Fram kom hjá ákærða að hann hefði verið stranguruppalandi og það hafi komið fram gagnvart A. Ákærði varviðstaddur skýrslutöku af A fyrir dómi í júlí 2016. Ákærði var spurður hversvegna hann hefði ekki komið fram með skýringar eftir það en ákærði gaf sjálfurskýrslu hjá lögreglunni síðar sama dag. Fram kom hjá ákærða að ef til vill værirétt af honum að játa sakargiftirnar til að ljúka málinu og það væri ef tilvill best fyrir A. Nánar spurður um þessa afstöðu sína kvað hann aðskýringarinnar væri að leita í þunglyndi hans á þessum tíma og að hann gerðiþað sem kona hans segði honum en hún hefði greint honum frá því í símtalihvernig A lýsti atburðum. Hann hefði hagað framburði sínum hjá lögreglu eins ograun ber vitni vegna þessarar vitneskju sinnar eftir því er helst mátti ráða afframburði ákærða. A hefði búið þessa frásögn til og þau A væru þau einu semviti að frásögn hennar væri ekki rétt. Hann hefði sagt við konu sína að hannhefði játað vegna þess að hann hafi talið það gott fyrir A en hann kvaðstaldrei hafa haft neinar kynferðislegar tilfinningar í hennar garð. Frásögn hansfyrir dómi sé hin rétta í málinu. Ákærði var enn spurður hvers vegna hann hefðijátað sakargiftir við tvær skýrslutökur hjá lögreglu fyrst atburðir þessirgerðust ekki. Hann kvað sér hafa brugðið og þá hafi hann hugsað að það væri Afyrir bestu og hann myndi því taka á sig sökina. Hann kvað frásögn sína fyrirdómi rétta. Ákærði kvaðst hafa flutt af heimilinu í mars 2016 eftir að máliðkom upp. Spurður um ástæðu þess kvað hann þetta hafa verið eins og drama eðaleikrit. Hann hafi sjálfur ákveðið að fara. Hann kvaðst engin samskipti hafa áttvið A eða móður hennar eftir að málið kom upp. Hann hafi því hvorki rætt máliðbeint við A né móður hennar og hann hafi ekki reynt að hafa áhrif á vitnisburðA. Tekin varskýrsla af A fyrir dómi 16. mars 2016. Þar lýsti hún því að ákærði, fyrrumstjúpfaðir hennar, hefði stungið fingri í leggöng hennar. Hún lýsti því svo aðþetta hefði verið á árinu 2015 er hún bjó að [...]. Hún hefði verið sofandi envaknað og í fyrstu ekki áttað sig á því hvort þetta væri draumur eða hvortþetta hefði gerst í raun og veru. Hún kvað sams konar atburð hafa átt sér staðfjórum til fimm sinnum. Fram kom hjá henni að í sum skiptin hefði ákærði settfingur inn í leggöng hennar en ekki í önnur skipti. Hún lýsti því hvað ákærðisagði við hana en hann hafi stöðugt giskað á að hún væri ekki hrein mey ogsakað hana um að stunda samfarir sem hún lýsti. Hún lýsti síðasta tilvikinuþannig að ákærði hefði komið inn í herbergi hennar að [...] í því skyni aðvekja hana. Þetta mun hafa verið 6. mars 2016. Þá hafi hann stungið fingri inní leggöng hennar og spurt hana hvort hún vildi hafa samfarir við hann. Húnkvaðst hafa sparkað ákærða frá og lokað að sér. Hún kvaðst eftir þetta hafagreint móður sinni frá þessu og lýsti hún viðbrögðum hennar en móðir hennarhafi rætt þetta við ákærða í kjölfarið og heyrði A þau rífast. A kvaðst ekkihafa ætlað að greina móður sinni frá því sem gerðist vegna þessa. Hún hafðiáður tekið loforð af ákærða um að hann léti af þessari háttsemi og hann hefðibeðið hana fyrirgefningar. Hún hefði treyst ákærða eftir það. En eftir að þaðgerðist sem lýst var að ofan hafi hún ákveðið að greina móður sinni frá. Hinn 5. júlí2016 var aftur tekin skýrsla af A fyrir dómi. Ákærði X var viðstaddurskýrslutökuna. Í upphafi kvað A erfitt að greina aftur frá því sem gerðist en húnkvað sér líða illa út af þessu og hún væri „pirruð“. Hún kvað ákærða fyrst hafabrotið gegn sér á árinu 2015. Hún muni ekki hvenær en það gæti hafa verið íseptember en það hafi verið eftir afmæli hennar í [...] sama ár. Hún hafi sofiðí stofunni er þetta gerðist í fyrsta skiptið. Ákærði hefði sagt henni að hannhefði „tékkað á þér“ og fram kom hjá ákærða að þetta hafi verið vegna þess aðhann taldi A ekki lengur hreina mey. Hún lýsti öðrum tilvikum sem ekki erusakarefni málsins. Þá lýsti hún öðru sambærilegu tilviki sem átti sér stað á[...] stuttu síðar er hún lá sofandi í rúmi móður sinnar og taldi hún að ákærðihefði talið hana sofandi en hann hefði stungið fingri í leggöng hennar. Húnlýsti þessu nákvæmlega, m.a. því að hún hefði fundið fyrir löngum nöglumákærða. Hún kvaðst ekki hafa þorað að greina móður sinni frá þessu. Hún lýstiþví að hún hefði talið að móðir hennar yrði mjög reið og þetta myndi leiða tilskilnaðar sem hún vildi ekki og lýsti hún þessu og heimilisaðstæðum sem hafimótað þessa afstöðu hennar. Þá lýsti hún því að fram hafi komið hjá ákærða aðhann hefði gert sér grein fyrir því að hún var vakandi er hann setti fingurinninn í leggöng hennar. Ákærði hafi beðið hana fyrirgefningar og sagst ekki mundugera þetta aftur. Fram kom hjá A að þetta gæti hafa verið í desember 2015 eða íjanúar 2016. Hún kvað fjölskylduna eftir þetta hafa flutt að [...] í [...] þarsem ákærði hafi enn brotið gegn henni á sama hátt. Hún lýsti þeim atburði einsog hún gerði við fyrri skýrslutöku sína en þá hafi ákærði meðal annars spurthvort hún vildi stunda kynlíf með honum. Eftir þennan atburð sagði hún móðursinni frá brotunum vegna þess að ákærði hafi þarna brotið loforð sem hann gafhenni um að gera ekki það sem hann gerði og hún hefði fyrirgefið honum eftirþað. Við þessa skýrslutöku kom fram hjá A að hún myndi eftir fjórum skiptum semákærði hefði brotið gegn henni eins og hér hefur verið rakið. Þrisvar sinnum á[...] og í eitt skipti að [...]. Hún lýsti þriðja tilvikinu á [...] svo að húnhefði verið í rúminu ásamt móður sinni og ákærði hafi setið á rúmstokknum meðtæki til að lagfæra slitna húð eftir því sem helst mátti ráða. Hún kvað ákærðahafa verið að „putta mig“ þar sem hún lá við hlið móður sinnar. Hún hefði ekkigetað brugðist við með því að öskra eða bregðast við með álíka hætti auk þesssem hún vildi ekki að ákærði og móðir hennar skildu sín vegna. Vitnið A komfyrir dóminn undir aðalmeðferð málsins og kvað fyrri vitnisburð sinn undirrannsókn málsins rangan. Hún hefði haft ákærða fyrir röngum sökum. Spurð umástæðu þess að hún bar ákærða röngum sökum kvað hún ástæðuna þá að henni liðiekki vel með ákærða á heimilinu. Hann væri strangur og hún hefði þurft að„ljúga“ til að fá hann í burtu. Hún kvað ákærða aldrei hafa stungið fingri inní kynfæri hennar og fyrri vitnisburður hennar um það væri rangur. Hún kvaðákærða hafa flutt af heimilinu eftir að þau móðir hennar skildu, að hún taldi áárinu 2012. Síðan hafi ákærði iðulega komið í heimsókn og gist. Hún kvaðst hafasagt móður sinni frá atburðinum í mars 2016. Það hefði hún gert í því skyni aðlosna við ákærða af heimilinu og tryggja að hann kæmi ekki aftur en hún kvaðákærða hafa skipt sér af lífi hennar þótt þau móðir hennar væru skilin en húnvildi ekki þessi afskipti. Hún lýsti þessu nánar og aðstoð ákærða og afskiptumhans af henni en hún hafi ekki getað eignast vini vegna ákærða sem ekki hafihleypt henni út. Hún kvað ákærða ítrekað hafa spurt sig að því hvort hún værihrein mey. Hún lýsti því hvernig þetta tengdist rangri frásögn hennar um kynferðisbrotsem hún kvað ákærða hafa beitt sig. Hún kvað vitnisburð sinn undir rannsókninnium ummæli ákærða um meydóm sinn og fleira réttan en frásögnin um að hann hefðisett fingur í leggöng hennar væri rangur. Daginn sem hún greindi móður sinnifrá hefði hún haft samband við hana ogbeðið hana um að aðstoða sig við að finna föt. Er hún kom hafi húngreint henni frá upplognum sökum sínum á hendur ákærða. A kvaðst hafa hugsaðfyrir fram að bera ákærða sökum til að fá hann út af heimilinu. Hún kvaðst hafagert sér grein fyrir alvarleika þessa en hún hefði ekki haft önnur ráð til aðlosna við hann og hún kvað sér hafa verið sama um hvað gerðist. Hún lýsti þvíer móðir hennar ræddi við ákærða um það sem hún sagði ákærða hafa gert henni.Ákærði hefði neitað en móðir hennar hefði trúað sér og ákærða verið vísað út afheimilinu. Hún kvaðst síðan hafa greint móður sinni frá því að hún hefði haftákærða fyrir röngum sökum og hún þyrfti að leiðrétta það. Hún kvaðst hafa fariðá neyðarmóttöku með móður sinni. Þar hafi hún greint frá á sama hátt en húnhefði orðið að segja þar og annars staðar sömu söguna, sem hún gerði. Einnig ísamskiptum við C, kennarann sinn. Þá hafi hún greint frá á sama hátt viðstarfsmenn barnaverndar sem ræddu við hana í skólanum. Hún lýsti því hversuósátt hún var við að vera vistuð utan heimilis móður sinnar. Hún hafi ennhaldið sig við sömu sögu við síðari skýrslutöku fyrir dómi undir rannsóknmálsins. Eftir þá skýrslutöku hafi henni tekið að líða illa vegna þessa ogákveðið að greina satt og rétt frá sem hún geri nú fyrir dómi. Hún kvaðst hafahugsað hvers vegna hún bæri ákærða röngum sökum og hvort það væri rangt ogkomist að þeirri niðurstöðu að málið yrði verra ef hún héldi áfram að greinarangt frá. Móðir hennar hefði aldrei beðið hana um að breyta vitnisburði sínum.Hún kvað engan annan utanaðkomandi þrýsting, hvorki frá ákærða né öðrum, hafahaft áhrif á þessa afstöðu sína. Hún hafi ákveðið að leiðrétta vitnisburðinnvegna eigin samvisku. Hinn 15. mars2016 var tekin lögregluskýrsla af B, móður A. Þar greindi hún meðal annars svofrá að sunnudaginn 6. mars 2016 hefði A gert henni grein fyrir því að ákærðihefði káfað á kynfærum hennar og sett fingur inn í þau. Þá hefði hann hvíslaðað henni hvort hún vildi hafa við hann samfarir. Þetta hefði gerst erfjölskyldan bjó að [...]. Hún kvaðst hafa rætt þetta við ákærða sem í fyrstuneitaði þessu en síðan hafi hann greint frá því að hann hefði ætlað að athugahvort A væri hrein mey. Fram kom hjá henni að ákærði hefði haft samband ínokkur skipti eftir þetta og viljað að sér yrði fyrirgefið þar sem hann hefðihjálpað fjölskyldunni svo mikið. Önnur skýrslavar tekin af vitninu B hjá lögreglu 19. ágúst 2016. Þar lýsti hún því að A,dóttir hennar, hefði búið til ásakanir á hendur ákærða í því skyni að fá hannút af heimilinu þar sem hann væri svo strangur. Hún greindi svo frá, eftir að Asá fréttir um að sakborningur gæti átt yfir höfði sér þunga fangelsisrefsinguað hún hefði búið ásakanirnar á hendur ákærða til í því skyni að losna við hannút af heimilinu. Þá kom fram hjá B að ákærði hefði sagst hafa athugað hvort Aværi hrein mey. Hann hafi ekki skýrt þetta nánar. Fyrir dómikvaðst vitnið B, móðir A, eiga erfitt með að ræða málið en fyrir liggur að húnkærði málið til lögreglu. Hún kvað A hafa greint sér frá því að ákærði hefðigert henni eitthvað. Hún kvaðst ekki muna hverju hún lýsti. Spurð um það hvaðhún viti um sakarefnið kvaðst hún vita það sem A sagði henni að hefði gerst á[...]. Hún kvaðst hafa hringt í ákærða og greint honum frá kærunni eftir að húnvar lögð fram. Síðan hafi A sagt að fyrri frásögn hennar væri röng. Hún hefðiáður borið ákærða röngum sökum vegna þess að hún var reið út í hann sökum þesshversu strangur hann væri við hana og að hún vildi losna við hann út afheimilinu. Hún kvað ákærða strangan uppalanda og lýsti hún því. Spurð umviðbrögð sín er málið kom upp í mars 2016 kvað hún sér hafa brugðið. Hún hefðireiðst en A hefði hringt grátandi í sig og greint frá því að ákærði hefði gerthenni eitthvað. Hún hefði rætt við ákærða í framhaldinu og spurt hvað hefðigerst. Hann sagði að hann hefði gert A eitthvað en ekki hvað. Ákærði hefði þáekki verið í lagi og verið ruglaður eins og vitnið bar. Þau deildu og hann hafifarið út. Spurð um það hvort ákærði hefði rætt hvort það sem hann gerði Atengdist því hvort hún væri hrein mey eða ekki kvaðst hún ekki muna það. Ákærðihefði hins vegar stöðugt sagt A að hún væri ekki hrein mey og hann hefðiáhyggjur af því hvort svo væri eða ekki og kvað hún ákærða hafa sofið illa afáhyggjum vegna þessa. Hún mundi ekki hvenær A sagði að það sem hún hefði áðursagt um ákærða væri ekki rétt en það hafi verið eftir skýrslutökurnar af henni.Hún kvað þær A ekki hafa rætt málið. A vilji ekki ræða það. Hún kvaðst aldreihafa rætt við A um það að hún þyrfti að draga vitnisburð sinn til baka en húnsjái á A að henni líði betur eftir að hún dró vitnisburðinn til baka. Húnkvaðst engin samskipti hafa haft við ákærða eftir að hann flutti út. Hún kvað Ahafa verið ósátta við strangar uppeldisreglur ákærða. B gaf skýrslu hjálögreglunni 19. ágúst 2016 um að ákærði hefði ekki brotið gegn dóttur sinni enþá hafði hún rætt við dóttur sína áður sem greindi henni frá því að hún hefðiáður greint rangt frá um ákærða. Hún hefði spurt A hvers vegna hún bar ákærðaröngum sökum. A hafi sagt að ákærði væri svo strangur og hún vildi losna viðhann af heimilinu. Vitnið kvaðst í framhaldinu hafa haft samband viðréttargæslumann og greint frá þessu. Við skýrslutöku af vitninu hjá lögreglunni15. mars 2016 kemur fram að hún hafi spurt ákærða út í málið. Hann hafi ífyrstu neitað að hafa gert nokkuð af sér en síðan sagt að hann hefði ætlað aðkanna hvort A væri enn hrein mey. Spurð um þetta fyrir dómi kvaðst hún munaeftir þessu og að þessi skýrsla væri rétt. Ákærði hafi farið af heimilinu eftirþetta. Í sömu skýrslu segir að hún hafi rætt við systur X um málið en hún hafiekki viljað gera neitt í því. Hún hafi síðan rætt aftur við X á heimili systurhans en hann hafi þá sagst ætla af landinu og að svipta sig lífi fyrst þettahefði komið upp. Fram kemur í skýrslunni að ákærði sjái eftir þessu og sagðisthann hafa verið þunglyndur vegna þess að hann hefði sofið svo illa og þessvegna káfað á A og reynt að hafa við hana samfarir. Spurð um þetta fyrirdóminum kvað hún að A hafi sagt sér þetta en ekki ákærði. Hún var nánar spurðum þetta og hvað X sagði henni um málið, en samkvæmt skýrslunni sem rakin varsýnist hann hafa viðurkennt fyrir vitninu að hafa brotið gegn A. Hún kvað þettahið eina sem hann sagði áður en hann fór af heimilinu og að hann hafi verið að„tjekka á [A]“. Hún viti ekki hvað það þýddi og hún hafi ekki spurt ákærða út íþað. Hún kvaðst muna eftir samtalinu á heimili systur X og það sem fram kemur ískýrslunni sé rétt varðandi þetta. Hún kvaðst hafa skrifað ákærða bréf eftir aðA kvaðst hafa haft hann fyrir röngum sökum og beðið afsökunar en A hafi viljaðbiðja hann fyrirgefningar.Meðal gagnamálsins er móttökuskýrsla hjúkrunarfræðings sem rituð var við komu A áneyðarmóttöku hinn 11. mars 2016. Í skýrslunni er því lýst að A hafi greint fráítrekuðum brotum ákærða sem hafi sett fingur í leggöng hennar. Þessi háttsemiákærða hafi byrjað í júlí 2015 og gerst í fjögur til fimm skipti, síðast í mars2016. Fram kom að þessi háttsemi ákærða tengdist því að hann hefði verið aðathuga hvort A væri hrein mey. Dhjúkrunarfræðingur ritaði móttökuskýrsluna sem rakin var. Hún kom fyrir dóminnog staðfesti skýrsluna og lýsti komu A á neyðarmóttöku í fylgd móður. Er húnræddi við A hafi hún greint frá atburðinum. A hafi lagt áherslu á skoðun til aðgeta sannað fyrir móður sinni að hún væri með ósnortið meyjarhaft. Hún hafiverið einlæg og trúverðug og greint mjög skýrt frá atburðum og verið barnslegaeinlæg. Hún hafi greint frá því að háttsemi ákærða hefði byrjað í júlí 2015 ogátt sér stað í fjögur til fimm skipti. Hún hafi verið að horfa á sjónvarp fyrster þetta átti sér stað. Hún hafi verið á milli svefns og vöku og fundið eins ogfingur hafi verið settur í leggöng hennar en þetta hafi verið óraunverulegt enfundið síðan að aftur var átt við hana auk þess sem þuklað var á brjóstumhennar. Hún hafi spurt ákærða hvað hann væri að gera og hafi hann þá svarað þvíað hann ætti rétt á því að vita hvort hún væri hrein mey. Eftir þetta leiðeinhver tími og lét hún málið kyrrt liggja en var undrandi á þessu. Síðan hafihið sama gerst aftur. Hún hafi þá sagt ákærða að hún myndi segja móður sinnifrá þessu. Í þriðja sinn sem þetta gerðist, nokkrum dögum fyrir skoðunina, hafiákærði sett einn til tvo fingur í leggöng hennar og þá ákvað hún að segja móðursinni frá. A sagðist vita til þess að ákærði hefði rætt við móður hennar um þaðað hann ætti rétt á því að skoða A í því skyni að athuga hvort hún væri hreinmey. D lýsti samtali við móður A um málið en úr varð að A gekkst ekki undirkvenskoðun. D kvað A hafa verið létt yfir því að hafa sagt frá því sem húngerði. Vitnið E,sálfræðingur hjá Barnahúsi, kom fyrir dóminn og greindi frá meðferðarviðtalisem A sótti til hennar í Barnahús í framhaldi af skýrslutöku 13. apríl 2015.Ekkert vottorð liggur frammi um þetta. E kvað A hafa sagt að hún hefði ekkiþörf fyrir viðtöl og í hennar huga væri málinu lokið. Hún hefði viljað fámeintan geranda út af heimilinu. Hún hefði greint frá þessu og málinu værilokið. E kvaðst hafa talað við A eftir síðari skýrslutökuna af henni íBarnahúsi og spurt hvort hún vildi ekki fleiri viðtöl og hún sagt svo vera. Húnkvaðst að beiðni barnaverndaryfirvalda hafa hitt A í skólanum í þrjú skipti ínóvember 2016 og í fjórða skiptið í síðustu viku er hún var komin heim. Framkom að A var mjög ósátt við að vera vistuð utan heimilis og að hún vildi verahjá móður sinni. Hún hafi rætt þetta við A. Fram kom hjá A að hún vildi dragafyrri frásögn sína til baka því hún hefði áður sagt ósatt um snertingar ákærðasem hún kvað ekki hafa átt sér stað. Hún kvað A hafa verið trúverðuga í frásögnsinni. Vitnið C,umsjónarkennari A, lýsti samskiptum þeirra A vegna málsins en upphafið megireka til komu móður A í skólann í mars 2016. C kvað A ekki eiga sterkt baklandog hafi hún haft mikil samskipti við vitnið gegnum facebook en hún kvaðsamskiptunum hafa verið eytt. Fram hafi komið hjá A að henni leið illa og húnhefði leitað eftir samskiptum við C til að tala við einhvern. A hefði grátiðmikið framan af og greinilega liðið illa og rætt við hana um málið. A hafi lýstþví sem gerðist þannig að ákærði hefði áreitt hana í herbergi sínu, talað viðhana og strokið henni en ekki gengið svo langt að hafa mök við hana eins ogvitnið bar. Hún kvaðst hafa talið frásögn A trúverðuga á þessum tíma. Eftir aðmálið var farið af stað hefði A farið að draga úr málinu og dregið frásögn sínatil baka og sagst hafa borið, eins og hún gerði, í því skyni að losna viðákærða út af heimilinu. Eftir það hafi A eins og lokað sig af og talaði ekkimikið við vitnið. Fram hefði komið hjá A að hún vildi draga málið til baka oggreindi hún frá því að hún hefði sagt ósatt og búið málið til. Hún kvað A hafaverið trúverðuga er hún greindi frá ásökunum í garð ákærða og einnig er hún drófrásögn sína til baka með skýringum sem raktar voru. Þessi breytta afstaða Ahafi komið fram í október/nóvember 2016. Hún kvaðst hafa vitað af aðkomubarnaverndar. Hún kvaðst lítil samskipti hafa haft við móður A. Hún viti ekkium nein samskipti ákærða og A eftir að málið kom upp. Spurð um stöðu A í dag oglíðan kvað hún hana loka sig af og hún tali um að allir viti af málinu oggreinilegt sé að henni líði verr en áður. Vitnið F,ráðgjafi barnaverndar í [...], greindi frá aðkomu sinni að málinu. Meðal gagnamálsins eru gögn barnaverndar og samtöl við A í upphafi málsins en þetta kemurfram í dagnótum. Upphaf afskipta af málum A hafi verið þau að skólastjóri hringdií vitnið og greindi frá áhyggjum sínum af henni sem hafi vegnað illa í skólanumvegna þessa máls. F kvaðst þá, að ósk skólastjórans, hafa hitt A í skólanum íapríl og maí 2016. Þar hafi A greint frá því að móðir hennar hefði óskað eftirþví að hún drægi frásögn sína til baka. A hefði verið ósátt við þetta íviðtalinu og átt erfitt. Fram hefði komið hjá A að hún ætlaði ekki að dragavitnisburð sinn til baka því þá væri hún að segja ósatt sem hún vildi ekkigera. Hún vissi til þess að A hefði rætt málið á sömu nótum við umsjónarkennarasinn. F lýsti því að A hefði verið ósátt við vistun utan heimilis, sem var íoktóber og nóvember sl., og orðið reið. Á þeim tíma hefði hún greint frá því aðhún hefði sagt ósatt um ákærða. Er hún ræddi málið við A hafi ekki komið framhjá henni mótmæli við því að það sem hún hefði áður greint frá hefði átt sérstað.NiðurstaðaÁkæruliður 1Ákærði neitarsök. Eins og rakið var að framan voru teknar tvær vitnaskýrslur af A fyrir dómiundir rannsókn málsins. Þar greindi hún efnislega frá á sama veg og lýstiatburðunum sem í báðum ákæruliðum greinir mjög nákvæmlega og í smáatriðum.Vitnið A breytti vitnisburði sínum fyrir dómi undir aðalmeðferð málsins að þvíer þennan ákærulið varðar, eins og rakið var. Af gögnum málsins og af því semrakið hefur verið hafa fjölskylduaðstæður A verið erfiðar og alls kynserfiðleikar komið þar upp. Hver svo sem raunveruleg ástæða breytts vitnisburðarhennar er þykja skýringar hennar fyrir dómi undir aðalmeðferð málsins ekkitrúverðugar og verður sá vitnisburður hennar ekki lagður til grundvallarniðurstöðunni. Við skýrslutökuraf ákærða hjá lögreglunni 16. mars 2016 greindi hann ítarlega frá atburðum einsog rakið var. Þá bar hann efnislega á sama veg við síðari skýrslutökuna hjálögreglunni 5. júlí 2016 eftir að hafa, fyrr sama dag, hlýtt á vitnisburð Afyrir dómi. Breyttur framburður ákærða fyrir dómi er mjög ótrúverðugur ogskýringar hans þar eru mjög ótrúverðugar og ruglingslegar og fá að mati dómsinsengan stað í öðru því sem fram er komið í málinu og byggt verður á. Ýtarlegurog nákvæmur framburður ákærða við skýrslutökur hjá lögreglu, þar sem hann lýstiháttsemi sinni gagnvart A, á sér að mati dómsins enga aðra skýringu en þá aðákærði hafi þar lýst því sem í raun átti sér stað. Fær það álit dómsins stoð ívitnisburði A fyrir dómi undir rannsókn málsins, og stoð í vitnisburði B hjálögreglu 19. ágúst 2016 sem kvað ákærða hafa greint sér frá því að hann hafiverið að athuga hvort A væri hrein mey. Að ölluofanrituðu virtu er sannað með framburði ákærða hjá lögreglu 16. mars 2016 og5. júlí 2016, og með stoð í efnislega samhljóða vitnisburði A fyrir dómi 16.mars 2016 og 5. júlí 2016, með stoð í vitnisburði D, C og F og öðrum gögnummálsins, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um brotin sem í þessumákærulið greinir.Brot ákærða erurétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákæruliður 2Vitnið A hefurþrisvar sinnum fyrir dómi greint frá háttsemi ákærða sem hér er lýst. Er sannaðmeð trúverðugum vitnisburði hennar um þetta og með framburði ákærða hjálögreglu og stoð í öðrum vitnisburði og gögnum sem rakin voru að framan, engegn neitun ákærða fyrir dómi, að hann hafi framið háttsemina sem í þessumákærulið greinir.Brot ákærða erurétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði hefurekki áður gerst brotlegur við lög. Brot hans samkvæmt 1. kafla ákæru eru grófog ruddaleg og framin inni á heimili A þar sem hún átti að vera óhult. Refsingákærða er ákvörðuð með hliðsjón af a-lið 195. gr. og 77. gr. almennrahegningarlaga og þykir þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 ár.Meðal gagnamálsins er skipunarbréf yfirlögráðanda, dagsett 14. febrúar 2017, fyrir Helgu Völu Helgadótturhéraðsdómslögmann, til að vera sérstakur fjárhaldsmaður A. Samkvæmtskipunarbréfinu er fjárhaldsmanninum falið að annast allt er varðar bótakröfuf.h. A í máli þessu. Greint var frá skipunarbréfinu við upphaf þinghalds 14.febrúar 2017 og var bréfið lagt fram í þinghaldinu. Bótakrafan stendur. A árétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993og þykja bæturnar hæfilega ákvarðaðar 2.000.000 króna auk vaxta svo sem ídómsorði greinir en dráttarvextir reiknast frá 17. nóvember 2016, er mánuðurvar liðinn frá því bótakrafan var birt ákærða fyrir dómi, til greiðsludags. Þágreiði ákærði 1.076.670 króna réttargæsluþóknun Helgu Völu Helgadótturhéraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns A.Ákærði greiði32.000 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins.Ákærði greiði2.066.460 króna málsvarnarlaun Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns. Þá greiðiákærði 347.820 króna málsvarnarlaun Snorra Snorrasonar héraðsdómslögmanns,skipaðs verjanda undir rannsókn málsins og 32.480 krónur vegna aksturskostnaðarsama lögmanns. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðunþóknunar lögmanna. Margrét UnnurRögnvaldsdóttir saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið.Dóminn kveða upphéraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Barbara Björnsdóttirog Kristrún Kristinsdóttir.Dómsorð:Ákærði, X, sætifangelsi í 3 ár.Ákærði greiði A,kt. [...], 2.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2015 til 17. nóvember 2016 en frá þeimdegi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Þágreiði ákærði 1.076.670 króna réttargæsluþóknun Helgu Völu Helgadótturhéraðsdómslögmanns. Ákærði greiði 32.000 krónur íútlagðan sakarkostnað ákæruvaldsins.Ákærði greiði2.066.460 króna málsvarnarlaun Jóns Egilssonar hæstaréttarlögmanns. Þá greiðiákærði 347.820 króna málsvarnarlaun Snorra Snorrasonar héraðsdómslögmanns og32.480 krónur vegna aksturskostnaðar sama lögmanns.
|
Mál nr. 409/2003
|
Kjarasamningur
|
S hafði keypt slysatryggingu hjá V sem greiddi Þ, starfsmanni S, bætur fyrir varanlega örorku og kostnað vegna örorkumats og læknisvottorðs en neitaði að greiða lögfræðikostnað þar sem hann félli utan skilmála tryggingarinnar. Eftir að Þ hafði gert upp við lögmann sinn krafði hún S um endurgreiðslu á þeim útgjöldum. Deilt var um hvort túlka bæri kjarasamningsákvæði svo að síðastnefndur kostnaður félli þar undir. Á grundvelli orðalagsskýringar var á það fallist með Þ að kostnaður við lögfræðiaðstoð gæti fallið undir umrætt ákvæði. Var S dæmdur til greiðslu í samræmi við þá niðurstöðu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003. Hann krefst þess aðallega að verða sýknaður af kröfu stefndu, en til vara að krafa stefndu verði lækkuð. Þá krefst áfrýjandi þess að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda, sem er kennari við Valhúsaskóla á Seltjarnarnesi, varð fyrir slysi er hún féll í stiga í skólanum 17. mars 1999. Ágreiningslaust er að stefnda naut kjara samkvæmt kjarasamningi Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla, en þeim tíma var í gildi milli þeirra þeirri samkomulag 27. október 1997 um að framlengja skyldi til 31. desember 2000, með tilteknum breytingum, þann kjarasamning, sem gilt hafði fyrir yfirfærslu grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga. Í 7. kafla þess samnings, sem fjallaði um tryggingar, var ákvæði í grein 7.4 um slys á vinnustað. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi hafði áfrýjandi keypt slysatryggingu fyrir starfsmenn Valhúsaskóla hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., sem greiddi stefndu bætur fyrir varanlega örorku og kostnað vegna örorkumats og læknisvottorðs en neitaði að greiða lögfræðikostnað þar sem hann félli utan skilmála tryggingar þeirrar, sem áfrýjandi hafði keypt. Lögmaður stefndu gerði henni 27. febrúar 2002 reikning að fjárhæð 118.598 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti vegna lögfræðiaðstoðar við að krefja áfrýjanda og tryggingarfélagið um bætur. Greiddi stefnda reikninginn. Krefur hún áfrýjanda í máli þessu um endurgreiðslu á þeim útgjöldum. Samkvæmt áðurnefndri grein 7.4 í kjarasamningnum skyldi „bæta ... starfsmanni þau útgjöld, sem starfsmaður kann að verða fyrir af völdum slyss á vinnustað og slysatryggingar almannatrygginga bæta ekki skv. 27. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar.“ Aðila greinir á um hvernig túlka beri framangreint ákvæði. Áfrýjandi heldur því fram að í vísun ákvæðisins til 27. gr. laga um almannatryggingar felist að þau „útgjöld“, sem bæta skuli starfsmanni takmarkist við þá greiðsluþætti, sem 27. gr. laganna tekur til. Í þeirri lagagrein sé í 1. tölulið 1. mgr. fjallað um tiltekna þætti sjúkrahjálpar, sem almannatryggingar skuli greiða að fullu svo sem læknishjálp, sjúkrahúsvist, lyf, umbúðir og gervilimi. Í 2. tölulið málsgreinarinnar sé fjallað um tiltekinn ferðakostnað, sem greiddur skuli úr almannatryggingum að hluta og í 3. tölulið hennar um kostnaðarþætti, sem heimilt sé að greiða úr almannatryggingum, svo sem hjúkrun í heimahúsum, styrk upp í kostnað vegna tiltekinna tannviðgerða og tiltekinn ferðakostnað. Sé tilvitnuðu ákvæði kjarasamningsins ætlað að vera til fyllingar þessari grein laga um almannatryggingar og samkvæmt því skuli einungis greiða launþega þann hluta þeirra kostnaðarþátta, sem þar eru tilgreindir, en ekki greiðist að fullu úr almannatryggingum. Hins vegar sé ákvæðinu ekki ætlað að bæta útgjöld, sem alls ekki séu tilgreind í 27. gr. laga um almannatryggingar. Þar sé lögfræðikostnaður ekki tilgreindur og falli hann því utan ákvæðisins. Telur áfrýjandi að þessi skilningur sé í samræmi við framkvæmd, sem ríkt hafi óslitið í þau 24 ár, sem ákvæðið hafi verið í kjarasamningum kennara. Þá sé þessi skilningur í samræmi við framkvæmd hliðstæðra ákvæða í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði Stefnda heldur því fram að í fyrri hluta margnefnds kjarasamningsákvæðis sé sett fram sú meginregla að bæta skuli starfsmanni þau útgjöld, sem hann verði fyrir af völdum slyss á vinnustað. Í tilvísun til 27. gr. laga um almannatryggingar í síðari hluta ákvæðisins felist ekkert annað en sú takmörkun á meginreglunni að ekki skuli tvíbætt þau útgjöld, sem launþegi fær greidd úr almannatryggingum samkvæmt þeirri lagagrein. Bendir hún á að engar umræður hafi orðið um þetta ákvæði þegar það kom fyrst inn í kjarasamninga kennara 1980 og verði þrengri skilningur en orðalag ákvæðisins bendi til því ekki byggður á tilurð þess. Þá mótmælir hún því að nokkuð liggi fyrir um að framkvæmd ákvæðisins hafi verið á þann hátt, sem áfrýjandi heldur fram. Í margnefndu ákvæði 7.4 greinar kjarasamningsins er kveðið á um að bæta skuli þau „útgjöld“, sem starfsmaður kann að verða fyrir vegna slyss á vinnustað. Verður tilvísun ákvæðisins til 27. gr. laga um almannatryggingar ekki skilin svo að með henni sé verið að þrengja svo hið víða hugtak „útgjöld“ að takmarka beri bætur samkvæmt ákvæðinu við kostnað vegna sjúkrahjálpar eða sjúkrakostnaðar. Verður því ekki talið að orðalagsskýring á margnefndu ákvæði kjarasamningsins leiði til þess að víðtækari takmörkun verði leidd af tilvísun þess til 27. gr. laga um almannatryggingar, en að ekki skuli bæta starfsmanni þau útgjöld sem bætt eru samkvæmt nefndri lagagrein. Þar sem áfrýjanda hefur heldur ekki tekist að sýna fram á að langvarandi og óslitin framkvæmd byggi á öðrum skilningi verður fallist á að kostnaður við lögfræðiaðstoð geti fallið undir ákvæðið. Þar sem einnig er fallist á með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að eðlilegt verði að teljast að stefnda hafi leitað sér aðstoðar lögmanns við bótauppgjörið og að reikningur lögmannsins sé ekki óhóflegur verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Seltjarnarneskaupstaður, greiði stefndu, Þórunni Halldóru Matthíasdóttur, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2003. Stefnandi málsins er Þórunn Halldóra Matthíasdóttir, kt. 0706551-6109, Frostaskjóli 61, Reykjavík, en stefndi er Seltjarnarneskaupstaður, kt. 560269-2429, Austurströnd 2, Seltjarnarnesi. Málið er höfðað með stefnu, sem dagsett er 8. janúar sl. og birt var fyrir fyrirsvarsmanni stefnda 9. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi 23. janúar sl. Málið var dómtekið 26. maí sl. að afloknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða henni 118.598 krónur með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 27. febrúar 2002 til greiðsludags. Auk þess krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, skv. gjaldskrá Löggarðs ehf. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi í báðum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málavextir eru í meginatriðum, sem hér segir: Stefnandi er kennari við Valhúsaskóla, Seltjarnarnesi, en skólinn er rekinn á kostnað og ábyrgð stefnda. Hún slasaðist hinn 17. mars 1999 með þeim hætti, að hún féll í stiga í skólanum. Hlaut hún mikinn hnykkáverka á háls og svokallað ofrétti og klemmu á mænu með tímabundinni dofatilfinningu í höndum. Stefán Carlssonar bæklunarlæknir mat varanlega örorku stefnanda 10% af völdum slyssins, en varanlegan miska hennar 15%. Matsgerð hans er dags. 18. janúar 2002. Stefnandi er félagsmaður í Félagi grunnskólakennara, sem aðild á að Kennarasambandi Íslands. Um starfsréttindi hennar fer m.a. eftir kjarasamningi Kennarasambands Íslands (KÍ) og Launanefndar sveitarfélaganna (launanefnd). Samkvæmt 7. gr. þess samnings skulu starfsmenn vera slysatryggðir allan sólarhringinn vegna varanlegrar örorku. Stefndi keypti slysatryggingu fyrir starfsmenn Valhúsaskóla hjá Vátryggingafélagi Íslands h.f. (VÍS). Lögmaður stefnanda krafði VÍS um um uppgjör slysabóta á grundvelli örorkumats Stefáns Carlssonar með bréfi, dags. 24. janúar 2002. Í kröfubréfinu var sérstaklega verið tekið fram, að krafist væri greiðslu á kostnaði vegna læknisvottorða og örorkumats. Einnig var krafist greiðslu lögfræðikostnaðar með vísan til ákvæða í kjarasamningi KÍ og launanefndar, þar sem segi, að skylt sé að bæta starfsmanni þau útgjöld, sem hann verður fyrir vegna slyss og ekki séu bætt af slysatryggingum almannatrygginga. Félagið greiddi stefnanda hinn 27. febrúar 2002 bætur vegna varanlegrar örorku og miska á grundvelli örorkumats Stefáns Carlssonar og endurgreiddi henni einnig útlagðan kostnað við öflun læknisvottorða og örorkumats en neitaði að greiða lögfræðikostnað á þeirri forsendu, að ekki væri gert ráð fyrir slíkri greiðslu í skilmálum tryggingar þeirrar, er stefndi hefði keypt. Lögmaður stefnanda gerði henni því reikning fyrir aðstoð þá, sem hann hafði látið henni í té. Reikningurinn nam 118.598 krónum, þar af nam virðisaukaskattur 23.338 krónum. Reikningurinn var byggður á gjaldskrá Löggarðs ehf. Stefnandi greiddi lögmanni sínum umkrafinn reikning 27. febrúar 2002. Lögmaður stefnanda sendi stefnda samdægurs bréf og krafði hann um greiðslu reikningsins. Byggt var á því, að stefnda bæri að greiða starfsmanni allan þann kostnað, sem slysatryggingar almannatrygginga greiði ekki, með vísan til ákvæðis 7.4.1 í áðurnefndum kjarasamningi KÍ og launanefndar. Stefndi neitaði greiðslu með bréfi til lögmanns stefnanda, dags. 19. mars s.á. Í bréfinu kom fram, að tilvitnað samningsákvæði fæli ekki í sér skyldu til greiðslu fyrir lögmannsaðstoð. Stéttarfélag stefnanda höfðaði mál fyrir Félagsdómi, nr. F-7/2002, til viðurkenningar á rétti félagsmanna þess til slíkrar greiðslu. Málinu var vísað frá Félagsdómi 14. október 2002, og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu 5. nóvember s.á. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á því, að honum beri að bæta starfsmönnum sínum þau útgjöld, er þeir verða fyrir af völdum slyss á vinnustað, sem slysatryggingar almannatrygginga bæti ekki, skv. 27. gr. laga nr. 117/1993, um almannatrygginga (almtrl.), með vísan til áðurnefnds ákvæðis 7.4 í kjarasamningi KÍ og launanefndar. Samningsákvæðið sé í þeim kafla kjarasamningsins, sem beri yfirskiftina Slys á vinnustað. Það hljóði svo: Bæta skal starfsmanni þau útgjöld, sem starfsmaður kann að verða fyrir af völdum slyss á vinnustað og slysatryggingar almannatrygginga bæta ekki skv. 27. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar.” Sams konar ákvæði sé einnig að finna í grein 13.2.1.6 í kjarasamningi KÍ og launanefndar. Starfsmenn, sem slasist á vinnustað, eigi þannig rétt á því, að þeim séu bætt útgjöld, sem eigi rót sína að rekja til slysa, sem þar eigi sér stað. Ákvæðið sé skýrt og beri að skilja samkvæmt orðanna hljóðan. Starfsmaður eigi því í raun að vera laus við öll útgjöld, sem ekki séu bætt skv. 27. gr. almtrl. Stefnanda hafi verið nauðsynlegt að ráða sér lögmann til aðstoðar við að afla læknisvottorða og annarra gagna, svo og til þess að setja fram kröfu fyrir hennar hönd og gæta hagsmuna hennar við uppgjör. Skv. 27. gr. almtrl. sé m.a. bættur sjúkrahúskostnaður, læknishjálp, lyf og umbúðir, sjúkraflutningur og ferðakostnaður. Kostnaður við lögmannsaðstoð við að ná fram bótarétti sé á hinn bóginn ekki bættur skv. greininni. Því beri stefnda að greiða þennan kostnað með vísan til ákvæðis 7.4.1 í áðurnefndum kjarasamningi. Þá byggir stefnandi á því, að viðurkennt sé af íslenskum tryggingafélögum, að tjónþolar geti þurft að leita sér aðstoðar við að afla gagna, s.s. læknisvottorða og örorkumats, sem síðar séu grundvöllur uppgjörs á bótakröfu viðkomandi. Tryggingafélög miði bætur til tjónþola m.a. við það, að þau þurfi að greiða lögmönnum kostnað, samkvæmt gjaldskrá þeirra. Þannig sé einnig viðurkennt af íslenskum dómstólum, að lögmenn eigi rétt á sanngjarnri þóknun fyrir slík störf í þágu tjónþola, sbr. dómvenju Hæstaréttar Íslands þar um. Þá sé t.d. viðurkennt af bótanefnd dómsmálaráðuneytis, sem starfar á grundvelli laga nr. 69/1995, að bætur í slíkum málum nái einnig til lögmannsþóknunar. Í raun séu bætur stefnanda skertar sem nemi lögmannskostnaði hennar, með því að hafna greiðslu þessara fjárútláta. Slíkt sé andstætt þeirri meginreglu, að tjónþoli eigi ætíð að fá tjón sitt bætt að fullu, og einnig í í mótsögn við tilgang kjarasamninga um bætur fyrir varanlega örorku, því tjónþoli fái ekki þær umsömdu bætur, sem samningurinn mæli fyrir um. Ákvæði greinar 7.4.1. byggist þannig á skaðleysissjónarmiðum og verði að túlkast með þeim hætti. Stefnandi telur því, að túlka beri ákvæði greinar 7.4.1. eftir orðanna hljóðan og með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum. Engin umræða hafi orðið um skilning á ákvæðinu árið 1980, þegar það kom fyrst inn í kjarasamning BSRB. Þannig verði fyrst og fremst að líta til orðalags ákvæðisins. Ákvæðið sé í kafla er ber heitið “Slys á vinnustað” og eigi því að bæta kostnað starfsmanna, er þeir verða fyrir vegna slíkra slysa. Stefnandi byggir einnig á því, að þær reglur, sem giltu um uppgjör örorkubóta nr. 30/1990, geri beinlínis ráð fyrir öflun nauðsynlegra sönnunargagna eins og læknisvottorða og að uppgjör bóta geti ekki farið fram, fyrr en slíkri gagnaöflun sé lokið. Atbeini lögmanns sé nauðsynlegur til öflunar slíkra gagna. Sá lögmannskostnaður, sem stefnandi varð að greiða, hafi verið eðlilegur og í samræmi við vinnuframlag. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að áðurnefnt ákvæði gr. 7.4. í kjarasamningi KÍ og launanefndar beri að túlka þröngt. Eftir orðanna hljóðan falli greiðsla lögmannskostnaðar ekki þar undir. Ákvæði 27. gr. almtrl. kveði á um skyldu Tryggingastofnunar ríkisins, slysatryggingadeildar (eftirleiðis Tryggingastofnun) til að greiða nauðsynlegan kostnað vegna lækningar hins slasaða og tjóns á gervilimum eða hjálpartækjum, eins og nánar er þar tilgreint, þegar um bótaskyldan atburð sé að ræða í skilningi laganna og slys veldur vinnutjóni í minnst 10 daga. Tryggingastofnun greiði að fullu fyrir læknishjálp o.fl., ferðakostnað til læknis að hluta, og heimilt sé að greiða hjúkrun í heimahúsum, styrk upp í kostnað vegna löskunar á tönnum, þegar um kostnaðarsamar viðgerðir sé að ræða, ferðakostnað í tengslum við endurhæfingu o.fl. Á því sé byggt af hálfu stefnda, að gildissvið ákvæðis gr. 7.4. í hlutaðeigandi kjarasamningi takmarkist við það að vera til fyllingar ákvæði 27. gr. almtrl.. Í því felist, að ákvæðið hafi að geyma tæmandi talningu þeirra greiðsluþátta, sem til álita komi og kunni að falla undir ákvæði gr. 7.4. í kjarasamningi. Samkvæmt því geti greiðsluskylda samkvæmt gr. 7.4. einungis komið til álita varðandi þá greiðsluþætti, sem tilgreindir séu með beinum hætti í tilvitnuðu ákvæði, og einungis að því marki og að svo miklu leyti, sem Tryggingastofnun greiði ekki. Lögmannskostnaður sé ekki talinn upp í ákvæði 27. gr. almannatryggingalaga, og samkvæmt því geti slíkur kostnaður aldrei fallið undir ákvæði gr. 7.4. í kjarasamningi. Stefndi byggir einnig sýknukröfu sína á því, að tilgangur umrædds samningsákvæðis hafi í öndverðu verið sá að bæta starfsmönnum einungis þann sjúkra- og lækniskostnað, sem óhjákvæmilega leiddi af tjónsatburði, þó aðeins að því marki, sem Tryggingastofnun greiddi ekki. Hafa verði í huga, að 27. gr. almtrl. takmarkist við sjúkrakostnað sem hljótist af tjónsatburði. Þessi túlkun leiði af orðalagi ákvæðisins, almennri lögskýringu, svo og á upphaflegum á forsendum ákvæðisins. Þá byggir stefndi á því, að framangreind túlkun styðjist við áralanga venju og athugasemdalausa framkvæmd allt frá upphafi tilurðar ákvæðisins á árinu 1980 og afdráttarlausan sameiginlegan skilning samningsaðila á efni og innihaldi ákvæðisins. Sú venja taki bæði til framkvæmdar hjá ríki og sveitarfélögum. Stefndi byggir einnig á því, að sami skilningur leiði af ákvæðum sambærilegs eðlis annarra viðsemjenda á hinum almenna vinnumarkaði. Í því sambandi beri að hafa í huga, að tjónþolum væri í sjálfsvald sett að ákvarða kostnað, sem til gæti fallið í tengslum við tjónsatburð og vinnuveitanda bæri að greiða, ef fallist yrði á skilning stefnanda. Slík túlkun næði í reynd langt úr fyrir gildissvið ákvæðisins og tilgang þess, ekki síst sé höfð hliðsjón af ákvæði 27. gr. almtrl. Þá byggir stefndi á því, að við úrlausn ágreinings í máli þessu, verði að leggja til grundvallar ákvæði 10. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, svo og ákvæði 6. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, sem mæli fyrir um það, að kjarasamningar skuli vera skriflegir. Önnur atvik og sjónarmið en þau, sem beinlínis verði ráðin af orðalagi ákvæðis kjarasamnings, verði ekki lögð til grundvallar við úrlausn á túlkun þess. Stefndi bendir á, að almennt gildi sú regla í skaðabótarétti, að tjónþolar skuli vera skaðlausir af kostnaði, sem rekja megi til tjónsatburðar. Undir slíka reglu falli því kostnaður við lögmannsaðstoð við öflun skaðabóta. Slík sjónarmið eigi ekki við í þessu máli, enda sé stefnandi ekki að krefja stefnda um skaðabætur á grundvelli almennra skaðabótareglna. Slysatryggingar launþega séu lögbundnar og ráðist viðmiðunarfjárhæðir þeirra og nánari skilmálar af ákvæðum kjarasamninga og/eða sérstökum reglum. Greiðslur miðist við miskastig, læknisfræðilega örorku og séu bætur þær sömu við sama miskastig, óháð því hvert og hvort fjárhagslegt tjón hafi hlotist af. Öflun og uppgjör greiðslna úr slysatryggingu launþega sé því viðaminni en öflun og uppgjör greiðslna skaðabóta vegna bótaskyldra tjónsatburða. Samkvæmt framanrituðu sé það hvorki skilyrði né tilgangur slysatrygginga launþega að halda tjónþolum skaðlausum af tjónsatburði og sé tjónþolum bæði rétt og heimilt á eigin kostnað að fá aðstoð lögmanna við öflun slíkra greiðslna. Enginn ágreiningur hafi verið fyrir hendi um rétt stefnanda til greiðslna úr slysatryggingu launþega. Ákvörðun um að leita sér aðstoðar sé tjónþola í sjálfsvald sett, en hvorki ákvæði skilmála slysatrygginga launþega né heldur ákvæði kjarasamnings bæti honum kostnað, sem af kann að hljótast. Samkvæmt því sé greiðsluskylda á lögmannskostnaði ekki talin til greiðsluskyldra þátta, eins og krafist sé. Svo rúm túlkun ákvæðis greinar 7.4., sem stefnandi byggi á, geti aðeins skapað óvissu, og óhætt sé að fullyrða, að erfitt gæti reynst að takmarka annan kostnað, sem tjónþoli gæti talið falla þar undir. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda, að bætur til hennar séu í raun skertar með því að viðurkenna ekki rétt hennar til að fá bættan útlagðan lögmannskostnað. Umrætt ákvæði 7.4 hafi ekki að geyma tryggingu fyrir fullu og ótakmörkuðu skaðleysi starfsmanns. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda, að í framangreindri afstöðu felist brot á þeirri meginreglu, að tjónþoli skuli fá tjón sitt bætt að fullu og að afstaða hans sé í andstöðu við ákvæði kjarasamnings um varanlega örorku. Réttur stefnanda til greiðslna vegna slysa í starfi fari í einu og öllu eftir ákvæðum kjarasamnings þess efnis. Samkvæmt því falli slíkar greiðslur alfarið utan greiðsluskyldu stefnda. Þá mótmælir stefndi umfjöllun stefnanda um ákvæði reglna nr. 30/1990, um slysatryggingar starfsmanna ríkisins, og bendir á, að umræddar reglur geri hvorki ráð fyrir né veiti rétt til greiðslu lögmannskostnaðar. Þá bendir stefndi enn fremur á, að hann hafi keypt fulla vátryggingavernd hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna slysatrygginga launþega. Stefnandi hafi þegar móttekið fullnaðarbætur án nokkurs fyrirvara og geti samkvæmt því engar frekari kröfur gert. Að auki væri slíkri kröfu ranglega beint að stefnda og beri samkvæmt því að sýkna hann á grundvelli aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Að lokum mótmælir stefndi sérstaklega fjárhæð fyrirliggjandi reiknings vegna aðstoðar lögmanns. Sú afstaða stefnda grundvallist á því, að framlagður reikningur stefnanda sé óhæfilega hár miðað við eðli og umfang verkefnis, sundurliðun skorti o.fl. og beri stefnda, ef stefnandi fengi endanlega viðurkenningu fyrir kröfum sínum, einungis að bæta þann kostnað, sem telja megi venjubundinn og eðlilegan í ljósi atvika máls. Samkvæmt því sé óhjákvæmilegt, að tjónþoli beri hluta kostnaðar sjálf. Að endingu bendir stefndi sérstaklega á, að umfjöllun um tilurð ákvæðis í samningum íslenska ríkisins gagnvart viðsemjendum og samskipti sömu aðila hafi enga sérstaka þýðingu við úrlausn ágreinings þessa máls, enda sé um óskylda aðila að ræða. Stefndi vísar til meginreglna fjármunaréttar og samningaréttar um efndir samninga og skuldbindinga og til ákvæða kjarasamnings Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga. Þá vísar stefndi til ákvæða laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvæða laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, venja o.fl. Um málskostnað vísar stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Niðurstaða: Málsaðilar eru sammála um, að slys það, sem stefnandi varð fyrir, sé bótaskylt samkvæmt tilgreindu samningsákvæði, en greinir á um umfang bótaskyldu stefnda. Úrslit þessa máls ráðast af túlkun ákvæðis 7.4. í kjarasamningi KÍ og launanefndar og samanburði þess við ákvæði 27. gr. laga um almannatryggingar. Eins og áður er lýst, mælir umrætt kjarasamningsákvæði fyrir um það, að bæta skuli starfsmanni þau útgjöld, sem hann kunni að verða fyrir af völdum slyss á vinnustað og slysatryggingar almannatrygginga bæti ekki. Málsaðila greinir ekki á um það, að kostnaður sá, sem deilt er um í málinu, falli utan gildissviðs 27. gr. almtrl. Af því leiðir að taka verður afstöðu til þess, hvort kostnaður við lögmannsaðstoð sé sennileg og eðlileg afleiðing af slysi því, sem stefnandi varð fyrir, í ljósi þess, að tilvitnað kjarasamningsákvæði mælir fyrir um það, að bæta skuli hinum slasaða útgjöld, sem hann kunni að verða fyrir af völdum bótaskylds slyss. Mikilvægt er frá sjónarmiði hins slasaða, að rétt sé að málum staðið við innheimtu bóta, hvers eðlis, sem þær kunni að vera. Ekki liggur annað fyrir í málinu, en að bótaþegi, samkvæmt umræddu kjarasamningsákvæði, þurfi sjálfur að afla nauðsynlegra gagna, sem bætur til hans grundvallast á og fái enga aðstoð eða leiðbeiningar vinnuveitanda eða þess tryggingafélags, sem veitt hefur tryggingavernd gegn tjóni af völdum slysa, sem starfsmenn hans kunna að verða fyrir. Öflun læknisvottorða og matsgerða á örorku og miska krefst ákveðinnar sérþekkingar, sem venjulegur launþegi býr almennt ekki yfir, að mati dómsins. Lögmenn hafa aflað sér slíkrar þekkingar og fellur aðstoð við heimtu bóta undir starfsvið þeirra. Því verður að telja eðlilegt, að launþegi, sem slasast á vinnustað, leiti sér aðstoðar lögmanns um öflun þeirra gagna, sem nauðsynleg teljast til að bætur verði greiddar. Að mati dómsins er hér um að ræða útgjöld, sem telja verði eðlileg og fyrirsjáanleg, þegar slys ber að höndum, og falli að jafnaði undir tilgreint samningsákvæði, en leggja verði mat á það í hverju einstöku tilviki, hvort þóknun viðkomandi lögmanns sé hófleg og í samræmi við umfangi verkefnisins. Niðurstaða dómsins er því sú, að stefnda beri að greiða stefnanda kostnað við lögfræðiaðstoð, eins og málsatvikum er hér háttað. Engu breytir, að mati dómsins, þótt tryggingavernd sú, sem stefndi keypti af VÍS, taki ekki til kostnaðar af þessu tagi. Slíkt ræðst af samningi milli stefnda og vátryggingafélagsins og kann að hafa áhrif á iðgjaldsupphæð. Þá þykir sú málsástæða stefndu haldlítil, að ekki hafi tíðkast að greiða lögmannskostnað vegna slysa, sem falla undir tilgreint samningsákvæði. Við engin dómafordæmi er að styðjast í þessu efni, svo upplýst sé. Sú staðreynd, að bótagreiðendur hafi hingað til komist hjá því að greiða lögmannskostnað, breytir engu um réttmæti kröfu stefnanda. Stefndi krefst til vara lækkunar á kröfu stefnanda og mótmælir henni einnig á þeirri forsendu, að hún sé órökstudd og ósundurliðuð. Fyrir liggur í málinu, að lögmaður stefnanda ritaði þrjú bréf, samhljóða að mestu, til tveggja lækna og heilsugæslustöðvarinnar á Seltjarnarnesi, öll dags. 5. júní 2001, og fékk svar við þeim bréfum. Á grundvelli þeirra óskaði hann eftir því við Stefán Carlsson bæklunarlækni, að hann legði mat á varanlega örorku og miska stefnanda með bréfi, dags. 28. ágúst s.á. Örorkumat Stefáns lá fyrir 18. janúar 2002, eins og áður segir. Í kjölfar þess ritaði lögmaðurinn stefnanda bréf, dags. 24. janúar s.á. og gerði henni grein fyrir niðurstöðu matsgerðarinnar og hvert yrði líklegt framhald málsins. Sama dag ritaði lögmaðurinn bréf til VÍS og krafði félagið um bætur f.h. stefnanda. Þá tók lögmaðurinn við bótum frá VÍS f.h. stefnanda hinn 27. febrúar s.á. Samdægurs ritaði hann stefnda bréf, eins og áður er getið, dags. 27. febrúar s.á. og krafði stefnda um greiðslu lögmannskostnaðar. Reikningur lögmanns stefnanda nam 118.598 krónum, þar af virðisaukaskattur 23.338 krónur. Þegar litið er til vinnuframlags lögmanns stefnanda í hennar þágu verður ekki talið að reikningur hans sé óhóflegur. Því verður ekki fallist á varakröfu stefnda. Stefnandi krafði stefnda um greiðslu með bréfi dags. 27. febrúar 2002. Rétt þykir, með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001, að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti, sem reiknist frá 27. mars 2002. Rétt þykir með vísan til 1. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991, að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilegur 75.000 krónur, að teknu tilliti til lögmælts virðisaukaskatts. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndi, Seltjarnarneskaupstaður, greiði stefnanda, Þórunni Halldóru Matthíasdóttur, 118.598 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 27. mars 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 75.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 562/2017
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 6. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 4. september 2017, þar sem staðfestvar ákvörðun sóknaraðila 24. ágúst 2017 um að varnaraðili skuli sæta nánartilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjandasínum.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir,greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,Stefáns Þórs Eyjólfssonar héraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Austurlands mánudaginn 4.september 2017Lögreglustjórinná Austurlandi hefur, með beiðni sem dagsett er og barst héraðsdómi 25. ágúst2017, krafist þess að Héraðsdómur Austurlands staðfesti þá ákvörðun embættisinsað X, [...] skuli sæta nálgunarbanni í fjóra mánuði þannig að lagt sé bann viðþví að hann komi á eða í námunda við heimili A að [...], á svæði sem afmarkastvið 10 metra frá lóðarmörkum [...]. Jafnframt sé lagt bann við því aðvarnaraðili komi nær A en 10 metra og jafnframt lagt bann við því að hann veitiA eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann meðöðrum hætti. Krafan er sett fram með vísan til 12. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili.Varnaraðilikrefst þess að kröfu lögreglustjóra verði hafnað og að ákvörðun um nálgunarbannverði felld úr gildi. Skipaður verjandi varnaraðila og skipaðurréttargæslumaður brotaþola krefjast hæfilegrar þóknunar vegna starfa sinna úrríkissjóði. Máliðvar þingfest 28. ágúst sl. Þann dag sótti varnaraðili ekki þing en verjandihans upplýsti að kröfunni væri mótmælt. Dómari féllst á ósk verjanda um aðfresta málinu til 1. september sl. Þann dag mætti varnaraðili og lýsti afstöðusinni til kröfunnar. Að sameiginlegri ósk aðila var tekin skýrsla af einu vitniog var málið að því búnu tekið til úrskurðar, eftir að verjandi og fulltrúilögreglustjóra höfðu tjáð sig um kröfuna. Íbeiðni lögreglustjóra kemur fram að lögreglu hafi borist beiðni lögmannsforeldra brotaþola (nú réttargæslumanns brotaþola) um nálgunarbann á hendurvarnaraðila og eiginkonu hans þann 23. ágúst 2017, á grundvelli a. og b. liðar4. gr. laga nr. 85/2011. Fallist hafi verið á beiðnina hvað varnaraðila snertir24. ágúst sl., en beiðninni hafi verið hafnað hvað eiginkonu varnaraðilavarðar. Um lagarök fyrir ákvörðun um nálgunarbann er vísað til 4. gr., sbr. 7.gr., og 12. gr. laga nr. 85/2011. Aðöðru leyti er í beiðni lögreglustjóra vísað til röksemda sem fram koma íákvörðun embættisins um nálgunarbann.Íákvörðun lögreglustjóra kemur fram að í beiðni réttargæslumanns brotaþola segiað beiðni um nálgunarbann sé lögð fram vegna þess að varnaraðili hafi ítrekaðveist að brotaþola, sem sé nýlega orðinn 13 ára gamall, ýtt við honum, varnaðhonum vegar og ógnað honum. Fjöldamörg tilvik hafi verið tilkynnt til lögreglu.Síðasta tilvikið hafi átt sér stað 12. ágúst sl. og það þrátt fyrir aðlögreglan hafi rætt við varnaraðila daginn áður og farið fram á það við hann aðhann léti brotaþola í friði. Um sé að ræða fullorðinn mann sem veitist að barniog því sé sérstök og brýn ástæða til þess að bregðast við með nálgunarbanni.Aðstæður og líðan brotaþola sé óviðunandi og treysti hann sér ekki til þess aðmæta til skóla nú í haust, vegna þess að varnaraðili eigi oft leið þangað oghafi m.a. veist að brotaþola þar. Íákvörðun lögreglustjóra er lýst 11 tilvikum sem getið sé í málaskrárkerfilögreglu vegna samskipta varnaraðila við brotaþola frá árinu 2015 fram til 12.ágúst á þessu ári. Hinn 11. ágúst sl. hafi varnaraðili gefið skýrslu hjálögreglu [...] vegna fyrstu 10 tilvikanna og hafi hann staðfest lýsingar margraþeirra að miklu leyti. Varnaraðili hafi verið hvattur til þess að láta afafskiptum sínum af brotaþola og honum gerð grein fyrir því að ef þetta héldiáfram gæti það þýtt að lögreglan yrði að bregðast við því með einhverjum hætti.Straxdaginn eftir, 12. ágúst sl., kl. 15:17 hafi eiginkona varnaraðila hringt ílögreglu og tilkynnt að afi brotaþola hefði ekið á varnaraðila þar sem hann vará reiðhjóli. Um klukkustund síðar hafi nafngreindur maður haft samband viðlögreglu og sagst hafa séð fullorðinn mann á reiðhjóli hjóla á eftir dreng á[...] í um 200 metra fjarlægð. Hefði drengurinn verið að reyna að hlaupa undanmanninum, en maðurinn hafi þá hjólað fyrir drenginn og neytt hann í tvígang tilað stöðva. Hafi maðurinn greinilega verið að hræða drenginn. Vitnið hafi sagstvera nýflutt á [...], en hafa frétt að maðurinn á reiðhjólinu hefði lagtdrenginn í einelti. Vitnið hafi sagst ekki þekkja til mála og ekki vilja blandasér í einhverjar deilur, en sér hafi blöskrað framkoma mannsins gagnvartdrengnum. Hafi vitnið sagst reiðubúið að greina lögreglu nánar frá atvikum efþess yrði óskað.Lögreglustjórikveður að þau gögn sem lögregla hafi undir höndum beri með sér að brotaþolastafi ógn af varnaraðila og að ljóst þyki að varnaraðili virðist ekki ætla aðláta af háttsemi sinni þrátt fyrir áskoranir lögreglunnar. Í ljósiframangreinds, og einnig vegna þess að um sé að ræða samskipti fullorðins mannsvið barn, telji lögreglustjóri að skilyrði 4. gr. laga nr. 85/2011 séu uppfylltað því leyti að rökstuddur grunur sé um að varnaraðili hafi framið refsiverðbrot eða raskað friði brotaþola í skilningi ákvæðisins og að hætta sé á að hannmuni fremja refsiverð brot eða raska friði hans, njóti hann fullsathafnafrelsis. Sé ekki talið sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduðmeð öðrum og vægari hætti eins og sakir standa.Meðvísan til alls þessa sé sú ákvörðun tekin að varnaraðili skuli sætanálgunarbanni í 4 mánuði þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða ínámunda við heimili brotaþola að [...], á svæði sem afmarkist við 10 metra frálóðarmörkum [...]. Jafnframt sé lagt bann við því að varnaraðili komi nærbrotaþola en 10 metra og jafnframt lagt bann við því að hann veiti brotaþolaeftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband við hann með öðrumhætti.Íákvörðuninni segir að hún taki gildi við birtingu hennar samkvæmt 9. gr. laganr. 85/2011. Mun ákvörðunin hafa verið birt fyrir varnaraðila 24. ágúst sl. kl.15.42.Niðurstaða:Viðmeðferð málsins fyrir dómi féllst dómari á sameiginlega ósk aðila um að skýrslayrði tekin af einu vitni, B, [...]. Vitnið staðfesti að brotaþoli hafi ekkisótt skóla fyrstu dagana í haust vegna málsins, en eftir að lögregla lagði á nálgunarbann hafi hann mættí skólann og virst líða vel. Vegnaathugasemda verjanda við að málið hafi ekki verið lagt í réttan farveg, enda séum barnaverndarmál að ræða fremur en lögreglumál, skal tekið fram að engirannmarkar eru á málinu sem valdið geta frávísun beiðni lögreglustjóra án kröfu.Fyrirdóminn hafa verið lögð rannsóknargögn máls lögreglustjórans á Austurlandi nr.[...]. Samkvæmt þeim hóf lögregla formlega rannsókn í ágústmánuði sl. á ætluðumbrotum varnaraðila gegn brotaþola í 10 tilvikum, sem rakin eru aftur til ársins2015, en fyrsta tilkynning foreldra brotaþola barst þó ekki lögreglu fyrr en25. apríl 2016. Tók lögregla skýrslu af varnaraðila sem sakborningi 11. ágústsl. og var honum kynnt að ætluð brot hans væru talin geta varðað við 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Rannsókn málsins virðist á frumstigi og ekki hafaenn sem komið er verið teknar neinar skýrslur af vitnum.Fyrstatilvikið sem ákvörðun lögreglustjóra er byggð á mun hafa átt sér stað áótilgreindum tíma árið 2015. Samkvæmt framburði varnaraðila hjá lögreglu sakaðihann brotaþola um eignaspjöll og síðan lygar, er drengurinn viðurkenndi ekkiverknaðinn. Að sögn varnaraðila varð brotaþoli „brjálaður“ og kom til átakaþeirra á milli. Viðurkennir varnaraðili að hafa reynt að varna því aðdrengurinn færi á brott og óvart slegið hann með flötum lófa er drengurinnreyndi að bíta hann. Kannast varnaraðili við að nafngreindur maður hafi orðiðvitni að þessu atviki.Tilviknr. 2 til 6 munu hafa átt sér stað á tímabilinu mars til september árið 2016 oglúta að því að varnaraðili eigi að hafa varnað brotaþola för þar sem hann var ífylgd með frænku sinni (nr. 2), rekið hann út af opinberum stað (nr. 3), lagthönd á hjól brotaþola og haldið því taki uns drengurinn varð sýnilega hræddur(nr. 4), ýtt við honum þar sem þeir mættust á stíg (nr. 5), og hrint honum ísundlaug (nr. 6). Vitni munu hafa verið að tveimur þessara atvika (nr. 2 og 4),auk þess sem eitt vitni mun hafa lýst ótta brotaþola við varnaraðila íbúningsklefa sundlaugar í tilviki nr. 6. Varnaraðili staðfesti í framburðisínum að verulegu leyti lýsingar í bókunum lögreglu á tilvikum nr. 2, 4 og 5,enda þótt hann gæfi á þeim sínar skýringar, en neitaði tilvikum nr. 3 og 6. Tilviknr. 7 til 10 munu hafa átt sér stað frá mars til ágúst á þessu ári og lúta aðþví að varnaraðili hafi fellt brotaþola í jörðina (nr. 7), hrakið hann og annandreng á brott þar sem þeir léku sér með golfkylfur (nr. 8), veitt brotaþolaeftirför þar sem hann var á göngu með hund sinn (nr. 9) og hreytt í hann ónotumí sundlaug (nr. 10). Þess er getið í rannsóknargögnum að faðir drengs sembrotaþoli lék sér við í tilviki nr. 8 hafi staðfest söguna í grófum dráttum ogað móðir brotaþola hafi orðið vitni að tilviki nr. 9. Að öðru leyti er ekkigetið um vitni. Varnaraðili kannaðist ekki við tilvik nr. 7 og 10, þótt hannstaðfesti að hafa verið í sundlaug á sama tíma og brotaþoli í tilviki nr. 10.Hann staðfesti hins vegar að mestu leyti lýsingar á tilvikum nr. 8 og 9, en gafþá skýringu að hann hefði viljað vernda fjölskyldu sína. Fyrir dómi kannaðist varnaraðilieinnig við tilvik (nr. 11) sem átt mun hafa sér stað 12. ágúst sl. og lýst erhér að framan eftir lýsingu sjónarvotts. Gaf hann á því sömu skýringu og fyrr,þ.e. að hann hafi talið nauðsynlegt að verja börn sín fyrir brotaþola. Írannsóknargögnum lögreglu kemur fram að varnaraðili hafi sent lögreglutölvupóst 15. ágúst sl. til að skýra sína hlið og verður ekki annað ráðið afþeirri lýsingu sem þar kemur fram en að varnaraðili viðurkenni að hafa haftafskipti af brotaþola, þótt áherslan sé þar fremur á hegðun og viðbrögðbrotaþola. Aðósk verjanda voru einnig lögð fyrir dóminn rannsóknargögn máls vegna kærueiginkonu varnaraðila á hendur föður brotaþola fyrir hótanir í október 2015[...], en málið var fellt niður í nóvember 2016 þar sem það þótti ekki líklegttil sakfellis. Gögnin hafa ekki beina þýðingu fyrir mál þetta, en varpa þóljósi á þann vanda sem upp virðist kominn í samskiptum foreldra brotaþolaannars vegar og varnaraðila og eiginkonu hans hins vegar.Varnaraðilibyggir á því að um verulegan hegðunarvanda sé að ræða hjá brotaþola. Þótt hannvilji helst engin afskipti hafa af drengnum, þá eigi hann ekki annars úrkostaen að verja börn sín, eiginkonu, heimili og eignir fyrir honum. Fyrir dómikvaðst varnaraðili ekki sjá aðra lausn til framtíðar en að drengurinn verðifjarlægður úr umhverfi sínu og komið fyrir í skóla fyrir börn með sérþarfir.Kvaðst hann þó viljugur til að ganga að samkomulagi við foreldra brotaþola umað hann láti drenginn afskiptalausan svo lengi sem þau hafi hemil á brotaþola. Miðað við rannsóknargögn ogframburð varnaraðila sjálfs hjá lögreglu þykir einsýnt að varnaraðili hafi áköflum ekki sýnt af sér þá aðgætni í samskiptum við brotaþola sem almenntverður að ætlast til í samskiptum fullorðinna við börn. Enn ríkari þörf var áaðgætni sé það rétt, sem varnaraðili heldur fram, að um hegðunarvanda sé aðræða hjá drengnum. Þótt ekki verði dregið í efa að varnaraðila hafi gengið þaðeitt til að vernda fjölskyldu sína og eignir, þá leysir það hann ekki undanþeim skyldum fullorðinna gagnvart börnum sem endurspeglast t.d. í ákvæði 99.gr. barnaverndarlaga. Með vísan til rannsóknargagna lögreglu, þar á meðalframburðar varnaraðila sjálfs, er fallist á það með lögreglustjóra aðrökstuddur grunur leiki á um að varnaraðili hafi í sjö tilvikum, einu á árinu2015 (nr. 1), þremur á árinu 2016 (nr. 2, 4 og 5) og þremur á þessu ári (nr. 8,9 og 11), haft afskipti af brotaþola sem telja verður að hafi verið til þessfallin að raska friði drengsins. Renna rannsóknargögn ennfremur stoðum undirþað að friði drengsins hafi í reynd verið raskað. Ekki verður á það fallist aðum svo smávægileg tilvik sé að ræða að ekki sé tilefni til að beitanálgunarbanni. Samkvæmt framanrituðu verður aðtelja uppfyllt skilyrði a-liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 til að leggja ánálgunarbann. Afstaða varnaraðila og rannsóknargögn renna jafnframt stoðumundir það að ástæða sé til að óttast að varnaraðili muni halda uppteknum hætti.Eru því einnig uppfyllt skilyrði b-liðar sömu lagagreinar. Í ljósi afstöðu varnaraðila ogþess óefnis sem samskipti hans við foreldra varnaraðila virðast komin í erjafnframt vandséð að önnur og vægari úrræði en nálgunarbann séu tæk að svokomnu. Telur dómurinn að í því efni verði brotaþoli, sem er barn, að njóta vafans, fremur en varnaraðili.Liggur ekkert fyrir sem bendir til þess að barnaverndaryfirvöld hafi hafiðafskipti af málinu sem líkleg séu til að leysa vandann í bráð. Þykir ekkisennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr.1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011. Samkvæmt öllu framanrituðuverður ákvörðun lögreglustjóra um að beita nálgunarbanni staðfest. Rétt þykirþó að marka nálgunarbanni skemmri tíma í ljósi upplýsinga sem fram komu fyrirdómi um að varnaraðili hyggist flytja af landi brott með fjölskyldu sinni 1.nóvember nk. og eigi bókað far úr landi þann dag. Ekki þykja aftur á móti efnitil að hreyfa við öðrum skilyrðum nálgunarbannsins sem greinir í ákvörðunlögreglustjóra, enda verður ekki séð að þau skilyrði muni raska meira ennauðsynlegt er ferða- og athafnafrelsi varnaraðila. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila og réttargæslumanns brotaþola, þykir hæfilega ákveðin til handahvorum um sig eins og í úrskurðarorði greinir, en að auki ber réttargæslumannigreiðsla vegna ferðakostnaðar, eins og þar greinir. Við ákvörðun þóknana hefurverið höfð hliðsjón af tímayfirlitum verjanda og réttargæslumanns og tekiðtillit til virðisaukaskatts. Báðar þóknanir og ferðakostnaðurréttargæslumannsins greiðast úr ríkissjóði og teljast til sakarkostnaðar, sbr.3. mgr. 38. gr. og 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008. Hildur Briem héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Staðfest er ákvörðunlögreglustjórans á Austurlandi frá 24. ágúst 2017 um að varnaraðili, X, skulisæta nálgunarbanni, þó ekki lengur en til 1. nóvember 2017 kl. 16.00, þannig aðlagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A að [...], ásvæði sem afmarkast við 10 metra frá lóðarmörkum [...]. Jafnframt er lagt bannvið því að varnaraðili komi nær A en 10 metra og jafnframt lagt bann við því aðhann veiti A eftirför, nálgist hann á almannafæri eða setji sig í samband viðhann með öðrum hætti. Þóknun skipaðs verjandavarnaraðila, Stefáns Þórs Eyjólfssonar hdl., 284.375 krónur, og þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Gísla M. Auðbergssonar hrl., 196.875 krónur, sem og ferðakostnaðurréttargæslumannsins, 22.440 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 608/2006
|
Aðför Útburðargerð Samningur
|
Hvorki var fallist á með A að krafa hans í málinu yrði talin til kostnaðar við útburðargerðina né var talið að A hefði sýnt fram á að um væri að ræða kostnað sem reistur yrði á samningi aðila 6. júlí 2004, um leigu á tilgreindum húsum á jörðinni. Var R því sýknað af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. nóvember 2006. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 3.503.025 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.704.000 krónum frá 15. júní 2005 til 19. júlí sama ár, en af 3.503.025 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007. Hann krefst þess að verða sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi er krafa aðaláfrýjanda byggð á reikningi dagsettum 8. júní 2005 að fjárhæð 1.704.000 krónur vegna geymslu á ýmsu lausafé og þremur reikningum dagsettum 30. júní 2005, að fjárhæð 568.218 krónur vegna umsjónar aðaláfrýjanda með verktökum, að fjárhæð 1.101.327 krónur vegna vinnu við hreinsun á húsum þeim á jörðinni sem gagnáfrýjandi hafði haft til leigu með samningi 6. júlí 2004 og að fjárhæð 129.480 krónur vegna förgunar á heyrúllum. Aðaláfrýjandi fékk með dómi Héraðsdóms Suðurlands 21. apríl 2006 dæmda kröfu á hendur gagnáfrýjanda samkvæmt sjö öðrum reikningum vegna ýmiss kostnaðar við umráðatöku jarðarinnar. Þeim dómi var ekki áfrýjað. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína annars vegar á því að 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför taki til þess kostnaðar sem hér um ræðir og að ákvæðið feli í sér sjálfstæða heimild til að krefja gagnáfrýjanda um hann. Hins vegar byggir hann á samningnum 6. júlí 2004, sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Hann hefur einkum vísað til 5. og 8. gr. samningsins til stuðnings kröfunni. Gagnáfrýjandi telur að ekki sé um að ræða kostnað við framkvæmd gerðar sem leiði af 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Þá telur hann að viðskilnaður sinn hafi verið samkvæmt samningnum og að krafan verði ekki reist á honum. Loks hafi aðaláfrýjandi ekki heimild til að gefa út reikninga fyrir útseldri vinnu sinni. Samningurinn 6. júlí 2004 nær ekki til jarðarinnar allrar heldur einungis tilgreindra húsa á henni, en tekið er fram í 1. gr. hans að „eftirgreind afnot eða leiga ... nær til nýja ungahússins, nýja hænsnahússins og eggjahússins á Auðsholtsjörðinni.“ Í 5. gr. samningsins kemur fram að gagnáfrýjandi skuli „vera búinn að fjarlægja af jörðinni Auðsholti allt rusl og annað lausadót, þ.m.t. bílhræ og vinnuvélar sínar, fyrir kl. 12 þriðjudaginn 17. ágúst 2004. Gangi það ekki eftir, fellur framangreind leiga þegar úr gildi, og verður fyrirframgreiðsla hennar þá látin ganga upp í kostnað við að fjarlægja framangreint.“ Í 8. gr. segir svo að við lok leigutíma skuli gagnáfrýjandi „vera örugglega búinn að fjarlægja öll húsdýr, hænur og unga. Einnig skulu allir lausafjármunir og allt rusl úr hinum leigðu húsum vera fjarlægt. Húsum skal skila snyrtilegum og þrifnum í lok leigutíma. Það, sem kann að verða skilið eftir af þeim verður litið á sem verðlaust og því fargað án ábyrgðar Auðsholts ehf. og þeirra, sem að því standa, og á kostnað“ gagnáfrýjanda. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með héraðsdómara að 8. gr., sem er lokagrein samnings aðila, hafi falið í sér skyldu fyrir gagnáfrýjanda til að hreinsa af jörðinni rusl og lausadót. Sú grein fjallar einungis um þau hús sem gagnáfrýjandi tók á leigu. Hins vegar er þess getið í 5. gr. samningsins að aðaláfrýjandi skuli standa að hreinsun á jörðinni, en þá að viðlögðum tilgreindum vanefndaúrræðum er lúta einungis að leigugjaldi og leigutíma. Aðaláfrýjandi reisir tilkall sitt til jarðarinnar á uppboðsafsali 21. desember 2003, sem hann fékk eftir að hafa keypt jörðina á nauðungarsölu 22. september það ár. Krafa hans til útburðar gagnáfrýjanda fór fram á þessum grundvelli. Krafa sú sem aðaláfrýjandi gerir í þessu máli og fyrr er lýst verður ekki talin til kostnaðar við útburðargerðina og verður því ekki studd við 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Þá hefur aðaláfrýjandi samkvæmt framanrituðu heldur ekki sýnt fram á að um sé að ræða kostnað sem reistur verði á nefnum samningi um leigu á tilgreindum húsum á jörðinni. Verður gagnáfrýjandi því sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Runólfur Björn Gíslason, er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Auðsholts ehf. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. september sl., var upphaflega höfðað með stefnu birtri 13. september 2005. Með dómi sem kveðinn var upp í málinu 21. apríl 2006 var tilgreindum hluta dómkrafnanna vísað frá dómi. Var þeirri niðurstöðu dómsins skotið til Hæstaréttar með kæru 2. maí 2006 og með dómi réttarins uppkveðnum 8. júní sl. var frávísunin felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka hinar frávísuðu reikningskröfur til efnismeðferðar. Er sá þáttur málsins hér til úrlausnar. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.503.025 krónur auk dráttarvaxta af 1.704.000 krónum frá 15. júní 2005 til 19. júlí s.á., og af 3.503.025 krónum frá þ.d. til greiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda allan málskostnað af þessum þætti málsins með hliðsjón af málskostnaðarreikningi sem lögmaður hans hefur afhent dóminum. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Málsatvik. Stefnandi keypti jörðina Auðsholt í Ölfusi á nauðungarsölu í september 2003. Var stefndi þá búsettur þar ásamt fjölskyldu sinni og hafði stundað þar búskap um nokkurt skeið. Með símskeyti stefnanda hinn 10. desember 2003 var stefnda tilkynnt að honum bæri þá þegar, og eigi síðar en 15. janúar 2004, að víkja af eigninni, rýma hana og taka með allt sem honum sannanlega tilheyrði. Fór stefndi ekki að þessum tilmælum og setti stefnandi þá fram þá kröfu við Héraðsdóm Suðurlands að stefndi yrði borinn út af jörðinni. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 30. mars 2004 var fallist á þá kröfu og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu með dómi sínum 3. júní 2004. Að fenginni þessari niðurstöðu var málið tekið fyrir hjá sýslumanninum á Selfossi í nokkur skipti og við fyrirtöku þess 28. júní 2004 var bókað í gerðabók sýslumanns að það samkomulag hefði orðið með aðilum að íbúðarhús yrði rýmt fyrir kl. 17 hinn 1. júlí s.á. en þeim þætti útburðar sem sneri að húsdýrahaldi yrði frestað til 6. júlí s.á., kl. 10. Jafnframt var þá bókað að stefndi skyldi leggja fram skriflega tillögu að því, hvernig dýrin yrðu fjarlægð og hvenær, þannig að tjón allra aðila yrði eins lítið og mögulegt væri, og jafnframt yrði þá gerður skriflegur samningur um húsaleigu útihúsa næðist samkomulag á þessum grunni. Hinn 6. júlí 2004 undirrituðu aðilar máls þessa, í viðurvist sýslumannsins á Selfossi, samkomulag í tilefni fyrirtöku á útburðarkröfu stefnanda. Samkvæmt því skyldi umferð og viðvera stefnda á jörðinni eingöngu miðast við nauðsynlega starfsemi við eggjaframleiðslu hans og annars þess sem nánar var þar tilgreint. Var búseta stefnda eða gisting stefnda, fjölskyldu hans eða fólks á hans vegum óheimil á jörðinni. Þá var þar og kveðið á um að stefndi skyldi vera búinn að fjarlægja af jörðinni allt rusl og annað lausadót, þ.m.t. bílhræ og vinnuvélar sínar, fyrir kl. 12 hinn 17. ágúst 2004. Gengi þetta ekki eftir félli leigusamningurinn þegar úr gildi. Kom og fram í samkomulaginu að leigutíminn skyldi miðast við frestun útburðarins en honum yrði tafarlaust fullnægt yrði ekki staðið við gefna dagsetningu. Sama gilti félli samkomulagið úr gildi fyrr af framangreindum ástæðum. Samkvæmt lokagrein samkomulagsins skyldi stefndi við lok leigutíma vera búinn að fjarlægja öll húsdýr, rusl og annað lausadót af jörðinni og úr hinum leigðu húsum og þeim skilað snyrtilegum og þrifnum. Það sem kynni að verða skilið eftir yrði litið á sem verðlaust og því fargað án ábyrgðar stefnanda og aðstandenda hans og á kostnað stefnda. Þar sem stefnandi taldi að stefndi hefði vanefnt samninginn tilkynnti hann stefnda að samningurinn væri úr gildi fallinn. Krafðist hann þess jafnframt að útburði stefnda yrði fram haldið. Við fyrirtöku málsins hinn 22. október 2004 mótmælti stefndi kröfunni með þeim rökum að aðfararheimildin hefði fallið niður með samkomulaginu frá 6. júlí 2004. Málinu hefði þar með verið lokið. Þessu mótmælti stefnandi og krafðist þess, að útburðurinn færi fram. Sýslumaður frestaði gerðinni til 8. nóvember s.á. en ákvað þann dag, að aðilum fjarstöddum, að gerðinni skyldi þá fram haldið. Skaut stefndi þeirri ákvörðun til dómstóla og var kröfu hans vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 22. febrúar 2005 sem staðfestur var í Hæstarétti 6. apríl s.á. Lögmaður stefnanda sendi stefnda símskeyti 21. mars 2005 þar sem skorað var á stefnda að fjarlægja allt lausafé fjölskyldu hans og allra annarra á hans vegum af fasteigninni fyrir 31. sama mánaðar. Í skeytinu var og tekið fram að yrði stefndi ekki við þessari áskorun yrði litið svo á að hann gerði ekki tilkall til þessa lausafjár og yrði því þá ráðstafað á hans ábyrgð og kostnað. Hinn 29. apríl 2005 var að kröfu stefnanda gert fjárnám í fasteign stefnda að Austurmörk 20, Hveragerði, til tryggingar greiðslu lögmanns- og málskostnaðar að fjárhæð 329.925 krónur vegna framangreindra útburðarmála. Hafnað var að svo stöddu kröfu stefnanda um fjárnám fyrir 2.000.000 króna kostnaði „vegna útburðar og hreinsunar eftir viðskilnað og flutning gerðarþola þ.e. mannskap, tæki og tól“ meðan ekki lægju fyrir gögn um þá kröfu. Hinn 30. maí 2005 var útburðarkrafan tekin fyrir enn á ný á skrifstofu sýslumannsins á Selfossi. Voru þá bókuð mótmæli stefnda við því að gerðin færi fram þar sem hann „hafi ítrekað óskað eftir að fá að taka hluti sína og verið meinað það, auk þess sem rætt hafi verið um kaup hans á jörðinni og hann sé reiðubúinn að taka eignir sínar enda hafi það verið verk verið hafið“. Þrátt fyrir mótmæli stefnda ákvað sýslumaður að útburður skyldi fram fara. Var fyrirtökunni síðan fram haldið að Auðsholti í viðurvist aðila eða umboðsmanna þeirra og þar ákveðið með hvaða hætti útburðurinn færi fram. Skyldu munir verða teknir úr tilgreindum húsum og settir í gáma, sem síðan yrðu geymdir á læstu svæði Hafnarbakka. Að ósk stefnda var gerð grein fyrir kostnaði sem þá væri orðinn af gerðinni og hver hann yrði gróft áætlað. Var bókað að áætlaður kostnaður þess sem tæki að sér verkið væri 1.190.000 krónur án virðisaukaskatts fyrir vinnu, mánaðarleiga á geymslusvæði 7.000 krónur auk virðisaukaskatts, leiga á 40 feta gámi 24.000 krónur auk virðisaukaskatts, flutningur 31.348 krónur auk virðisaukaskatts hver ferð, akstur vinnumanna 12.000 krónur á dag auk virðisaukaskatts, tækjaleiga 8.500 krónur á klst. auk virðisaukaskatts og flutningskostnaður 14.000 krónur auk virðisaukaskatts á dag. Umbúðakostnaður bættist ofan á. Bókun sýslumanns lýkur svo með því að framkvæmd útburðarins geti hafist á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Einhverjar viðræður málsaðila eða fulltrúa þeirra munu hafa átt sér stað, bæði fyrir framangreinda fyrirtöku málsins og eins í kjölfar hennar, um hvernig standa skyldi að fjarlægingu á munum og öðrum frágangi að Auðsholti. Með bréfi, dags. 4. júní 2005, fór lögmaður stefnda fram á að stefndi fengi afhentar eignir sínar jafnskjótt og þær væru fluttar frá Auðsholti. Kom þar og fram að stefndi hefði lagt 2.000.000 króna inn á fjárvörslureikning lögmannsstofu hans „sem hann fellst á að standi sem trygging fyrir greiðslu kostnaðar til umbjóðenda yðar vegna útburðargerðarinnar og er hann reiðubúinn að leggja fram yfirlýsingu þess efnis ef fram á það verður farið.“ Einnig var í bréfinu tekið fram að stefndi hafnaði þeim skilyrðum sem stefnandi hefði sett fyrir afhendingu eigna. Lutu skilyrði þessi að því annars vegar að stefndi yrði að fallast á að greiða allan áfallinn kostnað stefnanda sem væri lögmannskostnaður vegna útburðargerðarinnar, fyrri lögmannskostnaður sem fjárnámið hefði verið gert fyrir, greiðsla vegna vinnu Auðsholtsmanna við hreinsun og tiltekt á jörðinni að fjárhæð 500.000 krónur og annar kostnaður við gerðina. Þá yrði stefndi hins vegar að falla frá öllum frekari kröfum á hendur stefnanda og fyrirsvarsmönnum hans. Með bréfi lögmanns stefnanda til lögmanns stefnda, dags. 7. júní 2005, var gerð grein fyrir þeirri afstöðu stefnanda að hann teldi framangreinda upphæð og greiðslumáta vera ófullnægjandi og ekkert gildi hafa gagnvart sér. Var vinnu við útburð stefnda þá haldið áfram og kveður stefnandi verkinu hafa lokið um 10. júní 2005. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi segir þær kröfur, sem vísað var frá héraðsdómi 21. apríl sl. og þessi þáttur málsins snýst um, byggjast á eftirgreindum fjórum reikningum: 1. Reikningur nr. 100, dags. 8. júní 2005, kr. 1.704.000 2. Reikningur nr. 10, dags. 30. júní 2005, kr. 568.218 3. Reikningur nr. 11, dags. 30. júní 2005, kr. 1.101.327 4. Reikningur nr. 12, dags. 30. júní 2005, kr. 129.480 Samtals kr. 3.503.025 Stefnandi gerir eftirfarandi grein fyrir þessum reikningum í samræmi við framangreinda tölumerkingu þeirra: 1. Reikningur nr. 100 taki til áfallins geymslukostnaðar á lausafé stefnda í hlöðu, verkstæði á fjóslofti, fjósi, bílskúr, kjallara íbúðarhúss og í gamla íbúðarhúsinu tímabilið júní 2004 til júní 2005, í alls 12 mánuði. Mánaðarlegur kostnaður hafi verið 100.000 krónur eða 1.200.000 krónur samtals. Þá sé geymsla á þremur gámum í 12 mánuði, mánaðargjald 7.000 krónur á gám eða samtals 252.000 krónur og á einum gámi í þrjá mánuði, 21.000 krónur. Loks sé geymsla á ökutækjum, traktorsgröfu og jarðýtu í 11 mánuði á 21.000 krónur fyrir hvern mánuð eða 231.000 krónur. Samtals geri þetta 1.704.000 krónur. 2. Reikningur nr. 10 sé reikningur stefnanda fyrir umsjón með verktökum vegna útburðar í Auðsholti. 3. Reikningur nr. 11 sé vegna vinnu stefnanda við hreinsun eftir stefnda á húsum að Auðsholti að meðtöldum dráttarvélar- og bílakostnaði. 4. Reikningur nr. 12 sé vegna vinnu stefnanda og vélarnotkun vegna förgunar á heyrúllum sem stefndi skildi eftir og samþykkti að fargað yrði. Stefnandi segir greiðsluskyldu stefnda byggjast á þeirri staðreynd að stefndi, sem gerðarþoli í framanlýstu útburðarmáli, beri endanlega allan þann kostnað sem af því hljótist samkvæmt almennum reglum. Hafi áskilnaður um þetta alltaf verið uppi af hálfu stefnanda á öllum stigum málsins. Reikningarnir taki til kostnaðar sem beinlínis tengist útburði stefnda og viðskilnaði hans við Auðsholt. Hafi kostnaður þessi fallið á vegna fullnustuaðgerða stefnanda í tilefni gildrar aðfararkröfu hans á hendur stefnda. Kostnað allan vegna þeirra beri stefndi og fyrir honum öllum hafi stefnandi haldsrétt í þeim eignum stefnda sem stefnandi hafi nú í sínum vörslum. Vísar stefnandi jafnframt í framangreint samkomulag aðila frá 6. júlí 2004 og skyldur þær sem stefndi hafi þar gengist undir, þ.á m. skyldu til greiðslu kostnaðar kæmi til vanefnda hans, sem svo hafi orðið samkvæmt framanrituðu. Framangreindar kröfur sínar kveðst stefnandi styðja við almennar reglur kröfuréttar sem og reglur samningaréttar um gagnkvæma samninga og um greiðslu fjárskuldbindinga. Jafnframt skírskotar hann til þeirrar reglu sem fram kemur í 2. mgr. 1. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Vaxtakröfuna styðji stefnandi við lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi vísar til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 hvað varðar kröfuna um málskostnað. Kröfuna um virðisaukaskatt á kostnaðinn kveður hann byggjast á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að á honum hvíli ekki greiðsluskylda vegna þeirra reikninga sem stefnandi byggi kröfu sína á. Kveðst stefndi mótmæla því að viðskilnaður hans við jörðina hafi verið með þeim hætti að hreinsunar hafi verið þörf og telji hann að viðskilnaðurinn hafi fyllilega verið í samræmi við fyrrgreint samkomulag aðila. Því sé og mótmælt af hálfu stefnda að stefnandi hafi heimild til þess að gefa út reikning fyrir útseldri vinnu sinni varðandi þessi verk. Möguleg greiðsla til stefnanda myndi í öllum tilvikum takmarkast við sannanlegt tjón hans. Stefnanda sé alls óheimilt að hafa útburð stefnda, og eftir atvikum meintar vanefndir hans, að féþúfu og því sé reikningum þessum alfarið mótmælt. Niðurstaða. Með fyrrgreindum dómi héraðsdóms, sem kveðinn var upp 21. apríl sl., var fallist á dómkröfur stefnanda á grundvelli sjö tilgreindra reikninga vegna útlagðs kostnaðar samtals að fjárhæð 3.847.833 krónur. Jafnframt var þá tekin afstaða til málsástæðna stefnda er lutu að dómkröfum stefnanda í heild sinni og er um það vísað til greinds dóms í málinu. Dómkröfum stefnanda vegna fjögurra reikninga útgefnum af stefnanda sjálfum, annars vegar vegna vinnu eigenda félagsins og hins vegar vegna þóknunar fyrir geymlu á munum stefnda á þeim tíma sem krafa stefnanda var til meðferðar hjá sýslumanni, var hins vegar vísað frá dómi eins og fyrr segir og verða þær nú teknar til efnislegrar meðferðar samkvæmt dómi Hæstaréttar. Eins og fram kemur í greindum dómi Hæstaréttar verður heimild gerðarbeiðanda til að krefja gerðarþola um kostnað vegna gerðarinnar leidd af 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför enda vísi stefnandi meðal annars til þess ákvæðis kröfu sinni til stuðnings. Kveður stefnandi alla umrædda reikninga taka til kostnaðar sem hlotist hafi af útburði gerðarþola af jörðinni. Með reikningi stefnanda nr. 100 krefur hann stefnda um greiðslu á geymslukostnaði vegna ýmiss konar lausafjár sem geymt hafi verið í tilgreindum húsum að Auðsholti í mislangan tíma og vegna geymslu á gámum, ökutækjum, gröfu og jarðýtu þar utan húss. Hefur stefnandi í sjálfu sér ekki haldið því fram að hann hafi orðið fyrir beinum útlögðum kostnaði vegna þessa heldur kveður hann reikning þennan byggjast á því að hann eigi rétt á sanngjörnu endurgjaldi fyrir geymslu muna stefnda á jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu að umrædd geymsluþóknun getur ekki talist kostnaður í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 þykir verða að hafna kröfu stefnanda vegna þessa reiknings. Af framburði eigenda stefnanda og þeirra verktaka er komu að hreinsun og flutningi frá Auðsholti má ótvírætt ráða að mikla nauðsyn hafi borið til hreinsunar þeirra húsa sem stefndi hafði til afnota að Auðsholti í framhaldi af útburði hans af jörðinni. Um framlag stefnanda sjálfs að þessu leyti nýtur þó engra annarra gagna við en skýrslna eigendanna og félagsins sjálfs. Liggur þannig fyrir vinnuseðill sem stefnandi segir sýna umfang vinnu forráðamannanna tveggja við hreinsunina og þá tækjanotkun sem nauðsynleg hafi verið í því sambandi. Kemur þar meðal annars fram að þeir hafi unnið við umrædda hreinsun í samtals 142 klukkustundir á tímabilinu mars til maí 2005 og að fyrir það beri stefnda að greiða 5.000 krónur á hverja klukkustund að viðbættum virðisaukaskatti. Fyrir afnot af bíl og dráttarvél stefnanda við fjarlægingu á rusli af staðnum beri svo að greiða samtals 174.600 krónur, einnig að viðbættum virðisaukaskatti. Engar færslur liggja fyrir úr bókhaldi stefnanda eða með öðrum hætti sem sýna að stefnandi hafi í raun orðið fyrir þeim kostnaði af hreinsunaraðgerðum, umsjón með verktökum við þær aðgerðir og förgun á heyrúllum sem hann heldur fram. Enda þótt ekki njóti við beinna sannana um kostnað stefnanda að þessu leyti þykir stefnandi þó hafa leitt verulegar líkur að því að nokkur kostnaður hafi hlotist af vinnuframlagi forsvarsmanna félagsins og tækjanotkun við nauðsynlega hreinsun að Auðsholti í greint sinn. Ber stefndi ábyrgð á þeim kostnaði skv. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Þar eð mat á þessum kostnaði er augljóslega vandkvæðum bundið þykir verða að ákvarða fjárhæð hans að álitum. Þykir hann hæfilega metinn 450.000 krónur með vöxtum eins og segir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 140.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðmundur Kristjánsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Óskar Sigurðsson hrl. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Runólfur Björn Gíslason, greiði stefnanda, Auðsholti ehf., 450.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 140.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 425/2005
|
Vinnuslys Líkamstjón Örorka Skaðabætur Fyrning Skipting sakarefnis Gjafsókn
|
M varð fyrir vinnuslysi 1991 og greiddi réttargæslustefndi honum bætur vegna þess í kjölfar dóms Hæstaréttar 16. september 1999 í samræmi við yfirmatsgerð, sem aðilar voru sammála um að leggja til grundvallar. Taldi M að ófyrirséðar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni frá því dómur gekk í málinu og varanlegar afleiðingar slyssins orðið meiri en komist var að í yfirmatsgerðinni. Í dómi Hæstaréttar sagði að þó að þessar aðstæður gætu leitt til þess að skilyrði væru til að taka ákvörðun skaðabóta upp á ný, sbr. nú 11. gr. laga nr. 50/1993, breytti það engu um hvenær fyrningartími á kröfu hans yrði talinn hafa byrjað að líða. Yrði að miða við hann hefði byrjað að líða á slysdegi og hefði málsókn hans, sem lauk með dómi Hæstaréttar 1999, ekki rofið fyrningu kröfunnar. Málsókn hans 2001, sem síðar féll niður, rauf heldur ekki fyrningu hennar, sbr. 11. gr. laga nr. 14/1905. Var krafan því talin fyrnd og B ehf. sýknað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. september 2005 og krefst þess að viðurkennt verði að krafa hans um skaðabætur úr hendi stefnda að fjárhæð 10.805.986 krónur sé ekki fyrnd og að hún verði að öðru leyti tekin til efnislegrar úrlausnar í héraði. Hann krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir réttinum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Vátryggingafélagi Íslands hf. hefur verið stefnt til réttargæslu. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi slasaðist áfrýjandi við vinnu sína 27. nóvember 1991 og var þá ljóst að hann hafði orðið fyrir líkamstjóni. Hann höfðaði mál til greiðslu skaðabóta og lauk því með dómi Hæstaréttar 16. september 1999. Greiddi réttargæslustefndi bætur samkvæmt dóminum 20. sama mánaðar. Áfrýjandi telur örorku sína hafa reynst mun meiri en lagt hafði verið til grundvallar í dómi Hæstaréttar í samræmi við samhljóða yfirlýsingar aðilanna í málinu um að byggt skyldi í þeim efnum á yfirmatsgerð, sem aflað hafði verið undir rekstri þess. Hann höfðaði nýtt mál til heimtu frekari skaðabóta með stefnu 27. nóvember 2001, þar sem tekið var fram að honum bæri nauðsyn til að höfða það til þess að rjúfa lögbundinn fyrningarfrest. Það mál var fellt niður en nýtt ekki höfðað innan sex mánaða. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 25. janúar 2005 til heimtu áðurgreindri kröfu. Í málflutningi fyrir Hæstarétti kom fram að hann reisi hana á því að varanlegar afleiðingar slyssins 27. nóvember 1991 hafi orðið miklu meiri en metnar hafi verið í fyrrnefndri yfirmatsgerð. Hér sé um að ræða „ófyrirséða versnun“ frá því, sem þar hafi verið reiknað með, en ekki sé á því byggt að áður óþekktir áverkar hafi komið í ljós, sem rekja mætti til slyssins. Þótt ófyrirséðar breytingar kunni að hafa orðið á heilsu áfrýjanda frá því að dómur gekk í fyrra máli hans á árinu 1999 og þær kynnu út af fyrir sig að geta leitt til þess að skilyrði væru til að taka ákvörðun skaðabóta upp á ný, sbr. nú 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, getur það engu breytt um hvenær fyrningartími á kröfu hans verður talinn hafa byrjað að líða. Vegna þessa og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Más Jónssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 29. ágúst sl., var höfðað 25. janúar 2005 af Má Jónssyni, Hraunbæ 88, Reykjavík, á hendur Brimi hf., Fiskitanga, Akureyri, og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 10.805.986 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. desember 2000 til 20. desember 2004, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 15. gr., sbr. 10. gr. sömu laga til greiðsludags og að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 20. desember 2005. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættu álagi vegna 24,5% virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinn niður falla. Í þinghaldi 27. apríl sl. var ákveðið samkvæmt heimild í 31. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði dæmt um þann ágreining málsaðila hvort krafa stefnanda í málinu væri fyrnd og er dómurinn kveðinn upp til úrlausnar á því. Stefnandi krefst þess að dæmt verði að kröfur stefnanda í málinu séu ekki fyrndar og að málið verði tekið til efnislegar úrlausnar um framangreindar kröfur stefnanda. Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess að ákvörðun um málskostnað verði látin bíða efnislegrar meðferðar málsins. Falli dómur stefnda í vil þannig að dæmt verði að krafa stefnanda sé fyrnd krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 21. febrúar 2005. Af hálfu stefnda er krafist sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur enda engar kröfur gerðar á hendur honum. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi varð fyrir vinnuslysi 28. nóvember 1991 er hann starfaði sem 1. vélstjóri á skipi stefnda, Hólmadrangi ST-70. Í slysinu tognaði hann í mjóbaki. Stefnandi höfðaði mál 1. september 1997 þar sem hann krafðist bóta fyrir tjón sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna slyssins. Með dómi Hæstaréttar 16. september 1999 var stefnandi talinn bera ábyrgð á slysinu að 1/3 hluta sjálfur en gagnaðili að 2/3 hluta. Voru bætur vegna örorku stefnanda og miska dæmdar 4.000.000 króna, en í málinu var samkomulag um að yfirmat yrði lagt til grundvallar þar sem varanleg öroka stefnanda var metin 12%. Réttargæslustefndi greiddi stefnanda bætur samkvæmt dóminum 20. september sama ár og telur stefndi tjón stefnanda að fullu bætt. Stefnandi hefur hins vegar höfðað málið í þeim tilgangi að fá greiddar bætur vegna viðbótartjóns sem hann telur að hafi komið fram eftir að yfirmatið lá fyrir og eigi hann sjálfstæða kröfu á hendur stefnda vegna þess. Stefnandi höfðaði mál að nýju 27. nóvember 2001 vegna tjónsins, en fram hefur komið að það var fellt niður. Af hálfu stefnda er því haldið fram að það mál hafi ekki rofið fyrningu þar sem það hafi verið fellt niður án þess að mál væri höfðað á ný innan sex mánaða eins og gera þurfi samkvæmt 11. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Stefnandi telur annars vegar að honum hafi ekki verið kunnugt um hversu miklu tjóni hann hafi orðið fyrir fyrr en upplýsingar um það hafi komið fram á árinu 2001 og hafi fyrningarfrestur þá byrjað að líða og hins vegar að málssóknin 1. september 1997 hafi rofið fyrningu en þá hafi nýr fyrningarfrestur byrjað að líða. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til vinnuslyssins sem hann varð fyrir 28. nóvember 1991. Skipið hafi þá verið í eigu Hólmadrangs hf. sem síðar hafi sameinast stefnda samkvæmt samrunaáætlun 30. maí 2000. Réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda 511.680 krónur í bætur úr slysatryggingu sjómanna 15. maí 1996, en ágreiningur um frekari bætur hafi leitt til málshöfðunar stefnanda á hendur stefndu. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1998 hafi stefndi verið talinn bera fulla bótaábyrgð á slysinu og hafi bætur verið dæmdar á grundvelli útreiknings Jóns Erlings Þorlákssonar. Stefndi hafi áfrýjað dóminum og með dómi Hæstaréttar 16. september 1999 hafi nokkur hluti ábyrgðar á slysinu verið felld á stefnanda sjálfan en áfrýjandi í málinu talinn bera 2/3 hluta sakarinnar. Dómkvaddir matsmenn hafi metið varanlega örorku stefnanda 8% en tímabundna örorku 100% í þrjá mánuði. Yfirmatsmenn sem hafi verið dómkvaddir að beiðni stefndu hafi komist að þeirri niðurstöðu að brjósklos sem stefnandi væri haldinn yrði ekki rakið til slyssins en þeir hafi metið varanlega læknisfræðilega örorku sem afleiðingu slyssins 12% en tímabundna örorku 100% í þrjá mánuði. Í dómi Hæstaréttar hafi verið byggt á niðurstöðu héraðsdóms um heildartjón vegna varanlegrar örorku og miska, alls 6.000.000 króna, og hafi áfrýjanda því verið gert að greiða stefnanda 4.000.000 króna ásamt vöxtum. Stefnandi byggir málssóknina á því að eftir að matsgerðirnar voru framkvæmdar og dómur Hæstaréttar kveðinn upp hafi heilsufari stefnanda farið ört hrakandi. Hann hafi verið langtímum frá vinnu vegna einkenna frá mjóbaki og nú sé svo komið að hann ráði aðeins við að vera mjög stopult í vinnu. Hann hafi verið í stöðugri meðferð sjúkraþjálfara og lækna á þessu tímabili. Hann hafi vegna þessa ítrekað gert kröfu um að bótamál hans yrði opnað á ný en því hafi verið hafnað af hálfu stefndu. Í vottorði Boga Jónssonar bæklunarskurðlæknis 23. ágúst 2000 komi fram að telja verði ótvírætt að núverandi einkenni stefnanda í baki verði rakin til vinnuslyssins 28. nóvember 1991. Í vottorði Gunnars Þórs Jónssonar bæklunarskurðlæknis 19. desember 2001 komi fram að hann hafi skoðað stefnanda í þrjú skipti á tímabilinu maí 2000 til nóvember 2001. Stefnandi sé greinilega mjög þjakaður af verkjum í baki, eigi erfitt með gang og að reisa sig úr sæti. Við skoðun sé áberandi stirðleiki í baki og hliðarsveigjur verulega minnkaðar og sársaukafullar. Á tímabilinu hafi komið fram ný einkenni frá baki með mis mikilli leiðni niður í ganglimi sem hafi verið orðið mjög áberandi í nóvember 2001. Verkir væru orðnir stöðugir. Í ljósi þess að stefnandi hafi enga sögu haft um mjóbakseinkenni fyrir vinnuslysið en hafi við það fengið langvarandi og stöðug einkenni frá mjóbaki, sem hafi síðan verið viðvarandi og á síðustu árum farið hratt vaxandi, þá verði að telja yfirgnæfandi líkur fyrir því að slysið og núverandi bakeinkenni stefnanda tengist. Vegna viðvarandi bakverkja hafi stefnandi leitað til Jóseps Ó. Blöndal yfirlæknis á St. Franciskusspítalanum í Stykkishólmi 23. maí 2001. Í vottorði hans 27. júní 2002 komi fram að stefnandi fái endurtekin bakverkjaköst, iðulega með læsingum frá árinu 1999, og hann sé einnig farinn að fá verki í báðar mjaðmir. Þá sé af og til dofi framanvert á vinstra læri við lengri stöður og setur. Stefnandi hafi dvalið á spítalanum í Stykkishólmi í þrjár vikur í nóvember 2001. Honum hafi verið vísað til Bjarna Valtýssonar verkjasérfræðings til meðferðar. Stefnandi hafi óskað matsgerðar frá Birni Önundarsyni 17. desember 2002. Í matsgerð hans 16. febrúar 2003 meti hann tímabundinn miska stefnanda 100% í 9 mánuði eftir vinnuslysið og varanlegan miska 40%. Stefnandi hafi verið í meðferð hjá Bjarna Valtýssyni, svæfinga- og gjörgæslulækni, frá 18. janúar 2002. Í vottorði læknisins frá október 2003 segi að þar sem stefnandi hafi svarað deyfingu í smáliðum í Stykkishólmi hafi hann verið sendur til læknisins til frekari deyfinga. Í vottorðinu sé talið að vinnuslysið hafi verið upphaf einkenna stefnanda. Mjög miklar líkur séu á því að stefnandi verði vangæfur í baki það sem eftir er ævi sinnar, en einkenni hans hafi staðið óslitið frá 1991. Lækning sé að mati læknisins ekki möguleg. Yngvi Ólafsson, sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum, hafi skoðað stefnanda 8. júní 2004, en hann hafi verið yfirmatsmaður í fyrra máli stefnanda ásamt Sigurði Thorlacius og Gunnari Kr. Guðmundssyni. Í vottorði Yngva 3. ágúst 2004 komi fram að fyrirliggjandi matsgerðir skiptist í tvennt, annars vegar matsgerðir sem telji brjósklos afleiðingu vinnuslyssins og hins vegar matgerðir sem telji svo ekki vera. Öll álit seinni tíma, þ.e. álit Gunnars Þórs Jónssonar, Boga Jónssonar, Jóseps Blöndal, Bjarna Valtýssonar og Björns Önundarsonar falli í fyrri hópinn en hluti matsgerðanna frá 1998 í þann seinni. Yngvi telur í vottorði sínu að á engan hátt sé hægt að fullyrða að brjósklosið sé afleiðing slyssins en á sama hátt sé vafasamt að fullyrða að það sé það ekki. Hins vegar telji hann að varanlegar afleiðingar slyssins hafi verið vanmetnar. Stefnandi byggi bótakröfu sína á hendur stefnda á því að með dómi Hæstaréttar 16. september 1999 liggi fyrir að stefnda beri 2/3 hluta sakar vegna vinnuslyss er stefnandi varð fyrir við störf hjá stefnda 28. nóvember 1991. Bótaskylda vegna slyssins á grundvelli almennu sakarreglu skaðabótaréttarins sé þannig óumdeilanlega fyrir hendi. Varanlegar afleiðingar stefnda vegna vinnuslyssins hafi reynst verulega meiri en orðið var árið 1998 þegar yfirmat fór fram. Þau möt sem legið hafi fyrir við dóm Hæstaréttar hafi verið byggð á því að áverkar og afleiðingar vinnuslyssins gætu valdið stefnanda einhverjum óþægindum í framtíðinni. Þróun heilsufars stefnanda frá árinu 1998 þegar möt þessi voru gerð sýni með óyggjandi hætti að óþægindin er stefnandi hafi haft í kjölfar vinnuslyssins hafa reynst langt umfram það sem mötin hafi lagt til grundvallar. Stefnandi sé að mestu óvinnufær til þess að stunda störf sem vélstjóri og til annarra starfa, þar sem reyni á stoðkerfi líkama hans. Þannig eigi hann rétt á frekari bótum vegna slyssins og að mál hans verði tekið upp á ný. Hann hafi með engu fyrirgert rétti sínum til þess að krefjast frekari bóta vegna þessa tjóns sem hafi komið til eftir að örorka hans var metin af yfirmatsmönnum í fyrra máli, þó svo að ágreiningslaust hafi verið í því máli að byggt yrði á yfirmatinu. Stefnandi telji sig þannig eiga óbætt tjón vegna vinnuslyssins sem honum beri að fá bætt. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 hefjist fyrningarfrestur kröfu þegar hún verði gjaldkræf. Sé um að ræða kröfur sem ekki hafi ákveðið tímamark hefjist fyrningarfrestur þegar fyrst sé unnt að krefjast greiðslu. Samkvæmt læknisvottorðum sem liggi fyrir í málinu hafi tjón stefnanda orðið mun meira en þegar yfirmat hafi verið gert á árinu 1998. Tjón stefnanda hafi fyrst verið orðið ljóst á árinu 2001, en hann hafi þá fyrst gert sér grein fyrir heildartjóni sínu og öðlast þannig vitneskju um kröfu sína. Fyrningarfresturinn teljist því frá þeim tíma. Þá hafi stefna í fyrra máli sem birt hafi verið 1. september 1997 rofið fyrningu og einnig stefna sem birt var 27. nóvember 2001 en það mál hafi síðar verið fellt niður. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vísar til þess að ágreiningur hafi risið með aðilum um bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda vegna slyssins en hann hafi verið endanlega til lykta leiddur með dómi Hæstaréttar 16. september 1999. Réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda bætur í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar. Í málinu hafi legið fyrir matsgerðir dómkvaddra undir- og yfirmatsmanna um afleiðingar slyssins. Við uppgjör á tjóni stefnanda hafi verið lögð til grundvallar matsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna, læknanna Sigurðar Thorlacius, Yngva Ólafssonar og Gunnars Kr. Guðmundssonar, en niðurstaða þeirra hafi verið sú að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins teldist 12%. Við meðferð dómsmálsins fyrir héraðsdómi hafi málsaðilar lýst því yfir að þeir væru sammála um að leggja yfirmatið til grundvallar varðandi læknisfræðilega örorku stefnanda. Niðurstaða undirmatsmanna hafi verið sú að læknisfræðileg örorka stefnanda af völdum slyssins væri 8%. Í matsgerðum undir- og yfirmatsmanna hafi verið lagt mat á það hvort brjósklos er stefnandi hlaut, teldist afleiðing slyssins. Í báðum matsgerðum hafi niðurstaða verið samhljóða um að brjósklosið teldist ekki afleiðing slyssins. Í febrúar 2003 hafi réttargæslustefnda borist matsgerð Björns Önundarsonar læknis frá 16. febrúar sama ár. Í matsgerðinni komist læknirinn að þeirri niðurstöðu að brjósklos stefnanda sé að rekja til slyssins og meti hann læknisfræðilega örorku af völdum slyssins 40%. Með bréfi 24. mars 2003 hafi endurupptöku málsins verið hafnað af hálfu réttargæslustefnda. Meðal annars hafi verið bent á það að matsgerð læknisins hnekkti ekki niðurstöðum dómkvaddra undir- og yfirmatsmanna. Dómsmálið, sem stefnandi hafi höfðað 27. nóvember 2001, hafi síðar verið fellt niður af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi eftir slysið 1991 lent í tveimur öðrum slysum, er metin hafi verið til örorku, en í stefnu sé þess í engu getið. Fyrra slysið hafi orðið 24. janúar 1995 við vinnu stefnanda um borð í sama skipi, en þar hafi verið um að ræða áverka á vinstra hné. Í matsgerð Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis frá 15. mars 2001 sé miski af völdum þessa slyss talinn vera 10%. Síðara slysið hafi jafnframt orðið við vinnu um borð í skipinu 20. júní 1996 er stefnandi hafi misst jafnvægið og fallið aftur fyrir sig er hann hafi staðið upp á svokallaðri slæðu á krana. Stefnandi hafi eftir fallið fundið fyrir verkjum í baki og bólguhnútur hafi myndast við vinstra herðablað og hálsinn stífnað upp. Varanlegur miski stefnanda af völdum þessa slyss hafi verið metinn 18% og varanleg örorka 25%. Í matsgerð læknisins vegna seinna slyssins komi fram að stefnandi hafi strax fundið fyrir miklum verkjum í hálsi og baki og þrátt fyrir ýmiss konar meðferð hafi hann enn viðvarandi einkenni frá hálsi og leiðniverk þaðan niður í vinstra herðasvæðið og vinstri öxl og upphandlegg og einnig niður í vinstra herðablað. Við þetta slys hafi einnig ýfst upp fyrri einkenni sem hann hafi haft í baki vegna afleiðinga slyss sem hann hafi orðið fyrir 28. nóvember 1991. Hann hefði náð sér það vel í þessu slysi að hann hefði getað starfað áfram sem vélstjóri en samt hafi hann haft viss óþægindi. Slys 20. júní 1996 hafi ýft upp gamla verkinn í bakinu en einnig hafi bæst við verkir í vöðvum vinstra megin í bakinu. Þrátt fyrir ýmiss konar meðferð hafi stefnandi enn töluverð einkenni. Hann hafi reynt að fara út á sjó aftur en hafi gefist upp vegna þess að bakið hafi gefið sig og einnig hafi hann orðið að fara í land vegna verkja í vinstri öxl. Nú sé svo komið að hann treysti sér ekki lengur út á sjó og það langt um liðið frá því áverki þessi átti sér stað að ekki sé að vænta frekari bata. Aðalkröfu stefnda um sýknu byggi hann í fyrsta lagi á því að með þegar uppgerðum bótum sé allt tjón stefnanda af völdum vinnuslyssins 28. nóvember 1991 að fullu bætt og ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir frekara tjóni. Bætur sem stefnanda voru greiddar samkvæmt dómi Hæstaréttar 16. september 1999 hafi verið mótteknar án nokkurs fyrirvara. Niðurstaða um bótafjárhæð hafi m.a. byggst á yfirmatsgerðinni um að stefnandi hefði hlotið 12% varanlega örorku af völdum slyssins og að brjósklos teldist ekki afleiðing slyssins. Niðurstöðum yfirmatsmanna hafi ekki verið hnekkt, en við flutning málsins hafi því verið lýst yfir af hálfu stefnanda að hann væri sammála því að leggja yfirmatið til grundvallar. Með því hafi stefnandi skuldbundið sig til að hlíta niðurstöðu þess. Þrátt fyrir skýra niðurstöðu matsmanna, sem allir hafi verið reyndir læknar, hafi Björn Önundarson læknir komist að þeirri niðurstöðu að brjósklos stefnanda sé afleiðing slyssins 1991. Matsgerðar hans hafi verið aflað rúmum 11 árum eftir slys stefnanda, en hún hnekki á engan hátt niðurstöðum dómkvaddra matsmanna um sama álitaefni. Í matsgerðinni sé komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki fengið nein aukin óþægindi í baki af völdum slyssins í júní 1996, þrátt fyrir að stefnandi hafi lýst hinu gagnstæða fyrir Sigurjóni Sigurðssyni við mat hans á afleiðingum slyssins. Auk þess sé ekki að sjá af mati Björns að neinar ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á afleiðingum slyssins á heilsu stefnanda frá því að yfirmat var framkvæmt. Því séu ekki fyrir hendi nein þau skilyrði er réttlætt gætu endurupptöku málsins. Í öðru lagi byggi stefndi kröfu sína um sýknu á því að stefnukröfur teljist fyrndar samkvæmt lögum nr. 14/1905. Stefna í málinu hafi verið birt 25. janúar 2005. Þá hafi verið liðin meira en 13 ár frá slysinu og kröfur vegna þess því fyrndar samkvæmt 2. tl. 4. gr. laganna, en fyrningarfrest beri að miða við tjónsdag. Samsvarandi reglu um fyrningu bóta 10 árum eftir vátryggingaratburð sé enn fremur að finna í 29. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Krafa stefnanda í málinu sé því löngu fallin niður fyrir fyrningu. Stefna sem birt var 1. september 1997 hafi ekki rofið fyrningu, en ágreiningur þess máls hafi verið til lykta leiddur með dómi Hæstaréttar 16. september 1999. Þá geti stefna sem birt var 27. nóvember 2001 ekki talist hafa rofið fyrningu, þar sem það mál hafi síðar verið fellt niður án þess að mál væri höfðað á ný innan 6 mánaða, líkt og kveðið sé á um í 11. gr. laga nr. 14/1905. Niðurstaða Ágreiningslaust er í málinu að skaðabótakrafa stefnanda fyrnist á 10 árum samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Upphaf fyrningarfrests verður að telja frá þeim degi er tjónið varð, 27. nóvember 1991, en samkvæmt því sem fram hefur komið var ljóst frá þeim degi að stefnandi hafði orðið fyrir líkamstjóni vegna slyssins. Breytir engu í því sambandi þótt afleiðingar slyssins kæmu ekki að fullu fram fyrr en síðar og að ekki hafi verið tímabært að reikna út fjárhæð bóta fyrr en unnt var að afla gagna um tjónið. Þótt fyrning kröfu stefnanda vegna tjónsins sem hann varð fyrir af völdum slyssins hafi verið rofin með málssókninni 27. september 1997 var því máli lokið með dómi Hæstaréttar 16. september 1999. Sá dómur er bindandi um úrslit sakarefnisins samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála, en stefnandi ráðstafaði því þannig, eins og óumdeilt er og fram kemur í hinum áfrýjaða héraðsdómi, að lagt yrði til grundvallar við úrlausnina að hann hefði hlotið 12% varanlega örorku vegna slyssins. Málssóknin á árinu 1997 getur því ekki hafa rofið fyrningu á kröfu stefnanda í þessu máli sem er byggð á því að varanleg örorka hans vegna slyssins hafi síðar reynst mun meiri en lagt var til grundvallar við dómsúrlausnina 1999. Samkvæmt því ber að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að fyrning kröfunnar sem hér um ræðir hafi verið rofin með málssókninni 27. september 1997. Stefnandi fékk greiddar bætur úr hendi réttargæslustefnda 20. september 1999 í samræmi við framangreindan dóm Hæstaréttar. Stefnandi gerði engan fyrirvara um að hann teldi sig eiga rétt á frekari bótum vegna slyssins þegar uppgjörið fór fram. Af gögnum málsins verður ekki ótvírætt ráðið að ófyrirséðar afleiðingar slyssins hafi fyrst komið fram eftir uppgjörið. Í álitsgerð Gunnars Þórs Jónssonar bæklunarskurðlæknis 19. desember 2001 kemur meðal annars fram að heilsu stefnanda frá baki og stundum með verkjaleiðni niður í ganglimi hafi farið versnandi. Brjósklos hægra megin sjáist vel á rannsókn frá 1995 og einnig við segulómrannsókn 1998. Við slysið hafi stefnandi fengið langvarandi stöðug einkenni frá mjóbaki er hafi allar götur síðan verið viðvarandi og á síðustu árum farið hratt vaxandi. Í örorkumati Sigurjóns Sigurðssonar læknis, sem gert var í tilefni af vinnuslysi sem stefnandi varð fyrir 20. júní 1996, kemur meðal annars fram að stefnandi hafi ekkert unnið eftir það slys þar til í byrjun febrúar 1999. Frá því um mitt sumar 1999 hafi stefnandi verið mjög slæmur í bakinu. Fram kemur í öðrum læknisfræðilegum gögnum málsins að stefnandi hafi haft slæma verki í mjóbaki frá slysdegi sem hafi smám saman versnað. Einnig kemur þar ótvírætt fram að heilsu stefnanda hefur hrakað og af þeim má ráða að læknar, sem skoðað hafa stefnanda, telji að afleiðingar slyssins kunni að hafa verið vanmetnar. Fram koma einnig skiptar skoðanir þeirra annars vegar á því hvort óyggjandi sé að brjósklos í hryggjarliðum stefnanda verði talið stafa af slysinu og hins vegar hvort auknir bakverkir stefnanda verði taldir stafa af brjósklosinu. Með tilliti til þessa er ekki rétt að líta svo á að gögn málsins sýni að nýjar upplýsingar hafi komið fram um tjón stefnanda eftir að uppgjörið fór fram sem leiði til að upphaf fyrningarfrests teljist frá árinu 2001 eins og stefnandi telur. Ber því að hafna þeirri málsástæðu stefnanda. Skilyrði þess að málssóknin, sem byrjuð var 27. nóvember 2001 en féll síðar niður, rjúfi fyrningu er að nýtt mál verði höfðað innan sex mánaða frá því að málið féll niður samkvæmt 11. gr. laga nr. 14/1905. Ágreiningslaust er að það var ekki gert. Fyrning var því ekki rofin með þessu eins og stefnandi heldur fram. Samkvæmt framangreindu var tíu ára fyrningarfrestur liðinn án þess að fyrning væri rofin með þeim hætti sem lög gera ráð fyrir þegar stefnandi höfðaði málið 25. janúar 2005. Krafa stefnanda er því fallin niður fyrir fyrningu. Ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Daggar Pálsdóttur hrl., sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur án virðisaukaskatts. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Brim ehf., er sýknað af kröfum stefnanda, Más Jónssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Daggar Pálsdóttur hrl., 450.000 krónur án virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 221/2005
|
Land Hefð Sératkvæði
|
Deilt var um hvort S hefði eignast fyrir hefð landspildu, sem var innan landamerkja jarðarinnar N, en jörðin var í eigu H ehf. Lá fyrir að faðir S eða S sjálfur hafði fengið spilduna á árunum 1965 til 1970 til ræktunar og nýtingar frá þáverandi eigendum N. Ekki þótti upplýst að spildan hefði verið afhent til annars en láns. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð gætu umráð S á landspildunni því ekki heimilað hefð. Með vísan til þess var fallist á kröfu H ehf. um að spildan tilheyrði landi jarðarinnar N og væri í eigu félagsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. maí 2005. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans á um 9,7 hektara landspildu, sem liggur milli kvíslar úr Fnjóská og heimreiðar að bænum Nesi í Höfðahverfi og afmörkuð er á hnitsettri loftmynd frá því í september 2002. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Þar er því lýst að aðila greinir á um eignarrétt að 9,7 hektara landspildu sem er innan landamerkja jarðarinnar Ness og afmörkuð er nánar svo sem segir í kröfugerð. Fram er komið að faðir áfrýjanda eða áfrýjandi sjálfur fékk landspildu þessa á árunum 1965 - 1970 til ræktunar og nýtingar hjá þáverandi eigendum Ness, sem voru afi og móðurbróðir áfrýjanda. Reisir áfrýjandi mál sitt á því að hann hafi unnið eignarrétt á landinu fyrir hefð. Fyrirsvarsmaður stefnda byggir aftur á móti á framburði föður síns Jóns Laxdal fyrrum bónda í Nesi fyrir dómi um að hann hafi sjálfur staðið fyrir því að umþrætt landspilda hafi á sínum tíma verið lánuð endurgjaldslaust úr landi Ness til mágs hans Magnúsar Snæbjörnssonar bónda á Syðri-Grund, föður áfrýjanda, en hann hafi skort land til ræktunar. Hann hafi fært það í tal við Magnús að ganga skriflega frá þessum lánsafnotum en það ekki komist í framkvæmd. Héraðsdómari hefur metið framburð Jóns Laxdal og talið hann trúverðugan, en hann styðst við spjald frá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar frá 1971 þar sem spildan virðist talin vera leiguland áfrýjanda. Ólafur Geir Vagnsson ráðunautur, sem færði spjald þetta, bar fyrir dómi að fyrst þetta sé svo fært hafi landspildan verið leiguland á þessum tíma í sínum huga. Þá eru dæmi um að spildur hafi verið leigðar úr landi Ness til annarra jarða í Höfðahverfi gegn gjaldi. Þótt ekkert endurgjald hafi verið áskilið í þessu tilfelli getur það hafa helgast af frændsemi og tengslum aðila. Með framangreint í huga og það að umþrætt spilda er innan merkja Ness þykir ekki fram komið að afhending hennar hafi verið til annars en láns. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð geta umráð til láns eða á leigu ekki heimilað hefð. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sævar Magnússon, greiði stefnda, Helguhóli ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Gunnlaugs Claessen hæstaréttardómara í hæstaréttarmálinu nr. 221/2005: Sævar Magnússon gegn Sakarefni þessa máls hefur áður verið borið undir Hæstarétt og féll dómur um það 1. september 2003 í máli nr. 284/2003. Í því máli, sem nú er til úrlausnar, hefur sú breyting orðið á aðild að í stað Ara Laxdal og Sigurlaugar Sigurðardóttur vegna jarðarinnar Ness hefur komið stefndi, Helguhóll ehf. Þau Ari og Sigurlaug eru fyrirsvarsmenn hins stefnda félags. Aðild áfrýjanda vegna Syðri-Grundar er óbreytt frá fyrra máli. Í máli nr. 284/2003 kröfðust eigendur Ness þess að fá áfrýjanda borinn með beinni aðfarargerð af tæplega tíu hektara spildu, sem er innan marka Ness samkvæmt landamerkjalýsingu, en áfrýjandi hefur haft til umráða og nýtt um langt skeið. Sá síðastnefndi hélt uppi vörnum. Aðilum bar saman um að afnot áfrýjanda og föður hans af spildunni hafi hafist 1965 og jafnframt er óumdeilt að af hálfu eigenda Ness hafi ekki verið hreyft athugasemd við því að áfrýjandi nýtti landið fyrr en í janúar 2001 þegar þau sendu áfrýjanda til undirritunar leigusamning um spilduna til fimm ára. Áfrýjandi endursendi skjalið óundirritað þar sem hann taldi sig vera eiganda landsins. Aðilana greindi hins vegar á um það með hvaða hætti umráð áfrýjanda í öndverðu væru til komin. Sjálfur lýsti hann því svo að afi hans, Grímur Laxdal, þá bóndi og eigandi Ness að helmingi á móti syni sínum Jóni Laxdal, hafi gefið sér spilduna, en Syðri-Grund hafi haft ríka þörf fyrir land til ræktunar vegna landleysis heima fyrir. Til vara byggði áfrýjandi á því að hann hafi eignast spilduna fyrir hefð með 36 ára samfelldri nýtingu frá 1965 til 2001. Eigendur Ness héldu fram að samkomulag hafi verið gert um endurgjaldslaus afnot Syðri-Grundar af landinu í 20 ár, en að þeim tíma liðnum skyldi bæði ræktun og girðing vera eign leigusala án þess að greiðsla kæmi fyrir. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að hvorki hafi áfrýjandi sýnt fram á að hann hafi fengið spilduna að gjöf frá afa sínum, eins og hann hélt fram, né hafi eigendur Ness sannað að spildan hafi með samningi verið látin af hendi til afnota tímabundið eða til hve langs tíma. Segir jafnframt í dóminum að þótt réttur til nota af spildunni kynni í byrjun að hafa verið samningsbundinn til ákveðins tíma, geti það eitt og sér ekki staðið því í vegi að sóknaraðili geti hafa unnið eignarrétt fyrir hefð með óslitnu eignarhaldi á henni í 20 ár að umsömdum afnotatíma loknum. Var að þessu virtu hafnað kröfu eigenda Ness um heimild til að fá áfrýjanda borinn út af spildunni með beinni aðfarargerð. II. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð er 20 ára óslitið eignarhald á fasteign skilyrði fyrir því að eignarréttur geti stofnast fyrir hefð. Í 3. mgr. sömu greinar segir að hafi hefðandi fengið hlut að veði, til geymslu, til láns eða á leigu geti slík umráð ekki heimilað hefð. Í stefnu til héraðsdóms reisti stefndi kröfu sína á því að samkomulag hafi verið gert um not áfrýjanda af landinu í „a.m.k. 20 ár“, en að þeim tíma loknum skyldu bæði ræktun og girðing vera eign leigusala án þess að sérstakt gjald kæmi fyrir. Þessi samningur hafi verið gerður um 1975, þegar spildan var fullræktuð, eins og segir í stefnu, og leigukjör átt að vera sambærileg þeim, sem sé að finna í leigusamningi milli Jóns Laxdal og eigenda Hléskóga um spildu fyrir þá jörð til ræktunar í landi Ness. Jón Laxdal, fyrrum eigandi Ness og faðir Ara Laxdal, gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann þekkja málið vel, þar eð hann hafi sjálfur lánað áfrýjanda landið og leyft honum að girða það. Spurningu um hvort gerður hafi verið leigusamningur svaraði hann neitandi, „þetta var ekki neinn leigusamningur, það var ekki talað um neinn leigusamning.“ Kvað hann leyfið hafa verið veitt um stundarsakir, en þetta „var nú svona látið rúlla áfram meðan ég þurfti ekki beinlínis á þessu að halda.“ Þetta hafi verið gert í góðu samkomulagi og „það var ekkert um það talað.“ Aðspurður um hvort rætt hafi verið um það í upphafi að einhvern tíma ætti að skila landinu svaraði hann: „Það er nú bara ævinlega þegar menn fá eitthvað lánað þá á að skila því. Og um leið og ég gerði kall til þess þá átti auðvitað að skila landinu.“ Hann neitaði jafnframt að nokkurt uppgjör hafi þurft fyrir ræktun og girðingar, „við tækjum bara landið ef við þyrftum á því að halda og þurfti ekki neitt uppgjör þar um, þau voru búin að hafa landið til nytja ...“. Kvað hann samkomulag um afnotin hafa verið munnlegt og að ekki hafi komist í verk hjá sér að ganga frá samningi um þau. Fyrir Hæstarétti mótmælir áfrýjandi framburði Jóns Laxdal sem röngum og vísar um sönnunargildi hans til ákvæðis 59. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hvað sem því líður er alveg víst að málatilbúnaður stefnda um að gerður hafi verið leigusamningur til ákveðins tíma við áfrýjanda og hann reisir kröfur sínar á, fær ekki stoð í framburði þess manns, sem kveðst hafa samið við áfrýjanda um landið. Þvert á móti kvað Jón Laxdal að um lán hafi verið að ræða, en landinu skyldi skilað hvenær sem hann „gerði kall til þess“. Í því felst andstætt staðhæfingu í stefnu, að landið hafi ekki verið afhent áfrýjanda til fyrirfram markaðs tíma. Ekki fær heldur stoð í framburði hans að bæði hafi verið samið við áfrýjanda um töku hans og nýtingu á landinu 1965, þegar afnotin hófust, og síðan aftur um 1975 „þegar spildan var fullræktuð“, eins og segir í stefnu. Athugasemd í bókum Búnaðarsambands Eyjafjarðar frá 1971 um að hluti spildunnar, 0,83 hektarar, sé „leigt land frá Nesi“ skiptir því engu máli, en engar frekari skýringar á þessari færslu komu fram í skýrslu þess manns fyrir dómi, sem gerði hana. Þá er haldlaus og óútskýrð sú staðhæfing í stefnu að leigukjör hafi átt að vera sambærileg þeim, sem um hafi verið samið við eigendur Hléskóga um leigu á spildu til ræktunar í landi Ness, en samkvæmt þeim samningi var leigutími 10 ár og árlegt endurgjald 300 krónur. Jafnvel þótt sambærilegur samningur hefði verið gerður við áfrýjanda 1965 til tíu ára, girti það ekki fyrir að áfrýjandi ynni eignarrétt fyrir hefð með óslitnu eignarhaldi í 20 ár eftir 1975. Samkvæmt framanröktu hefur stefndi ekki sannað frekar en gert var í máli nr. 284/2003 að áfrýjandi hafi haft umráð spildunar, sem málið snýst um, á grundvelli leigu- eða lánssamnings, þar sem afnotarétturinn hafi falið í sér samningsbundna skyldu til að skila landinu aftur að tilteknum tíma loknum. Er ekki leitt í ljós að áfrýjandi hafi mátt vænta þess að umráðin yfir landinu, sem nánir ættingjar veittu honum og fram er komið að þeir hafi ekki þurft á að halda í sínum búrekstri, væru aðeins tímabundin. Er sú aðstaða ekki fyrir hendi að ákvæði 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 standi því í vegi að áfrýjandi geti unnið rétt með hefð, eins og hann krefst. III. Af hálfu áfrýjanda er því ómótmælt haldið fram að hann hafi þegar á árinu 1965 girt alla spilduna. Með því tryggði hann umráð sín og kom jafnframt í veg fyrir nýtingu annarra af landinu, sem hann ræktaði upp á næstu árum. Á eina hlið liggur spildan að kvísl úr Fnjóská og bendir stefndi á að áfrýjandi hafi ekki nýtt veiðirétt þar. Nes hafi notið arðs af veiðihlunnindum í Fnjóská og arðskrá fyrir Veiðifélag Fnjóskár hafi lengi staðið óbreytt. Áfrýjandi hafi ekki haldið fram á þeim vettvangi að honum bæri stærri hlutur í arðskrá vegna eignar á umþrættu landi og ekki gert athugasemdir á árinu 2002 þegar landeigendur merktu landamerki á loftmynd til að mæla bakkalengd jarða, þegar arðskrá var endurskoðuð. Gegn þessu hefur áfrýjandi ómótmælt haldið fram að engin veiði sé í þeirri kvísl Fnjóskár, sem spildan liggur að. Þá skiptir bakkamæling árið 2002 þegar hefðartími var löngu fullnaður ekki máli. Hinu sama gegnir um greiðslu veiðiarðs til Ness, sem áfrýjandi hefur greint frá að hafi komið til á allra síðustu árum og nemi árlega um 2000 krónum, en jörðin á land að Fnjóská á stóru svæði við og nærri ósum hennar. Að öðru leyti er þetta atriði, sem stefndi hefur ekki skýrt neitt nánar við meðferð málsins, svo sem hvort um greiðslu arðs hafi verið að ræða á tímabilinu 1965 til 1985. Getur þessi viðbára stefnda ekki haggað þeirri niðurstöðu að ekki er öðrum til að dreifa en áfrýjanda, sem hefur nýtt spilduna í fullan hefðartíma eftir 1965. Stefndi mótmælir því að samanlagður umráðatíma áfrýjanda og föður hans á spildunni sé lagður saman, en nýting hvors þeirra sé ekki nægjanlega löng til að hefð teljist fullnuð. Að framan var því lýst að áfrýjandi fékk sjálfur umráð spildunnar, en jafnvel þótt litið yrði svo á að faðir hans hafi upphaflega fengið réttinn til að nýta hana eru haldlaus þau mótmæli stefnda að óheimilt sé að leggja saman umráðatíma þeirra beggja við úrlausn um það hvort hefðartími sé fullnaður, sbr. 3. gr. laga nr. 46/1905. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, tel ég skilyrði vera uppfyllt fyrir því að áfrýjandi hafi unnið eignarrétt á umræddri spildu fyrir hefð. Ég tel því að niðurstaða málsins eigi að vera sú að fallast beri á kröfur hans í málinu og dæma stefnda til að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var þann 14. apríl s.l., hafa Ari Laxdal, [...] og Sigurlaug Sigurðardóttir, [...], bæði til heimilis að Nesi í Grýtubakkahreppi, f.h. Helguhóls ehf. [...] höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 16. apríl 2004, á hendur Sævari Magnússyni kt. 210636-7819, til heimilis að Syðri-Grund í Grýtubakkahreppi. Endanlegar dómkröfur stefnanda Helguhóls ehf. eru, að viðurkennt verði með dómi að ca. 9,7 ha. landspilda, sem liggur á milli kvíslar úr Fnjóská og heimreiðar að Nesi og er afmörkuð á meðfylgjandi hnitsettri loftmynd, dagsett í september 2002, unnin af Búnaðarsambandi Eyjafjarðar, sbr. og framlögð hnitaskrá, verði viðurkennt eignarland stefnanda, sem enn tilheyri landinu Nesi. Af hálfu stefnanda er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda og til samræmis við framlagðan málskostnaðarreikning. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt gerir stefndi þá kröfu, að viðurkenndur verði eignarréttur stefnda að umþrættri landspildu. Af hálfu stefnda er krafist greiðslu málskostnaðar að skaðlausu eða eftir framlögðum málskostnaðarreikningi eftir atvikum og að tekið verði tillit til þess að stefndi er ekki virðisaukaskattsskyldur. Málavextir. Málavextir eru þeir að Grímur Laxdal keypti jörðina Nes í Grýtubakkahreppi árið 1928. Árið 1951 selur Grímur syni sýnum Jóni Laxdal helming jarðarinnar og hinn helminginn árið 1970. Sonur Jóns, Ari Laxdal og kona hans Sigurlaug Sigurðardóttir kaupa jörðina af Jóni, sbr. kaupsamningur 31. desember 1996 og afsal útgefið 5. júlí 1999. Með yfirlýsingu dags. 5. desember 2002 var jörðin loks framseld til Helguhóls ehf. sem telst nú vera skráður eigandi að Nesi. Stefndi, Sævar Magnússon er bóndi á grannjörðinni Syðri-Grund og hóf þar félagsbúskap um 1965 ásamt föður sínum Magnúsi Snæbjarnarsyni. Tók stefndi við öllum rekstri búsins af föður sínum árið 1974 og eignast formlega Syðri-Grund við afsal 13. júní 1987. Snýst ágreiningur málsaðila hér fyrir dómi um eignarréttindi að tiltekinni 9.7 ha. landspildu úr landi Ness sem stefndi hefur þó haft umráð yfir í áraraðir. Landamerki jarðarinnar Ness eru samkvæmt landamerkjaskrá í Grýtubakkahreppi dags. 16. maí 1889, þinglesin að Grýtubakka 21. maí 1889 og innfærð í landamerkjabók Þingeyjarsýslu nr. 32. Óumdeilt er að umþrætt ca. 9,7 ha. landspilda tilheyrði upphaflega landi Ness, en ábúendur að Syðri-Grund hafa einir nýtt spilduna í áraraðir. Málsaðilum ber ekki fyllilega saman um það hvenær eða með hvaða hætti umþrætt landspilda úr Nesi var falin bændum að Syðri-Grund til nota. Virðist það hafa gerst með e.k. munnlegu samkomulagi hlutaðeigandi bænda á 7. áratug sl. aldar, en ekkert liggur skriflega fyrir um samkomulag eða efni þess. Var upphaflega um að ræða óræktaðan skika undir kartöflurækt en árin 1970-1975 virðist hafa verið lagt til meira land og breyttist það síðar í tún við ræktun. Eftir því sem næst verður komist stóðu að þessum gerningum feðgarnir Grímur Laxdal og Jón Laxdal frá Nesi annars vegar og faðir stefnda, Magnús Snæbjarnarson á Syðri-Grund hins vegar en Magnús var kvæntur Guðnýju dóttur Gríms og systur Jóns. Af hálfu stefnda hefur komið fram að afi hans Grímur Laxdal hafi upp úr 1960 gefið honum umþrætta landspildu. Hafi stefndi sjálfur hafið ræktun spildunnar árið 1965 þá hann hóf félagsbú með föður sínum og hafi hann einn nýtt landið þaðan í frá. Þegar stefndi hafi keypt Syðri-Grund af föður sínum hafi undir þau kaup m.a fallið öll ræktun sem faðir hans hafi átt á öðrum jörðum, þ.e. á hinni umþrættu spildu úr landi Ness sem og á prestsetrinu Laufási en bændur á Syðri-Grund ræktuðu einnig spildu úr landi Laufáss með heimild jarðeigenda þar. Upp frá því hafi stefndi ræst landið fram, girt það og sléttað, ræktað þar kartöflur, en tekið það síðar undir grasnyt. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Ari Laxdal kveðst ætíð hafa haft þann skilning að stefndi hafi haft spilduna úr landi Ness að láni. Sendi hann stefnda bréf dagsett 19. janúar 2001 með skriflegum leigusamningi til undirritunar, en ekki hafi áður verið farið fram á endurgjald fyrir afnotin. Neitaði stefndi undirritun samnings þar sem hann taldi sig réttan eiganda spildunnar. Þann 20. júní 2003 var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Norðurlands eystra um þá kröfu stefnanda þessa máls, að stefndi í málinu yrði borinn út af umþrættri landspildu með beinni aðfarargerð og stefnanda fengin umráð hennar, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Úrskurður héraðsdóms í því máli var kærður til Hæstaréttar Íslands sem hafnaði kröfu um beina aðfarargerð með dómi í máli nr. 284/2003 frá 1. september 2003. Er mál þetta nú rekið hér fyrir dómi til að fá úr því skorið hvar eignarréttindi liggja varðandi umþrætta landspildu. Málsástæður og lagarök af hálfu stefnanda. Af hálfu stefnanda er byggt á því, að aðilar hafi um 1975, þegar spildan var fullræktuð, gert munnlegt samkomulag um leigulaus afnot af landspildunni í a.m.k. 20 ár, en að þeim tíma liðnum skyldu bæði ræktun og girðing þar verða eign leigusala án þess að sérstakt gjald kæmi fyrir. Hafi m.a. verið tekið mið af sambærilegum samningi sem Jón Laxdal gerði við þá Guðmund og Sigurð Þórissyni í Hléskógum um svipað leiti. Stefnandi byggir á óumdeildum þinglýstum landamerkjum jarðarinnar Ness. Umrædd spilda hafi aldrei verið seld eða gefin frá jörðinni og því greiði stefnandi fasteignagjöld af spildunni líkt og öðru landi jarðarinnar. Sá sem hafi athugasemdalausa eignarheimild fyrir fasteign teljist réttur eigandi hennar en sá sem haldi öðru fram beri sönnunarbyrði fyrir því. Stefndi hafi byggt á því, eins og fram komi í bréfi lögmanns stefnda dags 30. janúar 2001, að hann hafi fengið spilduna að gjöf frá Grími Laxdal afa sínum, en hefðarsjónarmiðum hafi hann aðeins haldið fram til vara. Að stefnda hafi verið gefin umþrætt spilda á grundvelli löggernings útiloki að fallast megi á kröfu hans um eignarréttindi fyrir hefð. Þótt stefndi geti ekki sannað slíkan gjafagerning standi huglæg afstaða hans í vegi kröfu um hefð sbr. 2. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Stefnandi mótmæli því sem ósönnuðu að stefndi hafi fengið spilduna að gjöf og fái stoð í dómi Hæstaréttar frá 1. september frá 2003, í máli nr. 284/2003. Eignarréttarkrafa byggð á hefð fái ekki staðist þar sem ljóst sé af gögnum málsins að stefnandi eignist ekki jörðina Syðri-Grund fyrr en með afsali árið 1987. Fram til þess hafi faðir hans talist eigandi Syðri-Grundar, en stefndi stundað þar búskap í skjóli hans. Með afsalinu sé hins vegar ljóst að stefndi kaupi einnig ræktun föður síns á umþrættri spildu þar sem ræktað land hafi verið metið á 440 þúsund kr., en árið 1986 sé öll ræktun sem tilheyri Syðri-Grund metin á þá upphæð og sögð vera 28,7 ha., en sú tala fái ekki staðist nema hin umþrætta spilda sé reiknuð með. Stefndi hafi því keypt spilduna af föður sínum en ekki átt hana sjálfur svo lengi sem hann hafi haldið fram. Afhendingardagur eigna hafi verið 13. mars 1987 og hafi 20 ára hefð því ekki verið fullnuð miðað við það tímamark. Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að um fullkomin umráð hafi verið að ræða sem staðið hafi fullan hefðartíma. Í úttekt Búnaðarsambands Eyjafjarðar frá 1971 hafi komið fram að 0.83 ha. ræktun úr spildunni hafi verið tekin út og að um hafi verið að ræða leiguland frá Nesi. Stefndi hafi þar verið skráður handhafi ræktunarinnar en hann hafi þá ekki verið skráður fyrir eignum að Syðri-Grund og hafi því engin gjöld greitt sjálfur. Hafi þar komið fram og ekki verið hrakið af hálfu stefnda að ábúendur Syðri-Grundar hafi þá verið með landið á leigu og að afnot hafi þá verið að hefjast að hluta a.m.k. Ljóst væri að 20 ára hefð hafi ekki verið fullnuð af hálfu Magnúsar Snæbjarnarsonar árið 1987 þegar hann hafi selt Syðri-Grund til stefnda og þar með ræktun á spildunni. Hafi Magnús aldrei borið við eignarrétti á landspildunni fyrir hefð en réttur stefnda geti aldrei orðið betri en þess aðila sem hann leiði rétt sinn frá, sbr. 2. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Grímur Laxdal, afi beggja málsaðila, hafi lengi verið hreppstjóri í Grýtubakkahreppi og honum hafi því verið vel ljóst hvernig eigendaskipti að landi jarða í sveit skyldu með réttu ganga fyrir sig og leiki ekki vafi á um að hann hefði skjalfest slík viðskipti hafi hann ætlað þau varanleg. Vísist til jarðalaga og lax og silungsveiðilaga sem setji slíkum eignartilfærslum skorður og ákvæði landskiptalaga varðandi skiptingu jarða, en með vísan til þessa sé því haldið fram að fullkomin eignayfirfærsla á umræddri spildu hafi ekki getað farið fram á grundvelli hefðar. Eigendur Ness hafi notið óskert allra hlunninda af jörð sinni allan hinn umþrætta afnotatíma, þ.m.t. veiðihlunninda úr Fnjóská, og hafi stefndi engar athugasemdir gert þar um. Hafi hann m.a. ekki gert athugasemd árið 2002 þegar landeigendur merktu landamerki inn á loftmynd til að mæla bakkalengd jarða sem arðskrá er unnin eftir en bakkinn á hinni umþrættu spildu hafi þá verið talinn tilheyra Nesi svo sem verið hafi. Með því hafi stefndi viðurkennt eignarrétt stefnanda og girði það fyrir eignarhefð, sbr. 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Stefnandi vísar til 25. og 26. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 um rétt þinglýsts eiganda, laga um landamerki nr. 41/1919, ákvæða 72. gr. stjórnarskrár, sbr. 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, til hefðarlaga nr. 46/1905, einkum 2.-4. gr., jarðalaga nr. 65/1976, laga um lax og silungsveiði nr. 76/1970, landskiptalaga nr. 46/1941 og til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. 25. gr. og VI. kafla og XXI. kafla. Málsástæður og lagarök af hálfu stefnda. Stefndi byggir á því að hann hafi fyrir óslitið eignarhald unnið eignarhefð á hinni umþrættu landspildu, sbr. 1. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Stefndi hafi haft spilduna í vörslum og nýtt hana sjálfur óslitið sem sína eign frá árinu 1965 eða í 37 ár þegar stefnandi hafi krafist aðfarar þann 30. júlí 2002. Engir aðrir en stefndi og faðir hans í fyrstu, sem þinglýstir eigendur að Syðri-Grund, hafi haft umráð yfir né heldur nýtt spilduna frá árinu 1965 þegar stefndi hafi tekið við landinu til ræktunar, sem sé í fullan hefðartíma og rúmlega það. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við vörslur eða notkun stefnda á landspildunni þessi 37 ár, né hafi verið gerðar kröfur um greiðslu leigugjalds fyrr en árið 2002, né komið fram mótmæli við hagnýtingu stefnda á spildunni, sem hafi nýtt hana í þeirri trú að hann væri eigandi hennar. Af hálfu stefnda er staðhæft að afi hans Grímur Laxdal hafi gefið honum spilduna og því hafi leigusamningur eðlilega ekki verið gerður, né heldur krafið um leigugjald, settir skilmálar um skil á spildunni eða takmarkanir við nýtingu hennar. Þar sem engin gögn hafi hins vegar fundist um ofangreinda gjöf né heldur um meintan leigusamning aðila, svo sem fram komi í dómi Hæstaréttar Íslands, verði ekki á því byggt af hans hálfu í máli þessu. Stefndi mótmælir sem röngum þeim fullyrðingum af hálfu stefnanda að ábúendur Syðri-Grundar hafi haft spilduna á leigu árið 1971. Sé tilvísun í úttekt Búnaðarsambands Eyjafjarðar frá því ári sérstaklega mótmælt sem þýðingarlausri þar sem hún byggi aðeins á ályktun ráðunautar án tilvísunar til annarra gagna. Þá er því mótmælt að afnot stefnda hafi verið í óþökk stefnanda þar sem stefnandi hafi aldrei gefið neitt slíkt í skyn fyrr en árið 2002. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnanda að sú staðreynd að stefndi hafi aldrei gert aukna kröfu um veiðirétt í Fnjóská að tiltölu við landspilduna hafi þá þýðingu að stefndi hafi með því viðurkennt eignarétt stefnanda yfir spildunni. Telur stefndi, að með því að hafa spilduna í vörslum sínum frá 1965, eða í meira en 20 ár, hafi hann unnið eignarhefð yfir henni þegar árið 1985, sbr. dómar Hæstaréttar Íslands frá 1964 bls. 716 (720) og í máli réttarins frá 2002, nr. 482, en ósannað sé um aðra tilurð eignaréttar. Stefndi hafi allan hefðartímann verið í góðri trú um að hann hefði full umráð og vörslur spildunnar á grundvelli þess að afi hans Grímur Laxdal hafi gefið honum landið þótt ekki liggi fyrir um það skriflegur gerningur. Stefnandi beri enn fremur sönnunarburði fyrir því að uppsegjanlegur leigusamningur hafi upphaflega verið gerður um leiguafnot spildunnar á milli aðila, en slíkt teljist ósannað, sbr. dómur í fyrra mál aðila fyrir Hæstarétti Íslands, mál nr. 284 frá 2003. Verði litið svo á að stefndi hafi formlega með afsali árið 1987 tekið við Syðri-Grund af föður sínum teljist hefðartími samt vera unninn á grundvelli reglunnar um accessio possessionis. Þ.e. að óslitinn vörslutími þeirra feðga Magnúsar og Sævars á spildunni skuli lagður saman á grundvelli lögmæts framsals á Syðri-Grund og sé því ákvæði 3. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 fullnægt með því að leggja saman eignarhald feðganna að Syrði-Grund fyrir tímabilið 1965-2002. Af hálfu stefnda er vísað til þess að þrátt fyrir að eignaréttur hafi upphaflega legið hjá tilteknum aðila þurfi það ekki að girða fyrir það að annar aðili geti hefðað eignina ef skilyrði hefðarlaga séu á annað borð fyrir hendi eins og sé í þessu tilviki. Umráð eignar fullan hefðartíma feli í sér eignarrétt fyrir hefðanda, jafnvel þótt skráður eigandi hafi verið fyrir hendi að viðkomandi eign, sbr. 16. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978, en hefðun eignaréttinda sé ekki bundin því skilyrði að engin hafi verið eigandi eignar, sbr. dómar Hæstaréttar Íslands í máli frá 1983, bls. 2076 (2077) og í máli frá 1984, bls. 1391 (1393). Þótt stefnda hafi skort formlega eignaheimild að spildunni, þá geti 2. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 ekki staðið í vegi hefðar. Telji stefndi, að þar sem hann hafi einn og/eða faðir hans haft umráð spildunnar fullan hefðartíma skv. 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga, þá verði að líta svo á að hann hafi unnið eignarhefð á umþrættri landspildu, sbr. einkum dóm Hæstaréttar í máli nr. 482/2002. Af hálfu stefnda er áréttað að hann sé ekki kominn að umþrættri landspildu með leigu eða láni, sbr. dómar Hæstaréttar Íslands frá 1998, bls. 4500 (4501) og frá 1999, bls. 3679 eða með veðsetningu eða vegna geymslu, sbr. 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 og þar sem slíku sé ekki til að dreifa þá standi 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga ekki í vegi hefðarréttar. Þá standi 2. mgr. 2. gr. hefðarlaganna heldur ekki í vegi því, að stefndi hafi unnið hefð á landspildunni, sbr. dómar Hæstaréttar Íslands í málum frá 1983, bls. 2076 (2077) og 1984, bls. 1391 (1393). Stefndi byggi á hefðarlögum nr. 46/1905 og Þinglýsingarlögum nr. 39/1978, en um málskostnað vísar hann til 1. mgr.130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða. Fyrir dómi voru teknar aðilaskýrslur af þeim Ara Laxdal og Sævari Magnússyni en vitnaskýrslur af þeim Jóni Laxdal, fyrrverandi bónda að Nesi og Ólafi Vagnssyni, ráðunauti hjá Búnaðasambandi Eyjafjarðar. Í málflutningi við aðalmeðferð ákvað stefnandi að skerpa á orðalagi dómkrafna í stefnu til þess horfs sem að framan greinir og sætti það engum athugasemdum af hálfu stefnda. Kom og fram fyrir dómi að málsaðila greinir ekki á um skilgreiningu og afmörkun þess lands sem deilt er um. Málavextir liggja fyrir í megindráttum. Af hálfu beggja málsaðila er gerð sú krafa að viðurkenndur verði eignaréttur þeirra að umþrættri ca. 9,7 ha. landspildu, sem liggur á milli kvíslar úr Fnjóská og heimreiðar að Nesi og er afmörkuð á framlagðri hnitsettri loftmynd frá Búnaðarsambandi Eyjafjarðar frá september 2002. Ágreiningur aðila afmarkast í reynd við það úrlausnarefni hvort stefndi, bóndinn að Syðri-Grund, teljist hafa unnið eignarhefð yfir umþrættri landspildu, sem óumdeilt telst upphaflega til jarðar stefnanda að Nesi og er innan landamerkja hennar. Fyrir dómi var því borið við af hálfu stefnda, Sævari Magnússyni að afi hans Grímur Laxdal hefði gefið honum umþrætta landspildu árið 1965. Reisir stefndi þó ekki mál sitt á þeim grunni hér fyrir dómi, heldur byggir hann einungis á því að hann beri að telja réttan eiganda landspildunnar fyrir hefð. Í framburði vitnisins Jóns Laxdal, sem er faðir fyrirsvarsmanns stefnanda og fyrrum bóndi að Nesi, kom m.a. fram að hann hefði sjálfur staðið að því fyrir hönd bænda í Nesi að umþrætt landspilda hafi á sínum tíma verið lánuð endurgjaldslaust úr landi Ness til Magnúsar Snæbjarnarsonar og hans fólks að Syðri-Grund, til ræktunar og afnota. Ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um lánið enda um fjölskyldutengsl að ræða, en skortur hafi verið á ræktarlandi að Syðri-Grund í þá tíð. Að sögn vitnisins Jóns Laxdal færðu þeir Magnús Snæbjarnarson mágur hans það í tal á sínum tíma að ganga skriflega frá hinu óformlega fyrirkomulagi um lánsafnot af landspildunni, en því hafi þó aldrei verið komið í framkvæmd. Við úrlausn málsins verður að áliti dómsins að taka mið af ofangreindum vitnisburði Jóns Laxdal sem er í senn greinargóður og trúverðugur á þá lund að umþrætt landspilda hafi á árunum 1965-1970 verið lánuð til grannjarðarinnar að Syðri-Grund í ótiltekinn tíma og rennir framburðurinn stoðum undir þá málsástæðu stefnanda. Það styrkir og framburð vitnisins Jóns Laxdal að ósennilegt verður að telja að Grímur Laxdal fyrrum hreppstjóri og bóndi að Nesi hafi gengið frá eiginlegum gjafagerningi á landi úr jörð í sveit með óformlegum hætti, auk þess sem stefndi hefur eftir því sem næst verður komist aldrei gert nokkrar kröfur um tilsvarandi veiðiréttindi í Fnjóská. Þykir í ljósi þess sem að ofan er rakið rétt að stefndi verði að bera sönnunarbyrði fyrir því að framsal landspildunnar til hans hafi átt sér stað með öðrum hætti en fyrir lánsgerning. Verða fullyrðingar stefnda um að afi hans hafi gefið honum spilduna að teljast ósannaðar við svo búið, enda byggir stefndi raunar ekki málatilbúnað sinn á þeim grunni heldur styður kröfur sínar einvörðungu við sjónarmið um hefð. Í 3. mgr. 3. gr. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 segir: „Nú hefir hefðandi fengið hlutinn að veði, til geymslu, til láns eða á leigu, og geta þá slík umráð ekki heimilað hefð.“ Með vísan til ofangreinds ákvæðis og þess sem áður var rakið verður að hafna þeirri málsástæðu stefnda að hann hafi unnið eignarhefð yfir umþrættri landspildu, sem að öðru leyti er óumdeilt að tilheyri jörðinni Nesi. Að framansögðu er það niðurstaða málsins, að viðurkennt er að um 9,7 ha. landspilda, sem liggur á milli kvíslar úr Fnjóská og heimreiðar að Nesi og er afmörkuð á meðfylgjandi hnitsettri loftmynd, dagsettri í september 2002, unnin af Búnaðarsambandi Eyjafjarðar, sbr. og framlögð hnitaskrá, skuli teljast eignarland stefnanda og tilheyri landinu Nesi í Grýtubakkahreppi. Með vísan til framangreindra lykta þykir rétt að stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Dóminn kvað upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Viðurkennt er að um 9,7 ha. landspilda, sem liggur á milli kvíslar úr Fnjóská og heimreiðar að Nesi og er afmörkuð á meðfylgjandi hnitsettri loftmynd, dagsettri í september 2002, unnin af Búnaðarsambandi Eyjafjarðar, sbr. og framlögð hnitaskrá, skuli teljast eignarland stefnanda Helguhóls ehf., og tilheyrir landinu Nesi. Stefndi greiði stefnanda krónur 300.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 140/2002
|
Kærumál Sjálfræðissvipting
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X yrði sviptur sjálfræði tímabundið, enda væri hann ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2002, þar sem sóknaraðili var sviptur sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Halldórs H. Backman héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 70.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Með beiðni, dagsettri 15. febrúar sl. hefur borgarlögmaður fyrir hönd Félagsþjónustunnar í Reykjavík krafist þess að varnaraðili, X, heimilislaus maður í Reykjavík en nú dveljandi á geðdeild Landsspítalans við Hringbraut, verði sviptur sjálfræði í sex mánuði. Var málið þingfest 15. febrúar og tekið til úrskurðar hinn 12. þ.m. Dómarinn telur að nægilega hafi verið sýnt fram á það að varnaraðili sé haldinn sturlun og sé vegna hennar ófær um að ráða högum sínum sjálfur. Þá verður að telja ólíklegt að hann taki þeirri læknismeðferð sem nauðsynleg er, nema hann sé sviptur sjálfræði. Ber því með vísan í a- liðar 4. gr. lögræðislaga að taka beiðni sóknaraðila til greina og ákveða að varnaraðili skuli sviptur sjálfræði í sex mánuði. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða úr ríkissjóði allan málskostnað, þar með talda þóknun til talsmanns varnaraðila, Halldórs H. Backmans hdl., 40.000 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Varnaraðili, X, heimilislaus maður í Reykjavík, en nú dveljandi á geðdeild Landspítalans við Hringbraut, er sviptur sjálfræði í sex mánuði. Málskostnaður, þar með talin þóknun til skipaðs talsmanns varnaraðila í málinu, Halldórs H. Backmans hdl., 40.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 636/2008
|
Kærumál Óvígð sambúð Opinber skipti
|
Ágreiningur kom upp við opinber skipti til fjárslita við lok óvígðrar sambúðar og krafðist M þess að viðurkenndur yrði 100% eignarréttur hans að fasteign sem skráð var í sameign hans og K. K krafðist þess að viðurkenndur yrði 40% eignarhlutur hennar í fasteigninni. Samkvæmt þinglýstu afsali var eignarhlutur M í eigninni 66,6% og K 33, 4%. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að um fjárhagslegt uppgjör við slit á óvígðri sambúð væri meginregla að hvor aðili um sig teldist eiga þau verðmæti sem hann kæmi með í sambúðina. Hvor aðili fyrir sig þyrfti því að sanna hlutdeild sína í eignarmyndun á þeim tíma sem fjárhagsleg samstaða hefði verið um. Væru þinglýst eignarhlutföll jafnan lögð til grundvallar skipta nema sýnt væri fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á eign hefðu verið með þeim hætti að eignarhlutföll skyldu teljast önnur. Þar sem fyrir lá í málinu að 80% af kaupverði fasteignarinnar hafði verið greitt með láni frá tilteknum banka, sem báðir aðilar tóku sameiginlega og væru bæði skuldarar að, þótti K hafa sýnt fram á að fjárframlag hennar við kaupin á íbúðinni hafi verið 40%.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er sá hluti úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2008, þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um eignaskipti á íbúð að X í Reykjavík við slit á óvígðri sambúð þeirra, en málinu að öðru leyti vísað frá dómi. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að hann sé einn eigandi allrar íbúðarinnar ásamt fylgifé hennar og lóðarréttindum. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt í héraði. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennd verði 33,4% eignarhlutdeild hennar í umræddri íbúð. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt í héraði. Varnaraðili hefur ekki fyrir sitt leyti kært úrskurð héraðsdóms og kemur því ekki til álita krafa hennar um málskostnað í héraði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað. I Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 14. febrúar sl. var ákveðið að opinber skipti færu fram vegna sambúðarslita málsaðila. Með bréfi skiptastjóra mótteknu 18. apríl 2008 var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Málið var þingfest 9. maí 2008 og tekið til úrskurðar 19. september 2008. Málið var endurupptekið 30. október s.á. og tekið til úrskurðar á ný. Dómkröfur sóknaraðila M, kt. [...], eru að viðurkennt verði að sóknaraðili sé einn eigandi 100% hluta eignarinnar að X (auðkenni fmr. [...] ásamt fylgifé, þar með töldum lóðarréttindum. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að öllum kröfum varnaraðila vegna fasteignarinnar verði hafnað og þá bæði til eignarréttar og til leigu vegna eignarinnar. Verði kröfu um 100% eignarrétt hafnað krefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðila beri að greiða í samræmi við eignarhlutfall sitt í eigninni hlutfall af kostnaði vegna eignarinnar frá 01.09.2006 að telja þar með talið afborgunum lána, rafmagni, hita, hússjóði, viðhaldi, tryggingum og fasteignagjöldum sem lögð hafa verið á eignina. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málskostnaðarfjárhæð eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur varnaraðila, K, kt. [...], eru að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að hann verði einn talinn eigandi að íbúðinni X í Reykjavík, fastanúmer [...], ásamt fylgifé, þ.m.t. lóðarréttindum, og að viðurkennd verði 40% eignarhlutdeild varnaraðila í fasteigninni í samræmi við fjárframlög hennar við fjármögnun eignarinnar. Verði kröfu varnaraðila um 40% eignarhlutdeild hafnað, er þess krafist til vara að viðurkennd verði 33,4% eignarhlutdeild varnaraðila í fasteigninni í samræmi við þinglýstar eignarheimildir hennar. Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila leigu að fjárhæð kr. 60.000 á mánuði vegna afnota hans af eignarhluta varnaraðila í fasteigninni X, Reykjavík, frá 1. október 2006 til 1. janúar 2008 og frá 1. júlí 2008 til uppgjörsdags. Jafnframt krefst varnaraðili að sóknaraðila verði gert að endurgreiða varnaraðila leigutekjur af eigninni í samræmi við eignarhlutdeild varnaraðila frá 1. janúar 2008 til 30. júní 2008. Loks krefst varnaraðili þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um endurgreiðslu á kostnaði vegna rafmagns, hita, hússjóðs og viðhalds og öðrum rekstrarkostnaði, en fallist verði á endurgreiðslu afborgana áhvílandi lána, fasteignagjalda og skyldutryggingar í samræmi við eignarhlutdeild varnaraðila frá 1. október 2006 til greiðsludags. Jafnframt að tekið verði tillit til endurgreiðslu vaxtabóta frá Skattstjóranum í Reykjavík við uppgjör aðila. Í öllum tilvikum er gerð krafa um greiðslu málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að viðbættri fjárhæð sem nemur virðisaukaskatti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. II Mál þetta barst dóminum með bréfi skiptastjóra dags. 17. apríl 2008. Í bréfinu kemur fram að á skiptafundi, sem skiptastjórinn hélt hinn 16. apríl 2008, vegna fjárslita á milli málsaðila, hafi komið upp að ágreiningur milli aðila, sem skiptastjóri hafi reynt að jafna án árangurs. Í bréfinu er þannig gerð grein fyrir ágreiningnum: 1. Ágreiningur er um eignarhald að fasteigninni X. Fasteigninni er þinglýst þannig á aðila að þinglýst eign mannsins er 66,6% en konunnar 33,4%. Maðurinn hefur krafist þess að viðurkennt verði að eignin sé 100% í hans eigu en aðalkrafa konunnar er að hún eigi 40% eignarinnar en til vara 33,4% eignarinnar. 2. Þá gerir maðurinn kröfu um að verði kröfu hans um 100% eignarrétt að fasteigninni hafnað, verði viðurkennt að konunni beri að greiða, í samræmi við eignarhlutfall hennar að eigninni, hlutfall af kostnaði vegna eignarinnar frá 1. september 2006, þ.m.t. afborganir lána, rafmagni, hita, hússjóði, viðhaldi, tryggingum og fasteignagjöldum. 3. Konan gerir kröfu um að maðurinn verði dæmdur til að greiða henni kr. 60.000 á mánuði í húsaleigu fyrir afnot af eignarhluta hennar frá 1. september 2006 til greiðsludags. 4. Að lokum gera báðir aðilar kröfu um málskostnað. Í málavaxtalýsingu varnaraðila kemur fram að þegar málsaðilar hafi kynnst hafi þau bæði verið í námi og hvorki átt íbúð né bifreið. Sambúð þeirra, sem aldrei var skráð hjá Hagstofu Íslands, hafi verið frá vori 2003 til haustsins 2006. Í september 2004 hafi þau fest kaup á tveggja herbergja íbúð á 2. hæð hússins nr. [...] við Xgötu í Reykjavík. Sóknaraðili kveður lán hjá KB banka hf. hafa numið 7.360.000 krónum af kaupverði eignarinnar, útborgun hafi verið 1.840.000 krónur, lántökukostnaður 110.250 krónur, eða 1,5% lánsfjárhæðar, og stimpilgjöld o.fl. 182.341 krónur. Samtals hafi greiðslur vegna kaupanna numið 2.132.591 krónum. Þannig að heildarkaupverð eignarinnar með kostnaði hafi verið kr. 9.492.591 krónur og þar af hafi lánsfjármögnun numið 77,5% af kaupverði. Varnaraðili kveður þau hafa flutt inn í íbúðina þar sem þau hafi búið saman til vorsins 2006, en þá hafi þau leigt hana og farið til dvalar í Z. Þau hafi komið heim eftir sex mánuði eins og áætlað hafði verið enda hafi leigusamningurinn verið að renna út. Í lok september hafi varnaraðili svo flutt út af heimilinu, en þá hafi verið komið upp mikið ósætti milli þeirra sem leiddi til þess að þau ákváðu að slíta sambúð sinni. Þann 18.3.2007 hafi sóknaraðili farið þess á leit við varnaraðila að hún undirritaði afsal fyrir sínum eignarhluta til hans. Í bréfi dags. 27.3.2007 hafi varnaraðili lýst sig reiðubúna til að ganga til samninga um eignaskipti í samræmi við fjármögnun eignarinnar, en hún hafi sjálf talið að hún hefði greitt um 40% kaupverðsins. Þegar ekki hafi borist svar frá sóknaraðila hafi varnaraðili þann 3.9.2007 óskað eftir opinberum skiptum til fjárslita við slit á óvígðri sambúð. III Sóknaraðili byggir á að ágreiningslaust sé að allar útborgunargreiðslur vegna eignarinnar X, auk kostnaðar við kaupin, þ.m.t. lántökugjalda, stimpil- og þinglýsingargjalda hafi verið fjármagnaðar með peningum sem sóknaraðili hafi fengið frá móður sinni og manni hennar. Þá sé líka ágreiningslaust að á sambúðartíma aðila og allt til dags dato hafi sóknaraðili einn greitt fasteignagjöld, hita og rafmagn, hússjóð, viðhald, afborganir láns og brunatryggingar. Einnig sé ágreiningslaust að sóknaraðili hafi einn talið eignina fram sem eign á framtali, leigt hana og fengið leigugreiðslur af henni og nýtt hana frá samvistarslitum aðila. Fyrir liggi að aðilar hafi hvorugt haft mikil laun undanfarin ár. Sóknaraðili leggi fram yfirlit banka- og Visa reikninga sinna og greiðsluyfirlit til sönnunar greiðslum sínum og því að hann hafi alla tíð notið stuðnings móður sinnar með framlög. Það að varnaraðili legði til greiðslur í samræmi við eignarhluta sinn og að aðilar byggju áfram saman hafi verið forsenda fyrir því að varnaraðili var einnig skráð eigandi íbúðarinnar. Þegar sambúðinni hafi lokið skömmu eftir kaupin þá hafi legið fyrir að hann ætti íbúðina einn. Til hafi staðið að ganga frá breyttri þinglýsingu en það hafi frestast. Þegar svo hafi átt að breyta skráningunni hafi varnaraðila snúist hugur. Með vísan til dóms Hæstaréttar í málinu 211/2001 þá liggi fyrir að skráning eignarhluta eða þinglýsing sé ekki einhlít heimild um eignarrétt af fasteign. Fyrir liggi að aldrei hafi staðið til að sóknaraðili, sem ekki sé eignamaður og tekjulágur, gæfi varnaraðila fjármuni eða annaðist greiðslur fyrir hana. Heldur hafi aðilar miðað við að greiða allan kostnað eignarinnar bæði, þar með talið lán, sem ekki hafi gengið eftir, hvorki hinn skamma sambúðartíma né síðar. Þá liggi fyrir að kaupin hafi verið gerð möguleg með fjármunum móður sóknaraðila og lántöku sem hún og eiginmaður hennar hafi milligengið fyrir hann en ekki varnaraðila Þá liggi fyrir í gögnum málsins að sóknaraðili hafi ekki eingöngu annast allar greiðslur afborgana, gjalda og kostnaðar af eigninni heldur hafi hann einnig greitt að meginstefnu til annan kostnað heimilisins og aðila á sambúðartímanum. Sambúðin hafi staðið stutt, aðilar hafi dvalið hvort í sínu lagi hluta tímabilsins, og ekki hafi orðið fjárhagsleg samstaða með þeim. Ekki sé því um það að ræða að vinna á heimili eða önnur framlög hafi grundvallað kröfu varnaraðila fyrir eignarhlutdeild í eigninni. Meginmálsástæða sóknaraðila sé að núverandi skráning eignarinnar sé röng enda eigi varnaraðili ekki hlut í eigninni. Hún hafi ekkert lagt til kaupanna og aldrei talið hana fram sem sína eign. Því eigi að fallast á kröfu sóknaraðila um að hann sé einn eigandi eignarinnar og hafna kröfum varnaraðila. Verði meginkröfu sóknaraðila hafnað sé byggt á því að kveða megi á um aðra lægri prósentu en þinglýsing mæli fyrir um og/eða varnaraðili krefst enda hafi þá verið sýnt fram á einhver framlög varnaraðila. Jafnframt þyki þá eðlilegt að viðurkennt verði að varnaraðili skuli greiða sama hlutfall af gjöldum, lánum og öðrum kostnaði af eigninni frá kaupum. Því sé sérstaklega hafnað að varnaraðili geti átt leigukröfu á sóknaraðila enda hafi ekki verið samið um slíkt heldur hafi varnaraðili flutt út og ekki haft uppi slíka kröfu. Nái kröfur sóknaraðila fram að ganga í öllu verulegu eigi að dæma honum málskostnað í málinu. Vísað er til meginreglna um eignarmyndun í sambúð og skiptingu eigna við sambúðarslit sbr. og Hrd. 211/2001. Einnig til ákvæða skiptalaga nr. 20/1991. IV Varnaraðili byggir aðalkröfu sína um viðurkenningu á 40% eignarhlutdeild í X, Reykjavík á því að viðurkenna eigi eignarhlutdeild hennar í fasteigninni í samræmi við fjármögnun hennar við kaupin. Staðfest sé í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14.12.2007 að aðilar hafi verið í óvígðri sambúð frá vori 2003 til haustsins 2006 og með þeim hafi verið viss fjárhagsleg samstaða. Þau hafi fest saman kaup á íbúðinni við X, Reykjavík þann 16.9.2004 og flutt inn skömmu síðar. Á Xgötu hafi þau búið sem hjón væru allt til loka september 2006 enda þótt sambúðin væri ekki skráð á Hagstofu Íslands. Engar settar lagareglur séu til um skipti er slit verða á óvígri sambúð og því hafi dómstólar litið á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og að um fjármál þeirra fari eftir almennum reglum fjármunaréttarins. Í því felist að hvor aðili fyrir sig þarf að sanna hlutdeild sína í eignarmyndun á þeim tíma þegar fjárhagsleg samstaða hefur verið. Kaupverð íbúðarinnar hafi verið 9.200.000 og hafi kaupverðið verið greitt út þannig að við undirritun kaupsamnings greiddu þau kr. 1.000.000, kr. 7.360.000 þann 20-22.11.2004 og kr. 840.000 þann 16.11.2004. Ágreiningslaust sé að fyrsta og þriðja greiðslan, samtals að fjárhæð kr. 1.840.000, hafi komið frá móður sóknaraðila og eiginmanni hennar. Hafi varnaraðili talið á þeim tíma að um væri að ræða styrk til þeirra beggja enda hafi fjölskyldur beggja lagst á eitt með að aðstoða þau. Þrátt fyrir það byggist krafa varnaraðila á því að einungis verði miðað við þann hluta kaupverðsins sem hún hafi fjármagnað með láni frá KB banka, eða kr. 3.680.000. Eftir að greiðslugeta aðila hafði verið metin hafi KB banki samþykkt að lána þeim kr. 7.360.000 í jöfnum hlutföllum. Lánið hafi allt farið til greiðslu kaupverðs íbúðarinnar og hafi varnaraðili þannig lagt til kaupa á íbúðinni kr. 3.680.000 sem sé 40% alls kaupverðsins. Hæstiréttur hafi margítrekað staðfest að greiðsla kaupverðs með láni leiði til eignarmyndunar í fasteign sbr. Hrd. 387/2006, enda sé það í samræmi við reglur fjármunaréttarins. Varnaraðili beri enn ábyrgð á greiðslu skuldarinnar með öllum eignum sínum enda þótt sóknaraðili hafi greitt afborganir af láninu frá sambúðarslitum þeirra. Ábyrgðin sjáist best á því, að fari veðið forgörðum myndi reyna á greiðslugetu hennar. Það sé rangt sem fram komi í greinargerð sóknaraðila að ágreiningslaust sé að móðir sóknaraðila hafi lagt út fyrir kostnaði við lántökur og þinglýsingar. Hið rétta sé að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að móðir hans og eiginmaður hennar hafi lagt út fyrir kostnaði við lántökur og þinglýsingu. Það breyti því hins vegar ekki að það sé fjarri lagi að greiðsla þess kostnaðar geti stofnað eignarrétt eða myndað að öðru leyti eignarhlut í fasteign. Þetta skipti máli því fasteignir hafa hækkað mjög í verði frá þeim tíma sem aðilar festu kaup á íbúðinni en henni beri samkvæmt þessu 40% hækkunarinnar. Önnur atriði sem komi til mats á eignarhlutdeild hvors sambúðaraðila fyrir sig en bein fjárframlög séu t.d. hvað aðilar áttu við upphaf sambúðar, hversu há laun eða aðrar tekjur hvort um sig hefur haft á sambúðartímanum, lengd sambúðar og hvernig heimilishaldi var háttað, svo eitthvað sé nefnt. Aðilar hafi verið fátækir námsmenn við upphaf sambúðar. Það liggi fyrir í málinu að bæði hafi lagt fjármuni til heimilisins, en tekjulindirnar hafi verið mismunandi, fyrst námslán, atvinnuleysisbætur á tímabilum, þá launin hans fyrir næturvörslu og hennar rithöfundarlaun og laun fyrir þýðingar á bókum. Þegar upp hafi verið staðið hafi framlag þeirra til sameiginlegs heimilishalds verið svipað eins og sjáist á skattskýrslum beggja sem séu meðal gagna málsins, og bæði hafi notið fjárstuðnings frá mæðrum sínum eins og sjáist á bankayfirliti beggja. Aðilar hafi haft með sér sameiginlegt fjárfélag frá fyrstu stundu en það sé staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14.12.2007 og hafi þannig lengstum verið tilviljunum háð hver greiddi hvað. Um tíma hafi varnaraðili verið eina fyrirvinna heimilisins en það hafi verið á árinu 2006 meðan þau dvöldu í Z. Á bankayfirlitum sem bæði hafi lagt fram sjáist að varnaraðili hafi fengið kr. 655.542 í ritlaun um sumarið 2006 og 250.000 fyrir þýðingar meðan sóknaraðili lagði kr. 147.384 til sameiginlegs heimilishalds, en það sé stuðningur frá móður hans. Aðrar tekjur sóknaraðila um sumarið hafi verið leigutekjur sem þau áttu bæði eftir að rekstur íbúðarinnar hafði verið greiddur, auk vaxtabóta sem bæði áttu en sóknaraðili hafi hirt. Varnaraðili sé enn að greiða skatta af ritlaunum sem hún þáði á árinu 2006, sem henni láðist að telja fram til skatts. Bæði hafi stuðlað að þeirri eignarmyndun sem átti sér stað meðan á sambúð þeirra hafi staðið. Það sé rangt sem fram komi í greinargerð sóknaraðila að ágreiningslaust sé að sóknaraðili hafi einn greitt fasteignagjöld, hita og rafmagn, hússjóð og viðhald, afborganir láns og brunatryggingar enda sé sú fullyrðing vísvitandi röng. Hið rétta sé að varnaraðili hafi mánaðarlega greitt inn á reikning sóknaraðila kr. 16.000 sem sé helmingur afborgana af áhvílandi skuld við KB banka eins og sjáist á bankayfirliti sóknaraðila. Um haustið 2005 hafi slitnað upp úr sambandi þeirra um tíma og hafi varnaraðili farið til Y þar sem hún hafi unnið við ritstörf og hafi hún ekki greitt af lánum fram til áramóta. Á meðan varnaraðili var á Y hafi sóknaraðili nýtt íbúð þeirra einn og um vorið hafi kr. 80.000 tekjur af íbúðinni byrjað að renna inn á reikning sóknaraðila fram til loka septembermánaðar 2006. Þegar það sé virt að mánaðarlegur kostnaður við rekstur íbúðarinnar var um kr. 47.500 á mánuði megi ljóst vera að hlutur varnaraðila af tekjum íbúðarinnar hafi einn staðið undir öllum kostnaði við afborganir af lánum, fasteignagjöldum og skyldutryggingu, en sóknaraðili hafi nýtt sinn hluta til annarra útgjalda eins og sést á bankayfirliti sóknaraðila. Þá beri að geta þess að aðilar hafi fengið kr. 80.531 í vaxtabætur fyrir árið 2004 og kr. 169.541 fyrir árið 2005, en þær hafi runnið beint inn á reikning sóknaraðila. Líta verði á helming þeirra sem framlag varnaraðila til sameiginlegs heimilishalds. Þegar upp sé staðið láti nærri að báðir hafi greitt jafn háar fjárhæðir til reksturs íbúðarinnar svo og eigin framfærslu. Komist rétturinn að þeirri ólíklegu niðurstöðu að sóknaraðili hafi greitt meira en varnaraðili af kostnaði við rekstur íbúðar og sameiginlegt heimilishald sé því haldið fram að eignarhluti geti ekki stofnast fyrir afborganir af lánum enda eigi það ekki stoð í reglum um fjárskipti sambúðarfólks né almennum reglum kröfuréttar. Eignarhlutföll fari eftir raunverulegri fjármögnun eignar eða eftir atvikum þinglýstum eignarheimildum og skráningu lána. Þar sem aðilar málsins hafi haldið sameiginlegt heimili og staðfest hafi verið að þeir hafi haft með sér sameiginlegt fjárfélag verði ekki byggður neinn efnislegur réttur á grundvelli þess hvort fjármunir til greiðslu afborgana hafi komið frá honum eða henni, enda leiði slíkt ávallt til þess að hinn greiði þá önnur útgjöld vegna samlífsins. Það sé löng dómaframkvæmd fyrir því að þinglýstar eignarheimildir skapi ekki rétt til fasteignar enda þótt skráning eignar í veðmálabók gefi vísbendingu um hvernig eignarhaldi hennar er háttað. Varnaraðili haldi því fram að veðmálabækur sýni ekki rétt eignarhlutföll þar sem hún er aðeins skráð fyrir 33,4% eignarinnar þrátt fyrir að hún hafi lagt fram 40% kaupverðsins við kaupin. Varnaraðili sem sé listakona hafi eftirlátið sóknaraðila að sjá um fjármál þeirra en sjálf telji hún sig ekki hafa vit á peningum. Hún hafi treyst sóknaraðila til að ganga frá pappírsvinnu í tengslum við kaupin en þar hafi hann notið aðstoðar stjúpa síns sem sé þekktur kaupsýslumaður. Varnaraðili haldi því fram að ætlunin hafi verið að eign hvors um sig tæki mið af því sem þau lögðu til kaupanna og hafi það komið í hlut sóknaraðila að reikna út eignarhlutdeildina, sem sé einfaldlega röng. Sóknaraðili verði að sýna fram á ástæður þess að vikið hafi verið frá raunverulegri eignarhlutdeild við skráningu eignarinnar í veðmálabækur. Það sé rangt sem fram komi í greinargerð sóknaraðila að varnaraðili hafi ekki talið íbúðina að X, Reykjavík fram til skatts sem sína eign. Hið rétta sé að varnaraðili taldi eignina ávallt fram til skatts eins og lög geri ráð fyrir og það beri meðfylgjandi skattframtöl hennar vott um. Verði ekki fallist á kröfu varnaraðila um 40% eignarhlutdeild í íbúðinni að Xgötu, Reykjavík krefst hún þess til vara að viðurkennd verði eignarhlutdeild hennar miðað við skráðar eignarheimildir í veðmálabókum sem er 33,4%. Það sé meginregla varðandi fjárskipti sambúðarfólks að leggja beri til grundvallar skráð eignarhlutföll nema sýnt sé fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á eign hafi verið með þeim hætti, að eignarhlutföll teljist önnur en þau sem séu skráð. Sönnunarbyrðin liggi á sóknaraðila. Vísað sé til málsástæðna og raka sem fram komi með aðalkröfunni þegar það eigi við, en þar sé sýnt fram á bein fjárframlög varnaraðila til kaupa á íbúðinni meðan á sambúð þeirra stóð, sameiginlegt fjárfélag þeirra, tekjur varnaraðila, sem á tímabilum hafi verið mun hærri en sóknaraðila, greiðslur hennar af afborgunum áhvílandi lána og annars sameiginlegs rekstrarkostnaðar. Varnaraðili mótmæli því að skráning lögheimilis hafi áhrif á rétt hennar til fasteignarinnar. Í íslenskum rétti og dómaframkvæmd hafi það hvorki verið talið hugtaksskilyrði sambúðar að aðilar hafi skráð lögheimili sitt á sama stað þótt slíkt kunni að hafa áhrif á sönnunarmatið né sé almennt talið að stofnun sambúðar og slit séu formbundin. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14.12.2007 í máli aðila var því slegið föstu að ekki hefði komið að sök við sönnun lengdar sambúðar að þau höfðu ekki skráð lögheimili sitt á sama stað. Það sé því vandséð hvernig sóknaraðili hyggst byggja rétt til fasteignarinnar á þessari málsástæðu. Því sé mótmælt sem órökstuddu og vísvitandi röngu að skráning varnaraðila hafi verið háð þeirri forsendu að varnaraðili legði síðar til greiðslur í samræmi við eignarhlut sinn, enda verði vart séð hvernig það geti staðist í ljósi þess að varnaraðili lagði strax fram 40% kaupverðsins en var aðeins skráð fyrir 33,4% eignarinnar. Umræður sem vísað sé til geti því ekki verið annan en hreinn uppspuni af hálfu sóknaraðila. Krafa varnaraðila um greiðslu húsaleigu fyrir afnot sóknaraðila á eignarhluta hennar í fasteigninni sé reist á almennum reglum fjármunaréttar. Ljóst sé að varnaraðili eigi rétt til tekna af eignum sínum, en hún hafi þurft að standa undir kostnaði við búsetu sína frá sambúðarslitum meðan sóknaraðili hefur nýtt eignarhluta hennar. Fyrir þau not eigi hún rétt til endurgjalds. Í Hrd. nr. 41/2005 var K gert að greiða M leigu fyrir þann tíma sem hún hafi búið í íbúð þeirra eftir samvistarslit, enda þótt ekki hafi verið samið um það. Hjúskapur aðila hafði staðið í þrjú ár og á þeim tíma hafði myndast með þeim fjárhagsleg samstaða. Fjárhæð þeirrar húsaleigu sem krafist er, sé vissulega í takt við leigumarkaðinn eins og sjáist best á þeim leigusamningi sem gerður var um leigu eignarinnar fyrir tímabilið 1.1.2008-30.6.2008. Krafa varnaraðila um endurgreiðslu húsaleigutekna styðjist við almennar reglur fjármunaréttar. Það sé rangt sem fram komi í greinargerð sóknaraðila að varnaraðili hafi einn leigt íbúðina út. Ljóst sé að varnaraðili undirritaði og samþykkti þar með þinglýstan leigusamning. Það sé hins vegar rétt að sóknaraðili hirti einn leigugreiðslurnar, en það er einmitt hluti þeirra sem krafist er endurgreiðslu á. Varnaraðili hafni endurgreiðslukröfum sóknaraðila að því sem lýtur að greiðslu rekstarkostnaðar hans sjálfs frá sambúðarslitum. Ljóst sé að kostnaður vegna rafmagns, hita, hússjóðs ofl. á undir rekstrarkostnað sem sóknaraðili verði að bera sjálfur eins og varnaraðili hafi einnig þurft að gera. Varnaraðili fallist hins vegar á að fram fari uppgjör milli þeirra varðandi greiðslur afborgana af áhvílandi lánum, fasteignagjalda og skyldutryggingar eftir sambúðarslit 30.9.2006. Til frádráttar komi leigutekjur sem sóknaraðili hafi einn haft af eign þeirra auk uppgjörs vegna vaxtabóta sem runnið hafa óskiptar til sóknaraðila fyrir tekjuárin 2006, 2007 munu gera fyrir árið 2008. Varnaraðili styður kröfur sínar við meginreglur fjármunaréttarins og reglur um fjárskipti við slit á óvígðri sambúð. Einnig reglur laga um skipti á dánarbúum ofl. nr. 20/1991. Vísað sé til dómaframkvæmdar við fjárskipti vegna slita á óvígðri sambúð. V Málsaðilar deila um hvernig beri að skipta fasteigninni X, sem keypt var í september 2004, við fjárskipti aðila vegna sambúðarslita þeirra. Fyrir liggur að kaupverðið eignarinnar var 9.200.000 krónur og skiptist útborgun þess í þrennt, 1.000.000 krónur átti að greiða við undirritun kaupsamnings, 7.360.000 krónur skyldu greiðast með láni frá KB banka 20. 22. september 2004 og 840.000 krónur skyldu greiðast 16. nóvember 2004. Ágreiningslaust er að fyrsta og þriðja greiðsla kaupverðsins, samtals 1.840.000 krónur, voru greiddar með fé sem kom frá móður sóknaraðila. Hins vegar þykir ósannað að kostnaður við lántökuna og þinglýsingu hafi verið greiddur af móður sóknaraðila. Málsaðilar eru báðir lántakendur að láninu frá KB banka. Samkvæmt kaupsamningi og afsali skyldi hlutfall eignarhluta sóknaraðila vera 66,6% en varnaraðila 33,4% og er eignarhlutföllum svo þinglýst. Ekki þykir hafa komið fram viðhlítandi skýring á því hvað lá að baki ákvörðun um eignarhlutföll. Fyrir liggur að varnaraðili taldi eignina fram á skattframtölum 2005, 2006 og 2007. Við fjárhagslegt uppgjör við slit á óvígðri sambúð er það meginregla að hvor aðili teljist eiga þau verðmæti sem hann kemur með inn í búið. Hvor aðili fyrir sig verður því að sanna hlutdeild sína í eignarmyndun á þeim tíma sem fjárhagsleg samstaða hefur verið. Eru þinglýst eignarhlutföll jafnan lögð til grundvallar skipta nema sýnt sé fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á eign hafi verið með þeim hætti að eignarhlutföll teljist önnur en þau sem skráð eru. Sóknaraðili heldur því fram að skráning eignarhlutdeildar varnaraðila hafi verið háð þeirri forsendu að hún legði til greiðslur í samræmi við eignarhluta sinn og aðilar byggju áfram saman. Virðist sóknaraðili þannig byggja á að legið hafi fyrir þegar sambúðinni lauk að hann ætti íbúðina einn. Þar sem varnaraðili hefur mótmælt þessari málsástæðu sóknaraðila og þar sem hún þykir ekki studd neinum gögnum verður ekki á henni byggt. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum var fjárhagsleg samstaða með málsaðilum á sambúðartímanum. Þykir sóknaraðili ekki hafa sýnt fram á að fjárframlög hans hafi á þeim tíma verið það miklu meiri en varnaraðila að unnt sé að hnekkja þinglýstum eignarhlutföllum á þeim grunni. Því er ekki andmælt af hálfu varnaraðila að sóknaraðili hafi einn greitt frá sambúðarslitum afborganir áhvílandi láns, fasteignagjöld og skyldutryggingar vegna fasteignarinnar. Liggur þannig fyrir að sóknaraðili hefur einn staðið undir þessum útgjaldaliðum frá sambúðarslitum auk rekstrarkostnaðar eignarinnar. Það hefur hins vegar ekki áhrif á eignarhlutdeild hans í fasteigninni. Þar sem fyrir liggur að 80% af kaupverði íbúðarinnar voru greidd með láni frá KB banka, sem aðilar tóku sameiginlega og eru bæði skuldarar að, þykir varnaraðili hafa sýnt fram á að fjárframlög hennar við kaupin á íbúðinni hafi verið 40%. Þykja því ekki efni til annars að atvikum öllum virtum en að viðurkenna 40% eignarhlutdeild hennar í eigninni. Sóknaraðili gerir kröfu um að varnaraðili greiði í samræmi við eignarhlutfall sitt hlutfall af kostnaði vegna eignarinnar frá 1. september 2006 að telja, þar með talið afborgun lána, rafmagni, hita, hússjóði, viðhaldi, tryggingum og fasteignagjöldum. Fellst varnaraðili á endurgreiðslu afborgana áhvílandi lána, fasteignagjalda og skyldutryggingar í samræmi við eignarhlutdeild varnaraðila frá 1. október 2006 til greiðsludags en hafnar öðrum liðum kröfunnar. Krefst varnaraðili þess að tekið verði tillit til endurgreiðslu vaxtabóta frá Skattstjóranum í Reykjavík við uppgjör aðila. Samkvæmt meginreglu einkamálaréttarfars þarf kröfugerð að vera svo ákveðin og ljós að unnt sé að taka hana upp sem dómsniðurstöðu í máli. Þarf kröfugerð samkvæmt þessu að koma fram í þeim búningi að unnt sé að taka hana upp sem dómsniðurstöðu í máli. Krafa sóknaraðila um greiðslu kostnaðar frá 1. september 2006 í samræmi við eignarhlutfall í fasteigninni felur í raun í sér viðurkenningu á skyldu varnaraðila til að greiða ákveðna peningaupphæð án þess að fjárhæð kröfunnar sé greind í krónum. Þá hefur sóknaraðili hvorki sundurliðað þær fjárhæðir sem hann krefst greiðslu á né rökstutt með nægjanlegum hætti á hverju hann byggi kröfuna. Verður því ekki hjá því komist með vísan til meginreglna réttarfarslaga um ákveðna og skýra kröfugerð, og þá einkum með vísan til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 131. gr. laga nr. 20/1991, að vísa kröfunni frá dómi. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði gert að greiða henni leigu að fjárhæð kr. 60.000 á mánuði vegna afnota hans af eignarhluta varnaraðila í fasteigninni X frá 1. október 2006 til 1. janúar 2008 og frá 1. júlí 2008 til uppgjörsdags. Um fjárhæð húsaleigunnar er vísað til leigusamnings um íbúðina fyrir tímabilið 1.1.2008 30.6.2008 en samkvæmt honum var umsamin leiga 110.000 krónur á mánuði. Leigukrafa varnaraðila, sem mótmælt er af hálfu sóknaraðila, uppfyllir ekki áðurgreind skilyrði réttarfarslaga um ákveðna og skýra kröfugerð, sbr. það sem að ofan greinir, og er því einnig vísað frá dómi. Þá krefst varnaraðili þess að sóknaraðila verði gert að endurgreiða henni leigutekjur af eigninni í samræmi við eignarhlutdeild hennar frá 1. janúar 2008 til 30. júní 2008. Af fyrirmælum 112. gr. og 122. gr. laga nr. 20, 1991 um opinber skipti á dánarbúum o.fl. þykir ljóst að úrlausnarefni máls þessa ræðst af þeirri skriflegu kröfu sem skiptastjóri beindi til dómsins í samræmi við ákvæði 1. mgr. 122. gr. Sú krafa varnaraðila sem lýtur að því að sóknaraðila verði gert að endurgreiða henni leigutekjur af eigninni í samræmi við eignarhlutdeild hennar fyrir tímabilið 1. janúar 2008 til 30. júní 2008 er ekki meðal þeirra ágreiningsefna sem skiptastjóri vísaði til úrlausnar dómsins með bréfi dags. 17. apríl 2008. Verður því í máli þessu ekki tekin afstaða til þess ágreiningsefnis og því vísað frá dómi enda ekki um að ræða kröfu sem varnaraðila er heimilt að hafa uppi samkvæmt 4. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili greiði sinn hluta málskostnaðar. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, 685.995 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, 848.467 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Tekin er til greina krafa varnaraðila, K, um að eignarhluti hennar í íbúðinni X sé 40% en eignarhluti sóknaraðila, M, sé 60%. Kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert greiða í samræmi við eignarhlutfall hennar í eigninni hlutfall af kostnaði vegna hennar frá 01.09.2006 er vísað frá dómi. Kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að greiða leigu að fjárhæð kr. 60.000 á mánuði vegna afnota hans af eignarhluta varnaraðila í fasteigninni X, Reykjavík frá 1. október 2006 til 1. janúar 2008 og frá 1. júlí 2008 til uppgjörsdags, er vísað frá dómi. Kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að endurgreiða henni leigutekjur af eigninni í samræmi við eignarhlutdeild hennar frá 1. janúar 2008 til 30. júní 2008 er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, sem er málflutningsþóknun lögmanns hans, 685.995 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, 848,467 krónur, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 390/2006
|
Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti
|
M var sakfelld fyrir að hafa ekið bifreið tvívegis svipt ökurétti og í annað skiptið einnig undir áhrifum áfengis. Við ákvörðun refsingar var m.a. litið til þess að M hafði einu sinni áður verið dæmd fyrir að aka svipt ökurétti svo og dómvenju og að hún ók tvisvar svipt ökurétti og var nú í fjórða sinni sakfelld fyrir ölvun við akstur. Refsing hennar var ákveðin fangelsi í þrjá mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærðu, en þyngingar á refsingu. Ákærða krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins vegna ölvunar við akstur samkvæmt ákæru 2. janúar 2006 en að öðru leyti mildunar á refsingu. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu og heimfærslu brota hennar til refsiákvæða. Sakaferill ákærðu er réttilega rakinn í hinum áfrýjaða dómi að því undanskildu að þar er ranglega tilgreint að ákærða hafi 21. febrúar 2006 gengist undir lögreglustjórasátt með greiðslu 105.000 króna sektar fyrir að aka 10. janúar 2006 svipt ökurétti og án þess að vera með öryggisbelti. Hún gekkst hins vegar undir viðurlagaákvörðun vegna sama máls í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. janúar 2007 þar sem henni var gert að greiða 100.000 króna sekt vegna aksturs án ökuréttar umrætt sinn, en fallið var frá sakargiftum er lutu að því að hún hefði ekið án öryggisbeltis. Refsing ákærðu verður ákveðin með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í umferðarlögum nr. 50/1987 er ekki að finna ítrekunarheimild vegna refsingar fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. laganna, eins og lýst er hinum áfrýjaða dómi. Ákærða hefur hins vegar einu sinni áður verið dæmd fyrir að aka svipt ökurétti. Við ákvörðun refsingar hennar verður litið til þessa svo og dómvenju og að hún ók tvisvar svipt ökurétti og er nú í fjórða sinni sakfelld fyrir ölvun við akstur. Samkvæmt framangreindu og með vísan til 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga og 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærðu ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða verður dæmd til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hennar fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Margrét Friðriksdóttir, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 161.154 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 22. maí sl., var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 2. janúar 2006, á hendur Margréti Friðriksdóttur, kt. 201177-5299, Njálsgötu 30b, Reykjavík, fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, aðfaranótt mánudagsins 21. nóvember 2005, ekið bifreiðinni MT 738 undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,98) og svipt ökurétti, um bifreiðastæði við verslunina Select við Bústaðaveg í Reykjavík. Ákæruvaldið telur þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Þá er mál höfðað á hendur ákærðu með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 17. febrúar 2006, fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 7. febrúar 2006 ekið bifreiðinni MT 738 svipt ökurétti um Langholtsveg og Álfheima í Reykjavík. Þetta er talið varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993, 2. gr. laga nr. 23/1998 og 8. gr. laga nr. 84/2004. Málið sem höfðað var með ákæru útgefinni 2. janúar var þingfest 18. janúar sl., en mál samkvæmt ákæru dagsettri 17. febrúar, var þingfest sama dag og ákæran var gefin út og sameinað þessu máli. Við þingfestingu málanna kvaðst ákærða hafa ekið bifreiðinni aðfaranótt 21. nóvember 2005, en neitaði að hafa verið undir áhrifum áfengis. Ákærða játaði að hafa ekið svipt ökurétti 7. febrúar sl. eins og henni er gefið að sök í síðari ákæru. Af hálfu ákærðu er krafist sýknu af ákæru um ölvunarakstur en til vara að dæmd verði vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna til handa verjanda. Málsatvik. Ákæra, dagsett 2. janúar 2006. Aðfaranótt 21. nóvember 2005 barst lögreglu tilkynning um að ökumaður bifreiðarinnar MT 738 væri hugsanlega ölvaður, en hann væri staddur við bensínstöð Select á Bústaðavegi. Þegar lögreglumenn komu á vettvang var bifreiðinni ekið úr stæði við bensínstöðina. Ökumanni bifreiðarinnar, ákærðu í málinu, var gefið merki um að stansa. Ákærða var ekki með ökuskírteini meðferðis og við athugun kom í ljós að hún var svipt ökuréttindum. Þá lagði talsverða áfengislykt frá vitum hennar og öndunarpróf var talið sýna að frekari rannsóknar væri þörf. Var ákærða því handtekin vegna gruns um ölvun við akstur. Ákærða virtist vera í annarlegu ástandi og sneri út úr spurningum lögreglumanna. Tekin var framburðarskýrsla af henni á lögreglustöðinni, og A læknir tók blóð úr henni til alkóhólrannsóknar kl. 03:25, að því er segir í skýrslunni. Í framburðarskýrslu sem tekin var af ákærðu er haft eftir henni að hún hafi verið að aka bifreið, og hafi drukkið áfengi. Hafi drykkjan hafist á milli klukkan tvö og þrjú um nóttina. Þá hafi ákærða sagt að hún hafi ekki fundið til áfengisáhrifa, og ekki drukkið áfengi eftir að akstrinum lauk. Skýrslan er undirrituð af votti, B, en ákærða og C hafa ekki undirritað skýrsluna. Í málinu liggur frammi blóðtökuvottorð, dagsett 21. nóvember 2005, kl. 03:25, og undirritað af A lækni. Samkvæmt vottorðinu er númer blóðsýnis 35509. C varðstjóri skrifar undir sem vottur að blóðtöku, en C og D lögreglumaður votta að sýnanúmer hafi verið skráð. Samkvæmt niðurstöðu Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði varðandi alkóhólákvörðun í blóðsýni nr. 35509 mældist 1,98 vínandamagns í því sýni. Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærða lýsti atvikum málsins svo að hún hafi verið í heimsókn í húsi við Miklubraut, þar sem drukkinn hafi verið pilsner. Hún hafi orðið fyrir áfalli um kvöldið, grátið mikið og því verið rauðeygð. Hafi hún ekki náð sambandi við leigubílastöð þegar hún ætlaði að fara. Þar sem hún hafi talið að ekki gæti mælst mikið alkóhól í blóði hennar eftir tvo pilsnera og ekki dottið í hug að það væri einhver á ferðinni og hún verið svöng, hafi hún tekið áhættuna. Á leiðinni hafi hún komið við á Select, en lögreglan beðið eftir henni fyrir utan. Ekkert áfengi hafi mælst er hún blés í blöðru hjá lögreglu, en þar sem hún hafi verið próflaus hafi þeir farið með hana á lögreglustöð. Hafi ákærða talið að þeir ætluðu að taka skýrslu af henni vegna þess. Handtakan hafi verið harkaleg, hún hafi reiðst og spurt hvað gæfi lögreglunni rétt til að ráðast á fólk að tilefnislausu. Hún kvað ranglega eftir sér haft í framburðarskýrslu að hún hefði drukkið áfengi. Hún hafi sagt að hún hefði drukkið pilsner, en varðstjóri svarað að þeir kölluðu það áfengi. Eftir skýrslutökuna hafi hún fengið að fara heim. Henni hafi verið sagt að eitthvert áfengi hefði mælst í öndunarprófi, en ekki fengið uppgefið hversu mikið. Ákærða sagði að sér hafi ekki verið gefinn kostur á verjanda, eða gefin skýrslan til undirritunar. Í frumskýrslunni segir: „Við tjáðum henni ekki einnig að henni bæri ekki skylda til að tjá sig um brotið og að hún hefði rétt á aðstoð verjanda. Ákærða sagðist ekki minnast þess að hafa verið færð í blóðtöku. Vitnið, D lögreglumaður, sagði svo frá að ákærða hefði verið stöðvuð við Select á Bústaðavegi, og hún verið látin blása í áfengismæli í lögreglubifreiðinni. Töluvert áfengi hafi mælst hjá henni. Hafi ákærða verið færð á lögreglustöð þar sem tekin var framburðarskýrsla af henni, en hún hafi neitað að undirrita skýrsluna. Vitnið minnti að læknir hefði komið og tekið blóð úr ákærðu, og að vitnið og annar lögreglumaður hefðu verið viðstaddir þegar sýnið var tekið. Vitnið sagði að þeir reyndu ávallt að vera tveir viðstaddir sýnatöku. Vitnið, B lögreglumaður, sagði að ákærða hefði verið sjáanlega ölvuð er hún var stöðvuð og minnti vitnið að hún hafi verið látin blása í áfengismæli í lögreglubifreiðinni. Hafi þeir farið með ákærðu á lögreglustöðina, þar sem C varðstjóri hafi tekið skýrslu af henni. Þá hafi verið kallaður til læknir, og vitnið verið viðstatt blóðtökuna. Læknirinn hafi heitið A. Vitnið, C varðstjóri, sagði málið hafa haft sinn venjulega gang, hann hafi tekið skýrslu af ákærðu, og læknir, sem hann mundi ekki hver var, tekið úr henni blóð. Mundi hann óljóst eftir því að ákærða hafi ekki undirritað skýrslu eftir yfirheyrsluna, en kvaðst ekki muna hvers vegna hún vildi ekki skrifa undir. Ekki væri lagt hart að fólki að skrifa undir. C kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað fór þeim á milli um það hvort ákærða hefði neytt áfengis. Hann kvað það vera mistök að hann hafi ekki undirritað framburðarskýrsluna. Vitnið, A læknir, sagðist ekki muna eftir málinu. Kvaðst hann taka margar vaktir og þurfa að taka blóðprufur af og til. Hann sagðist ekki treysta sér til að votta að hann hefði tekið blóð úr tiltekinni manneskju. Vitnið staðfesti undirritun sína á blóðtökuvottorði, og nafnritun við númer á sýnaglasi sem vitnið setti blóðið í. Vitnið kvaðst hafa skrifað dagsetningu og tíma á vottorðið. A sagði að það væri búið að færa nöfn fólks á blóðtökuvottorð þegar hann fengi þau. Þá bæði hann fólk ekki um skilríki þegar blóðsýni væri tekið. Niðurstaða. Ákærða játaði að hafa ekið bifreið aðfaranótt 21. nóvember fyrra árs, en neitaði að hafa verið undir áhrifum áfengis, eins og henni er gefið að sök í ákæru dagsettri 2. janúar, og heldur því fram að ekki hafa verið tekið blóð úr henni umrætt sinn. Vitnið, A læknir, kvaðst ekki muna eftir málinu sérstaklega en staðfesti undirritun sína á blóðtökuvottorði vegna ákærðu og að hann hefði skráð dagsetningu og tíma á vottorðið. Samkvæmt beiðni um töku blóðsýnis, er liggur frammi í málinu, vottaði lögreglumaðurinn C skráningu númers blóðsýnisins og blóðtökuna sjálfa, en A læknir, vottaði að sýnanúmer væri rétt. Í gögnum málsins er ekkert sem bendir til þess að eitthvað hafi verið athugavert við framkvæmd töku blóðsýnis úr ákærðu og er lögregluskýrsla í málinu í samræmi við blóðtökuvottorð. Er ekkert fram komið í málinu sem rennt geti stoðum undir þá staðhæfingu ákærðu að blóð hafi ekki verið tekið úr henni umrætt sinn, en í sýninu mældist magn vínanda 1,98. Þá bar vitnið, B lögreglumaður fyrir dómi að ákærða hefði verið sýnilega ölvuð umrætt sinn og er það í samræmi við frumskýrslu lögreglunnar. Hefur með vísan til þess sem að framan greinir verið færð fram næg sönnun um að ákærða hafi ekið bifreið undir áhrifum áfengis eins og henni er gefið að sök í ákæru. Ákærða ók bifreiðinni svipt ökurétti umrætt sinn. Ákærða hefur játað ákæru frá 17. febrúar sl. rétta. Þykir með játningu hennar nægilega sannað að hún hafi gerst sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákærunni, sem er í samræmi við framlögð gögn. Um málavexti vísast til ákærunnar. Brotin eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærum. Samkvæmt framlögðu sakavottorði ákærðu gekkst hún 7. október 1998 undir 75.000 króna sekt og sviptingu ökuréttar í eitt ár fyrir ölvunarakstur, og akstur án þess að hafa ökuskírteini meðferðis, brot gegn 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 10. gr. umferðarlaga. Með dómi 5. nóvember 2001 hlaut hún 50.000 króna sekt fyrir brot gegn 1., sbr. 3. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Þá var hún dæmd til að greiða 90.000 króna sekt og var svipt ökurétti í tvö ár 17. desember 2001 fyrir ölvunarakstur og 14. nóvember 2002 var hún dæmd í 30 daga fangelsi og svipt ökurétti ævilangt fyrir ölvunarakstur og akstur svipt ökurétti. Loks gekkst ákærða 21. febrúar 2006 undir 105.000 króna lögreglustjórasátt fyrir að aka svipt ökurétti og án þess að vera með öryggisbelti. Refsing ákærðu nú verður ákveðin sem hegningarauki við fyrrgreinda sátt, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og einnig verður við ákvörðun refsingar litið til 77. gr. sömu laga. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að ákærða ók tvisvar sinnum svipt ökurétti og að ákærða er nú í fjórða sinn dæmd fyrir ölvunarakstur. Hins vegar eru ekki ítrekunaráhrif milli refsingar er ákærða hlaut með lögreglustjórasekt frá 21. febrúar 2006 og brota ákærðu nú gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga, þar sem brot ákærðu í máli þessu eru framin áður en ákærðu var gert að greiða þá sátt. Refsing ákærðu þykir samkvæmt öllu framangreindu hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en auk þess verður ákærðu gert að greiða 100.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja, en ella sæti ákærða fangelsi í 8 daga. Ákærða var svipt ökurétti ævilangt með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2002, og skal ævilöng ökuleyfissvipting áréttuð. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála verður ákærða dæmd til að greiða allan sakarkostnað, 102.517 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 80.000. krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærða sæti fangelsi í tvo mánuði. Ákærða greiði 100.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 8 daga. Ævilöng ökuleyfissvipting ákærðu er áréttuð. Ákærða greiði sakarkostnað málsins 102.517 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 80.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 299/1999
|
Kærumál Kæruheimild Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
|
Talið var að stefndi í einkamáli nyti ekki lögvarins réttar til að krefjast efnisdóms í máli, heldur yrði hann að sæta því að það væri meðal annars fellt niður án tillits til þess hvort hann kynni fremur að vilja láta það ganga til efnisdóms um kröfu sína um sýknu. Þótti þessi meginreglna standa því í vegi að Á, GS, GG, SH, RÓ og FÓ gætu leitað endurskoðunar á úrskurði héraðsdómara um að vísa frá máli, sem F hafði höfðað gegn þeim, til að fá honum hnekkt. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 29. júní 1999, þar sem máli varnaraðila gegn sóknaraðilum var vísað frá dómi. Um kæruheimild vísa sóknaraðilar til j. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara höfðaði varnaraðili málið og krafðist þess einkum að nánar tiltekinn úrskurður landbúnaðarráðherra yrði ógiltur með dómi. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómari málinu frá án kröfu vegna annmarka, sem hann taldi vera á málinu. Svo sem ráðið verður af b., c., d. og e. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 er í lögunum byggt á þeirri meginreglu að stefndi í einkamáli njóti ekki lögvarins réttar til að krefjast efnisdóms í máli, heldur verði hann að sæta því að það verði meðal annars fellt niður án tillits til þess hvort hann kunni fremur að vilja láta það ganga til efnisdóms um kröfu sína um sýknu. Þessi meginregla stendur því jafnframt í vegi að stefndi geti leitað endurskoðunar á úrskurði um frávísun máls til að fá honum hnekkt, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1998, bls. 1793. Sóknaraðili nýtur því ekki hagsmuna, sem varðir eru að lögum, af fyrrgreindri kröfu sinni um að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Af þessum sökum og þar sem varnaraðili kærði ekki úrskurðinn fyrir sitt leyti verður ekki komist hjá því að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 13/2019
|
Kærumál Félagsdómur Kjarasamningur Frávísunarkröfu hafnað
|
Staðfestur var úrskurður Félagsdóms þar sem hafnað var kröfu Í um að máli S á hendur honum yrði vísað frá dómi. Reisti Í kröfu sína á því að málið heyrði ekki undir Félagsdóm þar sem að rammasamkomulag, sem S byggði kröfur sínar á, væri ekki kjarasamningur milli samningsaðila í skilningi 3. töluliðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Talið var að með samkomulagi Í og S um breytingu og framlengingu á gildandi kjarasamningi milli þeirra hefðu nánar tilgreind ákvæði rammasamkomulagsins um svokallaða launaskriðstryggingu orðið hluti af gildandi kjarasamningi milli aðila og væri S því samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði heimilt að bera undir Félagsdóm ágreining um þau samningsákvæði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, KarlAxelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. febrúar 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. marssama ár. Kærður er úrskurður Félagsdóms 21. febrúar 2019, þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að máli varnaraðila á hendur honum yrði vísað frá dómi. Kæruheimilder í 1. tölulið 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sóknaraðilikrefst þess að málinu verði vísað frá Félagsdómi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnaðeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila, SjúkraliðafélagiÍslands, 500.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Félagsdóms 21. febrúar 2019.Mál þetta var tekið til úrskurðar 21. janúar sl.Málið dæma ArnfríðurEinarsdóttir, Ásmundur Helgason, Guðni Á. Haraldsson, Sonja MaríaHreiðarsdóttir og Sonja H. Berndsen.Stefnandi er Sjúkraliðafélag Íslands, Grensásvegi 16 íReykjavík. Stefndi er fjármála- og efnahagsráðherrafyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhvoli í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Þess er aðallega krafist að viðurkennt verði með dómi aðfélagsmenn stefnanda, sem störfuðu hjá íslenska ríkinu á tímabilinu nóvember2013 til og með nóvember 2016, hafi átt rétt á 2,5% launahækkun í stað 1,3%launahækkunar á grundvelli c-liðar 2. gr. Rammasamkomulags milli aðilavinnumarkaðarins, dagsettu 27. október 2015. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi aðfélagsmenn stefnanda, sem störfuðu hjá íslenska ríkinu á tímabilinu nóvember2016, hafi átt rétt á 2% launahækkun í stað 1,3% launahækkunar á grundvellic-liðar 2. gr. Rammasamkomulags milli aðila vinnumarkaðarins, dagsettu 27.október 2015. Til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði með dómiað félagsmenn stefnanda, sem störfuðu hjá íslenska ríkinu á tímabilinu nóvember2016, hafi átt rétt á frekari leiðréttingu launa sinna umfram þau 1,3% sem þegarhafi verið leiðrétt á grundvelli c-liðar 2. gr. Rammasamkomulags milli aðilavinnumarkaðarins, dagsettu 27. október 2015. Í öllum tilvikum krefst stefnandi að stefndi verði dæmdurtil þess að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Dómkröfurstefnda Stefndi krefst þessa aðallega að málinu verði vísað fráFélagsdómi. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfumstefnanda. Þá gerir stefndi kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að matidómsins. Málið var tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 21.janúar sl. og er sú krafa til úrlausnar í úrskurði þessum. Í þeim þætti málsinskrefst stefnandi þess að frávísunarkröfunni verði hafnað og að stefnda verðigert að greiða sér málskostnað. Málavextir Hinn 27. október 2015 rituðu fulltrúar AlþýðusambandsÍslands (ASÍ), Bandalags starfsmanna ríkis og bæja (BSRB), Samtakaatvinnulífsins (SA), fjármálaráðuneytisins, Reykjavíkurborgar og Sambandsíslenskra sveitarfélaga undir samkomulag sem ber yfirskriftina Rammasamkomulagmilli aðila vinnumarkaðar. Í upphafsorðum samkomulagsins kemur fram að með þvísé lagður grunnur að meiri sátt á vinnumarkaði með breyttum og bættumvinnubrögðum við gerð kjarasamninga. Markmiðið sé að auka kaupmátt við efnahagsleganog félagslegan stöðugleika á grundvelli lágrar verðbólgu, stöðugs gengis oglægra vaxtastigs. Í rammasamkomulaginu er fjallað um stofnun þjóðhagsráðs,mótun sameiginlegrar launastefnu til ársloka 2018, drög að útlínum nýssamningslíkans og samspil aðila vinnumarkaðar og stjórnvalda. Annar töluliður rammasamkomulagsins fjallar um sameiginlegalaunastefnu til ársloka 2018. Stefnunni er lýst í sex stafliðum frá a til f. Íc-lið 2. greinar segir að opinberum starfsmönnum sem séu eða gerist aðilar að samkomulagiþessu verði „á næstu þremur árum tryggt það launaskrið sem verður á almennumvinnumarkaði umfram launaskrið á opinberum vinnumarkaði (launaskriðstrygging)“.Kemur þar fram að horft verði til „launaþróunar þeirra hópa á opinberumvinnumarkaði sem skilgreindir eru í skýrslunni „í aðdraganda kjarasamninga2015“ (kafli 3.2) í þessu samhengi“. Þá segir í stafliðnum aðlaunaskriðstrygging verði metin og framkvæmd miðað við árslok ár hvert og takiekki gildi fyrr en þremur nánar tilgreindum skilyrðum, sem rakin eru í i- tiliii-lið c-liðar, væri fullnægt. Í d-lið 2. greinar kemur síðan fram að þegarskilyrði c-liðar væru uppfyllt yrðu „öll forsenduákvæði er lúta að launastefnu,þ.m.t. tenging við launaþróun annarra hópa og kaupmáttarviðmiðun felld út“. Íniðurlagi stafliðarins segir að þeir aðilar sem eigi „ósamið á tímabilinu“skuli setja inn „forsenduákvæði með vísan í lið 2. c.-iii“. Degi síðar, 28. október 2015, var undirritað samkomulagmilli stefnanda og stefnda um breytingar og framlengingu á kjarasamningi aðila til31. mars 2019. Í 6. gr. samkomulagsins segir í 3. mgr.: „Ef ný forsenduákvæðiverða tekin upp sbr. lið 2, c og d, í rammasamkomulagi milli aðilavinnumarkaðarins þá munu þau forsenduákvæði koma í stað framangreindra ákvæða.“Ágreiningslaust er að þetta samkomulag 28. október 2015 um framlengingugildandi kjarasamnings aðila var samþykkt af beggja hálfu. Sömu aðilar og stóðu að rammasamkomulaginu undirrituðuskjal 21. desember 2017 sem ber yfirskriftina Útfærsla launaþróunartryggingarsamkvæmt rammasamkomulagi aðila vinnumarkaðarins. Þar er vísað tillaunaskriðstryggingar rammasamkomulagsins og ákvæðum þess er lutu að því lýst. Kemurþar fram að árlega skuli bera saman launaþróun fjögurra hópa opinberrastarfsmanna, þ.e. félagsmanna ASÍ og BSRB hjá ríki og sveitarfélögum, viðlaunaþróun félagsmanna ASÍ á almennum vinnumarkaði. Því næst er samanburðinummilli launaþróunar viðkomandi hópa lýst með eftirfarandi orðum:Við samanburðinn er litið til breytinga á launakostnaði ogtekið mið af launabreytingum og öðrum launakostnaðarbreytingum, þ.m.t.breytingum á lífeyrisréttindum. Viðfangsefnið snýst um að leggja mat álaunaþróun félagsmanna aðildarfélaga ASÍ á almennum vinnumarkaði, samkvæmt matiHagstofu Íslands, að viðbættri annarri umsaminni hækkun launakostnaðar, s.s.vegna iðgjalda í lífeyrissjóð eða annars starfsmannakostnaðar. Niðurstaðanfyrir almenna vinnumarkaðinn er síðan borin saman við sambærilega þróunframangreindra fjögurra hópa opinberra starfsmanna. Verði hún í óhag einhvers hinnafjögurra hópa sem um ræðir skulu starfsmenn í þeim hópi fá launahækkanir til aðjafna muninn, en verði hún þeim í hag skal jafna það við næstu ákvarðanir. Í skjalinu er því næst gerð grein fyrir niðurstöðumsamanburðar á launaþróun framangreindra fjögurra hópa starfsmanna hins opinberavið launaþróun félagsmanna aðildarfélaga ASÍ á árunum 2013 til 2016. Samkvæmtþessum samanburði var þróunin starfsmönnum aðildarfélaga BSRB í óhag sem nam1,3%. Í öðrum tölulið í ofangreindu skjali er fjallað um áhriflaunaskriðstryggingarinnar á „frekari hækkanir“. Í b-lið þessa liðar kemur framað samningsaðilar skuli útfæra sín á milli hvernig launaauki sem kunni að komatil vegna launaskriðstryggingar verði ráðstafað. Meðal málsgagna er fundargerð stjórnar BSRB 2. febrúar 2018þar sem útfærsla á 1,3% hækkun launa var rædd. Fram kom að launaþróun félagainnan BSRB hefði verið ólík á umræddu tímabili. Ekki hafi náðst samkomulag umútdeilingu launaskriðstryggingarinnar samkvæmt þeirri hugmynd að „1,3% færijafnt á öll félögin“. Því var þeim aðildarfélögum BSRB sem semdu við ríkiðfalið að „ganga frá hækkunum við kjara- og mannauðssvið fjármálaráðuneytisins ísamræmi við samkomulag sem aðilar að rammasamkomulaginu undirrituðu 21.desember 2017“. Samkvæmt því var hverju og einu aðildarfélagi BSRB, sem ætti„inni launaskrið fyrir tímabilið“, falið að ná samkomulagi um útfærslu áráðstöfun launaskriðstryggingarinnar er tæki gildi frá og með 1. janúar 2017. Fulltrúar stefnanda, sem er eitt aðildarfélaga BSRB, áttufund með fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins 6. febrúar 2018. Þar munframangreind niðurstaða stjórnar BSRB hafa verið kynnt. Í greinargerð stefndasegir að á fundinum hafi stefnandi farið fram á að ráðuneytið samþykktiútfærslu launaskriðstryggingar með hliðsjón af launaþróun einstakra félagainnan BSRB. Hafi þar verið vísað til útreikninga Gunnars Gunnarssonarhagfræðings sem hafi metið launaskrið félagsmanna stefnanda minna en launaskriðfélagsmanna BSRB í heild. Í stefnu er því haldið fram að fulltrúarráðuneytisins hafi gert grein fyrir því að þeir teldu sig ekki hafa umboð tilþess að semja við stefnanda á grundvelli kröfugerðar félagsins. Í málinu liggur fyrir bréf stefnanda til kjara- ogmannauðsskrifstofu fjármálaráðuneytisins 27. febrúar 2018. Þar kemur fram súafstaða stefnanda að meðaltalsgreiðsla sem nemi 1,3% hækkun launa til allrafélaga í stéttarfélögum sem aðild eigi að BSRB væri ekki í samræmi viðrammasamkomulag um launaskriðstrygginguna. Í svarbréfi ráðuneytisins 1. mars2018 er því haldið fram að rammasamkomulagið byggi á því að allir í sama hópieigi að fá sömu hækkun. Geti ráðuneytið ekki „ákveðið einhliða að útfæraniðurstöðuna á þann hátt að einstök stéttarfélög eigi að fá mismunandi hlutfallút frá mati hvers og eins félags á því hver launaþróun þess hafi verið út fráforsendum sem ekki hefur náðst samstaða um að beita.“ Væri slík útfærsla íósamræmi við orðalag og tilgang rammasamkomulagsins. Ekki liggur annað fyrir en að launaskriðstrygging hafi veriðgreidd til starfsmanna stefnda sem eru félagsmenn í aðildarfélögum BSRB ísamræmi við afstöðu ráðuneytisins. Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandi kveðst leggja málið fyrir Félagsdóm samkvæmtheimild í 3. tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamningaopinberra starfsmanna. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að greiðsla 1,3%meðaltals launaskriðstryggingar feli í sér mismunun og sé í ósamræmi viðorðalag og tilgang rammasamkomulagsins sem og SALEK-samkomulagsins. Vísar hanntil þess að óumdeilt sé að launaskriðstrygging hafi tekið gildi, enda hafiskilyrði liða i-iii í grein 2.c í rammasamkomulaginu verið fullnægt oglaunaskriðstryggingin verið innt af hendi. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til þess að ekkert í grein2.c eða í öðrum ákvæðum rammasamkomulagsins gefi til kynna að þrengja hafi áttað þeim réttindum opinberra starfsmanna sem kveðið sé á um í grein 2.c í samkomulaginu.Að mati stefnanda felist ekki í„Útfærslu launaþróunartryggingar“, að félagsmenn stefnanda hafi eingönguátt rétt til 1,3% launahækkunar, enda sé það í andstöðu við orðalag greinar 2.cí rammasamkomulaginu. Útreikningar þar séu meðaltalstölur sem settar séu tilviðmiðunar, en samningsaðilar eigi að útfæra sín á milli hvernig launaauki, semkunni að koma til vegna launaskriðstryggingar, verði ráðstafað, eins ogsérstaklega sé tekið fram í grein 2.b í „Útfærslu launaþróunartryggingar“. Stefnandi kveður einu réttu aðferðina við útfærslu ográðstöfun launaskriðstryggingarinnar sé að miða við raunverulega þróunaðildarfélaga BSRB á viðmiðunartímabilinu og bera hana saman við launaskrið áalmennum vinnumarkaði á sama tíma. Miðar aðalkrafa stefnanda við þessa aðferðen hún styðjist við útreikning hagfræðingsins Gunnars Gunnarssonar er byggi ágögnum sem aflað hafi verið frá Hagstofu Íslands. Hann leiði í ljós aðmeðaltalshækkun launavísitölu félagsmanna ASÍ á almennum vinnumarkaði hafiverið 129,4 stig á nefndu tímabili en félagsmanna stefnanda 126,2 stig. Stefnandi telur aðra niðurstöðu fela í sér mismunun og veraí andstöðu við tilgang greinar 2.c í rammasamkomulaginu, sem hafi verið að komaí veg fyrir að opinberir starfsmenn sætu eftir í almennri launaþróun ásamningstímanum og krefðust leiðréttinga við næstu samningsgerð. Þá sé súaðferð sem aðalkrafan byggist á í samræmi við skýrt orðalag rammasamkomulagsinsog leiði til þess að aðildarfélög BSRB sitji við sama borð. Þannig verði launfélagsmanna þeirra aðildarfélaga, sem séu undir meðaltalshækkun launavísitölufélagsmanna ASÍ á almennum vinnumarkaði á tímabilinu, leiðrétt til samræmis viðþá hækkun meðan þau aðildarfélög BSRB, sem séu yfir meðaltalinu, fái eðlimálsins samkvæmt enga leiðréttingu. Nánari rök eru færð fyrir þessu í stefnu. Varakrafa stefnanda sé reist á því að miða skuli viðraunverulegt launaskrið aðildarfélaga BSRB á tímabilinu og leiðrétta launþeirra félagsmanna innan BSRB sem hafi verið undir meðaltalshækkunlaunavísitölu félagsmanna ASÍ á almennum vinnumarkaði þannig að þau séu semnæst 129,4 stigum, þ.e. 128,7 stig. Telur stefnandi þessa aðferð leiða til þessað félagsmenn stefnanda fái 2% hækkun. Þessi aðferð sé á allan háttsanngjarnari en sú meðaltalsleið sem farin hafi verið. Nánari rök eru færðfyrir varakröfunni í stefnu. Þrautavarakröfu sína kveður stefnandi vera setta fram semöryggisventil ef svo fari að ekki verði fallist á útreikninga stefnanda fyriraðal- eða varakröfu. Að baki henni búi sömu málsástæður og að baki þeim kröfum. Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi reisir frávísunarkröfu sína á því að ágreiningurmálsins heyri ekki undir Félagsdóm, hvorki á grundvelli 3. töluliðar 1. mgr.26. gr. laga nr. 94/1986 né annarra ákvæða sömu laga. Samkvæmt ákvæðinu dæmiFélagsdómur í málum sem rísi milli samningsaðila um ágreining um skilning ákjarasamningi eða gildi hans. Rammasamkomulagið og útfærsla þess, sem stefnandireisi kröfur sínar á, sé ekki kjarasamningur milli samningsaðila í skilningilagaákvæðisins, heldur samkomulag milli ASÍ, BSRB, SA, fjármála- ogefnahagsráðherra, Reykjavíkurborgar og Sambands íslenskra sveitarfélaga umalmenna stefnumótun og markmiðssetningu í kjaramálum. Þar sem samkomulagiðfalli ekki undir þau ágreiningsefni sem 3. töluliður 1. mgr. 26. gr. laga nr.94/1986 taki til beri að vísa málinu frá Félagsdómi. Að öðru leyti styður stefndi sýknukröfu sína þeim rökum aðhvergi sé mælt fyrir um það í samkomulaginu eða útfærslu þess að bera skulieinstaka aðildarfélög innan hvers hóps saman við einn hóp félagsmanna ASÍ á almennummarkaði. Nánari rök eru færð fyrir sýknukröfunni í greinargerð stefnda. Niðurstaða Í þessum þætti málsins greinir aðila á um hvort sakarefnimálsins eigi undir Félagsdóm samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr.94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Í ákvæðinu segir aðFélagsdómur dæmi í málum sem rísa milli samningsaðila um ágreining um skilningá kjarasamningi eða gildi hans. Eins og rakið hefur verið stóð BSRB meðal annarra aðrammasamkomulagi því sem dómkröfur stefnanda vísa til sem og að samkomulagi 21.desember 2017 er laut að útfærslu launaskriðstryggingar sem báðir aðilar vísaeinnig til. Fyrir liggur að stefnandi er aðili að BSRB sem eru samtökstéttarfélaga. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 94/1986 geta samtök stéttarfélaga fariðmeð fyrirsvar félagsmanna sinna um gerð kjarasamnings samkvæmt lögunum og aðrarákvarðanir í sambandi við þá. Um efni kjarasamninga og gildistíma þeirra er fjallað í II.kafla laganna. Fyrirmæli rammasamkomulagsins taka ekki mið af ákvæðum þesskafla og endurspegla fyrst og fremst stefnumið þeirra sem aðild eiga aðsamkomulaginu um almenna launaþróun til ársloka 2018. Hins vegar liggur fyrirað stefnandi og stefndi gerðu með sér samkomulag um breytingar og framlenginguá gildandi kjarasamningi milli aðila 28. október 2015 sem vísaði tilrammasamkomulagsins. Samkvæmt 6. gr. þess samnings skyldu ný forsenduákvæði samkvæmtstafliðum c og d í 2. gr. rammasamkomulagsins koma í stað gildandi forsenduákvæðakjarasamningsins þegar ný forsenduákvæði yrðu tekin upp samkvæmt sömu ákvæðumrammasamkomulagsins. Enginn ágreiningur er um að skilyrðum rammasamkomulagsinsfyrir nýjum forsenduákvæðum er fullnægt enda ber samkomulag um útfærslulaunaskriðstryggingar og greiðsla hennar af hálfu stefnda ekki annað með sér. Verðurþví að leggja til grundvallar að téð ákvæði rammasamkomulagsins umlaunaskriðstryggingu hafi orðið hluti af gildandi kjarasamningi aðila málsþessa og er stefnanda heimilt samkvæmt 3. tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr.94/1986 að bera undir Félagsdóm ágreining um hvaða skilning eigi að leggja íþau samningsákvæði. Samkvæmt þessu ber að hafna frávísunarkröfu stefnda. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist vegna annadómsformanns. Fyrir uppkvaðningu úrskurðarins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938, umstéttarfélög og vinnudeilur. Ákvörðun málskostnaðar bíður lokaniðurstöðu málsins.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Frávísunarkröfu stefnda, íslenska ríkisins, er hafnað. Ákvörðun málskostnaðar bíður lokaniðurstöðu málsins.
|
Mál nr. 649/2011
|
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa ítrekað lagst upp í rúm við hlið A, sem þá var 14 ára, og strokið henni innan klæða og utan, ítrekað litið undir sæng hennar, og kysst hana. Brot X þóttu sönnuð og var hann sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var X fundinn sekur um brot gegn 1. mgr. 18. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 27. gr. sömu laga, með því að hafa veitt A og B áfengi. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að X brást gróflega trúnaðarskyldum sínum gagnvart A, hann hefði sýnt einbeittan brotavilja og að vanlíðan A vegna brotanna væri mikil. Var refsing X ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Þá var honum gert að greiða A 600.000 krónur ásamt vöxtum í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. nóvember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá er þess aðallega krafist að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hún verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 609.449 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 31. október 2011. Mál þetta, sem þingfest var þann 1. júlí 2011, var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð þann 6. október sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 15. júní 2011., á hendur ákærða, X kennitala [...], [...], [...]; „fyrir eftirtalin brot framin sunnudaginn 30. maí 2010: 1. Áfengis- og barnaverndarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins á veitingastaðnum [...], og að [...], [...], veitt A, kt.[...], þá 14 ára, og B, kt. [...], þá 16 ára, áfengi. Telst þetta varða við 1. mgr. 18. gr., sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. 2. Kynferðisbrot, með því að hafa árla morguns að[...], [...], ítrekað lagst upp í rúm við hlið A, þar sem hún lá ásamt B, og strokið handleggi hennar, maga utan klæða og brjóst innan klæða og tvisvar kysst hana tungukossi. 3. Kynferðisbrot, með því að hafa síðla morguns að [...], [...], lagst upp í rúm við hlið A, þar sem hún lá í nærbuxum einum fata, og strokið maga hennar, brjóst og læri, ítrekað litið undir sæng hennar á líkama hennar og ítrekað reynt að kyssa hana. Teljast brot samkvæmt 2. og 3. ákærulið varða við 2. mgr. 202. gr. og brot samkvæmt 3. ákærulið auk þess við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Í ákæru er tekin upp einkaréttarkrafa C, f.h. ólögráða dóttur hans A, en krafan er svohljóðandi: „Einkaréttarkröfur: Af hálfu C, kt. [...], f.h. ólögráða dóttur hans, A, kt. [...] [sic], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni bætur að fjárhæð kr. 1.000.000,- með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá tjónsdegi til 10. mars 2011 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.“ Ákæruvaldið gerir þær kröfur sem í ákæru greinir. Af hálfu bótakrefjanda eru gerðar sömu kröfur og í bótakröfu greinir. Málsatvik Þann 26. júlí 2010 kærði C ákærða í máli þessu fyrir kynferðisbrot gegn A, dóttur kæranda. Í skýrslutöku af C þann sama dag kemur fram að kvöldinu áður hafi brotaþoli greint honum frá því að heimilisvinur, ákærði í máli þessu, hafi leitað á hana nótt eina um páskana 2010. Einnig kom fram að brotaþoli hafi greint móður sinni og fósturforeldrum frá atvikinu. Í skýrslutöku af brotaþola fyrir dómi, sem fram fór í Barnahúsi 28. júlí 2010, kom fram að brotaþoli hafi þekkt ákærða í nokkur ár og litið á hann eins og föður, en ákærði sé besti vinur móður hennar og hafi alltaf verið til staðar ef hún eða móðir hennar þurftu hjálp eða stuðning. Brotaþoli kvað ákærða vera kunnugt um aldur hennar, það viti allir vinir móður hennar að hún sé 14 ára. Brotaþoli kvaðst hafa verið að skemmta sér með ákærða, vini ákærða, vinkonu sinni og vini á kosninganóttinni 2010. Þau hafi öll, að undanskildum vini hennar, farið inn á veitingastaðinn [...] og þar hafi ákærði og vinur hans keypt áfengi fyrir hana og vinkonu hennar, þ.e. svokallað skot. Þá hafi hún einnig drukkið tvo bjóra og fundið til áfengisáhrifa. Ákærði hafi drukkið heila viskýflösku auk bjóra. Undir morgun kvaðst brotaþoli hafa farið að sofa í gestaherbergi á heimili vinar ákærða á [...]. Hún hafi legið í miðju rúminu á milli B vinkonu sinnar og ákærða. Þá hafi ákærði verið mjög drukkinn. Þegar vinkona hennar hafi farið fram til að fá sér að borða hafi ákærði farið að strjúka henni á óþægilegan hátt á handleggjum, maga og brjóstum, bæði innan og utan klæða, en hún hafi verið í síðum hlýrabol og nærbuxum. Nánar aðspurð sagði brotaþoli að ákærði hafi strokið henni innan klæða um brjóstin, en utan klæða á magann. Þá hafi ákærði kysst hana tungukossi á munninn en þegar hann kyssti hana í annað skiptið hafi hún farið fram að fá sér sígarettu. Brotaþoli sagðist hafa orðið hrædd. Um morguninn hafi hún farið ásamt ákærða og vinkonu sinni með leigubifreið heim til sín á [...] en vinkona hennar hafi farið heim til sín. Þegar heim kom hafi móðir hennar og kærasti hennar verið þar ásamt syni kærastans. Brotaþoli kvaðst strax hafa farið niður í herbergi systur sinnar, sem þá bjó ekki á [...], og ætlað að fara að sofa en ákærði hafi elt hana niður og sagt að hann ætlaði að sofa þar. Þá hafi hún sagt að hún ætlaði að fá sér sígarettu og farið upp aftur og inn í sitt herbergi á efri hæðinni og lagst til svefns í nærbuxum einum fata. Þá hafi ákærði komið inn í herbergið, lagst við hliðina á henni fullklæddur þar sem hún lá undir sæng og farið að strjúka líkama hennar og strokið óþægilega um maga hennar og brjóst og einnig komið smá við læri hennar. Þá lýsti brotaþoli því að ákærði hafi alltaf verið að líta undir sængina og lyft höfði hennar upp eins og hann vildi kyssa hana á munninn en hún alltaf fært höfuðið frá. Þetta hafi staðið yfir alla vega í klukkustund en hún síðan sagt að hún ætlaði fram að fá sér sígarettu. Fram kom að brotaþola hafi liðið illa meðan á þessu stóð. Hún hafi verið ringluð og aldrei trúað að svona lagað myndi gerast og þá hafi hún verið hrædd um að særa móður sína. Þá kom fram hjá brotaþola að ákærði hafi gefið henni peysu sumarið eftir þennan atburð. Á tímabilinu 25. ágúst til 7. október 2010 tók lögregla skýrslu af ákærða og vitnum. Greinargerð D, uppeldis- og afbrotafræðings í Barnahúsi er dagsett 7. desember 2010. Einkaréttarkrafa, dagsett 10. febrúar sl., var birt ákærða þann 22. júní 2011 þegar ákæra ríkissaksóknara var birt. Í greinargerð D, uppeldis- og afbrotafræðings í Barnahúsi, kemur fram að barnavernd [...] hafi þann 29. júlí 2010 óskað eftir greiningu og meðferð fyrir brotaþola í framhaldi af skýrslutöku í Barnahúsi deginum áður þar sem stúlkan hafi m.a. greint frá því að vinur móður hennar, ákærði í máli þessu, hafi áreitt hana kynferðislega á kosninganóttina 2010. Brotaþoli hafi komið í sjö viðtöl á tímabilinu 31. ágúst til 3. desember 2010. Upplýsinga um líðan stúlkunnar hafi verið aflað í ofangreindum viðtölum, viðtölum við starfsmann barnaverndar, föður og fósturforeldra stúlkunnar. Þá hafi meðferðarkerfi, áfallamiðuð hugræn atferlismeðferð, verið notuð en kerfið byggi á fræðslu, hugsanaleiðréttingum, atferlismótandi hugsunum, vinnu með tilfinningar, líðan og framtíðarsýn. Í greinargerðinni kemur fram að brotaþoli hafi búið við gríðarlega vanlíðan alla barnæsku og gerð er grein fyrir heimilisaðstæðum stúlkunnar. Fram kemur að togstreita hafi einkennt viðhorf brotaþola til ákærða þar sem hún hafi getað leitað til hans þegar henni leið illa og fram kemur að hún hafi litið á hann sem ákveðna föðurímynd og því treyst honum. Í niðurstöðu mats á líðan brotaþola kemur fram að þunglyndi hennar mælist alvarlegt, kvíði á mörkum mjög alvarlegs kvíða og streitu hafi mælst í meðallagi. Þá er greint frá niðurstöðu sjálfsmatslista um líðan og hegðunarþætti. Í niðurstöðu og áliti D kemur m.a. fram. „A nýtir sér viðtölin vel og sér undirrituð örlitlar breytingar til bættrar líðunar hjá henni eftir því sem tíminn líður. Hins vegar er sú togstreita sem stúlkan glímir við að valda henni mikilli vanlíðan eins og títt er um börn og unglinga sem sætt hafa kynferðislegu áreiti/ofbeldi af hendi einhvers sem þau hafa myndað traust til. Svikin eru því mikil við stúlkuna sem hún tekur mjög nærri sér. Mjög erfitt getur verið að vinna á slíkri vanlíðan þar sem A fer beint yfir í hugsanir sem hún þekkir svo vel að vilja bara láta sem ekkert sé því hún eigi hvort eð er ekkert betra skilið.“ Þá kemur fram í lok greinargerðar að meðferðarvinna með brotaþola muni taka langan tíma. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi Ákærði, X, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Í framburði ákærða kom fram að umrætt kvöld hafi hann farið með vini sínum, brotaþola og vitninu B og frænda sínum, sem hafi verið bílstjóri, upp í sveit og meðal annars stoppað á veitingastaðnum [...] í [...] þar sem þeir félagar hafi drukkið eitt glas, en brotaþoli og B hafi verið fyrir utan með bílstjóranum. Hann hafi hvorki keypt áfengi handa brotaþola né vitninu B á barnum. Þegar á [...] kom hafi þau, ákærði, vinur hans, brotaþoli og B, farið heim til vinar ákærða að [...] á [...] en bílstjórinn hafi farið eftir að hafa keyrt þau þangað. Þegar þangað kom hafi þau spjallað saman. Ákærði kvað ölvunarástand sitt hafi verið nokkuð gott, hann hafi verið með allt á hreinu, en hann hafi drukkið 5-6 glös af blöndu af wiský eða koníaki. Ákærði kvaðst muna vel eftir atvikum um kvöldið og nóttina en ekki eins vel þegar leið á sunnudaginn eftir að hann kom á heimili brotaþola á [...]. Aðspurður kvaðst ákærði hvorki hafa orðið var við að brotaþoli né B hafi verið að drekka eftir að á [...] kom og ákærði neitaði því alfarið að hafa gefið eða otað að þeim áfengi. Ákærða minnti að hann hafi farið að sofa í sófa í stofunni milli klukkan 04 og 05 um nóttina en vinur hans hafi sofnað á undan honum. Brotaþoli og B hafi hins vegar sofið í barnaherberginu. Ákærði kvaðst hafa farið tvisvar inn í herbergið til þeirra til að þagga niður í þeim því þær hafi verið með læti. Hann hafi verið pabbalegur, þóst vera grimmur og hafa sagt þeim að fara að sofa annars myndi hann taka herbergið og þær yrðu að sofa í stofunni. Nánar aðspurður kvaðst ákærði hafa sest á rúmið og hallað sér aftur í rúmið með fætur niðri og legið þar örskamma stund, í mesta lagi eina mínútu, sagt nokkur orð og síðan staðið upp. Þá hafi báðar stelpurnar verið í rúminu en ekkert hafi gerst. Fyrir hádegi á sunnudeginum hafi hann, brotaþoli og vitnið B farið með leigubifreið að heimili brotaþola á [...]. Hann kvaðst hafa sagt „hér er barnið þitt“ við móður brotaþola en síðan setið inn í stofu og spjallað við hana. Ákærði kvaðst hafa drukkið aðeins eftir að þangað kom og síðan dottið útaf og sofnað í stofunni. Aðspurður sagði ákærði að brotaþoli hafi farið inn í herbergi að sofa. Þangað hafi hann hins vegar ekki farið fyrr en þegar hann kvaddi brotaþola þegar hann fór heim seinni part dagsins, annað hafi hann ekki gert. Ákærði sagði framburð brotaþola í Barnahúsi og vitnisins B hjá lögreglu um umrædd atvik rangan, hann myndi hundrað prósent eftir atvikum og tók fram að hann hefði aldrei farið innan klæða á brotaþola og neitaði að hafa kysst hana tungukossi. Brotaþola hafi hann í mesta lagi kysst á kinnina hingað til. Ákærði kvaðst ekki geta ímyndað sér af hverju brotaþoli væri að bera á hann sakir í þessu máli en alltaf hafi verið gott þeirra í milli. Þau hafi verið mjög góðir vinir frá því hún flutti á[...] tíu til ellefu ára gömul. Ákærði vildi ekki tjá sig um þann framburð vitnisins B fyrir lögreglu að ákærði hafi lagst upp í rúmið, haldið utan um brotaþola og að vitnið hafi séð hönd ákærða hreyfast undir sænginni. Brotaþoli, A, kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og gaf skýrslu. Aðspurð um tengsl hennar og ákærða kom fram hjá brotaþola að ákærði hafi verið besti vinur mömmu hennar og gamall félagi pabba hennar og að hún hafi þekkt ákærða frá því 2004 eða 2005. Umrætt kvöld hafi hún verið ásamt ákærða, vini ákærða og B vinkonu sinni í bíltúr á bifreið sem vinur brotaþola hafi ekið. Þau, að undanskildum bílstjóranum, hafi m.a. farið inn á veitingastaðinn [...] og þar hafi ákærði keypt svokallað skot handa henni og vinkonu hennar. Þegar á [...] kom hafi þau farið heim til vinar ákærða að [...]. Brotaþoli kvaðst ekki hafa átt áfengi en hún og vinkona hennar hafi gengið í það vín sem þar var, en vitnið mundi ekki hver hafi boðið þeim upp á það. Brotaþoli kvaðst hafa verið ölvuð fyrri hluta kvöldsins en ekki verið drukkin þegar þau komu í [...]. Ákærði hafi verið frekar drukkinn en tók fram að hann væri alltaf fullur og kvaðst hún hafa séð hann drukknari. Fram kom hjá brotaþola að hún, ákærði og vitnið B hafi farið að sofa í gestaherberginu milli klukkan sjö og níu um morguninn. Þá hafi vinur ákærða verið farinn að sofa. Hún kvaðst hafa sofnað strax eftir að hún kom upp í rúm en alltaf verið að vakna við að ákærði var á ferðinni inn og út úr gestaherberginu en líklega hafi B eitthvað sofnað. Brotaþoli kvaðst hafa legið í fanginu á ákærða en tók fram að henni hafi ekkert fundist athugavert eða ljótt við það enda hafi henni þótt vænt um hann. Ákærði hafi byrjað að strjúka á henni handleggina þar sem hún var dottandi í rúminu. Eftir að B vinkona hennar hafi farið fram að borða hafi ákærði haldið áfram að strjúka henni og þá hafi hann einnig kysst hana. Á þessum tíma hafi hann strokið einu sinni rétt yfir brjóstin á henni innan klæða, haldið utan um hana og strokið henni um magann utan klæða sem og um handleggi og axlir en hún hafi verið í hvítum hlýrabol og nærbuxum. Síðan hafi ákærði kysst hana tvisvar og um hafi verið að ræða tungukoss sem brotaþoli sagði að hefði verið ógeðslegt. Nánar aðspurð kom fram hjá brotaþola að ákærði hafi ekki mikið komið við brjóstin á henni. Á þessum tíma hafi ákærði ekki getað sofið og farið nokkrum sinnum fram að fá sér bjór og sígarettu en alltaf komið aftur upp í rúm til hennar. Ákærði hafi á tímabili legið á milli hennar og B en hann hafi einnig legið fyrir framan brotaþola og þegar B var farin fram hafi hann legið fyrir ofan brotaþola í rúminu. Brotaþoli kvaðst hafa verið ringluð meðan á þessu stóð. Þegar hann hafi strokið henni um brjóstin hafi hún ekki áttað sig á því sem var að gerast því henni hafi þótt mjög vænt um ákærða sem í raun hafi verið hluti af fjölskyldu hennar. Nánar aðspurð hvað hún ætti við með þessu sagði brotaþoli að ákærði hafi verið hluti af lífi hennar undanfarin ár, verið henni góður vinur, hjálpað henni í gegnum allt og hún litið á hann sem hálfgerðan pabba enda hafi hann alltaf verið til staðar þegar hún hafi þurft á því að halda. Þegar hún hafi legið í fangi ákærða í rúminu í gestaherberginu hafi henni fundist þetta vera pabbalegt, eins og hún orðaði það, en það hafi breyst þegar ákærði fór að tala um tímann þegar þau voru saman í Portúgal fyrir tveimur árum og í framhaldi af því sagt við sig að hún hafi litið svo flott út í litla bikiníinu sínu og síðan strokið sér um brjóstin. Þetta hafi henni fundist mjög óþægilegt. Um klukkan ellefu hafi þau, brotaþoli, ákærði og B farið með leigubifreið niður á [...]. Brotaþoli kvaðst hafa farið heim til sín að [...] en B farið heim til sín. Brotaþoli kvaðst strax hafa farið inn í herbergi sitt, sem sé á efri hæð hússins, háttað sig og farið beint upp í rúm. Herbergi hennar sé beint á móti herbergi mömmu hennar og við hliðina á baðherberginu. Fram kom að ekki væri hægt að loka herberginu alveg vegna skemmda sem orðið hafi á dyrabúnaði eftir jarðskjálfta. Ákærði hafi komið á eftir henni og lagst upp í rúm við hliðina á henni, strokið henni á lærunum og handleggjum en þá hafi hún verið í nærbuxum einum fata. Brotaþoli kvaðst ekki muna meira. Eftir að brotaþola hafði verið kynntur framburður hennar í Barnahúsi um að ákærði hafi strokið henni á maga og brjóstum sagðist brotaþoli ekki muna hvort hann strauk henni um magann en hún muni eftir að hann hafi strokið henni um brjóstin, en það hafi ekki verið mikið. Fram kom að hann hafi oft strokið henni og líklega hafi þetta staðið yfir í hálftíma. Brotaþoli greindi frá því að ákærði hafi, þar sem hann lá í rúminu aðeins fyrir ofan brotaþola, alltaf verið að lyfta upp höfði hennar til reyna að kyssa hana en hún hafi þá fært höfuðið niður aftur. Aðspurð hvort ákærði hafði gert eitthvað annað svaraði brotaþoli neitandi en þegar hún var spurð hvort hann hefði litið undir sængina kom fram hjá brotaþola að ákærði hafi ítrekað lyft sænginni upp og verið að skoða líkama hennar. Á meðan á þessu stóð kvaðst brotaþola hafa liðið mjög illa, verið flökurt, titrað og verið hrædd enda hafi þetta ekki verið sá maður sem hún þekkti. Móðir hennar hafi verið vakandi á þessum tíma og hún kvaðst hafa heyrt í þeim sem voru heima. Brotaþoli kvaðst hafa sagt ákærða að hún ætlaði að fá sér sígarettu og farið inn í þvottahús á neðri hæðinni og verið hrædd um að hann myndi elta hana. Um fimmtán mínútum síðar hafi hún farið upp aftur og rætt við móður sína og þá sem voru heima. Sérstaklega aðspurð kvaðst brotaþoli ekki hafa farið inn í herbergi systur sinnar á neðri hæðinni. Þegar hún kom upp hafi ákærði verið að spjalla við móður hennar. Eftir það hafi hann lagt sig í smá tíma í herbergi systur brotaþola á neðri hæðinni áður en hann fór heim. Fram kom hjá brotaþola að þegar ákærði var að fara hafi hann sagt við hana frammi í forstofunni „sorry ég hleypti þér inn á alltof stórt leyndarmál“. Brotaþoli kvaðst ekki vita hvað ákærði hafi átt við og ekki vilja vita það. Eftir þennan atburð kvaðst brotaþoli aðeins einu sinni hafa hitt ákærða. Það hafi verið fyrir viku síðan heima hjá fyrrverandi fósturföður sínum en ákærði og hann séu vinir. Fram kom hjá brotaþola að hún hafi fyrst sagt bestu vinkonu sinni, E, frá þessum atvikum og líklega hafi það verið helgina eftir umrædda atburði. Þá hafi hún einnig sagt fósturmóður sinni frá atvikinu. Aðspurð um líðan sagði brotaþoli að sér liði vel, nú búi hún hjá föður sínum og viðtöl við sálfræðing hafi gengið vel og hjálpað henni mikið. Vitnið B, vinkona brotaþola, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa þekkt brotaþola frá þrettán ára aldri og ákærða hafi hún kynnst á heimili brotaþola. Ákærði og vinur hans hafi farið inn á veitingastaðinn [...] og vinur ákærða hafi keypt handa sér skot en ákærði gefið brotaþola bjór. Síðar í yfirheyrslu kom fram hjá vitninu að hún og brotaþoli hafi farið inn á veitingastaðinn en verið fljótlega vísað út. Nánar lýsti hún því þannig að hún og brotaþoli hafi farið inn og tekið sitt hvort skotið á barnum sem ákærði og vinur hans hafi keypt handa þeim. Stuttu síðar hafi þeim verið vísað út. Fram kom hjá vitninu að sá sem ók bifreiðinni í umrætt sinn hafi ekki farið inn á veitingastaðinn. Síðan hafi þau ekið á [...] og haldið áfram að drekka á heimili vinar ákærða. Hún og brotaþoli hafi ekki átt áfengi umrætt kvöld en ákærði hafi verið með bjór og vinur hans með koníak og gefið þeim áfengi. Vitnið sagðist hafa átt erfitt með að standa í fæturna vegna áfengisáhrifa. Ákærði hafi verið blindfullur eins og alltaf. Þegar liðið var á nóttu hafi hún og brotaþoli farið inn í gestaherbergi og lagst upp í rúmið. Fimm til tíu mínútum síðar hafi ákærði komið inn í herbergið og troðið sér á milli þeirra í rúminu. Vitnið kvaðst hafa snúið sér frá ákærða því það hafi verið svo vond lykt af honum. Ákærði hafi síðan ítrekað farið inn og út úr herberginu. Þegar hún hafi legið þarna, eiginlega áfengisdauð, kvaðst hún hafa tekið eftir að ákærði hafi haldið um brotaþola, sem þá hafi verið í langermabol, og hafi ákærði nánast verið kominn inn á brotaþola. Vitnið kvaðst hafa snúið sér frá ákærða og brotaþola enda alveg að drepast og lítið getað gert, rétt náð að opna augun og ekki getað talað. Svona hafi þetta gengið, ákærði verið á ferðinni inn og út úr herberginu. Þegar ákærði hafi reynt að fara innan klæða á brotaþola að neðan hafi brotaþoli gefið frá sér hljóð og sagt „X, X“ og við það hafi ákærði staðið upp og farið fram. Loks hafi ákærði farið inn í sófa þar sem hann hafi sofnað áfengisdauða. Nánar aðspurð um atvik í gestaherberginu sagði vitnið að ákærði hafi legið í miðju rúminu og haldið utan um brotaþola eins og þegar maður kúrir. Síðan hafi hún tekið eftir að ákærði hafi verið að gera eitthvað sem hann ætti ekki að vera að gera. Þegar vitnið greindi frá þessu tók hún fram að hún væri ímyndunarveik og hafi verið nær áfengisdauð. Brotaþoli hafi ýtt ákærða frá sér þegar hann hafi tekið um handleggi hennar. Þegar ákærði kom til baka hafi hann verið búinn að hneppa frá skyrtunni og þá hafi hann sett hönd brotaþola á brjóstkassa sinn. Vitnið ítrekaði að ákærði hafi verið undir sæng ásamt brotaþola og þá hafi hann reynt að fara inn á brotaþola að neðan, en brotaþoli, sem hafi verið drukkin, hafi sagt „Æ X ekki gera þetta, æ X mig langar að fara að sofa“. Vitnið tók þó fram að þar sem þau hafi bæði verið undir sæng hafi hún ekki séð hvað um var að vera en brotaþoli hafi alltaf verið að æpa á ákærða þegar hann var undir sænginni með henni. Hann hafi komið aftur og aftur inn í herbergið og brotaþoli alltaf æpt á hann þegar hann reyndi að gera eitthvað. Aðspurð sagðist vitnið hafa séð ákærða strjúka brjóstin á brotaþola sem hafi þá verið í síðerma bol úr þunnu efni og líklega í „leggings“ eða gallabuxum. Þegar þær fóru að sofa hafi brotaþoli líklega verið í hlýrabol og þannig hafi brotaþoli verið klædd þegar ákærði kom inn í herbergið síðar. Sér hafi ekki liðið vel því þarna hafi hún séð ákærða í öðru ljósi en hún hafi litið á hann sem stóra frænda sinn þegar hún var heimagangur á heimili brotaþola. Aðspurð hvort hún hafi farið fram að fá sér að borða sagði vitnið að hún hafi farið fram í stuttan tíma að fá sér að borða þegar brotaþoli lá í rúminu í gestaherberginu.Síðan hafi hún aftur farið inn í gestaherbergið. Vitnið sagði að ákærði hafi alltaf lagst upp í rúmið á milli þeirra. Líklega hafi brotaþoli á einhverju tímamarki sofnað því vitnið kvaðst hafa heyrt hana hrjóta. Vitnið kvaðst halda að þau hafi farið frá [...] með leigubifreið á [...] um níuleytið um morguninn og hafi hún kvatt brotaþola fyrir utan heimili brotaþola á [...]. Sama dag eða daginn eftir hafi brotaþoli sagt sér að ákærði hafi farið inn á brjóst hennar, reynt að koma við hana að neðan og sett hendur hennar á bera bringu hans. Aðspurð um líðan brotaþola eftir þetta sagði vitnið það vera auðséð að brotaþola hafi liðið hræðilega illa. Aðspurð um það sem fram kom í yfirheyrslu hjá lögreglu þar sem haft er eftir vitninu að brotaþoli hafi aðeins verið í nærbuxunum, sagði vitnið að hún myndi þetta ekki vel en það geti vel verið að þannig hafi hún verið klædd eftir að þær háttuðu sig. Vitnið E, góð vinkona brotaþola, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst þekkja ákærða enda hafi hann verið mjög mikið á heimili brotaþola. Vitnið greindi frá því að brotaþoli hafi sagt sér frá umræddri nótt líklega helgina á eftir þegar vitnið kom á [...] en á þeim tíma hafi hún búið í Reykjavík. Brotaþoli hafi sagt sér að hún hafi farið á rúntinn með ákærða, vini hans og B vinkonu sinni og verið að drekka. Þegar hún og vinkona hennar hafi ætlað að fara að sofa hafi ákærði alltaf verið að rápa inn í herbergi þar sem þær voru. Ákærði hafi farið undir sængina og káfað á henni. Vitnið sagði að þegar brotaþoli sagði henni frá þessu hafi hún átt mjög erfitt með að segja frá atvikum, verið grátandi og varla náð andanum og skolfið af hræðslu, en ekki lýst atvikum nánar. Aðspurð um líðan brotaþola sagði vitnið að nú gangi allt vel hjá henni en hún viti að brotaþola líði mjög illa vegna þessa máls því hún hafi þekkt ákærða mög vel. Vitnið var spurt um framburð þess hjá lögreglu þess efnis að brotaþoli hafi sagt vitninu að ákærði hafi eitthvað verið að strjúka henni og eitthvað að káfa á henni, sagði vitnið að hún hefði rætt um atburðinn við brotaþola síðar enda hafi brotaþoli átt mjög erfitt með að segja sér frá þessu hina umræddu helgi. Vitnið C, faðir brotaþola, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst þekkja ákærða frá fornu fari en samskipti þeirra hafi verið lítil síðustu fimmtán árin nema þá í tengslum við heimili móður brotaþola. Vitnið kvað brotaþola hafa sagt sér frá atburði þeim sem mál þetta fjallar um degi áður en hann gaf skýrslu hjá lögreglu. Brotaþoli hafi þá verið í fóstri og hringt í vitnið grátandi seint um kvöld og beðið hann um að koma og tala við sig. Hún hafi ekki lýst atvikum í smáatriðum að öðru leyti en því að hún hafi sagt honum að ákærði hefði leitað mjög ákveðið á hana og að hún hefði verið mjög hrædd. Vitnið kvaðst hafa orðið svo reiður þegar hún sagði honum þetta að hann treysti sér ekki til að rifja atvik upp nánar. Vitnið kvað brotaþola hafa búið hjá sér síðan í ágúst sl. Henni líði betur í dag, hún sé í betra jafnvægi og meiri ró yfir henni. Fram undir þetta hafi hún ekki viljað ræða umrædd atvik en hún sé aðeins að opna á það núna. Vitnið F, fyrrverandi fósturmóðir brotaþola, greindi frá því fyrir dómi að þremur til fjórum dögum eftir að brotaþoli flutti til vitnisins í júnílok eða byrjun júlí 2010 hafi hún greint frá atvikum þessa máls. Brotaþoli hafi brotnað niður og greint frá því að hafa lent í heimilisvini, ákærða í máli þessu, sem hún hafi alltaf treyst. Hann hafi strokið henni, káfað á henni og farið með tunguna ofan í kok á henni. Þegar vitnið spurði hana af hverju hún hafi ekki veitt mótspyrnu hafi brotaþoli sagt vitninu að hún hafi frosið, orðið stíf og reynt að koma sér út úr þessum aðstæðum með því að afsaka sig með því að hún þyrfti að fá sér sígarettu. Vitnið sagði að atburðurinn hafi verið mikið áfall fyrir brotaþola því hún hafi treyst ákærða algjörlega og hann hafi vitað um aðstæður hennar. Brotaþoli hafi einnig greint frá því að eftir að hún var komin heim til sín hafi ákærði aftur leitað á hana þegar hún lagðist til svefns. Þá hafi hann káfað á henni og tekið af henni sængina og horft á hana en hún hafi komist undan og falið sig inni í búri. Nánar aðspurð sagði vitnið að brotaþoli hafi greint sér frá því að ákærði hafi farið með hönd undir föt brotaþola, strokið henni allri og lagst ofan á hana. Vitnið lýsti mikilli vanlíðan hjá brotaþola sem hafi oft þurft að ræða við vitnið seint á kvöldin og þá grátið mikið. Fyrsti skóladagurinn hafi verið brotaþola mjög erfiður, hún hafi kastað upp og þau þurft að sækja hana. Vitnið kvaðst hafa upplifað aðstæður brotaþola á þann veg að allir sem að henni stóðu og áttu að vaka yfir velferð hennar hafi brugðist. Vitnið G, móðir brotaþola, kom fyrir dóm og gaf skýrslu. Vitnið kvað ákærða hafa verið fjölskylduvin og kvaðst hún hafa þekkt hann í mörg ár. Hann hafi orðið mikill fjölskylduvinur meðan vitnið bjó með fyrrverandi kærasta sínum og hafi hann farið með þeim í ferðalög, bæði innanlands og utan. Umrætt sumar og umræddan dag kvaðst vitnið aldrei þessu vant ekki hafa neytt áfengis. Hún hafi gefið brotaþola leyfi til að fara með vini sínum sem hafi verið bílstjóri fyrir ákærða umrætt kvöld. Fljótlega eftir miðnætti hafi hún byrjað að hringja og leita að brotaþola og þá hafi komið í ljós að bílstjórinn var farinn til Reykjavíkur en brotaþoli og B vinkona hennar verið með ákærða. Hún kvaðst hafa óskað eftir að brotaþoli kæmi heim í leigubíl og verið að hringja alla nóttina. Þegar brotaþoli hafi komið loks heim, milli klukkan sex og sjö, með ákærða, sem hafi verið ofurölvi, kvaðst vitnið hafa reiðst og skipað brotaþola strax í rúmið og hún hafi strax farið inn í sitt svefnherbergi á efri hæðinni. Hálftíma eða klukkutíma síðar hafi hún rokið niður og kvaðst vitnið hafa haldið að það hafi hún gert af því vitnið skammaði hana. Fram kom að á neðri hæð hússins séu tvö herbergi, þvottahús og baðherbergi. Vitnið kvaðst hafa verið vakandi meðan brotaþoli var í sínu svefnherbergi og þegar hún var inni í eldhúsi hafi hún séð ákærða fara inn í svefnherbergi til brotaþola. Aðspurð hvort það sé vanalegt að ákærði fari inn í svefnherbergi brotaþola sagði vitnið það ekki vera en sér hafi fundist þetta vera stuttur tími. Nánar aðspurð sagðist vitnið halda að ákærði hafi verið inni í herberginu í tíu mínútur en tók fram að atvik séu í svolítilli móðu fyrir sér. Vitnið kvaðst ekki vita hvað gerðist þar inni annað en það sem brotaþoli hafi síðar sagt henni. Vitnið kvaðst hafa verið algjörlega grunlaus því þetta hafi verið heimilisvinur þeirra. Eftir að brotaþoli fór niður kvaðst vitnið hafa farið að sofa. Þegar hún vaknaði hafi ákærði verið inn í stofu sofandi. Vitnið kvað brotaþola hafa sagt sér frá þessu þegar hún var flutt til fósturfjölskyldu sinnar. Brotaþoli hafi sagt sér að ákærði hafi káfað á sér umrædda nótt og grátið. Vitnið kvaðst hafa frosið og síðar hafi komið í ljós að brotaþoli hafi reiðst henni vegna þessara viðbragða. Aðspurð um líðan brotaþola sagðist vitnið telja að líðan hennar hafi ekki verið góð. Vitnið D, uppeldis- og afbrotafræðingur í Barnahúsi, staðfesti vottorð sitt fyrir dómi. Fram kom að brotaþoli hafi komið í sextán viðtöl til vitnisins.Síðasta viðtal hafi verið 23. september sl. og vitnið kvaðst reikna með allt að tuttugu og fimm viðtölum. Vitnið lýsti meðferðinni sem hafi beinst að því að brotaþoli gæti tekist á við líðan og daglegt líf. Brotaþoli sé bæði að takast á við þann atburð sem mál þetta fjallar um sem og erfiða barnæsku. Vitnið greindi frá því að brotaþoli hafi grátið mikið í viðtölum, sem staðið hafi allt upp í einn og hálfan klukkutíma, yfir lífi sínu almennt. Upplifun brotaþola af hinu ætlaða broti snúi fyrst og fremst að því að um hafi verið að ræða trúnaðarbrot. Hún hafi upplifað ákærða sem ákveðna föðurímynd og þótt mjög vænt um hann. Ákærði hafi stutt hana vel í gegnum árin í erfiðum aðstæðum og því hafi hún upplifað það sem gerðist sem gríðarlegt brot gegn sér og að ákærði hafi brugðist sér. Önnur viðbrögð hennar séu hefðbundin viðbrögð þolenda kynferðisofbrota, s.s. sektarkennd og skömm. Þá eigi hún í mikilli togstreitu. Vitnið greindi frá því að brotaþoli hugsaði um mál þetta á hverjum degi og það hafi komið fram í viðtali í byrjun september. Líðan brotaþola sé nú að batna og kvaðst vitnið vera bjartsýn á framhaldið. Aðspurð um hvort hægt sé að greina á milli áhrifa ætlaðs brots annars vegar og hins vegar annarra kynferðisbrota gegn brotaþola sem og erfiðra uppeldisskilyrða sagði vitnið að ekki sé hægt að greina á milli af hverju kvíði og streita og þunglyndi sem hún greinist með, stafi. Áhrif hins ætlaða brots ákærða á líðan brotaþola og tilfinningar sé hins vegar hægt að greina þegar hún lýsir atvikum og ræði um þau í meðferðarviðtölunum. Niðurstaða Fyrsti töluliður ákæru Ákærða er gefið að sök áfengis- og barnaverndarlagabrot með því að hafa veitt brotaþola, sem þá var 14 ára, og vitninu B, sem þá var 16 ára, áfengi aðfaranótt sunnudagsins 30. maí 2010 annars vegar á veitingastaðnum [...] og hins vegar að [...]. Ákærði neitar sök og bar fyrir dómi að hann hafi ekki keypt áfengi fyrir stúlkurnar á veitingastaðnum og að þær hafi beðið fyrir utan veitingastaðinn ástamt bílstjóranum meðan hann og vinur hans fóru inn og drukku eitt glas. Um áfengisneyslu að [...] kvaðst ákærði hvorki hafa orðið var við að brotaþoli né B hafi neytt áfengis og neitaði því alfarið að hafa gefið eða otað að þeim áfengi. Í skýrslutöku í Barnahúsi greindi brotaþoli frá því að ákærði og vinur hans hafi keypt áfengi, svokallað skot, handa sér og vitninu B inni á veitingastaðnum [...]. Brotaþoli bar á sama veg fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Aðspurð fyrir dómi um áfengisneyslu að [...] kvaðst brotaþoli ekki hafa átt áfengi umrædda nótt og því hafi þær vinkonurnar gengið í það vín sem þar var, en brotaþoli mundi ekki hver hafi boðið þeim upp á það. Í framburði vitnisins B hjá lögreglu um ætlaðar áfengisveitingar ákærða umrædda nótt sagði vitnið orðrétt. „Og svo þarna þeir voru bara að reyna að hella okkur fullar, bara að láta okkur fá bjór eða eitthvað dót og voru líka að reyna að splæsa á okkur á barnum „ Fyrir dómi greindi vitnið í fyrstu frá því að ákærði og vinur hans hafi farið inn á veitingastaðinn [...] og vinur ákærða hafi keypt handa sér skot en ákærði gefið brotaþola bjór. Síðar í yfirheyrslu kom fram hjá vitninu að hún og brotaþoli hafi farið inn á veitingastaðinn og drukkið sitt hvort skotið á barnum sem ákærði og vinur hans hafi keypt handa þeim. Stuttu síðar hafi þeim verið vísað út. Aðspurð um áfengisneyslu að [...] kom fram hjá vitninu að hvorki hún né brotaþoli hafi átt áfengi umrætt kvöld en ákærði, sem hafi verið með bjór, og vinur hans, sem hafi verið með koníak, hafi gefið þeim áfengi. Brotaþoli og vitnið B hafa greint frá því að hafa ekki átt áfengi umrædda nótt en að hafa verið undir áhrifum áfengis. Með vísan til þess, framburðar brotaþola og vitnisins B um að ákærði hafi keypt svokallað skot handa þeim á veitingastaðnum [...], þykir ekki óvarlegt að telja sannað, gegn neitun ákærða, að ákærði hafi veitt stúlkunum áfengi á veitingastaðnum [...] eins og lýst er í ákæru. Hins vegar þykir ekki eins og framburði stúlknanna er háttað fram komin fullnægjandi sönnun þess að ákærði hafi veitt brotaþola og vitninu B áfengi að [...]. Með því að veita stúlkunum áfengi á veitingastaðnum [...] braut ákærði gegn 1. mgr. 18. gr. áfengislaga nr. 75/1998, sbr. 27. gr. sömu laga. Vegna heimfærslu til 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 í ákæru vísaði sækjandi til þess að ákærði hafi sýnt stúlkunum yfirgang og ósiðlegt athæfi með tilliti til aðstæðna þegar hann veitti stúlkunum áfengi umrædda nótt. Að mati dómsins þykir verknaður ákærða ekki varða við áðurnefnt ákvæði barnaverndarlaga eins og ákvæðið hefur verið túlkað í dómaframkvæmd og verður ákærði því ekki jafnframt sakfelldur fyrir brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga eins og krafist er í ákæru. Annar töluliður ákæru Ákærða er gefið að sök kynferðisbrot, með því að hafa árla morguns sunnudaginn 30. maí 2010, ítrekað lagst upp í rúm við hlið brotaþola, A, þar sem hún lá ásamt B, og strokið handleggi brotaþola, maga utan klæða og brjóst innan klæða og tvisvar kysst hana tungukossi. Ákærði bar fyrir dómi að hafa farið tvisvar inn í herbergið þar sem brotaþoli og vitnið B sváfu. Stúlkurnar hafi verið með læti og hann farið inn til að þagga niður í þeim og þóst vera grimmur. Ákærði kvaðst hafa verið pabbalegur, sagt þeim að fara að sofa annars myndi hann taka herbergið og þær yrðu að sofa í stofunni. Hann hafi sest á rúmið og hallað sér aftur í rúmið með fætur niðri og legið þannig örskamma stund, í mesta lagi eina mínútu, sagt nokkur orð og síðan staðið upp. Þegar þetta átti sér stað hafi báðar stelpurnar verið í rúminu en ekkert hafi gerst. Í skýrslutöku fyrir dómi í Barnahúsi greindi brotaþoli frá því að hún hafi undir morgun farið að sofa í gestaherbergi að [...] og legið í miðju rúminu á milli B vinkonu sinnar og ákærða sem hafi verið mjög drukkinn. Þegar vinkona hennar hafi farið fram til að fá sér að borða hafi ákærði farið að strjúka henni á óþægilegan hátt á handleggjum, maga og brjóstum, bæði innan og utan klæða, en hún hafi verið í síðum hlýrabol og nærbuxum. Nánar aðspurð sagði brotaþoli að ákærði hafi strokið henni innan klæða um brjóstin, en utan klæða á magann. Þá hafi ákærði kysst hana tungukossi á munninn en þegar hann kyssti hana í annað skiptið hafi hún farið fram að fá sér sígarettu. Brotaþoli sagðist hafa orðið hrædd. Við aðalmeðferð málsins lýsti brotaþoli atvikum í [...] þannig að þegar hún og vitnið B hafi farið að sofa undir morgun í gestaherberginu hafi vinur ákærða verið farinn að sofa. Ákærði hafi hins vegar alltaf verið á ferðinni inn og út úr gestaherberginu. Á tímabili hafi hann legið á milli hennar og B í rúminu en hann hafi einnig legið fyrir framan brotaþola og þegar B fór fram til að fá sér að borða hafi hann legið fyrir ofan brotaþola. Brotaþoli lýsti því hvernig hún hafi legið í fanginu á ákærða. Fyrst hafi henni fundist þetta pabbalegt, hvorki athugavert né ljótt enda hafi henni þótt vænt um ákærða. Ákærði hafi síðan byrjað að strjúka henni um handleggina þar sem hún var dottandi í rúminu en eftir að B vinkona hennar fór fram hafi ákærði haldið áfram að strjúka henni og þá hafi hann einnig kysst hana. Hann hafi strokið einu sinni rétt yfir brjóstin innan klæða, haldið utan um hana og strokið henni um magann utan klæða sem og um handleggi og axlir. Þá hafi hún verið í hvítum hlýrabol og nærbuxum. Brotaþoli kvað ákærða hafa kysst sig tvisvar og um hafi verið að ræða tungukossa sem henni hafi fundist ógeðslegir. Á þessum tíma hafi ákærði ekki getað sofið og farið nokkrum sinnum fram að fá sér bjór og sígarettu en alltaf komið aftur upp í rúm til hennar. Brotaþoli kvaðst hafa verið ringluð meðan á þessu stóð. Þegar hann hafi strokið henni um brjóstin hafi hún ekki áttað sig á því sem var að gerast því henni hafi þótt mjög vænt um ákærða sem í raun hafi verið hluti af fjölskyldu hennar og hún litið á hann sem hálfgerðan pabba enda hafi hann alltaf verið til staðar þegar hún hafi þurft á því að halda. Brotaþoli greindi frá því að breyting hafi orðið á líðan sinni þegar ákærði hafi farið að tala um það þegar þau voru saman í Portúgal fyrir tveimur árum og í framhaldi af því sagt við sig að hún hafi litið svo flott út í litla bikiníinu sínu og síðan strokið henni um brjóstin. Þetta hafi henni fundist mjög óþægilegt. Vitnið B greindi frá því fyrir dómi að þegar liðið var á nóttu hafi hún og brotaþoli farið inn í gestaherbergi í [...] og lagst upp í rúmið. Fimm til tíu mínútum síðar hafi ákærði komið inn í herbergið og troðið sér á milli þeirra í rúminu og haldið utan um brotaþola eins og þegar maður kúrir. Vitnið kvaðst hafa snúið sér frá ákærða því það hafi verið svo vond lykt af honum. Ákærði hafi síðan ítrekað farið inn og út úr herberginu. Þegar hún hafi legið þarna, eiginlega áfengisdauð, kvaðst hún hafa tekið eftir að ákærði hafi haldið um brotaþola, sem þá hafi verið í langermabol, og hafi ákærði nánast verið kominn inn á brotaþola, en vitnið tók fram að hún væri ímyndunarveik. Hún hafi lítið getað gert, rétt náð að opna augun og ekki getað talað. Svona hafi þetta gengið, ákærði verið á ferðinni inn og út úr herberginu. Þegar ákærði, sem hafi verið undir sæng hjá brotaþola, hafi reynt að fara innan klæða á brotaþola að neðan hafi brotaþoli gefið frá sér hljóð og sagt „X, X og æ, X ekki gera þetta, æ X mig langar að fara að sofa“. Við það hafi ákærði staðið upp og farið fram. Vitnið staðfesti fyrir dómi að hafa yfirgefið herbergið og farið fram að fá sér að borða. Fyrir liggur að ákærði kynntist brotaþola þegar hún flutti á [...] tíu eða ellefu ára gömul. Einnig er upplýst í málinu að ákærði, sem var góður vinur móður brotaþola, hafi oft dvalið á heimili brotaþola og ferðast með fjölskyldunni innanlands og utan. Þá hefur brotaþoli lýst því hvernig ákærði hafi í gegnum árin stutt bæði hana og móður hennar og fram er komið að brotaþoli hafi litið á ákærða eins og föður. Ágreiningslaust er í máli þessu að ákærða var kunnugt um aldur brotaþola. Brotaþoli greindi í öllum meginatriðum frá atvikum sem varða annan töluðið ákæru með sama hætti fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og í yfirheyrslu í Barnahúsi eins og rakið hefur verið. Brotaþoli lýsti því hvernig hún í upphafi hafi legið í fangi ákærða í trausti langrar vináttu og þeirrar föðurímyndar sem hann var henni. Hún lýsti hvernig sú tilfinning hafi breyst þegar ákærði fór að ræða við hana um útlit hennar í bikiní nokkrum árum áður í sólarlandaferð og þegar hann, í framhaldi af því, hafi strokið henni um brjóstin. Af framburði vitnisins B um það hvernig ákærði hafi reynt að fara innan klæða á brotaþola verður þó ekki byggt enda kvaðst vitnið hafa verið nær áfengisdauð, snúið baki í ákærða og vera ímyndunarveik. Hins vegar þykir ekki óvarlegt að byggja á framburði vitnisins um að ákærði hafi farið upp í rúm til þeirra og legið undir sæng við hlið brotaþola. Dómurinn horfði á myndbandsupptöku af skýrslutöku af brotaþola í Barnahúsi en skýrslan var tekin þann 28. júlí 2010, tveimur dögum eftir að faðir brotaþola kærði málið til lögreglu og um tveimur mánuðum eftir hinn ætlaða atburð. Brotaþoli greindi af einlægni frá því hvernig hún taldi sig örugga með ákærða sem hún bar mikið traust til. Framburður brotaþola var ýkjulaus og yfirvegaður en sjá mátti að brotaþola var sérstalega þungbært að greina frá háttsemi ákærða gagnvart henni og er framburður hennar trúverðugur að mati dómsins. Þá styður framburður vitnisins D um mikla vanlíðan brotaþola og tilfinningalega togstreitu sem brotaþoli glímdi við í kjölfar atburðarins eindregið framburð brotaþola. Það gerir einnig framburður vitnanna E, vinkonu brotaþola, og F, fyrrverandi fósturmóður brotaþola, sem báru fyrir dómi um slæma líðan brotaþola þegar brotaþoli greindi þeim frá atvikum málsins, E viku eftir umræddan atburð þegar vitnið kom á [...], og F í lok júní eða byrjun júlí 2010. Að mati dómsins er ekkert fram komið í málinu sem rýrt geti trúverðugleika framburðar brotaþola. Ákærði lýsti ástandi sínu umrædda nótt þannig að hann myndi hundrað prósent eftir atvikum. Á þeim framburði ákærða verður ekki byggt enda lýsa brotaþoli og vitnið B ástandi ákærða á annan veg. Brotaþoli kvað ákærða hafa verið frekar fullan og vitnið B sagði ákærða hafa verið blindfullan. Fær framburður þeirra stoð í framburði vitnisins G sem kvað ákærða hafa verið ofurölvi þegar hann kom á heimili brotaþola á [...] um morguninn. Að mati dómsins er framburður ákærða, um margt tortryggilegur og skýringar hans á ferðum hans inn í gestaherbergið til stúlknanna ekki trúverðugar. Þegar allt framangreint er virt þykir, gegn neitun ákærða, fram komin sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, að ákærði hafi haft í frammi kynferðislega áreitni gagnvart brotaþola eins og nánar er lýst í öðrum tölulið ákæru og með þeirri háttsemi brotið gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þriðji töluliður Í þriðja tölulið ákæruskjals er ákærða gefið að sök kynferðis- og barnaverndarlagabrot síðla morguns þann sama dag á heimili brotaþola að [...], þar sem brotaþoli lá uppi í rúmi í nærbuxum einum fata, með því að hafa strokið maga hennar, brjóst og læri, ítrekað litið undir sæng hennar á líkama hennar og ítrekað reynt að kyssa hana. Ákærði lýsti atvikum eftir að hann og brotaþoli komu á heimili hennar á [...] þannig að hann hafi sest inn í stofu og spjallað við móður brotaþola og síðan sofnað þar. Hann neitaði að hafa farið inn í herbergi brotaþola fyrr en seinni part dagsins í þeim tilgangi að kveðja hana. Í skýrslutöku í Barnahúsi lýsti brotaþoli atburðarásinni eftir að hún kom heim til sín þannig að hún hafi strax hafa farið niður í herbergi systur sinnar þar sem hún ætlaði að sofa en þar sem ákærði hafi elt hana þangað hafi hún sagt honum að hún ætlaði að fá sér sígarettu og farið upp aftur og þá lagst til svefns í nærbuxunum einum klæða í herbergi sínu á efri hæðinni. Þá hafi ákærði komið inn í herbergið, lagst við hliðina á henni fullklæddur þar sem hún lá undir sæng og farið að strjúka líkama hennar og strokið óþægilega um maga hennar og brjóst og einnig komið smá við læri hennar. Þá lýsti brotaþoli því að ákærði hafi alltaf verið að líta undir sængina og lyft höfði hennar upp eins og hann vildi kyssa hana á munninn en hún alltaf fært höfuðið frá. Þetta hafi staðið yfir í um klukkustund þar til hún fór fram og fékk sér sígarettu. Brotaþoli greindi frá því að henni hafi liðið illa meðan á þessu stóð, verið ringluð og ekki trúað að svona lagað gæti átt sér stað. Í skýrslutöku við aðalmeðferð málsins lýsti brotaþoli atvikum á [...] á þann veg að hún hafi strax farið inn í herbergi sitt á efri hæð hússins, háttað sig og farið beint upp í rúm. Í sjálfstæðri frásögn greindi brotaþoli frá því að ákærði hafi komið á eftir henni og lagst upp í rúm við hliðina á henni, strokið henni ítrekað á lærunum og handleggjum en þá hafi hún verið í nærbuxum einum fata. Þá greindi brotaþoli einnig frá því að ákærði hafi, þar sem hann lá í rúminu aðeins fyrir ofan brotaþola, alltaf verið að lyfta upp höfði hennar til reyna að kyssa hana en hún hafi þá fært höfuðið niður aftur. Meira kvaðst brotaþoli ekki muna. Sérstaklega aðspurð hvort ákærði hafi strokið henni um brjóst og ítrekað litið undir sæng hennar á líkama hennar, sagðist brotaþoli muna eftir því en hins vegar ekki muna eftir að ákærði hafi strokið maga hennar. Brotaþoli greindi frá því að meðan á þessu stóð hafi henni liðið mjög illa, verið flökurt, titrað og fundið til hræðslu enda hafi þetta ekki verið sá maður sem hún þekkti. Móðir hennar hafi verið vakandi á þessum tíma og hún kvaðst hafa heyrt í þeim sem voru heima. Brotaþoli kvaðst hafa sagt ákærða að hún ætlaði að fá sér sígarettu og farið inn í þvottahús á neðri hæðinni og verið hrædd um að hann myndi elta hana. Þegar ákærði var að fara hafi hann sagt við hana, þar sem þau voru í forstofunni „sorry ég hleypti þér inn á alltof stórt leyndarmál“. Brotaþoli kvaðst ekki vita hvað hann hafi átt við og ekki vilja vita það. Brotaþoli greindi frá því að hafa sagt bestu vinkonu sinni, E, frá atburðunum, líklega helgina eftir, þegar hún vitnið kom í heimsókn á [...], og einnig hafi hún sagt fósturmóður sinni frá þessu. Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um atvik þau sem lýst er í þriðja tölulið ákæru og ber mikið í milli í framburði þeirra. Ákærði neitar sök og neitaði að hafa farið inn í svefnherbergi brotaþola fyrr en hann kvaddi hana síðari hluta dagsins. Brotaþoli og vitnið G, móðir brotaþola, greindu frá því fyrir dómi að brotaþoli hafi strax farið inn í svefnherbergi sitt til að sofa þegar hún kom með ákærða, sem hafi verið ofurölvi, á [...]. Móðir brotaþola bar fyrir dómi að hafa séð ákærða fara inn í svefnherbergi brotaþola og taldi vitnið að ákærði hafi dvalið þar í um tíu mínútur, en meta verður þann framburð vitnisins með tilliti til tengsla hennar við brotaþola. Brotaþoli lýsti því bæði í skýrslutöku í Barnahúsi og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að ákærði hafi komið inn í svefnherbergi hennar á efri hæð hússins og lagst upp í rúm hjá henni. Á þeim tíma hafi móðir hennar verið vakandi og brotaþoli heyrt í þeim sem voru heima. Með vísan til alls þessa þykir gegn neitun ákærða hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi farið inn í svefnherbergi brotaþola stuttu eftir að þau komu á [...]. Eins og áður er rakið greindi brotaþoli við aðalmeðferð málsins frá atvikum þegar hún lá í rúmi sínu í meginatriðum með sama hætti og í skýrslutöku í Barnahúsi að því undanskildu að í sjálfstæðri frásögn við aðalmeðferð málsins gat hún þess ekki að ákærði hafi strokið maga hennar og brjóst og ítrekað litið undir sæng hennar á líkama hennar, eins og hún gerði í yfirheyrslu í Barnahúsi. Brotaþoli lýsti slæmri líðan meðan á þessu stóð sem og kveðjuorðum ákærða, „sorry ég hleypti þér inn á alltof stórt leyndarmál“, áður en hann fór heim síðar um daginn. Að mati dómsins rýrir það ekki trúverðugleika framburðar brotaþola í heild þó hún hafi ekki lýst háttsemi ákærða gagnvart henni með nákvæmlega sama hætti í sjálfstæðri frásögn við aðalmeðferð málsins og hún gerði í skýrslutöku í Barnahúsi, þegar haft er í huga að þá voru tæpir sautján mánuðir liðnir frá umræddum atburði. Þá styður framburður vitnisins D um mikla vanlíðan brotaþola og tilfinningalega togstreitu sem brotaþoli glími við í kjölfar atburðarins eindregið framburð brotaþola. Það gerir einnig framburður vitnanna E, vinkonu brotaþola, og F sem báru fyrir dómi um líðan brotaþola þegar hún greindi þeim frá atvikum málsins, E viku eftir umræddan atburð og F í lok júní eða byrjun júlí 2010. Þegar allt framangreint er virt þykir, gegn neitun ákærða, fram komin sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, að ákærði hafi haft í frammi kynferðislega áreitni gagnvart brotaþola eins og nánar er lýst í þriðja tölulið ákæru. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og á háttsemin undir 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem hér tæmir sök gagnvart 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2000. Ákvörðun refsingar Ákærði, sem er 47 ára gamall, var samkvæmt framlögðu sakavottorði dæmdur í sekt og sviptingu ökuréttar árið 2007 fyrir brot gegn 45. gr. a. umferðarlaga og árið 2008 fyrir brot gegn 45. gr. sömu laga auk þess að hafa ekið án þess að hafa ökuskírteini meðferðis. Á árinu 2009 gekkst ákærði undir sekt vegna aksturs sviptur ökurétti. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði veitti brotaþola, sem þá var ung að árum og tengd ákærða sterkum vinaböndum, áfengi áður en hann braut gegn henni við aðstæður þar sem hún var í reynd undir hans verndarvæng. Einnig er til þess að líta að ákærði sýndi einbeittan brotavilja þegar hann stuttu síðar braut aftur gegn brotaþola inni á heimili hennar. Með brotum sínum brást ákærði gróflega trúnaðarskyldum sínum gagnvart brotaþola og liggur fyrir að vanlíðan hennar er mikil vegna brota hans. Ákærði á sér engar málsbætur. Að öllu þessu virtu og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tíu mánuði. Ekki eru efni til að binda refsingu ákærða skilorði að neinu leyti. Einkaréttarkrafa Í málinu liggur fyrir skaðabótakrafa brotaþola, A, að fjárhæð 1.000.000 krónur ásamt kröfu um vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. maí 2010 til 10. mars 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst réttargæslumaður brotaþola hæfilegrar þóknunar sér til handa úr ríkissjóði, sbr. 48. gr. laga nr. 88/2008 og sætti sú krafa ekki andmælum. Í kröfunni segir að ljóst sé að atferli ákærða hafi haft umtalsverð andleg áhrif á brotaþola og raskað lífi hennar og högum verulega. Ákærði, sem sé röskum þrjátíu árum eldri en brotaþoli, hafi beitt yfirburðum sínum vegna aldurs- og þroskamunar gagnvart brotaþola sem hafi ekki sökum ungs aldurs burði til að veita mótspyrnu. Þá hafi ákærði gróflega misnotað það traust sem brotaþoli bar til hans sem náins vinar móður tjónþola og fjölskylduvinur til magra ára. Brotaþoli hafi átt nokkuð erfitt uppdráttar félagslega undanfarin ár og hafi brot ákærða aukið verulega á vanlíðan brotaþola og ekki sé hægt að útiloka að þau kunni að hafa varanlegar afleiðingar í för með sér fyrir hana í framtíðinni. Í greinargerð D, uppeldis- og afbrotafræðings, frá 7. desember 2010, kemur fram að sú togstreita sem brotaþoli glími við vegna ákærða valdi henni mikilli vanlíðan sem og þau svik sem hún upplifi en hún hafi borið fullt traust til ákærða. Lífskraftur brotaþola og lífsneisti hafi verið nánast enginn í fyrstu viðtölum og sorg, reiði og vonleysi hafi einkennt daglegt líf brotaþola. Í vitnisburði D fyrir dómi kom fram að greina megi áhrif brots ákærða gegn henni á líðan hennar og tilfinningar þegar hún ræði um atvikin í viðtölum og hún sýni einkenni eins og skömm og sektarkennd eins og þolendur kynferðisbrota geri alla jafna. Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur ólögmæt meingerð ákærða gegn persónu brotaþola haft umtalsverð áhrif á hana að mati dómsins. Að því sögðu og þar sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot á brotaþoli rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þykja bætur A hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Vextir af kröfunni skulu reiknast samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 30. maí 2010 til 22. júlí 2011, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, frá 22. júlí 2011, en þann dag var liðin mánuður frá birtingu bótakröfunnar, til greiðsludags. Sakarkostnaður Með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Torfa Ragnars Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, sem ákvarðast 439.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærða ber einnig að greiða útlagðan sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda, 223.483 krónur. Þóknun réttargæslumanns, Gríms Hergeirssonar héraðsdómslögmanns, að teknu tilliti til vinnu á rannsóknarstigi, sem ákærða ber einnig að greiða, þykir hæfilega ákveðin 276.100 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti og ferðakostnaður 12.480 krónur. Um þóknun réttargæslumanns vísast til 48. gr., 216. gr. og 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu ákæruvaldsins flutti Margrét Unnur Rögnvaldsdóttir, aðstoðarsaksóknari, málið. Ragnheiður Thorlacius, Hjörtur O. Aðalsteinsson og Sigurður G. Gíslason héraðsdómarar kváðu upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tíu mánuði. Ákærði greiði A 600.000 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 frá 30. maí 2010 til 22. júlí 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga, frá 22. júlí 2011 til greiðsludags.
|
Mál nr. 391/1999
|
Kærumál Samkeppni Stjórnarskrá Húsleit Hald Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Samkeppnisstofnun gerði leit í húsakynnum Á að fengnum úrskurði héraðsdómara og lagði við leitina hald á ýmis gögn og muni. Talið var, að um kæru á úrskurði héraðsdómara færi samkvæmt almennum reglum laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þar sem leit sú, sem heimiluð hafði verið með úrskurðinum, hafði þegar farið fram þegar Á kærði úrskurðinn brast heimild til kærunnar, að því er varðaði heimild til leitarinnar. Þar sem Á hafði ekki krafist úrskurðar héraðsdómara um lögmæti haldlagningar Samkeppnistofnun var kröfum hans um skil haldlagðra muna einnig vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti og þar með málinu í heild.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 1999, þar sem sóknaraðila var heimilað að gera leit og leggja hald á muni í húsakynnum varnaraðila að Vagnhöfða 13-15 í Reykjavík. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir sóknaraðila að skila aftur þeim gögnum og hlutum, sem hald var lagt á 24. september 1999. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Hann krefst kærumálskostnaðar. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 getur Samkeppnisstofnun við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir á starfsstöð fyrirtækis og lagt hald á gögn, þegar ríkar ástæður eru til að ætla að brotið hafi verið gegn lögunum eða ákvörðunum samkeppnisyfirvalda. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal við framkvæmd slíkra aðgerða fylgja ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um leit og hald á munum. Með hliðsjón af 2. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, verður að skýra síðarnefnda ákvæðið á þá leið að leit samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu skuli heimiluð með úrskurði dómara samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 19/1991 nema sá, sem í hlut eigi, samþykki hana. Af þessu leiðir einnig að um kæru úrskurðar héraðsdóms um þetta efni fer eftir almennum reglum um kæru úrskurða og ákvarðana samkvæmt lögum nr. 19/1991, sbr. XVII. kafla laganna. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verður úrskurður dómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum úrskurðarins, er þegar um garð gengið. Samkvæmt gögnum málsins var leitinni, sem sóknaraðila var heimiluð með hinum kærða úrskurði, lokið þegar sóknaraðili kærði hann. Brestur þannig heimild til kæru úrskurðarins að því er varðar heimild til leitarinnar. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 19/1991 má að meginreglu leggja hald á muni við leit án þess að áður hafi verið fenginn úrskurður dómara um heimild til haldlagningar. Þessu til samræmis verður 40. gr. laga nr. 8/1993 ekki skýrð á þá leið að sóknaraðila hafi verið þörf á sérstökum úrskurði dómara til að leggja hald á muni við leit hjá varnaraðila, enda nýtur sá síðarnefndi heimildar til að bera lögmæti haldlagningar undir héraðsdómara samkvæmt 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 8/1993. Verður því að líta svo á að ákvæði hins kærða úrskurðar um heimild til haldlagningar, án nánari tilgreiningar einstakra muna, hafi eingöngu falið í sér áréttingu á almennri heimild sóknaraðila í þessum efnum samkvæmt ákvæðum 40. gr. laga nr. 8/1993. Varnaraðili hefur ekki krafist úrskurðar héraðsdómara um lögmæti haldlagningarinnar 24. september 1999 samkvæmt framangreindum heimildum. Verður kröfum hans um skil á haldlögðum munum því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Varnaraðili, Ágæti hf., greiði sóknaraðila, Samkeppnisstofnun, 50.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 26/2019
|
Fasteign Jörð Jarðhiti Afsal Forsenda Ógilding samnings Eignarréttur
|
J o.fl. kröfðust þess í fyrsta lagi aðallega að viðurkennt yrði að samningur eigenda jarðarinnar K og hitaveitunnar HR 6. nóvember 1998 hefði veitt OR og V ohf. tímabundinn rétt til að bora eftir heitu vatni á jörðinni og virkja og nýta þar jarðhita í 25 ár, svo og að þeim væru slíkar ráðstafanir óheimilar eftir það tímamark. Til vara kröfðust J o.fl. að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt á þann veg að nýtingarréttur væri tímabundinn til 25 ára frá gerð samningsins. Í öðru lagi kröfðust J o.fl. þess aðallega að viðurkennd yrði greiðsluskylda OR og V ohf. vegna nýtingar þeirra á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni K árin 2012 til 2016 en til vara að samningnum yrði vikið til hliðar og efni hans breytt þannig að OR og V ohf. yrði heimilt að nýta fyrrnefnt magn af heitu vatni á ári. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í samningnum hefði verið afmarkað hvaða réttindum væri ráðstafað með honum en hvergi rætt um að ráðstöfun á jarðhitaréttindum í landi K hefði verið tímabundin með einum eða öðrum hætti. Þá hefðu engin fyrirmæli verið í samningnum um hvernig fara skyldi með búnað vegna hitaveitunnar á jörðinni að ætluðum samningstíma loknum en ljóst væri að HR hefði lagt í verulegar fjárfestingar til að nýta jarðhitann. Þá höfðu aðilar sammælst um að áður en samningnum yrði þinglýst yrði leitað samþykkis jarðanefndar og ráðherra en dómurinn taldi að það hefði ekki verið gert í öðrum tilgangi en að afla heimildar til að skilja jarðhitaréttindi varanlega frá jörðinni, sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Slíkt samþykki var veitt í júní 1999. Var því talið að með samningnum hafi jarðhitaréttindum jarðarinnar K verið afsalað varanlega til HR. Þá kom fram að tilvísun samningsins í 5.256 rúmmetra hefði verið hluti af ákvörðun endurgjalds samkvæmt samningnum sem metið hafði verið til fjár sem verðmæti þess vatns sem ella hefði verið afhent til frambúðar til eigenda jarðarinnar sem endurgjald fyrir jarðhitaréttindi. Var vísað til þess að ekki hefði verið andmælt þeirri staðhæfingu OR og V ohf. að fyrrgreint magn af heitu vatni hefði eingöngu nægt til upphitunar á innan við tíu einbýlishúsum á veitusvæði HR og var talið fjarstæðukennt að hitaveitan hefði gert samning sem fæli aðeins í sér réttindi til að nýta svo óverulegt magn af vatni. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna OR og V ohf. einnig af síðari aðalkröfu J o.fl. Varðandi varakröfur J o.fl. vísaði dómurinn til þess að þau hefðu ekki fært nokkur haldbær rök fyrir því hvaða efnisþættir samningsins, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðina ellegar síðar tilkomin atvik gætu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga haft þau áhrif að dómstólum yrði nú fært að breyta þeirri varanlegu ráðstöfun fasteignarréttinda sem hefði átt sér stað með samningnum í tímabundna ráðstöfun. Þá var talið að í ljósi áðurgreindrar niðurstöðu um aðalkröfu J o.fl. um viðurkenningu á því að samningurinn hafi falið í sér takmörkun á nýtingarrétti OR og V ohf. gæti ekki komið til álita að breyta honum í það horf á grundvelli 36. gr. fyrrnefndra laga. Voru því OR og V ohf. sýknuð af kröfum J. o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, KarlAxelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjendurskutu málinu til Hæstaréttar 21. maí 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Í fyrstalagi krefjast þau þess aðallega að viðurkennt verði að samningur eigendajarðarinnar Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga 6. nóvember 1998 veiti stefndutímabundinn rétt til að bora eftir heitu vatni á jörðinni og virkja og nýta þarjarðhita í 25 ár, svo og að stefndu séu slíkar ráðstafanir óheimilar eftir 6.nóvember 2023. Verði þeim og gert að víkja af jörðinni eftir það tímamark. Tilvara krefjast þau þess, verði talið að samningurinn kveði á um ótímabundnaheimild til að bora eftir heitu vatni og virkja og nýta jarðhita á jörðinni, aðsamningnum verði að því leyti vikið til hliðar og efni hans breytt á þann vegað nýtingarréttur sé tímabundinn til 25 ára frá gerð samningsins. Í öðru lagi krefjastáfrýjendur þess aðallega að viðurkennd verði „greiðsluskylda stefnda, OrkuveituReykjavíkur, vegna nýtingar stefnda á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á áriúr jörðinni Kaldárholti“ árin 2012 og 2013 og óskipt greiðsluskylda beggja stefnduvegna nýtingar á heitu vatni umfram þau takmörk árin 2014, 2015 og 2016. Tilvara krefjast þau þess, teljist samningurinn fela í sér heimild til ótakmarkaðrarnýtingar á jarðhita á jörðinni, að honum verði að því leyti vikið til hliðar ogefni hans breytt þannig að stefndu sé heimilt að nýta 5.256 m3 afheitu vatni á ári. Einnig krefjast áfrýjendur eins og í aðalkröfuviðurkenningar á greiðsluskyldu stefndu vegna nýtingar á heitu vatni umfram5.256 m3 á ári frá 2012 til 2016. Þá krefjast þau málskostnaðar áöllum dómstigum.Stefndukrefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinudeila aðilar um efni samnings eigenda jarðarinnar Kaldárholts í RangárþingiYtra og Hitaveitu Rangæinga sem gerður var 6. nóvember 1998, en 1. janúar 2005tók stefndi Orkuveita Reykjavíkur yfir starfsemi, eignir og skuldbindingar hitaveitunnar.Eru áfrýjendur nú eigendur jarðarinnar. Áfrýjendur líta svo á að samningurinnhafi verið tímabundinn til 25 ára og renni því skeið sitt á enda á árinu 2023.Þá sé heimild stefndu til vatnstöku á grundvelli samningsins háð takmörkunum ummagn sem megi mest vera 5.256 m3 á ári, en með því að nýting stefnduhafi farið langt fram úr þeim mörkum beri þeim að greiða fyrir þau not á árunumfrá 2012 til og með 2016. Verði ekki fallist á þennan skilning áfrýjenda á efnisamningsins krefjast þau þess til vara á grundvelli 33. og 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að ákvæðum hans verði vikiðtil hliðar og breytt á þá leið að hann verði tímabundinn til 25 ára og umsamin nýtingá heitu vatni nemi 5.256 m3 á ári, en jafnframt verði viðurkenndgreiðsluskylda stefndu vegna nýtingar á heitu vatni umfram þessi mörk á árunum2012 til og með 2016.Stefndubyggja á hinn bóginn á því að samningurinn frá 6. nóvember 1998 hafi falið ísér varanlegt og ótakmarkað framsal jarðhitaréttinda jarðarinnar Kaldárholts.Þá standi framangreind lagaákvæði ekki til þess að víkja til hliðar ákvæðumsamningsins og breyta þeim.Málþetta höfðuðu áfrýjendur 2. mars 2017. Stefndu voru sýknaðir af kröfum þeirra íhéraði og var sú niðurstaða staðfest í hinum áfrýjaða dómi.IIMeðsamningnum frá 6. nóvember 1998 veittu eigendur Kaldárholts Hitaveitu Rangæingaeinkarétt til að bora eftir heitu vatni í landi jarðarinnar og virkja og nýtaallan jarðhita sem fengist við borun. Í 2. grein samningsins var kveðið á um aðhitaveitunni væru heimil nauðsynleg not af landi jarðarinnar í þessu skyni. Þará meðal væri heimilt að leggja þær hitavatnsleiðslur um landið sem nauðsynlegarværu til að nýta jarðhitann, gera umferðarleiðir meðfram leiðslum og aðvinnusvæðum, gera borplön og reisa dæluhús yfir borholum. Þá sagði meðal annarseftirfarandi í 3. grein samningsins: „Komi til þess að Hitaveitan nýti þannjarðhita sem fæst með borunum á jörðinni skal hún greiða landeigendumendurgjald fyrir borunar-, virkjunar- og nýtingarrétt jarðhitans sem hér segir:Hitaveita Rangæinga skal greiða landeigendum gjald fyrir afnot og nýtingujarðarinnar og jarðhita. Gjaldið skal vera ein upphæð og greiðast í eitt skiptifyrir öll og telst fullnaðargreiðsla. Gjaldið skal reiknað á grundvellieftirtalinna forsendna. 1) Greitt skal fyrir vatnsmagn sem jafngildir 50%nýtingu á 20 l/mín vatnrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári m.v. 84° C vatnshita.2) Árgjald skal reiknað miðað við núverandi gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga, þ.e.kr. 106,30 fyrir hvern rúmmetra af 74°C heitu vatni. Fyrir hverja gráðu semvatnið er kaldara skal verðið lækka um 2%. 3) Miðað við að vatnshiti fráborholu verði 64°C skal gjaldskrárverð vera kr. 85,04 fyrir hvern rúmmetravatns sem jafngildir ársgreiðslu að upphæð samtals kr. 366.168,- á ári. 4)Ársgreiðsluna skal núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5% ársvöxtum oggreiðast í einu lagi kr. 4.911.755“. Í sömu grein samningsins var mælt fyrir umað nýting jarðhita teldist hafin þegar byrjað yrði að dæla vatni til dreifingarog sölu. Tekið var fram að þegar liðin yrðu þrjú ár frá því að dæling hæfistskyldi endurmæla hitastig þess vatns sem hitaveitan nýtti. Kæmi í ljós aðhitastig væri hærra en 64° skyldi inna af hendi viðbótargreiðslu, 93.617 krónurfyrir hverja gráðu, og yrði sú fjárhæð bundin vísitölu neysluverðs.Viðbótarfjárhæðina skyldi greiða „í einu lagi og í eitt skipti fyrir öll.“ Reyndistvatnið á hinn bóginn kaldara en 64° skyldi umsamið verð standa og kæmi það þá ekkitil endurmats. Í niðurlagi 3. greinar kom svo fram að hitaveitan skyldi ántafar þinglýsa samningnum enda lægi þá fyrir samþykki jarðanefndarRangárvallasýslu og iðnaðarráðherra. Með bréfi10. júní 1999 til Hitaveitu Rangæinga heimilaði iðnaðar- og viðskiptaráðuneytiðað fenginni umsögn Orkustofnunar að jarðhitaréttindi yrðu skilin frá jörðinniKaldárholt í samræmi við framangreindan samning. Var tekið fram að það væri matráðuneytisins að samningurinn fæli í sér „svo víðtækt framsal ájarðhitaréttindum að verið sé að undanskilja þau landareigninni“ í skilningi 1.mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Íkjölfarið var samningnum þinglýst á jörðina 18. júní 1999. Í ársreikningiHitaveitu Rangæinga fyrir árið 1999 kom fram að kostnaður af hönnun veitukerfisí Kaldárholti og framkvæmdir við það hafi alls numið um 145.000.000 krónum áþví ári og í lok þess væri bókfært verð kerfisins og borholna um 171.000.000krónur.Meðbréfi 2. nóvember 2004 til Hitaveitu Rangæinga óskaði áfrýjandinn Logi Helgasonfyrir hönd eigenda Kaldárholts eftir upplýsingum um hvort hitastig vatnsins semhitaveitan nýtti úr jörðinni hefði verið endurmælt samkvæmt fyrrnefndri 3.grein samningsins frá 6. nóvember 1998 og ef svo væri var óskað eftir niðurstöðumþeirra mælinga. Þá var einnig óskað eftir upplýsingum um „það vatnsmagn semdælt hefur verið frá því að dælingar hófust.“ Í málinu liggur fyrir óundirritaðafrit bréfs hitaveitunnar til áfrýjandans frá 18. nóvember 2004 þar sem því varlýst að hún væri reiðubúin til að standa eigendum Kaldárholts skil á viðbótargreiðsluað fjárhæð 605.247 krónur „í einu lagi og í eitt skipti fyrir öll“ þar sem hitivatnsins úr borholu á jörðinni hefði samkvæmt „nýjustu mælingum“ verið 69°. Íbréfinu var tekið fram að með þeirri greiðslu teldi hitaveitan sig „hafa greittlandeigendum fullnaðargjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar Kaldárholts ogjarðhita, samanber samning dags. 6. nóvember 1998.“ Liti hitaveitan jafnframtsvo á að ekki skipti máli hvert það vatnsmagn væri sem dælt hefði verið úrborholu hennar á jörðinni. Óumdeilt er að þessi greiðsla var innt af hendi, enáfrýjendur kveða bréf þetta ekki hafa borist sér.Stefndi OrkuveitaReykjavíkur óskaði eftir því með bréfi til áfrýjandans Önnu Láru Pálsdóttur 6.október 2015 að eigendur Kaldárholts gerðu við sig samning um leigu á 1,4 halands sem mannvirki stefnda á jörðinni stæðu á, svo og að eigendurnir samþykktuað sá landskiki yrði gerður að sérstakri lóð. Við þessu brugðust áfrýjendur meðbréfi til stefnda 11. desember sama ár þar sem vísað var til þess að nýttarværu tvær borholur í landi jarðarinnar. Óskuðu áfrýjendur eftir upplýsingum umhvenær þessi nýting hafi byrjað, hversu mikið vatn hafi verið tekið úr borholunumog hvert meðalhitastig þess hafi verið. Í svari stefnda Orkuveitu Reykjavíkur 5.janúar 2016 kom fram að önnur borholan hafi verið nýtt frá árinu 2000 en hinfrá 2005. Úr annarri þeirra hafi alls verið dælt 8.174.689 m3 afheitu vatni og úr hinni 10.647.583 m3 en meðalhiti vatnsins væri66,1°. Með bréfi 2. mars 2016 kröfðust áfrýjendur þess að stefndi OrkuveitaReykjavíkur greiddi fyrir það vatn sem hann og Hitaveita Rangæinga hafi dælt úrjörðu í landi Kaldárholts og væri umfram þá 5.256 m3 sem heimilthafi verið að nýta árlega samkvæmt samningnum frá 6. nóvember 1998. Þessuhafnaði stefndi með bréfi 10. mars 2016 á þeim grunni að samkvæmt 3. greinsamningsins hafi endurgjald til landeigenda verið innt af hendi með „einskiptisgreiðslu“og „fullnaðargreiðslu“. Við gerð samningsins hafi aðilar hans jafnframt veriðsammála um „að magn yrði ekki ráðandi þáttur“, samið hafi verið um tilteknarreikniforsendur og aðilunum ljóst „að nýtingarréttur samkvæmt samningnum væriekki bundinn við tilskilið magn þó greiðsla hafi tekið mið af magni íreikniforsendum.“ Eftir frekari samskipti aðila til lausnar deilu þeirrahöfðuðu áfrýjendur sem fyrr segir mál þetta 2. mars 2017.IIIUndirrekstri málsins í héraði öfluðu áfrýjendur matsgerðar dómkvadds manns 31. ágúst2017 um hversu mikið vatn hafi verið nýtt úr borholunum tveimur í landi Kaldárholtsá tímabilinu 1. janúar 2012 til 31. desember 2016, hvert hitastig þess hafiverið og verðmæti. Í matsgerðinni kom meðal annars fram að á árum þessum hafi „.heildarmagnþess vatns sem dælt hefur verið umfram 5.256 m3 á ári úr borholum... í landi Kaldárholts“ numið samtals 9.303.325 m3. Hitastigvatnsins úr annarri borholunni hafi að meðaltali verið 66,1°og úr hinni 66,0°.Miðað við forsendur fyrir útreikningum í 3. grein samningsins frá 6. nóvember1998 væri verðmæti þessa vatns samtals 830.712.496 krónur á verðlagi þess árs,en 1.216.667.108 krónur ef byggt væri á markaðsverði á árunum 2012 til 2016. Viðaðalmeðferð málsins í héraði komu áfrýjendurnir Kristinn, Logi, Þorbjörn, Anna,Ragnheiður og Árni fyrir dóm til skýrslugjafar ásamt eiginkonu áfrýjandans Jóns.Samkvæmt framburði þeirra höfðu þau ekki tekið þátt í samningsgerð viðHitaveitu Rangæinga á sínum tíma og þekktu því takmarkað til atvika eða annarraþátta í aðdraganda hennar. Þó kom fram hjá þeim öllum að eigendur Kaldárholtshafi talið samninginn tímabundinn til 25 ára og aðrir en áfrýjandinn Kristinn,sem brast minni um það atriði, töldu samninginn aðeins hafa tekið til ákveðinsmagns af vatni. Þá gaf Margrét Eggertsdóttir skýrslu fyrir héraðsdómi en hún áttisæti í stjórn Hitaveitu Rangæinga á árinu 1998. Í vætti hennar kom fram að húnhafi ekki komið að gerð samningsins 6. nóvember 1998 heldur eingöngu fengiðstutta kynningu á honum þegar hann hafi verið lagður fyrir stjórnina tilsamþykkis. Kvaðst hún hafa talið að samningurinn væri tímabundinn og bundinnvið ákveðið magn af vatni. Samkvæmt skýrslu Fannars Jónassonar sem var formaðurstjórnar hitaveitunnar á árinu 1998 fól stjórnin honum og Ingvari Baldurssynihitaveitustjóra að ganga til viðræðna við eigendur Kaldárholts. Kvað Fannar það„fráleitt“ að komið hafi til tals að samningurinn yrði tímabundinn og hefðialdrei „verið samið á slíkum nótum.“ Aðspurður um þá 5.256 m3 afvatni sem rætt er um í 3. grein samningsins sagði Fannar að „það gæti núákveðins misskilnings með þessa 5 þúsund rúmmetra ... Þetta eru, segjum aðþetta séu 10 einbýlishús, það myndi náttúrulega engin hitaveita fara af staðmeð tugmilljóna framkvæmdir ... miðað við eitthvert slíkt vatnsmagn og eiga svoað bæta umfram það landeigendum ... þá viðbót sem kann að koma.“ Hafitilgreining á þessu magni vatns í samningnum og árafjölda snúið að forsendumtil að komast að niðurstöðu um fjárhæð greiðslu til landeigenda. WilhelmValberg Steindórsson verkfræðingur sem veitti Hitaveitu Rangæinga ráðgjöf ítengslum við gerð samningsins lýsti því fyrir héraðsdómi að vísun til 25 ára í 3.grein samningsins væri eingöngu vegna núvirðisútreikninga á endurgjaldi tillandeigenda en sneri ekki að gildistíma samningsins. Þá kom fram að miðað hafiverið við 5.256 m3 af heitu vatni í 3. grein samningsins vegna þessað þetta hafi verið það magn sem býli af stærð Kaldárholts myndi nýta áársgrundvelli, en eigendur jarðarinnar hafi óskað eftir að fá peningagreiðslufyrir nýtingu heits vatns úr landi hennar í stað þess að fá ókeypis vatn tileigin afnota sem endurgjald fyrir nýtinguna.FyrirLandsrétti gáfu skýrslur Valtýr Valtýsson og Eggert Valur Guðmundsson sem sátu báðirí stjórn Hitaveitu Rangæinga þegar samningurinn var gerður við eigendurKaldársholts 6. nóvember 1998. Kom fram í skýrslu Valtýs að hann hafi talið aðsamið hafi verið um árgjald sem gilda ætti í 25 ár og að þeim tíma loknum yrðihitaveitan að semja aftur við landeigendur, en aðspurður tók hann fram að hannhafi ekki tekið þátt í samningaviðræðum. Eggert kvaðst hafa talið að samningurinnværi tímabundinn og minnti hann að hitaveitan hafi átt að greiða fyrir vatn semnýtt yrði umfram 5.256 m3. Fannar Jónasson gaf aftur skýrslu fyrirLandsrétti en þar ítrekaði hann þann skilning sinn að árafjölda og vatnsmagns semhafi verið tilgreint í samningnum hafi eingöngu verið getið til að skýra útforsendur fyrir fjárhæð eingreiðslu.IVÁfrýjendurbyggja aðallega á því að í 3. grein samningsins frá 6. nóvember 1998 hafi skýrlegaverið kveðið á um tímabundinn rétt Hitaveitu Rangæinga, nú stefndu, til að nýtaákveðið magn af heitu vatni, 5.256 m3 á ári, úr borholum í landi Kaldárholts.Í samningnum hafi komið fram að hitaveitan hafi greitt endurgjald fyrir nýtinguá þessu vatnsmagni í 25 ár en ekki hafi verið mælt þar fyrir um kaupverðjarðhitaréttinda. Telja áfrýjendur að þessi skilningur á samningnum hafi meðalannars verið staðfestur með framburði þriggja fyrrum stjórnarmanna í HitaveituRangæinga fyrir dómi, svo og framburði lögmanns sem hafi verið landeigendumtil aðstoðar við samningsgerðina. Verði á hinn bóginn litið svo á að samningurinn hafifalið í sér ótímabundna heimild hitaveitunnar til ótakmarkaðrar nýtingar á heituvatni úr landi Kaldárholts sé bersýnilega ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að stefndu beri fyrir sig slík samningsákvæði, sbr. 33. og 36.gr. laga nr. 7/1936. Verði þá að líta til þess að forsendur aðila viðsamningsgerðina hafi brostið og að Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi alls nýtt22.839.668 m3 af heitu vatni úr landi jarðarinnar á árunum 1999 til2016. Þá hafi hallað mjög á landeigendur við gerð samningsins. Atvik hafi þvíverið með þeim hætti að víkja beri samningnum til hliðar. Stefndutelja að samningur aðila sé skýr um að stefndu hafi öðlast rétt til að virkjaog nýta varanlega allan jarðhita í landi Kaldárholts sem fengist með borunumtil framtíðar. Stefndu vísa til þess að í 1. grein samningsins sé að finna orðalagiðeinkaréttur til jarðborana og einkaréttur til að virkja og nýta allan jarðhita.Þá hafi komið fram í 3. grein að greidd væri einskiptisgreiðsla sem teldistfullnaðargreiðsla fyrir borun, virkjun og nýtingu. Stefndu telja því aðeigendur Kaldárholts hafi framselt jarðhitaréttindin með varanlegum hætti tilhitaveitunnar og sé í 3. grein eingöngu að finna forsendur fyrir ákvörðun endurgjaldsfyrir réttindin. Þá hafna stefndu því að fært sé að beita ógildingarreglum laganr. 7/1936 eða reglum um brostnar forsendur til að hrófla við samningssambandiaðila. VSvo sem að framan greinir er málsókn áfrýjenda í meginatriðum reist átveimur þáttum. Annars vegar að samningurinn frá 6. nóvember 1998 hafi veriðtímabundinn til 25 ára og hins vegar að hann hafi tekið til ákveðins magns afheitu vatni, 5.256 m3 á ári, sem Hitaveita Rangæinga hafi greittfyrir í einu lagi.Við mat á fyrrnefnda atriðinu er til þess að líta að í samningnum var ekkimælt beinlínis svo fyrir að jarðhitaréttindum í landi Kaldárholts væri afsalaðtil Hitaveitu Rangæinga. Í 1. grein samningsins sagði á hinn bóginn að hitaveitanfengi „einkarétt til jarðborana eftir heitu vatni í landi jarðarinnarKaldárholts … og til að virkja og nýta allan jarðhita jarðarinnar sem fæst meðborunum.“ Í 3. grein sagði meðal annars: „Hitaveita Rangæinga skal greiðalandeigendum gjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar og jarðhita. Gjaldið skalvera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla.“Í þeirri grein voru taldir upp fyrrgreindir fjórir þættir sem útreikningur áendurgjaldi til eigenda jarðarinnar átti að styðjast við og kom þar meðalannars fram að ársgreiðslu skyldi „núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5%ársvöxtum og greiðast í einu lagi kr. 4.911.755“. Þá sagði eftirfarandi íniðurlagi 3. greinar: „Hitaveitan skal án tafar þinglýsa samningi þessum endaliggi þá fyrir samþykki jarðanefndar Rangárvallasýslu og Iðnaðarráðherra.“ Frá miðri 19. öld hefur mjög gætt þeirrar stefnu í löggjöf hér á landi aðsporna við og beinlínis banna að einstakar auðlindir og hlunnindi séu skilin varanlegafrá bújörðum, sbr. meðal annars 15. gr. laga nr. 57/1998 þar sem fram kemur að landeigandi megi ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindinema með sérstöku leyfi ráðherra. Á hinn bóginn gera hvorki þau lög né önnurkröfu um að afsal slíkra réttinda, sé það heimilað, sé formbundið. Samningurinnsem mál þetta snýr að sýnist draga dám af samningum sem löngum voru gerðir,einkum af sveitarfélögum og veitufyrirtækjum þeirra, um kaup jarðhitaréttindaaf einstökum jarðeigendum, en dæmi um slíka samninga er að finna í gögnum málsinsog var meðal annars fjallað almennt um samninga af þeim toga í matsgerð umafnot jarðhita í Reykjahverfi frá 16. maí 2015 sem einnig hefur verið lögð framí málinu. Virðist sjaldnast hafa verið tekið fram í slíkum samningum aðviðkomandi jarðhitaréttindum væri afsalað en viðtekinn skilningur sýnist alltað einu hafa verið sá undir kringumstæðum sem þessum að um varanlegt framsaljarðhitaréttinda hafi verið að ræða hafi annars ekki sérstaklega verið getið. Í 1. grein samningsins frá 6. nóvember 1998 var sem fyrr segir afmarkaðhvaða réttindum væri ráðstafað með honum. Þar var hvergi rætt um að ráðstöfunjarðhitaréttinda í landi Kaldárholts væri tímabundin með einum eða öðrum hætti.Þá voru engin fyrirmæli í samningnum um hvernig fara skyldi með búnað vegnahitaveitunnar á jörðinni að ætluðum samningstíma loknum en ljóst er af gögnummálsins að Hitaveita Rangæinga, síðar stefndu, hafa lagt í verulegarfjárfestingar til að nýta jarðhita á jörðinni. Mestu skiptir þó í þessusamhengi það ákvæði í niðurlagi 3. greinar samningsins að aðilar sammæltust umað fela hitaveitunni að fá samningnum þinglýst þegar aflað hefði veriðsamþykkis jarðanefndar og iðnaðarráðherra. Ekkert hald er í þeim málatilbúnaðiáfrýjenda að slíks samþykkis ráðherra hafi verið þörf í öðrum tilgangi en tilað afla heimildar til að skilja jarðhitaréttindi varanlega frá jörðinni, sbr.1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998, til samræmis við fyrrnefnda ráðstöfunsamkvæmt 1. grein samningsins. Slíkt samþykki var veitt með bréfi iðnaðar- ogviðskiptaráðuneytis 10. júní 1999. Í því sambandi getur engu skipt að eigendumKaldárholts hafi ekki verið gefinn kostur á að láta málið til sín taka viðmeðferð þess í ráðuneytinu enda var beinlínis mælt fyrir um það í samningnum aðþað kæmi í hlut Hitaveitu Rangæinga að þinglýsa samningnum þegar aflað hefðiverið samþykkis fyrrnefndra stjórnvalda. Um skírskotun áfrýjenda til framburðar þriggja fyrrverandi stjórnarmanna íHitaveitu Rangæinga, sem sögðust fyrir dómi ekki hafa litið svo á aðsamningurinn frá 6. nóvember 1998 fæli í sér varanlegt og fyrirvaralaustframsal jarðhitaréttinda Kaldárholts, er þess að gæta að skýrslur þessara vitnavoru um sumt óljósar og ósamþýðanlegar innbyrðis og bera þær þess merki að vitninkomu ekki að gerð samningsins sem stjórn Hitaveitu Rangæinga hafði faliðformanni hennar og hitaveitustjóra. Á hinn bóginn var framburðurstjórnarformannsins Fannars Jónassonar og Wilhelms Steindórssonar verkfræðings,sem veitti hitaveitunni ráðgjöf i tengslum við undirbúning samningsins,afdráttarlaus um að samningurinn hafi falið í sér endanlegt og fyrirvaralaustframsal jarðhitaréttinda. Ennfremur er þess að gæta að í upphafi 3. greinarsamningsins er fjallað um endurgjald til landeigenda en á hinn bóginn var samningnumekki markaður gildistími. Ákvæði þeirrar greinar um útreikning endurgjaldsinsgetur engu skipt við mat á því hvort jarðhitaréttindum Kaldárholts hafi meðsamningnum verið afsalað varanlega eða eingöngu til ákveðins tíma. Að ölluframangreindu virtu verður fallist á það með stefndu að með samningnum 6.nóvember 1998 hafi jarðhitaréttindum jarðarinnar Kaldárholts verið afsalað varanlegatil Hitaveitu Rangæinga. Síðari þátturinn að baki málsókn áfrýjenda er sem fyrr segir reistur á þvíað þau telja það leiða af 3. grein samningsins frá 6. nóvember 1998 að með honumhafi eigendur Kaldárholts eingöngu ráðstafað til Hitaveitu Rangæinga rétti tilað nýta árlega án frekara endurgjalds 5.256 m3 af heitu vatni úrlandi jarðarinnar. Skilja verður málatilbúnað áfrýjenda þannig að óháðniðurstöðu um hvort samningurinn hafi falið í sér tímabundið eða varanlegtframsal jarðhitaréttinda miði þau við að réttindi þessi hafi verið bundin viðfyrrgreint magn af vatni og beri stefndu að greiða sérstaklega fyrir notkunumfram þau mörk. Af gögnum málsins verður ráðið að í samningum sem sveitarfélög eðaveitufyrirtæki í eigu þeirra hafa gert til að afla sér jarðhitaréttinda hafiendurgjald til landeigenda almennt verið ákveðið eftir einum eða fleiri afþremur kostum, í fyrsta lagi með ótímabundinni skuldbindingu til að afhendaárlega ákveðið magn af því heita vatni sem dælt er úr jörðu, í öðru lagi meðgreiðslu fastrar fjárhæðar, oftast árlega, eða í þriðja lagi með tilteknuhlutfalli af tekjum af sölu á heitu vatni. Í samningnum frá 6. nóvember 1998 varekki samið um að eigendur Kaldárholts fengju að endurgjaldi tiltekið magn afheitu vatni árlega til búsafnota, svo sem Hitaveita Rangæinga hafði skuldbundiðsig til í framlögðum samningum um jarðhitaréttindi tveggja annarra jarða fráárunum 1977 og 1984, heldur skyldi koma fyrir eingreiðsla í peningum. Afframburði Fannars Jónassonar og Wilhelms Steindórssonar fyrir dómi verður ráðiðað þessi kostur hafi verið valinn sökum þess að á árinu 1998 hafi sameigendurað Kaldárholti verið margir en aðeins einn þeirra búið á jörðinni og haft þar áhendi rekstur, þannig að aðrir eigendur hefðu einskis notið af endurgjaldi íformi afhendingar á heitu vatni. Þess í stað hafi því með ákvörðun endurgjaldssamkvæmt 3. grein samningsins verið metið til fjár eftir ákveðinni aðferð verðmætiþess vatns sem ella hefði verið afhent til frambúðar sem endurgjald fyrirjarðhitaréttindi jarðarinnar. Í málinu hefur ekki verið andmælt þeirristaðhæfingu stefndu að þeir 5.256 m3 af heitu vatni sem miðað varvið í 3. grein samningsins myndu aðeins hafa nægt til upphitunar á innan viðtíu einbýlishúsum á veitusvæði Hitaveitu Rangæinga, svo og að smásöluverð á þvímagni vatns hefði samtals verið innan við 400.000 krónur árlega eftir þáverandigjaldskrá hennar, en fjárfestingar hitaveitunnar vegna virkjunar jarðhita úrlandi Kaldárholts á árinu 1999 námu sem fyrr segir verulegri fjárhæð. Er íþessu ljósi fjarstæðukennt að hitaveitan hefði gert samning sem fæli aðeins ísér réttindi til að nýta svo óverulegt magn af vatni.Að virtu öllu framangreindu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dómsum að sýkna stefndu af kröfu áfrýjenda um að viðurkennt verði að stefndu beriað greiða áfrýjendum fyrir not af heitu vatni úr borholum í landi Kaldárholts áárunum 2012 til 2016 að því leyti sem þau fóru fram úr 5.256 m3árlega.Sem fyrr greinir byggja áfrýjendur til vara á því að bersýnilega sé ósanngjarntaf stefndu og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samninginn frá 6.nóvember 1998 að því leyti sem hann hafi falið í sér annars vegar varanlegaráðstöfun jarðhitaréttinda í landi Kaldárholts og hins vegar heimild til aðnýta ótakmarkað magn af heitu vatni. Þau krefjast þess á grundvelli 33. og 36.gr. laga nr. 7/1936 að samningnum verði að þessu leyti breytt á þann veg að annarsvegar verði réttur stefndu til að nýta jarðhitaréttindin takmarkaður við 25 áratímabil frá 6. nóvember 1998 og hins vegar bundinn við 5.256 m3 afheitu vatni árlega. Um málatilbúnað þennan er þess fyrst að gæta að áfrýjendur hafi að enguleyti rökstutt hvernig stoð verði sótt fyrir þessum kröfum til 33. gr. laga nr.7/1936 og getur það lagaákvæði því ekki komið hér frekar til álita. Áfrýjendurhafa heldur ekki fært nokkur haldbær rök fyrir því hvaða efnisþættir samningsinsfrá 6. nóvember 1998, staða samningsaðila, atvik við samningsgerðina ellegarsíðar tilkomin atvik geti á grundvelli 36. gr. sömu laga haft þau áhrif aðdómstólum yrði nú fært að breyta þeirri varanlegu ráðstöfun fasteignarréttinda semátti sér stað með samningnum í tímabundna ráðstöfun. Verður þegar af þessariástæðu að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu af fyrrivarakröfu áfrýjenda. Með síðari varakröfu sinni leita áfrýjendur dóms um að ákvæðum samningsinsfrá 6. nóvember 1998 sé breytt á þann veg að hann heimili stefndu aðeins aðnýta árlega 5.256 m3 af heitu vatni úr borholum í landi Kaldárholtsog verði samhliða því viðurkennt að stefndu beri að greiða áfrýjendum fyrirafnot sín á vatni umfram þau mörk á árunum 2012 til 2016. Í ljósi áðurgreindrarniðurstöðu um aðalkröfu áfrýjenda um viðurkenningu á því að samningurinn hafifalið í sér þessa takmörkun á nýtingarrétti stefndu getur ekki komið til álitaað breyta honum í þetta horf á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, hvað þá aðviðurkenna á afturvirkan hátt greiðsluskyldu stefndu með stoð í því lagaákvæði.Síðari varakrafa áfrýjenda beinist ekki að því að fá endurskoðuð ákvæðisamningsins um endurgjald fyrir jarðhitaréttindin með tilliti til nýtingarþeirra í framtíðinni, hvort heldur vegna þess að umfang jarðhitans hafi reynstmeira en fyrirséð hafi verið eða að ósanngjarnt mætti telja að útreikningur áeingreiðsluverðmæti endurgjalds til jarðeigenda hafi tekið mið af 25 áratímabili. Verður því einnig að staðfesta ákvæði hins áfrýjaða dóms um sýknustefndu af síðari varakröfu áfrýjenda en sú niðurstaða stendur því ekki í vegiað áfrýjendur gætu í öðru máli leitað úrlausnar um hvort skilyrði væru til aðvíkja til hliðar og breyta samningnum frá 6. nóvember 1998 að framangreinduleyti. Samkvæmt þessu öllu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjendumverður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Jón Helgason, KristinnHelgason, Logi Helgason, Guðrún Laufey Magnúsdóttir, Þorbjörn Helgi Pálsson,Anna Lára Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir og ÁrniPálsson, greiði óskipt stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitum ohf., hvorum umsig, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur LandsréttarMálþetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, Jóhannes Sigurðsson ogÞorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 9. júlí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2018 í málinu nr. E-769/2017.Áfrýjendur krefjast þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og breytt á þá leið að kröfur þeirra verði teknar til greina. Þá er þess krafist að stefndu verði óskipt gert að greiða áfrýjendum málskostnað vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Landsrétti.Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik og málsástæðurVið aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gáfu skýrslu Valtýr Valtýsson, Eggert Valur Guðmundsson og Fannar Jónasson.Atvikum málsins er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þann 6. nóvember 1998 gerðu þáverandi eigendur jarðarinnar Kaldárholts í Holtahreppi í Rangárvallasýslu, þau Páll Helgason, Jón Helgason, Kristinn Helgason, Gísli Helgason og Dagný Helgadóttir, annars vegar, og Hitaveita Rangæinga, hins vegar samning um einkarétt til jarðborana eftir heitu vatni og virkjun og nýtingu alls jarðhita í landi jarðarinnar. Ágreiningurinn í málinu lýtur að túlkun þessa samnings. Áfrýjendur eru núverandi eigendur jarðarinnar. Stefndu, Orkuveita Reykjavíkur og Veitur ohf., tóku við réttindum Hitaveitu Rangæinga á árinu 2005.Í fyrsta hluta kröfugerðar sinnar gera áfrýjendur þær kröfur aðallega að viðurkennt verði með dómi að framangreindur samningur feli í sér tímabundinn rétt stefndu til jarðborana í landi jarðarinnar, virkjunar og nýtingar á heitu vatni. Nánar tiltekið að rétturinn sé tímabundinn til 25 ára frá 6. nóvember 1998 að telja og falli niður frá og með 6. nóvember 2023. Til vara er þess krafist að fyrrgreindum ákvæðum í samningi um rétt stefnda í landi Kaldárholts verði vikið til hliðar og efni hans breytt þannig að um tímabundinn nýtingarrétt til 25 ára sé að ræða og samningurinn renni því út 6. nóvember 2023. Í öðrum hluta kröfugerðar sinnar krefjast áfrýjendur þess aðallega að dómurinn viðurkenni greiðsluskyldu stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári á jörðinni. Enn fremur að viðurkennd verði óskipt greiðsluskylda stefndu Orkuveitu Reykjavíkur og Veitna ohf. vegna nýtingar á heitu vatni umfram framangreint magn á árunum 2014, 2015 og 2016. Til vara er þess krafist, verði talið að samningurinn heimili ótakmarkaða nýtingu vatns úr landi jarðarinnar, að þeim samningsákvæðum verði vikið til hliðar og breytt á þann veg að stefndu sé heimil nýting á 5.256 rúmmetrum af heiti vatni og að viðurkennd verði greiðsluskylda Orkuveitu Reykjavíkur vegna nýtingar umfram það magn.Aðalkröfur áfrýjenda eru einkum reistar á ákvæði 2. mgr. 3. gr. hins umdeilda samnings 6. nóvember 1998. Þar kemur meðal annars fram að Hitaveita Rangæinga skuli greiða gjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar og jarðhita. Gjaldið skuli vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og teljast fullnaðargreiðsla. Gjaldið skuli reiknað samkvæmt gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga miðað við vatnsmagn sem jafngildi 50% nýtingu á 20 mínútulítra vatnsrennsli, það er 5.256 rúmmetrum á ári miðað við 84ºC vatnshita. Þá kemur fram að ársgreiðsla, út frá tilteknum forsendum um hita vatnsins og verð á rúmmetra, skyldi vera 366.168 krónur á ári. Að lokum var gert ráð fyrir að ársgreiðslur til næstu 25 ára yrðu núvirðisreiknaðar með 5,5% ársvöxtum. Miðað við þessar forsendur skyldi fjárhæðin vera 4.911.755 krónur og greiðast í einu lagi. Áfrýjendur telja að umrætt ákvæði feli samkvæmt orðalagi sínu eingöngu í sér rétt til nýtingar á tilteknu magni árlega í ákveðinn árafjölda. Eingreiðslan sé miðuð við nýtingu á tilgreindu magni jarðhita í 25 ár, en ekki til frambúðar. Eru kröfur í fyrsta hluta kröfugerðar áfrýjenda á þessu reistar. Verði ekki fallist á þennan skilning eru kröfur í öðrum hluta kröfugerðar á því reistar að samningurinn sé ósanngjarn og óeðlilegt og andstætt góðum viðskiptaháttum að bera hann fyrir sig. Honum beri því að víkja til hliðar og breyta á þann veg sem krafist er á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. NiðurstaðaSvo sem fram er komið lýtur ágreiningur í málinu að túlkun á framangreindum samningi. Samkvæmt 1. gr. hans fékk Hitaveita Rangæinga einkarétt til jarðborana eftir heitu vatni í landi jarðarinnar og til að virkja og nýta allan jarðhita sem fengist með borunum. Í þessu ákvæði kemur hvorki fram að einkarétturinn sé tímabundinn, né heldur að hann sé bundinn við tiltekið vatnsmagn. Þvert á móti mælir ákvæðið fyrir um rétt til nýtingar á öllum jarðhita jarðarinnar.Í 1. málslið 2. mgr. 3. gr. samningsins kemur fram að Hitaveita Rangæinga skuli greiða landeigendum gjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar og jarðhita og jafnframt að gjaldið skuli greiðast í eitt skipti fyrir öll og teljast fullnaðargreiðsla. Í töluliðum 1-3 í sömu málsgrein er, eins og nánar er rakið að framan, lýst tiltekinni aðferð við að reikna þetta gjald út. Stefndi byggir á því að venja hafi verið í samningum af þessum toga að landeigendur fengju í sinn hlut fyrir jarðhitaréttindi rétt til tiltekins vatnsmagns sem mundi duga búi án endurgjalds. Þar sem landeigendur hafi í þessu tilviki verið nokkrir og einungis einn þeirra búið á jörðinni hafi verið óskað eftir eingreiðslu í stað afhendingar á vatni til ákveðins tíma. Af samhengi tilvitnaðra ákvæða samningsins verður ráðið að skilja beri tölulið 1-3 í 2. mgr. 3. gr. hans svo að þau fjalli eingöngu um ákveðna aðferð við útreikning á endurgjaldi fyrir jarðhitaréttindin sem greiðast skyldi í eitt skipti fyrir öll sem fullnaðargreiðsla. Ekki verður af orðalagi þeirra dregin sú ályktun að ætlan samningsaðila hafi verið sú að samningurinn skyldi vera tímabundinn til 25 ára og að Hitaveitu Rangæinga bæri að greiða árlega fyrir töku alls vatns umfram þá 5.256 rúmmetra sem tilgreindir eru. Þá verður önnur ályktun um þetta ekki dregin af framburði vitna um atvik í aðdraganda samningsgerðar. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að hafna beri kröfum áfrýjenda um að viðurkennt verði að samningurinn hafi verið tímabundinn til 25 ára og greiða beri fyrir vatnstöku umfram tilgreint magn.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að hafna beri varakröfum áfrýjenda um að umræddum samningi verði á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 vikið til hliðar og breytt í þá veru sem krafist er.Af framangreindu leiðir að öllum kröfum áfrýjenda er hafnað. Verður héraðsdómur því staðfestur.Rétt þykir að áfrýjendur greiði óskipt stefndu, hvorum um sig, málskostnað fyrir Landsrétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Jón Helgason, Kristinn Helgason, Logi Helgason, Guðrún Laufey Magnúsdóttir, Þorbjörn Helgi Pálsson, Anna Lára Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir og Árni Pálsson, greiði óskipt stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitum ohf., hvorum um sig, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur, þriðjudaginn 12. júní 2018 Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 15. maí sl., er höfðað af Jóni Helgasyni, Heiðvangi 7 Hellu, Kristni Helgasyni, Baugöldu 3 Hellu, Loga Helgasyni, Hrólfsskálamel 6 Seltjarnarnesi, Guðrúnu Laufeyju Magnúsdóttur, Kaldárholti Hellu, Þorbirni Helga Pálssyni, Lækjarbraut 6 Hellu, Önnu Láru Pálsdóttur, Skipalóni 21 Hafnarfirði, Ragnheiði Pálsdóttur, Hvítadal 2 Búðardal, Jóhönnu Ósk Pálsdóttur, Lóurima 14 Selfossi og Árna Pálssyni, Riddaragarði Hellu, með stefnu birtri 2. mars 2017 á hendur stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitum ohf., báðum að Bæjarhálsi 1, Reykjavík. Stefnendur gera í fyrsta lagi aðallega þær dómkröfur, að viðurkennt verði með dómi að samningur eigenda jarðarinnar Kaldárholts, Holtahreppi, Rangárvallasýslu, þeirra Páls Helgasonar, Jóns Helgasonar, Kristins Helgasonar, Gísla Helgasonar og Dagnýjar Helgadóttur, annars vegar og Hitaveitu Rangæinga, hins vegar, dagsettur 6. nóvember 1998, um rétt til jarðborana eftir heitu vatni og virkjun og nýtingu jarðhita í landi Kaldárholts sé um tímabundinn rétt stefndu til jarðborana eftir heitu vatni á jörðinni Kaldárholti og til að virkja og nýta jarðhita á jörðinni í 25 ár frá 6. nóvember 1998. Þess er krafist að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að bora eftir heitu vatni á jörðinni Kaldárholti og virkja og nýta jarðhita á jörðinni eftir 6. nóvember 2023. Þá krefjast stefnendur þess að dæmt verði að stefndu sé skylt að víkja af jörðinni Kaldárholti eftir 6. nóvember 2023. Til vara krefjast stefnendur þess að, verði talið að samningur eigenda Kaldárholts, Holtahreppi, Rangárvallasýslu og Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 um rétt til að bora eftir heitu vatni á jörðinni Kaldárholti og að virkja og nýta jarðhita á jörðinni Kaldárholti sé um ótímabundna heimild Hitaveitu Rangæinga og nú stefndu til að bora eftir heitu vatni og að virkja og nýta jarðhita úr jörðinni, að ákvæðum samningsins um ótímabundna heimild til borunar eftir jarðhita og til að virkja og nýta jarðhita verði vikið til hliðar og efni hans breytt á þann veg að um tímabundinn nýtingarrétt sé að ræða til 25 ára frá gerð samningsins og að samningur um borun eftir heitu vatni á jörðinni og um virkjun og nýtingu jarðhitans renni því út þann 6. nóvember 2023. Stefnendur gera í öðru lagi þær dómkröfur aðallega að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar stefnda á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti, Holtahreppi, Rangárvallasýslu, árin 2012 og 2013. Þá er þess krafist að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitna ohf., óskipt vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti, Holtahreppi, Rangárvallasýslu, árin 2014, 2015 og 2016. Stefnendur krefjast þess til vara, verði talið að samningur eigenda Kaldárholts, Holtahreppi, Rangárvallasýslu og Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 um rétt til jarðborana eftir heitu vatni, virkjun og nýtingu jarðhita í jörðinni sé um ótakmarkaða nýtingu á jarðhita í jörðinni, að þeim samningsákvæðum verði vikið til hliðar og breytt og efni samningsins breytt á þann veg að stefndu sé heimil nýting á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári. Þá krefjast stefnendur þess að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar stefnda á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti árin 2012 og 2013. Þá er þess krafist að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitna ohf., in soldium vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti árin 2014, 2015 og 2016. Þá krefjast stefnendur þess að stefndu verði í öllum tilvikum dæmdir til greiðslu málskostnaðar óskipt gagnvart stefnendum. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnenda og greiðslu málskostnaðar. Ágreiningsefni og málsatvik Málavextir eru þeir að með samningi, dags. 6. nóvember 1998, gerðu eigendur jarðarinnar Kaldárholts í Holtahreppi í Rangárvallasýslu samning við Hitaveitu Rangæinga um einkarétt hitaveitunnar til jarðborana, virkjunar og nýtingar jarðhita í jörðinni. Í framangreindu samkomulagi fólst framsal jarðhitaréttinda, sem var síðan þinglýst sem kvöð á jörðina, dags. 18. júní 1999, að fenginni heimild iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 10. júní 1999, sbr. enn fremur fyrirliggjandi umsögn Orkustofnunar frá 16. mars 1999, en í málinu er deilt um inntak þessa samkomulags. Ber að geta þess að stefnendur málsins hafa bókað í málinu að þeir vilji ekki kannast við framangreinda heimild frá ráðuneytinu um það að undanskilja jarðhitaréttindi frá jörðinni fyrr en umrætt bréf var lagt fram í þinghaldi í málinu 27. júní 2017, né heldur að þeir hafi verið upplýstir um að ráðuneytið hefði haft slíkt erindi til meðferðar. Eigendur jarðarinnar á þessum tíma og samningsaðilar voru þau Páll Helgason, Jón Helgason, Kristinn Helgason, Gísli Helgason og Dagný Helgadóttir. Óumdeilt er að stefnendur eru síðan núverandi eigendur Kaldárholts og fara því með öll réttindi landeigenda samkvæmt fyrrgreindum samningi við Hitaveitu Rangæinga. Þeir Jón Helgason og Kristinn Helgason eru enn eigendur jarðarinnar og eiga hvor um sig 20% hlut í óskiptri jörðinni. Stefnandi Logi Helgason situr í óskiptu búi eftir eiginkonu sína, Dagnýju Helgadóttur, og fer hann því með 20% hlut. Stefnandi Guðrún Laufey Magnúsdóttir situr í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, Gísla Helgason, og fer því með 20% hlut. Aðrir stefnendur, Þorbjörn Helgi, Anna Lára, Ragnheiður, Jóhanna Ósk og Árni eru börn og erfingjar Páls Helgasonar heitins og eru óskipt eigendur 20% hlutar. Í 1. gr. fyrrgreinds samnings eigenda Kaldárholts við Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 er kveðið á um einkarétt Hitaveitu Rangæinga „til jarðborana eftir heitu vatni í landi jarðarinnar Kaldárholts, Holtahreppi, Rangárvallasýslu og til að virkja og nýta allan jarðhita jarðarinnar sem fæst með borunum“. Í 2. gr. samningsins er síðan kveðið á um að Hitaveitu Rangæinga séu heimil nauðsynleg afnot af landi jarðarinnar til borunar eftir heitu vatni og virkjunar jarðhitans. Heimilt væri að leggja þær hitavatnsleiðslur um land jarðarinnar er nauðsynlegar væru til nýtingar jarðhitans, gera nauðsynlegar umferðarleiðir með fram leiðslum og að vinnusvæðum, gera borplön, reisa dæluhús yfir borholum og annað sem nauðsynlegt reyndist vegna virkjunar og nýtingar jarðhitans. Í ákvæði 3. gr. samningsins segir síðan orðrétt: „Komi til þess að Hitaveitan nýti þann jarðhita sem fæst með borunum á jörðinni skal hún greiða landeigendum endurgjald fyrir borunar-, virkjunar- og nýtingarrétt jarðhitans sem hér segir: Hitaveita Rangæinga skal greiða landeigendum gjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar og jarðhita. Gjaldið skal vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla. Gjaldið skal vera reiknað á grundvelli eftirtalinna forsendna. 1) Greitt skal fyrir vatnsmagn sem jafngildir 50% nýtingu á 20 l/mín vatnrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári m.v. 84° C vatnhita. 2) Árgjald skal reiknað miðað við núverandi gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga, þ.e. kr. 106,30 fyrir hvern rúmmetra af 74°C heitu vatni. Fyrir hverja gráðu sem vatnið er kaldara skal verðið lækka um 2%. 3) Miðað við að vatnshiti frá borholu verði 64°C skal gjaldskrárverð vera kr. 85,04 fyrir hvern rúmmetra vatns sem jafngildir ársgreiðslu að upphæð samtals kr. 366.168,- á ári. 4) Ársgreiðsluna skal núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5% ársvöxtum og greiðast í einu lagi kr. 4.911.755 (fjórar milljónir níuhundruð og ellefu þúsund sjöhundruð fimmtíu og fimm).“ Þá kemur einnig fram í 3. gr. samningsins að að liðnum þremur árum frá því að dæling hefjist skuli endurmæla hitastig þess vatns sem hitaveitan nýti. Komi í ljós að hitastig sé hærra en 64° skuli greiða viðbótargreiðslu, 95.617 krónur fyrir hverja gráðu sem vatnshiti reynist hærri en 64°C. Viðbótargreiðsluna skuli framreikna miðað við neysluvísitölu sem var 183,6 stig í nóvember 1998. Viðbótarfjárhæðina skuli greiða í einu lagi og í eitt skipti fyrir öll. Reynist vatnið hins vegar kaldara en 64°C skuli verð samkvæmt 3. gr. samningsins standa og ekki komi þá til endurmats á verði vatnsins. Óumdeilt er að Hitaveita Rangæinga greiddi landeigendum greiðslu samkvæmt 3. gr. samningsins á árinu 1998 og árið 2004 greiddi hitaveitan landeigendum einnig viðbótargreiðslu, í samræmi við ákvæði samningsins þar sem hitastig vatnsins reyndist vera hærra en 64°C. Liggur þannig fyrir að Hitaveitu Rangæinga barst bréf, dags. 2. nóvember 2004, með beiðni um endurmat á hitastigi vatns í borholunni ásamt því að óskað var eftir upplýsingum um uppdælt vatnsmagn. Í óundirrituðu erindi Hitaveitu Rangæinga, þann 18. nóvember 2004, sem af hálfu stefnenda er borið við að þeim hafi aldrei borist, var landeigendum tjáð að Íslenskar orkurannsóknir hefðu mælt hitastig í holu KH-36 og það þá reynst vera 69°C og því væri hitastigsmunur 5°C. Framreiknað grunnverð væru því 605.247 krónur, sem yrði greitt í eitt skipti fyrir öll. Þá kom fram í umræddu bréfi að ekki skipti máli hvert það vatnsmagn væri sem dælt hefði verið upp úr borholu hitaveitunnar, þar sem landeigendur hefðu fengið greitt fullnaðargjald fyrir afnot og nýtingu, sbr. framangreindan samning frá 6. nóvember 1998. Meðfylgjandi bréfinu var svo tölvuskeyti frá Íslenskum orkurannsóknum, dags. 8 nóvember 2004, og bréf frá WVS-verkfræðiþjónustu ehf., dags. 10. nóvember 2004. Með samningi, dags. 25. janúar 2005, gerðu síðan Rangárþing ytra, Rangárþing eystra og Ásahreppur annars vegar og stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, hins vegar, samkomulag um sölu á Hitaveitu Rangæinga og afsal á öllum eignum, réttindum, skuldbindingum og kvöðum vegna hitaveitunnar til stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, og að því loknu myndi Hitaveita Rangæinga verða lögð niður, en þessi yfirtaka Orkuveitu Reykjavíkur miðaðist við 1. janúar 2005. Er stefndi Orkuveita Reykjavíkur því óumdeilt réttur aðili máls þessa enda tók hún við réttindum og skyldum Hitaveitu Rangæinga og hefur nýtt heitt vatn úr Kaldárholti frá þeim tíma. Af hálfu stefndu er litið svo á að vegna lögboðinnar uppskiptingar Orkuveitu Reykjavíkur hafi henni í 3. mgr. 2. gr. laga nr. 136/2013 verið veitt heimild til þess að framselja til dótturfélags einkaleyfi til starfrækslu hitaveitu, sérleyfi til raforkudreifingar og einkarétt til starfrækslu vatnsveitu og fráveitu. Í samræmi við það fara Veitur ohf. nú með rekstur hitaveitu en jarðhitaréttindi eru í eigu móðurfélagsins Orkuveitu Reykjavíkur. Veitur ohf. voru stofnaðar 6. desember 2013, en félagið er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur-Eigna ohf., sem er í eigu Orkuveitu Reykjavíkur. Samkvæmt stofnsamningi Veitna ohf., þá er tilgangur félagsins rekstur grunnkerfa, svo sem dreifiveitu rafmagns og hitaveitu, auk annarrar starfsemi. Fyrir liggur að Veitur ohf. hafi nýtt jarðhita í Kaldárholti frá árinu 2014 og því er Veitum ohf. einnig stefnt í máli þessu. Ekkert liggur fyrir í málinu um samskipti málsaðila allt frá árslokum 2004 og þar til að stefndi Orkuveita Reykjavíkur fór þess á leit við eigendur Kaldárholts með bréfi, dags. 6. október 2015, að gerður yrði lóðarleigusamningur við stefnda, með það fyrir augum að afmarka mannvirki sem stefndi hafði reist á jörðinni Kaldárholti, það eru tvær borholur ásamt stöðvarhúsi og tanki vegna nýtingar á jarðhitaréttindum. Með bréfi frá stefnanda Árna Pálssyni, dags. 11. desember 2015, var stefnda tilkynnt að stefnendur hefðu erindi fyrirtækisins til skoðunar og yrði því svarað síðar. Þá óskaði stefnandi einnig eftir upplýsingum um það hvenær nýting á holunum hefði hafist, hversu miklu vatnsmagni hefði verið dælt úr borholum á jörðinni frá því að nýting hófst og hvert hefði verið meðalhitastig þess vatns er hefði komið úr holunum. Í bréfi stefnda Orkuveitu Reykjavíkur til stefnanda Árna Pálssonar, dags. 5. janúar 2016, kom fram að tvær vinnsluholur væru í landi Kaldárholts, holur KH-36 og KH-37. Nýting á þeirri fyrri hefði hafist á árinu 2000, en á þeirri seinni á árinu 2005. Þá kom þar fram að heildarmagn vatns sem dælt hefði verið úr holu KH-36 frá árinu 2000-2014 næmi 8.174.689 rúmmetrum. Þá kom fram að heildarmagn úr holu KH-37 næmi 10.647.583 rúmmetrum. Í bréfinu kom enn fremur fram að bilun hefði orðið í mælibúnaði á árinu 2010 og því væru magntölur miðaðar við nýtingu ársins á undan og ársins á eftir. Þá kemur þar fram að meðalhitastig í holunum hafi verið 66,1°C. Í bréfi lögmanns stefnenda til stefndu, dags. 2. mars 2016, kom fram að stefnendur teldu að stefndu og Hitaveita Rangæinga hefðu brotið gegn samningi aðila frá árinu 1998, enda hefði í þeim samningi að mati stefnenda verið tiltekið að greitt væri fyrir nýtingu á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári í 25 ár, eða til ársins 2023. Þess í stað hefði verið dælt upp úr holunum 223-földu magni umfram það sem samningurinn heimilaði og án þess að samið hefði verið um og greitt fyrir þá nýtingu. Þá var óskað eftir upplýsingum um magn sem dælt hefði verið úr holunum á árinu 2015. Einnig var þess krafist að stefndi Okruveita Reykjavíkur greiddi stefnendum fyrir það vatn sem fyrirtækið hefði sannarlega dælt upp úr jörðinni umfram heimild í samningi aðila og óskað eftir upplýsingum og gögnum um söluverð stefndu á öllu því vatni sem dælt hefði verið upp úr jörðinni og selt þriðja aðila án heimildar. Þá var óskað eftir fundi til að ræða málið og semja um greiðslu til stefnenda. Með bréfi stefnda Veitna ohf., dags. 10. mars 2016, var kröfum stefnenda hafnað. Segir þar að gert hafi verið „ráð fyrir að um einskiptisgreiðslu væri að ræða og að um fullnaðargreiðslu væri að ræða. Við samningsgerð voru aðilar sammála um að magn yrði ekki ráðandi þáttur enda óljóst hvort og þá hve miklu yrði dælt upp er fram liðu stundir. Sammæltust þeir hins vegar um að miða við áðurgreindar reikniforsendur. Var báðum samningsaðilum það ljóst að nýtingarréttur samkvæmt samningnum væri ekki bundinn við tilskilið magn þó greiðsla hafi tekið mið af magni í reikniforsendum.“ Sé það því afstaða félagsins að „greiðslur vegna samningsins hafi að fullu verið inntar af hendi og að núverandi eigendur Kaldárholts eigi ekki rétt á viðbótargreiðslu“. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 5. apríl 2016, var ofangreindum sjónarmiðum stefndu hafnað. Í bréfinu kom meðal annars fram að Hitaveita Rangæinga og síðar stefndu hefðu haft miklar tekjur af sölu á heitu vatni stefnenda og án þess að greiða fyrir það. Þá segir að samningur aðila frá 6. nóvember 1998 sé skýr um þær forsendur er lágu fyrir við gerð samningsins. Í samningnum kæmi hvergi fram að Hitaveitu Rangæinga og þeim sem síðar tækju við réttindum þess aðila væri heimilt að nýta án endurgjalds heitt vatn í eigu stefnenda umfram það magn sem samningurinn væri um. Forsendur samningsins væru skýrar um vatnsmagn og þá væru meginreglur kröfu- og eignarréttar enn fremur skýrar um að greiða skyldi réttmætum eigendum heita vatnsins fyrir not Hitaveitu Rangæinga og stefndu af heitu vatni í þeirra eigu. Þá kemur fram í bréfi lögmanns stefnenda að samningur við Hitaveitu Rangæinga frá árinu 1998 hafi verið um heimild til nýtingar á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni í 25 ár frá gerð samningsins. Um tímabundinn samning um nýtingu vatns hafi verið að ræða og sá samningur renni út þann 6. nóvember 2023. Með bréfi stefnda Veitna ohf., dags. 11. apríl 2016, kom enn fram sú afstaða að með samningnum frá 6. nóvember 1998 hefðu stefnendur afsalað sér með varanlegum hætti jarðhitaréttindum jarðarinnar Kaldárholts og að stefndu teldu að greiðslur vegna samningsins væru að fullu efndar og að stefnendur ættu ekki rétt á viðbótargreiðslu. Í ljósi framangreindrar afstöðu stefndu fóru stefnendur þess á leit við Héraðsdóm Suðurlands með bréfi, dags. 22. júlí 2016, að dómkvaddur yrði sérfróður og óvilhallur matsmaður til þess að skoða og meta hversu mörgum rúmmetrum af heitu vatni hefði verið dælt upp úr borholum KH-36 og KH-37 á jörðinni Kaldárholti á árinu 2000 til dagsins í dag. Var þess óskað að matsmaður skoðaði og mæti hvert hefði verið meðalhitastig þess heita vatns sem dælt hefði verið úr holunum á sama tímabili. Lægi fyrir niðurstaða matsmanns um að dælt hefði verið umfram 5.256 rúmmetra af heitu vatni á ári úr borholum KH-36 og KH-37 eða eftir atvikum öðrum borholum á jörðinni Kaldárholti væri þess óskað að matsmaður mæti verðmæti þess vatns sem dælt hefði verið umfram 5.256 rúmmetra heits vatns á ári. Þann 6. október 2016 var síðan Ágúst Heimir Ólafsson, löggiltur endurskoðandi hjá Deloitte, dómkvaddur sem matsmaður af Héraðsdómi Suðurlands til að framkvæma slíkt mat á töku vatns og hitastigi, en í málinu liggur fyrir matsgerð hans varðandi þessa þætti málsins, dags. 31. ágúst 2017. Málsástæður og lagarök af hálfu stefnenda Stefnendur leggi áherslu á að um tímabundinn samning hafi verið að ræða um nýtingu jarðhita í 25 ár. Stefndu hafi því ekki rétt til að nýta jarðhita á jörðinni eftir 6. nóvember 2023 og höfðu ekki og hafi ekki rétt til að nýta meira vatn en sem nemi 5.256 rúmmetrum á ári. Samkvæmt þágildandi ákvæði 12. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðum nr. 57/1998, sbr. nú 8. gr. jarðalaga nr. 81/2004, hafi verið og sé óheimilt að skilja jarðhitaréttindi frá jörð nema undantekningar séu gerðar frá þeirri meginreglu með lögum. Stefndu hafi sönnunarbyrði fyrir því að í samningi hafi falist slíkt varanlegt afsal jarðhitaréttinda. Þágildandi lög nr. 57/1998, jarðalög, meginreglur eignarréttar og efni samningsins styðji þá túlkun að um tímabundinn rétt til nýtingar jarðhita hafi verið að ræða til 25 ára, en ekki varanlegt afsal hans. Forsendusjónarmið styðji og þá túlkun, enda forsendur greiðslu skýrar í samningnum. Stefnendur krefjist þess að viðurkennt verði með dómi að samningur eigenda Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga, dags. 6. nóvember 1998, um rétt Hitaveitu Rangæinga til að bora eftir heitu vatni og virkja og nýta jarðhita á jörðinni Kaldárholti og um nauðsynleg afnot af landi hennar í því skyni, sé um tímabundinn rétt þess aðila, nú stefndu, í 25 ár frá 6. nóvember 1998. Þá að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að bora eftir heitu vatni á jörðinni og að nýta og virkja jarðhita á jörðinni eftir 6. nóvember 2023 og að stefndu sé skylt eftir þann tíma að víkja af jörðinni. Stefnendur séu eigendur jarðarinnar og því sannarlega eigendur jarðhitaréttinda er henni fylgi. Ágreiningslaust sé milli stefnenda að þeir séu eigendur þeirra réttinda sem krafa þeirra sé um í málinu. Um eignarhald á þeim réttindum vísist meðal annars til 12. gr. þágildandi laga nr. 57/1998 og 8. gr. jarðalaga nr. 8/2004, en þau ákvæði mæli fyrir um að hlunnindi líkt og jarðhitaréttindi séu eign jarðeigenda og megi ekki skilja frá jörð. Þá vísist til 72. gr. stjórnarskrár og reglna eignarréttar. Stefnendur hafi sem eigendur jarðarinnar og jarðhitaréttinda er fylgi henni mikla og lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um þann ágreining þeirra og stefndu hvort réttur stefndu til að virkja og nýta jarðhita jarðarinnar sé tímabundinn til 2023 eða varanlegur og því til eilífðarnóns. Stefnendur leggi áherslu á að í kröfu þeirra felist að eignarréttur þeirra að jarðhita í jörðinni verði virtur, en sá réttur fái meðal annars stoð í lögum, stjórnarskrá og samningi frá 6. nóvember 1998. Stefndu hafi lýst því yfir að þeir telji sig eigendur jarðhitaréttinda er fylgi jörðinni, sbr. bréf lögmanns stefndu, dags. 11. apríl 2016, og landeigendur hafi afsalað varanlega öllum jarðhitaréttindum jarðarinnar til Hitaveitu Rangæinga þann 6. nóvember 1998, en sú skoðun stefndu á efni samningsins sé röng. Það varði stefnendur miklu að viðurkennt verði að þeim réttindum hafi ekki verið afsalað varanlega og að um sé að ræða samning um tímabundna nýtingu jarðhita til 2023. Stefnendur hafi í huga að selja jörðina en við ákvörðun á söluverðmæti hennar skipti grundvallarmáli hvort jarðhitaréttindin hafi í raun verið skilin frá jörðinni á árinu 1998 og tilheyri stefndu um alla framtíð eða hvort þau tilheyri stefnendum og verði seld með jörðinni. Stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af kröfum sínum og séu þeir hagsmunir verulegir og augljósir. Stefnendur byggi á því að samningur frá 6. nóvember 1998 um rétt til að bora eftir heitu vatni og um virkjun og nýtingu jarðhita jarðarinnar renni út þann 6. nóvember 2023 og jafnframt réttur stefndu til að nýta land jarðarinnar í því skyni. Öll réttindi stefndu samkvæmt samningi 6. nóvember 1998 séu tímabundin og ljúki 6. nóvember 2023. Stefndu sé óheimil nýting jarðhita jarðarinnar eftir 6. nóvember 2023 og stefndu beri að víkja af jörðinni eftir þann tíma, nema að gerður verði nýr samningur við landeigendur um nýtingu jarðhita. Með samningi landeigenda og Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 hafi landeigendur ekki afsalað sér varanlega jarðhitaréttindum jarðarinnar til Hitaveitu Rangæinga. Slíkt afsal sé ekki að finna í samningi frá 6. nóvember 1998. Þvert á móti segi þar að Hitaveita Rangæinga fái tiltekinn nýtingarrétt á jarðhita jarðarinnar. Það ákvæði sé í samræmi við þágildandi lög og núverandi um bann við framsali slíkra réttinda. Í 3. gr. samningsins segi að Hitaveita Rangæinga greiði landeigendum gjald fyrir nýtingu jarðarinnar og jarðhita, gjaldið skuli vera vera ein fjárhæð og það greiðist í eitt skipti fyrir öll. Þá segi jafnframt í samningnum að gjald fyrir nýtingu jarðhitans taki mið af nýtingu á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári og að eingreiðsla fyrir þá nýtingu jarðhitans taki mið af gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga. Þá skuli gjald fyrir nýtingu jarðhitans ákvarðað miðað við nýtingu hans í næstu 25 ár. Í samningnum segi nánar tiltekið: „Ársgreiðsluna skal núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5% ársvöxtum og greiðast í einu lagi kr. 4.911.755.“ Fyrrgreindur samningur sé því skýr um 25 ára rétt til að virkja og nýta jarðhita jarðarinnar og jafnframt nauðsynleg afnot vegna þeirrar nýtingar. Greitt hafi verið fyrir tiltekna nýtingu á heitu vatni til 25 ára og leiði af því skýra ákvæði samningsins að frekari nýting eftir þann tíma sé óheimil og styðjist ekki við fyrrgreindan samning. Forsendur við gerð samningsins hafi verið skýrar um að greitt skyldi fyrir tiltekið magn af heitu vatni, sem nýta hafi mátt, og jafnframt að greitt yrði fyrir það tiltekna magn af heitu vatni í 25 ár og ekki lengur. Ákvæði samningsins séu skýr um tímabundinn rétt stefndu til að nýta jarðhitann. Samninginn beri að túlka með vísan til orða hans, í samræmi við fortakslaus ákvæði laga um bann við framsali jarðhitaréttinda undan jörðum og ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttinda. Þá beri að túlka samninginn með vísan til forsendna við gerð hans, það er um nýtingu á 5.256 rúmmetrum vatns á ári og í 25 ár. Forsendur aðila við gerð samningsins séu skýrar og skráðar í samninginn. Stefnendur vísi meðal annars til andskýringarreglu samningaréttar kröfu sinni til stuðnings og leggi áherslu á að samningurinn frá 6. nóvember 1998 hafi verið saminn af sérfræðingum Hitaveitu Rangæinga en landeigendur ekki notið aðstoðar lögmanns við gerð hans. Stefndu beri halla af óskýrum samningsákvæðum, ef ákvæði samningsins yrðu talin óskýr, en lögð sé áhersla á að samningurinn sé skýr um tímabundinn rétt til nýtingar. Sönnunarbyrði fyrir varanlegu framsali jarðhitaréttinda í andstöðu við lög og ákvæði samningsins um greiðslu fyrir 25 ára nýtingu hvíli á stefndu. Vísa stefnendur til meginreglna III. kafla laga nr. 7/1936, þar á meðal 33. gr. og 36. gr. og leggi áherslu á að sanngirnisrök mæli með túlkun stefnenda. Með vísan til forsendna aðila við gerð samningsins beri að fallast á kröfur stefnenda. Þá væri bersýnilega ósanngjarnt og í andstöðu við góða viðskiptahætti að komast að annarri niðurstöðu, meðal annars með vísan til stöðu aðila við samningsgerð og síðar. Þá blasi við að önnur túlkun en sú sem stefnendur byggi á sé ósanngjörn með vísan til þeirrar staðreyndar að stefndu hafi um langt árabil selt heitt vatn í eigu stefnenda og haft af því miklar tekjur. Aðalkrafa stefnenda samkvæmt I. kröfulið í stefnu styðjist við allar framangreindar röksemdir og beri meðal annars að viðurkenna kröfu stefnenda um að stefndu sé óheimil virkjun og nýting jarðhitans eftir 6. nóvember 2023 og að stefndu sé skylt að víkja af jörðinni eftir þann tíma. Verði talið að samningur eigenda Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 sé um ótímabundna heimild Hitaveitu Rangæinga og nú stefndu til að bora eftir heitu vatni og virkja og nýta jarðhita úr jörðinni, sé þess krafist af hálfu stefnenda að ákvæðum samningsins um ótímabundinn rétt til borunar eftir heitu vatni, virkjunar og nýtingar jarðhitans verði vikið til hliðar og efni hans breytt á þann veg að um tímabundinn nýtingarrétt sé að ræða til 25 ára frá gerð samningsins og að samningur um rétt til borunar, virkjunar og nýtingar jarðhitans renni því út þann 6. nóvember 2023. Sú krafa byggi á 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Stefnendur telji augljóst að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefndu að bera fyrir sig samning um ótímabundið framsal jarðhitaréttinda. Fái það meðal annars stoð í ákvæðum núgildandi og þágildandi laga er banni varanlegt framsal jarðhitaréttinda undan jörðum. Þá sé bersýnilega ósanngjarnt að bera fyrir sig samning um varanlegt framsal jarðhitaréttinda í ljósi efnis samningsins um að eingreiðsla hafi tekið mið af nýtingu í 25 ár og nýtingu á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári. Stefnendur leggi áherslu á að forsendur aðila við gerð samningsins hafi verið skýrar um tiltekinn nýtingarrétt á vatni og í 25 ár. Beri að víkja samningi til hliðar og breyta efni hans, meðal annars með vísan til forsendna aðila við gerð samningsins. Forsendur aðila við samningsgerð hafi meðal annars verið að um tímabundinn rétt til nýtingar jarðhita væri að ræða. Þær forsendur og forsendur um magn á heitu vatni sem nýtt yrði á hverju ári, sem legið hafi fyrir við samningsgerðina, hafi breyst svo verulega að landeigendur hefðu ekki gengið að samningnum hefðu þeim verið ljósar þær forsendur, það er um ótímabundinn rétt og vatnsmagn. Atvik hafi því verið með þeim hætti við samningsgerð að víkja beri samningnum til hliðar og breyta eins og stefnendur krefjist. Þá hafi staða samningsaðila verið mjög ólík og ójöfn við samningsgerð. Landeigendur hafi ekki notið sérfræðiráðgjafar við gerð samningsins en Hitaveita Rangæinga verið með sérfræðinga á sínum snærum er samið hafi samninginn og lagt fyrir landeigendur, sem ekki hafi haft aðstöðu til að gera athugasemdir við efni samningsins. Þá beri einnig að líta til þeirrar staðreyndar að Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi nýtt meira en 230-falt það magn af vatni sem heimiluð hafi verið nýting á samkvæmt samningnum og sem greitt hafi verið fyrir. Við mat á ósanngirni og hvort andstætt sé góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samninginn beri meðal annars að líta til þess að stefndu hafi haft miklar tekjur af sölu á heitu vatni án þess að greiða réttmætum eiganda fyrir það vatn og sé lögð áhersla á að forsendur samningsins við ákvörðun greiðslu séu skýrar um 25 ára rétt til nýtingar jarðhitans. Stefnendur krefjist þess að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar þess aðila á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr borholum KH-36 og KH-37 í Kaldárholti árin 2012 og 2013. Þá sé krafist viðurkenningar á greiðsluskyldu stefndu óskipt vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr borholunum KH-36 og KH-37 á jörðinni Kaldárholti árin 2014, 2015 og 2016. Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, hafi sannarlega nýtt heitt vatn umfram heimild samkvæmt samningnum 2012 og 2013. Veitur ohf. hafi hafið nýtingu vatns á árinu 2014 og það virst hafa verið gert á grundvelli samkomulags við Orkuveitu Reykjavíkur og sé þess því krafist að viðurkennd verði greiðsluskylda beggja stefndu óskipt vegna umframnýtingar á árunum 2014, 2015 og 2016. Stefnendur muni síðar krefja stefndu um greiðslu fyrir umframmagn vatns 2017 og síðar ef í ljós kemur að stefndu nýti framvegis jarðhita umfram 5.256 rúmmetra ári. Krafa stefnenda um að viðurkennd verði greiðsluskylda stefndu byggi á því að stefndu hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að nýta heitt vatn úr jörðinni umfram heimildir samkvæmt samningi. Með þeirri háttsemi hafi stefndu brotið gegn hagsmunum stefnenda og valdið þeim tjóni. Í umræddum samningi frá 6. nóvember 1998 sé skýrt kveðið á um það magn vatns sem Hitaveitu Rangæinga hafi verið heimilt að dæla upp úr jörðinni og nýta. Nánar tiltekið kveði 3. gr. umrædds samnings aðila á um að greitt sé fyrir nýtingu á 5.256 rúmmetrum á ári og segi nánar tiltekið í samningnum að „Gjaldið skal reiknað á grundvelli eftirtalinna forsendna. 1) Greitt skal fyrir vatnsmagn sem jafngildir 50% nýtingu á 20 l/mín vatnsrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári m.v. 84 C vatnshita.“ Með eingreiðslu samkvæmt samningnum hafi Hitaveita Rangæinga því greitt landeigendum fyrir nýtingu á 5.256 rúmmetrum af heitu vatn næstu 25 ár, það er þar til í nóvember 2023. Stefndu hafi tekið við réttindum Hitaveitu Rangæinga samkvæmt þeim samningi. Óumdeilt sé að stefndu hafi dælt upp úr jörðinni margföldu því magni af heitu vatni sem miðað hafi verið við í samningi og greitt hafi verið fyrir. Stefndu hafi sannarlega ekki greitt fyrir þá umframnýtingu sem ekki hafi byggt á samningnum. Ef tilgangur samningsaðila hefði verið að veita Hitaveitu Rangæinga ótakmarkaða heimild til þess að dæla upp heitu vatni í ótiltekinn tíma hefði augljóslega ekki verið tiltekið ákveðið vatnsmagn í þeirri grein samningsins þar sem endurgjald fyrir heita vatnið hafi verið ákveðið. Samningurinn sé skýr um það hvaða forsendur hafi legið til grundvallar og hver hafi verið heimil nýting vatns samkvæmt samningnum. Nýting vatns umfram þá 5.256 rúmmetra á ári hafi ekki verið heimil, ekki byggt á samningi aðila og borið hafi að semja sérstaklega um frekari nýtingu, ef þess yrði óskað, og að sjálfsögðu um greiðslu fyrir þá nýtingu. Fullyrðingar stefndu um að við samningsgerð hafi aðilar verið „sammála um að magn yrði ekki ráðandi þáttur“ sé hvort tveggja röng og ósönnuð. Hafi það í reynd verið ætlun Hitaveitu Rangæinga við samningsgerðina hafi henni verið í lófa lagið að hlutast til um skýrara orðalag, ekki síst í ljósi yfirburðastöðu þess aðila við gerð samningsins. Vísi stefnendur til fyrrnefndrar andskýringarreglu samningaréttarins en samkvæmt henni skuli óljós samningsákvæði túlka þeim aðila í óhag sem hafi samið þau eða ráðið hafi þeim atriðum til lykta sem ágreiningi valda. Í samræmi við þetta skuli að jafnaði túlka þeim aðila í óhag sem hafi átt að hlutast til um skýrara form samnings eða tjá sig skýrar um viðkomandi ágreiningsatriði, einkum hafi hann haft yfirburði við samningsgerð, t.d. í skjóli sérfræðikunnáttu. Að mati stefnenda fari ekki á milli mála að Hitaveita Rangæinga hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart stefnendum við samningsgerð enda hafi fyrirtækið samið samning aðila og lögfræðingur Hitaveitu Rangæinga komið fram fyrir hönd hitaveitunnar og lagt samninginn fyrir landeigendur sem ekki hafi notið sérfræðiaðstoðar við samningsgerð. Aðstaða aðila hafi ekki verið jöfn við samningsgerðina og beri að túlka samninginn með vísan til þess, en túlka verði allan óskýrleika samningsins stefndu í óhag. Jarðhitaréttindi í Kaldárholti séu eign stefnenda og sá eignarréttur njóti verndar í 72. gr. stjórnarskrár. Um eignarrétt stefnenda á jarðhitaréttindum vísist meðal annars til ákvæða jarðalaga nr. 8/2004, t.d. 8. gr., og 12. gr. þágildandi laga nr. 57/1998. Stefnendur telji að Hitaveita Rangæinga og síðar stefndu hafi brotið gegn stjórnarskrárvörðum eignarrétti landeigenda og reglum skaðabótaréttar með því að taka án heimildar og nýta meira af heitu vatni í eigu landeigenda en samningur frá 6. nóvember 1998 kveði skýrt á um og Hitaveita Rangæinga hafi greitt fyrir. Nýting Hitaveitu Rangæinga og síðar stefndu á heitu vatni, umfram 5.256 rúmmetra á ári, hafi þannig ekki einungis verið án samningsstoðar heldur einnig falið í sér skerðingu á eignarrétti landeigenda, sem stefnendur fari nú með. Sú háttsemi Hitaveitu Rangæinga, síðar stefndu, að nýta jarðhita í eigu landeigenda langt umfram 5.256 rúmmetra ári hafi verið saknæm og ólögmæt, ekki stuðst við samning við landeigendur og beri stefndu því skaðbótaábyrgð gagnvart stefnendum vegna þess tjóns sem þeir hafi orðið fyrir af völdum þeirrar ólögmætu háttsemi. Tjón stefnenda nemi verðmæti jarðhita í eigu landeigenda sem stefndu hafi tekið traustataki og án heimildar, nýtt í eigin þágu og selt þriðja aðila fyrir háar fjárhæðir. Stefnendur hafi tekið heitt vatn án heimildar allt frá árinu 1998. Krafa stefnenda í málinu sé um greiðslu fyrir töku vatns án heimildar frá 2012. Stefnendur telji augljóst að Hitaveitu Rangæinga, og síðar stefndu, hafi verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um það vatnsmagn sem tilgreint hafi verið í samningnum frá 6. nóvember 1998 og að nýting vatns umfram þá heimild hafi verið óheimil. Fyrri landeigendur og síðar stefnendur hafi ekki haft upplýsingar um nýtingu jarðhita umfram heimild samkvæmt samningnum fyrr en nýverið, en landeigendur ætíð staðið í þeirri trú að nýting stefndu, sem séu opinberir aðilar, hlyti að vera í samræmi við heimildir samkvæmt samningi. Stefnendur hafi engan aðgang haft að upplýsingum um nýtingu heita vatnsins og mælingum á því og þeim því verið ókleift að fylgjast með nýtingu Hitaveitu Rangæinga og stefndu á vatninu. Hitaveita Rangæinga og síðar stefndu hafi ekki upplýst landeigendur um nýtingu umfram 5.256 rúmmetra á ári. Sú skylda hafi hins vegar hvílt á Hitaveitu Rangæinga og stefndu, sem borið hafi ábyrgð á að taka þeirra á heitu vatni væri í samræmi við samning við landeigendur. Hitaveitu Rangæinga og síðar stefndu hafi borið að upplýsa um nýtingu vatnsins og bjóða fram greiðslu enda þau réttindi ekki stefndu. Stefnendur hafi verið í góðri trú að nýtingin væri í samræmi við samning aðila og því hafi það komið þeim í opna skjöldu að fá upplýsingar um að dælt hefði verið upp vatni langt umfram heimildir en niðurstaða dómkvadds matsmanns muni staðreyna hversu mikið magnið hafi verið. Stefnendur telji að öll skilyrði sakarreglunnar séu fyrir hendi og af þeim sökum beri stefndi skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda. Krafa stefnenda byggi á almennu skaðabótareglunni og sé um greiðslu bóta utan samninga, enda hafi stefndu tekið vatn úr jörð í eigu stefnenda langt umfram heimild samkvæmt samningi við landeigendur. Taka stefndu á vatninu hafi því ekki byggt á samningi við landeigendur sem hafi verið skýr um það magn sem hafi mátt taka. Stefndu hafi sannarlega hagnast mjög af nýtingu vatns umfram heimild samkvæmt samningi og liggi fyrir að stefndi hafi selt það vatn almenningi og fyrirtækjum á Suðurlandi og haft af því miklar tekjur og án þess að greiða eigendum fyrir. Stefndu hafi því á ólögmætan hátt auðgast á kostnað stefnenda og beri ábyrgð gagnvart stefnendum. Sanngirnisrök styðji framangreinda túlkun stefnenda á samningi aðila, er vísi til stuðnings kröfum sínum til meginreglna III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 33. gr. og 36. gr. Sé bersýnilega ósanngjarnt og í andstöðu við góða viðskiptahætti af stefndu að bera fyrir sig að þeir megi nýta jarðhita, og án þess að greiða fyrir, umfram 5.256 rúmmetra á ári. Sú túlkun væri ósanngjörn með vísan til þeirrar staðreyndar að stefndu hafi um árabil selt heitt vatn langt umfram 5.256 rúmmetra á ári og haft af því miklar tekjur án þess að greiða krónu fyrir. Forsendusjónarmið styðji einnig túlkun stefnenda á samningnum. Verði ekki fallist á kröfu stefnenda um greiðslu skaðabóta og talið að nýting Hitaveitu Rangæinga og síðar stefndu umfram 5.256 rúmmetra af heitu vatni á ári byggi á samningi aðila frá 1998 og rúmist innan hans sé á því byggt að stefndu beri engu að síður að greiða stefnendum fyrir það vatnsmagn er stefndu sannarlega hafi nýtt umfram fyrrgreinda 5.256 rúmmetra á ári. Sú krafa byggi á samningi aðila, verði talið að sú nýting rúmist innan hans, og leggi stefnendur áherslu á að greiðsla til landeigenda samkvæmt samningi, 4.911.755 krónur, hafi tekið mið af nýtingu á 5.256 rúmmetrum vatns á ári. Þær forsendur séu skýrar í samningi aðila. Verði talið að samningurinn hafi heimilað hitaveitu og stefndu að nýta meira vatn hafi hitaveitunni og síðar stefndu borið að leita samninga við landeigendur um greiðslu fyrir þá umframnýtingu og þeim verið óheimilt að nýta það vatn án þess að greiða fyrir. Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi ekki leitað samninga við landeigendur um greiðslu fyrir þá umframnýtingu og því brotið gegn hagsmunum landeigenda. Stefnendur leggi áherslu á að samningurinn frá 1998 kveði ekki á um nýtingu umframmagns af heitu vatni án greiðslu og leiði af ákvæðum samningsins, reglum kröfuréttar, meðal annars um forsendusjónarmið, og ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttinda, að stefndu beri að greiða stefnendum fyrir umframnýtingu jarðhitans, fyrir nýtingu vatns sem Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi ekki greitt fyrir og sannarlega hafi verið í eigu landeigenda. Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi því vanefnt ákvæði samningsins um greiðslu fyrir umframnýtingu á heitu vatni og sé krafist efnda þess samnings og þess að greitt verði að fullu fyrir öll not stefndu af jarðhitanum. Sú krafa byggi á samningi við landeigendur og reglum kröfuréttar um að greitt skuli fyrir sannarleg verðmæti sem afhent séu. Samninginn frá 1998 beri að túlka svo að í honum felist greiðsluskylda stefndu verði talið að þeim hafi verið heimil nýting umfram 5.256 rúmmetra vatns á ári. Stefndu beri að efna þá skyldu og krafist sé viðurkenningar á greiðsluskyldunni. Stefnendur eigi einnig skaðabótakröfu innan samninga á stefndu vegna þess tjóns sem stefnendur hafi orðið fyrir af völdum vanefnda stefndu á greiðslu fyrir umframmagn vatns. Sú krafa sé um bætur sem nemi verðmæti þess vatns sem stefndu hafi vanefnt að greiða fyrir. Hafi samningurinn heimilað nýtingu vatns umfram 5.256 rúmmetra sé ljóst að stefndu hafi vanefnt skyldu til að greiða fyrir umframvatn. Af þeim sökum beri stefndu að greiða stefnendum bætur vegna þeirra vanefnda. Sú krafa sé jafnhá sannvirði þess heita vatns sem tekið hafi verið án þess að greitt hafi verið fyrir. Verði talið að samningur eigenda Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga frá 6. nóvember 1998 um virkjun og nýtingu jarðhita í jörðinni sé um ótakmarkaðan rétt til borunar eftir heitu vatni, virkjunar og nýtingar á jarðhita í jörðinni, krefjist stefnendur þess að þeim samningsákvæðum verði vikið til hliðar og breytt og efni samningsins breytt á þann veg að stefndu sé heimil nýting á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári. Þá sé þess krafist að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar stefnda á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti árin 2012 og 2013. Þá að viðurkennd verði með dómi óskipt greiðsluskylda stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitna ohf., vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti árin 2014, 2015 og 2016. Krafa stefnenda byggi á 36. gr. laga nr. 7/1936 með síðari breytingum. Augljóst sé að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af stefndu að bera fyrir sig samning um ótakmarkaða nýtingu á jarðhita úr jörðinni. Sé sú afstaða bersýnilega ósanngjörn í ljósi þess að samkvæmt samningnum frá 1998 hafi verið greitt fyrir nýtingu á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári næstu 25 ár. Forsendur aðila við gerð samningsins hafi verið skýrar um 5.256 rúmmetra sem nýta hafi mátt á hverju ári. Taka vatns umfram heimild og án greiðslu sé ósanngjörn og það sé andstætt viðskiptavenju að byggja á slíkum ákvæðum samnings er feli í sér að ekki sé greitt fyrir nýtingu jarðhita. Staða samningsaðila hafi verið mjög ólík við samningsgerð og mjög hallað á landeigendur sem hafi ekki notið sérfræðiráðgjafar við gerð samningsins en Hitaveita Rangæinga verið með sérfræðinga á sínum snærum er samið hafi samninginn og lagt fyrir landeigendur sem ekki hafi verið í aðstöðu til að gera athugasemdir við efni samningsins. Hitaveita Rangæinga og stefndu hafi nýtt meira en 230-falt það magn af vatni sem heimiluð hafi verið nýting á samkvæmt samningi, ekki greitt fyrir þá nýtingu á jarðhitaréttindum í eigu stefnenda, og beri við mat á ósanngirni og hvort andstætt sé góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig samninginn að líta til þess. Krafa um að samningi verði vikið til hliðar og honum breytt styðjist og við forsendur aðila við samningsgerð og byggi stefnendur á því að forsendur sem hafi legið fyrir við samningsgerð, það er um 5.256 rúmmetra ári, hafi breyst svo verulega að landeigendur hefðu ekki gengið að samningnum hefðu þeim verið ljósar þær breyttu forsendur. Atvik hafi verið með þeim hætti við samningsgerðina að víkja beri samningnum til hliðar og breyta honum eins stefnendur krefjist. Stefnendur hafi óskað eftir mati dómkvadds matsmanns á kröfu sinni vegna nýtingar stefndu á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári. Stefnendur áskilji sér rétt til þess að leggja fram matsgerð á síðari stigum og byggja fjárkröfu á hendur stefndu á henni. Stefnendur áskilji sér einnig rétt til að framhaldsstefna málinu er matsgerð liggur fyrir, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991. Kröfur stefnenda séu reistar á meginreglum eignarréttar, samningaréttar og skaðabótaréttar, innan og utan samninga. Þá vísi stefnendur til reglna kröfuréttar, meðal annars um rangar og brostnar forsendur. Þá vísist til III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 36. gr., sem og ógildingarreglu samningaréttar um brostnar forsendur. Þá vísast til laga nr. 5/1998, einkum 12. gr., og ákvæða jarðalaga nr. 8/2004, einkum 8. gr., og ákvæða stjórnarskrár, einkum 72. gr. Um heimild til öflunar viðurkenningardóms vísi stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hafi stefnendur lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkennda skyldu stefndu til að greiða fyrir heitt vatn sem stefndu hafi nýtt umfram 5.256 rúmmetra á ári samkvæmt samningi frá 6. nóvember 1998. Stefnendur vísi einnig til 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur áskilji sér rétt, þá matsgerð dómkvadds matsmanns liggi fyrir, til þess að krefja stefndu um greiðslu kröfu á grundvelli þeirrar matsgerðar og auka við kröfur sínar í málinu. Í kröfu stefnenda um viðurkenningu á greiðsluskyldu stefndu felist meðal annars krafa um greiðslu vaxta og dráttarvaxta af fjárkröfu stefnenda. Krafa stefnenda um vexti og dráttarvexti styðjist við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 6. og 8. gr. laganna. Krafa stefnenda um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök af hálfu stefndu Stefndu hafni því í fyrsta lagi að samningur á milli Hitaveitu Rangæinga, nú stefndu, og fyrri landeigenda, nú stefnenda, sé tímabundinn til 25 ára. Í 1. mgr. 12. gr. þágildandi laga nr. 57/1998 um eignarhald og nýtingu á auðlindum í jörðu komi fram að landeigandi megi ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Vísi stefndu til leyfisbréfs iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 10. júní 1999, þar sem fram komi heimild iðnaðarráðuneytisins til að umrædd jarðhitaréttindi séu skilin frá jörðinni, en þar segi: „Það er mat ráðneytisins að samningur eigenda jarðarinnar Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga feli í sér svo víðtækt framsal á jarðhitaréttindum að verið sé að undanskilja þau landareigninni, sbr. orðalag 1. mgr. 12. gr.“ Ljóst sé að þetta skilyrði í 1. mgr. 12 gr. laganna sé uppfyllt. Þá sé því alfarið hafnað að framsal nýtingarréttar gegn eingreiðslu takmarki með nokkrum hætti stjórnarskrárvarinn eignarrétt stefnenda. Þvert á móti felist meðal annars í eignarréttarákvæði stjórnarskrár réttur einstaklinga og lögaðila til að nota eigur sínar, selja eða ráðstafa að vild á annan hátt, og sé hann einungis takmarkaður af þeim skorðum sem lög setji. Fyrri eigendur, sem réttmætir eigendur jarðarinnar Kaldárholts og þeirra jarðhitaréttinda sem jörðinni hafi fylgt, hafi nýtt sér sinn stjórnarskrárvarða rétt og samningsfrelsi sitt til þess að ganga til samninga við stefndu. Stefndu bendi á að í skilgreiningu á umfangi samningsins í fyrstu tveimur greinum hans sé ekki tilgreindur gildistími, frekar en í öðrum ákvæðum hans. Þvert á móti sé skýrt af öllu orðlagi að samningurinn sé ótímabundinn og beri með sér að varanlegt framsal hafi átt sér stað og hafi því framsali verið þinglýst sem kvöð á jörðina. Samningsaðilum hefði verið í lófa lagið að tilgreina gildistíma ef samningnum hefði verið ætlaður takmarkaður gildistími. Þá hefði einnig verið að finna önnur ákvæði í samningnum sem styðja myndu slíka túlkun, t.d. ákvæði er varði brotthvarf Hitaveitunnar af landinu að nýtingartíma loknum, ákvæði sem mæli fyrir um frágang, eignarrétt á mannvirkjum o.s.frv. Þá sé hvergi í samningnum tekið á framlengingu, endurnýjun eða frekari greiðslum. Það sé því ekkert í samningnum sem beri með sér að samningsaðilar hafi ætlað að takmarka gildistíma hans eða sem bendi til þess að gert hafi verið ráð fyrir því að stefndu myndu láta af nýtingu jarðhita á jörðinni. Stefndu mótmæli þeirri túlkun stefnenda að ákvæði í 3. gr. samningsins beri að túlka á þá leið að gildistími samningsins sé 25 ár. Ekkert í því ákvæði gefi til kynna að gildistíminn sé 25 ár eða að hann sé háður öðrum tímatakmörkunum. Aðeins sé um að ræða reikniforsendur fyrir eingreiðslu til landeigenda, það er forsendur núvirðingar greiðslu fyrir jarðhitaréttindin. Fyrrgreint samningsákvæði sé skýrt, en þar segi í 2. mgr.: „Hitaveita Rangæinga skal greiða landeigendum gjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar og jarðhita. Gjaldið skal vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla. Gjaldið skal reiknað á grundvelli eftirtalinna forsenda. 1) Greitt skal fyrir vatnsmagn sem jafngildir 50% nýtingu á 20 l/mín vatnsrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári m.v. 84°C vatnshita. 2) Árgjald skal reiknað miðað við núverandi gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga, þ.e. kr. 10630 fyrir hvern rúmmetra af 74°C heitu vatni. Fyrir hverja gráðu sem vatnið er kaldara skal verðið lækka um 2%. 3) Miðað við að vatnshiti frá borholu verði 64°C skal gjaldskrá vera kr. 85,04 fyrir hvern rúmmetra vatns sem jafnhildir ársgreiðslu að upphæð samtals kr. 366.168,- á ári. 4) Ársgreiðsluna skal núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5, ársvöxtum og greiðast í einu lagi kr. 4.911.755 (fjórar milljónir níuhundruð og ellefu þúsund sjöhundruð fimmtíu og fimm).“ Sé hér um að ræða einskiptis- og fullnaðargreiðslu. Báðum samningsaðilum hafi verið ljóst að gífurleg áhætta væri tengd borunum eftir heitu vatni og óvíst um árangur. Beri samningurinn þessa merki, sem og að landeigendur hafi með honum afsalað sér varanlega öllum jarðhitaréttindum jarðarinnar Kaldárholts til Hitaveitu Rangæinga þann 6. nóvember 1998. Í öðru lagi hafni stefndu því alfarið að samningur milli Hitaveitur Rangæinga, nú stefndu, og fyrri landeigenda, nú stefnenda, sé magnbundinn á nokkurn hátt. Ljóst sé af framangreindu að um varanlegt framsal á jarðhitaréttindum hafi verið að ræða, sbr. samning aðila sem og heimild iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 10. júní 1999. Slíkt varanlegt framsal sé í eðli sínu ekki magntakmarkandi, enda séu þá landeigendur ekki lengur eigendur að jarðhitaréttindum þeim sem um ræðir. Eigi þessi túlkun sér styrka stoð í samningi aðila. Í fyrstu tveimur greinum samningsins sé umfang hans skilgreint með greinargóðum hætti. Í 3. gr. sé svo að finna reikniforsendur fyrir því endurgjaldi sem greitt hafi verið fyrir jarðhitaréttindin. Í tilvísuðum samningi komi meðal annars fram í 1. gr.: „Hitaveita Rangæinga fái einkarétt til jarðborana eftir heitu vatni í landi jarðarinnar Kaldárholts, Holtahreppi Rangárvallasýslu og til að virkja og nýta allan jarðhita jarðarinnar sem fæst með borunum.“ Þá segi síðan í 2. gr. hans: „Hitaveitu Rangæinga eru heimil nauðsynleg afnot af landi jarðarinnar til borunar eftir heitu vatni og virkjunar jarðhitans. Heimilt er að leggja þær hitavatnsleiðslur um land jarðarinnar sem nauðsynlegar eru til nýtingar jarðhitans, gera nauðsynlega umferðaleið meðfram leiðslum og að vinnusvæðum, gera borplön, reisa dæluhús yfir borholur og annað sem nauðsynlegt reynist, vegna virkjunar og nýtingar jarðhitans. Jafnframt er Hitaveitu Rangæinga heimil sú umferð um land jarðarinnar sem nauðsynleg er vegna borana, lagningar leiðslna, byggingar dæluhúss og viðhalds og starfrækslu á mannvirkjum vegna virkjunar jarðhitans.“ Af 1. gr. samningsins komi mjög skýrt fram að honum sé ætlað að ná yfir nýtingu á öllum þeim jarðhita sem fáist með borunum, án nokkurra takmarkana. Þá sé hvergi í öðrum samningsákvæðum að finna takmörkun á magni sem stefndu sé heimilt að nýta. Í bréfi, dags. 2. nóvember 2004, frá Loga Helgasyni fyrir hönd þáverandi landeigenda, til Hitaveitu Rangæinga komi meðal annars fram: „Í 3. gr. tilvitnaðs samnings aðila er gerð grein fyrir forsendum á útreikningi á samningsgreiðslu til landeiganda fyrir afnota af jarðhitanum. Samkvæmt samningi þessum bar Hitaveitu Rangæinga, 3 árum eftir gerðan samning [s.s. 6. nóvember 2001], að endurmæla hitastig þess vatns sem hitaveitan nýtir. Tæp 6 ár eru nú liðin frá gerðum samningi og þrjú ár frá því endurmæling skyldi fara fram, og hafa landeigendum ekki enn borist niðurstöður úr slíkum mælingum. Undirritaður óskar því eftir upplýsingum hvort mælingar samkvæmt framansögðu hafi farið fram. Samkvæmt fyrrnefndum samningi hefur hitaveitan greitt fyrir vatnsmagn sem jafngildir 50% nýtingu á 20 l/mín vatnsrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári m.v. 84° vatnshita. Óskar undirritaður einnig eftir því að fá upplýsingar um það vatnsmagn sem dælt hefur verið frá því að dælingar hófust.“ Þann 18. nóvember 2004 barst bréf frá Ingvari Baldurssyni, fyrir hönd Hitaveitu Rangæinga, þar sem m.a. segi: „Hitaveita Rangæinga er reiðubúin til að greiða landeigendum Kaldárholts umrædda viðbótargreiðslu, kr. 605.247, í eitt skipti fyrir öll. Með þeirri greiðslu telst hitaveitan hafa greitt landeigendum fullnaðargjald fyrir afnot og nýtingu jarðarinnar Kaldárholts og jarðhita, samanber samning dags. 6. nóvember 1998. Í því sambandi skiptir ekki máli hvert það vatnsmagn er sem dælt hefur verið úr borholu hitaveitunnar í Kaldárholti.“ Meðfylgjandi ofangreindu bréfi frá 18. nóvember 2004 hafi verið tölvuskeyti frá Guðna Axelssyni, aðstoðardeildarstjóra eðlisfræðideildar ISOR – Íslenskra orkurannsókna, og bréf frá Wilhelm V. Steindórssyni fyrir hönd WVS-verkfræðiþjónustu ehf., dags. 10. nóvember 2004, þar sem fram komi reikningsforsendur fyrir endurmati greiðsluupphæðar. Einnig komi þar fram eftirfarandi túlkun á samningi aðila: „Í ljósi ákvæðis í 3. gr. framangreinds samnings um jarðhitaréttindi, þar sem kveðið er á um að greidd verði ein upphæð sem svarar til 50% nýtingar á 20 l/mín vatnsrennsli, þ.e. 5.256 m3/ári, án tillits til vatnsvinnslunnar, verður að telja að dæling hitaveitunnar á svæðinu á hverjum tíma sé viðsemjendum óviðkomandi.“ Engin frekari bréfaskipti hafi átt sér stað og þáverandi landeigendur ekki mótmælt þessari túlkun á samningi aðila. Af ofangreindum samskiptum sjáist greinilega að landeigendum hafi verið fyllilega ljóst að í samningi aðila hafi falist varanlegt framsal á jarðhitaréttindum jarðarinnar Kaldárholts og að nýtingarheimildir samkvæmt því framsali hafi ekki verið magnbundnar á nokkurn hátt. Sé ekki hægt að túlka athafnaleysi þeirra á annan hátt en að þeir hafi verið þessari túlkun samþykkir. Einnig megi benda á að sé samningurinn skoðaður í heild sinni með þetta í huga, þá veki athygli að hvergi sé þar að finna forsendur fyrir frekari greiðslum, hvaða gjaldskrá ætti að gilda um frekari greiðslur, greiðslutíma, greiðslumáta eða annað sem bendi til þess að landeigendur hafi vænst frekari greiðslna. Þvert á móti komi fram í 2. málsgrein í 3. gr. samningsins: „Gjaldið skal vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla.“ Það sé ekkert í samningnum frá 1998 sem bendi til greiðsluskyldu stefndu á nýtingu umfram 5.256 rúmmetra. Þá komi ekki fram nein krafa um greiðslu í kjölfar bréfs til landeigenda, dags. 18. nóvember 2004. Í 3. gr. samningsins sé gerð grein fyrir reikniforsendum. Hvorugur aðili hafi vitað hvaða magn lindin gæti gefið af sér og þá til hversu langs tíma. Samningsaðilar hafi komið sér saman um forsendur fyrir greiðslu án þess að áskilja sér rétt til endurgreiðslu vegna forsendubrests eða viðbótargreiðslna ef lindin gæfi meira af sér. Við túlkun samninga beri fyrst og fremst að líta til efnis þeirra og orðalags. Stefndu telji að í því tilviki sem hér um ræðir sé efni samnings aðila alveg skýrt, það er að greidd hafi verið ein greiðsla fyrir varanlegt framsal nýtingarréttar jarðhita úr jörðinni Kaldárholti. Sé efni samninga og orðalag ekki skýrt beri meðal annars að líta til vilja samningsaðila við samningsgerð og reyna að leiða í ljós þær hugmyndir og traust sem ætla megi að hafi verið á milli samningsaðila við samningsgerðina. Framangreindur samningur hafi verið gerður við aðstæður þar sem mikil óvissa hafi ríkt um árangur af borunum. Hitaveita Rangæinga og þáverandi landeigendur hafi gert með sér samkomulag sem beri þessari óvissu vitni. Hitaveita Rangæinga hafi með samkomulaginu tekið á sig umtalsverða áhættu með því að greiða þáverandi landeigendum eingreiðslu án þess að það væri gert að skilyrði að vatnslindin skilaði lágmarksafköstum. Landeigendur hafi aftur á móti þegið greiðsluna en um leið losnað við það að taka nokkra áhættu af því hvaða magn yrði hægt að vinna úr jörðinni. Ákvæði 4. gr. samningsins beri þessari óvissu um afkastagetu enn fremur vitni, en í henni segi: „Nú er dælt vatni úr laug í landinu til upphitunar sumarbústaðar. Hitaveita Rangæinga skal tryggja vatn til sumarbústaðarins fari svo að laugin þorni við bornir. Skal það vera sumarbústaðaeigandanum að kostnaðarlausu.“ Landeigendur hafi látið líða 11 ár án þess að gera athugasemdir við túlkun samningsins, það er frá árinu 2004, þegar viðbótargreiðsla hafi borist vegna endurmats í samræmi við 3. gr. samningsins. Landeigendur hafi ekki gripið til ráðstafana fyrr en með bréfi 11. desember 2015, þar sem fyrirspurn hafi borist um það hvenær nýting hefði hafist á holunum, hvaða vatnsmagni hefði verið dælt upp frá upphafi og hvaða hitastig holurnar hefðu gefið. Þegar bréfið hafi borist hafi verið liðin sautján ár síðan samningur um framsal á jarðhitaréttindum hafi verið undirritaður og ellefu ár síðan bréf hafi borist til landeigenda þar sem þessi samningstúlkun hafi verið ítrekuð. Hafi stefnendur með þessu sýnt mikið tómlæti og geti nú ekki gert þær kröfur sem raun beri vitni. Að landeigendur hafi látið athugasemdalaust svo langan tíma líða renni enn styrkari stoðum undir þann skilning að samningurinn sé í raun ómagnbundinn og að það hafi verið sameiginlegur skilningur samningsaðila. Að öllu framangreindu virtu sé því ljóst að Hitaveita Rangæinga hafi greitt eingreiðslu er hafi verið fullnaðargreiðsla fyrir framsal á jarðhitaréttindum jarðarinnar Kaldárholts og án nokkurra takmarkana. Í þriðja lagi krefjist stefnendur þess til vara að dómurinn víki til hliðar hluta af ákvæðum samnings eigenda Kaldárholts og Hitaveitu Rangæinga, frá 6. nóvember 1998. Í fyrsta lagi krefjast stefnendur þá að ákvæðum um ótímabundna heimild til borunar verði vikið til hliðar og efni þeirra breytt á þann veg að um tímabundinn nýtingarrétt sé að ræða til 25 ára frá gerð samningsins. Í öðru lagi að ákvæðum um ótakmarkaða nýtingu á jarðhita í jörðinni verði vikið til hliðar og efni samningsins breytt á þann veg að stefndu sé aðeins heimil nýting á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári. Þá sé þess krafist að viðurkennd verði greiðsluskylda stefndu vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári árin 2012–2016. Málatilbúnaður stefnenda sé mjög óskýr hvað varði framangreindar varakröfur. Stefndu sé ekki ljóst hvaða ákvæðum samkomulagsins stefnendur krefjist að vikið verði til hliðar. Beri allur samningurinn þess merki að í honum felist varanlegt framsal jarðhitaréttinda. Það séu engin ákvæði sem hægt sé að víkja til hliðar til að fá þá niðurstöðu sem stefnendur óski. Krafa stefnenda sé það óljós og málatilbúnaður svo óskýr að hann brjóti í bága við meginreglur einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Stefndu hafni því að heimild sé til að víkja einstaka samningsákvæðum til hliðar og að samningnum verði breytt á þá vegu sem stefnendur krefjist hér til vara. Ein helsta meginregla samningaréttar sé samningsfrelsi, að menn séu frjálsir að því að gera samninga og um efni þeirra og gagnaðila. Í þessari reglu sameinist tvær meginreglur samningaréttar. Annars vegar um samningafrelsi og hins vegar um að samninga skuli halda. Í meginreglunni um samningafrelsi felist aðallega þrennt. Í fyrsta lagi sé mönnum frjálst að velja sér gagnaðila. Í öðru lagi hafi menn forræði á efni samningsins. En í þriðja lagi ráði menn því hvort þeir gangi til samningsgerðar. Ákvæði 36. gr. samningalaga sé undantekningarregla andspænis meginreglum íslensks fjármunaréttar um samningsfrelsi og skyldu manna til þess að efna gerða samninga. Stefnendur haldi því fram að samningur sá er um ræðir sé afar hagfelldur stefnda og því standi rök til þess að víkja eigi ákvæðum í honum til hliðar og breyta efni hans á þann veg sem sé stefnendum hagfelldara. Að samningur sé mögulega hagfelldari fyrir annan samningsaðila en hinn leiði ekki eitt og sér til þess að honum skuli vikið til hliðar þannig að hækka beri endurgjald, hafi vilji aðila á samningstíma staðið til þess að skipa málum með þeim hætti sem raun beri vitni. Í því tilviki sem hér um ræði verði við mat á hagsmunum aðila að horfa til þeirrar áhættu er hvor aðili hafi tekið á sig við samningsgerð. Stefndu hafi tekið á sig alla áhættu af því hvort yfirleitt fengist heitt vatn og þá í hve miklu magni. Endurgjald í samningum sé iðulega tengt áhættu sem tekin sé. Í þessu sambandi beri einnig að líta til þess að af hálfu stefnenda hafi því ekki verið haldið fram að fyrri landeigendur hafi á þeim tíma er samningur hafi verið gerður á einhvern hátt verið haldnir andlegum annmörkum sem stefndu hafi notfært sér við samningsgerðina eða á annan hátt verið neyddir til samningsgerðarinnar. Þá sé því hafnað að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig framangreindan samning með vísan til bannákvæðis 12. gr. þágildandi laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu nr. 57/1998. Enda sé ljóst, eins og að framan greini, að öll skilyrði framangreindra laga hafi verið uppfyllt og að fyrir hafi legið heimild iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins í samræmi við téða lagagrein. Stefndu byggi á því að heimildum dómstóla til að endurskoða, í heild eða hluta, gilda samninga séu þröngar skorður settar og sá sem krefjist endurskoðunar gilds samnings verði að sanna að viðkomandi samningur sé ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju. Við mat á því hvort víkja eigi samningnum, í heild eða að hluta, til hliðar verði að taka tillit til þeirra sjónarmiða er legið hafi til grundvallar á þeim tíma er hann hafi verið gerður. Líkt og að framan greini hafi ríkt mikil óvissa um notagildi jarðhita á jörðinni og aðilar verið sammála um að skipta með sér þeirri áhættu. Þeirri málsástæðu stefnenda að Hitaveita Rangæinga hafi haft yfirburðastöðu við samningsgerðina sé mótmælt. Hitaveita Rangæinga hafi verið lítil sveitahitaveita með fjóra starfsmenn sem aðeins hafi þjónað Hellu, Hvolsvelli, Laugalandi, Rauðalæk og sveitinni í kring. Hún hafi aðeins haft yfir að ráða tveimur vinnslusvæðum, Laugalandi og Kaldárholti, sem hafi verið með þrjár vinnsluholur. Samningagerð eins og hér um ræðir hafi ekki verið hluti af daglegri starfsemi hitaveitunnar. Til þess að festa sé í viðskiptalífinu verði að halda gerða samninga. Aðeins í undantekningartilfellum verði gildum samningi vikið til hliðar og þá að fullnægðum lagaskilyrðum. Alltaf sé ákveðin áhætta sem fylgi borunum og þá áhættu verði samningsaðilar að bera. Í þessu tilviki hafi stefndu tekið alla áhættuna af borunum. Með vísan til framangreinds sé það því mat stefndu að 36. gr. samningalaga geti ekki komið til álita í máli þessu. Í fjórða lagi krefjist stefnendur þess til vara að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefndu utan samninga, vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári fyrir árin 2012 og 2013. Þá sé þess krafist að viðurkennd verði óskipt greiðsluskylda stefndu vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári fyrir árin 2014, 2015 og 2016. Stefndu mótmæli þessari kröfu með vísan til þess að það sé og hafi verið óumdeilt að samningur sé í gildi á milli aðila. Stefndu hafni því að hafa á nokkurn hátt sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með nýtingu sinni á jarðhita úr jörðinni Kaldárholti. Stefndu byggi á sömu málsástæðum og gert sé í rökstuðningi fyrir því að hafna beri aðalkröfu stefnenda, einkum því að í samningi aðila hafi falist varanlegt framsal jarðhitaréttinda og að greiðslur vegna þessa hafi að fullu verið inntar af hendi. Þá styðji heimild frá iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu við þá túlkun stefndu. Verði hins vegar komist að því að samningur aðila frá 1998 sé magnbundinn á þann hátt að stefndu sé aðeins heimil nýting á 5.256 rúmmetrum af heitu vatni á ári, þá hafni stefndu því að skilyrði séu til að krefja stefndu um greiðslu á magni umfram það með vísun til sakarreglu og reglna skaðabótaréttar. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að þeir hafi orðið fyrir tjóni og að orsakatengsl séu á milli háttsemi stefndu og meints tjóns. Í samningi aðila frá 1998 komi skýrt fram að um sé að ræða einkarétt Hitaveitu Rangæinga, síðar stefndu, til jarðborana, virkjana og nýtingar á jarðhita í landi Kaldárholts. Í þeim einkarétti felist að stefnendur hafi ekki haft heimild til þess að selja jarðhitaréttindi til annarra aðila. Þá sé ekkert í samningnum um að Hitaveita Rangæinga, síðar stefndu, hafi átt að greiða fyrir magn umfram 5.256 rúmmetra á ári. Stefndu hafni því að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna umframmagns þar sem í skjóli einkaréttar, samkvæmt samningi aðila, hafi stefnendur ekki haft umráðarétt né sölurétt á magni umfram 5.256 rúmmetra á ári, er fengist hafi með borunum stefndu. Í fimmta lagi hafni stefndu þeirri kröfu stefnenda, verði ekki fallist á kröfu þeirra um greiðslu skaðabóta og talið að nýting stefndu umfram 5.256 rúmmetra af heitu vatni á ári rúmist innan samnings aðila frá 1998, að þá beri stefndu engu að síður að greiða fyrir vatnsmagn umfram fyrrgreinda 5.256 rúmmetra. Stefndu hafni því að samningur frá 1998 kveði ekki á um nýtingu á vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári án viðbótargreiðslna. Þvert á móti felist í varanlegu framsali á jarðhitaréttindum að slíkt sé ómagnbundið. Þá komi skýrt fram í 2. mgr. 3. gr. í samningi aðila að „Gjaldið skal vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla.“ Hvergi sé þar minnst á viðbótargreiðslur fyrir magn umfram 5.256 rúmmetra, gjaldskrá fyrir það magn, greiðslustað, greiðslutíma eða annað sem gæti bent til þess að vilji samningsaðila hafi staðið til þess að frekari greiðslur ættu að eiga sér stað. Af framangreindu sé ljóst að engin frekari greiðsluskylda sé fyrir hendi af hálfu stefndu en mælt sé beinum orðum fyrir um í samningi aðila. Þá geti sú athöfn að greiða eingreiðslu fyrir einkarétt til jarðborana og nýtingu á heitu vatni, án takmarkana, ekki talist brot á ákvæði stjórnarskrár um vernd eignarréttar. Um lagarök vísi stefndu til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar. Þá sé vísað til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og laga nr. 136/2013 um Orkuveitu Reykjavíkur. Málskostnaðarkrafa sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Málavextir liggja í megindráttum fyrir, en ágreiningur í málinu snýr hér einkum að réttri túlkun á framangreindum samningi aðila, sem gerður var 6. nóvember 1998, og felur í sér framsal af hálfu stefnenda og þeirra sem þeir leiða rétt sinn frá, til stefnda Orkuveitu Reykjavíkur, sem tók árið 2005 við réttindum Hitaveitu Rangæinga á einkarétti til jarðborana á heitu vatni í landi jarðarinnar Kaldárholts og til að virkja allan jarðhita jarðarinnar sem fæst með honum, eins og getið er um í 1. mgr. 1. gr. samningsins, en Veitum ohf. er einnig stefnt vegna ofangreindrar nýtingar þess félags. Ítarlegum dómkröfum stefnenda um viðurkenningu á réttindum þeirra í skjóli ofangreinds samnings aðila er lýst hér að framan. Í megindráttum snúast þær annars vegar um að viðurkennt verði með dómi að ofangreindur samningur aðila feli í sér að stefndu eigi samkvæmt honum aðeins tímabundinn rétt til þess að nýta jarðhita í jörð stefnenda að Kaldárholti, eða í 25 ár frá því að samningurinn var gerður 6. nóvember 1998. Hins vegar krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði að téður samningur feli enn fremur í sér að stefnendur eigi rétt til þess að fá greitt fyrir það sem þeir telja vera óheimila töku stefnda á vatni umfram tiltekið magn er heimilað hafi verið að hámarki á nýtingartímanum, eða þá yfirleitt, sem stefnendur byggja á að megi lesa út úr samningnum, og eru þá 5.256 rúmmetrar á ári. Varakröfur stefnenda miðast síðan við það að fallist dómurinn ekki á framangreindar aðalkröfur þá eigi sanngirnissjónarmið í ákvæðum 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 þó engu að síður að leiða til breytinga á samningsskyldum aðila í þá veru sem stefnendur gera hér aðalkröfur um, annars vegar varðandi samningstíma, en hins vegar um greiðsluskyldu fyrir töku vatns. Er jafnframt ótvírætt að stefnendur eiga lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um kröfur sínar. Hvað varðar þá fyrst ágreining málsaðila um eðli framsals á jarðhitaréttindunum í landi Kaldárholts og um ætluð tímamörk á nýtingu þeirra samkvæmt samningnum, dags. 6. nóvember 1998, sem gildir óumdeilt í þessu réttarsambandi aðila, þá verður að mati dómsins einkum að líta til þess að samningurinn sjálfur getur ekki um nein tímamörk á því framsali á einkarétti til, nú stefnda Orkuveitu Reykjavíkur, til jarðborana, virkjunar og nýtingar á öllum jarðhita í jörð stefnenda að Kaldárholti er hann fjallar um. Í lokamálsgrein 3. gr. samningsins er þó getið um áskilið samþykki iðnaðarráðherra áður en samningnum verði þinglýst, en í 1. málslið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu segir að landeigandi megi ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra. Í málinu liggur fyrir þetta áskilda samþykki af hálfu ráðherra, sbr. bréf iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 10. júní 1999, og umsögn Orkustofnunar, dags. 16. mars 1999, þar sem því er lýst að ráðuneytið líti svo á að framangreindur samningur, dags. 6. nóvember 1998, feli í sér svo víðtækt framsal á jarðhitaréttindum að verið sé að undanskilja þau landareigninni í skilningi 1. mgr. 12. gr. laga nr. 57/1998, og heimilaði ráðuneytið í ofangreindu bréfi sínu að það yrði gert. Sé framangreint túlkað til samræmis við það að ekkert segir ótvírætt í samningnum um tímamörk eða þá hvernig eigi að fara með umsvif hitaveitunnar á jörðinni þegar og ef samningstíma lyki, og þá einnig með hliðsjón af ótvíræðum framburði vitnanna Fannars Jónssonar, fyrrum stjórnarformanns Hitaveitu Rangæinga, og Wilhelms Steindórssonar, sem komu að samningsgerðinni, í þá veru, þá verður að telja nægilega sannað hér að um ótímabundið framsal hafi í reynd verið að ræða, það er þar til að handhafi afnotaréttindanna afræður að láta af umsömdum umsvifum sínum á jörðinni. Með hliðsjón af framangreindu er það því mat dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnenda að skilyrði séu til að fallast á þá dómkröfu að viðurkennt verði með dómi að um sé að ræða tímabundinn rétt stefndu til jarðborana eftir heitu vatni á jörðinni Kaldárholti og til að virkja og nýta jarðhita í jörðinni í 25 ár frá 6. nóvember 1998. Ekki er heldur fallist á að viðurkennt verði með dómi að stefndu sé óheimilt að bora eftir heitu vatni á jörðinni Kaldárholti og virkja og nýta jarðhita á jörðinni eftir 6. nóvember 2023 eða þá að dæmt verði að stefndu sé skylt að víkja af jörðinni Kaldárholti eftir 6. nóvember 2023, en sýkna beri stefndu af þeirri dómkröfu. Hvað síðan varðar kröfu stefnenda um viðurkenningu á frekari greiðsluskyldu stefndu vegna óumdeildrar töku stefndu á heitavatnsmagni umfram 5.256 rúmmetra á ári á því undangengnu árabili sem stefnendur vísa til, og sem stefnendur byggja á að sé áskilið hámark sem greitt hafi verið fyrir samkvæmt samningi aðila frá 1998, þá er það skilningur dómsins að samningurinn frá 6. nóvember 1998 geri samkvæmt efni sínu ekki ráð fyrir öðru en umsaminni eingreiðslu, sbr. 2. mgr. 3. gr. samningsins og síðan tiltekinni leiðréttingu á því gjaldi, sbr. 4. mgr. þeirrar sömu greinar samningsins. Kemur þannig fram í ofangreindri 2. mgr. 3. gr. að endurgjaldið fyrir afnot, nýtingu jarðarinnar og jarðhita skuli vera ein upphæð og greiðast í eitt skipti fyrir öll og telst fullnaðargreiðsla, eins og þar segir. Eins og ráða má af ákvæðinu komu aðilar sér síðan saman um tilteknar reikniforsendur til þess að finna þetta gjald sem miðuðu einkum við tiltekið áætlað vatnsmagn, vatnshita og þar tilgreinda gjaldskrá Hitaveitu Rangæinga og fundu þannig tiltekið árgjald, 366.168 krónur á ári, auk þess sem tiltekið var að árgjaldið skyldi síðan núvirðisreikna til næstu 25 ára með 5,5% ársvöxtum og greiðast í einu lagi sem 4.911.755 krónur, sem óumdeilt er að greiddar voru. Þá er í 4. mgr. sömu greinar samningsins sérstakt ákvæði um leiðréttingu á gjaldi þessu að þremur árum liðnum með tilliti til endurmælingar á hitastigi þess vatns sem nýtt er og er óumdeilt í málinu að sú leiðrétting fór fram með greiðslu að fjárhæð 605.247 krónur á árinu 2004. Að mati dómsins verður ekki séð að ótímabundinn samningur aðila, dags. 6. nóvember 1998, um nýtingu jarðhita að Kaldárholti geri ráð fyrir frekari greiðslum til stefnenda úr hendi stefndu en þegar hafa verið inntar af hendi fyrir umræddan nýtingarrétt, né heldur að viðurkenning á slíkri kröfu geti með einhverjum hætti byggt á þeim samningi. Er það einnig mat dómsins að stefnendur hafi heldur ekki getað sýnt fram á bótagrundvöll utan samninga eða þá annan grundvöll í máli þessu sem slík viðurkenningarkrafa geti þá mögulega verið studd við. Ber þá hér sérstaklega að taka það fram að dómurinn lítur svo á að ekki sé unnt að fallast á með stefnendum að þau framangreindu ákvæði samningsins frá 6. nóvember 1998 sem fjalla um greiðslur hafi einungis fjallað um greiðslur fyrir nýtingu til 25 ára, eða að samningurinn hafi þá einungis miðað við töku tiltekins magns af heitu vatni úr jörðinni á ársgrundvelli. Gefa ákvæði samningsins það ljóslega til kynna að í honum felist heimild til að bora eftir, virkja og nýta allan jarðhita í jörðinni, sbr. 1. mgr. 1. gr., auk þess sem leggja verður hér til grundvallar ítarlegar útskýringar vitnisins Wilhelms Steindórssonar á því að í 2. mgr. 3. gr. samningsins er að finna reikniaðferðir sem skírskota til núvirðisreiknings á eingreiðslunni miðað við 25 ár sem samkomulag varð um sem viðmið auk tiltekins áætlaðs vatnsmagns sem eingreiðslan tæki mið af. Með hliðsjón af framangreindu er það því mat dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á af hálfu stefnenda að skilyrði séu til að fallast á þá dómkröfu að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda, Orkuveitu Reykjavíkur, vegna nýtingar stefnda á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti, Holtahreppi, Rangárvallasýslu, árin 2012 og 2013, né heldur er fallist á að viðurkennd verði greiðsluskylda stefndu, Orkuveitu Reykjavíkur og Veitna ohf., vegna nýtingar á heitu vatni umfram 5.256 rúmmetra á ári úr jörðinni Kaldárholti, Holtahreppi, Rangárvallasýslu, árin 2014, 2015 og 2016 og ber því að sýkna stefndu af þeirri kröfu. Hvað loks varðar síðan varakröfur stefnenda í málinu, sem eru í þá veru að breyta beri engu að síður efni framangreinds samnings aðila, dags. 6. nóvember 1998, í þá veru sem aðalkröfur stefnenda í málinu vísa hér til, þá af sanngirnisástæðum, sbr. einkum ákvæði 36. og 33. gr. samningalaga nr. 7/1936, þá verður að skilja þær kröfur stefnenda svo að þær beinist bæði að því að samningnum ætti þá að setja tímamörk miðað við 25 ár, auk þess sem að viðurkennd yrði þá einnig greiðsluskylda stefndu fyrir tiltekna umframtöku vatns eins og nánar greinir í dómkröfum stefnenda til vara. Að mati dómsins verður hér að fallast á það með stefndu að ekki er með góðu móti unnt að greina nákvæmlega hvaða ákvæðum samningsins stefnendur eru að fara hér fram á að verði þá breytt eða þá nákvæmlega í hvaða veru, en framsetning á slíku kynni eðli máls samkvæmt að hafa áhrif á heildarmynd samningsins hvað aðra þætti varðar. Þá ber einnig að horfa til þess að þó svo að telja megi ljóst að umræddur samningur aðila beri það með sér að miðað hafi verið þar við tilteknar reikniforsendur fyrir eingreiðslu, sem síðar hafi þó ekki allskostar reynst nákvæmur mælikvarði á það hversu gjöful vatnslindin að Kaldárholti hefur reynst vera, og þá einkum með tilliti til þess vatnsmagns sem nýtt hefur verið, þá liggur að mati dómsins nægilega ljóst fyrir af gögnum málsins, þar á meðal af vitnisburði Fannars Jónssonar hér fyrir dómi, að jarðboranir og afkastageta vatnslinda í Kaldárholti, sem telst svokallað kalt heitt svæði hafi verið mikilli óvissu háð en Hitaveita Rangæinga tekið alla áhættu varðandi það. Þá ber einnig sérstaklega að líta til þess að fyrir liggur að Hitaveita Rangæinga var ekki stór aðili á þessu sviði þó svo að hún hafi hér vissulega haft visst frumkvæði við samningsgerð, en þeir landeigendur er þá afréðu af fúsum og frjálsum vilja að ráða hagsmunum sínum svo til lykta nutu einnig aðstoðar lögmanns við samningsgerðina. Að mati dómsins leiðir allt framangreint til þess að ekki hefur af hálfu stefnenda verið sýnt fram á að næg skilyrði séu til að fallast megi á varakröfur þeirra í málinu og verður þar af leiðandi einnig að sýkna stefndu hér af þeim dómkröfum stefnenda. Að öllu framangreindu virtu, þá er það því niðurstaða dómsins að ekki hafi hér verið sýnt fram á að nokkur skilyrði séu til þess að fallast megi á einhverjar dómkröfur stefnenda í máli þessu, eins og það liggur hér fyrir dóminum. Með hliðsjón af öllu framangreindu ber því að sýkna stefndu af öllum dómkröfum stefnenda í máli þessu. Eins og málið er vaxið þykir þó rétt að málskostnaður á milli málsaðila falli niður. Málið flutti Þorsteinn Einarsson lögmaður fyrir stefnendur, en Bára Jónsdóttir lögmaður fyrir stefndu. Pétur Dam Leifsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Geta ber þess að dómarinn tók við meðferð málsins 10. janúar sl., en hafði áður engin afskipti af meðferð þess. D ó m s o r ð: Stefndu, Orkuveita Reykjavíkur og Veitur ohf, eru sýknaðir af öllum dómkröfum stefnenda, Jóns Helgasonar, Kristins Helgasonar, Loga Helgasonar, Guðrúnar Laufeyjar Magnúsdóttur, Þorbjarnar Helga Pálssonar, Önnu Láru Pálsdóttur, Ragnheiðar Pálsdóttur, Jóhönnu Óskar Pálsdóttur og Árna Pálssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 205/2010
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti
|
R ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu S hf. Talið var að R ehf. hafi ekki leitt sönnur að því að árangurslaus kyrrsetningargerð sýslumanns hafi ekki gefið rétta mynd af fjárhag hans. Þá var talið að önnur skilyrði 65. gr. laga nr. 21/1991 væru uppfyllt. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili, sem áður hét TM Software ehf., skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2010, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 17. mars 2010. Mál þetta var tekið til úrskurðar 7. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Varnaraðili er TM Software ehf., Urðarhvarfi 6, Kópavogi. Með beiðni er barst dóminum 1. febrúar 2010 krafðist sóknaraðili þess að bú varnaraðila, TM Software ehf., yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Við fyrirtöku beiðninnar 11. febrúar 2010 var kröfunni mótmælt og var þingfest sérstakt ágreiningsmál. Varnaraðili lagði fram greinargerð í ágreiningsmálinu í þinghaldi 15. febrúar sl. og í þinghaldi 22. febrúar sl. lagði sóknaraðili fram greinargerð. Aðalmeðferð var ákveðin 26. febrúar sl. en vegna veikinda dómara og síðan veikinda lögmanns varnaraðila varð að fresta aðalmeðferðinni og fór hún fram 7. mars sl. Sóknaraðili, Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf., krefst þess að bú varnaraðila, TM Software ehf., verði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að kröfunni verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. Sóknaraðili kveðst eiga gjaldfallnar kröfur á hendur varnaraðila samkvæmt lánasamningi dagsettum 1. ágúst 2005, með síðari breytingum sem sundurliðist á eftirfarandi hátt: Sóknaraðili kveður Straum sem lánveitanda og varnaraðila sem lántaka hafa gert með sér lánasamning þar sem Straumur skuldbatt sig til að lána varnaraðila jafnvirði 140.956.798 króna í erlendum myntum og hlutföllum, sem nánar er rakið í gjaldþrotabeiðni. Lánið hafi varnaraðili átt að nota til uppgreiðslu á eldri skuldum gagnvart Straumi og skyldi endurgreiða lánið á ákveðnum gjalddögum. Þann 1. apríl 2008 hafi lánasamningnum verið breytt þannig að myntfjárhæðum samningsins var breytt auk þess sem varnaraðili skuldbatt sig til að greiða eftirstöðvar lánsins samkvæmt lánasamningnum með þremur jöfnum afborgunum: 1. október 2008, 1. apríl 2009 og 1. október 2009. Þann 1. október 2008 hafi lánssamningi aftur verið breytt þannig að fyrsta afborgun af þremur skyldi fara fram 1. desember 2008 í stað 1. október. Þá hafi varnaraðili sett Straumi að handveði 22.000.000 krónur til tryggingar efndum. Þann 26. mars 2009 hafi andvirði handveðsins, sem þá nam 23.803.820 krónum verið ráðstafað inn á skuld varnaraðila þar sem gjalddagi 1. desember 2008 var í vanskilum. Tekið sé tillit til þessarar innborgunar í kröfugerð sóknaraðila. Þann 3. nóvember hafi sóknaraðili tilkynnt varnaraðila um gjaldfellingu lánsins vegna vanefnda á greiðslum og krafist greiðslu lánsins, auk áfallandi dráttarvaxta þegar í stað. Þann 14. desember 2009 hafi sýslumaðurinn í Kópavogi framkvæmt árangurslausa kyrrsetningu hjá varnaraðila sem ekki hafi getað bent á neinar eignir til kyrrsetningar. Kröfu sína um gjaldþrotaskipti á búi varanaraðila styður sóknaraðili við 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en með hliðsjón af hinni árangurslausu kyrrsetningu sé ljóst að varnaraðili sé ekki fær um að standa í skilum við kröfur sóknaraðila n ú þegar eða innan skamms. Í greinargerð varnaraðila er því haldið fram að hvorki sé fyrir að fara raunverulegri skuld varanaraðila við sóknaraðila og þá liggi ekki fyrir óræk sönnun um eignaleysi varnaraðila. Hvort tveggja sé frumskilyrði töku bús til gjaldþrotaskipta. Í fyrsta lagi sé því mótmælt að varnaraðili skuldi sóknaraðila nokkuð. Enginn dómur hafi gengið um kröfuna, en sóknaraðili hafi aldrei höfðað staðfestingarmál vegna kyrrsetningarinnar 14. desember 2009. Gerðin sé því fallin niður samkvæmt 39. gr., sbr. 36.-38. gr. laga um kyrrsetningu nr. 31/1990. Þá telji varnaraðili sig eiga skuldajöfnunarkröfu gagnvart sóknaraðila vegna viðskipta þeirra sem krafan er sprottin af. Þá telji varnaraðili að gengisviðmiðun í samningnum sé ólögmæt, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-7206/2009 frá 12. febrúar 2009. Gegn andmælum varanaraðila liggi því ekkert fyrir um svokallaða skuld varnaraðila gagnvart sóknaraðila, sem krafan um gjaldþrotaskipti sé reist á. Í öðru lagi sé því mótmælt að fyrir liggi lögbundin og ófrávíkjanleg sönnun um eignaleysi varnaraðila samkvæmt 1. tl. 2. mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Staðfestingarmál kyrrsetningar hafi ekki verið höfðað innan viku og hafi gerðin því sjálfkrafa fallið úr gildi og verði ekki byggt á henni í þessu sambandi. Í þriðja lagi sé því mótmælt að sóknaraðili hafi haft heimild til kyrrsetningar eins og málið var lagt upp af honum í kyrrsetningarmálinu. Í fjórða lagi hafi lögmaður varnaraðila ekki lýst yfir eignaleysi við fyrirtöku kyrrsetningarmálsins hjá sýslumanni þann 14. desember sl., heldur hafi verið bókað að honum væri ekki kunnugt um eignir er nægðu til tryggingar kröfunni. Í fimmta lagi liggi engin yfirlýsing fyrir í málinu frá löglegum fyrirsvarsmanni varnaraðila um eignaleysi, en nauðsynlegt sé að forráðamaður félags lýsi því sjálfur yfir þar sem aðrir séu ekki til þess bærir að lögum. Í greinargerð sóknaraðila eru gerðar athugasemdir við framangreindar málsástæður varnaraðila. Sóknaraðili bendir á að samkvæmt VI. kafla laga um kyrrsetningu sé gert ráð fyrir því að staðfestingarmál skuli einungis höfðað ef bent er á eignir af hálfu gerðarþola, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 19/1994. Sé því ljóst að samkvæmt 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 hafi sóknaraðila verið heimilt að krefjast þess að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta, án þess að áður væri leitað álits dómstóla um kröfuna. Að því er varðar málsástæðu varnaraðila um meinta gengisviðmiðun í lánasamningi aðila, bendi sóknaraðili á að ekki sé um neina gengisviðmiðun að ræða í lánasamningnum. Í honum sé skýrlega kveðið á um að sóknaraðili láni varnaraðila í ákveðnum hlutföllum erlendar myntir og lántaki skuldbindi sig til að endurgreiða lánið í sömu erlendum myntum með þeim hætti sem nánar er kveðið á um í lánasamningnum. Þá bendir sóknaraðili á að það sé ekki skilyrði kröfu um gjaldþrotaskipti sem byggir á 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 að „fyrir liggi lögbundin og ófrávíkjanleg sönnun um eignaleysi“ þess sem krafan beinist að. Þvert á móti sé gert að skilyrði að „kyrrsetning, löggeymsla eða fjárnám hafi verið gert hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag og ekki sé ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans“, sbr. 1. tl. 2. mgr. 65. gr. gþl., enda sýni viðkomandi skuldari ekki fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum, sem í þessu tiltekna máli séu þegar fallnar í gjalddaga og hafa ekki verið greiddar þrátt fyrir ítrekuð tilmæli. Varnaraðili hafi ekki lagt fram nein gögn eða sýnt fram á með öðrum hætti að hin árangurslausa gerð sýslumannsins í Kópavogi gefi ranga mynd af fjárhag hans, en slíkt sé grundvallarskilyrði fyrir því að árangurslaus gerð verði ekki lögð til grundvallar kröfu um gjaldþrotaskipti samkvæmt 1. tl. 65. gr. gþl. Þá sé skuldajafnaðarkrafa varnaraðila í engu rökstudd og ekki studd neinum gögnum. Hún sé því vanreifuð með öllu og verði ekki tekin til greina. Sóknaraðili byggir á því að fulltrúar gerðarþola við aðfarargerð sem lýkur án árangurs geti samkvæmt 62. gr. aðfararlaga hvort heldur verið lögmaður eða aðrir þeir sem kveðja má til að taka málsstað gerðarþola samkvæmt 2. mgr. 24. gr. aðfararlaga. Vísar sóknaraðili til dóma Hæstaréttar í málum nr. 282/1993 og 415/2004 í þessu sambandi. Þá bendir sóknaraðili á að enda þótt ekki hafi berum orðum verið lýst yfir eignaleysi af hálfu lögmanns varnaraðila við áður nefnda gerð, verði að líta til þess að ekki er hægt að neyða aðila gerðar eða umboðsmenn þeirra til slíkra yfirlýsinga. Líta beri til þess að lögmaður varnaraðila, sem umboðsmaður hans, gat við gerðina ekki bent á neinar eignir varnaraðila sem nægðu til tryggingar kröfunni. Þá hafi verið fært til bókar hjá sýslumanni, án athugasemda frá lögmanni varnaraðila, að gerðinni væri lokið án árangurs, enda hafi sýslumanni verið rétt og skylt í ljósi yfirlýsinga umboðsmanns varnaraðila, að ljúka gerðinni sem árangurslausri. Vísar sóknaraðili til dóms Hæstaréttar í máli nr. 282/1993 í þessu sambandi. Forsendur og niðurstaða. Af hálfu sóknaraðila hafa verið lögð fram gögn sem styðja staðhæfingu hans um að hann eigi gjaldfallnar kröfur á hendur varnaraðila samkvæmt lánasamningi aðila. Varnaraðili hefur ekki sýnt fram á að hann sé skuldlaus við sóknaraðila: Hann hefur hvorki lagt fram gögn er styðja þá staðhæfingu né fært rök fyrir henni. Af hálfu varnaraðila hefur hvorki verið sýnt fram á né fyrir því færð rök að hann eigi skuldajafnaðarkröfu á móti kröfu sóknaraðila. Er þeirri málsástæðu varnaraðila því hafnað. Ekki er fallist á þau sjónarmið varnaraðila að varnaraðila hafi borið að höfða staðfestingarmál vegna hinnar árangurslausu kyrrsetningar og gerðin sé því niður fallin. Má í þessu sambandi vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 19/1994 þar sem staðfest voru rök héraðsdómara fyrir því að árangurslaus kyrrsetningargerð gæti verið grundvöllur kröfu um gjaldþrotaskipti þótt staðfestingarmál hafi ekki verið höfðað. Rök héraðsdóms voru þessi: „Lauk gerðinni sem árangurslausri með vísan til 15. gr. laga nr. 31/1990 og fór því ekki fram kyrrsetning eigna skuldarans. Var því ekki ástæða fyrir sóknaraðila að höfða dómsmál samkvæmt VI. kafla laga nr. 31/1990 til staðfestingar kyrrsetningargerðinni“. Ekki þarf að skera úr því í þessu máli hvort skuld sú er sóknaraðili byggir á að varnaraðili standi í gagnvart sér sé samkvæmt lánasamningi í íslenskum krónum en með gengisviðmiðum eða hvort um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Ekki er fallist á þá málsástæðu að sóknaraðili hafi ekki haft heimild til að krefjast kyrrsetningar. Af hálfu sóknaraðila voru færð fram viðhlítandi rök fyrir kröfunni. Gerðin fór fram og samkvæmt henni komu fram skýrar vísbendingar um ógjaldfærni varnaraðila. Lögmaður varnaraðila mætti fyrir hans hönd við kyrrsetningargerðina. Hann var því málsvari varnaraðila við gerðina. Má í þessu sambandi vísa til dóma Hæstaréttar í málum nr. 282/1993 og 415/2004. Er þeirri málsástæðu því varnaraðila hafnað að sönnun um eignaleysi liggi ekki fyrir þar sem ekki liggi fyrir yfirlýsing í málinu frá löglegum fyrirsvarsmanni varnaraðila um eignaleysi, en varnaraðili telji nauðsynlegt að forráðamaður félags lýsi því sjálfur yfir þar sem aðrir séu ekki til þess bærir að lögum. Hér nægði yfirlýsing lögmanns varnaraðila sem mætti við gerðina sem málsvari varnaraðila. Lögmaður varnaraðila lýsti ekki yfir eignaleysi varnaraðila en kvað sér eigi vera kunnugt um að vararaðili ætti eignir, sem nægðu til tryggingar kröfunni. Var gerðinni því lokið án árangurs gegn mótmælum varnaraðila. Sóknaraðili reisir kröfu sína um gjaldþrotaskipti á hinni árangurslausu kyrrsetningargerð og vísar hann kröfunni til stuðnings til 1. tl. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta ef kyrrsetning hefur verið gerð hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu á síðustu mánuðum fyrir frestdag og ekki er ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans. Dómurinn telur varnaraðila ekki hafa leitt sönnur að því að kyrrsetningargerð sýslumannsins í Kópavogi frá 14. desember 2009 gefi ekki rétta mynd af fjárhag hans. Með því að önnur skilyrði 65. gr. laga nr. 21/1991 eru uppfyllt verður bú varnaraðila, TM Software ehf., tekið til gjaldþrotaskipta. Eftir þessum úrslitum er varnaraðili úrskurðaður til að greiða sóknaraðila 150.000 krónur í málskostnað. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Úrskurðarorð: Bú TM Software ehf., kt. 440786-1119, Urðarhvarfi 6, Kópavogi, er tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 8/2021
|
Börn Forsjá Umgengni Matsgerð Gjafsókn
|
A og B deildu um forsjá dóttur sinnar og umgengni en B hafði sakað A um að hafa brotið kynferðislega gegn barninu og tálmað umgengni. Að öllu því virtu sem komið hefði fram í málið var lagt til grundvallar að barninu stafaði ekki hætta af A. Við úrlausn um forsjá var vísað til þess að heildarmat á hæfi A og B til að fara með forsjána og þarfir barnsins leiddu til þeirrar niðurstöðu að hagsmunir þess stæðu til þess að B væri falin forsjáin. Eins og málið væri vaxið hefði hæfi B sem uppalanda, tengsl barnsins við hana og mikilvægi þess að varðveita stöðugleika í lífi þess meira vægi en önnur atriði. Á hinn bóginn var talið rétt að barnið nyti ríflegrar umgengi við A til að viðhalda og efla tengsl þeirra og lögð á það rík áhersla að B bæri að hlíta því og stuðla að umgengninni í þágu barnsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar 2021. Hann krefst þess aðallega að sér verði falin forsjá barnsins C. Til vara krefst hann þess að forsjáin verði sameiginleg en lögheimili barnsins hjá sér og stefndu verði gert að greiða einfalt meðlag með því. Í báðum tilvikum krefst hann þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.3. Stefnda krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms um forsjá en til vara að forsjá barnsins verði sameiginleg og að lögheimili þess verði hjá sér. Í báðum tilvikum krefst hún þess að hafnað verði að ákveða inntak umgengni áfrýjanda við barnið. Þá krefst hún málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.Ágreiningsefni4. Málsaðilar voru í óvígðri sambúð á árunum 2013 til 2017 og eignuðust barnið C [...] 2015. Í málinu deila þau um forsjá barnsins og umgengni þess við áfrýjanda. Ágreiningur aðila verður einkum rakinn til þess að stefnda hefur sakað áfrýjanda um að hafa brotið kynferðislega gegn barninu og telur hún það ekki öruggt í hans umsjá. Af þeirri ástæðu hefur stefnda takmarkað umgengni barnsins við áfrýjanda allt frá hausti 2018.5. Eftir að aðilar slitu sambúð haustið 2017 munu þau hafa gert samkomulag um sameiginlega forsjá barnsins en að lögheimili þess væri hjá stefndu. Með héraðsdómi 26. maí 2020 var áfrýjanda einum falin forsjáin en sú niðurstaða var reist á því að ásakanir stefndu í garð hans gætu ekki haft áhrif á úrlausn málsins um forsjá og umgengnisrétt barnsins við hann. Vegna samskiptavanda aðila taldi dómurinn ekki efni til að þau færu sameiginlega með forsjá barnsins. Að virtri matsgerð dómkvadds manns var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri slíkur munur á forsjárhæfni aðila eða aðstæðum þeirra að unnt væri að gera upp á milli þeirra á þeim grundvelli. Aftur á móti yrði ekki annað ráðið af yfirlýsingum stefndu fyrir dómi en að hún ætlaði sér að hafa að engu skyldur sínar að lögum til að tryggja rétt barnsins til umgengni við áfrýjanda. Ef fallist yrði á að stefnda færi ein með forsjá taldi dómurinn einsýnt að sú óbilgjarna afstaða sem stefnda hefði lýst til umgengni myndi líklega koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barnsins til að njóta tengsla við áfrýjanda og föðurfjölskyldu sína og þar með til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Hins vegar var talið að áfrýjandi væri líklegri en stefnda til að stuðla að góðri samvinnu um uppeldið og að barnið nyti áfram umönnunar hennar. Samkvæmt þessu og eftir heildarmati á öllum málsatvikum var talið þjóna best hagsmunum barnsins að áfrýjandi færi með forsjána. Að því er varðaði umgengni taldi dómurinn mikilvægt vegna mikilla tengsla barnsins við stefndu að viðhalda þeim og tryggja að það nyti áfram ríkulegra samvista við báða foreldra sína. Því var komist að þeirri niðurstöðu að barnið skyldi dvelja aðra hverja viku hjá hvoru foreldri en því fyrirkomulagi átti að koma á með aðlögunartímabili sem átti að standa í þrjá mánuði frá uppkvaðningu dómsins. Dæmt var að áfrýjun frestaði ekki réttaráhrifum dómsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. barnalaga nr. 76/2003.6. Með dómi Landsréttar 11. desember 2020 var stefndu einni falin forsjá barnsins. Rétturinn féllst á þá niðurstöðu héraðsdóms að ekki væru efni til að aðilar færu saman með forsjána vegna samskiptavanda þeirra. Jafnframt var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ekki væri unnt að leggja til grundvallar að áfrýjandi hefði á nokkurn hátt brotið kynferðislega gegn barninu og var talið ósannað að umgengni barnsins við hann væri andstæð hagsmunum þess eða þörfum. Við úrlausn um forsjá vísaði Landsréttur til þess að hagsmunir barnsins yrðu að hafa forgang. Óumdeilt væri að barninu liði vel hjá stefndu og að hún væri vel hæf til að fara með forsjána. Gögn málsins voru talin bera með sér að áfrýjandi veitti barninu hlýju og örvun og sinnti því vel að öðru leyti en hvað varðar samband þess við áfrýjanda. Einnig yrði ráðið af gögnum málsins að barnið væri í nánari tengslum við stefndu en áfrýjanda. Breyting á forsjá gæti því reynst barninu erfið. Jafnframt var talið að forsjá stefndu væri líklegri til að tryggja stöðugleika í umönnun þess. Þá var vísað til þess að barnið hefði ekki myndað tengsl við sambúðarkonu áfrýjanda og unga hálfsystur sína á heimili þeirra auk þess sem þau ættu von á öðru barni [...]. Þannig ríkti óvissa um það svigrúm sem áfrýjandi og maki hans myndu hafa til að sinna þörfum barnsins sem yrði fyrirsjáanlega krefjandi vegna neikvæðrar afstöðu stefndu í garð áfrýjanda. Eftir heildarmati á hagsmunum barnsins var talið best samræmast högum þess og þörfum að stefnda færi með forsjána. Í því tilliti gæti ekki ráðið úrslitum þótt hún hefði tálmað umgengni barnsins við áfrýjanda en leggja yrði til grundvallar að ráðin yrði bót á því með öðru móti en breytingu á forsjánni að því gefnu að aðrar aðstæður kölluðu ekki jafnframt á slíka breytingu. Landsréttur komst einnig að þeirri niðurstöðu að umgengni barnsins við áfrýjanda ætti að vera aðra hvora helgi frá föstudegi til mánudags að liðnum sex mánaða aðlögunartíma frá uppkvaðningu dómsins. Á því tímabili var gert ráð fyrir að umgengnin yrði stigvaxandi og undir eftirliti til að styðja aðila og stuðla að því að hún færi vel fram. Einn dómari Landsréttar skilaði sératkvæði og vildi staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að áfrýjanda yrði falin forsjá barnsins.7. Með ákvörðun Hæstaréttar 9. febrúar 2021 var veitt heimild til að áfrýja málinu til réttarins. Í ákvörðuninni sagði að líta yrði svo á að dómur í því gæti haft fordæmisgildi, einkum með tilliti til þess hvaða áhrif tálmun á umgengni barns gæti haft á niðurstöðu um forsjárhæfni foreldris sem hindraði umgengni. Tildrög málsins8. Málsaðilum ber saman um að þau kynntust árið 2011 og voru skráð í sambúð í maí 2013 þegar þau bjuggu [...]. Í ágúst 2014 munu þau hafa flutt til Reykjavíkur en sem fyrr greinir fæddist barn þeirra [...] 2015. Aðilar slitu sambúð sinni um haustið 2017.9. Hinn 25. september 2018 tilkynnti stefnda Barnavernd Reykjavíkur þann grun sinn að áfrýjandi hefði brotið kynferðislega gegn dóttur þeirra. Stefnda mætti síðan hjá lögreglu 12. október sama ár og lagði fram kæru á hendur áfrýjanda. Hún gaf skýrslu hjá lögreglu þann dag og greindi frá því að áfrýjandi hefði sagt sér vorið 2013 að hann hefði brotið kynferðislega gegn hálfsystur sinni samfeðra, en um er að ræða atvik frá sumri [...] þegar hann var 13 ára en stúlkan 5 ára. Einnig sagði stefnda að hún hefði tekið eftir því að áfrýjanda hefði risið hold þegar hann annaðist dóttur þeirra og jafnframt í samskiptum við hund sem kom inn á heimilið árið 2014. Hún sagði að þetta hefði valdið því að þau rifust og hann í eitt sinn leitað til sálfræðings af þessu tilefni. Þá greindi hún frá því að haustið 2016 hefði hún komið heim og þótt aðstæður grunsamlegar þar sem hún hitti áfrýjanda fyrir lausgyrtan og bleyja barnsins eins og hún hefði verið toguð niður að framan. Auk þess nefndi hún fleiri tilvik sem henni þóttu grunsamleg. Eitt þeirra hefði átt sér stað um sumarið 2018 en þá hefði stúlkan sagt við stefndu án nokkurs tilefnis þegar hún var að skipta á henni: „En ekki margir puttar“. Loks hefði stúlkan í september sama ár, þegar stefnda var að svæfa hana, klórað sér í klofinu og sagt „pabbi skegg kitlar“. Um morguninn hefði stefnda síðan tekið eftir að útferð var í nærbuxum barnsins.0. Áfrýjandi var handtekinn 15. október 2018 og færður til yfirheyrslu. Hann neitaði eindregið að hafa brotið gegn dóttur sinni og kvaðst ekki hafa neinar óeðlilegar kenndir til barna. Hann kannaðist þó við að vera viðkvæmur þannig að sér risi hold af engu tilefni án þess að ástæður þess væru kynferðislegar. Nánar spurður sagði hann að þetta hefði ekkert að gera með barnið fremur en eitthvað annað. Jafnframt kannaðist áfrýjandi við að hafa rifist af þessu tilefni við stefndu og í eitt sinn rætt um þetta við sálfræðing.1. Með bréfum 21. febrúar 2019 var málsaðilum tilkynnt að rannsókn lögreglu gagnvart áfrýjanda vegna kæru stefndu hefði verið hætt þar sem ekki væru efni til að halda henni áfram. Í bréfinu til stefndu kom fram að lögregla hefði leitað í tölvubúnaði áfrýjanda án þess að finna nokkuð saknæmt. Með bréfi 27. mars 2019 skaut stefnda þessari ákvörðun til ríkissaksóknara og staðfesti hann ákvörðun lögreglu með bréfi 20. júní sama ár. Í bréfi ríkissaksóknara kom fram að reynt hefði verið að framkvæma læknisrannsókn á barninu í Barnahúsi 31. október 2018 en það hefði ekki verið unnt nema með því að svæfa barnið. Stefnda hefði ekki samþykkt það og þeir sem sinntu málinu í Barnahúsi ekki talið efni til aðgerðar af því tagi miðað við það sem fram væri komið í málinu.2. Þegar áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi 5. apríl 2019 krafðist hann þess að sér yrði til bráðabirgða falin forsjá barnsins, þar til dómur félli í málinu, og að úrskurðað yrði um umgengni barnsins við stefndu, auk þess sem henni yrði gert að greiða meðlag með því. Stefnda andmælti þessu og krafðist þess að sér yrði einni falin forsjáin meðan á rekstri málsins stæði og að umgengni barnsins við áfrýjanda yrði undir eftirliti. Með úrskurði héraðsdóms 16. júlí 2019 var kröfum beggja aðila um að gera breytingu á sameiginlegri forsjá þeirra hafnað, auk þess sem ekki þóttu efni til að hrófla við lögheimili barnsins hjá stefndu. Jafnframt var umgengni barnsins við áfrýjanda ákveðin þannig að hún yrði hálfa viku í senn hjá hvorum aðila en þó með þriggja mánaða aðlögunartímabili, sem fælist í því að umgengnin yrði fyrstu þrjár vikurnar dagspartur en lengdist síðan jafnt og þétt þar til barnið yrði til jafns hjá aðilum. Í ljósi þess að barninu var ekki talin stafa hætta af áfrýjanda var ekki tekin til greina krafa stefndu um að umgengnin yrði undir eftirliti. Þá var áfrýjanda gert að greiða einfalt meðlag með barninu. Stefnda skaut málinu til Landsréttar sem með úrskurði 4. september 2019 í máli nr. 578/2019 staðfesti úrskurð héraðsdóms um forsjá og lögheimili barnsins hjá stefndu og að áfrýjandi greiddi meðlag með því. Jafnframt var ákveðið að umgengni barnsins við áfrýjanda yrði frá laugardegi til þriðjudags en umgengninni yrði komið í það horf á þriggja mánaða tímabili þar sem hún stæði í upphafi dagspart en yrði síðan aukin jafnt og þétt. Tekið var fram í úrskurði Landsréttar að ekkert væri komið fram um að umgengni við áfrýjanda væri andstæð hagsmunum barnsins. 3. Vitnið D, hálfsystir áfrýjanda, kom fyrir héraðsdóm og staðfesti yfirlýsingu sína 22. maí 2019 um að áfrýjandi hefði brotið gegn sér kynferðislega þegar hún var 5 ára. Hann hefði látið hana snerta kynfæri sín og síðan snert hana þannig að þvaglát í kjölfarið voru sársaukafull. Í aðilaskýrslu sinni fyrir Landsrétti kannaðist áfrýjandi við að hafa árið [...] brotið gegn systur sinni þegar hann var 13 ára með því að láta hana snerta sig. Hann sagðist hins vegar ekki muna hvort hann hefði snert hana en kvaðst ekki vefengja þá frásögn hennar. Hann tók þó fram að hann hefði ekki meitt hana líkamlega.4. Vitnið E, sem er stjúpdóttir föður áfrýjanda, kom fyrir héraðsdóm og staðfesti yfirlýsingu sína 29. júlí 2019. Þar lýsti hún kynferðislegu áreiti áfrýjanda í sinn garð árið [...] þegar hún var 13 ára en áfrýjandi 16 ára. Þetta hefði meðal annars falist í því að áfrýjandi snerti sig innan klæða. Í aðilaskýrslu sinni fyrir Landsrétti neitaði áfrýjandi því að hafa misnotað E en kannaðist við að á milli þeirra hefði verið eitthvert daður sem hefði hætt. Umgengni barnsins við áfrýjandaUmgengni í kjölfar sambúðarslita málsaðila og undir rekstri málsins í héraði5. Frá því að málsaðilar slitu sambúð sinni haustið 2017 og þar til stefnda sakaði áfrýjanda um að hafa brotið kynferðislega gegn dóttur þeirra ári síðar mun stúlkan hafa dvalið til jafns hjá aðilum. Jafnframt mun hún hafa dvalið í rúman mánuð hjá áfrýjanda vorið 2018 þegar stefnda fór í áfengismeðferð. Um það leyti sem stefnda kærði áfrýjanda til lögreglu í október sama ár tók hún fyrir umgengni barnsins við áfrýjanda en samþykkti þó að hann hitti barnið í skamma stund hverju sinni á heimili þess að henni viðstaddri. Einnig takmarkaði stefnda samgang barnsins við móður og stjúpföður áfrýjanda en féllst á að þau mættu hitta barnið á heimili þess.6. Eftir að stefnda takmarkaði umgengni barnsins við áfrýjanda haustið 2018 leitaði hann til sýslumanns í nóvember það ár með kröfu um að honum yrði falin forsjá barnsins og að úrskurðað yrði um umgengni þess við sig. Því máli var 17. janúar 2019 vísað til sáttameðferðar, sbr. 33. gr. a barnalaga, og samkvæmt vottorði sáttamanns lauk henni 12. febrúar sama ár. Í vottorðinu kom fram að báðir aðilar vildu einir fara með forsjá barnsins og því yrði sá ágreiningur borinn undir dómstóla. Að því er varðaði umgengnina gerðu aðilar tímabundinn samning 21. febrúar 2019 en hann átti að gilda þar til dæmt yrði um forsjána. Samkvæmt samningnum fólst regluleg umgengni í því að áfrýjandi hitti stefndu ásamt barninu á leiksvæði nærri heimili hennar eða á öðrum stað sem foreldrar væru sammála um annan hvern miðvikudag milli klukkan 17 og 18. Einnig var tekið fram að umgengni færi fram undir eftirliti sem fælist í því að stefnda yrði viðstödd hana.7. Eins og áður greinir úrskurðaði héraðsdómur 16. júlí 2019 um umgengni barnsins við áfrýjanda til bráðabirgða meðan málið var rekið þar fyrir dómi og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með úrskurði 4. september sama ár. Í 8. lið í úrskurði Landsréttar kom fram að umgengni hefði ekki farið fram í samræmi við úrskurð héraðsdóms þótt kæra frestaði ekki réttaráhrifum úrskurðarins. Einnig sagði að stefnda hefði dvalið erlendis með barnið sumarið 2019 og þegar kom að umgengni 25. ágúst hefði hún hafnað því að barnið færi til áfrýjanda og boðið honum þess í stað að hitta barnið á heimili sínu. Því hefði áfrýjandi hafnað. Þrátt fyrir úrskurð Landsréttar um umgengnina mun stefnda hafa setið föst við sinn keip um að barnið færi ekki til áfrýjanda heldur gæti hann hitt það á heimili þess.Umgengni að gengnum héraðsdómi8. Svo sem fyrr greinir var áfrýjanda með héraðsdómi 26. maí 2020 falin forsjá barnsins. Gert var ráð fyrir því að forsjánni yrði komið á með aðlögunartímabili til þriggja mánaða frá uppkvaðningu dómsins þar sem barnið dveldi hjá áfrýjanda dagspart í upphafi en síðan yrði umgengnin aukin jafnt og þétt þar til barnið dveldist til frambúðar jafnt hjá hvorum aðila viku í senn. Með tölvubréfi lögmanns áfrýjanda, sem sent var daginn eftir að dómurinn gekk, var óskað upplýsinga um hvort umgengni færi ekki fram í samræmi við dóminn. Því erindi svaraði lögmaður stefndu með tölvubréfi 4. júní 2020 þar sem fram kom að stefnda treysti sér ekki til að afhenda barnið í umgengni eftir dóminum og að hún væri mjög ósátt við niðurstöðuna. 9. Vegna kröfu áfrýjanda um að forsjá barnsins yrði komið á með beinni aðfarargerð var málinu vísað til sáttameðferðar 14. júlí 2020 í samræmi við 33. gr. a barnalaga. Í vottorði sáttamanns 25. september 2020 kom fram að stefnda neitaði að afhenda áfrýjanda barnið í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms. Hún gæti aldrei samþykkt að barnið væri eitt með honum og sakaði hann um kynferðislegt ofbeldi gegn því. Aftur á móti hefði hún lýst vilja til þess að faðir fengi meiri umgengni við barnið og þá jafnvel þannig að hann hitti barnið tvisvar í viku, einn eða tvo tíma í senn, undir eftirliti hennar eða fagaðila. Einnig kæmi til greina að faðir ætti samskipti við barnið um fjarfundarbúnað. Þá var í vottorðinu haft eftir stefndu að föðurfjölskyldu og maka föður væri velkomið að heimsækja barnið. Um afstöðu áfrýjanda kom fram að hann væri reiðubúinn til að hafa umgengni undir eftirliti fagaðila en án stefndu í örfá skipti áður en barnið gisti hjá honum. Hann mótmælti einnig þeirri afstöðu móður að barnið fengi aldrei að koma til hans og dvelja hjá honum án eftirlits. Í niðurlagi vottorðsins var tekið fram að foreldrar væru sammála um að fundir þeirra í nágrenni við heimili barnsins í klukkustund í senn á þriggja vikna fresti ásamt dóttur þeirra og hálfsystur hennar hefðu gengið ágætlega.20. Í aðilaskýrslu stefndu fyrir Landsrétti kom fram að hún treysti ekki áfrýjanda fyrir barninu og teldi að það væri ekki öruggt í hans umsjá. Einnig lýsti stefnda því yfir að hún myndi ekki hlíta dómi um umgengni barnsins við áfrýjanda án faglegs eftirlits. Jafnframt hafnaði hún því að móðir áfrýjanda eða maki hans gætu annast þetta eftirlit. Umgengni að gengnum dómi Landsréttar21. Svo sem áður greinir komst Landsréttur að þeirri niðurstöðu í dómi sínum 11. desember 2020 að umgengni barnsins við áfrýjanda ætti að vera aðra hvora helgi frá föstudegi til mánudags að liðnum sex mánaða aðlögunartíma frá uppkvaðningu dómsins. Á því tímabili var gert ráð fyrir að umgengnin ykist smátt og smátt og yrði undir eftirliti til að styðja aðila og stuðla að því að hún færi vel fram.22. Fyrsta umgengni í samræmi við dóminn fór fram 19. desember 2020 frá klukkan 13 til 15.30. Þeir sérfræðingar sem höfðu eftirlit með umgengninni rituðu skýrslu um hana en þar kom fram að barnið hefði rakleitt farið í fang föður þegar þau hittust og glaðst yfir komu hans. Jafnframt hefði barnið verið öruggt í návist föður og sótt í nærveru hans. Einnig var tekið fram að samskipti föður og dóttur hefðu verið eðlileg og náin og barnið í góðu jafnvægi í samveru við föður sinn. Barnið hefði hins vegar verið óöruggt gagnvart sambúðarkonu áfrýjanda en hún hefði nálgast barnið af hlýju og haldið fjarlægð við það.23. Umgengni barnsins við föður fór í annað sinn fram 2. janúar 2021 frá klukkan 12.45 til 16. Í skýrslu sérfræðings kom fram að þegar stúlkan hitti föður hefði hún strax farið í fangið á honum. Þau hefðu síðan hitt ömmu barnsins í föðurætt nærri heimili þess. Öll samskipti hefðu farið vel fram en sérfræðingurinn gerði þó athugasemd við að umgengni færi fram í sameiginlegu rými fjölbýlishúss þar sem barnið býr og í grennd við það sökum þess að önnur börn væru þar að leik og hefðu truflandi áhrif. Í kjölfar þessarar umgengni ritaði stefnda tölvubréf 6. janúar 2021 til dómsmálaráðuneytisins og sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þar sem hún gerði athugasemd við að áfrýjandi hefði boðið vinkonu dóttur sinnar með í göngutúr án þess að afla heimildar móður þess barns. Taldi stefnda þetta bera vott um dómgreindarbrest áfrýjanda en þetta ábyrgðarleysi hans kæmi henni ekki á óvart heldur staðfesti að hennar mati þörfina á að umgengni færi fram undir eftirliti í ljósi upplýsinga um kynferðislega misnotkun áfrýjanda gegn þremur börnum, þar með talið hans eigin barni. Einnig sagði stefnda að traust sitt gagnvart þeim sem önnuðust eftirlitið væri „mjög brotið“ þar sem ekki hefði verið betur fylgst með og gripið inn í þegar öryggi og velferð annars barns var í húfi. Þessu erindi svaraði sýslumaður með bréfi 8. janúar 2021 þar sem fram kom að þeir sem önnuðust eftirlitið hefðu ekki hlutverki að gegna gagnvart vinkonu barnsins eða móður hennar.24. Umgengni í þriðja sinn fór fram 16. janúar 2021 frá klukkan 13 til 16.30. Í skýrslu sérfræðinga kom fram að barnið hefði hlaupið til móts við föður sinn og stokkið í fang hans. Í upphafi hefði annað barn verið í sameiginlegu leikrými innandyra þar sem umgengnin hófst og hefði það haft truflandi áhrif á umgengnina. Einnig fundu sérfræðingarnir sem önnuðust eftirlitið að því að móðir hefði ekki hvatt dóttur sína til að fara út með föður sínum þar sem lítið sem ekkert næði hefði verið til samskipta og tengslamyndunar við barnið í leikrýminu þar sem móðirin vildi að umgengnin færi fram. Þá kom fram í skýrslunni að barnið sækti í nánd og snertingu við föður, hjúfraði sig í fang hans og virtist una sér vel þar. Eftir að barnið og faðirinn fóru út hefði maki föður ásamt hálfsystur barnsins komið og síðar amma í föðurætt og hefðu samskipti allra verið glaðleg og eðlileg.25. Fjórða umgengnin fór fram 30. janúar 2021 frá klukkan 13 til 17. Í skýrslu sérfræðinga var tekið fram að barnið hefði fagnað föður sínum. Um samskipti við móður kom fram að hún hefði fundið að því að þeir sem önnuðust eftirlitið hefðu látið föðurinn vera skamma stund eftirlitslausan með barnið. Einnig hefði hún tekið fram að áfrýjandi væri ofbeldismaður og að barnið hefði mátt þola kynferðisbrot af hans hálfu. Þá gagnrýndi hún skýrslur sérfræðinganna um fyrri umgengni. Um samskipti föður við barnið sagði að þau hefðu farið út á leiksvæði og síðar hefði maki föður komið ásamt ungu barni þeirra. Öll samskipti hefðu gengið vel og verið þægileg.26. Umgengni í fimmta sinn fór fram 13. febrúar 2021 frá klukkan 12 til 17. Í skýrslu sérfræðinga sagði að umgengni hefði í fyrstu farið fram í leikrými innandyra þar sem stúlkan býr en síðan hefði faðir ásamt stúlkunni og hálfsystur hennar farið gangandi að leikrými í Þjóðminjasafninu. Einnig var tekið fram að barnið hefði virst öruggt og glatt með föður sínum. Nokkru síðar hefði maki föður komið og þar á eftir móðir hans en barnið hefði virst glatt að sjá ömmu sína. Að þessu loknu hefði verið gengið aftur að heimili barnsins.27. Í sjötta sinn fór umgengni fram 27. febrúar 2021 frá klukkan 12 til 17. Í skýrslu sérfræðinga kom fram að barnið hefði hlaupið á móti föður sínum þegar hann kom að sækja það og virst spennt að sjá hann. Skömmu síðar hefði maki föður komið og spjallað við barnið. Frá heimili þess hefði verið gengið að Þjóðminjasafninu og barnið verið glatt og spjallað við föður sinn á leiðinni. Einnig segir að á safninu hefði barnið verið öruggt og sótt í föður sinn og maka hans. Næst hefði verið gengið að Norræna húsinu en þar hefði verið dvalið í leikrými. Þar hefði barnið leikið við föður sinn, sótt í hann og „knúsast“ í honum. Að lokum hefði verið gengið að heimili barnsins. Í lok umgengni hefði barnið faðmað föður og kvatt.28. Umgengni fór fram í sjöunda sinn 13. mars 2021 frá klukkan 12 til 17. Í skýrslu sérfræðinga kom fram að barnið hefði fagnað föður sínum. Til stóð að barnið ásamt föður og fjölskyldu hans færu í leikhús. Stefnda hefði spurt hvort þeir sérfræðingar sem önnuðust eftirlitið yrðu ekki með barninu allan tímann og einnig inni í leikhússalnum og hefði hún fengið það staðfest. Farið var á sýninguna og um hana sagði að barnið hefði verið spennt en óöruggt í ókunnugum aðstæðum og leitað öryggis hjá föður. Fyrir og þegar leið á sýninguna hefði barnið sest í fang föður og setið hjá honum þar til sýningu lauk. Eftir sýninguna hefði hópurinn farið heim til móður áfrýjanda en þar hefði einnig verið maki hennar og síðar hefði komið þangað bróðir áfrýjanda með unga dóttur sína. Þegar komið hefði verið að því að ljúka umgengni hefði faðir spurt barnið hvað hefði verið skemmtilegast og barnið þá svarað „mest skemmtilegt hjá ömmu“. Um framhaldið eftir að komið var á heimili barnsins kom fram í skýrslunni að stefnda hefði sagt við þá sem önnuðust eftirlitið að barnið hefði greint sér frá því að það hefði farið til ömmu sinnar. Þetta teldi stefnda hafa farið gegn því sem hún samþykkti um að umgengni færi aðeins fram á stöðum fyrir almenning.29. Í áttunda sinn fór umgengni fram 27. mars 2021 frá klukkan 12 til 20. Í skýrslu sérfræðinga sagði að fyrir umgengnina hefði móðir samþykkt að faðir mætti fara með barnið til móður sinnar. Þegar faðir kom hefði barnið verið í fangi móður sinnar og sagt glaðlega „pabbi minn“. Eftir að hafa dvalið saman um hríð á sameiginlegu leiksvæði innandyra þar sem barnið býr hefði verið farið á kaffihús en fram kemur að barnið hefði í upphafi ekki verið viljugt til að fara með. Um dvölina á kaffihúsinu sagði að faðir hefði setið í sófa og barnið verið í fangi hans og sóst eftir nánd við hann. Þegar komið var að heimili ömmu hefði barnið faðmað hana og gengið óhikað inn. Eftir dvölina þar hefði faðir þess ekið því heim og það kvatt hann í lok umgengni.30. Umgengni samkvæmt hinum áfrýjaða dómi átti næst að fara fram 10. og 24. apríl 2021 en af því varð ekki þar sem barnið fór með stefndu til [...] í heimsókn til foreldra hennar.31. Umgengni í níunda sinn fór fram 8. maí 2021 frá klukkan 12 til 20. Í skýrslu sérfræðinga um hana kom fram að barnið hefði í upphafi verið ögn hlédrægt og feimið við föður en fljótlega farið í fang hans og spjallað við hann. Farið hefði verið með barnið í verslunarmiðstöðina Kringluna þar sem amma þess hefði keypt skó á barnið. Þaðan hefði verið haldið í Fjölskyldugarðinn í Laugardal og síðan hefði staðið til að fara heim til áfrýjanda. Þeir sem önnuðust eftirlitið hefðu þá greint honum frá því að stefnda samþykkti ekki að barnið færi heim til hans. Þess í stað hefði verið ákveðið að fara heim til ömmu barnsins og dvalið þar uns umgengni lauk.32. Loks fór umgengni fram í tíunda sinn 22. maí 2021 og átti hún að standa í sólarhring frá klukkan 12 samkvæmt hinum áfrýjaða dómi. Daginn fyrir umgengnina hafði stefnda sent áfrýjanda og þeim sem önnuðust eftirlit með umgengninni tölvubréf þar sem fram kom að hún samþykkti ekki að barnið gisti hjá áfrýjanda heldur vildi að umgengnin yrði eins og síðast og stæði frá klukkan 12 til 20. Jafnframt að hún samþykkti aðeins að umgengnin færi fram á almenningsstöðum og á heimili ömmu barnsins. Í skýrslu sérfræðinga um umgengnina kom fram að barnið hefði verið mjög glatt að sjá föður sinn og hlaupið til hans. Farið var á leiksýningu og segir að barnið hefði setið í fangi föður alla sýninguna og virst skemmta sér vel. Um framhaldið kom fram í skýrslunni að áfrýjandi hefði greint þeim sem önnuðust eftirlitið frá því að hann ætlaði með barnið heim til sín að lokinni sýningu og myndi taka afleiðingum af því. Töldu sérfræðingarnir sér ekki annað fært en að fylgja áfrýjanda og barninu heim til hans. Þar hitti barnið föðurfjölskyldu og var tekið fram í skýrslunni að ekki hefði verið annað að sjá en að stúlkunni hefði liðið vel og hún verið óþvinguð með föður sínum og fjölskyldu. Við lok umgengni ók áfrýjandi barninu heim til sín ásamt öðrum sérfræðingnum. Matsgerð um forsjárhæfni aðila33. Að tilhlutan héraðsdóms fékk áfrýjandi dómkvaddan sálfræðing 20. júní 2019 til að taka saman matsgerð um nánar tilgreind atriði sem lúta að forsjárhæfni aðila, aðstæðum þeirra og tengslum barnsins við þau. Sálfræðingurinn skilaði matsgerð sinni 25. október sama ár. Verða nú raktar helstu niðurstöður matsgerðarinnar.Um áfrýjanda34. Fram kemur að áfrýjandi er [...] að mennt og starfar sem [...]. Hann hefur einnig lokið BA-prófi í [...]. Hann býr með fjölskyldu sinni í eigin húsnæði. Um líðan áfrýjanda í æsku er haft eftir honum að hann hafi verið óöruggur og með lítið sjálfstraust. Jafnframt hafi hann verið mjög meðvirkur og átt erfitt með að standa með sjálfum sér. Þá hafi það verið mikið áfall í lífi hans þegar hann 13 ára misnotaði hálfsystur sína kynferðislega en hann hafi árum saman verið mjög sakbitinn og haft mikla skömm á því sem hann gerði. Líkamleg heilsa hans hafi aftur á móti verið góð. Um sambúðina við stefndu segir að áfrýjandi telji að hún hafi beitt sig miklu andlegu ofbeldi og samskipti þeirra litast mjög af afbrýðissemi hennar. Einnig er haft eftir honum að stefnda hafi í einhver skipti sakað hann um hafa kynferðislegan áhuga á hundi sem þau voru með. 35. Um ásakanir í garð áfrýjanda kemur fram að hann hafi í upphafi sambands síns við stefndu greint henni frá atvikinu þegar hann misnotaði systur sína og hvernig sá atburður hafi sett mark sitt á líf hans. Þetta telji hann að hún nýti sér nú til að koma höggi á sig. Hann vísi því jafnframt á bug að sér hafi risið hold þegar hann var að annast dóttur þeirra eða klappa hundi. Aftur á móti fái hann auðveldlega stinningu án þess að vera kynferðislega örvaður. Einnig kannaðist hann við að hafa tvisvar rifist um þetta við stefndu eftir að barnið fæddist en oft fyrir þann tíma. Í fyrra skiptið hafi þau legið í rúminu og barnið, sem þá var ekki orðið eins árs, farið að gráta í sínu rúmi. Hann hafi þá farið til barnsins á nærbuxunum með stinningu. Í seinna skiptið hafi þau setið í sófa með barnið um árs gamalt og áfrýjandi strokið stefndu um bakið en henni misboðið þegar hún sá að hann var með stinningu. Þá segir að áfrýjandi hafi bent á að stefnda hafi treyst honum fyrir barninu bæði meðan á sambúðinni stóð og í um ár eftir að henni lauk. Um stefndu36. Þegar matið fór fram var stefnda í meistaranámi í [...]. Fram kemur að hún hafi verið í [...]. Einnig segir að hún hafi fæðst í [...] og dvalið fyrstu tvö árin [...] þar til [...]. Hún ólst upp í [...] og telur sig hafa hlotið gott uppeldi við reglusemi og öryggi. Hún hafi verið hlýðið barn og ekkert skort [...]. Stefnda kynntist fólki héðan [...] og flutti til landsins þegar hún var [...]. Um heilsufar stefndu segir að hún hafi alltaf verið líkamlega hraust. Eftir fæðingu dóttur hennar hafi hún þjáðst af þunglyndi og kvíða og verið lengi að jafna sig eftir barnsburðinn. Kvíðinn hafi náð hámarki þegar fæðingarorlofi lauk og valdið því að hún gat ekki stundað nám eða vinnu. Hún hafi byrjað á þunglyndislyfjum vorið 2017 og þá um haustið leitað aðstoðar sálfræðings. Um vorið 2018 hafi hún svo farið í áfengismeðferð.37. Um samband sitt og áfrýjanda er haft eftir stefndu að í upphafi hafi þau verið mjög náin en sambandið þróast í að vera mjög óheilbrigt. Þau hafi verið mikið saman og hún verið „ástsjúk“ og alltaf hrædd um að hún væri ekki nóg fyrir hann og að hann myndi slíta sambandinu. Hún hafi verið mjög stjórnsöm og hann undirgefinn og ágreiningur þeirra snúist um afbrýðissemi hennar. Um tengslarof barnsins við föður eftir að stefnda takmarkaði umgengnina haustið 2018 er haft eftir henni að þau hafi haft mjög góð áhrif á barnið. Það sé ekki eins grátgjarnt og sýni ekki kvíðahegðun eins og áður. Rakti stefnda þetta til þess að barnið væri ekki í umsjá áfrýjanda.Um ásakanir í garð áfrýjanda38. Athugun matsmanns vegna ásakana stefndu um kynferðisbrot áfrýjanda gegn barninu byggðist á frásögnum aðila, viðtölum við réttarsálfræðing og lækni, fræðiskrifum og umræðum feðra á erlendum samfélagsmiðli.39. Um kynferðislega misnotkun áfrýjanda í æsku á hálfsystur sinni er vísað til þess að áfrýjandi hafi sagt stefndu frá því í upphafi sambands þeirra og komið hafi fram að atvikið hafi þjakað hann fram á fullorðinsár. Rannsóknir og viðtal matsmanns við réttarsálfræðing bendi til að langflest ungmenni láti af slíkri hegðan gagnvart yngri börnum.40. Að því er varðar holdris áfrýjanda kemur fram að matsmaður hafi rætt við nafngreindan þvagfæraskurðlækni sem hafi greint frá því að alþekkt sé að karlmönnum geti risið hold án þess að það verði rakið til kynlöngunar. Einnig hafi matsmaður kannað umræðu feðra á samfélagsmiðlum um vanda af þessum toga sem ekki verði rakinn til kynferðislegrar örvunar.41. Um ásakanir í garð áfrýjanda um að hafa brotið kynferðislega gegn dóttur sinni telur matsmaður hæpið að álykta um kynferðislega misnotkun í hennar garð úr frá þeim tilvikum sem stefnda vísi til. Frásögn stefndu beri þess merki að vera eftiráskýringar á hegðun barnsins sem hún telur benda til misnotkunar. Hvað varðar tilvikið þar sem stúlkan talaði um fingur sæti furðu að stefnda hafi, þrátt fyrir skilning sinn á því, sent barnið til föðurins eftir það en um það bil fjórir mánuðir hafi liðið frá því áður en hún kærði hann til lögreglu. Atvikið þegar stúlkan á að hafa sagt „pabbi skegg kitlar“ hafi ekki orðið til þess að stefnda skoðaði strax kynsvæði stúlkunnar heldur hefði hún gert það daginn eftir og ekki leitað eftir læknisskoðun. Þetta bendi að áliti matsmanns ekki til að stefndu hafi verið alvarlega brugðið þegar atvikið átti sér stað.42. Í ljósi sambúðarsögu málsaðila og samskipta í kjölfar sambúðarslita telur matsmaður ekki annað að sjá en stefnda hafi borið fullt traust til áfrýjanda til að annast barnið frá fæðingu þess þar til hún kærir hann til lögreglu í október 2018. Á þeim tíma hafi áfrýjandi tekið ríkan þátt í umönnun barnsins og séð um það einn ákveðin tímabil þótt stefndu hafi verið fullkunnugt um að hann hefði misnotað hálfsystur sína kynferðislega þegar hann var barn. Umgengi málsaðila við barnið hafi verið jöfn í eitt ár eftir sambúðarslit en viðsnúningur hafi orðið í október 2018. Matsmaður tekur fram að áfrýjandi skýri þessar breytingar með því að stefnda hafi brugðist þannig við vegna óska hans um að dregið yrði úr samskiptum þeirra á milli en stefnda haldi því fram að augu hennar hafi á þessum tíma opnast fyrir því að áfrýjandi væri hættulegur barninu og hún fyrst þá haft styrk til að grípa til aðgerða.Niðurstaða um matsatriði43. Í matsgerðinni kemur fram að matsmaður hafi ekki getað lagt mat á tengsl barns við foreldra með áhorfi þar sem umgengni við áfrýjanda hafi legið niðri. Því studdist matsmaður við frásögn aðila um samskiptin. Um þetta segir síðan svo í matsgerðinni:Þegar saga málsaðila er skoðuð sést að báðir hafa sinnt barninu nokkuð jafnt á sambúðartíma og í eitt ár eftir að sambúð lauk. Það má því gera ráð fyrir að grunntengsl [C] hafi myndast bæði við föður og móður. Báðir foreldrar þekkja vel til eiginleika stúlkunnar og eru lýsingar þeirra nokkuð samhljóðandi. Báðir foreldrar virðast vera mildir uppalendur, áhugasamir um stúlkuna og velferð hennar. Ætla má að tengsl þeirra beggja við [C] hafi verið náin og kærleiksrík. Tengslarof hefur átt sér stað milli föður og barns og samskipti þeirra á milli verið mjög lítil síðastliðið eitt ár. Það má því ætla að tengsl stúlkunnar við föður hafi rýrnað til muna og hún ekki háð honum um uppfyllingu daglegra þarfa.44. Um daglega umönnun og umsjá barnsins kemur fram að báðir foreldrar virðist færir um að sinna barninu svo vel fari en ekki hafi komið fram að barnið hafi einhverjar sérþarfir. Síðastliðið ár fyrir matið hafi umsjá verið hjá móður og hún fái góða umsögn hvað það varðar frá þeim sem til þekkja.45. Varðandi persónulega eiginleika og hagi hvors aðila er í fyrstu vikið að skilningi þeirra á þörfum barnsins en um hvorn aðila segir svo:[Áfrýjandi hefur] haft velferð dóttur sinnar að leiðarljósi þar sem hann hefur ekki gengið hart fram í því að fá umgengni við hana sem honum hefði verið stætt á þar sem hann er með sameiginlega forsjá og hefur fengið úrskurð tveggja dómstiga um rétt til umgengni. Þess í stað hefur hann reynt að fara samningaleiðina við móður barnsins en án árangurs.[Stefnda hefur] ekki sett þarfir barnsins ofar sínum þegar hún tók fyrir eðlilega umgengni þess við föðurforeldra. Það virðist sem það hafi ráðið ákvörðun hennar að föðurforeldrar lögðu ekki trúnað á ásakanir hennar og hún var ekki lengur velkomin á heimili þeirra. Það nægði til þess að hún tók fyrir heimsóknir barnsins til þeirra. Matsmaður álitur það sýna að [stefnda] greinir ekki á milli eigin hagsmuna og hagsmuna barnsins sem er nauðsynlegt að foreldri sé fært um þar sem hagsmunir þeirra fara ekki alltaf saman við hagsmuni barna þeirra. Matsmanni finnst afstaða [stefndu] til umgengni stúlkunnar við hennar nánustu ættingja endurspegla skort á skilningi á þörfum barnsins til að viðhalda góðum tengslum við föðurforeldra sína og á afleiðingum tengslarofs við föður sinn. ...[Stefnda] segir stúlkuna hafa verið kvíðið barn og fram kemur í máli hennar og leikskólastarfsmanna að líðan [C] hefur batnað til muna eftir að hún hætti að fara í umgengni til föður. Móðir er þess fullviss að betri líðan barnsins sé því að þakka. Móðir lítur framhjá því að skýringin geti legið í auknum þroska stúlkunnar og félagslegri aðlögun hennar. Eins ber að líta til þess að á fyrstu tveimur æviárum barnsins var móðir þess illa haldin af kvíða og þunglyndi auk þess að misnota áfengi. Það er velþekkt og margar rannsóknir sem styðja það að kvíði og þunglyndi mæðra ungra barna getur sett mark sitt á þroska barna, líðan og aðlögun. Það að móðir [C] er nú komin í betra andlegt ástand á án efa þátt í betri líðan stúlkunnar.Það er álit matsmanns að báðir foreldrar séu hæfir til að fara með forsjá barnsins. Faðir hefur umfram móður að búa við meiri stöðugleika varðandi húsnæði og getur boðið barninu rík samskipti við nána ættingja þess. Móðir hefur umfram föður að hafa meiri reynslu og þekkingu í uppeldismálum. Varðandi ásakanir móður um að föður sé ekki treystandi fyrir barninu telur matsmaður rök hennar fyrir því ekki standast nánari skoðun.46. Um vilja barnsins kemur fram í matsgerðinni að vegna ungs aldurs þess og þroska hafi matsmaður ekki talið unnt að afla afstöðu þess. Einnig segir að báðir aðilar geti boðið barninu upp á góðar heimilisaðstæður. Faðir hafi umfram móður að búa við meiri stöðugleika í húsnæðismálum þar sem hann búi í eigin húsnæði en móðir búi í leiguhúsnæði [...]. Um liðsinni vandamanna segir að á því sé mikill munur. Faðir sé í miklum og góðum samskiptum við foreldra sína en foreldrar móður búi í [...]. Einnig hafi maki föður sýnt að hún vilji taka þátt í lífi barnsins og stuðla að heilbrigðum tengslum þess við fjölskylduna. Þá telji þeir sem þekki til barnsins að breytingar gætu reynst stúlkunni erfiðar. Loks segir svo í niðurlagi matsgerðarinnar um umgengni við það foreldri sem barnið búi ekki hjá:Tvö dómstig hafa úrskurðað að faðir skuli hafa umgengni við barnið sem móðir hefur kosið að fara ekki eftir. Matsmaður telur það mjög mikilvægt að eðlileg umgengni stúlkunnar við föður geti komist á sem fyrst. Það er réttur barnsins að fá að umgangast föður sinn, systur og aðra nána ættingja. Matsmaður telur að faðir sé líklegri en móðir til að viðhalda eðlilegri umgengni. 47. Í skýrslu fyrir héraðsdómi áréttaði matsmaður að málsaðilar væru báðir mjög hæfir uppalendur. Einnig taldi matsmaður ekki hættu á að stefnda myndi einangra barnið því að hún væri í samskiptum við vini sem ættu börn. Þá sagði matsmaður að barninu virtist vera mjög vel sinnt hjá stefndu. Hún léti hana fara í [...], gerði ýmislegt með henni, léti hana hitta vini og því búi barnið við mjög góða rækt. Enn fremur kom fram að matsmaður teldi „dramatískt“ fyrir barnið að fara „algjörlega“ úr umsjón móður sinnar og legði það alls ekki til.48. Stefnda krafðist þess 18. nóvember 2019 að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að endurmeta þau atriði sem metin höfðu verið og til að meta önnur atriði sem vörðuðu aðstæður og líðan barnsins. Með úrskurði héraðsdóms 6. desember 2019 var þeirri beiðni hafnað og var sú niðurstaða staðfest með úrskurði Landsréttar 14. janúar 2020 í máli nr. 857/2019. Stefnda óskaði eftir leyfi til að kæra þann úrskurð til Hæstaréttar en þeirri beiðni synjaði rétturinn 14. febrúar 2020 á þeim grunni að kæruheimild væri ekki fyrir hendi, sbr. ákvörðun nr. 2020-43.NiðurstaðaLagagrundvöllur49. Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal börnum tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Með þessu er sú skylda lögð á almenna löggjafann að móta nánar með lögum hvernig og með hvaða hætti velferð barna verður tryggð. Þótt þetta eigi að gera með lagasetningu mælir ákvæðið sjálft fyrir um að markmið slíkra laga sé að tryggja sem best velferð barna. Hæstiréttur hefur túlkað þetta svo að í ákvæðinu sé fólgin sú grunnregla barnaréttar að hagsmunir barna skuli hafðir í fyrirrúmi, eftir því sem velferð þeirra krefst, sbr. dóm réttarins 10. mars 2020 í máli nr. 58/2019. Er þá jafnframt haft í huga að markmið 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar var meðal annars að tryggja að íslenskur réttur væri í samræmi við alþjóðasamning um réttindi barnsins frá 20. nóvember 1989 en hann hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 19/2013. Í umræddum samningi birtist fyrrgreind grunnregla í fyrirmælum 1. mgr. 3. gr. um að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar gerðar eru ráðstafanir sem varða börn. Hliðstæð regla er í 2. mgr. 1. gr. barnalaga en þar segir að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess.50. Þegar foreldrar deila um forsjá barns eða lögheimili ber í samræmi við umrædda grunnreglu að komast að þeirri niðurstöðu sem best hentar hagsmunum barns. Nánari lýsingu á þessu er að finna í 2. mgr. 34. gr. barnalaga, sbr. lög nr. 61/2012, þar sem fram kemur að dómari eigi meðal annars að líta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili þess hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Eins og tekið er fram í lögskýringargögnum er upptalningin ekki tæmandi en hefur að geyma helstu mælikvarða sem liggja til grundvallar mati á því sem barni er fyrir bestu til að gefa því hugtaki frekari merkingu. Hér má einnig benda á að í athugasemdum við 34. gr. í upphaflegu frumvarpi til laganna er að finna nánari upptalningu á þessu í ellefu töluliðum án þess að hún verði rakin hér. Innbyrðis vægi þessara atriða getur verið misjafnt en það sem ræður úrslitum er heildarmat á öllu sem skiptir máli í hverju tilviki. Með slíku heildarmati verður frekast tryggt að niðurstaðan sé í samræmi við það sem barni er fyrir bestu. Um þetta má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 6. febrúar 1997 í máli nr. 133/1996, sem birtist í dómasafni þess árs á bls. 474, og dóm réttarins 24. febrúar 2011 í máli nr. 350/2010.51. Samkvæmt 3. mgr. 34. gr. barnalaga getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjá barns verði sameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Þá ber að kveða á um hjá hvoru foreldri barnið skuli eiga lögheimili. Við mat á því hvort forsjá skuli vera sameiginleg ber dómara, auk fyrrgreindra atriða sem nefnd eru í 2. mgr. 34. gr. laganna, að taka mið af því hvort forsjáin hefur áður verið sameiginleg og aldri og þroska barnsins. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra eru líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. 4 mgr. sömu greinar. Í lögskýringargögnum um þetta ákvæði er lögð áhersla á að sameiginlega forsjá eigi aðeins að dæma ef fyrir liggur að um jafnhæfa forsjárforeldra sé að ræða, ágreiningur þeirra á milli sé ekki svo djúpstæður að hann sé líklegur til að hafa áhrif á barnið, foreldrarnir séu líklegir til að geta unnið í sameiningu að velferð barnsins og síðast en ekki síst að í hverju tilfelli fari fram mat á því hvort sameiginleg forsjá er barni fyrir bestu. Ef ágreiningur foreldra sé slíkur að ætla megi að hann stríði gegn hagsmunum barnsins beri ekki að dæma sameiginlega forsjá. Jafnframt segir að í raun megi telja að forsenda þess að dómara sé kleift að dæma sameiginlega forsjá sé að ágreiningur foreldra lúti að tiltölulega veigalitlum atriðum.Forsjá barnsins52. Eins og hér hefur verið rakið hafa aðilar um langa hríð átt mjög erfitt með öll samskipti sín á milli og milli þeirra er djúpstæður ágreiningur sem snertir málefni barnsins. Af þeim sökum verður að fallast á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ekki séu fyrir hendi forsendur til að aðilar fari saman með forsjána. Verður því að fela öðrum hvorum málsaðila hana.53. Eins og áður greinir verður ágreiningur aðila rakinn til þess að stefnda hefur sakað áfrýjanda um að hafa brotið kynferðislega gegn dóttur þeirra og telur hún barnið ekki öruggt í hans umsjá. Áfrýjandi hefur gengist við því að hafa árið [...], þegar hann var 13 ára, misnotað hálfsystur sína er hún var 5 ára. Frá þessu atviki mun hann hafa sagt stefndu árið 2013 eins og hún greindi frá þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu 12. október 2018 í tilefni af kæru sinni á hendur áfrýjanda. Einnig hefur áfrýjandi kannast við að vera viðkvæmur þannig að honum rísi hold af engu eða litlu tilefni og að um þetta hafi aðilar deilt á sambúðartímanum vegna þess að þetta hafi gerst í einhver skipti þegar barnið var nálægt. Þá ber aðilum saman um að áfrýjandi hafi af þessum sökum farið í eitt viðtal hjá sálfræðingi. Þessi atriði gætu að sínu leyti skýrt að stefnda treysti áfrýjanda ekki fyrir barninu. Aftur á móti var það hvorki raunin á sambúðartímanum né heldur í um það bil ár eftir að sambúð var slitið haustið 2017. Þvert á móti var barnið jafnt hjá aðilum eftir sambúðarslitin og dvaldi í rúman mánuð hjá áfrýjanda vorið 2018 þegar stefnda fór í áfengismeðferð. Er einnig til þess að líta að ekki urðu sinnaskipti að þessu leyti hjá stefndu þótt hún staðhæfi að barnið hafi um sumarið 2018, þegar hún var að skipta á því, sagt við sig: „En ekki margir puttar“ og hún dregið af þeim orðum þá ályktun að áfrýjandi hafi brotið kynferðislega gegn barninu. Engar einhlítar ályktanir verða dregnar af þessum orðum barnsins eða þeirri staðhæfingu stefndu að barnið hafi í september sama ár, þegar stefnda var að svæfa það, klórað sér í klofinu og sagt „pabbi skegg kitlar“. Með hliðsjón af þessu og að öllu því virtu sem komið hefur fram í málinu verður hér fyrir dómi, á sama veg og gert var í héraði og fyrir Landsrétti, lagt til grundvallar að barninu stafi ekki hætta af áfrýjanda.54. Svo sem hér hefur verið rakið tók stefnda fyrir umgengni barnsins við áfrýjanda haustið 2018 en samþykkti þó að hann hitti barnið í skamma stund á heimili þess að henni viðstaddri. Einnig takmarkaði stefnda samgang barnsins við móður og stjúpföður áfrýjanda en gaf þeim til kynna að þau mættu hitta barnið á heimili þess. Þá virti stefnda að vettugi úrskurð héraðsdóms 16. júlí 2019 um umgengni barnsins við áfrýjanda til bráðabirgða meðan málið var rekið þar fyrir dómi en Landsréttur staðfesti þá niðurstöðu með úrskurði 4. september sama ár. Það sama var uppi á teningnum þegar áfrýjanda var dæmd forsjá barnsins í héraði 26. maí 2020. Frá því að hinn áfrýjaði dómur gekk 11. desember sama ár hefur umgengni farið fram undir eftirliti í samræmi við dóminn að því frátöldu að stefnda hafnaði því að barnið dveldi yfir nótt hjá föður aðfaranótt sunnudagsins 23. maí 2021. Auk þess setti stefnda það skilyrði fyrir umgengninni að hún færi fram á almenningsstöðum og samþykkti ekki að barnið dveldi á heimili áfrýjanda og lengst af hafnaði hún því einnig að barnið færi til ömmu sinnar. Með því sem hér hefur verið rakið hefur stefnda ekki aðeins tálmað umgengni barnsins við áfrýjanda heldur einnig gengið mun lengra en helgast gat af þeim beyg sem hún segist hafa af því að áfrýjandi annist barnið vegna fyrrgreindra ásakana hennar í hans garð. Er þess þá að gæta að umgengnin í samræmi við hinn áfrýjaða dóm var undir stöðugu eftirliti tveggja sérfræðinga og því stóðu engin rök til þess að meina áfrýjanda að dvelja með barnið á heimili sínu og á heimili ömmu barnsins. Þannig hefur stefnda tekið eigin hagsmuni fram yfir rétt barnsins til að njóta umgengni við áfrýjanda og föðurfjölskyldu þess. Jafnframt hefur hún með þessu sýnt skort á innsæi í þarfir barnsins til að halda góðum tengslum við ættmenni sín. Að þessu virtu verður að telja að áfrýjandi hafi betri skilning á þessum þörfum barnsins og muni virða rétt þess til umgengni, sbr. 1. mgr. 46. gr. barnalaga, enda liggur fyrir að hann telur afar brýnt fyrir velferð stúlkunnar að hún njóti umönnunar stefndu. Verður jafnframt að hafa í huga að hann hefur ekki fylgt eftir ýtrasta rétti sínum gagnvart stefndu heldur sætt sig við þau skilyrði sem hún hefur sett honum vegna umgengninnar ef frá er talið að hann hefur í eitt sinn farið í óþökk hennar með barnið á heimili sitt sem þó var í samræmi við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um umgengnina. 55. Eins og áður greinir taldi matsmaður að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjána. Áfrýjandi hefði umfram stefndu að búa við meira öryggi í húsnæðismálum og gæti boðið barninu rík samskipti við nána ættingja þess. Aftur á móti hefði stefnda það umfram áfrýjanda að hafa meiri reynslu og þekkingu í uppeldismálum. Jafnframt sagði matsmaður í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að barninu væri mjög vel sinnt hjá stefndu og það byggi við mjög góða rækt. Þá er þess að gæta að barnið hefur alla sína tíð verið í umönnun stefndu og frá hausti 2018 hefur áfrýjandi ekki annast það ef frá er talin sú óverulega umgengni sem áður er lýst. Af þessu verður í fyrsta lagi ráðið að stefnda sé mjög hæfur uppalandi, þó að því frátöldu sem rakið er um innsæisskort hennar í þarfir barnsins vegna deilunnar við áfrýjanda. Í öðru lagi leikur ekki vafi á því að tengsl hennar og barnsins eru meiri en tengsl þess við áfrýjanda í ljósi þess að hann hefur sinnt barninu takmarkað frá hausti 2018. Þess er þó að gæta að samskipti barnsins og áfrýjanda í umgengni eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk bera með sér að góð tengsl eru á milli þeirra. Í þriðja lagi felst meiri stöðugleiki í því fyrir barnið að dvelja áfram hjá stefndu en að gera þá róttæku breytingu á högum þess að fela áfrýjanda forsjána. Vissulega er það svo að stefnda hefur með einhliða aðgerðum sínum, þvert gegn niðurstöðum dómstóla, treyst stöðu sína að þessu leyti. Það fær þó ekki breytt því að hún stendur áfrýjanda framar með tilliti til tengsla við barnið og að viðhalda stöðugleika í lífi þess, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Hér er þess einnig að gæta að barnið er aðeins [...] ára. Því mæla hagsmunir barnsins með stefndu í þessu tilliti þótt hún hafi náð að skapa sér þetta forskot með háttsemi sinni. 56. Að öllu því virtu sem hér hefur verið rakið leiðir heildarmat á hæfi foreldra til að fara með forsjána og þarfir barnsins til þeirrar niðurstöðu að hagsmunir stúlkunnar standi til þess að stefnda fari með forsjána. Við þá úrlausn, eins og mál þetta er vaxið, hefur hæfi stefndu sem uppalanda, tengsl barnsins við hana og mikilvægi þess að varðveita stöðugleika í lífi þess meira vægi en önnur atriði. Þó skal tekið fram að ekki verður fallist á það með Landsrétti að við matið hafi áhrif óvissa um svigrúm áfrýjanda og maka hans vegna fjölskylduaðstæðna þeirra til að sinna þörfum barnsins sem verði fyrirsjáanlega krefjandi vegna neikvæðrar afstöðu stefndu til áfrýjanda. Samkvæmt öllu þessu verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að stefndu verði falin forsjá barnsins. Í samræmi við það verður einnig staðfest niðurstaða dómsins um skyldu áfrýjanda til að greiða meðlag með barninu. Umgengni barnsins við áfrýjanda57. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. barnalaga á barn rétt á að umgangast með reglubundnum hætti það foreldra sinna sem það býr ekki hjá, enda sé það ekki andstætt hagsmunum þess. Einnig segir að þegar foreldrar búa ekki saman hvíli sú skylda á þeim báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið til að tryggja að þessi réttur barnsins sé virtur. Í 2. mgr. sömu greinar segir síðan að það foreldri sem barn býr ekki hjá eigi í senn rétt og beri skylda til að rækja umgengnina og það foreldri sem barn býr hjá sé skylt að stuðla að því að það njóti umgengni við hitt foreldri sitt nema hún sé andstæð hag og þörfum barns að mati dómara eða lögmæts stjórnvalds. Að baki þessum fyrirmælum býr friðhelgi fjölskyldu sem nýtur verndar samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.58. Svo sem fyrr greinir verður barninu ekki talin stafa hætta af áfrýjanda. Þvert á móti liggur fyrir að áfrýjandi er hæfur uppalandi, sýnir góðan skilning á þörfum þess og samkvæmt matsgerð er talið að grunntengsl hafi myndast milli hans og barnsins. Einnig bera samskipti í umgengni með sér að góð tengsl séu milli þeirra. Þá ber að líta til þess að hagsmunir barnsins mæla eindregið með að það fái notið fjölskyldu sinnar í föðurætt. Að þessu virtu er rétt að barnið njóti ríflegrar umgengni við áfrýjanda til að viðhalda og efla tengsl þeirra og er lögð rík áhersla á að stefndu beri að hlíta því og stuðla að umgengninni í þágu barnsins. Að öðrum kosti standa skilyrði til þess að umgengninni verði komið á eftir þeim úrræðum sem lög bjóða. Þá skal tekið fram að engin efni eru til að umgengnin verði undir eftirliti í ljósi þess hvernig hún hefur gengið undanfarið, svo sem áður er rakið.59. Umgengni barnsins við áfrýjanda skal hagað þannig að hún verði aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns og fari þannig fram að stúlkan sé sótt og skilað í skóla eða þegar það á við á heimili hennar. Umgengni í fyrsta sinn skal fara fram 24. til 27. júní 2021. Jafnframt skal barnið á tveggja mánaða tímabili dvelja hjá áfrýjanda í viku í senn frá klukkan 16 á föstudegi og skal áfrýjandi með mánaðar fyrirvara tilkynna stefndu hvaða viku innan hvers tveggja mánaða tímabils hann kjósi að stúlkan dvelji hjá honum. Þetta á þó ekki við um júlí og ágúst hvert ár en sérstaklega er mælt fyrir um umgengni í sumarleyfi. Fyrsta tveggja mánaða tímabilið skal vera september og október 2021.60. Í sumarleyfi skal barnið dvelja hjá áfrýjanda í fjórar vikur annaðhvort frá 15. júní eða 15. júlí ár hvert eftir ákvörðun stefndu sem hún skal tilkynna áfrýjanda fyrir 1. apríl ár hvert. Sumarið 2021 skal barnið þó dvelja hjá föður í tvær vikur frá 22. júlí. Í jólaleyfi frá 20. til 27. desember og 28. desember til 2. janúar ár hvert skal barnið dveljast til skiptis hjá foreldrum sínum, fyrst hjá stefndu um komandi jól en áfrýjanda um áramót, og síðan koll af kolli. Um páska frá skírdegi til annars í páskum skal barnið dvelja til skiptis hjá aðilum, fyrst hjá áfrýjanda páskana 2022. Í vetrarleyfum grunnskóla skal barnið dvelja til skiptis hjá aðilum, fyrst hjá áfrýjanda.61. Málskostnaður milli aðila á öllum dómstigum fellur niður og ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Um gjafsóknarkostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um forsjá barnsins C og greiðslu meðlags með því.Umgengni barnsins við áfrýjanda, A, skal vera aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns og skal barnið sótt og skilað í skóla eða á heimili þess. Umgengni í fyrsta sinn skal fara fram 24. til 27. júní 2021. Jafnframt skal barnið á tveggja mánaða tímabili dvelja hjá áfrýjanda í viku í senn frá klukkan 16 á föstudegi og skal áfrýjandi með mánaðar fyrirvara tilkynna stefndu, B, hvaða viku innan hvers tveggja mánaða tímabils hann kjósi að stúlkan dvelji hjá honum. Þetta á þó ekki við um júlí og ágúst hvert ár. Fyrsta tveggja mánaða tímabilið skal vera september og október 2021. Í sumarleyfi skal barnið dvelja hjá áfrýjanda í fjórar vikur annaðhvort frá 15. júní eða 15. júlí ár hvert eftir ákvörðun stefndu sem hún skal tilkynna áfrýjanda fyrir 1. apríl ár hvert. Sumarið 2021 skal barnið dvelja hjá föður í tvær vikur frá 22. júlí. Í jólaleyfi frá 20. til 27. desember og 28. desember til 2. janúar ár hvert skal barnið dveljast til skiptis hjá foreldrum sínum, fyrst hjá stefndu um komandi jól en áfrýjanda um áramót, og síðan koll af kolli. Um páska frá skírdegi til annars í páskum skal barnið dvelja til skiptis hjá aðilum, fyrst hjá áfrýjanda páskana 2022. Í vetrarleyfum grunnskóla skal barnið dvelja til skiptis hjá aðilum, fyrst hjá áfrýjanda.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 1.200.000 krónur.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 1.200.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=32413425-484d-4c9f-b356-2cf5eb6cc758
|
Mál nr. 44/2007
|
Skattur Tekjuskattur Rekstrarkostnaður
|
Fyrir Hæstarétti snérist ágreiningur aðila um þá ákvörðun yfirskattanefndar um að fella niður gjaldfærslu rekstrarkostnaðar í framtölum félagsins R, vegna húsnæðis sem var meðal annars nýtt sem íbúðarhúsnæði fyrir eigendur félagsins, S og eiginkonu hans. R þótti ekki hafa fært sönnur á að umrætt húsnæði hefði verið nýtt til öflunar tekna í rekstri félagsins, til að tryggja slíka tekjur eða halda þeim við. Var R því óheimilt að gjaldfæra kostnað og afskriftir vegna fasteignarinnar sem rekstarkostnað samkvæmt 1. mgr. 31. gr.laga nr. 75/1981. Var Í því sýknað af kröfum
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2007. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar nr. 16/2003 frá 5. febrúar 2003 að því er varðar staðfestingu nefndarinnar á úrskurði skattstjórans í Reykjavík 9. október 2001 um að fella niður gjaldfærðan rekstararkostnað vegna húseignarinnar Öldugötu 18 í Reykjavík í skattframtölum áfrýjanda 1998 og 1999. Þá er þess krafist að ríkisskattstjóra „verði gert að endurákvarða framtalsskil áfrýjanda“ með þeim hætti að heimila gjaldfærslu að fjárhæð 2.327.767 krónur í skattframtali hans 1998 og 2.277.991 krónu í skattframtali hans 1999. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Héraðsdómi hefur ekki verið áfrýjað af hálfu Sveins Andra Sveinssonar, sem var annar stefnenda í héraði. Ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti lýtur eingöngu að þeirri ákvörðun yfirskattanefndar að staðfesta úrskurð skattstjórans í Reykjavík um að fella niður gjaldfærslu rekstarkostnaðar vegna Öldugötu 18 í Reykjavík, þar með taldar fyrningar, vegna skattskila áfrýjanda fyrir tekjuárin 1997 og 1998. Áfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að umrætt húsnæði hafi verið nýtt til öflunar tekna í rekstri félagsins, til að tryggja slíkar tekjur eða halda þeim við. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Reykvískir lögmenn ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 14. desember 2005 og dómtekið 3. október sl. Stefnendur eru Sveinn Andri Sveinsson, Öldugötu 18, og Reykvískir lögmenn ehf. með sama lögheimili. Stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Í stefnu er dómkröfum lýst á svofelldan hátt: „Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður yfirskattanefndar nr. 15. dagsettur 5. febrúar 2003 um hækkun reiknaðs endurgjalds um kr. 856.799 í skattframtali árið 1996, um kr. 1.056.799 í skattframtali árið 1997, um kr. 1.000.000 í skattframtali árið 1998, um kr. 1.959.589 í skattframtali árið 1999 og hinsvegar um niðurfellingu á húsnæðishlunnindum að fjárhæð kr. 242.562 í skattframtali árið 1998 og kr. 299.200 í skattframtali 1999 verði felldir úr gildi og viðurkennt að ríkisskattstjóra sé skylt að endurákvarða opinber gjöld varðandi þessa liði í samræmi við innsend framtöl. Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður yfirskattanefndar nr. 16 dagsettur 5. febrúar 2003 um niðurfellingu gjaldfærðs rekstrarkostnaðar þ.m.t. fyrninga vegna húseignarinnar Öldugötu 18, Reykjavík, kr. 2.327.767 vegna rekstrarársins 1997, skattframtal 1998 og kr. 2.277.991 rekstrarárið 1998, skattframtal 1999 verði felldir úr gildi og ríkisskattstjóra verði gert að endurákvarða skatta stefnanda eins og að framangreind gjöld séu frádráttarbær frá tekjum. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.“ Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda auk málskostnaðar. I Málsatvik Málsatvik eru ágreiningslaus. Með bréfi 17. ágúst 1999 óskaði skattstjórinn í Reykjavík eftir gögnum og skýringum á framtalsskilum stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. fyrir gjaldárin 1995, 1996 og 1997, en félagið er í eigu stefnanda Sveins Andra og maka hans. Eftir að hafa móttekið umbeðin gögn krafði skattstjóri félagið um ýmsar frekari upplýsingar og gögn með bréfi 14. febrúar 2000, m.a. um tilteknar upplýsingar og gögn varðandi kaup félagsins á fasteign að Öldugötu 18, Reykjavík, af stefnanda Sveini Andra. Fór skattstjóri m.a. fram á að félagið gerði ítarlega grein fyrir rekstrarlegum tilgangi með kaupunum og legði fram sundurliðun rekstrarkostnaðar vegna fasteignarinnar, þar sem fram kæmi annars vegar rekstrarkostnaður vegna skrifstofuhúsnæðis og hins vegar vegna íbúðarhúsnæðis. Þá krafði skattstjóri félagið um samskonar sundurliðun vegna gjaldfærðra vaxtagjalda, þ.e. annars vegar vegna lána til öflunar íbúðarhúsnæðisins og hins vegar vegna annarra lána. Jafnframt var félagið krafið um skýringar á launum sem stefnanda Sveini Andra hefðu verið reiknuð og óskað eftir upplýsingum um vinnuskyldu hans, tímaskráningu, hvernig laun hans hefðu verið ákveðin og undir hvaða flokk viðmiðunarreglna ríkisskattstjóra vegna reiknaðs endurgjalds störf hans hefðu verið talin falla. Í svarbréfi stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. 20. mars 2000 var greint frá því að félagið hefði keypt fasteignina að Öldugötu 18 af stefnanda Sveini Andra og eiginkonu hans, Erlu Árnadóttur, í janúar 1997. Rekstrarlegur tilgangur kaupanna hefði verið tvíþættur. Annars vegar hefði eignarhald félagsins verið hugsað sem fríðindi fyrir stefnanda Svein Andra, sem væri framkvæmdastjóri félagsins, og hins vegar væri fasteignin starfsstöð félagsins, sem væri lögfræðifyrirtæki í eigu Sveins Andra. Í ljósi þess að félagið sæi stefnanda Sveini Andra fyrir íbúðarhúsnæði greiddi hann skatt af húsnæðishlunnindum sem væri 2,7% af fasteignamati. Kostnaður vegna húseignarinnar væri ekki sundurliðaður þar sem félagið ræki alla fasteignina. Að því er varðaði laun stefnanda Sveins Andra þá væri hann launþegi hjá félaginu og væru launin ákveðin frá ári til árs í samræmi við áætlaðar tekjur og gjöld félagsins, en komið hefði á daginn að rekstur félagsins væri í járnum. Ekki væri um neinar tímaskráningar að ræða, heldur föst laun stefnandans fyrir fulla vinnu. Í ljósi þess að stefnandinn væri launþegi en ekki sjálfstæður atvinnurekandi væri ekki stuðst við neina viðmiðunarflokka. Með tveimur bréfum 14. september 2000 boðaði skattstjóri breytingar á skattframtölum beggja stefnenda vegna gjaldáranna 1996 til 1999 á grundvelli 96. gr. laga nr. 75/1981. Boðaðar breytingar skattstjóra á gjöldum stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. Í bréfi skattstjóra til stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. var fyrst fjallað um kaup félagsins á fasteigninni að Öldugötu 18. Kom þar fram að um væri að ræða íbúðarhúsnæði sem félagið hefði keypt af stefnanda Sveini Andra, framkvæmdastjóra og eiganda félagsins, á 17.500.000 krónur án þess að séð yrði að nokkur breyting hefði orðið á notkun Sveins Andra á því. Stefnandi Sveinn Andri, aðalhluthafi félagsins, teldi sér til tekna húsnæðishlunnindi sem næmu 242.562 krónum í skattframtali 1998 og 299.200 krónum í skattframtali 1999. Félagið tæki að sér að greiða allan kostnað við rekstur fasteignarinnar á þessum árum. Þá var gjaldfærður rekstrarkostnaður vegna húsnæðisins rakin svo og vaxtagjöld og fyrningar. Sagði svo í bréfinu að með hliðsjón af þeim gjöldum sem félagið hefði af rekstri eignarinnar og hvernig notkun hennar væri háttað þættu kaupin á eigninni með engu móti geta talist til eðlilegra og venjulegra rekstrarþátta félagsins í umrædd ár. Gilti þá einu þótt einhver tilfallandi not hefðu fallið til í þágu rekstrar félagsins. Í bréfi skattstjóra var því næst vísað til „grunnreglu“ 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 og því lýst yfir að skattstjóri hefði í hyggju að hafna öllum gjaldfærðum kostnaði sem væri umfram tekjur vegna fasteignarinnar þar sem ekki væri um að ræða frádráttarbæran rekstrarkostnað í skilningi 1. töluliðar 31. gr. laga nr. 75/1981. Þá sagði að í ljósi þess hvernig notkun eignarinnar hefði verið háttað á árunum 1997 og 1998 yrði ekki séð að eignin gæti talist til fyrnanlegra eigna í atvinnurekstri samkvæmt 32. gr. laga nr. 75/1981, sbr. a-lið 11. gr. reglugerðar nr. 483/1994 um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Kvaðst skattstjóri því hafa í hyggju að fella niður gjaldfærðan kostnað vegna fasteignarinnar að fjárhæð 2.327.767 krónur, þar af 525.000 krónur vegna fyrninga, í rekstrarreikningi félagsins árið 1997, og að fjárhæð 2.277.991 krónur, þar af 531.668 krónur vegna fyrninga, í rekstrarreikningi árið 1998. Að því er varðaði laun stefnanda Sveins Andra hjá stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. kom fram að það væri mat skattstjóra að laun stefnandans fyrir þessi ár hefðu verið langt innan þeirra marka sem eðlilegt mætti telja, ef tekið væri mið af vinnuframlagi, tegund starfsins og umfangi (launin hefðu verið 200.000 krónur árið 1995, 500.000 krónur árið 1996, 1.200.000 krónur árið 1997 og 652.500 krónur árið 1998). Kom fram í bréfi skattstjóra að 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 hefði átt við störf stefnanda Sveins Andra hjá félaginu auk þess sem vísað var til heimilda skattstjóra í 59. gr. sömu laga til að hækka reiknað endurgjald stefnandans. Þá rakti skattstjóri þær matsreglur um reiknað endurgjald sem hefðu verið gefnar út, m.a. fyrir lögfræðiþjónustu (viðmiðunarflokkur A-3) sem hann taldi eiga við um störf stefnandans Sveins Andra. Í bréfinu kom fram að skattstjóri teldi ástæður þess að rekstur félagsins væri í járnum vera þær helstar að félagið hefði keypt húsnæði fyrir og af stefnanda Sveini Andra, eiganda og framkvæmdastjóra félagsins, og væri stór hluti rekstrarkostnaðarins tilkominn vegna vaxtagjalda, reksturs og afskrifta þess húsnæðis auk annars kostnaðar sem virtist vera að miklu leyti persónulegur kostnaður stefnanda Sveins Andra. Næmi kostnaður vegna eignarhalds félagsins á fasteigninni mun hærri fjárhæðum en sem næmi reiknuðum húsnæðishlunnindum stefnanda Sveins Andra. Í stað hefðbundinna launagreiðslna hefði félagið tekið að sér að greiða háar fjárhæðir vegna kostnaðar við heimilishald stefnanda Sveins Andra sem hefðu annars gengið til að greiða laun hans. Boðaði skattstjóri breytingar á gjaldfærðum kostnaði félagsins með vísan til ákvæða 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. ákvæði 59. gr. laganna, frá miðju ári 1995 og fyrir árin 1996, 1997 og 1998 til samræmis við þær fjárhæðir sem fram kæmu í viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra, flokki A-3, þó ekki að fullu í rekstrarreikningi 1996 þar sem slík hækkun hefði í för með sér að tap félagsins færi fram úr samanlögðum fjárhæðum fyrninga og verðbreytingarfærslu. Viðmið ríkisskattstjóra varðandi reiknað endurgjald einstaklinga sem störfuðu að eigin atvinnurekstri voru talin þau einu sem til greina kæmi að miða við varðandi afmörkun þeirra launa sem stefnandi Sveinn Andri hefði haft hjá félaginu ef mið væru tekin af raunverulegum afrakstri lögmannsstofunnar. Laun stefnanda Sveins Andra yrðu því 1.056.799 krónur miðað við hálft ár 1995, 1.500.000 krónur árið 1996, 2.441.205 krónur árið 1997 og 2.612.089 krónur árið 1998. Kæmi framangreind hækkun skattstjóra til framkvæmda ylli hún hærri frádráttarbærum kostnaði sem næmi 856.799 krónum í rekstrarreikningi félagsins árið 1995, 1.000.000 króna í rekstrarreikningi árið 1996, 1.579.830 krónum í rekstrarreikningi árið 1997 og 1.959.889 krónum í rekstrarreikningi árið 1998. Skattstjóri tók einnig fram að fyrirhugað væri að hækka stofn til tryggingargjalds félagsins til samræmis við þetta, sbr. 6. gr. laga nr. 113/1990 um tryggingargjald. Þá boðaði skattstjóri að 25% álagi yrði bætt við vantalda skattstofna félagsins, sbr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Þætti vera fullt tilefni til álagsbeitingar þar sem ekki yrði annað séð en að færður hefði verið til frádráttar tekjum af atvinnurekstri persónulegur kostnaður aðaleigenda félagsins, og því ekki til staðar ástæður til að falla frá álagsbeitingu, sbr. 3. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981. Í bréfi skattstjóra var einnig fjallað um ætluð vantalin bifreiðahlunnindi stefnandans Sveins Andra, kostnað vegna jarðsíma að Öldugötu 18, kaup á fagbókum, blöðum og tímaritum sem og kostnað vegna námskeiða og heilsuræktar stefnanda Sveins Andra og vátrygginga í hans þágu. Með hliðsjón af sakarefni málsins er ekki ástæða til að rekja sérstaklega þessi atriði í bréfi skattstjóra. Boðaðar breytingar skattstjóra á gjöldum stefnanda Sveins Andra Í áðurgreindu bréfi skattstjóra 14. september 2000 til stefnanda Sveins Andra voru laun hans hjá stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. rakin með sambærilegum hætti og gert var í bréfi skattstjórans til stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. sem þegar hefur verið gerð grein fyrir. Vísaði skattstjóri með sama hætti til 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 og heimilda sinna til að breyta reiknuðu endurgjaldi samkvæmt 59. gr. sömu laga. Þá vísaði hann með sama hætti til þess að hann teldi stefnanda Svein Andra falla í umræddan flokk A-3 samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra og boðaði breytingar á reiknuðu endurgjaldi í samræmi við þau viðmið. Voru boðaðar breytingar á reiknuðu endurgjaldi þær sömu og fram komu í umræddu bréfi skattstjórans til stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. Skattstjóri boðaði jafnframt niðurfellingu tekjufærðra húsnæðishlunninda að fjárhæð 242.562 krónur í skattframtali stefnanda Sveins Andra árið 1998 og 299.200 krónur í skattframtali hans árið 1999. Var þessi ákvörðun að mestu studd sömu rökun og sú boðun á niðurfellingu gjalda stefnanda Reykvískra lögmanna ehf., vegna reksturs fasteignarinnar að Öldugötu 18, sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Einnig kemur fram að samkvæmt upplýsingum frá Fasteignamati ríkisins hafi þinglýst eignarhald á fasteigninni flust yfir á stefnanda Reykvíska lögmenn ehf. á miðju ári 2000. Stefnandi Sveinn Andri hafi reiknað sér til tekna húsnæðishlunnindi 242.562 krónur árið 1997 en gjaldfærður kostnaður vegna húsnæðisins í rekstrarreikningi félagsins hafi virst nema 2.321.099 krónum það ár. Árið 1998 hafi stefnandi Sveinn Andri reiknað sér húsnæðishlunnindi 299.200 kr. en gjaldfærður kostnaður vegna húsnæðisins í rekstrarreikningi félagsins hafi numið 2.277.991 krónu fyrir það ár. Er með sambærilegum hætti og áður greinir um bréf skattstjórans til stefnanda Reykvískra lögmanna ehf., m.a. með vísan til grunnreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, tilkynnt að skattstjóri muni fella niður tekjufærð húsnæðishlunnindi í skattframtölum stefnandans árin 1998 og 1999. Jafnframt boðaði skattstjóri beitingu 25% álags á vantalda skattstofna í samræmi við ákvæði 106. gr. laga nr. 75/1981. Andmæli stefnenda og frekari meðferð málsins hjá skattstjóranum í Reykjavík Boðuðum breytingum skattstjóra að því er varðaði skattskil vegna fasteignarinnar að Öldugötu 18 og reiknað endurgjald stefnandans Sveins Andra var mótmælt með bréfi 3. nóvember 2000. Kom fram í bréfinu að rekstrarlegur tilgangur með kaupum á umræddu húsnæði væri augljós þar sem það væri nýtt sem starfstöð stefnandans Reykvískra lögmanna ehf. og sem íbúðarhúsnæði fyrir stefnanda Svein Andra. Voru færð rök að því að þetta væri í samræmi við lög og því harðlega mótmælt að skattstjóri gæti á grundvelli svokallaðrar grunnreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 endurákvarðað opinber gjöld með þeim hætti sem boðað hefði verið. Því var mótmælt að hér hefði verið um óvenjuleg viðskipti að ræða. Þvert á móti væru viðskipti sem þessi mjög algeng og væri gert ráð fyrir þeim í skattalögum, sbr. matsreglur ríkisskattstjóra um útreikning hlunninda sem þessara. Að því er varðaði laun stefnandans Sveins Andra hjá stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. var lögð áhersla á það að viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald tækju ekki til vinnu á vegum sjálfstæðra lögaðila, svo sem einkahlutafélaga, og hefði skattframkvæmdin um áraraðir verið með þeim hætti. Þeir sem stunduðu vinnu eða atvinnurekstur í félagaformi ættu samkvæmt ákvæði 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 að telja sér til tekna endurgjald sem svaraði til þess sem viðkomandi hefði fengið hefði hann innt af hendi starfið fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Það mætti vera ljóst að mat á því væri mjög afstætt og gæti skattstjóri ekki ákveðið stefnandanum reiknað endurgjald á þeim lagagrundvelli með vísan til reglna ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald í staðgreiðslu. Þá var boðaðri álagsbeitingu mótmælt og gerð krafa um að reiknaðar yrðu vaxtabætur ef skattstjóri féllist ekki á gjaldfærð vaxtagjöld. Með tveimur úrskurðum 9. október 2001 tilkynnti skattstjóri stefnendum að hann hefði hrundið boðuðum breytingum í framkvæmd og endurákvarðað opinber gjöld þeirra gjaldárin 1996, 1997, 1998 og 1999 í samræmi við það. Áréttaði skattstjóri þann rökstuðning sem fram kom í boðunarbréfum hans 14. september 2000 og hafnaði andmælum stefnenda. Benti skattstjóri einnig á og tók upp orðrétt niðurstöður úr úrskurði yfirskattanefndar nr. 404/2000 til stuðnings ákvörðun sinni. Að því er varðaði húsnæðishlunnindi voru einnig áréttaðar þær röksemdir sem fram komu í boðunarbréfi skattstjóra en til viðbótar vísaði skattstjóri til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 15/1999 þar sem hann taldi að leyst hefði verið úr sambærilegu máli. Þá kvaðst skattstjóri myndu færa fjárhæðir niðurfelldra vaxtagjalda úr rekstrarreikningum stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. yfir í reit 87 á skattframtali stefnanda Sveins Andra. Leiddu breytingar skattstjóra, sem einnig tóku til annarra liða sem ekki er ágreiningur um, til þess að gjaldfærður rekstrarkostnaður stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. hækkaði um samtals 782.570 krónur gjaldárið 1996 og um 974.219 krónur gjaldárið 1997, en lækkaði um 748.799 krónur gjaldárið 1998 og um 200.509 krónur gjaldárið 1999, og hafði þá verið tekið tillit til hækkunar á tryggingargjaldi sem einnig kom til framkvæmda með úrskurði skattstjóra um endurákvörðun 9. október 2001. Í umræddum úrskurðum skattstjóra var einnig fjallað um vantalin bifreiðahlunnindi stefnandans Sveins Andra, kostnað vegna jarðsíma að Öldugötu 18, kaup á fagbókum, blöðum og tímaritum sem og kostnað vegna námskeiða og heilsuræktar stefnanda Sveins Andra og vátrygginga hans. Með hliðsjón af sakarefni málsins er ekki ástæða til að rekja sérstaklega úrskurði skattstjóra að því er þetta varðar. Úrskurður yfirskattanefndar 5. febrúar 2003 nr. 15/2003 Stefnandi Sveinn Andri skaut framangreindum úrskurði skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 8. janúar 2002. Úrskurður yfirskattanefndar í málinu (mál nr. 18/2002, úrskurður nr. 15/2003) var kveðinn upp 5. febrúar 2002. Í úrskurði yfirskattanefndar er forsaga málsins, úrskurður skattstjóra, málsástæður og lagarök stefnandans svo og kröfugerð ríkisskattstjóra ítarlega rakin. Í niðurstöðukafla úrskurðarins er fjallað um kröfu stefnandans um ómerkingu úrskurðar skattstjóra og þeirri kröfu hafnað. Með hliðsjón af sakarefni málsins er ekki ástæða til að rekja þá umfjöllun yfirskattanefndar sérstaklega. Í úrskurði yfirskattanefndar er tekin afstaða til röksemda stefnandans viðvíkjandi 2. mgr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Um þetta segir orðrétt eftirfarandi í úrskurði nefndarinnar: Grundvallarákvæðið um reiknað endurgjald og sköttunarheimild þess til tekjuskatts er 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 21. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, að því er varðar útsvar. Samkvæmt nefndu ákvæði laga nr. 75/1981 ber þeim manni, sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Tekið var fram í ákvæðinu, svo sem það hljóðaði á þeim tíma sem mál þetta tekur til, að sama gilti „um vinnu við atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin er í sameign með öðrum eða á vegum þeirra aðila sem um ræðir í 2. gr.“. Þá er tekið fram að á sama hátt skuli reikna endurgjald fyrir starf sem innt er af hendi af maka manns eða barni hans sé starfið innt af hendi fyrir framangreinda aðila. [...] Samkvæmt framansögðu er skylda manna til að reikna sér endurgjald ekki bundin við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, heldur tekur hún jafnframt til vinnu manna við atvinnurekstur eða starfsemi, sem rekin er í sameign með öðrum, eða á vegum þeirra aðila sem um ræðir í 2. gr. laga nr. 75/1981, þ.e. á vegum þeirra lögaðila, sem bera sjálfstæða skattskyldu, og taldir eru upp í greininni. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/1978, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 75/1981, er m.a. eftirfarandi tekið fram um reiknað endurgjald: „Er miðað við að maður skuli telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt starfið af hendi fyrir óskyldan aðila, hvort sem hann vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi eða þá hjá félagi sem honum er tengt.“ Í athugasemdum með 7. gr. fyrrgreinds frumvarps segir m.a. svo: „2. mgr. 1. tl. er nýmæli. Mælt er fyrir um að maður, sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, skuli telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan og ótengdan aðila, eins og nú gildir um mann sem vinnur hjá félagi í atvinnurekstri.“ Enda þótt ekki sé skýrlega tekið fram um það í 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, svo sem ákvæðið hljóðaði á þeim tíma sem mál þetta tekur til, við hvaða aðstæður mönnum sé skylt að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar á vegum þeirra lögaðila, sem greinir í 2. gr. laganna, er ljóst samkvæmt fyrrgreindum athugasemdum og raunar eðli málsins samkvæmt að ákveðin tengsl verða að vera á milli viðkomandi einstaklings og lögaðilans, önnur en vinnusambandið. Ekki kemur þó nánar fram hver þessi tengsl þurfi að vera svo að lagaskylda til að reikna endurgjald vegna vinnu hjá lögaðilanum eigi við. [...] Rétt er að taka fram að með lögum nr. 133/2001, um breyting á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, var 2. málsl. 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. og 59. gr. laga nr. 75/1981 breytt. Meðal annars er nú kveðið á um það í 4. mgr. 59. gr. laganna að reglur um ákvörðun reiknaðs endurgjalds skuli „gilda um starf á vegum lögaðila eftir því sem við getur átt, enda vinni maður við atvinnurekstur lögaðila þar sem hann, maki hans, barn eða nákomnir ættingjar eða venslamenn hafa ráðandi stöðu vegna eignar- eða stjórnunaraðildar“. Breytingar þessar tóku gildi 1. janúar 2002, sbr. 56. gr. laganna, og koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda árið 2003. [...] [Reykvískir lögmenn ehf.] er einkahlutafélag og sjálfstæður skattaðili, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt gögnum málsins er kærandi aðaleigandi og fyrirsvarsmaður félagsins, en eiginkona hans er eigandi 20% hlutafjárins. Samkvæmt þessu verður að telja að félagið sé það tengt kæranda í þeim skilningi, sem ber að leggja í 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, svo sem ákvæðið hljóðaði á þeim tíma sem mál þetta tekur til, að honum beri að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar á vegum félagsins. [...] Tekið skal fram að við slíkar aðstæður sem að framan greinir er eðli málsins samkvæmt óhjákvæmilegt að líta heildstætt á málið með tilliti til þess einstaklings, sem ber að reikna sér endurgjald vegna starfa hjá lögaðila, og lögaðilans sjálfs, enda eru órofa tengsl þar á milli og þeirra lögmæltu takmarkana sem breytingarheimild skattstjóra eru settar samkvæmt 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981, svo sem ákvæðið hljóðaði á þeim tíma sem málið varðar, sem ekki verður gætt nema horft sé til skattskila viðkomandi lögaðila. Skattstjóri hefur gætt þessara atriða og breytt skattskilum Reykvískra lögmanna ehf. í samræmi við niðurstöðu sína í máli kæranda, sbr. úrskurð um endurákvörðun, dags. 9. október 2001, í máli félagsins. Því næst vék yfirskattanefnd að þeim þætti málsins sem varðaði fjárhæð reiknaðs endurgjalds stefnanda Sveins Andra. Var þar efni og forsaga matsreglna ríkisskattstjóra ítarlega rakin og komist að þeirri niðurstöðu að skattstjóra hefði verið rétt að taka mið af viðmunarflokki A-3 við ákvörðun á reiknuðu endurgjaldi stefnanda Sveins Andra. Var sérstaklega fjallað um tekjuárið 1995 þegar stefnandinn hafði einnig tekjur hjá öðrum aðila en stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. og mismunur á tekjum og viðmiðunarreglum var einungis 56.556 krónur. Með hliðsjón af því hvernig málið liggur fyrir dóminum þykir ekki ástæða til að rekja þennan þátt í úrskurði yfirskattanefndar nánar. Var það niðurstaða yfirskattanefndar að ákvörðun skattstjóra um reiknað endurgjald stefnandans Sveins Andra skyldi standa óbreytt. Í úrskurði sínum fjallaði yfirskattanefnd um þau húsnæðishlunnindi sem stefnandinn Sveinn Andri hafði talið fram og áður greinir. Var kröfugerð stefnandans skilin þannig að húsnæðishlunnindi yrðu færð stefnandanum til tekna ef fallist yrði á frádráttarbærni húsnæðiskostnaðar hjá stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. Um þetta atriði vísaði nefndin til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 16/2003, sem síðar er rakinn, þar sem frádráttarbærni þessa kostnaðar vegna opinberra gjalda félagsins var hafnað. Þótti ákvörðun skattstjóra því eiga að standa óhögguð að því er varðar niðurfellingu húsnæðishlunninda í skattframtölum stefnandans árin 1998 og 1999. Í úrskurði yfirskattanefndar var einnig fjallað um málsástæður stefnandans Sveins Andra viðvíkjandi vaxtabótum og sjónarmið hans um beitingu álags. Þá var tekin afstaða til kröfu hans um málskostnað. Með hliðsjón af því hvernig málið liggur fyrir dómi þykir ekki ástæða til að rekja sérstaklega þessi atriði í úrskurði yfirskattanefndar. Úrskurðarorð í umræddum úrskurði voru á þá leið að kröfum kærandans, stefnanda Sveins Andra, væri hafnað. Úrskurður yfirskattanefndar 5. febrúar 2003 nr. 16/2003 Með sömu kæru og leyst var úr með úrskurði nr. 15/2003, sem áður greinir, var einnig úrskurður skattstjóra í máli stefnandans Reykvískra lögmanna kærður. Úrskurður yfirskattanefndar í málinu (mál nr. 210/2002, úrskurður nr. 16/2003) var einnig kveðinn upp 5. febrúar 2002. Í úrskurði yfirskattanefndar er forsaga málsins, úrskurður skattstjóra, málsástæður og lagarök stefnandans svo og kröfugerð ríkisskattstjóra ítarlega rakin. Í niðurstöðukafla úrskurðarins er fjallað um kröfu stefnandans um ómerkingu úrskurðar skattstjóra og þeirri kröfu hafnað. Með hliðsjón af sakarefni málsins er ekki ástæða til að rekja þá umfjöllun yfirskattanefndar sérstaklega. Í úrskurði yfirskattanefndar er tekin afstaða til röksemda stefnandans viðvíkjandi 2. mgr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Er þessum röksemdum hafnað með sama rökstuðningi og þeim röksemdum stefnandans Sveins Andra viðvíkjandi reiknuðu endurgjaldi hans sem raktar eru hér að framan í tengslum við úrskurð yfirskattanefndar nr. 15/2003. Var niðurstaða nefndarinnar sú að ekki yrði haggað við ákvörðun skattstjóra um gjaldfærslu reiknaðs endurgjalds hjá félaginu. Var því kröfu félagsins um að niðurfellingu á ákvörðun skattstjóra um meðferð reiknaðs endurgjalds í skattskilum félagsins 1996, 1997, 1998 og 1999 hafnað. Af þessu leiddi einnig að hækkun tryggingargjalds var talin eiga að standa óbreytt. Því næst var vikið að gjaldfærslu rekstrarkostnaðar, þ.m.t. fyrningum, vegna fasteignarinnar að Öldugötu 18 í úrskurði yfirskattanefndar. Um þetta sagði orðrétt í úrskurði yfirskattanefndar: Samkvæmt gögnum málsins keypti kærandi íbúðarhúsið að Öldugötu 18 af eigendum félagsins, Sveini Andra Sveinssyni, framkvæmdastjóra þess, og Erlu Árnadóttur, með kaupsamningi, dags. 2. janúar 1997, en húsið höfðu þau keypt þann 28. ágúst 1996. Nam kaupverð húseignarinnar 17.500.000 kr. Útborgun skyldi nema 2.125.305 kr., en eftirstöðvarnar skyldi kaupandi greiða með yfirtöku áhvílandi skulda að fjárhæð 15.374.695 kr. Þá liggur fyrir að fyrri eigendur, Sveinn Andri og Erla, búa í húseigninni eftir sem áður og hefur komið fram af hálfu kæranda að kaupin hafi verið gerð í þeim tvíþætta tilgangi að leggja framkvæmdastjóra félagsins til íbúðarhúsnæði og vera starfsstöð félagsins, sbr. bréf kæranda til skattstjóra, dags. 20. mars 2000. [...] Skattstjóri hefur ekki byggt hina umdeildu ákvörðun sína um skattalega meðferð umrædds íbúðarhúss að neinu leyti á því að kaupin á eigninni hefðu verið gerð til málamynda þannig að ekki bæri að líta til þeirra í skattalegu tilliti. Skattstjóri hefur þvert á móti lagt til grundvallar að raunveruleg eigendaskipti hafi farið fram sem byggja bæri á í skattalegum efnum. Hins vegar hefur skattstjóri talið að eins og notkun húseignarinnar sé háttað, geti hún ekki talist fyrnanleg eign eins og það hugtak er skilgreint í 32. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, þar sem það skilyrði sé ekki uppfyllt að eignin sé notuð til öflunar tekna í atvinnurekstri. Bæri því að fella niður gjaldfærðar almennar fyrningar. Þá leiddi af þessari niðurstöðu að fella bæri niður gjaldfærðan viðhaldskostnað og vaxtakostnað af lánum vegna fasteignakaupanna, enda væri ekki um frádráttarbæran rekstrarkostnað að ræða samkvæmt 1. mgr. 1. tölul. 31. gr. laga nr. 75/1981. Auk þess, sem að framan er rakið, hefur skattstjóri einnig byggt á sjónarmiðum þess efnis að kæranda beri ekki réttur til hinna umdeildu frádráttarliða og fyrninga, þrátt fyrir það að skilyrði til þess séu að formi til uppfyllt, þar sem ráðstafanir þær, sem í málinu greinir, séu þess eðlis, metnar í heild sinni, að þær girði fyrir það, sbr. hér tilvísun skattstjóra til ákvæðis 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Skattstjóri virðist þó ekki hafa byggt á því að fasteignakaup kæranda falli beint undir ákvæðið, sbr. tilvísun hans til „grunnreglu“ þess í boðunarbréfi, dags. 14. september 2000, og í hinum kærða úrskurði, dags. 9. október 2001. [...] Af hálfu kæranda er því haldið fram að kaup á umræddri húseign að Öldugötu 18 hafi verið gerð í rekstrarlegum tilgangi, enda nýtt undir starfsstöð félagsins og sem íbúðarhúsnæði fyrir framkvæmdastjóra þess. Verður að telja að umboðsmaður kæranda byggi á því að búseta framkvæmdastjóra kæranda og fyrri eiganda hússins í því sé þáttur í launakjörum hans og hin umdeildu útgjöld séu því frádráttarbær í rekstri kæranda með sama hætti og annar launakostnaður. Í þessu sambandi hefur umboðsmaður kæranda lagt áherslu á að framkvæmdastjórinn hafi talið sér hlunnindi þau, sem fólgin voru í endurgjaldslausum afnotum hans af íbúðarhúsnæðinu, til tekna í skattframtölum sínum viðkomandi ár, sbr. 1. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, og hafi umrædd hlunnindi verið metin til tekna með 2,7% af gildandi fasteignamati íbúðarhúsnæðisins og lóðar miðað við ársafnot í samræmi við skattmatsreglur ríkisskattstjóra. [...] Svo sem fram er komið í málinu er starfsemi kæranda fólgin í rekstri lögfræðiskrifstofu. Í ársskýrslum, sem fylgdu ársreikningum kæranda fyrir árin 1997 og 1998, kemur fram að framkvæmdastjóri kæranda, Sveinn Andri Sveinsson, og maki hans, Erla Árnadóttir, eru eigendur alls hlutafjár í félaginu. Óumdeilt er að við kaup kæranda á íbúðarhúsinu að Öldugötu 18 af eigendum félagsins hafi ekki orðið nein breyting á notkun hússins sem íbúðarhúsnæðis, heldur hafi þau jafnt fyrir sem eftir kaupin nýtt húsið til íbúðar. Þá hefur engin frekari grein verið gerð fyrir notkun hússins í þágu kæranda heldur en að um starfsstöð félagsins hafi verið að ræða. Tekið skal fram í þessu sambandi að hvorki verður séð að kærandi hafi haft fleiri starfsmenn en framkvæmdastjórann og maka hans, né að um aðgreindan hluta hússins hafi verið að ræða. [...] Svo sem að framan greinir verður að skilja kröfugerð umboðsmanns kæranda svo að afnot framkvæmdastjóra kæranda af húseigninni að Öldugötu 18 séu liður í launakjörum hans. Hvað sem þessum skýringum líður verður hér að líta til þess að framkvæmdastjórinn og maki hans eru eigendur alls hlutafjár í félaginu. Telja verður að í krafti þeirra eignarráða ráði framkvæmdastjórinn launakjörum sínum í raun sjálfur að því leyti sem máli skiptir, sbr. hér ákvæði X. kafla laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Að þessu virtu og þegar jafnframt er litið til þess sem ætla má að almennt tíðkist í ráðningarkjörum að þessu leyti þykir ekki verða byggt á þessu atriði í málinu. [...] Samkvæmt framansögðu og þegar litið er til notkunar hússins og starfsemi kæranda, m.a. umfangs hennar, verður ekki talið að nein sú breyting hafi orðið við eigendaskipti þau að húseigninni Öldugötu 18, sem í málinu greinir, er leitt geti til þess að fasteign þessi teljist fyrnanleg eign í skilningi 32. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, og að kostnaður við rekstur eignarinnar teljist frádráttarbær rekstrarkostnaður í skilningi 1. tölul. 31. gr. sömu laga. Telja verður að húseignin hafi eingöngu verið notuð í einkaþágu eigenda kæranda, sbr. í þessu sambandi ákvæði 1. málsl. a-liðar 11. gr. reglugerðar nr. 483/1994, um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Þá þykir einsýnt að til þeirra ráðstafana með umrædda húseign, sem í málinu greinir, sem telja verður óvenjuleg skipti í fjármálum, hefði ekki komið nema framangreindum eigna- og stjórnunartengslum milli kæranda og Sveins Andra Sveinssonar og Erlu Árnadóttur hefði verið til að dreifa. Verður því að taka undir það með skattstjóra að hér hafi staðið svo á að grunnregla sú, sem fram kemur í 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981, ætti við, sbr. þau sjónarmið varðandi reglu þessa sem fram koma í dómi Hæstaréttar Íslands frá 30. janúar 1997 í málinu nr. 3/1997 (Vífilfell ehf. gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík), dómi Hæstaréttar frá 22. janúar 1998 í málinu nr. 456/1997 (Tollstjórinn í Reykjavík gegn Frjálsu framtaki hf.) og úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21. febrúar 1998 í málinu nr. Y-10/1997 (I. Guðmundsson ehf. gegn Tollstjóranum í Reykjavík). Samkvæmt þessu er kröfum kæranda hafnað að því er tekur til skattalegrar meðferðar umræddrar húseignar í skattskilum fyrir árin 1997 og 1998. Tekið skal fram að engar athugasemdir hafa komið fram af hálfu kæranda að því er varðar fjárhæðir niðurfellds kostnaðar. Í úrskurði yfirskattanefndar var því næst fjallað um álag og kröfu um málskostnað. Ekki er ástæða til að rekja þessi atriði úrskurðarins. Úrskurðarorð voru á þá leið að kröfum stefnanda Reykvískra lögmanna væri hafnað. II Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur vísa í fyrsta lagi til þess að skattsjóri hafi ekki heimild til að víkja skýrum lagaákvæðum til hliðar og leggja á skatt með vísan til svokallaðrar grunnreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981. Stefnendur vísa til þess að á þeim tíma er endurákvarðanir skattstjóra taki til hafi engar reglur verið í gildi sem heimiluðu skattstjóra að beita viðmiðunarreglum ríkiskattstjóra um reiknað endurgjald gagnvart aðilum sem störfuðu hjá lögaðilum. Þær reglur hafi gilt óumdeilanlega um þá aðila sem stunduðu eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Um það sé ekki ágreiningur. Skattamálum skuli skipað með lögum sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944. Skattlagningarheimildir verði að byggjast á lögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um að leggja á skatta eða breyta. Þessi ákvæði séu hornsteinar skattlagningarheimildar og eigi að vernda borgaranna. Með lögum nr. 133/2001 um breyting á lögum nr. 75/1981 hafi 2. málslið 2. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. og 59. gr. laga nr. 75/191 verið breytt. Hafi lögin tekið gildi 1. janúar 2002 og komið til framkvæmda við álagningu árið 2003. Hafi þá tekið gildi sérstakt ákvæði um að reglur um ákvörðun reiknaðs endurgjalds skyldu „gilda um starf á vegum lögaðila eftir því sem við getur átt“. Það sé því ljóst að sú regla hafi ekki áður verið í gildi en hafi nú verið lögfest. Skattyfirvöld hafi frá og með úrskurði yfirskattanefndar nr. 404/2000 beitt svokallaðri grunnreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 og metið þá algjörlega sjálfstætt hvenær heimildir væru fyrir hendi til að breyta skattskilum varðandi ákvörðun reiknaðs endurgjalds hjá einstaklingum sem störfuðu hjá lögaðilum á grundvelli skattasniðgöngusjónamiða. Í úrskurði skattstjóra hafi verið vísað til þessa úrskurðar nefndarinnar sem fordæmis við skýringu á þágildandi reglum um reiknað endurgjald. Því sé alfarið hafnað að skattstjóra sé heimilt að endurákvarða skatta stefnanda og opinber gjöld stefnenda með vísan til úrskurðar yfirskattanefndar sem sé kveðinn upp nokkrum árum eftir að framtölum hafi verið skilað. Sé úrskurður yfirskattanefndar réttarheimild í formi fordæmis sé að minnsta kosti ljóst að það fordæmi gildi ekki um atvik sem eigi sér stað áður en úrskurður sé kveðinn upp. Stefnendur vísa til þess að óumdeilt sé að laun og hlunnindi séu frádráttarbær gjöld til öflunar tekna. Skattalög kveði skýrt á með hvaða hætti skuli telja hlunnindi af húsnæði fram til skatts. Sé það vilji löggjafans að hafa annan hátt við þá skattlagningu á hlunnindum beri löggjafanum að hlutast til um að setja aðrar reglur þar að lútandi. Það sé jafnframt nokkuð skýrt hvað sé frádráttarbær kostnaður í rekstri. Sé það vilji löggjafans að skipa þeim málum með öðrum hætti beri að breyta lögum. Það sé alvarleg ógnun við réttaröryggi borgaranna að skattyfirvöld hafi sjálfdæmi um það hverjar skattlagningarheimildir séu á hverjum tíma. Stefnendur telja að skattyfirvöld hafi beitt 1. mgr. 58. gr. laganna með óheimilum hætti að því er varðar húsnæðishlunnindi. Telji skattstjóri að ráðningarkjör séu í ósamræmi við það sem almennt tíðkast og takist honum að sýna fram á það, kunni skilyrðum heimildarinnar að vera fullnægt til að hækka tekjur félagsins en ekki að hafna gjaldfærslunni. Þessa leið hafi skattstjóri ekki farið enda hafi yfirskattanefnd í úrskurðum sínum, í svipuðum tilvikum, dregið heimildir til gjaldfærslu í efa með vísan til umræddrar „grunnreglu“. Sé með þessari framkvæmd verið að þoka skýrum lagaákvæðum til hliðar og beita þokukenndri matsreglu, svokallaðri „grunnreglu“, vegna meintrar skattasniðgöngu. Þessi framkvæmd sé mjög varhugaverð og verði að telja hana alvarlega ógnun við réttaröryggið. Skattlagningarheimildir verði að byggjast á lögum, en ekki matskenndum ákvörðunum skattyfirvalda eins og gert sé í þessu tilviki. Er því mótmælt að skattstjóra hafi verið heimilt að hafna gjaldfærslu vegna kaupa félagsins og gjaldfærslu vegna umræddrar fasteignar. Stefnendur telja að þeir hæstaréttardómar sem vísað sé til í úrskurðum yfirskattanefndar hafi ekki fordæmisgildi í málinu. Stefnendur vísa að öðru leyti til málsástæðna og lagaraka sinna fyrir yfirskattanefnd. III Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að engum þeim annmörkum sé fyrir að fara á úrskurðum skattstjóra eða yfirskattanefndar er leitt gætu að lögum til þess að dómkröfur stefnenda verði teknar til greina. Staðhæfingum stefnenda þess efnis að engar skattareglur hafi verið í gildi sem heimiluðu skattstjóra að beita viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald gagnvart aðilum sem störfuðu hjá lögaðilum á þeim tíma er eindregið vísað á bug. Úrskurðir skattstjórans í Reykjavík og yfirskattanefndar hafi verið reistir á túlkun á gildandi lagaákvæðum um reiknað endurgjald. Er bent á að í úrskurði yfirskattanefndar í máli nr. 404/2000 hafi skattstjórinn jafnframt þeim ákvæðum vísað til 58. gr. laganna en yfirskattanefnd hafi ekki talið það hafa sjálfstæða þýðingu í því máli þegar litið væri til eðlis lagaákvæða um reiknað endurgjald og sem áttu við í málinu. Í úrskurðum skattstjórans í Reykjavík og yfirskattanefndar í máli stefnenda hafi ekki sérstaklega verið vísað til grunnreglu 1. mgr. 58. gr. varðandi ákvörðun um reiknað endurgjald stefnanda Sveins Andra Sveinssonar. Stefndi vísar til rekstur stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. og tengsla stefnanda Sveins Andra og maka hans við félagið. Tekur hann undir þau sjónarmið sem fram komu í úrskurði skattstjóra og yfirskattanefndar um ákvörðun á reiknuðu endurgjaldi stefnanda Sveins Andra samkvæmt 2. mgr. 1. tl. A- liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 og 59. gr. laganna. Telur stefndi að samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins gildi sömu reglur um stefnanda og þá sem vinna við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða atvinnustarfsemi. Vísar hann til þess að hlutafélög séu talin upp í 2. gr. laganna. Gildi þetta jafnt um skylduna til að reikna endurgjald og um lágmarksviðmiðunina sbr. einnig ótvíræða tilvísun til allra sem ákvæðið taki til í upphafsákvæði 1. mgr. 59. gr. laganna um heimildir skattstjóra til hækkunar reiknaðs endurgjalds. Stefndi vísar í þessu sambandi til forsögu 2. mgr. 1. tl. A- liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 og athugasemda við það frumvarp sem varð að lögum nr. 75/1981 og fyrri lögum um eigna- og tekjuskatt. Stefndi telur með vísan til þessa að staðhæfingar stefnanda um að engar reglur um reiknað endurgjald eiganda og stjórnanda einkahlutafélags hafi verið til staðar fái ekki staðist. Að því er varðar niðurfellingu tekna stefnanda Sveins Andra vegna húsnæðishlunninda og niðurfellingu stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. á gjaldfærðum rekstrarkostnaði vegna fasteignarinnar að Öldugötu 18 vísar stefndi sjónarmiðum stefnenda eindregið á bug, en stefndi telur jafnframt að málatilbúnaður stefnanda að því er varðar þetta atriði málsins sé ekki eins skýr og æskilegt væri. Stefndi vísar til atvika málsins og þess að kaupsamningur um fasteignina að Öldugötu 18 hafi vissulega leitt til þess að breyting hafi orðið á eignarhaldi eignarinnar. Hins vegar hafi engar breytingar orðið á notkun hússins sem íbúðarhúsnæðis, en stefnandi Sveinn Andri búi þar ásamt fjölskyldu sinni. Skattskyldar launatekjur tefnanda Sveins Andra hafi ráðist af reiknuðu endurgjaldi samkvæmt 2. mgr. 1. tl. A- liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 án tillits til þess í hvaða formi greiðslurnar voru. Frádráttarbær launakostnaður félagsins hafi einnig á sama hátt markast af því reiknaða endurgjaldi sem bar að reikna framkvæmdastjóranum, sbr. 3. mgr. 1. tl. 31. gr. laganna og 3. gr. reglugerðar nr. 483/1994 um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Stefndi tekur undir það með skattyfirvöldum að kaup og notkun á fasteigninni að Öldugötu 18 hafi með engu móti getað talist til eðlilegra og venjulegra rekstrarþátta lögmannsstofu, jafnvel þótt um einhver tilfallandi not hefði getað verið að ræða í þágu reksturs félagsins. Ljóst megi vera að umrædd fasteignakaup hafi staðið í engu samhengi við almennan rekstur félagsins, þ.e. rekstur lögmannsstofu, heldur eingöngu komið til vegna skattalegra sjónarmiða. Vísar stefndi til þeirrar niðurstöðu skattstjóra og yfirskattanefndar að með vísan til grunnreglu 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 hafi hér ekki verið um frádráttarbæran rekstrarkostnað, sbr. 1. mgr. 1. tl. 31. gr. laganna, að ræða. Í ljósi notkunar hennar verði heldur ekki séð að eignin geti talist til fyrnanlegra eigna í atvinnurekstri, sbr. 32. gr. laga nr. 75/1981, sbr. a-lið 11. gr. reglugerðar nr. 483/1994 um frádrátt frá tekjum af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Telur stefndi að hafna eigi kröfum stefnenda með vísan til þess rökstuðnings sem fram kom í úrskurðum skattstjóra og yfirskattanefndar. Stefndi telur að ekki verði litið framhjá þeim miklu eigna- og stjórnunartengslum sem eru á milli stefnenda. Af hálfu stefnda er tekið undir það með skattstjóranum og yfirskattanefnd að augljóslega sé um að ræða óvenjuleg skipti í fjármálum og framangreind tengsl hafi ráðið úrslitum um hvernig ráðstöfunum með húseignina var varið þannig að 1. mgr. 58. gr. laga nr. 75/1981 taki til þeirra. Ákvæðið heimili skattyfirvöldum að skerast í leikinn þegar skattaðilar hafa samið um skipti sín í fjármálum á þann hátt sem er verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Í krafti eignarráða hafi stefnandi Sveinn Andri í raun ráðið launakjörum sínum sjálfur og er því haldið fram að tilgangurinn hafi fyrst og fremst verið skattalegur ávinningur. Húseignin hafi eingöngu verið notuð í einkaþágu eigenda og einsýnt að ekki hefði komið til ráðstöfunar sem þessarar milli óskyldra aðila. IV Um formhlið málsins Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila málsins á þá leið að stefnendur séu tveir, þ.e. annars vegar Sveinn Andri Sveinsson og hins vegar Reykvískir lögmenn ehf., og varði kröfur þeirra tvo sjálfstæða úrskurði yfirskattanefndar. Hvergi í stefnu er þó vikið að grundvelli aðilasamlags þessara aðila, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þá kemur ekki skýrt fram í stefnu hvort og þá með hvaða hætti stefnendur standa sameiginlega að báðum kröfum málsins. Með hliðsjón af því að ekki hefur verið krafist frávísunar málsins með vísan til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 kemur ekki til skoðunar hvort skilyrðum þeirrar greinar til aðilasamlags sé fullnægt. Eins og málið liggur fyrir verður kröfugerð stefnenda enn fremur skilin á þá leið að stefnandinn Sveinn Andri Sveinsson krefjist þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 15/2003 verði felldur úr gildi, en stefnandinn Reykvískir lögmenn ehf. krefjist þess að úrskurður yfirskattanefndar nr. 16/2003 verði felldur úr gildi. Er þá meðal annars litið til þess að af hálfu stefnda var þessi skilningur lagður í málatilbúnað stefnenda í munnlegum málflutningi við aðalmeðferð málsins. Í framangreindum úrskurðum yfirskattanefndar var öllum kröfum stefnenda viðvíkjandi tveimur úrskurðum skattstjórans í Reykjavík 9. október 2001 hafnað, m.a. aðalkröfum stefnenda um að þessum úrskurðum yrði hnekkt. Kröfur stefnenda í máli þessu lúta þó einungis að úrskurðum yfirskattanefndar, en ekki að úrskurðum skattstjóra. Þegar leitast er við að hnekkja stjórnvaldsákvörðun, sem fengið hefur umfjöllun á æðra stjórnsýslustigi, er það athugunarefni hverju sinni hvort nægilegt sé að krefjast ógildingar þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem tekin hefur verið á kærustigi eða hvort einnig er nauðsynlegt að krefjast ógildingar hinnar upprunalegu stjórnvaldsákvörðunar. Ef framangreindir úrskurðir yfirskattanefndar eru skildir bókstaflega fela þeir aðeins í sér höfnun á kröfum stefnenda í stjórnsýslukæru þeirra til yfirskattanefndar. Ógilding úrskurða yfirskattanefndar í samræmi við kröfu stefnenda hefði þannig ekki sjálfkrafa í för með sér ógildingu úrskurða skattstjóra. Í ljósi þess tilgangs málssóknar stefnenda að ná fram efnislegri breytingu á ákvörðunum skattstjóra um breytta álagningu skatta þeirra hefði því verið eðlilegast fyrir stefnendur að beina kröfum sínum bæði að umræddum úrskurðum skattstjóra og úrskurðum yfirskattanefndar. Til þess verður þó að líta að svipaður háttur á kröfugerð og hér um ræðir hefur verið látinn átölulaus í dómaframkvæmd Hæstaréttar, sbr. t.d. dóm réttarins í dómasafni 1997, bls. 602 og dóm Hæstaréttar 9. febrúar 2006 í máli nr. 321/2005. Verður því ekki talið að stefnendur skorti lögvarða hagsmuni til að fá skorið úr um kröfur sínar þótt þeim sé eingöngu beint að úrskurði yfirskattanefndar. Stefnendur hafa kosið að orða kröfugerð sína fyrir dómi með nánast sama hætti og gert var fyrir yfirskattanefnd. Er kröfugerðin þar af leiðandi þannig orðuð að þess er krafist að úrskurðir yfirskattanefndar um tiltekin atriði verði felldir úr gildi. Verður að skilja þessa kröfugerð svo að verði fallist á málsástæður stefnenda sé ekki gerð krafa um að umræddir úrskurðir verði felldir úr gildi í heild sinni, heldur einungis að því er varðar þau atriði sem talin eru upp í kröfugerð stefnenda. Samkvæmt þessu þykir kröfugerð stefnenda ekki vera svo óskýr að varði frávísun málsins með vísan til d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. V Niðurstaða Málsástæður stefnenda viðvíkjandi úrskurði yfirskattanefndar nr. 15/2003 lúta einkum að þeirri ákvörðun skattstjórans í Reykjavík að reikna stefnandanum Sveini Andra endurgjald samkvæmt viðmiðunarreglum skattstjóra vegna vinnu hans fyrir stefnandann Reykvíska lögmenn ehf. gjaldárin 1996, 1997, 1998 og 1999. Samkvæmt 2. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 1. gr. laga nr. 49/1987, bar manni, sem vann við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan og ótengdan aðila. Þá segir orðrétt í málsgreininni: „Sama gildir um vinnu við atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin er í sameign með öðrum eða á vegum þeirra aðila sem um ræðir í 2. gr.“. Í 2. gr. laganna voru meðal annars talin upp hlutafélag og önnur félög með takmarkaðri ábyrgð. Samkvæmt samræmisskýringu umræddra ákvæða laga nr. 75/1981 bar manni, sem starfaði fyrir einkahlutafélag, að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan og ótengdan aðila, ef vinnu hans varð jafnað til starfa við eigin atvinnureksturs eða sjálfstæðrar atvinnustarfsemi. Fær þessi skýring ekki aðeins stoð í athugasemdum við það frumvarp sem varð að lögum nr. 75/1981 heldur einnig í athugasemdum við það frumvarp sem síðar varð að lögum nr. 133/2001. Enda þótt ekki væri tilgreint í ákvæðinu hvaða nánari tengsl þyrftu að vera milli sjálfstæðs lögaðila, svo sem einkahlutafélags, og einstaklings gat það ekki leitt til þess að ákvæðið yrði talið merkingarlaust að þessu leyti, líkt og stefnendur halda fram. Þvert á móti gat það einungis leitt til þeirrar niðurstöðu að í vafatilvikum væri rétt að skýra ákvæðið þrengjandi skattaðila í hag til samræmis við þau almennu sjónarmið sem viðurkennd eru um skýringu skattalaga. Í samræmi við framangreinda lögskýringu 2. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 var nauðsynlegt að líta heildstætt til formlegra og efnislegra tengsla stefnanda Sveins Andra við stefnanda Reykvíska lögmenn ehf., svo sem eignarhlutar, eignarhlutar tengdra aðila og formlegra sem og raunverulegra áhrifa stefnandans á stjórn og rekstur félagsins. Væri fyrir hendi réttmætur vafi um hvort þessum tengslum yrði jafnað til eigin atvinnureksturs eða sjálfstæðrar starfsemi bar skattyfirvöldum að líta svo á að ákvæðið ætti ekki við um stefnandann Svein Andra. Í málinu er ágreiningslaust að tengsl stefnenda voru með þeim hætti að stefnandinn Sveinn Andri var framkvæmdastjóri stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. og aðaleigandi ásamt eiginkonu sinni. Er það álit dómara að það hafi verið hafið yfir allan vafa að tengsl stefnenda voru með þeim hætti að stefnanda Sveini Andra bar að að telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt en hefði hann innt starfið af hendi fyrir óskyldan og ótengdan aðila, sbr. 2. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Í tilefni af málsástæðum stefnenda um tilvísun skattstjóra til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 404/2000 athugast að ekki hefur verið gert líklegt að skattyfirvöld hafi farið með og afgreitt mál stefnenda með öðrum hætti en mál annarra skattaðila þannig að brotið hafi gegn jafnræðisreglu. Hefur það því enga sjálfstæða þýðingu í málinu að yfirskattanefnd sló túlkun sinni á framangreindu ákvæði föstu í úrskurði sem kveðinn var upp eftir að atvik máls þessa áttu sér stað. Málatilbúnaður stefnenda verður ekki skilinn á þá leið að hafðar séu uppi málsástæður varðandi fjárhæð þess endurgjalds sem var ákveðið með vísan til 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981. Kemur það atriði í úrskurði yfirskattanefndar því ekki til skoðunar. Samkvæmt þessu verður hafnað málsástæðum og lagarökum stefnenda varðandi það endurgjald sem skattstjóri ákvað stefnanda Sveini Andra fyrir gjaldárin 1996, 1997, 1998 og 1999. Málsástæður stefnenda viðvíkjandi úrskurði yfirskattanefndar nr. 16/2003 lúta í meginatriðum að þeirri ákvörðun skattstjórans í Reykjavík að fella niður gjaldfærðan rekstrarkostnað, þ.m.t. fyrningar, vegna fasteignarinnar að Öldugötu 18 vegna áranna 1997 og 1998. Óumdeilt er að stefnandi Reykvískir lögmenn ehf. keypti fasteignina að Öldugötu 18 af stefnanda Sveini Andra og maka hans í janúar 1997, en fasteignin hafði verið nýtt sem íbúðarhús þeirra hjóna. Einnig er óumdeilt að engin breyting varð á þessari nýtingu fasteignarinnar við sölu hennar til stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. sem hefur lögfræðiþjónustu að meginstarfsemi. Er því hér um að ræða sambærilegt sakarefni og leyst var úr með dómi Hæstaréttar 9. september 2005 í máli nr. 344/2005. Af hálfu stefnanda Reykvískra lögmanna ehf. hafa ekki verið færð rök að því að víkja beri frá þeirri fordæmisreglu sem fram kemur í umræddum dómi Hæstaréttar. Með vísan til fordæmis Hæstaréttar verður því fallist á þá niðurstöðu skattyfirvalda að umrædds húsnæðis hafi ekki verið aflað í því skyni að það nýttist í rekstri einkahlutafélagsins. Var stefnanda Reykvískum lögmönnum ehf. því óheimilt að gjaldfæra kostnað og afskriftir vegna fasteignarinnar sem rekstarkostnað samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981. Með vísan til þess sem áður segir um málsástæður stefnandans Sveins Andra viðvíkjandi reiknuðu endurgjaldi, sbr. úrskurð yfirskattanefndar nr. 15/2003, verður fallist á þá niðurstöðu yfirskattanefndar í úrskurði nr. 16/2003 að hækka gjaldfærslu reiknaðs endurgjalds stefnandans Sveins Andra í skattskilum stefnandans Reykvískra lögmanna ehf. fyrir gjaldárin 1996, 1997, 1998 og 1999 með vísan til 1. mgr. 59. gr. laga nr. 75/1981. Hefur stefnandinn Reykvískir lögmenn ehf. hvorki haft uppi málsástæður varðandi fjárhæð þess endurgjalds sem var ákveðið né önnur atriði í umræddum úrskurði nefndarinnar. Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnenda. Eftir úrslitum málsins verða stefnendur dæmdir sameiginlega til að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur að teknu tilliti til umfangs málsins. Af hálfu stefnenda flutti málið Guðrún Helga Brynleifsdóttir hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnenda, Sveins Andra Sveinssonar og Reykvískra lögmanna ehf. Stefnendur greiði stefnda sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 838/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dagkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, fæddur [...], frá [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldiallt til mánudagsins 11. janúar 2016, kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. desember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. desember 2015, þarsem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. janúar2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honumverði gert að sæta farbanni. Að þessu frágengnu krefst hann þess að honum verðigert að sæta reglubundnu eftirliti, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 31/2022
|
Líkamsárás Brot í nánu sambandi Manndráp Tilraun Heimfærsla Ásetningur Gáleysi Sönnun Viðurkenningarkrafa Miskabætur Skaðabætur Sakarkostnaður Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Ágreiningsefni málsins um heimfærslu háttsemi X til refsiákvæða laut að því hvort hún skyldi heimfærð til 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga eða til. 2. mgr. 218. gr. sömu laga en ágreiningslaust var hins vegar að háttsemi X mætti færa undir 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b laganna. Í Landsrétti var háttsemin heimfærð undir 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi Hæstaréttar var rakið að í málinu lægi ekki fyrir játning X um ásetning til manndráps og ekkert yrði ráðið af framburði hans um huglæga afstöðu til afleiðinga atlögunnar að brotaþola. Þá væri öðrum vitnum um verknaðinn ekki til að dreifa. Yrði því að ráða hina huglæga afstöðu X, þar á meðal um hvað hann hlaut að gera sér grein fyrir um afleiðingar líkamsárásarinnar, af því sem taldist sannað í dómi Landsréttar um sjálfan verknaðinn. Hæstiréttur vísaði til þess að árás með skotvopni eða hníf sem beinist að viðkvæmum stöðum á líkama svo sem höfði, hálsi, brjóstkassa og kviði hefði oftar leitt til þess að ásetningur telst sannaður þegar ákært hefur verið fyrir tilraun til manndráps en þegar um aðrar verknaðaraðferðir hefur verið að ræða. Þá vísaði rétturinn til þess að í þeim dómum sem Landsréttur skírskotaði sérstaklega til í niðurstöðu sinni hefði slíkum vopnum og verknaðaraðferðum verið beitt en svo háttaði ekki til í þessu máli þótt lagt væri til grundvallar að árásin hefði verið ofsafengin og beinst að viðkvæmum líkamshlutum. Þá yrðu heldur ekki dregnar haldbærar ályktanir um ásetning X til manndráps af háttalagi hans daginn og nóttina fyrir árásina eða í framhaldi af henni. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að varhugavert væri að telja fram komna fulla sönnun þess að X hefði á verknaðarstundu haft ásetning til að bana brotaþola heldur yrði að miða við að um hefði verið að ræða stórfellt gáleysi X til afleiðinga verknaðarins. Yrði brot X því ekki fært undir 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga heldur 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b. Refsing X var ákveðin fangelsi í fjögur ár og honum gert að greiða brotaþola 3.000.000 króna í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2022 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd.3. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum ákæruvaldsins um tilraun til manndráps og að háttsemi hans verði þess í stað virt til viðurlaga eftir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eða 2. mgr. 218. gr. b sömu laga og að refsing hans verði milduð auk þess sem gæsluvarðhaldsvist frá 31. janúar 2021 komi til frádráttar tildæmdri refsivist. Loks krefst ákærði þess að krafa brotaþola um miskabætur verði lækkuð.4. Af hálfu brotaþola er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða sér 5.000.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í báðum tilvikum er krafist staðfestingar á niðurstöðu dómsins um viðurkenningu á skaðabótaskyldu ákærða vegna líkamstjóns sem brotaþoli varð fyrir.Ágreiningsefni5. Með ákæru héraðssaksóknara 20. apríl 2021 var ákærða gefin að sök tilraun til manndráps og stórfellt brot í nánu sambandi með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 31. janúar 2021, á hótelherbergi á […] við […] í Reykjavík, veist að eiginkonu sinni og ógnað lífi, heilsu og velferð hennar með því að stappa ítrekað á hægri hlið líkama hennar með þeim afleiðingum að hún hlaut ,,mörg rifbrot, mar á lifur, áverkaloftbrjóst, áverkahúðbeðsþembu, mar á lunga og áverkafleðruholsblæðingu.“ Háttsemi þessi var talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr. og 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga.6. Ágreiningsefni málsins um heimfærslu háttsemi ákærða til refsiákvæða lýtur að því hvort hún skal heimfærð til 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga eða til 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Ágreiningslaust er hins vegar að háttsemi hans megi færa undir 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b laganna. Þá er jafnframt deilt um ákvörðun viðurlaga sem og um fjárhæð einkaréttarkröfu brotaþola.7. Með héraðsdómi 25. maí 2021 var talið sannað að ákærði hefði stappað ítrekað á hægri hlið líkama brotaþola með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru. Hins vegar væri ósannað gegn neitun ákærða að fyrir honum hefði vakað að deyða brotaþola. Ákærði var því sýknaður af tilraun til manndráps samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga en brot hans talið meiri háttar líkamsárás samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laganna og brot í nánu sambandi samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b þeirra. Var ákærði dæmdur í fangelsi í tvö ár og sex mánuði og honum gert að greiða brotaþola 2.000.000 króna í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum, jafnframt því sem viðurkennd var skaðabótaskylda hans gagnvart brotaþola.8. Með dómi Landsréttar 25. febrúar 2022 var með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að ákærði hefði veist að brotaþola með því að stappa ítrekað á hægri hlið líkama hennar með þeim afleiðingum sem í ákæru greindi. Á hinn bóginn var ákærði talinn hafa gerst sekur um tilraun til manndráps og háttsemi hans felld undir þau refsiákvæði sem í ákæru greinir. Refsing ákærða var ákveðin fangelsi í sex ár og honum gert að greiða brotaþola 2.500.000 krónur í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum, auk þess sem ákvæði héraðsdóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu var staðfest.9. Með ákvörðun Hæstaréttar 4. maí 2022, nr. 2022-48, var fallist á beiðni ákærða um áfrýjunarleyfi á þeim grunni að úrlausn málsins, meðal annars um heimfærslu háttsemi hans til refsiákvæða, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Tekið var fram að jafnframt væri haft í huga að ákærði var sakfelldur fyrir tilraun til manndráps í Landsrétti en hafði verið sýknaður af því broti í héraði.Málsatvik0. Neyðarlínunni barst símtal úr síma ákærða klukkan fjórar mínútur yfir eitt aðfaranótt sunnudagsins 31. janúar 2021 en í gögnum málsins er upplýsingaskýrsla lögreglu um símtalið auk hljóðupptöku af því. Í símtalinu óskaði ákærði eftir sjúkrabifreið að […] en brotaþoli og ákærði voru þar næturgestir. Sagði ákærði brotaþola finna til verkja í baki. Í símtalinu spurði starfsmaður Neyðarlínunnar ákærða hvort brotaþoli væri með sögu um bakverki. Ákærði bar spurninguna undir brotaþola sem sagði svo ekki vera en bætti við: „Nei en þú varst að berja mig.“ 1. Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi var það árla morguns nefndan sunnudag að sérfræðilæknir á slysa- og bráðadeild Landspítala tilkynnti lögreglu um komu brotaþola á deildina um klukkan hálftvö þá um nóttina. Bæri brotaþoli alvarlega áverka sem að hennar sögn væru af völdum ákærða. Í frumskýrslu lögreglu þennan dag er haft eftir sjúkraflutningamönnum sem fluttu brotaþola á sjúkrahús að hún hefði sagt ákærða hafa „lamið sig eða sparkað í brjóstkassann hægra megin.“ Þá kemur fram í skýrslunni að brotaþoli hefði sagt hjúkrunarfræðingi og lækni á sjúkrahúsinu að „maðurinn hennar hafi bara skyndilega misst sig, ráðist á hana og sparkað í bakið á henni.“ 2. Ákærði var handtekinn laust fyrir klukkan 9 þá um morguninn í fyrrnefndu hótelherbergi og færður í fangageymslu. Hann gaf skýrslu hjá lögreglu laust fyrir miðnætti þann dag. Þá og við síðari skýrslutökur við meðferð málsins fyrir dómi hefur hann neitað sök og sagst ekkert muna eftir málsatvikum.3. Brotaþoli gaf skýrslu fyrir lögreglu á slysadeild að morgni 31. janúar 2021. Kvaðst hún ekki muna vel eftir atvikum en sagði þó aðspurð um hvað hefði gerst um nóttina að það hefði verið „stappað ofan á“ sér. Þá sagði hún orðrétt: „Ég man bara eftir að ég bað hann að hætta að stappa, að stappa á mér.“ Þá svaraði hún játandi spurningu lögreglu um það hvort hún hefði verið liggjandi á gólfinu þegar ákærði hefði stappað ítrekað á hægri hlið hennar. Spurð um hvort þeirra hefði hringt á Neyðarlínuna kvaðst hún halda að hún hefði gert það sjálf. Brotaþoli gaf ekki aðra skýrslu við rannsókn eða meðferð málsins fyrir dómi en hún er eiginkona ákærða og hefur nýtt sér lögbundinn rétt til að tjá sig ekki um málið, sbr. 2. mgr. 65. gr. og a-lið 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008. Hún dvaldi á sjúkrahúsi í níu daga en síðan á sjúkrahóteli um hríð.4. Ákærði og brotaþoli eru ein til frásagnar um árás þá sem ákærða er gefin að sök en skýrslum annarra er ítarlega lýst í héraðsdómi og dómi Landsréttar sem og ýmsum læknisfræðilegum gögnum um áverka brotaþola.Löggjöf5. Í XXIII. kafla almennra hegningarlaga er að finna refsiákvæði um manndráp og líkamsmeiðingar. Í 211. gr. laganna segir að hver sá sem sviptir annan mann lífi skuli sæta fangelsi, ekki skemur en fimm ár, eða ævilangt.6. Í 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga segir:Hver sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, niðja síns eða niðja núverandi eða fyrrverandi maka síns eða sambúðaraðila, áa síns, eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í hans umsjá, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skal sæta fangelsi allt að 6 árum.7. Í 2. mgr. 218. gr. b segir:Ef brot er stórfellt getur það varðað fangelsi allt að 16 árum. Við mat á grófleika verknaðar skal sérstaklega líta til þess hvort þolandi hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af. Enn fremur ber að líta til þess hvort brot hafi verið framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, hafi staðið yfir í langan tíma eða hvort gerandi hafi misnotað freklega yfirburðastöðu sína gagnvart þolanda.8. Ákvæði 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga hefur að geyma efnisinntak tilraunar til brots samkvæmt lögunum en það er svohljóðandi: Hver sá, sem tekið hefur ákvörðun um að vinna verk, sem refsing er lögð við í lögum þessum, og ótvírætt sýnt þann ásetning í verki, sem miðar eða er ætlað að miða að framkvæmd brotsins, hefur, þegar brotið er ekki fullkomnað, gerst sekur um tilraun til þess.9. Í 2. mgr. 20. gr. laganna er síðan veitt heimild til að dæma lægri refsingu fyrir tilraun til brots en mælt er fyrir um fullframin brot. Skal það einkum gert þegar af tilrauninni má ráða að brotamaðurinn sé ekki eins hættulegur og vilji hans ekki eins harðnaður og ætla má að sé um menn sem fullfremja slík brot. Þá kemur fram í 3. mgr. að sé hagsmunum þeim sem verknaður beinist að eða verknaðinum sjálfum svo háttað að tilraunin hefði ekki getað leitt til fullframins brots megi ákveða að refsing skuli falla niður.20. Ákvæði 218. gr. almennra hegningarlaga tekur til alvarlegri líkamsárása en greinir í 217. gr. laganna og hefur auk þess að geyma þá sérstöku reglu að gáleysi nægir með tilliti til afleiðingar ásetningsverknaðar en 1. mgr. 218. gr. laganna hljóðar svo: Hafi maður með vísvitandi líkamsárás valdið öðrum manni tjóni á líkama eða heilbrigði, og þessar afleiðingar árásarinnar verða taldar honum til sakar vegna ásetnings eða gáleysis, þá varðar það fangelsi allt að 3 árum, eða sektum, ef sérstakar málsbætur eru. 21. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar:Nú hlýst stórfellt líkams- eða heilsutjón af árás eða brot er sérstaklega hættulegt vegna þeirrar aðferðar, þ. á m. tækja, sem notuð eru, svo og þegar sá, er sætir líkamsárás, hlýtur bana af atlögu, og varðar brot þá fangelsi allt að 16 árum.22. Ákvæði 211. gr. og 20. gr. almennra hegningarlaga hafa ekki tekið breytingum frá setningu laganna en ákvæði 218. gr. sættu síðast efnislegum breytingum með 11. gr. laga nr. 20/1981 á þá lund að felld var niður heimild til að dæma til ævilangrar fangelsisvistar fyrir brot gegn greininni, jafnframt því sem efni hennar var skipt niður í tvær málsgreinar með mismunandi refsimörkum. Á hinn bóginn hafa frá setningu almennra hegningarlaga bæst við XXIII. kafla þeirra ýmis sértækari ákvæði er taka til líkamsárása, svo sem framangreind ákvæði 218. gr. b, sbr. 4. gr. laga nr. 23/2016.23. Í almennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 23/2016 segir meðal annars að afstaða löggjafans til sérrefsiákvæða um ofbeldi í nánum samböndum og heimilisofbeldi hafi breyst og sterk refsipólitísk og samfélagsleg rök standi nú til þess að setja sérstakt ákvæði um efnið. Mikilvægt er talið að löggjafinn viðurkenni sérstöðu slíkra brota og að heimilisofbeldi sé ekki einkamál fjölskyldna heldur varði samfélagið allt. Tryggja þurfi þeim sem búa við alvarlegt eða endurtekið ofbeldi af hálfu nákominna meiri og beinskeyttari réttarvernd. Líta beri til tengsla þolanda og geranda og þess rofs á trúnaðarsambandi og trausti þeirra á milli sem í háttseminni felist. Með 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins sem varð að 218. gr. b sé lögð áhersla á að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Meginmarkmið ákvæðisins sé að ná til endurtekinnar eða alvarlegrar háttsemi. Ekki sé þó útilokað að einstakt brot geti fallið undir ákvæðið nái það tilteknu alvarleikastigi. Minni háttar brot sem ekki nái því stigi gætu eftir sem áður varðað við vægari refsiákvæði, svo sem 1. mgr. 217. gr. laganna. Refsinæmi sé ekki bundið við verknað sem þegar geti falið í sér refsiverða háttsemi samkvæmt almennum hegningarlögum heldur taki það jafnframt til þess ef lífi, heilsu eða velferð þolanda er ógnað á annan hátt sem ekki feli í sér sjálfstæða refsiverða háttsemi samkvæmt gildandi lögum.24. Í almennum athugasemdum með fyrrgreindu lagafrumvarpi er einnig lýst atriðum sem leiða eiga til þess að brot samkvæmt 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga teljist stórfellt þannig að það falli undir 2. mgr. greinarinnar en það skuli ráðast af grófleika brots. Tekið er fram að við mat þar að lútandi skuli sérstaklega litið til þess hvort stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hefur hlotist af. Loks er í athugasemdum ráðgert að ákvæði 218. gr. b verði að meginstefnu beitt einu og sér en ekki samhliða öðrum refsiákvæðum almennra hegningarlaga, svo sem þeim er fjalla um líkamsmeiðingar (217. og 218. gr.), nauðung (225. gr.), frelsissviptingu (226. gr.) og hótanir (233. gr.). Þó væri hægt að beita ákvæðinu samhliða öðrum refsiákvæðum sem hafi hærri refsimörk eða taki til kynferðisbrota, svo sem 194. gr., enda innihaldi slík ákvæði jafnan efnisþætti sem hið nýja ákvæði nái ekki fyllilega utan um þótt efnislegt inntak þeirra skarist að nokkru leyti.Niðurstaða25. Eins og áður greinir veitti Hæstiréttur áfrýjunarleyfi á þeim grunni að telja yrði að úrlausn málsins, meðal annars um heimfærslu háttsemi ákærða til refsiákvæða, kynni að hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Var þá einnig haft í huga að ákærði var sakfelldur fyrir tilraun til manndráps í Landsrétti en hafði verið sýknaður af því broti í héraði. Lýtur ágreiningur í máli þessu þannig einkum að því hvort meta skal sannaða háttsemi ákærða sem tilraun til manndráps samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, eins og Landsréttur taldi, eða meiri háttar líkamsárás sem fella beri eftir atvikum undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga eins og lagt var til grundvallar í héraði.26. Af 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og sönnunarreglum laga nr. 88/2008 leiðir að hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi skal teljast saklaus uns sekt hans hefur verið sönnuð, sbr. einnig meðal annars dóm Hæstaréttar 15. október 2020 í máli nr. 16/2020. Svo að verknaður ákærða verði talinn tilraun til manndráps þarf ákæruvaldið að sýna fram á að ásetningur ákærða á verknaðarstundu hafi ekki einungis náð til ofbeldisverksins sem slíks heldur einnig til þeirrar afleiðingar sem að er stefnt, sem er dauði brotaþola. Mat á því lýtur meginreglum 109. gr. laga nr. 88/2008 um að nægileg sönnun sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum sé fram komin um hvert það atriði sem máli skiptir um sekt ákærða. Við það mat verður litið til þess að sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik sem telja má honum í óhag hvíli á ákæruvaldinu, sbr. 108. gr. laganna.27. Þegar niðurstaða áfrýjaðs dóms er einkum reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða og vitna fyrir dómi verður það mat ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, enda er ekki heimilt að veita leyfi til áfrýjunar á dómi Landsréttar til Hæstaréttar til endurskoðunar á slíku mati, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Ef á hinn bóginn annmarkar eru á málsmeðferð, þar á meðal aðferð við sönnunarmat í dómi, sem teljast fallnir til að hafa áhrif á niðurstöðu máls, geta þeir orðið til þess að leyfi til áfrýjunar skuli veita, sbr. d-lið 1. mgr. 215. gr. sömu laga, sem leitt getur eftir atvikum til ómerkingar dóms og heimvísunar máls, sbr. dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020 og fyrrgreindan dóm í máli nr. 16/2020. Hins vegar endurmetur Hæstiréttur undir hvaða refsiákvæði heimfæra skal sannaða háttsemi, sbr. b-lið 1. mgr. 215. gr. laganna. Koma þá eftir atvikum til skoðunar önnur sönnunargögn en munnlegur framburður fyrir dómi, sbr. c-lið 1. mgr. greinarinnar, en slík gögn geta verið hvað eina sem líta ber til við niðurstöðu máls. Getur mál verið þannig vaxið að við heimfærslu verknaðar til refsiákvæða reyni á hvað telst sannað um huglæga afstöðu ákærða gagnvart þeim brotum sem til greina kemur að hann hafi gerst sekur um. Við mat á sönnun um huglæga afstöðu getur þannig reynt á sönnunargildi munnlegs framburðar um atvik og afleiðingar brots en jafnframt önnur sönnunargögn, sbr. dóm Hæstaréttar 13. maí 2020 í máli nr. 11/2020. Í samræmi við það sem áður sagði getur Hæstiréttur þá þurft að reisa niðurstöðu sína um heimfærslu til refsiákvæða á mati Landsréttar á sönnunargildi munnlegs framburðar. 28. Framburður ákærða í héraði og fyrir Landsrétti var á sömu lund en ekki gáfu skýrslu fyrir Landsrétti að nýju þau vitni sem það höfðu gert í héraði. Á hinn bóginn voru myndupptökur af framburði þriggja vitna í héraði spilaðar við meðferð málsins í Landsrétti. Þá gaf eitt nýtt vitni skýrslu fyrir Landsrétti en hvorki var vísað til hennar í röksemdum réttarins fyrir niðurstöðum um sönnun á atvikum né við heimfærslu til refsiákvæða. 29. Í dómi Landsréttar var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, með vísan til forsendna hans, að ákærði hefði gerst sekur um að hafa stappað ítrekað á hægri hlið líkama brotaþola með þeim afleiðingum sem greint væri frá í ákæru. Þó var tiltekið að ekki yrði fallist á með héraðsdómi að brotaþoli hefði ekki verið hæf til að gefa þá skýrslu er hún gaf fyrir lögreglu á sjúkrahúsi daginn eftir atvik og spiluð var í hljóði og mynd fyrir dómendur Landsréttar. Ekkert er fram komið í málinu um að slíkir annmarkar séu á aðferð Landsréttar við sönnunarmat að áhrif geti haft á sönnun um atvik og verður niðurstaða hans um þá háttsemi sem ákærði hefur gerst sekur um því lögð til grundvallar. 30. Á hinn bóginn komust héraðsdómur og Landsréttur að mismunandi niðurstöðu um sönnun á huglægri afstöðu ákærða til afleiðinga árásarinnar enda þótt niðurstöður um sönnun þar um hafi á báðum dómstigum að verulegum hluta verið reistar á mati á framburði sérfræðilæknis og réttarmeinafræðings og skjallegum læknisfræðilegum gögnum sem frá þeim og öðrum stafa.31. Í rökstuðningi héraðsdóms fyrir sýknu af tilraun til manndráps sagði að ekkert lægi fyrir um hvað ákærða gekk til með árásinni. Brotaþoli hefði skorast undan vitnisburði og gegn neitun ákærða yrði engu slegið föstu um að hann hefði ætlað að deyða hana. Af læknisfræðilegum gögnum og framburði lækna um þau, einkum framburði framangreindra tveggja lækna, væru áverkarnir ekki slíkir að unnt væri að slá því föstu að vakað hefði fyrir ákærða að deyða brotaþola.32. Í dómi Landsréttar sagði á hinn bóginn að dómstólar hefðu fellt undir tilraun til manndráps árás sem ekki hefði verið lífshættuleg en getað orðið það ef atlagan, í ljósi þeirra líffæra er voru í hættu, hefði á einhvern hátt verið lítils háttar öðruvísi. Um það var vísað til dóms Landsréttar 1. október 2021 í máli nr. 685/2020 og dóms Hæstaréttar 30. maí 2013 í máli nr. 197/2013. Þá hefði í dómaframkvæmd verið litið til þess ofsa sem í árás hefði falist og huglægrar afstöðu árásarmannsins í því efni, sbr. dóm Landsréttar 3. maí 2019 í máli nr. 783/2018. Eins og í héraðsdómi vísaði Landsréttur sérstaklega til framburðar framangreindra tveggja lækna en sagði að samkvæmt framburði þeirra yrði við það að miða að atlaga ákærða hefði beinst að viðkvæmu svæði á líkama brotaþola þar sem væru viðkvæm líffæri, svo sem lungu og lifur. Ákærði hefði brotið mörg rifbein ofan þessara líffæra. Af framburði læknanna yrði ráðið að hending ein hefði ráðið því að árásin varð ekki lífshættuleg eins og á stóð þar sem brotin rifbein hefðu getað stungist í lungu brotaþola sem hefðu við það getað fallið meira saman og valdið lífshættulegri öndunarbilun. Eins hefði lifrarhýðið getað rofnað með tilheyrandi blæðingu úr lifur inn í frían kvið. Yrði því slegið föstu, með vísan til framburða læknanna, að atlaga ákærða hefði verið ofsafengin en vitnin hefðu lýst þeim krafti sem beita hefði þurft til að valda áverkum af því tagi sem brotaþoli hlaut. Þá væri einnig til þess að líta að árásin hefði falið í sér síendurtekin högg. Þegar þessi atriði væru virt yrði lagt til grundvallar að ákærða „hafi ekki getað dulist að bani gæti hlotist af hinni ofsafengnu atlögu sem hann gerði að brotaþola.“ 33. Eftir þeim meginreglum sem að framan eru raktar hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um ásetning ákærðs manns til brots. Þarf tilraun til brots að vera svo löguð að áskilnaði reglunnar um að ásetningur taki til allra efnisþátta verknaðar sé fullnægt þótt verkið sé ekki fullframið og því ekki allir verknaðarþættir komnir fram í samræmi við verknaðarlýsingu refsiákvæðis. Verða dómstólar einatt að meta hvort beinn ásetningur, líkindaásetningur eða eftir atvikum lægsta stig ásetnings sem nefnt er dolus eventualis teljist sannaður. Líkindaásetningur til tilraunar til tjónsbrots telst fyrir hendi þegar sannað þykir að ákærði hafi álitið langlíklegast að afleiðingar af fullfrömdu broti kæmu fram. Lægsta stig ásetnings til tjónsbrots telst hins vegar geta verið til staðar þegar sannað er að ákærði hafi hlotið að vita eða ekki getað dulist að afleiðingar af fullfrömdu broti gætu komið fram en hann látið sér þær í léttu rúmi liggja eða sannað þykir að hann hefði engu að síður framið verknað þótt honum væru afleiðingar hans ljósar. Um stórfellt gáleysi er á hinn bóginn að ræða ef verknaður er framinn þrátt fyrir vitneskju um hættu á afleiðingum en í trausti þess að þær komi ekki fram.34. Nokkuð skortir á rökstuðning í dómi Landsréttar um ásetningsstig ákærða til afleiðinga verknaðar hans. Mögulega má þó ráða að byggt sé á því að sannað sé lægsta stig ásetnings ákærða til manndráps, eins og þessum ásetningsstigum er lýst hér áður. Þess er þó ekki getið með glöggum hætti að fram væri komin sönnun um að ákærði hefði látið sér afleiðingarnar í léttu rúmi liggja eða að hann hefði engu að síður framið verknaðinn þótt hann teldi afleiðingar ljósar á verknaðarstundu. 35. Ekki liggur fyrir í málinu játning ákærða um ásetning til manndráps og ekkert verður ráðið af framburði hans um huglæga afstöðu hans til afleiðinga atlögunnar að brotaþola. Þá er öðrum vitnum um verknaðinn ekki til að dreifa. Verður því að ráða hina huglæga afstöðu ákærða, þar á meðal um hvað hann hlaut að gera sér grein fyrir um afleiðingar líkamsárásarinnar, af því sem telst sannað í dómi Landsréttar um sjálfan verknaðinn, svo sem um verknaðaraðferð, þá hættu sem skapaðist, hvernig afleiðingar verknaðar birtust og eftirfarandi háttsemi ákærða. Við það mat reynir annars vegar á hvað telst sannað um framangreind atriði, þar á meðal með sýnilegum sönnunargögnum, sérfræðigögnum og munnlegum framburði þeirra sem borið geta um afleiðingar verknaðarins. Svo sem að framan greinir er þessi hluti sönnunarmatsins í hinum áfrýjaða dómi að verulegu leyti byggður á mati á framburði tveggja sérfræðilækna fyrir héraðsdómi og verður það ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti. Við mat á sönnun á huglægri afstöðu ákærða reynir hins vegar á fleiri atriði, svo sem ályktanir sem almennt verða dregnar um hættueiginleika þeirrar verknaðaraðferðar sem um ræðir. Samkvæmt dómaframkvæmd hefur þýðingu við það mat hvort vopnum, svo sem skot-, stungu- eða eggvopnum eða þungum bareflum, var beitt svo og á hvaða líkamshluta brotaþola var ráðist. Þannig hefur árás með til að mynda skotvopni eða hníf sem beinist að viðkvæmum stöðum á líkama, svo sem höfði, hálsi, brjóstkassa og kviði, oftar leitt til þess að ásetningur telst sannaður þegar ákært hefur verið fyrir tilraun til manndráps en þegar um aðrar verknaðaraðferðir hefur verið að ræða. Í þessum þætti sönnunarmatsins reynir í engu á mat á sönnunargildi munnlegs framburðar og kemur þetta atriði rökstuðnings fyrir heimfærslu til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Í framangreindum dómum sem Landsréttur vísaði sérstaklega til í niðurstöðu sinni var slíkum vopnum og verknaðaraðferðum beitt en svo háttar ekki til í þessu máli þótt lagt sé til grundvallar að árásin hafi verið ofsafengin og beinst að viðkvæmum líkamshlutum. Þá verða heldur ekki dregnar haldbærar ályktanir um ásetning ákærða til manndráps af háttalagi hans daginn og nóttina fyrir árásina eða í framhaldi af henni, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. maí 2006 í máli nr. 551/2005. Er um hið síðastgreinda einkum til þess að líta að fram er komið að ákærði hafði samband við Neyðarlínuna strax eftir árásina og kallaði eftir aðstoð brotaþola til handa. 36. Þegar allt framangreint er metið heildstætt, og að virtri meginreglu 108. gr. laga nr. 88/2008, er varhugavert að telja fram komna fulla sönnun þess að ákærði hafi á verknaðarstundu haft ásetning til að bana brotaþola heldur verður að miða við að um hafi verið að ræða stórfellt gáleysi ákærða til afleiðinga verknaðarins. Verður brot ákærða því ekki fært undir 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga.37. Ákvæði 218. gr. b almennra hegningarlaga lýtur að broti þar sem tilgreind tengsl eru eða hafa verið milli geranda og brotaþola og getur ákvæðið átt við margvíslega háttsemi. Þó er gert að skilyrði að háttsemin sé með þeim hætti að ógni lífi, heilsu eða velferð þess sem fyrir verður. Á hinn bóginn þarf brotaþoli ekki að verða fyrir beinum eða sjáanlegum líkamsáverkum eða öðru tjóni svo að heimfæra megi háttsemi til 1. mgr. greinarinnar. Slíkt getur þó komið til skoðunar við mat á grófleika brots og heimfærslu, einkum að því er varðar 2. mgr. hennar. Skal þá meðal annars sérstaklega líta til þess hvort brotaþoli hafi beðið stórfellt líkams- eða heilsutjón eða bani hlotist af og enn fremur hvort brot hafi verið framið á sérstaklega sársaukafullan eða meiðandi hátt, eins og hér háttar til. Samkvæmt þessu fellur sú háttsemi sem ákærði er fundinn sekur um beint að lýsingu á broti samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 218. gr. b laganna. 38. Eins og áður segir er í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 23/2016 ráðgert að 218. gr. b almennra hegningarlaga verði að meginstefnu beitt einni og sér en ekki samhliða öðrum refsiákvæðum laganna. Jafnframt er þó tiltekið að beita megi greininni með öðrum refsiákvæðum sem hafa hærri refsimörk. Eins og greinir hér að framan er það ekki skilyrði að afleiðingar brota séu verulegar eða varanlegar til að ákvæði 2. mgr. 218. gr. b taki til þeirra heldur nægir að verknaður feli í sér ógn svo ákvæðið eigi við. Þá nær ákvæðið, svo sem ákvæði 2. mgr. 218. gr. laganna, samkvæmt orðum sínum einnig til líkamsárásar sem eftir atvikum getur leitt til dauða þess sem fyrir verður og er refsihámark beggja ákvæða 16 ára fangelsi. Þótt ákvæði 218. gr. b séu sérákvæði um margvísleg brot í nánu sambandi og geti falið í sér efnisþætti sem 2. mgr. 218. gr. tekur til verður á hinn bóginn ekki talið að greinin nái í öllum tilvikum fyllilega utan um efnislegt inntak 2. mgr. 218. gr. þannig að hún tæmi sök gagnvart hinni síðari. Eiga báðar greinarnar því við um verknað ákærða. Samkvæmt þessu og með hliðsjón af lokamálslið 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði því einnig sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. 39. Ákærði hefur unnið sér til refsingar. Við ákvörðun hennar verður horft til refsimarka þeirra ákvæða sem hann hefur brotið gegn en í árás ákærða fólst alvarlegt brot gegn báðum greinunum. Hann á sér engar málsbætur. Einnig verður við refsiákvörðun litið sérstaklega til 1., 2. og 3. töluliða 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af 2. mgr. 218. gr. b sem ákærði er sakfelldur fyrir eru ekki efni til að líta hér sérstaklega til 3. mgr. 70. gr. við ákvörðun refsingar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. mars 2022 í máli nr. 47/2021. Verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í fjögur ár.40. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga kemur til frádráttar refsingunni gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt óslitið frá 31. janúar 2021. 41. Að virtum atvikum öllum og þeim gögnum sem liggja fyrir um miska brotaþola verður ákærða gert að greiða henni 3.000.000 króna í miskabætur eftir 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með vöxtum eins og ákveðnir voru í Landsrétti. Ekki er hins vegar að fullu ljóst að hvaða tjóni viðurkenningarkrafa brotaþola lýtur og skýrðist það ekki við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti. Sú krafa er því vanreifuð og verður af þeim sökum vísað frá héraðsdómi.42. Ákvæði Landsréttar um sakarkostnað verða staðfest. 43. Eftir þessum úrslitum og samkvæmt 1. mgr. 238. gr., sbr. 235. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur til að greiða helming sakarkostnaðar málsins fyrir Hæstarétti, þar með talið helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns og þóknunar réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og greinir í dómsorði. Hinn hluti sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti fellur á ríkissjóð. Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist frá 31. janúar 2021.Ákærði greiði A 3.000.000 króna með vöxtum eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi.Kröfu brotaþola um viðurkenningu á skaðabótaskyldu ákærða er vísað frá héraðsdómi.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.Ákærði greiði helming sakarkostnaðar málsins fyrir Hæstarétti, þar með talinn helming af 1.240.000 króna málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar lögmanns, svo og helming 372.000 króna þóknunar réttargæslumanns brotaþola, Þorbjargar I. Jónsdóttur lögmanns. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=aec15993-a2f0-449a-b83a-8c473cfc762a&verdictid=ad268858-434f-45df-8812-14cd4136d58f
|
Mál nr. 101/2015
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá
|
B höfðaði mál á hendur A vegna ætlaðra ærumeiðandi ummæla sem birt voru annars vegar í bók A og hins vegar í svari hennar við fyrirspurn á samfélagsmiðlinum Facebook. Í inngangskafla bókarinnar sagði A meðal annars frá kynferðisofbeldi sem hún kvaðst hafa orðið fyrir þegar hún var tíu ára gömul af hálfu manns sem „tengdist heimilinu“. Þá kom einnig fram að þessi maður hefði misnotað aðrar stúlkur í fjölskyldunni kynferðislega allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Umræddur maður var ekki nafngreindur en B fullyrti að fullvíst væri að ummælunum væru beint að sér og krafðist þess að þau yrðu dæmd dauð og ómerk. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar metið væri hvort umþrætt ummæli A í bókinni hefðu farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis hennar og fælu í sér brot á friðhelgi einkalífs B yrði að taka tillit til þess hvernig þau væru orðuð. Í því sambandi skipti einkum máli að hvorki af einstökum ummælum né því samhengi sem þau hefðu verið sett fram í yrði ráðið að þau ættu við um B. Þá hefði B sjálfur borið fyrir dómi að hann gæti ekki ímyndað sér að nokkur hefði áttað sig á því að ummælin ættu við um hann. Þá vörðuðu ummælin atvik sem hefðu átt sér stað fyrir um 40 til 50 árum. Yrði ekki talið að lesendur bókarinnar, sem ekki þekktu til aðstæðna, hefðu getað áttað sig á því að með þeim væri vísað til B. Að því er varðaði hin umþrættu ummæli er komu fram á samfélagsmiðlinum Facebook var fallist á með A að henni hefði verið rétt, í samskiptum sínum við nafngreinda konu á lokuðu svæði miðilsins, að greina henni frá ætluðum brotum B á þann hátt sem hún hafði gert. Hefði hún því ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og því ekki rofið friðhelgi B samkvæmt 71. gr. hennar. Samkvæmt framangreindu og með hliðsjón af skýrslum sem gefnar höfðu verið fyrir dómi, var sú ályktun dregin að A hefði leitt nægar líkur að réttmæti þess að viðhafa þau ummæli sem B krafðist ómerkingar á. Yrði í einkarefsimáli sem þessu ekki gerðar kröfur til þess að hún færi fyrir þeim frekari sönnur. Var A því sýknuð af kröfum B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í málinu gerir stefndi í fyrsta lagi kröfu um ómerkingu á fimm tilgreindum ummælum áfrýjanda sem komu fram á blaðsíðum 14 til 18 í bók hennar ,,[...]“. Í öðru lagi gerir stefndi kröfu til þess að ummæli sem áfrýjandi viðhafði um hann á svonefndu Facebooksvæði hennar 12. júní 2013 verði dæmd dauð og ómerk. Hann krefst jafnframt miskabóta úr hendi áfrýjanda vegna ummælanna. Í héraði krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði gert að sæta refsingu fyrir áðurgreind ummæli og að hún yrði dæmd til að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði. II Stefndi var í hjúskap með móður áfrýjanda um 40 ára skeið. Í upphafi þess tíma mun áfrýjandi hafi verið í fóstri á öðru heimili, en komið til dvalar á heimili móður sinnar og stefnda þegar hún var um það bil 10 ára. Þar mun hún hafi dvalið í allt að fimm ár. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ritaði áfrýjandi bók, sem kom út í maí 2013 og bar titilinn ,,[...]“. Í upphaflegu handriti bókarinnar voru minningar áfrýjanda sem tengdust upplifun hennar og starfsferli, en hún kveðst sjá og skynja hluti sem aðrir geri ekki og hafa starfað sem ,,leiðbeinandi miðill“ hluta ævi sinnar. Útgefandi bókarinnar mun hafa sett það skilyrði fyrir útgáfunni að áfrýjandi lýsti að einhverju leyti lífshlaupi sínu, eða að minnsta kosti þeim atvikum í lífi sínu sem mest áhrif hefðu haft á hana. Ritaði áfrýjandi þá inngangskafla bókarinnar, sem voru á blaðsíðum 13 til 26, þar sem hún sagði frá nokkrum atvikum úr lífi sínu. Í þeirri frásögn komu fram þau fimm ummæli sem stefndi krefst í 1. tölulið kröfu sinnar að verði ómerkt. Stefndi lýsti því í skýrslu sinni fyrir dómi að áfrýjandi hafi verið búin að láta hann vita af því að bók hennar væri að koma út. Hann kvaðst hafa farið til Ítalíu ásamt sambúðarkonu sinni og hafi hann og áfrýjandi sammælst um að þau myndu skála þar fyrir útkomu bókarinnar og senda mynd af því til hennar á samfélagsmiðli. Þetta hafi gengið eftir. Hann kveður ferðina hafa verið farna í júlí 2013 og hann hafi þá ekki verið búinn að fá bókina, þótt hún hafi verið komin út. Stefndi kvaðst vegna blindu sinnar ekki hafa lesið bókina sjálfur eftir heimkomuna frá Ítalíu en hún hafi verið lesin fyrir sig. Í skýrslu hans kom einnig fram að hann hefði ekki tekið það til sín sem í bókinni kom fram og gæti ekki ímyndað sér að neinum hefði dottið hann í hug. Hann kvaðst hafa áttað sig á því að fjallað væri um hann í bókinni þegar barnabarn sambúðarkonu hans hafi komið með bókina til móður sinnar, sem síðar hafi gengið úr skugga um að átt væri við hann. Áfrýjandi hefur upplýst að eftir að bókin kom út hafi nokkrir úr fjölskyldu sambúðarkonu stefnda haft samband við sig og spurt hvort stefndi væri sá sem hún lýsti sem ,,brotamanni í bókinni.“ Hún hafi svarað því játandi þótt hún hafi verið treg til. Ummælin, sem stefndi krefst að ómerkt verði samkvæmt 2. kröfulið, er að finna í svari áfrýjanda við fyrirspurn C, sem er dóttir sambúðarkonu stefnda, en samskipti þeirra fóru fram í júní og júlí 2013 á lokuðu svæði á samfélagsmiðlinum Facebook. Í skýrslu sinni fyrir dómi neitaði stefndi eindregið að hafa nokkurn tíma misnotað stúlkur eða beitt kynferðislegu ofbeldi. Ásakanir áfrýjanda séu alvarlegar og honum nauðugur einn sá kostur að höfða mál til þess að verja æru sína. III Stefndi telur að öll ummæli áfrýjanda, sem ómerkingar sé krafist á, séu ærumeiðandi aðdróttanir er feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þau beri því að ómerkja með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hann kveður ummælin ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus. Þau séu til þess fallin að sverta hann og því hafi hann ríka hagsmuni af því að fá þau ómerkt. Verði ekki fallist á að ummælin feli í sér aðdróttanir, byggir stefndi á því að þau feli í sér móðgun í sinn garð og fari í bága við 234. gr. laganna. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að hún hafi ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns með hinum umstefndu ummælum og þau njóti því verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994 um það efni. Stefndi hafi ekki verið nafngreindur í bókinni og ummælin í henni gagngert höfð á þann hátt, sem raun var á, til þess að ekki væri unnt að álykta hver ætti í hlut. Þótt getið hafi verið fjölskyldutengsla verði að hafa hugfast að atvik hafi gerst fyrir 40 til 50 árum og þess vegna útilokað að leiða líkum að því, af lestri bókarinnar, hver hafi átt í hlut. Þá hafi stefndi sjálfur í skýrslu sinni fyrir dómi sagt að hann gæti ekki ímyndað sér að nokkrum hefði dottið hann í hug. Áfrýjandi kveður að viðbótarummælin, sem tilgreind eru í 2. kröfulið stefnda, hafi verið í svari hennar við fyrirspurn sem hafi verið beint til hennar á lokuðu svæði á samfélagsmiðli. Hún hafi talið sér skylt að svara fyrirspurninni. Aðrir hafi ekki átt þess kost að sjá ummælin, enda um einkasamskipti að ræða. Áfrýjandi heldur því fram að hvað sem öðru líði hafi það ekki verið ásetningur sinn að meiða æru stefnda. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sem hún kveður vera undantekningarákvæði, eigi ekki við í málinu. Ummæli um kynferðisbrot gegn börnum eigi erindi við almenning og séu þess vegna hluti almennrar þjóðfélagsumræðu. Loks reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að hún hafi undir rekstri málsins sýnt fram á sannindi þeirra ummæla sem krafist sé ómerkingar á. IV Áfrýjandi gaf skýrslu fyrir dómi og lýsti þá ætluðu broti stefnda gagnvart sér á þann hátt að það hafi verið í eitt skipti þegar hún var 10 ára. Um hafi verið að ræða mest megnis káf, en stefndi hafi farið með fingurna ,,nánast upp í leggöngin á mér.“ Hún hafi þóst vera sofandi og tekist um síðir að velta sér frá honum. Hún kvaðst hafa sagt móður sinni frá þessu, en móðir hennar varað hana við því að segja öðrum frá. Áfrýjandi sagðist á árinu 1993 í afmæli barnabarns síns hafa séð stefnda lyfta barnabarni hennar upp og hún þá rokið til og rifið barnið úr höndum hans og rétt það foreldrum þess. Þetta hafi verð mjög vandræðalegt vegna þess að enginn hafi vitað ástæðu þessarar háttsemi hennar. Í framhaldi af þessu kvaðst hún hafa sagt bróður sínum frá ætluðu broti stefnda og í kjölfar þess verið haldinn fundur sem stefndi hafi verið boðaður til. Á fundinn hafi komið auk hennar og stefnda, bróðir hennar D og eiginkona hans E, dóttir áfrýjanda F, bróðurdóttir áfrýjanda G og bróðir G H. Á fundinum hafi þær sakir verið bornar á stefnda að hann hafi misnotað áfrýjanda og fleiri og hana minni að það hafi hann gert ,,allt frá tveggja eða fjögurra ára aldri við sumar stúlkurnar.“ Meðal þeirra sem stefndi hafi misnotað væru fyrrgreind dóttir hennar og bróðurdóttir. Áfrýjandi kvað stefnda ekki hafa neitað þeim sökum sem á hann voru bornar en ekki skilið alvöru málsins og sagt að hann hafi aðeins verið að gera þeim stúlkum sem í hlut áttu gott. Í skýrslu áfrýjanda kom einnig fram að hún hefði leitað til sálfræðings og einnig til Stígamóta vegna ætlaðrar misnotkunar stefnda en það hefði verið seint, líklega þegar hún var um fertugt. Í skýrslu stefnda fyrir dómi staðfesti hann að fundur hafi verið haldinn, sem hann kvað hafa verið á árinu 1994, og hann boðaður til fundarins. Hann tilgreindi þá sem mættu til fundarins með sama hætti og áður greinir. Hann neitaði því að á fundinum hefði hann verið borinn sökum um misnotkun eða kynferðislegt áreiti við stúlkur. Hvorki áfrýjandi né aðrir hefðu haft í frammi slíkar ásakanir. Sambúðarkona stefnda gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Í framburði hennar kom fram að hún hafi kynnst stefnda á árinu 2002 og áfrýjanda fljótlega eftir það. Hún hafi átt umtalsverð samskipti við áfrýjanda frá þeim tíma og komið ásamt stefnda í heimsókn bæði á heimili hennar og sumarbústað, en þar hafi stefndi unnið ýmis viðvik fyrir áfrýjanda. Sambúðarkonan upplýsti að fyrir sex til sjö árum hafi áfrýjandi haft samband við sig af því tilefni að henni hafi verið kunnugt um að tvö barnabörn hennar, stúlkur, myndu gista hjá henni og stefnda. Áfrýjandi hafi varað sig við og upplýst að stefndi hefði ,,leitað á G og einhverjar fleiri stúlkur“. Hún hefði þó ekki nefnt sjálfa sig í þessu sambandi. Sambúðarkonan kvaðst aldrei hafa orðið þess vör að áfrýjandi hafi óttast stefnda heldur ævinlega verið blíð og góð við hann. Sambúðarkonan gerði einnig grein fyrir því að dóttir hennar, sem verið hafi í samskiptum við áfrýjanda, hafi sagt henni frá því að átt væri við stefnda í bók áfrýjanda. Hún upplýsti einnig að H, bróðursonur áfrýjanda, hafi hringt í sig að kvöldi til fyrir jarðarför eiginmanns G og gert henni ljóst að stefndi ætti ekki að koma í jarðarförina því hann hefði ,,eyðilagt líf systur sinnar eða eitthvað svoleiðis“. Í skýrslu vitnisins G, bróðurdóttur áfrýjanda, fyrir dómi kom fram að stefndi hefði gert á hennar hlut þar til hún varð sex til sjö ára, en þá hefði stefndi að gefnu tilefni hætt að brjóta gegn henni. Hún kvað þessi brot hafa haft mikil áhrif á sig og væri hún enn að kljást við afleiðingar þeirra. Hún kvaðst meðal annars hafa rætt þetta við F, dóttur áfrýjanda. Í framhaldi af því hefði verið haldinn fundur sem stefndi hafi verið boðaður til. Á fundinum hefði hún og F borið umræddar sakir á stefnda. Hún kvað hann ekki hafa neitað ásökununum, en sagt að hann hefði einungis verið að gera þeim gott. Að öðru leyti lýsti hún fundinum með sama hætti og áfrýjandi.Vitnið kvaðst eftir þetta engin samskipti hafa haft við stefnda. Hún upplýsti einnig að henni hefði verið tjáð að bróðir sinn hefði haft samband við sambúðarkonu stefnda og sagt að stefndi ætti ekki að koma til jarðarfarar eiginmanns síns. Í skýrslu vitnisins F kvað hún stefnda hafa áreitt sig kynferðislega þegar hún var barn. Hún kvaðst ekki geta sagt hve oft það hefði verið, en það hefði þó verið ,,næstum því þegar færi gafst, þegar amma horfði ekki á, þá sem sagt, káfaði hann á mínum kynfærum og lét mig káfa á sínum kynfærum líka.“ Þetta hefði yfirleitt verið utan klæða en fyrir hefði komið að það hefði verið innan klæða. Hún lýsti nánar ætluðu áreiti stefnda og kvað það hafa staðið yfir frá því að hún var fjögurra til fimm ára og þar til hún varð níu til tíu ára. Hún kvað áreiti stefnda hafa hætt þegar hún hefði hótað að segja áfrýjanda frá háttsemi hans. Vitnið lýsti með sama hætti og önnur vitni aðdraganda fundarins, sem hún taldi að haldinn hefði verið á árinu 1993, og því sem þar fór fram. Hún kvaðst þar hafa borið sakir á stefnda, sem ekki hefði neitað því sem gerðist en sagt að hann hefði aðeins verið að sýna ,,að honum þætti vænt um okkur“. Hún sagðist hafa hætt öllum samskiptum við stefnda eftir lát ömmu sinnar, þáverandi eiginkonu stefnda. Í skýrslu D, bróður áfrýjanda, kom fram að hún hefði á árinu 1993 skýrt honum frá ætlaðri misnotkun stefnda á sér, dóttur sinni og dóttur hans. Hann kvaðst hafa farið með dóttur sína til Stígamóta, líklega tvívegis, en fengið upplýst að of langur tími væri liðinn til þess að unnt væri að stofna til dómsmáls vegna atvikanna. Hann lýsti því einnig að þetta hefði orðið tilefni fundarins, sem stefndi var boðaður á og haldinn var á heimili hans á árinu 1993. Hann gerði grein fyrir því sem fram fór á fundinum með sama hætti og áfrýjandi og önnur vitni, meðal annars því að stefndi hefði ekki neitað þeim sökum, sem á hann voru bornar, heldur talið að hann hefði einungis verið að gera þeim stúlkum sem í hlut áttu gott. Vitnið H, bróðursonur áfrýjanda, gaf skýrslu fyrir dómi og staðfesti þar að hann hefði setið áðurnefndan fund. Hann var spurður hvort borið hefði verið á stefnda að hann hefði ,,brotið gegn stúlkubörnum kynferðislega“ og svaraði vitnið því játandi. Hann staðfesti einnig að hann hefði eftir beiðni haft samband við sambúðarkonu stefnda og tilkynnt að stefndi ætti ekki að koma til jarðarfarar eiginmanns systur sinnar, G, þar sem stefndi hefði ,,misnotað“ hana. V Ummælin sem stefndi krefst ómerkingar á voru sem fyrr segir sett fram í inngangsköflum bókar áfrýjanda ,,[...]“ og í svari áfrýjanda við fyrirspurn til hennar, en þau samskipti áttu sér stað á samfélagsmiðlinum Facebook. Þegar metið er hvort ummæli áfrýjanda í bókinni sem tilgreind eru í 1. kröfulið stefnda fari að efni til út fyrir mörk tjáningarfrelsis hennar og feli í sér brot á friðhelgi einkalífs hans verður að taka tillit til þess hvernig þau voru orðuð. Í því sambandi skiptir einkum máli að hvorki af einstökum ummælum né því samhengi sem þau eru sett fram í verður ráðið að þau eigi við um stefnda. Þannig hefur stefndi sjálfur borið fyrir dómi að hann geti ekki ímyndað sér að nokkur hafi áttað sig á því að ummælin ættu við um hann. Í málinu hefur áfrýjandi þó ekki andmælt því að með ummælunum eigi hún við stefnda og háttsemi hans. Ummælin, sem um ræðir, varða atvik sem áttu sér stað fyrir um 40 til 50 árum. Verður ekki talið að lesendur bókarinnar, sem ekki þekktu til aðstæðna, hafi getað áttað sig á því að með þeim væri vísað til stefnda. Eins og fram er komið viðhafði áfrýjandi ummæli þau sem vísað er til í 2. kröfulið stefnda í svari við fyrirspurn C, dóttur sambúðarkonu stefnda, á samfélagsmiðli. Í upphaflegri fyrirspurn C kom fram hver tengsl hennar væru við stefnda sem hefði umgengist börn hennar. Henni væri nauðsynlegt að vita hvort átt væri við stefnda í inngangsköflum bókarinnar. Í síðari samskiptum, eftir að áfrýjandi hafði staðfest að svo væri, spurði C hvað stefndi hafi ,,misnotað mörg börn og ... hversu alvarlegt þetta er“. Áfrýjandi svaraði því með þeim orðum, sem krafist er að ómerkt verði. Í ljósi þess, sem fram er komið, verður fallist á með áfrýjanda að henni hafi verið rétt í samskiptum sínum og C á lokuðu svæði á samfélagsmiðli að greina henni frá ætluðum brotum stefnda á þann hátt sem hún gerði. Einnig að með því hafi áfrýjandi ekki farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar og því ekki rofið friðhelgi stefnda samkvæmt 71. gr. hennar. Samkvæmt framangreindu, þar á meðal skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir dómi, verður sú ályktun dregin að áfrýjandi hafi leitt nægar líkur að réttmæti þess að viðhafa þau ummæli sem stefndi hefur krafist ómerkingar á. Verða í einkarefsimáli sem þessu ekki gerðar kröfur til þess að hún færi fyrir þeim frekari sönnur. Samkvæmt öllu framansögðu verður áfrýjandi sýknuð af kröfum stefnda og hann dæmdur til þess að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, A, er sýkn af kröfum stefnda, B. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. október 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 15. september 2014, er höfðað 21. janúar 2014. Stefnandi er B, [...], [...]. Stefnda er A, [...], [...]. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að eftirfarandi ummæli sem stefnda viðhafði og birti um stefnanda á blaðsíðum 14-18 í bókinni „[...]“ verði dæmd dauð og ómerk: A. „Þegar ég var tíu ára gömul varð ég fyrir kynferðislegu ofbeldi.“ B. „þar sem ofbeldismaðurinn tengdist heimilinu.“ C. „Það var maðurinn sem hafði skaðað mig þegar ég var barn.“ D. „Það kom í ljós að ég var ekki sú eina sem hann hafði misnotað, hann hafði misnotað stúlkur í fjölskyldunni allt frá fjögurra ára aldri þeirra.“ E. „Svo innra með mér fyrirgaf ég honum þrátt fyrir þann skaða sem hann hafði valdið mér og hinum stúlkubörnunum. Þær eru enn með þessa hryllilegu minningu grafna í hugskotum sínum.“ 2. Að eftirfarandi ummæli sem stefnda viðhafði um stefnanda á Facebooksvæði stefndu 12. júní 2003, verði dæmd dauð og ómerk: „Það sem ég veit 5 ... yngsta var tæplega tveggja ára (bróðurdóttir mín) og hann notaði hana til 7 ára aldurs þegar dóttir mín sagði henni að ég hafi sagt að þetta mætti afi ekki gera ... hann lét hana fróa sér og hafði fingurna upp í til að gæla við kynfæri hennar ... mamma hafði oft komið að honum en hún sagði að hann hefði alltaf lofað að hætta ... enginn vissi af þessu nákvæmlega nema mamma ...“ Að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir að hafa viðhaft og birt opinberlega framangreind ærumeiðandi ummæli í stafliðum A-E um stefnanda í bókinni „[...]“, bls. 14-18, og á Facebooksvæði stefndu, en brot stefndu varða við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 242. gr. sömu laga. Til vara teljast brotin varða við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 242. gr. sömu laga. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2013 til greiðsludags. Að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 250.000 krónur til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði, sbr. 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940. Til vara er krafist birtingarkostnaðar að álitum. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefnda þess að refsing verði látin niður falla og hvers kyns fjárkröfum hafnað eða þær stórlega lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar. I Stefnda gaf út bókina „[...]“ hjá bókaforlaginu [...] árið 2013. Stefnda er nafngreindur höfundur bókarinnar. Í bókinni segir stefnda meðal annars frá kynferðisofbeldi sem hún varð fyrir þegar hún var 10 ára gömul af hálfu manns sem tengdist heimili hennar. „Ofbeldismaðurinn,“ eins og hann er nefndur í bókinni, er ekki nafngreindur, en stefnandi, sem er stjúpfaðir stefndu, fullyrðir að fullvíst sé að ummælunum sé beint að honum. Stefnandi fullyrðir einnig að við útgáfu bókarinnar hafi stefnda hringt í fjölda fólks og upplýst að gerandinn í bókinni væri stefnandi. Það sé raunar viðurkennt í bókinni en þar segir stefnda á bls. 18: ,,Ég hef líka aðvarað annað fólk sem er nátengt honum og sagt því sögu mína en mér hefur ekki verið trúað". Stefnda hafi ekki látið við það sitja að segja að stefnandi hafi beitt hana kynferðislegu ofbeldi heldur fullyrðir hún að stefnandi hafi misnotað aðrar stúlkur í fjölskyldunni kynferðislega allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Stefnandi fullyrðir að öll hin umstefndu ummæli séu uppspuni frá rótum. Stefnda kveður það rangt að hún hafi við útgáfu bókarinnar hringt í fjölda fólks og upplýst að „ofbeldismaðurinn“ í bókinni væri stefnandi. Þar sé rangt farið með staðreyndir því stefnda hafi ekki að fyrra bragði haft samband við neinn til að upplýsa að stefnandi væri sá sem fjallað væri um í bókinni. Hið rétta sé að nokkrir fjölskyldumeðlimir hafi haft samband við stefndu og spurt hreint út hvort stefnandi væri sá maður sem lýst væri sem brotamanni í bókinni. Um það vitni samskipti stefndu og C á Facebooksíðu stefndu. Með bréfi 26. ágúst 2013 krafðist stefnandi þess að stefnda myndi draga hin umstefndu ummæli til baka, viðurkenna að þau ættu ekki við rök að styðjast og biðja hann afsökunar. Auk þess var krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna og lögmannskostnaðar. Hafnaði stefnda öllum kröfum stefnanda með bréfi 12. september sama ár. Í tölvubréfi bókaforlagsins [...] til lögmanns stefndu 12. febrúar 2014 segir dreift hafi verið 322 eintökum af bókinni fyrir utan höfundareintök stefndu sem séu á milli 10 og 20. II Stefnandi kveðst höfða einkarefsimál þetta á hendur stefndu á grundvelli heimildar í 3. tölulið 1. mgr. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hinum umstefndu umælum sé beint að stefnanda enda hafi því ekki verið mótmælt, sbr. kröfubréf dagsett 26. ágúst 2013 og svar 12. september 2013. Stefnda beri ábyrgð á ummælunum á grundvelli 1. mgr. 13. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi kveðst byggja á því að stefnda hafi vegið með alvarlegum hætti að æru stefnanda með ummælum um hann á blaðsíðum 14-18 í bókinni „[...]“. Þar fullyrði stefnda að stefnandi sé ofbeldismaður sem hafi brotið kynferðislega gegn stefndu og öðrum stúlkubörnum allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Með ummælunum fullyrði stefnda að stefnandi sé barnaníðingur sem misnoti stúlkubörn. Ummæli stefndu um stefnanda feli í sér ásökun um refsiverða og siðferðislega ámælisverða háttsemi sem sé með öllu ósönnuð og virðist eiga að hafa átt sér stað fyrir mörgum áratugum síðan án þess að stefnandi hafi nokkurn tíman sætt rannsókn lögreglu, hvað þá ákæru og saksókn eða verið dæmdur fyrir slík brot. Brotin sem stefnda ásaki stefnanda um að hafa framið séu svívirðileg að áliti alls almennings og varði allt að 16 ára fangelsi. Ummælin í staflið A og B í stefnu beri að skoða í samhengi en þar fullyrði stefnda að hún hafi orðið fyrir kynferðisofbeldi af hálfu ofbeldismanns sem tengdist heimili stefndu þegar stefnda hafi verið 10 ára. Með vísan til þess sem áður segi sé ljóst að hér eigi stefnda við stefnanda sem sé stjúpfaðir hennar. Ummælin feli í sér fullyrðingu um að stefnandi hafi beitt stefndu kynferðisofbeldi og að hann sé ofbeldismaður. Háttsemin sem stefnda fullyrði að stefnandi hafi framið og engar sönnur hafi verið færðar á varði við 202. gr. almennra hegningarlaga. Ummælin í staflið C beri að skoða í samhengi við ummælin í stafliðum A, B, D og E en þar fullyrði stefnda að stefnandi hafi skaðað stefndu þegar hann hafi misnotað hana kynferðislega þegar hún var barn. Stefnda ásaki stefnanda á nýjan leik um kynferðislega misnotkun sem varði við 202. gr. almennra hegningarlaga og margra ára fangelsi liggi við. Í staflið D fullyrði stefnda að stefnandi hafi ekki aðeins misboðið stefndu kynferðislega heldur líka öðrum stúlkubörnum í fjölskyldunni og það allt frá því að viðkomandi hafi verið fjögurra ára gamlar. Í staflið E fullyrði stefnda að stefnandi hafi valdið þessum stúlkum skaða og þær beri þessar hryllilegu minningar með sér grafnar í hugskotum sínum. Hér sé um sambærilegar ásakanir að ræða og áður sem enginn fótur sé fyrir og varði við 202. gr. almennra hegningarlaga og margra ára fangelsi liggi við, sannist sök. Þessar síðastnefndu ásakanir séu þó í raun enn alvarlegri en ásakanir á hendur stefnanda um að hafa misnotað stefndu kynferðislega þegar hún var barn, því þar sé að minnsta kosti hugsanlegt að vals stefndu á milli vídda hafi valdið einhvers konar skammhlaupi sem hafi leitt til þess að stefnda greini ekki á milli draums og veruleika, þessa heims og annars. Af ummælum stefndu verði ekki með nokkru móti ráðið hvernig hún sé kominn að vitneskju um misnotkun stefnanda á öðrum barnungum stúlkubörnum í fjölskyldunni. Að minnsta kosti virðist ljóst að vitneskjan sé ekki frá fyrstu hendi komin því á blaðsíðu 18 í bókinni segi stefnda: ,,Ég hef reynt að ræða við þessar konur en komið að lokuðum dyrum". Með ummælum á Facebooksvæði stefndu fullyrði hún að stefnandi hafi misnotað að minnsta kosti fimm stúlkubörn. Þar af eina stúlkuna frá því að hún hafi verið tveggja ára þar til hún var sjö ára gömul meðal annars með því að stinga fingrum í leggöng stúlkunnar og láta hana fróa stefnanda. Ummæli stefndu feli í sér ásökun um svívirðilegan glæp sem enginn fótur sé fyrir. Háttsemin sem stefnda gefi stefnanda að sök með ummælunum falli undir 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Öll ummæli stefndu séu því ærumeiðandi aðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja ummælin með vísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus og smekklaus og til þess fallin að sverta mannorð stefnanda. Hagsmunir stefnanda af því að fá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Ef ekki verði fallist á að ummælin feli í sér ærumeiðandi aðdróttun sé til vara byggt á því að ummælin feli í sér ærumeiðandi móðgun og þar með brot gegn 234. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttanir í sinn garð með því að hafa viðhaft hin umstefndu ummæli. Ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 enda innihaldi þau grófar ærumeiðandi aðdróttanir þar sem að stefnanda sé með ummælunum gefin að sök refsiverð og siðferðilega ámælisverð háttsemi sem eigi ekki við rök að styðjast og varði allt að 16 ára fangelsi. Til vara sé byggt á því að ummæli stefndu séu ærumeiðandi móðgun og varði við 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um frekari rökstuðning refsikröfu sé vísað til sjónarmiða hér að framan til stuðnings kröfu um ómerkingu ummæla. Stefnandi kveðst krefjast miskabóta og byggja á því að stefnda hafi vegið með alvarlegum hætti að æru sinni. Með því hafi stefnda framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda sem hún beri skaðabótaábyrgð á enda um ærumeiðandi aðdróttun að ræða sem bæði sé röng og borin út og birt opinberlega gegn betri vitund stefndu. Fjárhæð miskabótakröfu stefnanda taki mið af alvarleika aðdróttunar stefndu og því að stefnda meiddi æru stefnanda af ásetningi. Miskabótakrafa stefnanda sé því hófleg. Einnig sé ljóst að virðing stefnanda hafi beðið hnekki sem og æra hans og persóna. Réttur stefnanda til æruverndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Krafa stefnanda um miskabætur sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 enda sé um að ræða skýr og ótvíræð brot á réttareglum sem ætlað sé að vernda æru stefnanda, svo sem 235. gr. eða 234. gr. almennra hegningarlaga. Öll skilyrði séu uppfyllt til þess að dæma stefnanda háar miskabætur úr hendi stefndu. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 250.000 krónur til þess að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í málinu í einu dagblaði, sbr. 2. mgr. 241. gr. laga nr. 19/1940. Fyrir liggi að aðdróttanir stefndu í garð stefnanda séu alvarlegar og nauðsynlegt sé fyrir stefnanda að rétta hlut sinn með því að tryggja víðtæka birtingu dóms í málinu með auglýsingu í fjölmiðli. Þá sé ljóst að öll lagaskilyrði séu uppfyllt til þess að dæma stefnanda birtingarkostnað. Hvað varði tjáningarfrelsi stefndu kveðst stefnandi vísa til 2. og 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, en það falli utan marka stjórnarskrárvarins tjáningarfrelsis þegar brotið sé gegn réttindum eða mannorði annarra manna. Af öllu framansögðu sé ljóst að réttur stefnanda til æruverndar gangi framar tjáningarfrelsi stefndu eins og hér hátti til og því beri að taka dómkröfur stefnanda til greina, ómerkja ummælin og dæma stefndu til refsingar og greiðslu miskabóta. Stefnandi byggir kröfu sína um dráttarvexti á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga. Þar segi að skaðabótakröfur beri dráttarvexti þegar liðinn sé mánuður frá þeim degi sem kröfuhafi hafi lagt fram upplýsingar til að meta tjón og fjárhæð bóta. Í því tilviki sem hér um ræði sé miðað við kröfubréf stefnanda til stefndu 26. ágúst 2013 og sé krafist dráttarvaxta frá 26. september 2013 til greiðsludags. Hvað varðar lagarök vísar stefnandi til 234. gr., 235. gr., 1. og 2. mgr. 241. gr. og 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig vísar stefnandi til 71. og 72 gr. stjórnarskrár og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. b. liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna. Einnig vísar stefnandi til höfundalaga nr. 73/1972, einkum 1. gr., og VII. kafla laganna. Krafa stefnanda um vexti og dráttarvexti á miskabótakröfu er byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá er krafa um málskostnað byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefnda kveðst byggja sýknukröfu sína á því að tilvitnuð ummæli í stefnu sem krafist sé ómerkingar á séu vernduð af tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Ekkert réttlæti neins konar takmarkanir á tjáningarfrelsi hennar. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eigi ekki við enda sæti hvers kyns takmarkanir á tjáningarfrelsi þröngri túlkun. Jafnframt kveðst stefnda vísa til ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. sérstaklega 10. gr. laga nr. 62/1994. Stefnda hafi í fyrsta lagi ekki nafngreint stefnanda í bók sinni. Varðandi einstaka setningar sem krafist sé ómerkingar á geti vart verið tilefni til að fallast á kröfu stefnanda. Ekkert í þeim ummælum sem krafist sé ómerkingar á vísi til stefnanda með beinum hætti. Stafliður A segi frá upplifun stefndu og áfalli sem hún hafi orðið fyrir en stefnandi komi ekki fyrir í frásögninni: „Þegar ég var tíu ára gömul varð ég fyrir kynferðislegu ofbeldi“. Stafliðir B, C, D og E vísi til ofbeldismanns en ekkert sé í hinum tilvitnuðu orðum sem veiti nokkra vísbendingu um það við hvern sé átt. Eina mögulega tengingin við stefnanda sé í tilvitnaðri setningu á bls. 15, sbr. staflið B, þar sem segi að ofbeldismaðurinn hafi tengst heimili stefndu. Ekki komi fram hvernig þeirri tengingu sé háttað og því verði ekki ráðið af ummælunum að hverjum þau beinist eða í hverju brotin hafi falist. Margir aðilar hafi því komið til greina og engan veginn megi ráða af ummælunum að þau beinist sérstaklega að stefnanda. Stefnda telji að ummæli hennar verði að skoðast í samhengi við frásögn í fyrsta kafla bókarinnar í heild sinni. Í örstuttri samantekt af erfiðu lífshlaupi stefndu greini hún frá mörgum áföllum sem hún hafi orðið fyrir á lífsleiðinni. Eitt af þeim áföllum sem hafi markað líf hennar sé að hún hafi verið misnotuð á barnsaldri og að henni hafi ekki verið trúað sökum þess að hún hafi verið talin vera með fjörugt ímyndunarafl. Fyrst hún sé á annað borð tilbúin til að ræða þennan harmleik fáist vart staðist að henni hafi ekki verið heimilt að fjalla um hann með þeim hætti sem hún gerði í bókinni. Frásögnin fjalli ekki um stefnanda og sé ekki sett fram til að kasta rýrð á hann heldur sé leitast við að segja frá atburðum og upplifun stefndu án þess að stefnandi sé greinanlegur með nokkrum hætti. Megi stefnda ekki tjá sig með þeim hætti sem hún geri í bók sinni væri í raun búið að útiloka öll fórnarlömb kynferðisbrota frá því að tjá sig um reynslu sína séu einhverjar ástæður fyrir því að málin sæti ekki í refsimeðferð. Slíkar skorður á tjáningarfrelsi fái ekki staðist í vestrænu réttarríki. Tilvitnaður texti sem og atferli stefndu eftir útgáfu bókarinnar beri með sér að fullrar nærgætni sé gætt gagnvart stefnanda og að stefnda leggi sig í framkróka við að skrifa textann á þann veg að gerandinn sé ekki þekkjanlegur. Stefnda byggi á því að eðli málsins samkvæmt verði að vera augljóst af þeim ummælum sem séu andlag brota gegn 235. og 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um hvern þau séu viðhöfð. Annað hvort þannig að viðkomandi sé nefndur berum orðum eða að augljóst megi vera af frásögninni við hvern sé átt. Hvorugt skilyrðið sé uppfyllt hvað stefnanda varði enda sé ómögulegt fyrir þriðja aðila að bera kennsl á stefnanda af texta bókarinnar. Jafnframt byggi stefnda á því að til að byggt verði á 234. eða 235. gr. almennra hegningarlaga verði að sýna fram á að ásetningur hafi verið hjá hinum brotlega til að meiða æru brotaþola. Tilvitnuð ummæli í stafliðum A-E beri ekki með sér að tilgangur skrifanna hafi verið að koma höggi á stefnanda með tilliti til hins ritaða texta. Ummælin séu svo almenns eðlis að þau falli ekki innan ramma verndarhagsmuna tilvitnaðra ákvæða. Að öllu virtu feli ummælin hvorki í sér refsiverða móðgun né aðdróttun í skilningi 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga og verði því ekki ómerkt. Með vísan til framangreinds beri því að hafna kröfu um ómerkingu ummæla í A-E liðum í stefnu og sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Í öðru lagi byggi stefnda kröfu sína um sýknu á því að ummæli hennar séu sönn og því verði þau hvorki ómerkt né henni gerð refsing fyrir þau í samræmi við meginreglu íslensks réttar um „exceptio veritas“. Brotin hafi ekki verið kærð til lögreglu af tillitsemi við móður stefndu en einnig af því að brotin hafi verið fyrnd og því ljóst að þau yrðu tæplega rannsökuð og síðast en ekki síst vegna tillits stefndu við stefnanda en hún hafi álitið hann veikan mann. Stefnda mótmæli jafnframt hvers kyns ósmekklegum aðdróttunum í stefnu um að hún þekki ekki mun á draumi og veruleika eða að vitneskja hennar um misnotkun annarra stúlkna sé komin til vegna andlegra upplifana hennar. Stefnda kveður tilgreind ummæli af Facebooksvæði hennar hafa falið í sér einkasamtal milli tveggja aðila, stefndu og C. Samtalið hafi farið fram á lokuðu vefsvæði en hafi ekki verið varpað fram á opnum vefmiðli. Þau hafi ekki verið viðhöfð til opinberrar birtingar og hafi ekki verið aðgengileg öðrum en þeim tveimur. Ummælin verði að skoðast í heildarsamhengi við samtal stefndu og viðmælanda hennar. Ekki verði ráðið af texta bókarinnar að neinum ummælum þar sé beint að stefnanda enda sé ljóst að C átti sig ekki á því að hann hafi verið sá brotlegi. Þá sé ljóst að það hafi verið þriðji aðili sem hafi hafi komið því á framfæri við dóttur C að stefnandi hafi verið gerandinn. Það megi því ljóst vera að ekki hafi verið ásetningur stefndu að almennt yrði kunnugt um þátt stefnanda í þeim fjölskylduharmleik sem átt hafi sér stað og lýst sé í upphafskafla bókar stefndu. Fyrir liggi að eina ástæðan fyrir því að stefnda hafi verið tilbúin til að staðfesta hver hinn brotlegi hafi verið sé að hún óttist að barnabörnum sambýliskonu stefnanda kunni að stafa hætta af honum. Samkvæmt framangreindu beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda Af öllu framangreindu leiði að stefndu verði ekki refsað fyrir brot gegn 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ummæli sem krafist sé refsingar fyrir og ómerkingar á feli ekki í sér ærumeiðandi móðgun eða aðdróttun gagnvart stefnanda enda ekki ljóst af lestri textans að þau beinist að honum. Jafnvel þó að ummælin væru talin vísa til hans með þeim hætti að greina mætti við hvern hafi verið átt ættu þessi ákvæði ekki við enda séu ummælin sönn. Af öllu þessi leiði einnig að ómerkingarkrafa verði ekki reist á 241. gr., sbr. 234. eða 235. gr. laga nr. 19/1940. Stefnda kveðst hafna miskabótakröfu stefnanda enda sé skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, um að stefnda beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn æru stefnanda ekki fullnægt, sbr. þau sjónarmið sem að framan séu rakin. Byggi stefnda einkum á því að hún hafi ekki brotið gegn ákvæðum 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Stefnda byggi á því að ef ekki sé tilefni til ómerkingar ummæla sé ekki tilefni til greiðslu miskabóta vegna þeirra. Að sama skapi þurfi skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að vera uppfyllt til að 26. gr. skaðabótalaga geti átt við sem eigi ekki við í máli þessu. Stefnda kveðst til vara byggja kröfu sína um sýknu af miskabótakröfu stefnanda á því að miski stefnanda sé með öllu ósannaður enda hafi hann engar sönnur fært á það að hann hafi orðið fyrir miska eða að þann miska megi reka beint til umfjöllunar stefndu. Í ljósi þess sem að framan greini megi ljóst vera að enginn ásetningur hafi staðið til þess að hálfu stefndu að sverta æru stefnanda þvert á það sem segi í stefnu. Fjárhæð miskabótakröfunnar sé mótmælt sérstaklega sem óhóflegri í ljósi allra málavaxta. Bók stefndu „[...]“ hafi verið seld í litlu upplagi og hafi ekki hlotið mikla athygli til þessa dags. Líkur séu til þess að dómur í máli þessu veki öllu meiri athygli heldur en bókin sjálf hafi gert og þá sé málsókn stefnanda fremur til þess fallinn að hann verði fyrir miska en hin tilvitnuðu ummæli í upphafskafla bókarinnar. Jafnframt verði að líta til þess að stefnda sé heilsulítil og hafi litlar tekjur. Stefnda kveðst mótmæla sérstaklega kröfu um greiðslu til handa stefnanda að fjárhæð 250.000 krónur til að kosta birtingu forsendna og niðurstöðu dóms í máli þessu. Í þessu sambandi sé vísað til þess að bókin hafi selst í litlu upplagi og hafi vakið litla athygli. Engin opinber umfjöllun hafi átt sér stað um stefnanda sem þann aðila sem tilvitnuð ummæli beinist að og því sé vart tilefni til opinberrar birtingar á dómsniðurstöðum. Telji dómurinn þrátt fyrir framangreint að stefnda hafi brotið gegn 234. og 235. gr. laga nr. 19/1940 geri hún kröfu um að refsing verði látin niður falla með vísan til heimildarákvæðis 239. gr. sömu laga. Sé í þessu sambandi vísað til ótilhlýðilegrar háttsemi stefnanda sem lýst sé að framan. Hvað lagarök varðar vísar stefnda til ákvæða 234., 235., 239. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Einnig er vísað til 71. og 73. gr. stjórnarskrár, ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og meginreglu íslensks réttar um að ekki verði refsað fyrir sönn ummæli. Málskostnaðarkrafa stefndu byggir á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Á árinu 2013 kom út í Reykjavík bókin „[...]“ sem varð tilefni máls þessa. Stefnda er höfundur bókarinnar sem gefin var út af bókaforlaginu [...]. Í inngangskafla bókarinnar sem er á blaðsíðum 13-19 og ber heitið „Lífshlaup mitt“ segir stefnda frá því að þegar hún hafi verið 10 ára hafi hún orðið fyrir „kynferðislegu ofbeldi“ og að „ofbeldismaðurinn“ hafi tengst heimilinu. Þá tekur stefnda svo til orða í kaflanum að maðurinn hafi skaðað hana þegar hún hafi verið barn. Jafnframt fullyrðir stefnda að hún hafi ekki verið sú eina sem maðurinn hafi misnotað. Hann hafi misnotað stúlkur í fjölskyldunni frá fjögurra ára aldri þeirra. Hafi stefnda fyrirgefið manninum innra með sér þrátt fyrir þann skaða sem hann hafi valdið henni og hinum stúlkunum. Í samtali við C á Facebook 12. júní 2013 kemur fram staðfesting frá stefndu um að sá maður sem hafi misnotað hana hafi verið stefnandi málsins. Þá fullyrðir stefnda að hún viti til þess að stefnandi hafi misnotað fimm stúlkubörn. Það yngsta hafi verið tveggja ára bróðurdóttir stefndu sem hann hafi misnotað til sjö ára aldurs. Hafi hann látið hana fróa sér og haft fingurna upp í til að gæla við kynfæri hennar. Stefnda ber ábyrgð á ummælunum samkvæmt 13. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Stefnda staðfesti fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að öll umstefnd ummæli ættu við um stefnanda. Stefnda kvað það ekki hafa verið ætlun sína að upplýsa um það hver hefði verið hinn brotlegi. Í skýrslu stefnanda kom fram að hann hefði fengið um það vitneskju skömmu eftir að bókin kom út að hann væri sá maður sem fjallað væri um í bók stefndu. Þvertók stefnandi fyrir það að hafa beitt stefndu eða önnur stúlkubörn í fjölskyldunni kynferðislegu ofbeldi. Deilt er um það í málinu hvort taka beri til greina kröfu stefnanda um ómerkingu tilgreindra ummæla, refsingu og miskabætur. Stefnda byggir sýknukröfu sína einkum á reglunni um tjáningarfrelsi sem varin sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og af 10. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Aðstæður í máli þessu réttlæti ekki neins konar takmarkanir á tjáningarfrelsi stefndu. Ákvæði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eigi ekki við enda sæti hvers kyns takmarkanir á tjáningarfrelsi þröngri túlkun. Þá hafi stefnandi ekki verið nafngreindur í bókinni „[...]“. Stefnda byggir kröfuna um sýknu einnig á því að ummæli hennar séu sönn og því verði þau hvorki ómerkt né gerð refsing fyrir þau í samræmi við meginreglu íslensks réttar um „exceptio veritas“. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sbr. einnig 1. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Hugtakið friðhelgi einkalífs hefur verið skýrt þannig að í því felist réttur til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti og einkalíf. Þá segir í 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 11. gr. laga nr. 97/1995, að allir séu frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. 73. gr. segir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en ábyrgjast verði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða. Enn fremur segir í 3. mgr. 73. gr. að tjáningarfrelsi megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Eru tjáningarfrelsi þannig settar skorður með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eru ákvæði um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs. Í 234. gr. laganna segir að hver sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum og hver sem ber slíkt út skuli sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári og í 235. gr. segir að drótti maður að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða beri slíka aðdróttun út varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í 1. mgr. 236. gr. laganna segir að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betri vitund þá varði það fangelsi allt að tveimur árum. Í 2. mgr. segir að sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er heimilt að dæma óviðurkvæmileg ummæli ómerk ef sá krefst þess sem misgert var við. Þá er heimilt að dæma þann sem reynist sekur um ærumeiðandi aðdróttun til þess að greiða þeim sem misgert var við hæfilega fjárhæð til að standa straum af kostnaði af birtingu dóms í opinberu blaði eða riti, einu eða fleiri. Enn fremur er samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Samkvæmt framangreindum ákvæðum stjórnarskrárinnar eiga allir menn rétt á að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Þegar skarast hagsmunir stefndu af því að njóta tjáningarfrelsis og hagsmunir stefnanda af því að njóta friðhelgi einkalífs, verður litið til þess hvort hin birtu skrif, sem stefnda ber ábyrgð á, um þá reynslu stefndu sem hún lýsir af ætluðum kynferðisbrotum gegn henni og slíkum brotum gegn fimm stúlkum í fjölskyldu stefndu hafi einhverja almenna þýðingu fyrir opinbera umræðu og eigi þannig erindi til almennings, en stefnda fullyrðir að skerðing á frelsi hennar til að tjá sig eins og hún gerði kunni að skerða eða útiloka öll fórnarlömb kynferðisbrota frá því að tjá sig um reynslu sína. Það fái ekki staðist. Verður nú vikið að hinum umstefndu ummælum í kröfugerð stefnanda. Í bókinni „[...]“ segir stefnda frá því í upphafskafla bókarinnar að hún hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi um 10 ára aldur en hafi ekki á þeim tíma verið trúað og því þurft að lifa við skömmina. Þessir atburðir hafi orðið þess valdandi að hún hafi haft mikla sektarkennd eins og títt sé með ung fórnarlömb kynferðisofbeldis og flutt að heiman ung að árum enda tengist ofbeldismaðurinn heimili hennar. Í kaflanum greinir stefnda einnig frá ýmsum öðrum atburðum, fæðingu frumburðar, andláti mánaðar gamallar dóttur, alvarlegum veikindum hennar o.fl. Stefnda lýsir því að hún hafi tekið barnabarn sitt úr höndum manns sem hafi skaðað hana þegar hún var sjálf barn. Þá lýsir stefnda því í kaflanum að hún hafi ekki verið sú eina sem maðurinn hafi misnotað. Hann hafi misnotað stúlkur í fjölskyldunni allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Þá segir orðrétt. „Það er ekki hægt að hata persónu sem er með ólæknandi sjúkdóm. Svo innra með mér fyrirgaf ég honum þrátt fyrir þann skaða sem hann hafði valdið mér og hinum stúlkubörnunum. Þær eru enn með þessa hryllilegu minningu grafna í hugskotum sínum.“ Þá segir að stefnda hafi reynt að ræða við þessar konur en komið að lokuðum dyrum. Stefnda hafi einnig aðvarað annað fólk sem sé nátengt manninum og sagt því sögu sína en henni hafi ekki verið trúað. Umstefnd ummæli af Facebook eru hluti af samskiptum stefndu og C, þar sem stefnda skýrir nánar ætluð ofbeldisverk stefnanda og nafngreinir hann. Þar segir að stefnda viti til þess að maðurinn hafi misnotað að minnsta kosti fimm stúlkur. Hafi sú yngsta verið tæplega tveggja ára bróðurdóttir stefndu sem stefnandi hafi notað til sjö ára aldurs. Því er lýst að hann hafi látið hana fróa sér og hafi haft fingurna upp í til að gæla við kynfæri hennar. Stefnda byggir sýknukröfu sína öðrum þræði á því að ummæli hennar séu sönn og því verði þau hvorki ómerkt né stefndu gerð refsing fyrir þau. Stefnda hefur sönnunarbyrði fyrir sannindum ummæla sinna. Við lestur upphafskaflans í bókinni „[...]“ og ummæla stefndu á Facebook getur engum dulist að stefnda fullyrðir að náinn fjölskyldumeðlimur hafi beitt hana og önnur stúlkubörn í fjölskyldunni grófu kynferðislegu ofbeldi. Ekki skiptir máli þótt stefnandi hafi ekki verið nafngreindur í bókinni „[...]“ enda liggur fyrir að stefnandi fékk fljótlega eftir útkomu bókarinnar upplýsingar um að hann væri sá maður sem beitt hefði ofbeldinu. Þá nafngreindi stefnda stefnanda í áðurgreindum samskiptum sínum við C. Að mati dómsins verða hin umstefndu ummæli með engu móti skilin á annan veg en þann að með þeim sé verið að bera stefnanda á brýn háttsemi sem er refsiverð samkvæmt almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Hefur stefnda ekki lagt fram nein gögn í málinu um að tilgreind ummæli um stefnanda eigi við rök að styðjast og verður stefnda að bera hallan af því. Stefnda hefur í vörnum sínum í málinu freistað þess að færa sönnur á ummælin, en að mati dómsins hefur henni ekki tekist haldbær sönnun fyrir hinum umstefndu ummælunum. Á það við um fullyrðingar á borð við þær að stefnandi hafi beitt hana og „stúlkur í fjölskyldunni“ kynferðislegu ofbeldi og misnotað þær allt frá fjögurra ára aldri þeirra. Stefnandi hefur fyrir dómi neitað ætluðum brotum. Framburður vitnanna G og F fyrir dómi um ætlað kynferðislegt ofbeldi stefnanda gagnvart þeim fær ekki breytt þessari niðurstöðu, en fyrir liggur að stefnandi hefur hvorki verið fundinn sekur um þá háttsemi sem hann var sakaður um né hefur sætt lögreglurannsókn af slíku tilefni. Samkvæmt þessu hefur stefnda ekki rennt nokkrum stoðum undir fullyrðingar sínar um „kynferðislegt ofbeldi“ stefnanda. Að mati dómsins eru allar tilvitnaðar fullyrðingar stefndu því ósannaðar. Slík ummæli geta ekki undir nokkrum notið verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Að virtum fullyrðingum stefndu um ætlað kynferðislegt ofbeldi stefnanda sem koma fram í umstefndum ummælum verður niðurstaðan sú að ummælin í heild sinni séu tilhæfulaus, óviðurkvæmileg og ærumeiðandi í því samhengi sem þau voru birt. Verður það niðurstaða dómsins að ummælin í heild sinni séu móðgandi og meiðandi fyrir stefnanda, sbr. 234. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hafi falið í sér aðdróttun, sbr. 235. gr. sömu laga. Verður ekki hjá því komist að dæma ummælin dauð og ómerk samkvæmt heimild í 1. mgr. 241. gr. nefndra laga nr. 19/1940. Stefnandi gerir kröfu um að stefnda verði dæmd til refsingar fyrir ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda. Ummælin varði við 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 enda feli ummælin í sér grófar ærumeiðandi aðdróttanir þar sem stefnanda sé gefin að sök refsiverð og siðferðislega ámælisverð háttsemi sem ekki eigi við rök að styðjast. Til vara sé á því byggt að ummæli stefndu séu ærumeiðandi móðgun og varði við 234. gr. laga nr. 19/1940. Að virtum öllum atvikum málsins og öðrum aðstæðum verður það niðurstaða dómsins að ekki þykja næg efni til að fallast á þessa kröfu stefnanda og verður stefndu ekki gerð refsing í málinu. Stefnandi gerir kröfu um að stefndu verði gert að greiða honum 1.000.000 króna í miskabætur með dráttarvöxtum frá 26. september 2013 til greiðsludags. Kröfuna byggir stefnandi á 26. gr. laga nr. 50/1993 og vísar til þess að virðing stefnanda hafi beðið hnekki, æra hans og persóna. Um sé að ræða skýr og ótvíræð brot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda æru stefnanda og séu öll skilyrði til þess að dæma stefnendum háar miskabætur. Fellst dómurinn á það með stefnanda að í umstefndum ummælum felist ólögmæt meingerð gegn persónu og æru stefnanda sem stefnda beri miskabótaábyrgð á samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þykja miskabætur til stefnanda hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, sem beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2013, þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi krafðist bóta með bréfi til stefndu, og til greiðsludags. Stefnandi gerir í málinu kröfu um að stefnda verði dæmd til að greiða honum 250.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu í einu dagblaði. Stefnendur skýra þessa kröfu sína með því að fyrir liggi að aðdróttanir stefndu í garð stefnanda sem séu alvarlegar og nauðsynlegt sé fyrir stefnanda að rétta hlut sinn með því að tryggja birtingu dóms með auglýsingu í fjölmiðli. Stefnda mótmælir kröfunni og vísar til þess að bókin hafi litla athygli vakið og selst í litlu upplagi. Engin opinber umfjöllun hafi átt sér stað um þann sem tilvitnuð ummæli beinist að og því sé ekki tilefni til opinberrar birtingar. Í ljósi allra atvika málsins þykja ekki vera næg efni til að dæma stefndu til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í opinberu dagblaði, sbr. heimild í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eftir framangreindum úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda dæmd til að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Eftirtalin ummæli skulu vera dauð og ómerk: „Þegar ég var tíu ára gömul varð ég fyrir kynferðislegu ofbeldi“, „Þar sem ofbeldismaðurinn tengdist heimilinu“, „Það var maðurinn sem hafði skaðað mig þegar ég var barn“, „Það kom í ljós að ég var ekki sú eina sem hann hafði misnotað, hann hafði misnotað stúlkur í fjölskyldunni allt frá fjögurra ára aldri þeirra“, „Svo innra með mér fyrirgaf ég honum þrátt fyrir þann skaða sem hann hafði valdið mér og hinum stúlkubörnunum. Þær eru enn með þessa hryllilegu minningu grafna í hugskotum sínum“ og „Það sem ég veit 5 ... yngsta var tæplega tveggja ára (bróðurdóttir mín) og hann notaði hana til 7 ára aldurs þegar dóttir mín sagði henni að ég hafi sagt að þetta mætti afi ekki gera ... hann lét hana fróa sér og hafði fingurna upp í til að gæla við kynfæri hennar ... mamma hafði oft komið að honum en hún sagði að hann hefði alltaf lofað að hætta ... enginn vissi af þessu nákvæmlega nema mamma“. Stefndu, A, er ekki gerð refsing í málinu. Stefnda greiði stefnanda, B, 200.000 krónur í miskabætur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. september 2013 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 341/2017
|
Kærumál Málskostnaður
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem Í ohf. var gert að greiða F ehf. 9.125.000 krónur í málskostnað í máli sem rekið hafði verið á milli aðilanna vegna uppgjörs á verksamningi. Hafði málinu að öðru leyti verið lokið með dómsátt. Í dómi Hæstaréttar var fyrrgreind fjárhæð lækkuð í 8.500.000 krónur með hliðsjón af tilurð, umfangi og niðurstöðu málsins og þeirra matsgerða sem aflað hafði verið undir rekstri þess.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 13. júní sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 18. maí 2017, þar sem sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila9.125.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst aðallega málskostnaðar íhéraði, til vara að hann falli niður en að því frágengnu að dæmdurmálskostnaður í héraði verði lækkaður. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Undir rekstri málsins aflaði varnaraðili matsgerðar vegna nánartilgreindra atriða og bar kostnað af henni 822.600 krónur. Hvor málsaðila umsig aflaði síðan yfirmatsgerða og bar af þeim kostnað. Þannig aflaði varnaraðiliyfirmatsgerðar vegna magntalna og nam kostnaður við hana 2.426.632 krónum, en sóknaraðilivegna nánar tiltekinna aukaverka og nam kostnaður við það mat 2.179.132 krónum.Að öðru leyti er rekstri málsins réttilega lýst í hinum kærða úrskurði.Staðfest er sú niðurstaða hins kærða úrskurðar um að sóknaraðila verðieinum gert að bera kostnað vegna undirmatsgerðar sem og kostnað viðyfirmatsgerð um aukaverk. Kostnað við yfirmatsgerð um magntölur skulu aðilarbera að hálfu hvor. Að þessu virtu og með hliðsjón af tilurð, umfangi og niðurstöðu málsins er málskostnaður ákveðinn 8.500.000 krónur.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Sóknaraðili, Íslandspóstur ohf., greiði varnaraðila, Fagcoehf., 8.500.000 krónur í málskostnað í héraði.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18.maí 2017. Mál þetta, sem höfðað var 4. júní 2015,var tekið til úrskurðar 4. maí 2017 um málskostnaðarkröfur aðila. Stefnandi erFagco ehf., Köllunarklettsvegi 4, Reykjavík og stefndi er Íslandspóstur,Stórhöfða 29, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þærað stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnanda 12.486.351 krónu, aukdráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 10. janúar 2015 til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun þann 27. apríl 2017 að fjárhæð 8.762.148 krónur. Þákrafðist stefnandi málskostnaðar sér að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda voru þær að hann yrðisýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krafðist stefndi málskostnaðar úr hendistefnanda að mati dómsins. Málið var höfðað til innheimtueftirstöðva vegna uppgjörs á verksamningi um endurbyggingu pósthússins íVestmannaeyjum, sem stefnandi tók að sér sem verktaki í þágu stefnda semverkkaupa, með verksamningi dagsettum 4. nóvember 2013. Dómkröfur stefnanda ímálinu námu í upphafi samtals 17.063.658 krónum ogbyggðust á tveimur reikningum sem gefnir voru út til stefnda þann 10.desember 2014. Í fyrsta lagi voru dómkröfur stefnanda reistar á reikningi nr.80 að fjárhæð 7.986.387 krónur sem annars vegar var að rekja til magnbreytingasem stefnandi áleit að orðið hefðu á samningsverkum á verktímanum og hins vegartil viðbótarverka sem hann kvaðst hafa unnið í þágu stefnda. Í öðru lagi vorudómkröfur stefnanda reistar á reikningi nr. 81 að fjárhæð 9.077.271 króna vegnaýmissa aukaverka sem stefnandi taldi að nauðsynlegt hefði verið að vinna viðverkið. Til stuðnings framangreindum dómkröfumvar óskað eftir því af hálfu stefnanda við fyrirtöku málsins 3. nóvember 2015að matsmaður yrði dómkvaddur til að leggja mat á nánar tilgreind atriði og varmatsbeiðni lögð fram í því skyni. Stefndi mótmælti beiðninni og krafðistúrskurðar um hvort hún næði fram að ganga á grundvelli 1. mgr. 66. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum23. nóvember s.á., var fallist á beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns ogvar Guðmundur Þórhallsson húsasmíðameistari dómkvaddur til verksins þann 17.desember 2015. Í framangreindri matsbeiðni var óskað eftir því að lagt yrði matá kostnað vegna magnaukningar samkvæmt reikningi nr. 80 og kostnað vegnaaukaverka samkvæmt reikningi nr. 81. Matsgerð var í framhaldinu lögð fram íþinghaldi 19. febrúar 2016. Hinn 8. mars 2016 barst matsmanni beiðni um nánarirökstuðning við tiltekna liði í matsgerð af hálfu stefnda, auk þess semstefnandi óskaði eftir því að ákveðnar leiðréttingar yrðu gerðar á henni.Viðbótarmatsgerð var í kjölfarið lögð fram við fyrirtöku málsins þann 14. apríl2014. Endanlegar niðurstöður dómkvadds matsmanns samkvæmt henni voru þær aðkostnaður vegna lokamats samkvæmt reikningi nr. 80 um magnaukningu næmi3.245.472 krónum og 5.947.298 krónum vegna reiknings nr. 81 um aukaverk.Heildarkostnaður vegna beggja framangreindra þátta væri þannig 9.192.770krónur. Þar sem stefnandi sætti sig ekki aðöllu leyti við framangreinda niðurstöðu dómkvadds matmanns lagði lögmaðurstefnanda fram yfirmatsbeiðni í þinghaldi 3. maí 2016 þar sem farið var fram áendurmat á því hvort lokamagntölur sem reikningur nr. 80 byggðist á væruréttar. Í þinghaldi 12. maí s.á. lagði lögmaður stefnda einnig framyfirmatsbeiðni sem laut að því hvort nánar tilgreind verk sem reikningur nr. 81byggðist á, væru aukaverk eða samningsverk og væri litið svo á að þau teldust veraaukaverk, hvert sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þau væri. Málsaðilarvoru sammála um að dómkveðja sömu yfirmatsmenn til að taka að sér að vinnabáðar matsgerðirnar. Í sama þinghaldi voru þeir Hjalti Sigmundssonbyggingatækni-fræðingur og Freyr Jóhannsson tæknifræðingur dómkvaddir og voruyfirmatsgerðir lagðar fram í þinghaldi 9. nóvember 2016. Niðurstaðayfirmatsmanna um lokamagntölur var sú að endanlegur kostnaður vegnamagnaukningar væri 3.493.858 krónur og vegna aukaverka 4.553.710 krónur, eðasamtals vegna beggja þátta 8.047.568 krónur. Í kjölfar þess að yfirmatsgerðir lágufyrir reyndu aðilar sættir. Í þingbók málsins við fyrirtöku þess þann 5.desember 2016 var bókað að lögmaður stefnanda hefði boðið stefnda sættir ágrundvelli niðurstöðu yfirmatsgerða en þeirri tillögu verið hafnað af hálfustefnda. Í sömu fyrirtöku var lögð fram breyting á kröfugerð í málinu af hálfustefnanda. Gerð var krafa um að stefndi greiddi stefnanda 12.486.351 krónu, aukdráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 10. janúar 2015 til greiðsludags. Dómkrafastefnanda sundurliðaðist þannig að krafist var 6.657.519 króna vegna breytingaá magntölum og 5.828.832 króna vegna aukaverka. Hvað fyrri liðinn, um endanlegankostnað vegna magnaukningar, varðaði sætti stefnandi sig ekki við niðurstöðuryfirmatsmanna um nánar tilgreinda verkliði. Um síðari liðinn, kostnað vegnaaukaverka, felldi stefnandi sig að öllu leyti við niðurstöður yfirmatsgerðar,fyrir utan kostnað við eitt aukaverk. Við fyrirtöku málsins 27. apríl 2017lagði lögmaður stefnda fram greiðslukvittun, dagsetta sama dag, fyrir samtals8.762.148 krónum. Annars vegar greiddi stefndi 3.493.858 krónur vegnamagntölubreytinga til stefnanda og hins vegar 3.113.307 krónur vegna aukaverka1-34. Stefndi féllst þannig á að greiða stefnanda fyrir samtals 18 aukaverk ágrundvelli fyrirliggjandi matsgerða. Þá voru 2.154.983 krónur greiddar ídráttarvexti frá 10. janúar 2015. Af þeim 30 aukaverkum sem aðilar deildu um íöndverðu stóð þannig eftir ágreiningur vegna átta aukaverka. Við upphaf aðalmeðferðar málsins 4. maí2017 var af hálfu stefnanda lögð fram breytt kröfugerð sem tók mið afframangreindum greiðslum stefnda. Var þess krafist að stefndi yrði dæmdur tilað greiða stefnanda 12.486.351 krónu, auk dráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá 10. janúar2015 til greiðsludags, að frádreginni innborgun þann 27. apríl 2017 að fjárhæð8.762.148 krónur. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar sér að skaðlausu úr hendistefnda. Af þeirri 12.486.351 krónu sem stefnandi gerði kröfu um að fá greiddaúr hendi stefnda stóðu því eftir samtals 5.879.186 krónur að höfuðstól, annarsvegar 3.163.661 króna vegna magnaukningar og hins vegar 2.715.525 krónur vegnaaukaverka. Eftir að aðalmeðferð málsins var hafinvarð dómsátt með aðilum. Samkvæmt henni skyldi stefndi greiða stefnanda2.700.000 krónur sem fullnaðargreiðslu fyrir 12. maí 2017. Með vísan til 2.mgr. 108. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, var ákvörðun ummálskostnað í kjölfarið lögð í úrskurð dómara. Ljóst þykir af rekstri málsins aðstefnanda var nauðsynlegt að afla matsgerðar dómkvadds matsmanns til frekaristuðnings dómkröfum sínum, enda styðja endanlegar niðurstöður hans að kröfurstefnanda hafi átt rétt á sér að stórum hluta til. Af þeim sökum verður stefndilátinn bera kostnað vegna öflunar matsgerðar og viðbótar við hana, samtals aðfjárhæð 1.020.024 krónur. Þá lét stefnandi afla yfirmatsgerðar íþví skyni að endurmeta kostnað vegna lokamats á magntölum og var niðurstaðahennar sú að endanlegur kostnaður vegna magnaukningar næmi 3.493.858 krónum ístað 3.245.472 króna, sbr. niðurstöðu fyrrnefndra matsgerða. Þar sem niðurstaðayfirmatsgerðar um þennan þátt málsins var stefnanda hagfelldari en niðurstaðamatsgerðanna, þykir sýnt að þörf hafi verið á því að afla þeirrar fyrrnefndu.Þrátt fyrir það verður ekki litið fram hjá því að kostnaður vegna magnaukningarað mati yfirmatsmanna var rétt rúmlega helmingur þeirrar fjárhæðar semstefnandi gerði endanlegar dómkröfur um. Þá víkkaði stefnandi jafnframt útkröfugerð sína vegna þessa þáttar málsins eftir að yfirmatsgerð lá fyrir. Ennfremur liggur fyrir að stefndi greiddi kostnað vegna magnaukningar samkvæmtyfirmatsgerð þann 27. apríl sl. og gerði þannig upp vegna þess þáttar málsins ísamræmi við niðurstöður matsgerðarinnar. Af þeim ástæðum sem raktar hafa veriðþykir því rétt að stefnandi beri helming kostnaðar vegna öflunar yfirmatsgerðarum magnaukningu og stefndi helming, eða 752.256 krónur hvor um sig. Þá þykirrétt með tilliti til niðurstöðu yfirmatsgerðar um aukaverk að stefndi berialfarið kostnað vegna öflunar hennar, samtals að fjárhæð 1.504.512 krónur. Íþví sambandi er litið til þess að óskað var eftir henni af hans hálfu enniðurstaða matsgerðarinnar þykir renna stoðum undir það að endanlegar dómkröfurstefnanda um aukaverk hafi átt rétt á sér, þrátt fyrir að yfirmatsmenn hafilækkað kostnað vegna aukaverka nokkuð frá því sem greinir í matsgerð og viðaukavið hana. Fyrir liggur að með framangreindri sáttog innborgunum stefnda á dómkröfur hans hinn 27. apríl sl. hefur stefnandifengið dómkröfum sínum að miklu leyti framgengt. Þá kemur fram í niðurstöðumyfirmatsgerða að útboðsgögn sem verksamningurinn í málinu byggðist á hafi veriðóskýr en stefndi bar ábyrgð á því að láta útbúa þau í samræmi við almennaútboðs- og samningsskilmála um verkframkvæmdir, ÍST 30: 2012. Jafnframt gerðistefnandi ítrekaðar en árangurslausar tilraunir til þess að sætta málið enstefndi greiddi fyrst fyrrnefnda innborgun inn á dómkröfur stefnanda viku fyriraðalmeðferð málsins. Að öllu þessu virtu þykir því rétt að stefndi greiðistefnanda málskostnað. Af hálfu stefnanda hefur verið lagðurfram sundurliðaður málskostnaðarreikningur og vinnuskýrslur lögmanna sem hafðareru til hliðsjónar við ákvörðun málskostnaðar. Fyrir liggur að mál þetta erumfangsmikið og á bak við það er mikil vinna. Áður er rakið að ástæður þess máað hluta rekja til ágalla á útboðsgögnum en einnig ber að líta til þess aðframsetning dómkrafna stefnanda var óljós í upphafi og tóku þær talsverðumbreytingum undir rekstri málsins. Jafnframt jók hann við kröfur sínar eftir aðyfirmatsgerðir lágu fyrir og stuðlaði þannig enn frekar að óskýrleika eiginmálatilbúnaðar. Lögmenn stefnanda voru tveir en þeir munu hafa skipt með sérverkum. Er til þess litið við ákvörðun um málskostnað, að því leyti sem ætla máað hagræði hafi falist í þeirri ráðstöfun en ekki verður fallist á að greiðaþeim fullt tímagjald að svo miklu leyti sem vinna þeirra við sömu þætti málsinsskaraðist. Með hliðsjón af öllu framansögðu,kostnaði við matsgerðir og umfangi málsins, er málskostnaður ákveðinn 9.125.000krónur. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveðurupp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R ÐStefndi, Íslandspóstur ohf., greiðistefnanda, Fagco ehf., 9.125.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 349/2008
|
Manndráp Skaðabætur
|
Þ var ákærður fyrir manndráp með því að hafa sunnudaginn 7. október 2007, veist að A á heimili hans, og slegið hann minnst þremur þungum höggum í höfuðið með slökkvitæki, með þeim afleiðingum að höfuðkúpa A brotnaði á þremur stöðum og hann fékk mikla heilablæðingu sem dró hann til dauða að kvöldi. Þ neitaði sök. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að sannað væri að Þ hefði á þeim tíma sem hér um ræðir verið að langmestu leyti í óminnisástandi og því væri ekki byggjandi á reikulum framburði hans. Með vísan til blóðbletta á fatnaði Þ, blóðs úr A á slökkvitækinu, tæknirannsóknar lögreglu og til vitnisburðar nánar tilgreindra vitna, var talið sannað að Þ hefði slegið A að minnsta kosti þremur þungum höggum í höfuðið með slökkvitækinu sem sannað var með áliti réttarmeinafræðings að hefði leitt hann til dauða. Þá var talið að Þ hefði ekki geta dulist að höfuðhöggin myndu leiða A til dauða. Var Þ sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og hann dæmdur til 16 ára fangelsisvistar. Fallist var á skaðabótakröfu systkina A að fjárhæð 504.733 krónur, en hún var reist á reikningum sem tengdust sakarefni málsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verið milduð og komi þá henni til frádráttar gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 8. október 2007. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Þórarinn Gíslason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 638.770 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2008. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 7. apríl 2008 á hendur: ,,Þórarni Gíslasyni kt. [.....], [heimilisf.], Reykjavík, fyrir manndráp með því að hafa, um eða laust eftir hádegi sunnudaginn 7. október 2007, veist að A, kennitala [.....], á heimili A í íbúð nr. [...] að [...], Reykjavík, og slegið hann minnst þremur þungum höggum í höfuðið með slökkvitæki, með þeim afleiðingum að höfuðkúpa A brotnaði á þremur stöðum og hann fékk mikla heilablæðingu sem dró hann til dauða að kvöldi. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu B, kennitala [.....], C, kennitala [.....], D, kennitala [.....], E, kennitala [.....], F, kennitala [.....] og G kennitala [.....], er krafist skaðabóta að fjárhæð 504.733 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 7. október 2007 til 20. janúar 2008, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags, auk kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að viðbættum virðisaukaskatti.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar refsivist. Krafist er frávísunar bótakröfu en til vara að hún sæti lækkun. Þess er krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar, dagsettri 7. október 2007, var lögreglan send að X kl. 13.34 og kom hún á vettvang kl. 13.39. Segir í skýrslunni að ákærði hafi tekið á móti lögreglunni og greint svo frá að hann hefði komið að A liggjandi í blóði sínu í rúmi í íbúð sinni. Er lögreglan kom í íbúð A var loftið þar mettað ,,ljósum reyk“. Komið var að A í rúmi sínu og er sæng og kodda, sem var yfir höfði hans, var lyft af sáust miklir höfuðáverkar. Því er lýst í skýrslunni að gera megi ráð fyrir því að A hefðu verið veittir áverkar með slökkvitæki sem fannst í íbúðinni. Er ákærði var spurður hvort hann vissi hvað gerst hefði greindi hann svo frá að hann hefði komið að A liggjandi í blóði sínu eins og hann var er lögregluna bar að. Aðspurður kvaðst hann ekki vita hver veitti honum áverkana en kvaðst gruna ákveðna aðila. Þegar gengið var á hann kvaðst hann gruna H, íbúa í húsinu. Þá er því lýst í skýrslunni að ferskt hrufl hefði verið sjáanlegt á fingri ákærða og duft á handarbaki og hafi mátt ætla að duftið hefði komið úr slökkvitækinu sem talið var líklegt árásarvopn. Ákærði gat ekki gefið viðhlítandi skýringar á þessu og var hann handtekinn í kjölfarið. Þá er því lýst í skýrslunni að vegna ábendingar ákærða um að H væri hugsanlegur árásarmaður, hafi verið rætt við hana. Ekkert kom fram sem varpaði grunsemdum á hana. Í skýrslunni er lýst ráðstöfunum lögreglunnar eftir þetta, en vettvangur var rannsakaður ítarlega. Skýrslur sem ritaðar voru um vettvangsrannsóknina verða raktar síðar. Í skýrslu, sem P rannsóknarlögreglumaður ritar og dagsett er 7. október 2007, er því lýst að lögreglan hefði á vettvangi rætt við aðra íbúa í sama stigagangi og íbúð A. Ekkert hafi komið fram sem varpaði grun á þetta fólk. Í skýrslu P er lýst athugunum á upptökum úr eftirlitsmyndavél í húsinu að X þennan dag. Á upptökunum sjást ákærði og A fara út úr húsinu klukkan 11.25 og koma til baka klukkan 11.33. Engin sést koma eða fara uns lögreglan kom á vettvang klukkan 13.38. Ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald 8. október 2007 og hefur hann sætt gæsluvarðhaldi óslitið síðan. A var fluttur á sjúkrahús. Í læknisvottorði sem Ingvar Hákon Ólafsson, sérfræðingur á heila- og taugaskurðdeild Landspítala Fossvogi, ritar og dagsett er 8. október 2007 er því lýst er A kom á sjúkrahúsið 7. október. Lýst er ráðstöfunum sem gerðar voru í því skyni að bjarga lífi hans. Í niðurlagi vottorðsins segir að síðar hafi verið ljóst að áverkarnir myndu leiða til dauða. Andlát var staðfest kl. 23.30 að kvöldi 7. október 2007. Í niðurlagi læknisvottorðsins segir: ,,Ljóst er að A varð fyrir mjög alvarlegum og í byrjun greinilega lífshættulegum áverkum við áverkana sem hlutust fyrr um daginn og þeir áverkar sem að hann varð fyrir, drógu hann til dauða sama dag.“ Framburður ákærða fyrir dómi og vitnisburður. Ákærði neitar sök. Hann kvað þá A hafa verið við drykkju 6. og 7. október sl. en ákærði kvaðst hafa verið við drykkju í nokkra daga. Þá kvaðst hann hafa tekið inn ,,ógrynni“ af rivotil og líklega einnig mogadon. Af þessum sökum væri minni hans jafn slæmt og raun bæri vitni. Ákærði kvaðst muna óljóst eftir því að A hafi farið út í búð um kl. 11.30 þennan dag og ákærði hefði farið með honum. Þeir hafi bæði farið í verslun Nóatúns og lyfjaverslun. Af upptökum úr eftirlitsmyndavél Nóatúns virðist mega ráða að eitthvert ósætti hefði átt sér stað milli þeirra A. Ákærði kvað svo ekki vera. Hann hafi einungis verið að reka á eftir A. Á upptöku úr eftirlitsmyndavél að X sjást ákærði og A koma inn í húsið klukkan 11.33. Þar sést ákærði eins og fórna höndum. Hann var enn spurður um það hvort eitthvert ósætti hefði verið milli þeirra A. Ákærði mundi ekki eftir þessu en kvað þá A ekki hafa verið ósátta. Ákærði taldi að hann hefði sagt þá geta gengið upp stigann en A hefði tekið lyftuna upp og ekki treyst sér til að ganga. Ákærði kvað þá A hafa haldið áfram drykkju er þeir komu til baka úr versluninni klukkan 11.33. Hafi þeir verið í íbúð A í um 30 til 40 mínútur uns A sofnaði. Þá kvaðst ákærði hafa farið heim til sín þar sem hann hefði dvalið í 40 mínútur til eina klukkustund. Þá hafi hann farið aftur yfir í íbúð A til að athuga hvort hann væri vaknaður svo þeir gætu haldið áfram drykkjunni. Þar hafi hann komið að A liggjandi á bakinu í rúmi sínu. Koddar hafi verið yfir andliti hans. Ákærði kvaðst hafa beygt sig niður eða kropið yfir A og tekið koddana frá andliti hans en þá hefði A frussað á hann blóði. Samkvæmt gögnum málsins var A með kodda yfir andlitinu er lögreglan kom að. Aðspurður kvaðst ákærði hafa sett koddana aftur yfir höfuð A Slökkvitæki fannst í íbúð A eins og áður hefur verið rakið. Ákærði kvaðst hafa hent slökkvitæki úr rúmi A og líklega talið að það væri ,,koddi eða eitthvað“. Eins og rakið var að framan merkti lögreglan á vettvangi hvítt duft á höndum ákærða. Var hann inntur eftir skýringum á því. Kvaðst hann telja duftið hafa komið úr slökkvitækinu og að sprautast hafi úr því er hann kastaði því frá sér eftir að hann kom að A. Hið sama eigi við um sams konar duft sem fannst á úlpu sem ákærði klæddist á þessum tíma. Ákærði lýsti aðkomunni og kvaðst hafa talið að magi A kynni að hafa sprungið vegna þess að hann hefði drukkið spritt og hefði ákærði því hringt í lögregluna. Hann kvaðst hafa orðið mjög skelkaður og ekki vita hvað hefði gerst. Aðspurður hvort að hann hefði einhverja ástæðu til að gruna þá aðila sem hann nefndi hjá lögreglunni, en þar nefndi hann H, kvaðst ákærði telja að einhver hafi komið inn til A um svalirnar en margir hafi farið þar inn til hans. Ákærði nefndi ekki aðra skýringu á því hvers vegna hann nafngreindi H. Ákærði kvaðst hafa farið í íbúð sína eftir að lögreglan kom og hefði lögreglan fylgt sér þangað. Í íbúð ákærða var m.a. lagt hald á úlpu sem ákærði klæddist þennan dag en sjá má ákærða í úlpunni á upptökum úr eftirlitsmyndavélum. Við rannsókn fannst blóð úr A á úlpunni. Aðspurður hvernig ákærði skýrði þetta, kvaðst hann telja að A hafi frussað blóðinu á sig eins og hann lýsti. Það var fyrst undir aðalmeðferð málsins sem ákærði bar að hann hefði farið aftur í sína íbúð eftir að hann kom að A. Hann var spurður hvers vegna hann hefði ekki nefnt þetta við skýrslutökur hjá lögreglunni. Kvaðst hann ekki hafa munað eftir þessu fyrr en nú. Nánar aðspurður kvaðst ákærði telja, að hann hljóti að hafa farið í íbúð sína eftir að hann kom að A, þar eð blóðug úlpan fannst þar. Hann muni þetta í raun ekki. Fram kom hjá ákærða að hann mundi atburði mjög illa. Hann var spurður um fjölmargt tengt málinu, bæði sem átti sér stað við komu lögreglu á vettvang og annað. Margt af þessu mundi ákærði ekki. Óþarft er að rekja þetta frekar en látið nægja að minnast á það til að varpa ljósi á minni ákærða og hugsanlegt óminnisástand (blackout) ákærða á þessum tíma eins og síðar verður rakið. Gallabuxur fundust á baðherbergisgólfi íbúðar ákærða. Á buxunum var blóðkám sem reyndist frá A. Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á þessu. Ákærði staðfesti að sér hefðu meðan á lögreglurannsókn stóð verið kynnt öll gögn málsins, þar á meðal rannsóknargögn um vettvangsrannsókn og honum hafi þar verið gefinn kostur á að skýra afstöðu sína. Ákærði var viðstaddur aðalmeðferð og hlýddi á vitnisburð. Hann var í lok aðalmeðferðarinnar spurður hvort hann myndi atburði betur og hvort eitthvað hefði rifjast upp. Kvað hann svo ekki vera en kvað sig hafa minnt að A hefði frussað á sig blóði eins og áður var lýst. Vitnið Q varðstjóri kom fyrstur á vettvang að X Hann kvað ákærða hafa tekið á móti lögreglunni og vísað á A sem lá í rúmi sínu, sýnilega með alvarlega höfuðáverka. Sæng og koddi hafi verið yfir höfði hans og hljóð, líkt og hrotur, hafi komið frá honum. Strax var hringt í sjúkrabíl. Q ræddi við ákærða á vettvangi en ákærði hafi sýnilega verið undir annarlegum áhrifum. Er lögreglan kom á vettvang hafi verið líkt og reykský í íbúðinni. Kvaðst Q hafa talið það vera eftir uppúrsuðu á eldavél og því beðið ákærða um að opna út sem hann gerði. Ákærði hefði verið tvísaga um það sem gerðist. Hann nafngreindi líklega árásarmenn og í því sambandi H. Q kvað lögregluna hafa rætt við hana í íbúð hennar í húsinu en enginn grunur fallið á hana. Leiddi þetta til þess að ákærða var gefinn frekari gaumur. Ferskir áverkar voru sýnilegir á höndum hans og duft sams konar og það sem var í íbúðinni. Eftir það hefði ákærði ekki verið látinn vera einn. Lögreglumaður hafi fylgt honum á staðnum, einnig er hann fór í íbúð sína eftir komu lögreglunnar. Ekki hafi verið hreyft við neinu á vettvangi. Vitnið R, fyrrverandi lögreglumaður, kom á vettvang að X ásamt Q. Ákærði hefði tekið á móti lögreglunni uppi á ganginum og leitt lögregluna í íbúðina þar sem A lá í rúmi sínu með breitt yfir höfuð. Frá honum hafi komið hrotur. Rætt var við ákærða og hafi hann verið með kenningar um hver væri valdur að áverkunum á A. Hafi hann nefnt konu, íbúa í húsinu, í þessu sambandi. R kvað grun hafa fallið á ákærða eftir að í ljós kom sár á höndum hans og þá virtist blátt efni á höndum hans sem gæti hafa komið úr slökkvitæki á staðnum, en íbúðin hafi verið mettuð slíku dufti er lögreglan kom. R kvaðst hafa fengið fyrirmæli um að fylgjast með ákærða og að gæta þess að hann næði ekki að þvo sér um hendur og fleira. Ákærði hefði ekki þvegið sér í íbúð sinni eftir að lögreglan kom. R minntist þess að blár anorakkur hafi legið á rúminu í íbúð ákærða og að rauðleitur blettur hefði verið á jakkanum. Vitnið S rannsóknarlögreglumaður lýsti komu sinni á vettvang. Hann lýsti sýnatöku á staðnum og ljósmyndun vettvangs. Hann hafi m.a. tekið ljósmyndir af höndum ákærða en hann kvaðst ekki hafa greint duft á höndum hans. Í skýrslu sem S ritaði eftir vettvangsrannsóknina segir m.a. frá skoðun á svölum og svaladyrum. Þar segir m.a. um skoðun á svölum og svalakanti að komið hafi í ljós á kantinum ógreinileg skóför. Við skoðun svölunum hafi sést í þeim ryk og aðfokin óhreinindi. Greinilegt hefði verið að skóförin voru öll nokkurra daga gömul og voru þau því ekki rannsökuð frekar. S skýrði þetta nánar fyrir dóminum. Hann kvað svalahurðina hafa verið ólæsta er hann skoðaði hana. Hann skýrði að skóförin sem voru á svalakantinum hafi ekki verið nýleg því ryk og óhreinindi voru í þeim. Þarna hafi engin nýleg skóför verið sýnileg. S lýsti fatnaði sem fannst í íbúð ákærða, m.a. blágrárri úlpu á rúmi en úlpan sést á ljósmyndum frá vettvangi. Vitnið P rannsóknarlögreglumaður lýsti komu sinni á vettvang. Hann kvað ákærða sýnilega hafa verið mjög ölvaðan og í mjög annarlegu ástandi. Hann greindi frá því að rætt hefði verið við alla íbúa á ganginum þar sem A bjó, aðra en ákærða. Ekkert hafi komið fram sem varpaði grun á nokkurn þeirra. P lýsti skoðun öryggismyndavéla í húsinu. Ekki var unnt að slökkva á myndavélunum nema að komast í læstan skáp í kjallara hússins. Myndavélarnar væru með hreyfiskynjara sem færi í gang og tæki upp mannaferðir í anddyri hússins og stigagangi. Hann lýsti því að við skoðun á upptökum þennan dag sjáist íbúi í húsinu koma inn klukkan 11.10. Klukkan 11.25 fari ákærði og A út úr húsinu en komi báðir til baka klukkan 11.33. Síðan sé engin hreyfing fyrr en lögregla kemur á vettvang klukkan 13.38. Vitnið I, húsvörður að X, kvaðst ekki geta borið neitt um það sem átti sér stað á heimili A á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við neinn umgang í húsinu eða læti fyrr en ákærði vakti hann skömmu áður en lögreglan kom á vettvang. Ákærði hefði greint frá ástandi A og fram kom hjá honum að hann væri búinn að hringja í lögreglu. Ákærði hefði ekki haft orð á því hvað gerst hefði. Hann hefði hins vegar nafngreint H í þessu sambandi. I tók fram að ákærði hefði verið mjög ruglaður. I kvaðst vita til þess að gestir A áttu það til að koma inn um svaladyr til hans. Vitnið J lýsti komu sinni á staðinn, en ákærði, unnusti hennar, hringdi í hana klukkan 13.42. Þá hafi hann lýst því að hann hefði komið að A í blóði sínu. Fram kom í símtalinu að ákærði og A hefðu, fyrr þennan dag, setið að drykkju. Báðir hafi síðan lagt sig og ákærði á heimili sínu en, um 40 mínútum síðar hefði hann komið að A í blóði sínu. Vitnið H kvað ákærða og A hafa bankað upp hjá sér um klukkan 8.00 að morgni þessa dags. Báðir hafi verið ölvaðir. Hún hefði vísað þeim burt. Hún hefði síðan sofnað og einskis orðið vör í húsinu fyrr en lögreglan kom síðar sama dag og vakti hana. Vitnið K bjó að X á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann kvaðst hafa komið úr verslun upp úr klukkan 11 þennan dag og lagt sig eftir það. Hann hafi engra mannaferða orðið var fyrr en lögreglan vakti hann síðdegis. Vitnisburður hans varpar ekki frekara ljósi á málavexti og verður ekki reifaður frekar. Vitnin L og M voru íbúar að X 7. október 2007. Bæði komu fyrir dóminn. Vitnisburður þeirra varpar ekki ljósi á málavexti og verður ekki reifaður. Vitnið N var starfsmaður verslunar Nóatúns við Hringbraut hinn 7. október 2007. Á upptöku úr eftirlitsmyndavél verslunarinnar þennan dag sjást ákærði og A inni í versluninni. Hún kvaðst muna eftir þeim og þeir hafi greinilega verið drukknir. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við ósætti á milli mannanna en yngri maðurinn hafi ávarpað hinn með hárri röddu og skipað honum að koma eins og hann væri að bíða eftir þeim sem hann ávarpaði. Vitnið O var starfsmaður verslunar Nóatúns við Hringbraut hinn 7. október 2007 og kvaðst muna eftir komu ákærða og A í verslunina. Ákærði hefði talað niður til A en hann mundi ekki hvað hann sagði. Hann hefði ekki merkt ósætti á milli þeirra en áfengisþef hefði lagt frá þeim. Læknisfræðileg gögn, tæknirannsóknir og vitnisburður. Lögreglan kom á vettvang kl. 13.39 og var ákærði handtekinn í kjölfarið eins og áður er lýst. Blóðsýni var tekið úr ákærða kl. 16.30 sama dag. Í matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, dagsettri 12. nóvember 2007, segir m.a: ,,Blóðsýni nr. 43319: Alkóhól í blóði var 1,53 . Í blóðinu mældist klónazepam, 280 ng/ml og nítrazepam 160 nl/ml. Klónazepam er flogaveikilyf og nítrazepam svefnlyf af flokki benzódíazepína. Þau hafa slævandi verkun á miðtaugakerfið og eru að fullu samverkandi. Alkóhól getur auki verulega á verkun þeirra. Styrkur klónazepams og nítrazepams í blóði er langt umfram það sem búsat má við eftir töku lækningalegra skammta af þessum lyfjum. Gera má því ráð fyrir að hlutaðeigandi hafi verið undir miklum slævandi áhrifum klónazepams, nítrazepams og alkóhóls þegar blóðsýnið var tekið.“ Ákærði gekkst undir geðheilbrigðisrannsókn hjá Sigurði Páli Pálssyni geðlækni og er skýrsla vegna rannsóknarinnar dagsett 13. desember 2007. Í kafla í geðheilbrigðisrannsókninni, sem ber heitið Lýsing atburðar, er svofelldur kafli: ,,Að framan greindu er ljóst að Þórarinn var dag þann er atburður átti sér stað undir mjög miklum áhrifum af áfengi og lyfjum. Lögregluskýrslur, vitnisburður hans og blóðpróf staðfesta það. Þórarinn ber við miklu óminni (blackout) varðandi nákvæmar útskýringar á hegðun sinni umræddan dag. Þórarinn gaf aldrei undirrituðum neinar skýringar á því hvers vegna hann upphaflega lét í það skína að einhverjir aðilar eða ákveðin kona í húsinu (sjá lögregluskýrslur) hefðu getað verið valdar að áverkum A.“ Tveir síðustu kaflar geðheilbrigðisrannsóknarinnar eru svo hljóðandi: Samantekt geðskoðunar og viðtala. 1. Ekki komu fram einkenni sturlunar eða ruglsástands. 2. Þórarinn er örugglega eðlilega gefin. 3. Þórarin hefur átt við að stríða kvíða og þunglyndi en hans mesta vandamál er fjölfíkn til margra ára. 4. Ekki kemur fram nein sérstök saga áður hjá honum um ofbeldi eða mikla heift eða hvatvísi. 5. Þórarinn á sjálfur erfitt með að skilja hvað raunverulega hefur gerst. Niðurstöður 1. Það er mín niðurstaða að Þórarinn sé sakhæfur. 2. Fyrir atburðinn hafði Þórarinn verið í mikilli neyslu, var ölvaður og undir sterkum áhrifum slævandi róandi lyfja. Hann var á kafla líklegast í ,,blackout“ ástandi (lyfjagleymni ástand) vegna margra lyfja. 3. Grunnpersónuleiki hans er vandmetinn en ekki koma fram merki um alvarlega persónuleikaröskun, heilaskaða eða greindarskort. 4. Þórarinn ber við miklu óminni fyrir atburðum. 5. Þórarinn hefur sögu um þunglyndi en þau eru vandmetin vegna sífelldrar neyslu. Þó er hann örugglega með kvíðaröskun og óyndi. 6. Mikilvægt er að hann fái stuðning og meðferð við því. 7. Geðræn einkenni þau sem að ofan er lýst leiða ekki til ósakhæfis samkvæmt 15. grein hegningarlaga. 8. Þau útiloka ekki fangelsisvist né að refsing komi að gagni.“ Sigurður Páll Pálsson geðlæknir kom fyrir dóminn, staðfesti og skýrði geðrannsóknina. Hann kvað mjög líklegt að ákærði hefði a.m.k. á tímabili verið í óminnisástandi (blackout ástandi) og skýrði hann það út frá áhrifum af neyslu hans á efnum sem greindust í blóðinu. Slíkt ástand hafi í för með sér minnisleysi þótt rofi til á milli þannig að ákærði kunni að muna sumt. Hann kvaðst hafa haft á tilfinningunni að ákærði myndi illa hvað hefði gerst á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann hafi ekki haft á tilfinningunni að ákærði gerði sér upp minnisleysi. Réttarkrufning fór fram á líki A. Karin E. Varchmin-Schultheiss réttarmeinafræðingur annaðist krufninguna og ritaði um hana skýrslu sem dagsett er 28. janúar 2008. Í skýrslunni er m.a. svofelldur kafli: ,,Höfuð- og miðtaugakerfi. Merki eru um alvarlega áverka með höfuðkúpubrotum undir framangreindum skurðum á hörundi. Einn miðdepill áverka er á miðri höfuðkúpu vinstra megin með brotum upp að vinstra kletthluta gagnaugabeins. Allt beinið á þessu svæði er mölbrotið. Annar miðdepill ofbeldis er staðsettur vinstra megin á aftanverðri höfuðkúpunni og einnig með mörgum beinbrotum. Á framanverðri höfuðkúpu vinstra megin eru tvö lítil langbrot, rétt fyrir ofan augntótt er þunnt lag af innanbastsblæðingu vinstra megin á heilanum. Heilinn vegur 1355 grömm. Mikil blæðing virðist vera á vinstri hlið heilans. Heilinn er settur í formalín og verður skorinn síðar af taugameinafræðingi.“ Niðurstaðan er svohljóðandi: ,,Dánarorsök A var alvarlegir áverkar á höfði og heila vegna þungra höfuðhögga. Orsök dauða: Manndráp.“ Karin E. Varchmin-Schultheiss réttarmeinafræðingur kom fyrir dóminn, skýrði og staðfesti krufningarskýrsluna. Hún lýsti áverkum vinstra megin á höfði A. Tveir áverkanna hafi verið alvarlegastir. Hún kvað venjulega unnt að sjá á beinum hversu mörg högg hafi verið. Ljóst sé að A hafi verið veitt þrjú höfuðhögg en þau gætu eins hafa verið fleiri. Hvert og eitt högganna hefði mögulega getað valið dauða. Karin var sýnt slökkvitækið sem áður var lýst og spurð hvort höfuðáverkarnir á A gætu verið eftir slökkvitækið. Kvað hún það mjög vel geta verið. Hún lýsti einnig ítarlega öðrum áverkum og niðurstöðum krufningarinnar. Um hafi verið að ræða manndráp af völdum höfuðáverkanna. Karin kvað einstakling með slíka áverka ekki eiga neina lífsvon. Hún var spurð hvort mögulegt væri, að A, í því ástandi sem hann var og ráða mátti af áverkunum, gæti frussað frá sér blóði. Hún kvað það útilokað og vísaði þá einkum til þess að engin taugaboð hefðu verið til staðar. Henni var greint frá því að lögreglumenn sem komu fyrstir á vettvang hefðu borið um það að eins og hraustlegar hrotur hefðu komið frá A. Karin kvað þetta dæmigert hljóð frá einstaklingi í djúpu dái. Vitnið T, sérfræðingur hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, ritaði skýrslu, dagsetta 23. október 2007, um rannsókn á slökkvitæki því sem fannst í íbúð A og talið var hafa verið notað við árásina. Skýrslunni fylgja ljósmyndir af slökkvitækinu. T kom fyrir dóminn og staðfesti og skýrði skýrslu sína en slökkvitækið var til staðar í réttinum. T sýndi tækið, blóðkám á því og fleira. Sýni af blóðblettum var tekið af botni slökkvitækisins og sent til rannsóknar hjá Rettmedisinsk Institutt við háskólann í Osló (RMI). Greining leiddi í ljós að DNA snið var sams konar og DNA snið A. T skýrði að dufthimna á slökkvitækinu hefði komið í veg fyrir að unnt væri að greina á því fingraför, en þeirra var leitað. Hann kvað duftið á tækinu og á vettvangi sambærilegt þótt ekki hefði verið gerð á því sérstök rannsókn. T ritaði skýrslu, dagsetta 18. desember 2007, sem er greinargerð vegna DNA rannsóknar hjá RMI vegna rannsóknar á fatnaði ákærða. Við rannsóknina kom í ljós að DNA snið A var í þremur sýnum sem tekin voru á framhlið stuttermabols sem ákærði klæddist á þessum tíma. Það sama á við um sýni tekið hægra megin á framhlið úlpu sem fannst í íbúð ákærða sem hann klæddist á þessum tíma eins og hann hefur sjálfur borið og svo sem ráða má af upptökum úr eftirlitsmyndavél. Sama niðurstaða var á greiningu tveggja sýna sem tekin voru á framhlið gallabuxna ákærða sem fundust á baðherbergisgólfi á heimili hans. Í einu sýni, sem tekið var á framhlið hægri skálmar gallabuxna sem ákærði klæddist, var að finna blöndu DNA sniða frá að minnsta kosti tveimur aðilum og hafi niðurstaða samrýmst því um að um væri að ræða blöndu af DNA sniði frá A og ákærða. Um niðurstöðu rannsókna annarra sýna segir að komið hafi í ljós að í þeim öllum hafi verið að finna blöndu DNA sniða frá að minnsta kosti tveimur aðilum. Eitt DNA snið var í meirihluta í þeim öllum og var það sams konar og DNA snið A. Þessi snið voru tekin af buxum sem ákærði klæddist við handtöku og af úlpu sem fannst á rúmi á heimili hans og hann klæddist þennan dag eins og áður er fram komið. Í lok greinargerðarinnar segir að líkur á að finna sams konar snið frá óskyldum einstaklingi sé ávallt minna en 1 á móti milljarði. Þá var átt við Noreg en ekki er til sambærilegur mælikvarði fyrir Ísland. Gallabuxur fundust á baðherbergisgólfi í íbúð ákærða. Á þeim greindust blóðblettir eða blóðkám sem við rannsókn reyndist frá A komið. T kvað þetta kám vera, eins og þurrkað hefði verið af sér í buxurnar, en blóðblettirnir voru ekki sambærilegir öðrum blóðblettum á fatnaði ákærða sem rannsakaðir voru. T skýrði það að stærð og lögun blóðblettanna sem fundust á úlpunni og á gallabuxunum sem ákærði klæddist við handtökuna samrýmdust blóðblettum sem kæmu eftir högg. T kvað duftleifarnar hafa verið mestar á báðum ermum úlpunnar og einnig á bolnum sem ákærði klæddist. Hann kvað magn duftsins á fatnaðinum hafa sagt sér að sá sem klæddist úlpunni hefði annað hvort haldið á slökkvitækinu eða staðið við hlið tækisins er duftið sprautaðist úr því. T var gerð grein fyrir framburði ákærða um að A hefði frussað á hann blóði eins og lýst var. T kvað lögun blóðblettanna sem fundust á úlpunni og á fatnaði ákærða sýna að þetta geti ekki hafa verið raunin. Hann kvað blóðdropa eftir fruss bæði minni en þeir sem fundust á fatnaðinum og lögun þeirra væri önnur. Engir slíkir blóðdropar hefðu fundist við rannsóknina. Þá komi fram loftbólur í blóðdropum sem koma eftir hósta eða fruss eins og ákærði lýsti auk þess myndist hringir í slíkum blóðdropum. T skýrði þetta m.a. með tilvísun í fræðirit um þessi efni. Ekkert af þessum einkennum hefði verið sjáanlegt í blóðdropum sem rannsakaðir voru í fatnaðinum sem ákærði klæddist. T kvað samsvörun milli þess sem hann sagði um blóðdropana sem rannsakaðir voru á fatnaðinum, að þeir væru eftir högg, og niðurstöðu blóðferlarannsóknarinnar þar sem komist var að sams konar niðurstöðu um blóðdropana. Vitnið U rannsóknarlögreglumaður ritaði skýrslu, dagsetta 9 október 2007. Fram kemur í skýrslunni að U rannsakaði svefnrými íbúðar A og blóðferla þar. Í skýrslu U er að finna ítarlegar upplýsingar um blóðferla, lögun þeirra, stefnu, útreikninga um áfallshorn blóðblettanna og fleira. Niðurstöðukafli greinargerðar U er svohljóðandi: ,,Niðurstaða blóðferlagreiningar í íbúð 205: Blóðferlar, þ.e. blóðblettir, blóðslettur og frákastsblettir, í norðausturhluta svefnrýmis látna sem og við rúmgaflinn og á skápum, eru í rökréttu samhengi hver við annan hvað varðar dreifingu, stærð og lögun. Blóðferlagreiningin skýrir atburðarrás á eftirfarandi hátt: Gerandi hefur staðið um 50 sm. frá norðurvegg svefnherbergisins, milli fataskáps og rúmdýnu látna, og veitt honum þar a.m.k. þrjú þung högg í höfuðið með einhvers konar áhaldi eða barefli. Þetta styður um 50 sm. eyða rof í samfelldri blóðblettaslóð framan við fataskáp sem stendur vestan við rúm látna. Aðrir blóðferlar á norðurvegg (blóðslettur), á austurvegg (frákastsblettir) og á skápahurðum (frákastsblettir) staðfesta að í eyðunni hafi gerandi staðið. Höggfjöldinn fær stoð í niðurstöðu réttarmeinafræðins sem krufði lík A og vísast í skýrslu réttarmeinafræðingsins hvað þær niðurstöður varðar. Fatnaður geranda ætti að vera með smáum blóðslettum að framanverðu, s.s sams konar blettum og var að finn á fatnaði grunaða, Þórarins Gíslasonar, úlpu, bol og gallabuxum. Blóðblettadreifing á skáphurðum fataskápsins vestan við rúmdýnu látna nær 190 sm. frá norðurvegg og eftir hurðunum, utan 50 sm. rofs í blóðblettadreifingunni, þar sem skáphurð vantar en eins og að ofan greinir þá hefur gerandi staðið þar. Eyðan í blóðblettadreifingunni á skáphurðunum bendir sterklega til þess að um aðeins einn geranda er að ræða. Ef um tvo gerendur væri að ræða væri eyðan þ.a.l. stærri, breiðari eða fleiri rof í blóðferlunum á skáphurðunum. Blóðblettir á norðurvegg ofan við höfuðgafl rúmdýnu látna eru einkennandi fyrir blóðbletti sem framkallast við meðalþung högg sem veitt eru með einhvers konar barefli eða áhaldi. Dreifing blóðblettanna sýnir fram á að höggin hafi komið frá hlið, hægri til vinstri og niður að höfði látna. Frákastsblettir á austurvegg staðfesta það. Engir frákastsblettir voru sjáanlegir í lofti herbergisins. V-laga blóðferill á norðurveggnum, blóðblettir og blóðslettur, ofan við höfuðgaflinn, eru klár ummerki um að látni hafi verið liggjandi með höfuðið nálægt norðurveggnum þegar honum voru veitt a.m.k. þrjú högg með áhaldi eða barefli. V-laga blóðferillinn er afgerandi og útilokar að látni hafi verið í sitjandi stöðu eða staðið þegar höggin voru veitt. Ekki fundust aðrir blóðferlar inni í svefnherberginu en þeir sem þegar hefur verið lýst í skýrslu þessari, þ.e. á norður- og austurvegg og á skáphurðum vestan við rúmdýnuna.“ U, sem aflað hefur sér sérþekkingar á því rannsóknarsviði sem hér um ræðir, kom fyrir dóminn og skýrði og staðfesti rannsókn sína. Hann skýrði grundvallaratriði blóðferladreifingar og niðurstöður sínar. Hann kvað blóðblettina á vettvangi hafa verið dæmigerða og afgerandi bletti sem koma eftir meðalhröð og meðalþung högg. Hann skýrði hvernig blóðferlarnir á norðurgafli eða við höfuðgafl rúmsins þar sem A lá voru v-laga. Útfrá blóðferlum megi sjá að minnsta kosti þrjár atlögur að A sem komi heim og saman við krufningarskýrslu. Þá rökstuddi hann það álit sitt að árásarmaðurinn hefði staðið þar sem 50 cm rof er í blóðblettadreifingunni, eins og lýst er í skýrslunni. Hann skýrði hvernig allt hefði komið heim og saman í blóðferlarannsókninni. Það sem rannsakað var hefði verið í rökréttu innbyrðis sambandi. Rökrétt væri að álykta að slökkvitækið sem fannst á vettvangi hefði verið notað við að veita A áverkana. Ekkert annað hefði fundist á vettvangi sem komið geti til greina sem árásarvopn. U kvað niðurstöðu sína um blóðblettina, hvernig þeir voru til komnir við högg og dreifingu, koma heim og saman við rannsókn T á blóðblettum sem fundust á fatnaði sem ákærði klæddist þennan dag. U var kynntur framburður ákærða, um að A hefði frussað á hann blóði. U kvað blóðbletti þannig til komna öðruvísi að lögun en blóðbletti sem fundust á vettvangi. Skýrði U mál sitt um þetta efnislega á sama veg og vitnið T gerði og rakið var að ofan. Fram kemur í gögnum málsins að ákveðið var að leita til lögreglunnar á Skáni í Svíþjóð til að fá annan sérfræðing til að vinna að blóðferlarannsókn. Mats Hägg yfirlögregluþjónn kom til landsins í þessu skyni og gerði sjálfstæða blóðferlarannsókn. Hann hefur sérfræðiþekkingu á þessu sviði og hefur sl. 10 ár aðallega fengist við slíkar rannsóknir. Hann ritaði skýrslu um rannsókn sína, dagsetta 14. febrúar 2008. Í skýrslu Mats er svofelldur niðurstöðukafli: ,,Greining niðurstaða Hægt er að slá því föstu að þegar að ofbeldinu var beitt var líkamshluti brotaþola, sem fyrir því varð, á mældu upprunasvæði við norðurvegginn. Í þessari stöðu fékk hann a.m.k. þrjú þung högg. Hann hefur ekki flust til meira en nokkra desimetra og þá líkast til vegna aflsins í höggunum. Þessi hreyfing bendir til bareflis af ákveðinni þyngd, sem er meiri en í léttu barefli svo sem hamri. Bareflinu hefur verið sveiflað nokkurn veginn lárétt. Gerandinn hefur þá líkast til staðið við hlið rúmsins framan við opna skápinn. Hann kann í einhverju tilviki hafa verið í annarri stöðu, t.d. haft annað hnéð eða bæði uppi á rúminu. Allir blóðferlar og- blettir passa vel hver við annan og hægt er að skýra þá út frá einu atviki sem er ofbeldi með höggum eða barsmíð á útreiknuðu upprunasvæði við norðurvegginn. Eftir rannsókn mína og greiningu hef ég farið yfir skjalið ,,niðurstaða blóðferlagreiningar í íbúð 205” eftir U rannsóknarlögreglumann. Ekkert í skýrslu hans stangast á við athuganir mínar.“ Mats Hägg yfirlögreluþjónn kom fyrir dóminn og skýrði og staðfesti rannsókn sína. Hann kvaðst við rannsókn sína hafa notað sömu aðferðir og notaðar voru við vinnu U rannsóknarlögreglumanns og áður var lýst. Í niðurlagi skýrslu Mats segir að ekkert í skýrslu U stangist á við athuganir hans. Mats kvað rannsókn sína hafa verið sjálfstæða. Hann hefði skoðað skýrslu U eftir á. Mats lýsti aðstæðum á vettvangi er hann vann sína vinnu, en þá var búið að fjarlægja rúm og annan húsbúnað úr herbergi A. Þetta hefði ekki breytt neinu um gildi rannsóknarinnar og skýrði hann það. Mats skýrði hvernig niðurstaða hans var fengin og lýsti þar blóðferlum, stærð blóðbletta og lögun, útreikningum áfallshorna blóðbletta og fleiru sem tekið var mið af. Hann skýrði hvernig lögun hlutar sem blóð kastast frá hefði áhrif á blóðferla. Í réttinum var Mats sýnt slökkvitækið sem fannst á vettvangi og hann spurður hvort blóðferlarnir á vettvangi gætu samrýmst því að hafa kastast af slökkvitækinu. Kvað svo hann vel geta verið. Blóðferlarnir kæmu vel heim og saman við lögun og þyngd slökkvitækisins og skýrði hann þetta nánar. Mats var spurður hvort blóðblettirnir eða blóðferlarnir sem hann rannsakaði gætu verið þannig til komnir að viðkomandi hefði frussað frá sér blóði. Hann kvað enga blóðbletti sem hann rannsakaði geta átt slík upptök. Allir væru þeir eftir högg. Hann skýrði hvernig blóðblettir sem kæmu frá hósta eða frussi væru öðruvísi en blóðblettirnir sem hann rannsakaði. Mats rannsakaði aðeins veggi herbergisins, ekki fatnað ákærða. Niðurstaða. Ákærði, sem er sakhæfur, neitar sök. Eins og rakið var komu ákærði og A inn í fjöleigarhúsið að X, kl. 11.33 hinn 7. október sl. eftir verslunarferð. Enginn kom í húsakynnin eftir það fyrr en lögreglan kl. 13.38 en þetta má ráða af upptökum eftirlitsmyndavélar í húsinu. Rannsókn leiddi í ljós að engin ný eða nýleg skóför voru á svölum íbúðar A. Samkvæmt því er útilokað að mati dómsins að einhver hafi komið inn í íbúð A frá svölunum og ráðið honum bana. Ljóst er af þessu og öllu öðru sem rakið hefur verið að ákærði er sá eini sem kemur til greina sem banamaður A. Lögreglumennirnir sem komu á vettvang báru um ölvun ákærða og annarlegt ástand hans. Fram kemur í geðheilbrigðisrannsókn á ákærða og vitnisburði Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis að ákærði man atburði illa og hefur að öllum líkindum verið í óminnis ástandi (blackout ástandi). Þá kemur fram í matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði að ákærði var undir miklum vímu áhrifum eins og þar er lýst. Rétt er að taka fram að blóðsýnið, sem rannsakað var, var tekið úr ákærða um þremur klukkustundum eftir að lögregla kom á vettvang. Fram kom hjá ákærða að hann myndi atburði á þessum tíma mjög illa sökum óminnis (blackout) ástands. Framburður ákærða, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, hefur frá upphafi tekið miklum breytingum. Hann ber þess glögg merki að ákærði hefur reynt að aðlaga framburð sinn eftir því sem nýjar upplýsingar hafa komið fram. Einkum á þetta við framburð hans undir rannsókn málsins. Óþarft er að rekja það nánar en margt af því sem ákærði hefur sagt hafa átt sér stað á ekki við nein rök að styðjast. Má þar nefna framburð hans um að A hafi frussað á hann blóði og það sé skýringin á því að blóð úr A fannst í fötum ákærða. Ákærði breytti enn framburði sínum þar um í lok aðalmeðferðar málsins og kvað sig hafa minnt þetta. Vísast til þess sem áður var rakið um þetta. Dómurinn telur af öllu sem nú hefur verið rakið sannað að ákærði hafi á þeim tíma sem hér um ræðir verið að langmestu leyti í óminnis (blackout) ástandi og sé því ekki byggjandi á reikulum framburði hans. Vísað er til þess sem rakið var að framan um blóðbletti á fatnaði ákærða og blóð úr A á slökkvitækinu. Að öðru leyti er vitnað til þess sem rakið hefur verið um tæknirannsókn lögreglunnar. Með vísan til þess í heild og til vitnisburðar T, U og Mats Hägg er sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi laust eftir hádegi sunnudaginn 7. október 2007 slegið A a.m.k. þremur þungum höggum í höfuðið með slökkvitækinu. Þá er sannað með áliti réttarmeinafræðings að höfuðhöggin leiddu A til dauða að kvöldi sama dags. Samkvæmt vitnisburði Karin E. Varchmin-Schultheiss voru höfuðhöggin a.m.k. þrjú. Hvert og eitt högganna hefði getað valdið dauða. Ákærða gat ekki dulist að höfuðhöggin myndu leiða til dauða. Varðar háttsemi hans við 211. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Ekki er leitt í ljós hvað ákærða gekk til verksins. Enda þótt því verði ekki slegið föstu virðist skýringa á verknaði ákærða helst að leita í annarlegu ástandi hans á verknaðarstundu. Ákærði á sér engar málsbætur. Ákærði hefur frá árinu 1998 hlotið 6 refsidóma fyrir þjófnað, skjalafals og eignaspjöll. Síðast hlaut ákærði dóm 17. maí 2006, 5 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár fyrir þjófnað, en þá var dæmdur upp skilorðsdómur sem ákærði hlaut á árinu 2005 fyrir þjófnað og skjalafals. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá 17 maí 2006 og verður hann dæmdur upp og ákærða gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 16 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga skal óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 8. október 2007 koma til frádráttar refsivistinni. Ákærði er skaðabótaskyldur vegna tjóns sem hlaust af verknaði hans. Skaðabótakrafa systkina X er reist á reikningum sem tengjast sakarefni máls þessa. Kröfunni er í hóf stillt og er hún tekin til greina og ákærði dæmdur til greiðslu hennar auk vaxta, svo sem í dómsorði greinir, en dráttavextir reiknast frá 20. janúar 2008, er mánuður var liðinn frá birtingu kröfunnar fyrir ákærða. Þá greiði ákærði 124.500 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði 1.125.324 krónur í útlagðan sakarkostnað. Ákærði greiði Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni 1.200.000 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknunin er fyrir vinnu verjandans á rannsóknarstigi og undir dómsmeðferð málsins. Ragnheiður Harðardóttir vararíkissaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Héraðsdómararnir Guðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Helgi I. Jónsson dómstjóri og Jón Finnbjörnsson kveða upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Þórarinn Gíslason, sæti fangelsi í 16 ár. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 7. október 2007. Ákærði greiði B, C D, E, F og G 504.733 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 7. október 2007 til 20. janúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þessa greiði ákærði 124.500 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði 1.125.324 krónur í útlagðan sakarkostnað ákæruvalds. Ákærði greiði Hilmari Ingimundarsyni hæstaréttarlögmanni 1.200.000 krónur í málsvarnarlaun.
|
Mál nr. 748/2012
|
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting
|
A krafði S ehf. og T hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns er hann varð fyrir við vinnu sína hjá S ehf. A starfaði þar sem bifreiðastjóri auk þess sem hann vann við viðhald hópferðabifreiða. Þegar slysið átti sér stað var A að fjarlægja ryð af þakbrún einnar af bifreiðunum. Vildi slysið til með þeim hætti að stigi sem reistur hafði verið upp að bifreiðinni og A stóð í við verkið, rann til. Féll hann með stiganum og meiddist við fallið. Byggði A á því að sá búnaður sem notaður var við verkið hafi ekki fullnægt öryggiskröfum. Í Hæstarétti var talið að tilhögun við verkið án sérstakra öryggisráðstafana hafi verið óforsvaranleg vegna þeirrar slysahættu sem hún hafði í för með sér. Ekki hafi verið gætt þess öryggis við framkvæmd verksins sem boðið væri í 13. og 37. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þar sem líta yrði svo á að óvarkárni A við framkvæmd verksins hafi átt þátt í því að stiginn rann til hliðar var A látinn bera 1/3 hluta tjóns síns en S ehf. og T hf. 2/3 þess.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. desember 2012. Hann krefst þess að stefndu greiði sér óskipt 2.684.776 krónur með 4,5% ársvöxtum af 905.240 krónum frá 13. desember 2007 til 14. febrúar 2009, af 2.591.776 krónum frá þeim degi til 14. ágúst 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.684.776 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I Áfrýjandi varð fyrir vinnuslysi á verkstæði stefnda Snælands Grímssonar ehf. 13. desember 2007. Á þeim tíma starfaði áfrýjandi sem bifreiðastjóri, auk þess hann vann við viðhald hópferðabifreiða hjá stefnda. Þegar slysið átti sér stað var áfrýjandi að fjarlægja ryð af þakbrún einnar af bifreiðunum. Vildi það til með þeim hætti að stigi, sem reistur hafði verið upp að bifreiðinni og áfrýjandi stóð í við verkið, rann til. Við það féll hann með stiganum og meiddist við fallið. Áfrýjandi gerði lítið úr meiðslunum strax eftir slysið, en þegar heim kom ágerðust verkirnir. Því leitaði hann til læknis sama kvöld og fór síðan á sjúkrahús þar sem í ljós kom að hann hafði hlotið slæmt fótbrot og aðra áverka. Lét áfrýjandi vita daginn eftir að hann kæmist ekki til vinnu af þessum sökum. Stefndi tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins þó ekki um slysið fyrr en 22. janúar 2008 og fór engin rannsókn fram á tildrögum þess eða aðstæðum á slysstað. Að beiðni stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. voru teknar skýrslur af áfrýjanda og tveimur starfsmönnum stefnda Snælands Grímssonar ehf. fyrir héraðsdómi 4. mars 2010. Í skýrslu áfrýjanda kom meðal annars fram að stiginn, sem rann til umrætt sinn, hafi verið úr áli og kvaðst hann sjálfur hafa reist stigann upp við bifreiðina. Aðspurður sagðist áfrýjandi hafa verið búinn að standa í stiganum „kannski svona um tuttugu mínútur“ áður en slysið varð. Hafi hann verið ofarlega í honum og verið með vírbursta og annað tæki til að skrapa málningu af þaki bifreiðarinnar. Áfrýjandi kvaðst hafa verið að beita öðru verkfærinu þegar slysið bar að höndum, en því lýsti hann annars svo: „Ég datt ekki af stiganum heldur rann stiginn til og ég datt ásamt stiganum. Ég gat ekki haldið mér af því að stiginn rann til hliðar og ég datt með stiganum.“ Spurður hvort hann hafi notað stigann áður sagðist áfrýjandi hafa gert það í nokkur skipti. Vitnið B, rekstrarstjóri yfir bílaflota stefnda Snælands Grímssonar ehf. og einn af eigendum hans, bar fyrir dómi að hann hafi meðal annars borið ábyrgð á viðhaldi hópferðabifreiða stefnda. Spurður hvaða fyrirmæli vitnið hafi gefið áfrýjanda við framkvæmd verksins svaraði hann: „Sko ég hafði verið sjálfur að vinna í þessu verki, að hreinsa upp þetta ryð og svo þurfti ég að hlaupa eitthvað annað og bað hann um að fara og halda áfram í þessu“. Vitnið sagði að komið hafi til umræðu hjá stefnda að kaupa vinnupall til að nota við þrif og viðhald bifreiðanna eftir að verkstæðið hafi verið stækkað þar sem slíkur pallur hafi þá komist fyrir. Spurður um verklag á staðnum eftir að slysið átti sér stað svaraði vitnið meðal annars: „[V]ið sáum að þarna meiddi sig maður og það var ekki nógu gott þannig að við keyptum vinnupall. Þannig að það var náttúrulega miklu öruggara“. Í vitnisburði C, verkstjóra hjá stefnda Snæland Grímssyni ehf., fyrir dómi kom fram að álstiginn, sem notaður var þegar slysið varð, hafi verið nýlegur á þeim tíma. Stiginn hafi verið þannig gerður að unnt hafi verið að draga hann sundur og nota sem tröppu. Rifflað gúmmí hafi verið á fótum stigans. Vitnið kvaðst ekki hafa séð þegar slysið átti sér stað. Þegar hann hafi komið á vettvang hafi áfrýjandi verið staðinn á fætur og stiginn legið við hliðina á bifreið sem hann hafi verið að vinna við. II Samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum skal atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis á vinnustað, meðal annars um framkvæmd vinnu, vinnustaði og vélar, tækjabúnað og fleira. Í 21. gr. sömu laga er kveðið á um að verkstjóri sé fulltrúi atvinnurekanda og sjái um að búnaður allur sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustað sem hann hefur umsjón með. Eftir 1. mgr. 23. gr. laganna skal verkstjóri beita sér fyrir að starfsskilyrði séu fullnægjandi, meðal annars að því er varðar öryggi. Í 1. mgr. 37. gr. er mælt svo fyrir að vinnu skuli haga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis. Þá skal vinnustaður vera þannig úr garði gerður samkvæmt 1. mgr. 42. gr. að þar sé gætt fyllsta öryggis. Í II. viðauka við reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja, sem sett hefur verið á grundvelli 47. gr. laganna, er að finna ákvæði varðandi notkun tækja þegar unnið er tímabundið og starfsmenn eru í fallhættu. Í 4.1.2. gr. viðaukans segir að einungis sé „heimilt að nota stiga við vinnu í hæð þegar unnið er tímabundið verk og þegar ... ekki er ástæða til að nota önnur öruggari tæki vegna lítillar áhættu eða þess að annaðhvort stendur notkun stutt yfir eða tilteknar aðstæður eru á vinnustað sem atvinnurekandi getur ekki breytt.“ Í 4.2.1. gr. er kveðið á um að stigar verði „að vera þannig upp settir að öruggt sé að þeir séu stöðugir við notkun.“ Þá er svofellt ákvæði í 4.2.2. gr.: „Koma skal í veg fyrir að færanlegir stigar renni til við notkun með því að festa efri eða neðri enda hans, með búnaði sem hindrar að hann renni til eða með einhverjum öðrum hætti sem hefur sömu áhrif.“ Ennfremur segir í 4.2.3. gr.: „Stigar skulu notaðir þannig að starfsmenn geti jafnan verið stöðugir og haft trygga handfestu.“ Áfrýjandi reisir kröfu sína á hendur stefnda Snælandi Grímssyni ehf. á því að hann hafi bakað sér skaðabótaskyldu vegna þess að sá búnaður sem áfrýjandi notaði er slysið varð hafi ekki fullnægt þeim kröfum um öryggi sem gerðar séu í lögum og reglum, settum samkvæmt þeim. Áfrýjandi hafi unnið verkið, sem fólgið hafi verið í því að skafa ryð af þakbrún hópferðabifreiðar, að beiðni yfirmanns síns, B, með þeim eina búnaði sem stefndi lagði til verksins. Stiginn sem áfrýjandi stóð í við vinnu sína hafi verið lagður saman og hallað að bifreiðinni. Vegna þess að hann hafi staðið næstum efst í stiganum og haldið á verkfærum hafi yfirmönnum hans mátt vera fullljóst að stórfelld hætta fylgdi þessari verktilhögun. Stefndi Snæland Grímsson ehf. hafði frjálsa ábyrgðartryggingu sem vinnuveitandi hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Greinir aðila fyrst og fremst á um hvort stefndu beri bótaábyrgð á fjárhagstjóni áfrýjanda af völdum slyssins. Stefndu gera hins vegar ekki ágreining um þá bótafjárhæð, sem áfrýjandi gerir kröfu um, ef frá er talinn kostnaður við öflun matsgerðar og skattframtala sem þeir telja að fella beri undir málskostnað, venju samkvæmt. III Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 hvílir sú skylda á atvinnurekanda að tilkynna til Vinnueftirlits ríkisins án ástæðulausrar tafar slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einn eða fleiri daga. Sökum þess að stefndi Snæland Grímsson ehf. lét undir höfuð leggjast að tilkynna slysið, sem áfrýjandi varð fyrir, fyrr en rúmum mánuði eftir að það átti sér stað, og engin rannsókn fór sem fyrr segir fram á vegum Vinnueftirlitsins verður að leggja framburð áfrýjanda fyrir héraðsdómi um tildrög slyssins til grundvallar við úrlausn þessa máls, enda er hann einn til frásagnar um hvernig það vildi til. Óumdeilt er að tilhögunin við að fjarlægja ryð af þakbrún hópferðabifreiða stefnda á verkstæði hans var fólgin í því að reisa álstiga upp við þá bifreið, sem verið var að vinna við, þannig að sá sem verkið vann stóð í stiganum. Stiginn var þeirrar gerðar að nota mátti hann sem tröppu, enda þótt hann hafi verið lagður saman í því tilviki sem hér um ræðir. Gúmmítappar voru undir kjálkum stigans, en ekki verður séð af gögnum málsins að neinn búnaður hafi verið á efri enda hans til að aftra því að hann rynni til hliðar þar sem hann studdist við bifreiðina. Ljóst er af vitnisburði B, sem var yfirmaður áfrýjanda umrætt sinn, að hann hafði sjálfur verið að vinna við að fjarlægja ryð af bifreiðinni áður en hann bað áfrýjanda um að halda verkinu áfram. Það er því hafið yfir vafa að sá yfirmaður stefnda, sem bar ábyrgð á viðhaldi bifreiða hans, var gjörkunnugur ofangreindri verktilhögun, auk þess sem áfrýjanda stóð ekki annar búnaður til boða en umræddur stigi til að inna verkið af hendi. Af framburði áfrýjanda má ráða að hann hafi verið búinn að standa við vinnu sína í um það bil 20 mínútur ofarlega í stiganum og með verkfæri í annarri hendinni þegar slysið átti sér stað. Samkvæmt því sem áfrýjandi bar fyrir dómi var orsök slyssins sú að stiginn rann til hliðar. Við það féll hann ekki úr stiganum, heldur með honum og hlaut við fallið þá áverka sem að framan greinir. Í leiðbeiningum sem Vinnueftirlit ríkisins hefur gefið út um notkun á lausum stigum, tröppum og búkkum og báðir aðilar vitnuðu til við flutning málsins fyrir Hæstarétti kemur meðal annars fram að í sumum tilfellum geti verið gott að hafa festibúnað á stigum að ofan og nota eigi stiga til að vinna úr ákveðið verk í stuttan tíma. Einnig er vakin athygli á því í leiðbeiningunum að þær einingar, sem unnt sé að nota bæði sem tröppur og stiga, geti verið varhugaverðar. Að virtu öllu því sem að framan greinir verður að fallast á með áfrýjanda að sú tilhögun að reisa stiga upp við hópferðabifreið til nota við það verk að fjarlægja ryð af þakbrún hennar, án þess að gerðar væru sérstakar öryggisráðstafanir, meðal annars til að hindra að stiginn rynni til hliðar, hafi verið óforsvaranleg vegna þeirrar slysahættu sem hún hafði í för með sér. Í því efni skiptir máli að sá, sem verkið vann, þyrfti líklega að teygja sig til beggja hliða, en slíkt jók aftur hættu á að stiginn rynni til hliðar þar sem hann nam við yfirborð bifreiðarinnar. Einnig er til þess að líta að auðvelt hefði verið og tiltölulega útlátalítið fyrir stefnda að útvega hæfilega háan vinnupall til að nota við framkvæmd verksins. Það hefði aukið til muna öryggi þeirra, sem við það unnu, enda var það gert í kjölfar slyssins 13. desember 2007 eins og fram kom í vitnaleiðslum fyrir dómi. Samkvæmt öllu þessu verður að telja að af hálfu stefnda Snælands Grímssonar ehf. hafi ekki verið gætt þess öryggis við framkvæmd verksins sem boðið er í 13. gr. og 37. gr. laga nr. 46/1980. Bera stefndu því bótaábyrgð á tjóni áfrýjanda af völdum slyssins. Áfrýjandi hafði starfað nokkurn tíma sem bifreiðastjóri hjá stefnda Snæland Grímssyni ehf. þegar hann slasaðist og sinnt þar viðhaldsverkum, meðal annars sams konar verki og því sem hann vann við er slysið varð. Fyrir dómi kvaðst hann hafa notað stigann í nokkur skipti áður. Eins og stiginn var úr garði gerður hlaut áfrýjanda að vera ljóst að hætta gæti verið því samfara að teygja sig um of til annarrar hvorrar handar ef staðið var ofarlega í stiganum. Á áfrýjanda hvíldi samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 46/1980 skylda til að tilkynna yfirmönnum sínum um þann vanbúnað sem var á vinnuaðstæðum að þessu leyti. Þessari skyldu sinnti hann ekki. Samkvæmt framansögðu verður að líta svo á að óvarkárni áfrýjanda við framkvæmd verksins hafi átt þátt í því að stiginn rann til hliðar. Af þeim sökum verður að leggja nokkra ábyrgð á hann og er hæfilegt að hann beri 1/3 hluta tjóns síns, en stefndu 2/3. Útlagður kostnaður áfrýjanda vegna matsgerðar og skattframtala, sem aflað var áður en málið var höfðað, telst til sjúkrakostnaðar í skilningi 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því verður stefndu gert að greiða 2/3 hluta þess kostnaðar. Eftir þessum málsúrslitum verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Snæland Grímsson ehf. og Tryggingamiðstöðin hf., greiði óskipt áfrýjanda, A, 1.789.851 krónu með 4,5 ársvöxtum af 603.493 krónum frá 13. desember 2007 til 14. febrúar 2009, af 1.727.851 krónu frá þeim degi til 14. ágúst 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.789.851 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 19. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, kt. [...], […], með stefnu, þingfestri 22. nóvember 2011, á hendur Snælandi Grímssyni ehf., kt. [...], Laugarnesvegi 60, Reykjavík, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. [...], Síðumúla 24, Reykjavík. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda, en til vara, að sök verði skipt milli aðila. Þá er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins, en til vara er þess krafizt, að málskostnaður falli niður. II Málavextir Málavextir eru þeir, að stefnandi hóf störf hjá stefnda, Snælandi Grímssyni ehf., í júlí 2006 og starfaði þar sem bílstjóri, auk þess sem hann sá um viðhald rútubifreiða, s.s. þrif og viðgerðir. Þann 13. desember 2007 var stefnandi að sinna viðhaldi rútubifreiðar í húsnæði stefnda, Snælands Grímssonar ehf., að Eldshöfða 18, Reykjavík. Sinnti stefnandi starfinu að beiðni yfirmanns síns, B rekstrastjóra stefnda, Snælands Grímssonar ehf. Fólst vinnan í því, að skafa ryð af þakbrún bifreiðarinnar, og stóð stefnandi í stiga, sem hallaði að bifreiðinni. Þegar stefnandi var við vinnu sína rann stiginn undan honum með þeim afleiðingum, að hann féll niður með stiganum og hlaut við það slæmt fótbrot. Í kjölfarið leitaði stefnandi á bráðamóttöku Landspítala - háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Röntgenmynd og sneiðmynd, sem teknar voru af fæti stefnanda, sýndu brot á teningsbeini vinstri fótar og nærenda fjórða framleistabeins. Þann 18. desember 2007 fór stefnandi í aðgerð, þar sem brotið var rétt. Stefnandi var óvinnufær frá slysdegi til loka janúar 2008, þegar hann kom aftur til starfa, til að byrja með í 50% starf. Stefnandi sinnti áfram sömu störfum og áður hjá stefnda, Snælandi Grímssyni ehf. Slys stefnanda var tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins með bréfi stefnda, Snælands Grímssonar ehf., dags. 15. janúar 2008. Tryggingarstofnun ríkisins var fyrst tilkynnt um slysið í byrjun maí 2008. Þar sem verkefnum hjá stefnda, Snælandi Grímssyni ehf., fór fækkandi, og þar sem stefnandi þjáðist af verkjum í fæti, er hann sinnti starfi sínu, lauk hann störfum í október 2008. Í kjölfarið kveðst hann hafa gegnt ýmsum störfum en hafa fundið, og finni enn þann dag í dag fyrir verkjum í fæti. Í desember 2008 voru skrúfur, sem settar höfðu verið í fótinn til að lagfæra brotið, fjarlægðar. Þrátt fyrir aðgerðina kveðst stefnandi enn þjást af verkjum. Hafi hann ekki fundið starf við hæfi, þar sem ekki reyndi of mikið á fótinn og hafi hann að lokum ákveðið að halda til heimalands síns, […], í nóvember 2009, þar sem hann hafi meira og minna dvalizt síðan. Stefnandi leitaði til Eflingar-stéttarfélags í janúar 2008 og óskaði eftir liðsinni félagsins við rekstur slysamáls síns. Tók lögmaður félagsins við rekstri málsins og óskaði m.a. eftir afstöðu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar, til bótaskyldu vegna slyssins. Stefndi, Tryggingamiðstöðin sendi í framhaldinu beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur um vitnaleiðslur fyrir dómi, þar sem félagið taldi fyrirliggjandi gögn um aðdraganda slyssins misvísandi. Voru í kjölfarið teknar voru skýrslur af stefnanda, B rekstarstjóra stefnda, Snælands Grímssonar ehf., og C verkstjóra stefnda. Þegar skýrslur lágu fyrir hafnaði tryggingafélagið bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda, Snælands Grímssonar ehf., m.a. með vísan til þeirra skýrslna sem teknar voru fyrir dómi. Með matsbeiðni, dags. 11. febrúar 2011, var óskað eftir því að dómkvaddir matsmenn mætu afleiðingar slyss stefnanda og voru dómkvaddir til starfans þeir D læknir og E hrl. Er matsgerð þeirra dags. 11. maí 2011. Er niðurstaða matsmanna sú, að stefnandi hafi verið tímabundið óvinnufær að fullu frá 13. desember 2007 til 27. janúar 2008 og 50% óvinnufær á tímabilinu 28. janúar til 1. apríl 2008, varanlegur miski hafi verið 5 stig, varanleg örorka 5% og stöðugleiki hafi verið 14. febrúar 2009. Þegar niðurstöður matsgerðarinnar lágu fyrir greiddi stefndi Tryggingamiðstöðin stefnanda bætur á grundvelli slysatryggingar launþega. Með bréfi dags. 14. júlí 2011 var sett fram skaðabótakrafa á hendur stefnda, Tryggingamiðstöðinni, án árangurs. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að vinnuveitandi beri skaðabótaábyrgð á slysi hans. Honum hafi verið falið af yfirmanni sínum, B, að sjá um viðhald á bifreið stefnanda, sem fólst í því að skrapa ryð af þakbrún hennar. Við verkið hafi stefnandi staðið í stiga, sem hann hafi reist upp við bifreiðina. Stiginn hafi verið vanbúinn til þessarar vinnu, en enginn sérstakur öryggisbúnaður hafi verið á stiganum, fyrir utan tvo rifflaða gúmmítappa. Annar búnaður hafi ekki staðið stefnanda til boða. Stiginn hafi runnið undan stefnanda með þeim afleiðingar að hann slasaðist. Stefndi, Snæland Grímsson ehf., hafi borið ábyrgð á því, að allar aðstæður á vinnustaðnum væru öruggar og að tæki og tól væru í lagi, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Telji stefnandi, að yfirmönnum hans, sem hafi falið honum að vinna verkið, hafi mátt vera fullljóst, að stórfelld hætta hafi fylgt verktilhöguninni. Stefndi, Snæland Grímsson ehf., hafi ekki kallað til Vinnueftirlit ríkisins svo sem skylt sé skv. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en samkvæmt lögunum sé tilkynningarskylda vinnuveitanda tengd við alvarleika slyss. Ljóst sé, að B og C, starfsmönnum stefnda, Snælands Grímssonar ehf., hafi í síðasta lagi daginn eftir slysið orðið ljóst, að stefnandi hefði slasazt svo alvarlega, að tilkynningarskylda hafi verið vafalaus. Þá hafi stefndi ekki farið fram á lögreglurannsókn skv. þágildandi 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. einnig f-lið 1. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Verði að meta þessa vanrækslu stefndu í óhag. Hafi stefndu þannig ekki tekizt að sanna þá staðhæfingu sína, að búnaður og vinnuaðstæður á vinnustað hafi verið í lagi, en sönnunarbyrðin hvíli á honum. Um lagarök vísi stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, sérstaklega til reglna um ábyrgð atvinnurekanda á saknæmum athöfnum eða athafnaleysi starfsmanna sinna, þ.e. reglum um húsbóndaábyrgð, hertra reglna skaðabótaréttar um ábyrgð vegna vanbúnaðar tækja og áhalda og vegna vinnu við hættuleg störf. Enn fremur sé vísað til ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, einkum ákvæða 13., 14., 21., 22., 23., 37. og 42. gr. laganna. Um aðild stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar, vísist til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Um málskostnaðarkröfu stefnanda vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt sé gerð á grundvelli laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta og skila virðisaukaskatti af tekjum. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum hluta kröfu sinnar úr hendi stefndu. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skaðabótakrafa stefnanda grundvallist á matsgerð D læknis og E hrl., dags. 11. maí 2011, og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Tölulega sundurliði stefnandi skaðabótakröfu sína þannig: Málsástæður stefnda Aðalkrafa um sýknu Stefndu mótmæla því, að slys stefnanda sé að rekja til sakar stefnda, Snælands Grímssonar ehf., eða starfsmanna hans, vegna vanbúnaðar og óforsvaranlegra vinnuaðstæðna, eins og stefnandi byggi á í málinu. Stefnandi hafi unnið við minni háttar viðhald í umrætt sinn á einni af bifreiðum stefnda, Snælands Grímssonar í starfstöð hans að Eldshöfða 18, Reykjavík. Hafi hann verið að skrapa og pússa ryðbletti, sem síðar hafi átt að lakka. Við verkið hafi hann notazt við verkfæri til að skrapa með og vírbursta. Um þetta séu aðilar sammála. Aðilar séu einnig sammála um, að stefnandi hafði sinnt sambærilegri viðhaldsvinnu áður hjá stefnda Snælandi Grímssyni. Verkið verði að teljast einfalt. Við vinnuna hafi stefnandi notað álstiga í eigu stefnda Snælands Grímssonar, sem unnt sé að nota ýmist sem stiga eða tröppu. Stefnandi hafi sjálfur stillti stiganum upp í umrætt sinn. Álstiginn hafi verið að venjulegri gerð, útbúinn með gúmmíefni á fótum, sem sé m.a. ætlað að koma í veg fyrir, að hann renni til. Stiginn hafi verið breiðari að neðan og með þverbita, sem líkast til sé ætlað að auka stöðugleika hans. Stiginn hafi því haft þá öryggiskosti, sem gera megi áskilnað um með tilliti til þeirra verka, sem hann hafi verið notaður til hjá stefnda Snælandi Grímssyni. Stiginn geti því ekki talizt vanbúinn, og verði skaðabótaábyrgð því ekki byggð á þeirri málsástæðu. Þar sem um einfalt verk hafi verið að ræða og aðbúnaður á vinnustað hafi verið á þann hátt, sem að framan sé lýst, verði að mótmæla þeirri málsástæðu stefnanda, að yfirmönnum hans hefði mátt vera fullljóst ,,að stórfelld hætta fylgdi verktilhöguninni“, eins og segi í stefnu. Sé og þeirri staðhæfingu stefnanda, að slys hefðu átt sér stað áður, mótmælt sem ósannaðri. Þá geti það ekki leitt til skaðabótaskyldu, að stefndi, Snæland Grímsson, hafi, eftir slysið, fest kaup á hjólapalli. Varakrafa um skipta sök Stefnandi hafi verið á 49. aldursári er hann slasaðist 13. desember 2007. Hann hafi unnið hjá stefnda, Snæland Grímssyni, frá árinu 2006. Hann hafi áður sinnt sambærilegri viðhaldsvinnu í störfum sínum og áður notað margumræddan stiga við störf sín. Hann hafi sjálfur stillt stiganum upp við verkið. Hann byggi sjálfur á því, að yfirmönnum hans ,,hefði mátt vera fullljós að stórfelld hætta fylgdi verktilhöguninni“, eins og segi í stefnu. Sé fallizt á, að vinnuveitandi beri skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda, sé því óhjákvæmilegt að fella einnig meðábyrgð (eigin sök) á stefnanda vegna slyssins. Upphafstíma dráttarvaxta sé mótmælt og telji stefndi, að miða eigi við síðara tímamark, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndu geri ekki tölulegan ágreining um dómkröfur stefnanda. Kostnaður vegna örorkumats og vegna skattframtala sé stefnanda, þar sem stefndi Tryggingamiðstöðin hafi aðeins samþykkt að standa að eins læknis mati vegna uppgjörs á bótaskyldu úr slysatryggingu launþega, en ekki örorkumati á grundvelli skaðabótalaga. Stefndi vísi til almennra reglna skaðabótaréttarins, einkum um hina almennu sakarreglu, vinnuveitendaábyrgð og meðábyrgð tjónþola. Málskostnaðarkrafa stefndu styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Í marz 2010, eða um tveimur árum áður en mál þetta var höfðað, fóru fram skýrslutökur fyrir dómi í sérstöku vitnamáli vegna slyss stefnanda. Skýrslu gáfu stefnandi, A, B, einn eigenda stefnda Snælands Grímssonar ehf. og rekstrarstjóri yfir bílaflota fyrirtækisins, og C, starfsmaður stefnda Snælands Grímssonar ehf. Lögmenn aðila töldu ekki þörf á frekari skýrslutökum við aðalmeðferð málsins. Stefnandi byggir á því, að umræddur stigi hafi verið vanbúinn til þess verks, sem hann var notaður við, þegar slysið varð, þar sem ekki hafi verið á honum fullnægjandi öryggisbúnaður. Þá byggir stefnandi á því, að þar sem slysið hafi hvorki verið rannsakað af hálfu Vinnueftirlitsins, né hafi farið fram á því lögreglurannsókn, beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því, að búnaður og aðstæður á vinnustað hafi verið í lagi. Ágreiningslaust er með aðilum, að umræddur stigi hafi verið í góðu lagi sem slíkur og hafi fullnægt þeim kröfum, sem gerðar eru til einfaldra stiga, sem jafnframt er hægt að nýta sem tröppu. Á stiganum voru gúmmífóðraðir fætur á þeim enda stigans, sem nam við gólf, auk þess sem stiginn var breiðari við neðstu rim, með þverbita, sem reyndar er ekki ljóst, hvaða tilgangi þjónaði. Stefnandi byggir á því í stefnu, að stiginn hafi runnið undan honum, og er ekki að finna frekari lýsingu á því, hvernig það vildi til. Í framburði sínum fyrir dómi lýsir stefnandi því annars vegar svo, að stiginn hafi runnið undan honum og hann hafi fallið niður og stiginn, eða eitt þrep hans, hafi lent undir vinstra færi hans. Hins vegar lýsti hann atvikum svo, nánar aðspurður, að stiginn hafi runnið til hliðar og hann dottið með stiganum. Það liggur fyrir, að stefnandi reisti stigann sjálfur upp að bifreiðinni, sem hann var að vinna við, og kveðst hann hafa staðið einhvers staðar á eftir þriðjungi stigans. Stefnandi var ekki með önnur áhöld við vinnuna en vírbursta og einhvers konar tæki til að skafa með, en þegar slysið varð, var hann að nota annað þessara verkfæra. Hann hafði áður unnið á þessum stiga við sams konar vinnu. Eins og málsatvikum er háttað í máli þessu, verður að telja að um fremur einfalt verk hafi verið að ræða, þar sem stefnandi vann við að skrapa ryð á þaki rútubifreiðar. Stigi sá, sem notaður var til verksins var í alla staði til þess búinn að geta staðið upp við vegg, eða eftir atvikum hlið kyrrstæðrar bifreiðar. Stefnandi var ekki inntur eftir því við skýrslutökur, hvort hann hefði verið að teygja sig til hliðar með skröpuna, þegar stiginn rann til hliðar, en það er nokkuð ljóst, að til þess að stigi sem þessi renni til hliðar, svo sem hér gerðist, þurfi að koma ójafnvægi á hann af hálfu þess, sem í honum stendur, sé ekki um utanaðkomandi átak að ræða. Hefur stefnandi enda ekki bent á nein þau atvik í umhverfi hans, sem hefðu getað valdið því að stiginn rynni undan honum til hliðar. Þá liggur fyrir, að stefnandi reisti sjálfur stigann upp að bifreiðarhliðinni og ber ábyrgð á því, að hann hafi verið stöðugur, þegar stefnandi fór upp í hann. Þykir því nokkuð ljóst, að slys stefnanda stafi af óhappatilviki, sem stefnandi var sjálfur valdur að. Þykir ósannað, að um vanbúnað við verkið hafi verið að ræða, enda þótt annar búnaður, eins og síðar var tekinn í notkun hjá fyrirtækinu, kunni að hafa verið betur fallinn til slíks verks. Enda þótt slysið hafi ekki verið rannsakað af Vinnueftirliti eða lögregla kvödd á staðinn, þykir ekki sýnt að slík rannsókn hefði getað varpað frekara ljósi á málsatvik, en þess ber að gæta, að stefnandi stóð sjálfur upp eftir slysið, afþakkaði alla hjálp og gekk hjálparlaust út á strætisvagnastöð, þar sem hann tók strætisvagn heim. Máttu fyrirsvarsmenn stefndu því ekki gera sér grein fyrir alvarleika meiðsla stefnanda fyrr en næsta dag, þegar hann tilkynnti þeim um meiðsl sín. Samkvæmt öllu framansögðu ber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Snæland Grímsson ehf. og Tryggingamiðstöðin hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, A. Aðilar beri hver sinn kostnað af málinu.
|
Mál nr. 276/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 2. júní 2006, kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. júní 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 629/2017
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem í kæru A var í engu greint frá ástæðum sem hún væri reist á, sbr. 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 27. september 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 12. október samaár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. september 2017 þar semvarnaraðila var áfram heimilað að vista son sóknaraðila, B, utan heimilishennar í 10 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi en til vara að vistun drengsins utan heimilis verði markaður skemmritími. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála, sem gildir um meðferð málsins, sbr. 1. mgr. 64. gr.barnaverndarlaga, skal greina í kæru dómsathöfnina, sem kærð er, kröfu umbreytingu á henni og ástæður sem kæra er reist á. Þótt tiltekið hafi verið íkæru sóknaraðila að hvaða dómsathöfn hún beindist og hvers sóknaraðili krefðistfyrir Hæstarétti var í engu greint frá ástæðum sem hún væri reist á heldureinungis vísað til þess að um ástæður kæru væri vísað til greinargerðarsóknaraðila í héraði en eðli máls samkvæmt er þar ekki að finna ástæðurkærunnar. Samkvæmt þessu verður máli þessu vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands fimmtudaginn 14. september 2017Mál þetta, sem var tekiðtil úrskurðar að lokinni aðalmeðferð þann 7. september 2017 barst dóminum 17.júlí sama ár og var málið þingfest 24. júlí sama ár. Málinu var þá frestað tilgreinargerðarskila af hálfu varnaraðila til 8. ágúst sl. Í þinghaldi þann dagvar af hálfu varnaraðila óskað eftir frekari fresti til greinargerðarskila ogvar málinu var þá frestað til 22. ágúst sl. Í þinghaldi þann dag var lögð framgreinargerð af hálfu varnaraðila og aðalmeðferð ákveðin þann 7. september sl. Sóknaraðilier Félagsmálanefnd Sveitarfélagsins Árborgar, kt. [...], Austurvegi 2,Selfossi, en varnaraðili er A, kt. [...], [...]. Krafa sóknaraðila er að ráðstöfun súsem ákveðin var með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí2016 um að B, kt. [...], skyldi verða um kyrrt þar sem hann er vistaður á vegumsóknaraðila, verði framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar, með vísantil 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Krafa varnaraðila er að kröfusóknaraðila verði hafnað, en til vara að vistun utan heimilis verði markaðurskemmri tími. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar í samræmi við ákvæði 60. og61. gr. barnaverndarlaga. Málavextir. Þann 22. mars 2016 ákvað sóknaraðiliá fundi sínum að barnið B, kt. [...], skyldi vera um kyrrt þar sem það dvelur ávegum sóknaraðila í allt að tvo mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins, með vísuntil a liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með úrskurðiHéraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí 2016 var þessi ráðstöfun framlengd til eins árs fráuppkvaðningu úrskurðar. Á fundi sóknaraðila þann 17. júlí sl. var ákveðiðað gera kröfu fyrir héraðsdómi um aðkyrrsetning drengsins utan heimilis yrði framlengd um 12 mánuði fráuppkvaðningu úrskurðar með vísan til 28. gr. barnaverndarlaga, en fyrirfundinum lá sálfræðileg matsgerð C sálfræðings sem aflað hafði verið í tengslumvið forsjármál milli foreldra drengsins. Varnaraðili og lögmaður hennar mættu áfundinn og lýsti varnaraðili því yfir að hún væri ekki reiðubúin að fallast ááframhaldandi vistun drengsins utan heimilis og þá var gerð krafa um aðmeðferðaráætlun sem gerð hefði verið 13. júlí sl. yrði ekki vikið til hliðar,enda væri drengnum ekki hætta búin og væri varnaraðili reiðubúin aðundirgangast frekari kröfur og skilyrði í slíkri meðferðaráætlun. Samkvæmtgögnum málsins hafa málefni varnaraðila og barna hennar hafi verið til vinnsluhjá barnavernd Árborgar í nokkur skipti frá árinu 2006 eftir að tilkynningarhafi borist um vanlíðan barna, drykkju varnaraðila, skorti á utanumhaldi umbörnin og samskiptavanda á heimili. Í ágúst 2015 hafi borist tilkynning tilbarnaverndar um átök á heimilinu milli varnaraðila og dóttur hennar, sem ereldri systir B. Í tilkynningunni hafi jafnframt komið fram að ástandið áheimilinu væri erfitt og að varnaraðili beitti bæði börnin á heimilinulíkamlegu og andlegu ofbeldi. Eftir að rætt hefði verið við varnaraðila ogdrenginn hafi verið ákveðið að grípa til neyðarvistunar drengsins utan heimilisþann 20. ágúst 2015 með heimild í 31. gr. barnaverndarlaga þar sem varnaraðilihafi ekki viljað samþykkja vistun hans utan heimilis. Ofbeldið hafi veriðtilkynnt til lögreglu sem hafi gefið út ákæru þann 15. desember 2015 á hendurvarnaraðila. Hafi í ákærunni verið lýst í átta ákæruliðum ofbeldi varnaraðila sembeinst hafi að drengnum og systur hans, D. Með dómi Héraðsdóms Suðurlandsuppkveðnum 4. maí 2016 hafi varnaraðili verið sakfelld fyrir fjögur brot semtöldust varða við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og eitt brot gegn 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga. Sóknaraðili kveður að könnun málsinshjá barnavernd hafi haldið áfram eftir að gripið var til neyðarvistunardrengsins og hafi málið verið tekið fyrir hjá sóknaraðila þann 25. ágúst 2015.Varnaraðili hafi komið ásamt lögmanni á fund sóknaraðila og gert grein fyrirsínum sjónarmiðum. Þrátt fyrir skýringar varnaraðila hafi verið taliðnauðsynlegt að B skyldi vistaður utan heimilis og hafi hann verið kyrrsetturhjá föður sínum, þar sem hann var vistaður, með vísan til a-liðar 1. mgr. 27.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Vinnsla málsins hafi haldið áfram ogvarnaraðila verið kynnt nauðsynleg úrræði til þess að vinna að bættri stöðusbr. meðferðaráætlun sem undirrituð hafi verið þann 22. september 2015. Öflunupplýsinga hafi haldið áfram hjá sóknaraðila og fylgst hafi verið náið meðlíðan drengsins. Samhliða undirritun áætlunar hafi varnaraðili samþykktáframhaldandi vistun drengsins utan heimilis til 22. mars 2016. Varnaraðilihafi áfram verið í samstarfi við barnavernd um að vinna að bættum hag sínum ogundirritað nýja meðferðaráætlun með gildistíma frá 1. desember 2015 til 29.mars 2016. Í þeirri áætlun hafi varnaraðili samþykkt að gangast undirforsjárhæfnismat og þann 16. febrúar 2016 hafi verið lögð fram matsbeiðni hjáHéraðsdómi Suðurlands þar sem óskað hafi verið eftir því að dómkvaddur yrðióvilhallur matsmaður til þess að meta forsjárhæfni varnaraðila. Sóknaraðili mun hafa óskað eftir þvívið varnaraðila í mars 2016 að samþykkja áframhaldandi vistun drengsins hjáföður, a.m.k. þar til niðurstöður forsjárhæfnismats lægju fyrir. Hafisóknaraðili talið sérstaklega mikilvægt að raska ekki þeim stöðugleika semtekist hefði að ná á líf drengsins áður en forsjárhæfnismati væri lokið, endaóljóst um hæfni varnaraðila til að fara með forsjá drengsins til framtíðar eðahvort og þá hvaða stuðningsúrræði kæmu að gagni til þess að bæta aðstæðurdrengsins inni á heimilinu. Varnaraðili hafi ekki viljað samþykkja lengrivistun drengsins utan heimilis en sóknaraðili hafi ekki talið forsvaranlegt aðdrengurinn færi á ný í umsjá móður sinnar og hafi tekið ákvörðun um aðkyrrsetja drenginn hjá föður sínum í tvo mánuði með vísan til a-liðar 1. mgr.27. gr. barnaverndarlaga. Í matsgerð E sálfræðings dags. 6.júní 2017 segi m.a. að forsjárhæfni varnaraðila sé verulega skert, það sem hafibreyst og sé jákvætt fyrir varnaraðila sé að hún hafi, að sögn, ekki drukkiðfrá því börnin hafi verið tekin af heimilinu og minna álag sé á heimilinu. Þásegi matsmaðurinn að komi drengurinn aftur til varnaraðila, komi hann í aðrar aðstæðuren áður þar sem þau yrðu bara tvö á heimilinu. Þá sé jafnframt ljóst aðsamskiptum varnaraðila og drengsins hafi verið ábótavant um langt skeið envarnaraðili hafi m.a. verið sakfelld fyrir brot gegn drengnum samkvæmtáðurgreindum dómi. Varnaraðili hafi notið aðstoðargeðlæknis frá því í nóvember 2016 og samkvæmt bréfi F geðlæknis, dags. 6. júlí2017 hafi hún komið til hans alls 10sinnum frá 14. nóvember sl. til 5. júlí sl. Geðlæknirinn telji að varnaraðilisé nú betur í stakk búin til að líta í eigin barm og sjá hvað hún geti gertbetur. Þá segi geðlæknirinn að ef persónugerð varnaraðila sé meginvandi hennar,eins og honum finnist líklegt, þá sé ekki líklegt að það verði miklarbreytingar þar á nema yfir langt tímabil. Sóknaraðili mun hafa fundað þann 13.júlí sl. þar sem farið hafi verið yfir málefni varnaraðila og drengsins. Meðvísan til þeirra gagna sem þá hafi legið fyrir hafi verið ákveðið að geraáætlun um meðferð máls skv. 23. gr. barnaverndarlaga. Hafi markmiðáætlunarinnar verið að styðja við móður og barn, koma á samstarfi við skólabarnsins ásamt því að veita eftirlit með aðbúnaði barns og umönnun. Hafivarnaraðili undirritað áætlunina þann 13. júlí sl. Daginn eftir hafivarnaraðila borist sálfræðileg matsgerð C, sálfræðings, en hún hafi veriðdómkvödd af Héraðsdómi Suðurlands til þess að meta hæfi varnaraðila og föðurdrengsins til þess að fara með forsjá hans vegna forsjármáls sem rekið mun veramilli foreldranna. Í niðurstöðum sínum telji matsmaður að varnaraðili sjáihlutina út frá sínum eigin þörfum og löngunum virðist hún því ekki gera sérnægilega grein fyrir foreldraábyrgð sinni. Telji matsmaðurinn að þegar tillengri tíma sé litið sé drengnum best borgið fari faðirinn einn með forsjá hansog að hann búi áfram hjá föður og lögheimili sé hjá föður. Varnaraðili sétilfinningalega óstöðug, með mikinn reiðivanda og höndli illa mótlæti. Hún hafilítið innsæi í eigin bresti og geri lítið úr eigin ábyrgð á þeirri stöðu semhún sé í og hugsanlega muni hún reyna að innræta neikvætt viðhorf hjá drengnumgagnvart föðurnum. Þá telji matsmaðurinn það afar mikilvægt að drengurinn fáiað vera áfram í sínum grunnskóla þar sem hann sé viðkvæmur að eðlisfari og meðskýr merki um vanlíðan. Þá segi matsmaðurinn að drengnum sé ekki hollt að alastupp á heimili móður. Málsástæðurog lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir á því að meðhliðsjón af matsgerð hins dómkvadda matsmanns, sem ekki hafi legið fyrir fyrren eftir fund sóknaraðila, megi leiða líkur að því að enn sé ekki tímabært aðdrengurinn geti á ný flutt á heimili móður sinnar. Í því ljósi sé því gerðkrafa um að ráðstöfun sú sem ákveðin hafi verið skv. a-lið 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga með úrskurði sóknaraðila þann 22. mars 2016 um að B skyldiverða um kyrrt þar sem hann sé vistaður á vegum sóknaraðila og framlengd varmeð úrskurði Héraðsdóms Suðurlands til eins árs þann 18. júlí 2016, verði á nýframlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar dómara með vísan til 28. gr.barnaverndarlaga. Krafan sé gerð með hagsmuni drengsins að leiðarljósi, tilþess að tryggja öryggi hans svo hægt verði að veita honum eins mikinnstöðugleika í daglegu lífi og hægt sé miðað við aðstæður. Þá sé vonast til þessað hægt verði að vinna að bættum samskiptum varnaraðila og drengsins, vinna meðneikvæða upplifun og áföll hans vegna þeirra brota sem hann hafi orðið fyrir afhendi móður. Sóknaraðili vísar til almennra ákvæða barnaverndarlaga nr.80/2002, aðallega 28. gr. Þá er vísað til ákvæða barnalaga og laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.Málsástæðurog lagarök varnaraðila. Varnaraðilibyggir á því að vistun barns utan heimilis sé eitt viðurhlutamesta úrræði semhægt sé að grípa til á grundvelli barnaverndarlaga. Því sé mikilvægt að hafiðsé yfir allan vafa að skilyrði til beitingar hins harkalega úrræðis séuuppfyllt. Þurfi að liggja fyrir að ekki hafi verið hægt að beita vægari úrræðumsem tilgreind séu í 24.-26. gr. laganna og að brýnir hagsmunir barns mæli meðvistun utan heimilis, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna. Þá komi fram í greinargerðmeð frumvarpi til barnaverndarlaga í umfjöllun um 28. gr. að vistun barns skulialdrei standa lengur en nauðsyn krefji. Þá byggir varnaraðili á því að ákvörðunsóknaraðila um áframhaldandi vistun drengsins utan heimilis brjóti gegn regluum meðalhóf sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga. Þá komi fram í 7. mgr. 4.gr. barnaverndarlaga að barnavernd skuli beita vægustu ráðstöfunum sem mögulegtsé til að ná þeim markmiðum sem stefnt sé að og grípa aðeins til íþyngjandiráðstafana verði lögmæltum markmiðum ekki náð með öðru og vægara móti.Varnaraðili lýsi sig reiðubúna til fullrar samvinnu við sóknaraðila viðframhald málsins. Væri það í brýnni andstöðu við meðalhófsregluna ef fallistyrði á kröfu um vistun utan heimilis í allt að 12 mánuði á þessum tímapunkti. Varnaraðili byggir á því að á fundisóknaraðila þann 13. júlí sl. hafi verið samþykkt einróma að drengurinn myndisnúa aftur á heimili varnaraðila og gerð yrði áætlun um meðferð málsins ágrundvelli 23. gr. barnaverndarlaga. Hafi þessi ákvörðun verið tekin að vel athuguðumáli á grundvelli ýmissa ganga, sérstaklega greinargerðar F og fylgiskjala meðhenni. F sé sá starfsmaður barnaverndar Árborgar sem hvað mest hafi komið aðmáli varnaraðila og barna hennar. Óhætt sé að segja að hún hafi góða innsýn ímálið og þekki það einkar vel. Þá sé það mat hennar að barnavernd hafi ekkifullreynt stuðningsúrræði við varnaraðila og drenginn skv. 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga. Þá hafi hún lagt til að gerð yrði áætlun til þriggja mánaðaþar sem settur yrði inn þéttur stuðningur við varnaraðila og drenginn, m.a. meðviðtölum við varnaraðila á heimili, viðtölum við drenginn, teymisfundum í skólaásamt góðu samstarfi milli móður, skóla og barnaverndar sem og óboðað eftirlitaf hálfu barnaverndar. Sóknaraðili hafi fjórum dögum síðar tekið ákvörðun umvistun drengsins utan heimilis í 12 mánuði til viðbótar með vísan í nýjamatsgerð dómkvadds matsmanns, C, sem lögð hafi verið fram í forsjármáli millivarnaraðila og barnsföður hennar. Þessi afstaða sóknaraðila sé illskiljanlegþar sem ekkert nýtt hafi komið fram í matsgerð C sem réttlætt gæti hina breyttuákvörðun nefndarinnar. Matsgerðin hafi verið unnin í hefðbundnu forsjármáli meðþað að leiðarljósi að meta hvort barninu væri betur borgið til lengri tíma hjáföður eða móður. Hafi matsmaðurinn komist að þeirri niðurstöðu að forsjábarnsins ætti að vera hjá föður og sé sú niðurstaða byggð á ýmsum atriðum semítrekað hafi komið fram í eldri gögnum. Hafi þessi atriði verið nefndarmönnumsóknaraðila að góðu kunn þegar ákvörðun um áætlun á grundvelli 23. gr.barnaverndarlaga hafi verið tekin þann 13. júlí sl. Þá fari því fjarri aðmatsmaður telji að barninu sé sérstök hætta búin á heimili varnaraðila. Engaumfjöllun sé að finna í matsgerðinni um að brýna nauðsyn beri til að vistabarnið utan heimilis á þessum tímapunkti, hvað þá í 12 mánuði. Matsgerðin sé áengan hátt unnin með þeim hætti að hún geti verið grundvöllur að niðurstöðu umhvort eigi að beita því harkalega úrræði barnaverndarlaga að vista barnið utanheimilis í 12 mánuði. Þá bendir varnaraðili á að frá því matsgerðin hafi veriðunnin hafi aðstæður hjá föður drengsins breyst mikið, hann hafi slitiðsamvistum við konu sína og flutt á milli hverfa í [...]. Hafi matsmaður byggtmeðal annars á því að barninu hefði líkað vel við sambýliskonu föður síns og aðhonum hefði gengið vel í [...]. Ljóst sé að barnið muni að öllu óbreyttu hefjanám í [...] og ekki eiga frekari samskipti við fyrrum sambýliskonu föður síns. Varnaraðili telur að ákvörðun umvistun utan heimilis í 12 mánuði feli í sér gróft brot gegn meðalhófsreglu ogmæli brýnir hagsmunir barnsins ekki með þessu úrræði. Þá sé á engan háttfullreynt hvort önnur og vægari úrræði geti komið til. Fram komi hjá talsmannidrengsins í skýrslu frá 18. nóvember 2016 að honum finnist gaman að gista hjámóður sinni, hann sé öruggur hjá henni og vilji gista þar oftar. Þá komi fram ískýrslu talsmannsins frá 29. júní sl. að drengurinn hafi verið ánægður meðsumarfríið hjá móður sinni og vilji hann ekki dvelja lengur í [...], endrengurinn mun hafa dvalið samfleytt á heimili varnaraðila í 10 daga frá 9.-19.júní sl. Þá komi fram í greinargerð G frá 16. júní sl. að varnaraðili getisinnt forsjárskyldu sinni fái hún umtalsverðan stuðning fagaðila. Hafi ekkertkomið fram í viðtölum sem gefi annað til kynna. Hún eigi hins vegar viðgeðrænan vanda að stríða en hann taldi ekki að sá vandi hindraði hana í aðsinna skyldum sínum sem móðir. Þá bendir varnaraðili á sálfræðiathugun H frá 6.júní 2017 þar sem fram komi að aðstæður á heimili varnaraðila hafi breyst tilhins betra þar sem minna álag sé á heimili hennar eftir að öll eldri systkinidrengsins hafi flutt að heiman. Komi drengurinn því í aðrar aðstæður en áðurþar sem þau verði bara tvö ein á heimilinu. Varnaraðili telur með vísan tilofanritaðs að ljóst sé að skilyrði til vistunar barnsins utan heimilis séu áengan hátt uppfyllt í máli þessu. Varnaraðili hafi sýnt mikinn samstarfsviljaog m.a. óskað sjálf eftir fundum hjá barnavernd. Hún hafi mætt stundvíslega áalla fundi hjá barnavernd sem og í tíma hjá geðlækni. Sóknaraðila beri að vinnameð varnaraðila í máli þessu og nýta þau úrræði sem barnaverndarlög bjóði uppá. Áframhaldandi vistun utan heimilis í 12 mánuði eigi einungis að nýta semneyðarúrræði þegar sýnt sé að önnur og vægari úrræði geti ekki komið til.Varakrafa er studd sömu rökum og aðalkrafa. Varnaraðili vísar um lagarök til 4.,27., 28., 38., 41., 46. og 47. gr. barnaverndarlaga, stjórnsýslulaga nr.37/1993 og um málskostnað er vísað til laga nr. 91/1991. Eftir að málflutningilauk benti lögmaður varnaraðila á að varnaraðili hefði lögbundna gjafsókn ísamræmi við ákvæði 60. gr. barnaverndarlaga. Gerði hann því kröfu um aðmálskostnaður yrði greiddur úr ríkissjóði eins og málið væri ekkigjafsóknarmál. Framburðurvarnaraðila og vitna fyrir dómi. Varnaraðiligaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og skýrði svo frá að aðstæðurhennar hefðu breyst mikið, allt væri pollrólegt í kringum hana og þá hefði húnekki bragðað áfengi síðan í ágúst 2015. Eldri börnin væru farin af heimilinu ogfæli það í sér minna álag. B hefði verið í umgengni hjá henni og hefði þaðgengið vel. Hann hefði verið hjá henni aðra hverja helgi, lengst í 10 dagasamfleytt í júní og ágúst í sumar. Hefðu samskipti þeirra gengið vel og viljihann búa á [...] hjá varnaraðila. Hún kvaðst hafa verið reiðubúin til aðuppfylla þau skilyrði sem sett hefðu verið ímeðferðaráætlun sem hún hafi skrifað undir þann 13. júlí sl. Hún kvaðstvera ósátt við matsgerð C. Hún kvaðst vera með sterkar skoðanir en hún værialltaf tilbúin til að semja. Hún kannaðist við að hafa sleppt spurningum ísálfræðiprófum en hún kvað um örfáar spurningar að ræða. Hún mótmælti því aðhún beiti B andlegu ofbeldi. Hún kvaðst hafa hitt C fjórum sinnum. Hún kvaðstsjá mjög eftir þeim atvikum sem leiddu til dómsins í maí 2016 og viðurkennamistök sín. Hún kvaðst hitta geðlækni í Reykjavík og gengi það mjög vel. Vitnið F félagsráðgjafi skýrði svo frá fyrirdómi að hún hafi tekið við málefnum varnaraðila í september 2016 og fljótlegaeftir það hefði B farið í næturumgengni til varnaraðila. Hafi B verið sáttur ogóskað eftir að fá að vera lengur hjá móður sinni þar sem hún væri hætt aðdrekka og hugsaði betur um hann. Hefði hann því farið í umgengni aðra hverjahelgi til varnaraðila og hefði hún ekki upplýsingar um annað en að hún hafigengið vel og B hafi verið sáttur. Hafi umgengnin smám saman aukist og veriðtvívegis í 10 daga í sumar. Hún kvað varnaraðila hafa verið í góðri samvinnu ogmikilvægt væri að B væri áfram í umgengni við varnaraðila og væri mikilvægt aðauka hana eins og kostur er. Hún kvað varnaraðila fyrst hafa verið í vörn oghafi tekið tíma að mynda traust á milli þeirra. Varnaraðili hafi róast, hennihafi liðið betur með að koma í viðtöl en hana skorti innsýn í það sem átt hefðisér stað. Varnaraðili hafi verið sátt við þá meðferðaráætlun sem gerð hefðiverið, þar á meðal óboðað eftirlit. Þá taldi vitnið að stuðningsúrræði við B ogmóður hans hafi ekki verið fullreynd. Hún kvað matsgerð C hafa breytt þessumati barnaverndar og hafi þar komið fram hlutir sem ekki hafi verið vitað um.Hún kvað B þurfa mikið utanumhald sem hann fengi hjá föður sínum, en hann værifluttur í [...]. Hún kvaðst nýlega hafa talað við skólastjóra [...] sem hafisagt að B færi mjög vel af stað í nýjum skóla og hefði hann eignast þar vini. Vitnið I kennari skýrði svo frá ísímaskýrslu fyrir dómi að hún hafi verið umsjónarkennari B í sjötta bekksíðasta vetur. Hann hafi átt erfitt uppdráttar félagslega og hafi þurft að hafamikið fyrir honum. Hann hafi lent mikið upp á kant við krakka og átt erfitt meðað leika við þá. Hann hafi virst kvíðinn þegar hann hafi farið til móðursinnar, en hann hafi þó talað um að hann væri spenntur að hitta hana. Hann hafi verið tættur þegarhann hafi komið til baka og þá hafi hanntalað mikið um að hann væri að flytja til móður sinnar. Hann hafi aldrei talaðum að honum liði illa hjá föður sínum en faðir hans hafi verið frábær ísamstarfi. Þá hafi hann aldrei sagt að hann vildi frekar vera hjá móður sinnien föður sínum, en hann hafi sagt að móðir hans segði alltaf að hann væri aðfara að flytja til hennar. Vitnið C sálfræðingur staðfestimatsgerð sína fyrir dómi og staðfesti að það væri B ekki fyrir bestu að alastupp hjá móður sinni. Hún kvaðst hafa hitt varnaraðila fimm sinnum á stuttumtíma. Hún taldi þennan tíma hafa nægt til þess að draga þær ályktanir sem framkoma í matsgerðinni. Hún kvaðst hafa orðið vör við mikla aðsóknarkennd hjávarnaraðila og taldi hún að hefði varnaraðili svarað persónuleikaprófinu aðfullu hefði þetta mjög líklega komið fram. Hún kvað að fólk með aðsóknarkenndsvari aðeins því sem það vilji, það sé alltaf tortryggið, treysti engum og takienga sénsa. Hún kvað erfitt að hjálpa fólki sem ekki sér að neitt sé að. Þaðkrefjist mikillar vinnu og taki langan tíma. Hún kvað aðsóknarkennd hafa komiðfram hjá B í garð barna. Hún kvað andlega heilsu varnaraðila afar bágborna, húnværi ótrúlega veikur einstaklingur og væri engu barni hollt að búa hjá slíkuforeldri. Hún kvað varnaraðila þurfa mikla sérhæfða hjálp, en langan tíma takiað ná árangri af meðferð og í ljósi þess að varnaraðili væri mjög veik taldihún mjög óæskilegt fyrir B að búa inni á heimili móður sinnar. Hún taldi honumstafa hætta af því að búa á heimili varnaraðila að því leytinu til að hennilíður svo illa, er svo einangruð, föst í sínum viðhorfum, reið út í samfélagiðog ýmsa aðila að hún gat ekki ímyndað sér að það væri hollt og gott fyrirnokkurt barn að búa við það og taldi hún að það gæti haft heilmikil áhrif áþroska hans og andlega heilsu. Þá kvað hún rannsóknir sýna að fólki meðaðsóknarkennd hætti til að beita ofbeldi. Þá lesi slíkt fólk vitlaust íumhverfi sitt og samskipti við fólk. Niðurstaða. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlandsuppkveðnum þann 18. júlí 2016 var fallist á kröfu þess efnis að B, sonurvarnaraðila, skyldi verða um kyrrt þar sem hann var vistaður á vegumsóknaraðila. Hafði drengurinn verið vistaður hjá föður sínum og var súráðstöfun framlengd í eitt ár frá uppkvaðningu úrskurðar með vísan til 1. mgr.28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í þessu máli er þess krafist að ráðstöfunþessi verði framlengd til eins árs frá uppkvaðningu úrskurðar með vísan tilsömu lagagreinar. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að brotið hafi verið gegnmeðalhófsreglu stjórnsýslulaga og á engan hátt sé fullreynt hvort önnur og vægariúrræði en vistun utan heimilis geti komið til. Úrskurður í fyrrgreindu máli var áþví byggður að hjá varnaraðila og drengnum hafi aðstæður verið þær að vægariúrræði hafi augljóslega verið tilgangslaus og beiting þeirra hefði íágústmánuði 2015 beinlínis verið í andstöðu við brýna hagsmuni drengsins. Þeirhagsmunir, sem horft hafi verið til, væru að tryggja velferð og vellíðandrengsins og var ljóst að mati dómsins að þeim hagsmunum hefði verið teflt ítvísýnu með því að láta hann dvelja áfram á heimili varnaraðila. Hafi þannigekki verið andstætt meðalhófsreglu aðgrípa til þeirra ráðstafana sem gert hafi verið, enda verði að telja að hinulögmæta markmiði hefði ekki verið náð með öðru og vægara móti. Gegndi að matidómsins sama máli um þann tíma sem síðan hafði liðið, en þá hafi jafnframtverið litið til þess sem fram hafi komið um að líðan drengsins hafi orðiðbetri, til þess að ekki varð séð að mikið hafi gerst í málum varnaraðila, semog þess að það varð ekki talið að það hefði verið í þágu hagsmuna drengsins aðtaka hann úr þeim skóla sem hann var í skólaárið 2015/2016 til þess að setjahann aftur í skóla í sinni heimabyggð á miðjum skólavetri. Þá varð jafnframtekki litið fram hjá því að drengurinn hafði ekki verið hjá vandalausum, heldurhjá forsjárlausum föður sínum og lægi ekki annað fyrir en að þeim semdi vel. Í máli því sem hér er til meðferðarliggur fyrir að gerð hafði verið meðferðaráætlun samkvæmt 23. gr.barnaverndarlaga þann 13. júlí 2017 og samþykkti varnaraðili hana. Var þar gertráð fyrir því að sonur varnaraðila færi á heimili hennar á ný og var markmiðáætlunarinnar að styðja við móður og barn, koma á samstarfi við skóla barnsinsásamt því að veita eftirlit með aðbúnaði barns og umönnun. Þessi niðurstaða varbyggð á greinargerð F félagsráðgjafa og taldi hún barnavernd ekki hafafullreynt stuðningsúrræði við varnaraðila og son hennar og því væri ekkiforsenda fyrir því að fara fram á forsjársviptingu fyrir dómi.Barnaverndarnefnd mun um sama leyti hafa borist í hendur matsgerð C sálfræðingsen hún hafði verið dómkvödd til að meta forsjárhæfni í tengslum við forsjármálmilli föður B og varnaraðila. Í niðurstöðu hennar segir að B sé ekki hollt aðalast upp á heimili móður. Móðir hans hafi í gegnum tíðina beitt hann bæðilíkamlegu og andlegu ofbeldi. Merki séu um að hjá henni búi hann enn viðandlegt ofbeldi og að hann reyni af fremsta megni að hegða sér samkvæmt viljamóður svo hún reiðist honum ekki. Þá virðist það taka mikið á hann að fara tilhennar í helgarumgengni þó honum þyki ákaflega vænt um hana og virðist finnatil með henni og reyni að vernda hana. Matsmaðurinn kom fyrir dóm og staðfestimatsgerð sína og kvað B ekki fyrir bestu að alast upp hjá móður sinni. Húnkvaðst hafa orðið vör við mikla aðsóknarkennd hjá varnaraðila og þá hafi húnséð aðsóknarkennd koma fram hjá B í garð barna. Hún kvað andlega heilsuvarnaraðila afar bágborna, hún væri ótrúlega veikur einstaklingur og væri engubarni hollt að búa hjá slíku foreldri. Hún kvað varnaraðila þurfa miklasérhæfða hjálp, en langan tíma taki að ná árangri af meðferð og í ljósi þess aðvarnaraðili væri mjög veik taldi hún mjög óæskilegt fyrir B að búa inni áheimili móður sinnar. Hún taldi honum stafa hætta af því að búa á heimilivarnaraðila að því leytinu til að henni líður svo illa, er svo einangruð, föstí sínum viðhorfum, reið út í samfélagið og ýmsa aðila að hún gat ekki ímyndaðsér að það væri hollt og gott fyrir nokkurt barn að búa við það og taldi hún aðþað gæti haft heilmikil áhrif á þroska hans og andlega heilsu. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga skulu hagsmunir barna ávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemibarnaverndaryfirvalda. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna umréttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, skal það sem barni er fyrir bestuávallt hafa forgang, meðal annars þegar félagsmálastofnanir eða dómstólar geraráðstafanir sem varða börn. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlagagetur barnaverndarnefnd, ef brýnir hagsmunir barns mæla með því, kveðið á umtöku barns af heimili í allt að tvo mánuði til að tryggja öryggi þess eða tilað unnt sé að gera viðeigandi rannsókn á barninu og veita því nauðsynlegameðferð og aðhlynningu. Þá segir í 1. mgr. 28. gr. laganna að teljibarnaverndarnefnd nauðsynlegt að ráðstöfun samkvæmt b. lið 27. gr. þeirrastandi lengur en þar er kveðið á um skuli hún gera kröfu um það fyrirhéraðsdómi. Með skírskotun til framangreindrarmeginreglu 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og 1. mgr. 3. gr. samningsins umréttindi barnsins skulu stjórnvöld og dómstólar ávallt hafa hagsmuni barns ífyrirrúmi þegar málefnum þess er ráðið til lykta. Þótt mikilvægt sé aðvarðveita tengsl barnsins við móður sína og nánustu vandamenn, eins og ráðiðverður af ákvæðum laganna og samningsins, verða þeir hagsmunir að víkja fyrirbrýnum hagsmunum barnsins sjálfs ef þetta tvennt fer ekki saman. Þó ber að lítatil tengsla barnsins við fjölskyldu sína þegar tekin er ákvörðun um málefniþess eftir því sem unnt er. Með hliðsjón af öllu framansögðuog sérstaklega þegar tekið er tillit til matsgerðar C sálfræðings er ljóst aðvarnaraðili er enn illa í stakk búin til þess að sinna foreldraskyldum sínumgagnvart B og þá er það beinlínis mat sálfræðingsins að drengnum stafi hætta afþví að búa á heimili móður sinnar. Verður því að telja að það þjóni besthagsmunum drengsins að ekki verði raskað því fyrirkomulagi að hann búi áframhjá föður sínum, enda ekki annað í ljós leitt en að sú ráðstöfun hafi gengiðvel. Þá er til þess að líta að verði fallist á kröfur varnaraðila myndidrengurinn fara aftur í skóla á [...], en það gæti aftur breyst ef niðurstaðaforsjármálsins yrði sú að faðir drengsins fengi forræðið. Varnaraðili hefurlýst sig reiðubúna til samstarfs við barnaverndarnefnd og er nauðsynlegt að súvinna haldi áfram og þá er einnig nauðsynlegt að ekki verði skorið á tengslvarnaraðila við son sinn og í því skyni verði komið á reglulegri umgengnihennar við hann. Samkvæmt öllu framansögðu er þvífallist á þá kröfu sóknaraðila eftir 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga aðheimilt sé að vista drenginn utan heimilis varnaraðila. Að teknu tilliti tilmeðalhófs og þess tíma sem mál þetta hefur tekið þykir rétt að þessi ráðstöfungildi í 10 mánuði frá uppkvaðningu úrskurðar að telja. Telja verður að vægari úrræði en hér erkveðið á um myndu vera í andstöðu við brýna hagsmuni drengsins enda eruframangreindar ráðstafanir gerðar í því skyni að tryggja velferð og vellíðanhans. Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu ummálskostnað, en gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, sbr.60. og 61. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en um er að ræða þóknun lögmannshennar, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl, ogþykir hann hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri,kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð: Ráðstöfun súsem ákveðin var með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum þann 18. júlí2016 um að B, kt. [...], skyldi verða um kyrrt þar sem hann er vistaður á vegumsóknaraðila, Félagsmálanefndar Sveitarfélagsins Árborgar, er framlengd til tíumánaða frá uppkvaðningu úrskurðar þessa. Úrríkissjóði greiðist gjafsóknarkostnaður varnaraðila A, 1.200.000 krónur, sem erþóknun lögmanns hennar, Magnúsar Davíðs Norðdahl hdl.
|
Mál nr. 666/2008
|
Bifreið Vátrygging Gáleysi Sératkvæði
|
Í málinu deildu aðilar um hvort Á nyti réttar til bóta úr slysatryggingu ökumanns eða hvort hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við akstur og ætti því að bera tjón sitt sjálfur, að öllu leyti eða að hluta samkvæmt 5. gr. skilmála vátryggingarinnar og 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að R og S bæru sönnunarbyrðina fyrir því að Á hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 5. gr. skilmálanna. Talið var að sú staðreynd að Á hefði ekið vel yfir leyfðum hámarkshraða gæfi vísbendingu um að hann hefði sýnt af sér slíkt gáleysi við aksturinn. En vegna skorts á nauðsynlegum gögnum sem R og S hefði verið í lófa lagið að leggja fram var talið að þau hefðu ekki uppfyllt nægilega skyldu sína til sönnunar um að Á hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn. Var því fallist á kröfur Á um skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. desember 2008. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Snemma að morgni 9. maí 2004 ók stefndi bifreið sinni af BMW gerð eftir Sæbraut til norðausturs, en tvær akreinar eru í þá akstursstefnu. Skammt vestan gatnamóta Sæbrautar og Laugarnesvegar missti hann stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún rakst á vegrið sem skilur að akbrautir Sæbrautar í gagnstæðar áttir og síðar á umferðarljósavita á miðeyju götunnar. Við áreksturinn valt bifreiðin á hvolf og rann þannig til austurs eftir syðri akrein götunnar uns hún nam staðar gegnt húsi nr. 4 við Kleppsveg. Samkvæmt lögregluskýrslu mældust „dragför“ bifreiðarinnar 172 metrar. Leyfður hámarkshraði á götunni var 60 km/klst. en málsaðilar miða við að stefndi hafi ekið á 95 km/klst., að minnsta kosti skömmu áður en hann missti stjórn á bifreiðinni. Um er að ræða götu með bundnu slitlagi og voru akstursskilyrði ákjósanleg, en þar sem slysið varð lá gatan í aflíðandi beygju. Deila málsaðila stendur um hvort stefndi njóti réttar til bóta úr slysatryggingu ökumanns eða hvort hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn og eigi því að bera tjón sitt sjálfur, að öllu leyti eða að hluta samkvæmt 5. gr. skilmála vátryggingarinnar og 18. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Í 5. gr. umræddra skilmála segir: „Réttur til vátryggingarbóta getur fallið niður samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga ef vátryggingartaki eða vátryggður vanrækir skyldur sínar gagnvart félaginu, t.d. ef hann ekur án þess að hafa ökuréttindi eða veldur tjóni af stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis, ávana- eða fíkniefna.“ Fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að áfrýjendur beri sönnunarbyrði fyrir því að gáleysi stefnda hafi verið með þeim hætti að teljast stórkostlegt í skilningi þessa ákvæðis. Sú staðreynd að stefndi ók vel yfir leyfðum hámarkshraða gefur vísbendingu um að hann hafi sýnt af sér slíkt gáleysi við aksturinn. Ber að líta til þess að vegurinn liggur um þéttbýli þar sem búast má við umferð gangandi fólks en á þessum vegarkafla eru nokkur gatnamót með götuljósum. Verður því að ætla að þessar aðstæður liggi fyrst og fremst til grundvallar ákvörðun um hámarkshraða á þessum vegarkafla, en hvorki ástand vegarins né hin aflíðandi beygja sem á honum er. Þá hefur þýðingu við úrlausn þessa máls að gögn um slysavettvang voru ekki öll lögð fram við meðferð þess. Þannig vantar ljósmyndir af vettvangi og stóran hluta vettvangsuppdráttar. Því verður ekki ályktað um aksturslag stefnda með jafn eindregnum hætti og annars hefði að líkindum verið unnt. Til að mynda sést ekki hvar steyptur vegkantur við gatnamótin endar og hvar svokölluð dragför eftir bifreið stefnda byrjuðu svo unnt væri að sjá hvort og þá hvar stefndi beygði skyndilega á veginum. Þá kom fram hjá áfrýjendum að þeir gætu ekki svarað hvaða merkingu ætti að leggja í orðið dragför í gögnum málsins og hvort þau væru að hluta til eða öllu leyti bremsuför. Áfrýjendum var í lófa lagið að leggja nauðsynleg gögn fram og gefa skýringar á þeim. Bera þau hallann af því að hafa ekki gert það. Samkvæmt þessu hafa áfrýjendur ekki uppfyllt nægilega skyldu sína til sönnunar um að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða stórkostlega vangá við aksturinn, sbr. 5. gr. vátryggingarskilmálanna og 18. gr. laga nr. 20/1954. Því verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum verða áfrýjendur dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur Rebekka ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. greiði 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Árna Páls Ársælssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 300.000 krónur. Ég er sammála niðurstöðu Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara um að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm og um málskostnað fyrir Hæstarétti en að hluta með öðrum forsendum en greinir í atkvæði hans. Ég er sammála honum um að áfrýjendur beri sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi við aksturinn umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 5. gr. vátryggingarskilmála áfrýjanda Sjóvár-Almennra trygginga hf. en ákvæðið er tekið upp í atkvæði hans. Þurfa þeir þá einnig að sanna að rekja megi slysið til slíks gáleysis eða með öðrum orðum að orsakasamband sé milli þess og slyssins. Á það skortir að áfrýjendur hafi lagt fram í málinu rannsóknargögn lögreglu um vettvang slyssins. Ég tel ekki að þetta hafi þýðingu við úrlausn málsins. Almennt má telja líkur fyrir því að sá sem ekur yfir leyfilegum hámarkshraða teljist sýna af sér gáleysi við akstur. Við mat á aksturslagi stefnda umrætt sinn og gáleysi hans verður að mínum dómi allt að einu að líta til þess að hámarkshraði á íslenskum vegum utan þéttbýlis er yfirleitt 90 km/klst., þó að oftast sé um að ræða vegi sem einungis hafa eina akrein fyrir hvora akstursstefnu og þær ekki skildar að með vegriði, eins og Sæbraut þar sem slysið varð. Staðsetning Sæbrautar í þéttbýli, þar sem umferð er að jafnaði mikil og gera má ráð fyrir gangandi vegfarendum, er vafalaust ástæða þess að hámarkshraði á götunni er sá sem raun ber vitni. Slysið sem hér um ræðir varð síðla nætur þegar umferð er að jafnaði mun minni en á daginn og akstursskilyrði voru góð. Voru þá í sjálfu sér ekki meiri líkur á að stefndi missti stjórn á bifreið sinni við akstur á 95 km/klst. en verið hefði á sambærilegum þjóðvegi. Leiðir þetta að mínu mati til þess að ekki er unnt að fallast á með áfrýjendum að stórkostlegt gáleysi stefnda í skilningi skilmála vátryggingarinnar hafi valdið því að hann missti stjórn á bifreiðinni og slasaðist. setts hæstaréttardómara Þótt verulega skorti á, að atvik og aðstæður að umferðarslysi því, sem er tilefni málsins, séu upplýst með fullnægjandi hætti, er unnt að leggja til grundvallar skýrslu stefnda og framburð vitnisins Jóns Ragnars Sigurðssonar um þessi atriði, að því marki sem þörf krefur. Vitnið Jón Ragnar ók leigubifreið á hægri akrein Sæbrautar til austurs, sem stefndi fór framúr á vinstri akrein. Taldi vitnið að bifreið stefnda hefði þá verið á um 100 km/klst. Samkvæmt framburði vitnisins sveigði stefndi eftir framúraksturinn yfir á hægri akrein og að því búnu hafi hægra afturhjól bifreiðar hans farið út fyrir malbikið og við það hafi hann misst stjórn á henni. Bifreiðin hafi eftir það leitað til vinstri og farið yfir á umferðareyju og utan í vegrið, lent á umferðarljósavita, oltið og runnið áfram eftir götunni á hvolfi. Stefndi lýsti því í skýrslu sinni fyrir lögreglu 11. maí 2004 að hann hefði ekið bifreið sinni eftir Sæbraut á milli 90 og 100 km/klst. en er hann var kominn fram úr leigubifreið vitnisins Jóns Ragnars hefði hann, er komið var að aflíðandi beygju sem þarna er, ætlað að draga úr hraða sem þá hafi verið um 95 km/klst. Kveðst hann hafa stigið á hemlana, en þá hafi hann misst stjórn á bifreiðinni. Óumdeilt er, eins og fram kemur í skýrslu lögreglu 9. maí 2004, að lengd svonefndra dragfara bifreiðarinnar frá þeim stað er þau byrja og til þess staðar er hún staðnæmdist á hvolfi hafi verið um 172 metrar þar af hafi bifreiðin runnið á hvolfi um 70 metra. Leggja ber til grundvallar að stefndi hafi ekið á um 95 km/klst. er hann missti stjórn á bifreiðinni. Akstur hans svo langt yfir heimiluðum hámarkshraða á þessum stað þar sem vegurinn beygir og gatnamót með umferðarljósum eru skammt framundan var háskalegur og telst stórkostlegt gáleysi. Sú málsástæða stefnda að slysið hafi orðið vegna þess að bilun hafi komið fram í hjólabúnaði bifreiðarinnar, vinstra megin að aftan, og það hafi verið orsök þess að hann missti stjórn á henni umrætt sinn fær hvorki nægilega stoð í gögnum málsins né framburðum vitna. Upplýst er að fáeinum dögum fyrir slysið lét hann bifreiðaverkstæði skoða hjólabúnaðinn með tilliti til hugsanlegra bilana. Þá var skipt um hluti í bremsubúnaði bifreiðarinnar meðal annars vinstra megin að aftan. Ekki fannst bilun í hjólabúnaðinum. Bifreiðin var auk þess ástandsskoðuð af skoðunarstöð fáeinum dögum fyrir slys, án þess að nokkuð hafi komið fram um bilun í hjólabúnaði. Skoðun á vegum Frumherja hf. eftir slysið rennir ekki sérstaklega stoðum undir að bilun hafi fremur orðið í hjólabúnaðinum áður en stefndi missti stjórn á bifreiðinni en að búnaðurinn hafi skemmst í slysinu. Verður því lagt til grundvallar að hinn háskalegi akstur stefnda hafi orðið til þess að hann missti stjórn á bifreiðinni er hægra afturhjól hennar lenti utan malbiksins. Leiðir hið stórkostlega gáleysi til þess samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og 5. gr. almennra skilmála áfrýjanda um slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega nr. 13, að réttur hans til bóta úr slysatryggingunni getur sætt takmörkunum. Báðir málsaðilar staðfestu fyrir Hæstarétti þann skilning sinn að ef slysinu teldist valdið af stórkostlegu gáleysi stefnda myndi það ekki sjálfkrafa leiða til algers missis réttar til vátryggingabóta, heldur bæri þá að ákveða bætur með tilliti til saknæmis og annarra atvika. Ekki verður talið að stefndi hafi sérstakar málsbætur, sem leiða eigi til þess að honum beri að dæma vátryggingabætur að hluta. Ber í því sambandi að líta til þess, auk aksturslags hans, að hann bar í skýrslu hjá lögreglu að hann hafi verið ,,svolítið þreyttur er aksturinn fór fram“ og verið að undirbúa að kveikja sér í vindlingi er hann missti stjórn á bifreiðinni. Samkvæmt framansögðu tel ég að sýkna eigi áfrýjendur af kröfum stefnda. Ég tel að dæma eigi stefnda til þess að greiða áfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. september 2008. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 4. september sl., er höfðað með stefnu, birtri 26. október 2007. Stefnandi er Árni Páll Ársælsson, Bogahlíð 11, Reykjavík, en stefndu eru Rebekka ehf., Garðavegi 14, Hvammstanga og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu greiði honum 1.739.063 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af 690.100 krónum frá 9. maí 2004 til 20. júní sama árs og af 1.739.063 krónum frá þeim degi til 25. apríl 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, og að tekið verði tillit til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað að mati dómsins. Til vara krefjast stefndu verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn falla niður. Málsatvik og ágreiningsefni Snemma morguns sunnudaginn 9. maí 2004 ók stefnandi bifreiðinni OI-966, BMW fólksbifreið, árgerð 1999, eftir Sæbraut til norðausturs. Í aflíðandi beygju, skammt vestan gatnamóta Sæbrautar og Laugarnesvegar, missti stefnandi stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún rakst á vegrið sem skilur að akbrautir Sæbrautar í gagnstæðar áttir, og síðar á umferðarljósavita á miðeyju götunnar. Við áreksturinn valt bifreiðin á hvolf og rann þannig skáhallt til austurs eftir syðri akbraut götunnar uns hún nam staðar gegnt húsi nr. 4 við Kleppsveg. Samkvæmt lögregluskýrslu mældust dragför bifreiðarinnar 172 metrar. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 11. maí 2004 er haft eftir stefnanda að hann hafi ekið á um 95 km hraða þegar hann kom að áðurnefndri beygju. Hafi hann þá stigið á hemla bifreiðarinnar til þess að draga úr hraða, en um leið heyrt eins og lofthljóð úr vinstri afturhjólbarða. Í sömu andrá hafi bifreiðin misst grip og byrjað að rása til hægri. Hann hafi þá reynt að beygja til vinstri og rétta bifreiðina af og hafi hún þá tekið mikla vinstri beygju, hafnað á vegriðinu og tekist á loft. Í lögregluskýrslu er jafnframt haft eftir stefnanda að hann hafi á fimmtudeginum fyrir slysið farið með bifreiðina til umboðsaðila BMW, þar sem gert hafi verið við hemla, diska og klossa í bifreiðinni. Hafi hann þá sérstaklega beðið um að vinstra afturhjól yrði kannað, þar sem honum hafi sjálfum þótt sem eitthvað væri að hjólinu. Ekkert hafi þó fundist og hafi bifreiðin verið færð til aðalskoðunar hjá Frumherja hf. 8. maí sama ár, og fengið skoðun án athugasemda. Leyfður hámarkshraði á þessum vegarkafla er 60 km/klst. Í bifreiðinni voru auk stefnanda þrír farþegar og hlutu allir nokkra áverka. Leigubílstjóri, sem ók á eftir stefnanda og var vitni að slysinu, bar hjá lögreglu að ökumaður OI-966 hafi tekið fram úr bifreið sinni vinstra megin á móts við Kirkjusand, á u.þ.b. 100 km hraða að því er honum fannst, og hafi bifreiðinni síðan verið ekið áfram inn í umrædda beygju, án þess að draga úr ferð. Stefnandi var fluttur á slysadeild til skoðunar, og kom í ljós að hann hafði hlotið áverka á vinstra hné og vinstri olnboga, auk skráma. Skráður eigandi OI-966 var stefndi, Rebekka ehf., og var hún tryggð lögboðinni ökutækjatryggingu hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Tjónanefnd vátryggingafélaganna úrskurðaði 24. ágúst 2004 að tjón á OI-966 væri greiðsluskylt úr húftryggingu bifreiðarinnar, enda yrði gáleysi ökumanns ekki talið stórkostlegt. Úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum sneri þeirri niðurstöðu við með úrskurði sínum 26. október sama ár, og taldi að orsök slyssins yrði aðeins rakin til hraða bifreiðarinnar og stórkostlegs gáleysis ökumanns. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-299/2005, sem upp var kveðinn 4. maí 2005, var stefnandi sýknaður af kröfu ákæruvaldsins um sviptingu ökuréttar, þar sem ósannað þótti að hann hefði í greint sinn gerst sekur um mjög vítaverðan akstur, sbr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Hins vegar var hann dæmdur til greiðslu 50.000 króna sektar vegna hraðaksturs. Þann 28. september 2005 kvað Tjónanefnd vátryggingafélaganna upp úrskurð um að tjón stefnanda væri greiðsluskylt úr slysatryggingu ökumanns. Að mati nefndarinnar var gáleysi stefnanda ekki talið stórkostlegt. Niðurstöðu nefndarinnar var hafnað af stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Með bréfi Endurkröfunefndar, sem starfar samkvæmt ákvæðum umferðarlaga, dagsettu 16. október 2007, var stefnanda tilkynnt að nefndin hefði ekki fallist á endurkröfu vátryggingafélagsins á hendur stefnanda vegna bóta fyrir líkams- og munatjón farþega, sem félagið hefði greitt úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar. Í forsendum fyrir niðurstöðu nefndarinnar var einkum vísað til fyrrgreinds dóms yfir stefnanda í héraðsdómsmálinu nr. S-299/2005. Stefnandi óskaði eftir því að Atli Þór Ólason dr. med. mæti afleiðingar slyssins og skilaði hann matsgerð sinni 16. júní 2006. Varanlegur miski stefnanda var þar metinn 5%, en varanleg örorka engin. Stefnandi sætti sig ekki við þá niðurstöðu og fór þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að meta afleiðingar slyssins. Dómkvaddir voru Halldór Baldursson læknir og Sigurður R. Arnalds hrl. Matsgerð þeirra er dagsett 25. mars 2007 og eru niðurstöður hennar að varanlegur miski stefnanda sé 10 stig og varanleg örorka 4%. Á grundvelli matsgerðarinnar krafði stefnandi hið stefnda félag um skaðabætur, sem sundurliðast þannig: Ekki er ágreiningur um afleiðingar umrædds slyss eða bótafjárhæð. Hins vegar greinir aðila á um orsök þess. Telja stefndu að slysið megi alfarið rekja til stórkostlegs gáleysis stefnanda við aksturinn og slysið því ekki bótaskylt. Því hafnar stefnandi og heldur því fram að orsök slyssins verði ekki rakin til ökuhraðans, þótt hann viðurkenni að hafa í umrætt sinn ekið yfir leyfðum hámarkshraða. Heldur hann því fram að slysið hafi orsakast af bilun í aftari hjólabúnaði bifreiðarinnar, vinstra megin. Málsástæður stefnanda og lagarök Málsókn stefnanda byggir á því að samkvæmt 92. gr. umferðarlaga skuli hver ökumaður sem stýri ökutæki tryggður sérstakri slysatryggingu, og skuli vátryggingin tryggja bætur fyrir líkamstjón af völdum slyss sem ökumaður verði fyrir við stjórn ökutækisins. Hið stefnda vátryggingafélag hafi selt stefnda, Rebekku ehf., slysatryggingu ökumanns og hafi hún verið í gildi á slysdegi. Stefnandi eigi því rétt til greiðslu úr slysatryggingunni og séu bætur miðaðar við fullar skaðabætur. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 2. mgr. 18. gr. þágildandi laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 skuli, ef tjónþoli hefur af vangá sem telja má stórkostlega eftir því sem atvik lágu til, skera úr um það hvort greiða skuli honum bætur og hversu háar, eftir því hve mikil sökin er og eftir öðrum atvikum. Í 5. gr. almennra skilmála stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., fyrir slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega, komi einnig fram að réttur til vátryggingarbóta geti fallið niður ef vátryggður veldur tjóni af stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt þessu nægi stefndu ekki að sýna fram á gáleysi stefnanda, gáleysið þurfi að vera stórkostlegt ef svipta eigi hann rétti til slysabóta. Sönnunarbyrði um að stefnandi hafi í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi hvíli á stefndu. Ekkert í gögnum málsins styðji það hins vegar að hann hafi í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þótt hann hafi viðurkennt að hafa ekið yfir löglegum hámarkshraða geti það eitt og sér ekki leitt til þess að hann verði sviptur rétti til bóta á þeim grundvelli að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða, án þess að annað og meira komi til, eða afgerandi gögn liggi því til grundvallar. Stefndu hafi í engu hirt um að afla sönnunargagna til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að orsök slyssins verði alfarið rakin til stórkostlegs gáleysis stefnanda. Þvert á móti bendi gögn málsins og framburður vitna til þess að slysið megi rekja til bilunar í aftari hjólabúnaði bifreiðarinnar, vinstra megin, en ekki ökuhraða. Í því sambandi vísar stefnandi til þess að fyrir liggi skoðunargerð Frumherja hf. frá 14. desember 2004, þar sem reynt sé að varpa ljósi á orsakir þess að bifreiðin valt í umrætt sinn. Þá liggi og fyrir dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-299/2005, þar sem stefnandi var ekki talinn hafa brotið gegn ákvæði 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, svo og niðurstaða Endurkröfunefndar, þar sem ekki þótti rétt að beita endurkröfu á þeim grundvelli að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Af öllu þessu telur stefnandi að fyrir hendi sé slíkur vafi um orsök slyssins að ekki sé unnt að fallast á sjónarmið stefndu um niðurfellingu bótaréttar. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar, en einnig til laga nr. 20/1954, um vátryggingarsamninga, umferðarlaga nr. 50/1987 og skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísar hann til meginreglna samningaréttar um efndir samninga og annarra skuldbindinga, svo og til meginreglna kröfuréttar, en einnig til skilmála stefnda um slysatryggingu ökumanns. Krafa hans um vexti á dómkröfu byggist á 16. gr. skaðabótalaga og um dráttarvexti á III. kafla og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um aðild málsins vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Málskostnaðarkrafa hans er reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun á ákvæðum laga nr. 50/1988. Málsástæður stefndu og lagarök Stefndu mótmæla öllum málsástæðum stefnanda. Byggja þeir sýknukröfu sína á því að stefnandi verði sjálfur að bera tjón sitt að fullu vegna eigin sakar, þar sem hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og mótmæla stefndu því að skilyrði séu til að víkja frá þeirri meginreglu og leggja sönnunarbyrðina á stefndu. Þar sem orsök tjóns stefnanda verði alfarið rakið til stórkostlegs gáleysis hans falli bótaskylda niður, sbr. 5. gr. skilmála stefnda, Sjóvá- Almennra trygginga hf., fyrir slysatryggingu ökumanns, en ákvæði skilmálanna eigi sér stoð í 2. mgr. 18. gr. og 20. gr. þágildandi laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Stefndu benda á að stefnandi hafi sjálfur, bæði fyrir lögreglu og í dómi í opinberu máli sem höfðað hafi verið gegn honum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sagt að ökuhraði hafi verið u.þ.b. 100 km/klst þegar hann missti stjórn á bifreiðinni, með þeim afleiðingum að hún valt. Sé það í samræmi við framburð vitnis, Jóns Ragnars Sigurðssonar leigubílstjóra, hjá lögreglunni, sem einnig hafi tjáð lögreglunni að bifreið stefnanda hafi ekki hægt á sér þegar hún nálgaðist beygju á gatnamótum Sæbrautar og Laugarnesvegar. Megi þannig ráða að bifreiðinni hafi verið ekið á ofsahraða í beygjuna, án þess að eðlilegrar aðgæslu hafi verið gætt. Árétta stefndu að leyfilegur hámarkshraði á umræddum vegarkafla sé 60 km/klst, en stefnandi hafi í umrætt sinn ekið á 67% meiri hraða. Mælingar lögreglu á slysstað staðfesti einnig mikinn hraða bifreiðarinnar, en vegalengd dragfara eftir bifreiðina hafi verið alls 172 metrar. Stefndu byggja á því að við mat á gáleysi stefnanda beri fyrst og fremst að líta til hraðaksturs hans, en fyrir liggi að hann hafi ekið langt umfram leyfilegan hámarkshraða og þannig virt hraðatakmarkanir að vettugi. Jafnframt telja stefndu að við mat á gáleysi stefnanda sé ekki unnt að leggja til grundvallar niðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-299/2005, þar sem dómurinn hafi hafnað því að svipta stefnanda ökuréttindum, þar eð hann hefði ekki gerst sekur um mjög vítaverðan akstur, sbr. 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í því sambandi benda stefndu á að dómstólar geri mun ríkari kröfur til sönnunar um tiltekna háttsemi sakborninga í opinberum málum en til sönnunar í einkamálum. Sami mælikvarði verði því ekki lagður til grundvallar við mat á því hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi skaðabótaréttar. Stefndu mótmæla því harðlega, sem röngu og ósönnuðu, að hjólabúnaður bifreiðarinnar hafi verið bilaður og að slys stefnanda megi rekja til þess. Telja þeir ekkert benda til þess að hjólabúnaðinum hafi verið ábótavant. Þvert á móti megi ráða af fyrirliggjandi gögnum og framburði stefnanda sjálfs að bifreiðin hafi verið í góðu lagi, enda hafi viðgerðarmaður á bifreiðaverkstæði B&L kannað hjólabúnaðinn sérstaklega tveimur dögum fyrir slysið og ekkert fundið, og bifreiðin síðar farið athugasemdalaust í gegnum ástandsskoðun hjá Frumherja hf. Beri stefnandi alfarið sönnunarbyrðina fyrir staðhæfingu sinni um meinta bilun í hjólabúnaði, en hann hafi ekki lagt fram nein gögn henni til stuðnings. Skoðunargerð Frumherja frá 14. desember 2004 varpi engu á ljósi á bilun í hjólabúnaðinum og geti því síður falið í sér staðfestingu á því að búnaðurinn hafi verið bilaður fyrir slysið. Þá byggja stefndu á því að ekki hafi verið fyrir hendi sérstök slysahætta ef stefnandi hefði sýnt þá varkárni sem honum bar við þessar aðstæður. Verði talið að hjólabúnaður bifreiðarinnar hafi verið bilaður, og að slysið megi rekja til þess, byggja stefndu sjálfstætt á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með aksturslagi sínu er hann ók á ofsahraða í beygjuna og án þess að hægja ferðina, meðvitaður um bilun í hjólabúnaðinum. Verði slík háttsemi stefnanda að teljast stórkostlegt gáleysi, sem jafnframt leiði til sýknu stefndu. Varakrafa stefndu um verulega lækkun stefnukrafna er á því reist að líta verði til eigin sakar stefnanda. Vísa stefndu þar til fyrri málsástæðna, en benda einnig á að stefnandi hafi viðurkennt að hann hafi ekki notað öryggisbelti þegar slysið varð. Telja stefndu líklegt að tjón stefnanda hefði orðið minna ef hann hefði notað öryggisbelti í umrætt sinn. Með tilliti til þessa beri því að lækka bætur til stefnanda. Stefndu mótmæla sérstaklega kröfu stefnanda um dráttarvexti af stefnufjárhæð fyrir dómsuppsögudag. Um lagarök vísa stefndu einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, stórkostlegt gáleysi og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá vísa þeir til vátryggingarskilmála vegna slysatryggingar ökumanns, sérstaklega 5. gr. skilmálanna, auk laga nr. 20/1954, um vátryggingarsamninga. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Munnlegar skýrslur fyrir dómi Við aðalmeðferð gaf stefnandi skýrslu fyrir dóminum, svo og vitnin Guðmundur Már Hagalín, Berglind Óskarsdóttir og Hörður Jónsson, sem öll voru farþegar í bifreiðinni OI-966, er slys þetta bar að. Einnig gaf skýrslu vitnið, Jón Ragnar Sigurðsson leigubílstjóri. Í máli stefnanda kom fram að hann hefði í umrætt sinn ekið eftir vinstri akrein Sæbrautar, til norðausturs. Taldi hann að ökuhraðinn hafi verið um 90 km/klst. Í aflíðandi beygju hafi hann skyndilega misst stjórn á bílnum þegar hann ætlaði að hægja ferðina og stíga á hemla. Hemlarnir hafi þá ekki virkað, þess í stað hafi bíllinn eins og kastast til og lyfst, byrjað að skrika til hægri og stefnt út fyrir malbik og í möl í hægri vegkanti. Hafi hann þá reynt að rétta bílinn af og um leið aðeins stigið á bensíngjöfina. Við það hafi hjólin tekið grip á akbrautinni og bíllinn um leið 90 gráðu beygju til vinstri, þar sem hann ók á vegrið og hvolfdi síðan. Ekki kvaðst stefnandi geta gert sér grein fyrir hvað farið hafi úrskeiðis, en gat sér þess helst til að hjólalega hefði bilað og fest. Farþeginn Guðmundur Már Hagalín sat við hlið stefnanda í framsæti. Taldi hann að stefnandi hafi ekið á u.þ.b. 100 km hraða þegar bíllinn hafi skyndilega kippst til á veginum og stefnandi þá misst stjórn á honum. Ekki kvaðst vitnið muna eftir því að stefnandi hafi hægt ferðina skömmu fyrir slysið, hins vegar hafi stefnandi reynt að ná stjórn á bílnum, en án árangurs. Sérstaklega aðspurt taldi vitnið að hraði bifreiðarinnar hafi ekki verið of mikill miðað við aðstæður. Farþeginn Hörður Jónsson sat í aftursæti, aftan við farþega í framsæti. Hann lýsti aðdraganda slyssins á sama hátt og vitnið Guðmundur Már, þ.e. að bíllinn hafi skyndilega kippst til á veginum og við það hafi stefnandi misst stjórn á honum. Jón Ragnar Sigurðsson leigubílstjóri kvaðst hafa ekið eftir hægri akrein á Sæbraut á ca. 85 km hraða. Á móts við Kirkjusand hafi stefnandi ekið fram úr bifreið hans og taldi hann að hraði þeirrar bifreiðar hafi verið um 100 km/klst. Í aflíðandi beygju skammt frá hafi hann séð að hægra afturhjól á bifreið stefnanda var komið út fyrir malbik. Við það hafi stefnandi misst stjórn á bifreiðinni og ekki náð að rétta hana af á akbrautinni. Vitnið kvaðst ekki vita hvað hafi gerst, hann væri ekki bifvélavirki, en taldi að einhvers konar bilun hefði líklega orðið í bifreið stefnanda, bifreiðin væri búin skriðvörn og spólvörn og taldi hann að svona ætti ekki að geta komið fyrir bifreið sem þessa. Að auki hefðu akstursskilyrði verið eins og best yrði á kosið, þurrt og bjart. Ekki þykir ástæða til að rekja frekar munnlegar skýrslur fyrir dóminum. Niðurstaða Stefnandi byggir mál sitt á því að orsök slyssins að morgni 9. maí 2004 megi rekja til skyndilegrar bilunar í aftari hjólabúnaði bifreiðarinnar OI-966, vinstra megin, í sömu andrá og hann steig á hemla í því skyni að draga úr ferð. Hafi bifreiðin þá kastast til og byrjað að skrika til hægri, út fyrir malbiksbrún. Um leið hafnar stefnandi því að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn og að slysið verði rakið til þess að hann hafi ekið umfram hámarkshraða. Í máli þessu hefur verið lögð fram skoðunarskýrsla Frumherja hf. frá 14. desember 2004, sem unnin var í því skyni að varpa ljósi á orsakir þess að bifreiðin OI-966 valt í umrætt sinn. Þar sem grunur beindist að virkni vinstra afturhjóls var áhersla lögð á skoðun þess. Í skýrslunni segja skoðunarmenn að ekki sé hægt að fullyrða um ástæður þess að bíllinn veltur eða með hvaða hætti drifliður skemmist og hvenær, en setja þess í stað fram ályktanir í fjórum liðum. Meðal gagna málsins er einnig úrskurður Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, dagsettur 26. október 2004, þar sem því var hafnað að tjón á bifreiðinni væri greiðsluskylt úr kaskótryggingu bifreiðarinnar. Við úrlausn sína studdist úrskurðarnefndin m.a. við lögregluskýrslur og vettvangsuppdrátt lögreglu. Í lýsingu málsatvika segir þar m.a.: „Á vettvangsuppdrætti eru sýnd dragför eftir A sem liggja frá u.þ.b. miðri syðri akbrautinni til hægri að hægri götubrún, þaðan til vinstri yfir vegrið og að umferðarljósastólpanum, alls um 102 m. Þaðan liggja dragförin áfram um 70 m að þeim stað, þar sem bifreiðin staðnæmdist.“ Af lýsingu úrskurðarnefndarinnar á dragförum bifreiðarinnar má draga þá ályktun að eitthvað hafi farið úrskeiðis þegar bifreiðin var stödd á u.þ.b. miðri syðri akbrautinni, en þar byrja dragförin og liggja til hægri, að hægri götubrún. Styður lýsingin þannig bæði framburð stefnanda, sem kvaðst hafa ekið eftir vinstri akrein Sæbrautar þegar bifreiðin hafi skyndilega kastast til og byrjað að skríða til hægri, svo og farþega, sem báru um það að bifreiðin hafi skyndilega kippst til á veginum og stefnandi við það misst stjórn á henni. Framburður leigubílstjórans, Jóns Ragnars Sigurðssonar, sem ók á eftir bifreið stefnanda, styrkir einnig þá staðhæfingu stefnanda að skyndileg bilun hafi orðið í bifreiðinni, þótt vitnið hafi tekið fram að hann væri ekki lærður bifvélavirki. Af áðurnefndri skoðunarskýrslu Frumherja hf. verður hins vegar ekkert ráðið hvort slysið megi rekja til bilunar í búnaði bifreiðarinnar. Ekki er um það ágreiningur að stefnandi ók bifreiðinni OI-966 í umrætt sinn allt of hratt og langt umfram leyfðan hámarkshraða á Sæbraut. Þá hefur hann einnig viðurkennt að hafa ekki notað öryggisbelti við aksturinn er slysið varð. Með háttsemi sinni sýndi stefnandi af sér gáleysi. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-299/2005 var hann dæmdur til greiðslu 50.000 króna sektar í ríkissjóð vegna hraðaksturs, en sýknaður af kröfu ákæruvaldsins um sviptingu ökuréttar, þar sem ósannað þótti að hann hefði gerst sekur um mjög vítaverðan akstur, sbr. 101. gr. umferðarlaga. Í forsendum dómsins kemur fram að stefnandi hafi mótmælt því að hafa ekið án nægjanlegrar aðgæslu, en þess í stað talið að bilun í hjólabúnaði bifreiðarinnar hafi verið ástæða þess að hann missti stjórn á bifreiðinni. Þótt fallist sé á það með stefndu að ríkari kröfur séu gerðar til sönnunar í opinberum málum en einkamálum og að sami mælikvarði við mat á stórkostlegu gáleysi verði ekki lagður til grundvallar í refsirétti og skaðabótarétti, breytir það þó engu um þá staðreynd að í máli þessu bera stefndu sönnunarbyrðina fyrir því að slys stefnanda hafi borið að með þeim hætti sem um ræðir í 18.-20. gr. þágildandi laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Stefndu þurfa því að sanna að vátryggingaratburðurinn verði rakinn til stórkostlegs gáleysis stefnanda, ef svipta á hann rétti til greiðslu bóta. Sú sönnun hefur ekki tekist og bera stefndu hallann af því. Þvert á móti þykir ýmislegt styðja þá fullyrðingu stefnanda að orsök slyssins verði rakin til skyndilegrar bilunar í hjólabúnaði bifreiðarinnar, eins og rakið hefur verið. Stefndu byggja einnig á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með akstri sínum í umrætt sinn, þar sem honum hafi verið kunnugt um að hjólabúnaður bifreiðarinnar kynni að vera bilaður. Ekki verður fallist á þá málsástæðu, enda mátti stefnandi fremur treysta því að búnaður bifreiðarinnar væri í fullkomnu lagi, þar eð bifreiðin hafði mjög skömmu áður verið færð til viðgerðar hjá umboðsaðila bifreiðarinnar, þar sem gert hafði verið við hemla, diska og klossa, og að því búnu ástandsskoðuð, án athugasemda. Með vísan til ofanritaðs verður fallist á kröfur stefnanda og stefndu dæmd óskipt til greiðslu stefnufjárhæðarinnar, sbr. 1. mgr. 92. gr. og 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en ekki er tölulegur ágreiningur um fjárhæð kröfunnar. Stefndu hafa mótmælt því að greiða dráttarvexti af stefnufjárhæð fyrir dagsetningu uppkvaðningar dóms þessa. Ekki þykja efni til að taka þau mótmæli til greina og verða stefndu dæmd til greiðslu vaxta og dráttarvaxta eins og krafist er. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verða stefndu dæmd til greiðslu málskostnaðar, samtals að fjárhæð 1.117.203 krónur, og greiðist hann í ríkissjóð. Stefnandi nýtur gjafsóknar í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi 21. ágúst 2006. Allur gjafsóknarkostnaður, þ.e. þóknun lögmanns hans, Hervarar Pálsdóttur hdl., sem ákveðst hæfileg 500.000 krónur, kostnaður við öflun matsgerðar, 449.500 krónur, auk annars kostnaðar að fjárhæð 167.703 krónur, eða samtals 1.117.203 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndu, Rebekka ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði óskipt stefnanda, Árna Páli Ársælssyni, 1.739.063 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af 690.100 krónum frá 9. maí 2004 til 20. júní sama árs og af 1.739.063 krónum frá þeim degi til 25. apríl 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda málskostnað að fjárhæð 1.117.203 krónur, og greiðist hann í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, alls að fjárhæð 1.117.203 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 235/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi Sératkvæði
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. apríl 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hennar er til meðferðar fyrir Hæstarétti, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 16. júní 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 1010 var varnaraðili dæmd í tveggja ára óskilorðsbundið fangelsi fyrir fjölmörg brot framin annars vegar á tímabilinu apríl til ágúst 2008 en hins vegar september 2009 til október 2010. Voru það einkum auðgunar- og umferðarlagabrot. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til greiðlegrar játningar varnaraðila en sú háttsemi sem ákært var fyrir tengdist með einum eða öðrum hætti fíkniefnaneyslu hennar. Varnaraðili áfrýjaði dómnum til Hæstaréttar 13. janúar 2011. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 allt frá 22. október 2010, samkvæmt þremur úrskurðum héraðsdóms Reykjaness, 22. október 2010, 19. nóvember 2010 og 14. janúar 2011, sem staðfestir voru í Hæstarétti með dómum 26. október 2010 í máli nr. 605/2010, 23. nóvember 2010 í máli nr. 649/2010 og 18. janúar 2011 í máli nr. 39/2011, en í síðastgreindum dómi var kveðið á um að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hennar væri til meðferðar fyrir Hæstarétti, en þó eigi lengur en til 14. apríl 2011 klukkan 16. Eins og áður segir gekk hinn kærði úrskurður 15. apríl 2011 og með honum var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 16. júní 2011 klukkan 16. Ákveðið hefur verið að mál varnaraðila vegna áfrýjunar dóms Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2010 verði flutt í Hæstarétti 23. maí 2011. Samkvæmt framanrituðu hefur varnaraðili nú þegar sætt gæsluvarðhaldi í tæplega sex mánuði og verða þeir að minnsta kosti sjö verði hinn kærði úrskurður staðfestur. Þegar litið er til þessa langa tíma verður ekki fullyrt á sama hátt og áður að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram brotum meðan máli hennar er ekki lokið þannig að nauðsyn sé á að hún sæti áfram gæsluvarðhaldi, sbr. c. lið 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Í dómi Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2010 kemur fram að varnaraðili sé fædd árið [...]. Samkvæmt sakavottorði hlaut hún á árunum 1989-1997 sjö fangelsisdóma fyrir skjalafals, þjófnað og fjársvik, þar af þrjá óskilorðsbundna. Þá hlaut hún hinn 11. september 2002 dóm fyrir líkamsárás, en var ekki gerð sérstök refsing. Hinn 13. febrúar 2004 hlaut varnaraðili eins mánaðar fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir þjófnað og fjögurra mánaða fangelsisdóm 26. júlí 2006, fyrir þjófnaðar- og fíkniefna- og umferðarlagabrot. Næst var varnaraðili hinn 15. desember 2006 dæmd í sex mánaða fangelsi fyrir skjalafals, gripdeild, þjófnað og fjársvik og þá hinn 20. mars 2007 í tólf mánaða fangelsi fyrir þjófnaðar-, fjársvika-, nytjastuldar- og umferðarlagabrot. Varnaraðili hlaut síðan dóm fyrir fjársvik hinn 12. október 2007. Síðast hlaut hún dóm 17. desember 2010 sem áfrýjað hefur verið til Hæstaréttar. Í honum var varnaraðili sakfelld fyrir á fjórða tug auðgunarbrota, auk umferðarlagabrota og nytjastuldar. Um var að ræða tvær brotahrinur annars vegar á tímabilinu 28. apríl 2008 til 20. ágúst 2008 og hins vegar frá 3. september 2009 til 21. október 2010, er hún var síðast handtekin. Í millitíðinni afplánaði hún 12 mánaða refsidóm sem hún hlaut 20. mars 2007, þá einkum fyrir auðgunarbrot. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til hins kærða úrskurðar tel ég að það beri að staðfesta hann.
|
Mál nr. 605/2014
|
Kaupleiga Aðild Kröfugerð Málsástæða Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
S falaðist eftir kaupum á bifreið í eigu Þ og var útbúinn kaupsamningur og afsal þar sem Þ var tilgreindur seljandi, L hf. kaupandi og S umráðamaður bifreiðarinnar. Jafnhliða gerðu L hf. og S með sér kaupleigusamning um bifreiðina. Um tveimur mánuðum eftir að S fékk umráð bifreiðarinnar kom upp bilun í henni og á grundvelli kostnaðarmats vegna viðgerðar lýsti S yfir riftun á kaupleigusamningnum við L hf. sem L hf. hafnaði með vísan til þess að vanefndir teldust ekki slíkar að rifta skyldi samningnum. Þá hafnaði Þ því jafnframt að hann yrði gerður ábyrgur fyrir göllum á bifreiðinni. S höfðaði því mál á hendur L hf. og Þ og krafðist þess aðallega að viðurkennd yrði riftun sín á kaupleigusamningi við L hf. og að L hf. yrði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð sem hann hafði greitt á grundvelli samningsins. Til vara krafðist hann þess að L hf. og Þ yrði óskipt gert að greiða sér afslátt af kaupverði bifreiðarinnar. Að auki krafðist hann þess að L hf. og Þ yrði óskipt gert að greiða sér skaðabætur að álitum. Héraðsdómur sýknaði L hf. af kröfu S, en dæmdi Þ til þess að greiða S tiltekna fjárhæð vegna gallans. Hæstiréttur taldi S ekki hafa í héraðsdómsstefnu gert nægjanlega grein fyrir því á hvaða grundvelli Þ hefði verið stefnt í málinu, en þar hefði verið staðhæft að ekki væri samningssamband milli S og Þ. Þá væri enga skýringu að finna á því við hvaða lagaheimild væri stuðst þegar L hf. og Þ væri stefnt sameiginlega til greiðslu afsláttar og skaðabóta. Væri aðild málsins, að því er varðaði Þ, því svo vanreifuð að vísa bæri kröfum S á hendur honum frá héraðsdómi. Þá var kröfum S á hendur L hf. vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum þar sem málatilbúnaður hans á hendur L hf. uppfyllti ekki kröfur d. og e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. I Málsatvik eru þau að aðaláfrýjandi falaðist eftir kaupum á bifreiðinni Nissan Double Cab með fastanúmer AT-631 hjá Bílasölunni Ósi, Akureyri, og útbjó bifreiðasalan kaupsamning og afsal fyrir bifreiðinni 30. mars 2011. Gagnáfrýjandi var tilgreindur seljandi, stefndi kaupandi og aðaláfrýjandi umráðamaður hins selda, en allir undirrituðu þeir samninginn. Í honum kom fram að ökutækið væri selt í núverandi ástandi sem kaupandi hefði kynnt sér, en seljandi kynni að vera ábyrgur gagnvart kaupanda vegna galla samkvæmt almennum reglum. Þá var kaupverð tilgreint 1.600.000 krónur. Jafnhliða var gerður samningur milli aðaláfrýjanda og stefnda 29. mars 2011, sem bar yfirskriftina ,,Bílasamningur Lýsingar“. Í samningnum var aðaláfrýjandi greindur leigutaki og stefndi leigusali og þeir sagðir gera með sér kaupleigusamning um hið leigða, sem var framangreind bifreið. Samkvæmt samningnum var gagnáfrýjandi seljandi bifreiðarinnar, en hann undirritaði hann ekki. Í umræddum kaupleigusamningi var leigutími sagður vera frá 5. apríl 2011 til 5. júlí 2014, fjöldi greiðslna 38 og kaupverð bifreiðarinnar tilgreint 1.600.000 krónur. Í 5. gr. samningsins sem fjallaði um upphaf og lok leigutíma sagði meðal annars að væri leigumunur skráningarskylt ökutæki eða vinnuvél, veitti leigutaki með undirskrift sinni leigusala fullt umboð til þess að undirrita tilkynningu um eigendaskipti við lok samningstíma fyrir hönd leigutaka svo unnt væri að skrá ökutækið á hans nafn hjá Umferðarstofu. Jafnframt sagði þar að leigusali bæri enga eigandaábyrgð á leigumun gagnvart leigutaka, enda hefði leigutakinn haft leigumun til umráða frá upphafi samnings. Í 8. gr. samningsins kom fram að leigusali væri eigandi leigumunar og að leigutaka væri óheimilt að stofna til hvers konar löggerninga um leigumun. Við síðustu leigugreiðslu eða greiðslu eftirstöðva samnings á hverjum tíma gæfi leigusali út afsal til leigutaka fyrir leigumun, sbr. 5. gr. samningsins, enda væri samningurinn að öðru leyti í skilum. Þá var tekið fram í 9. gr. hans að leigutaki bæri áhættuna af því, færist leigumunur eða skemmdist, eftir að leigumunur hefði verið afhentur leigutaka. Leigutaki sæi um að velja leigumun og annast fyrir hönd leigusala skoðun hans svo sem kaupanda væri skylt samkvæmt lögum nr. 50/2002 um lausafjárkaup. Leigusali tæki enga ábyrgð á leigumun. Leigutaki staðfesti að hið leigða væri afhent honum og hann tæki við því án fyrirvara og hefði sannreynt með nauðsynlegri skoðun og prófun að hið leigða væri gallalaust og hefði umsamda eiginleika. Í 11. gr. samningsins, sem fjallaði um vanefndir seljanda, sagði að leigutaka bæri að tilkynna leigusala skriflega eða með öðrum jafn tryggilegum hætti, reyndist leigumunur gallaður, svo unnt væri að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir gagnvart seljanda munarins vegna vanefnda hans. Leigutaka bæri að greiða leigu þótt seljandi vanefndi samning sinn við leigusala eða leigutaka. Leigutaki gæti þó átt rétt til afsláttar, skaðabóta eða endurgreiðslu. Nánar var þar rakið að leiddu vanefndir seljanda til afsláttar af kaupverði eða til skaðabóta úr hans hendi skyldi það koma leigutaka að fullu til góða í formi innborgunar á samning. Jafnframt kom fram að væru vanefndir seljanda svo verulegar að rifta mætti kaupum skyldi leigusali taka þá ákvörðun og tilkynna seljanda hana. Greiddi leigutaki þá kostnað við kröfugerð á hendur seljanda vegna vanefnda þess síðarnefnda hvort sem sú kröfugerð væri gerð í nafni leigusala eða krafan framseld til leigutaka. Samkvæmt 12. gr. samningsins bar leigutaka að halda leigumun vel við og láta gera við allar skemmdir og bilanir, jafnframt því að fylgja reglum seljanda og framleiðanda við notkun hans. Í niðurlagi 28. gr. sagði að greiðsluáætlun sem var fylgiskjal samningsins skoðaðist sem hluti hans. Þar var gerð grein fyrir mánaðarlegum greiðslum samkvæmt samningnum og tilgreint að um væri að ræða lán nr. 70081521. Aðaláfrýjandi var þar sagður vera kaupandi bifreiðarinnar og gagnáfrýjandi seljandi hennar. Undir greiðsluáætlun var ritað af hálfu stefnda og aðaláfrýjanda. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi kom fram bilun í bifreiðinni um tveimur mánuðum eftir að aðaláfrýjandi fékk umráð hennar. Á grundvelli kostnaðarmats vegna viðgerðar á henni, sem nam 2.410.000 krónum, lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun 11. júlí 2011 gagnvart stefnda á áðurgreindum kaupleigusamningi auk þess sem í bréfinu var óskað eftir afstöðu stefnda til kröfunnar. Vísaði aðaláfrýjandi meðal annars til ákvæða 11. gr. samningsins. Með bréfi stefnda 9. ágúst 2011 var því lýst yfir að hann teldi í ljósi 9. og 11. gr. samningsins ,,vanefndir ekki slíkar að rifta skuli samningnum“ og hafnaði því kröfu aðaláfrýjanda um riftun hans. Þá tilkynnti aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um ætlaða galla með bréfi 30. september 2011, en með svarbréfi þess síðarnefnda 18. október sama ár var því hafnað að hann yrði gerður ábyrgur fyrir göllum á bifreiðinni. Í niðurstöðu matsgerðar 10. maí 2012, sem unnin var að beiðni aðaláfrýjanda, kom fram að orsök bilunar bifreiðarinnar væri sú að sveifarás væri brotinn við fremstu stangarlegu og að gömul sprunga hafi leynst í sveifarásnum þar sem vélin hefði brætt úr sér hjá fyrri eiganda. Áætlaður kostnaður af viðgerð var annars vegar metinn 436.634 krónur, miðað við að skipta einungis um sveifarás og legur, og hins vegar 1.236.229 krónur, en í því tilviki yrði vélin nánast gerð upp. Þá sagði jafnframt í niðurstöðu matsmanns að gagnáfrýjandi hefði látið gera við vél bifreiðarinnar á verkstæði um áramótin 2010 til 2011. Vélin hafi verið úrbrædd á sveifarás, tekin úr og í sundur að hluta. Að viðgerð lokinni hafi vélin verið sett aftur í bifreiðina. Hafi aðaláfrýjandi getað ,,engan veginn komið í veg fyrir að sveifarás brotnaði.“ II Eins og að framan er rakið afsalaði gagnáfrýjandi samkvæmt kaupsamningi framangreindri bifreið til stefnda 30. mars 2011 og var aðaláfrýjanda getið þar sem umráðamanns hennar. Samhliða þessu gerðu aðaláfrýjandi og stefndi með sér kaupleigusamning. Í 8. gr. hans var kveðið svo á um að stefndi væri eigandi bifreiðarinnar, enda var hann kaupandi hennar samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi. Af ákvæðum kaupleigusamningsins, sem rakin eru að framan, verður ráðið að samningurinn hafi verið lánssamningur. Komu aðilar samningsins þar fram sem leigusali og leigutaki, auk þess sem gert var ráð fyrir að aðaláfrýjandi eignaðist bifreiðina í lok leigutímans. Í 5. gr. kaupleigusamningsins sagði að stefndi sem leigusali bæri enga eigandaábyrgð á hinu leigða gagnvart aðaláfrýjanda sem leigutaka og í 9. gr. var hnykkt á því að hann bæri enga ábyrgð á leigumun. Samkvæmt 11. gr. samningsins var leigusali einn bær um að taka ákvörðun um riftun samnings vegna vanefnda seljanda og átti leigutaki enga aðkomu að þeirri ákvörðun. Í samræmi við fortakslaust orðalag ákvæðisins var leigusala ekki skylt að hafast neitt að gagnvart seljanda, enda þótt leigutaki sýndi fram á verulegar vanefndir hans. Virtist leigutaka því ekki hafa verið fært eftir samningnum að krefjast riftunar vegna verulegra galla á bifreiðinni, hvorki gagnvart leigusala né seljanda. Fól þetta í sér víðtækt afsal á réttarvernd aðaláfrýjanda sem leigutaka. III Í héraðsdómsstefnu gerði aðaláfrýjandi þær dómkröfur aðallega á hendur stefnda að viðurkennd yrði riftun á kaupleigusamningi þeirra og að stefnda yrði gert að endurgreiða sér leigugjald sem hann hefði greitt að fjárhæð 985.053 krónur auk dráttarvaxta. Yrði ekki fallist á þá kröfu gerði aðaláfrýjandi til vara þá kröfu á hendur stefnda og gagnáfrýjanda að þeim yrði ,,in solidum“ gert að greiða sér 1.236.229 króna afslátt af kaupverði bifreiðarinnar og til þrautavara að þeim yrði gert ,, in solidum“ að greiða sér 436.634 króna afslátt af kaupverðinu. Þá var þess krafist að þeim yrði ,,in solidum gert að greiða ... skaðabætur að fjárhæð 200,000.- kr. að álitum auk dráttarvaxta“. Í upphafi þess kafla stefnunnar þar sem er að finna málsástæður og lagarök aðaláfrýjanda sagði: ,,Stefnandi telur að um samskipti hans og stefnda Lýsingar hf. fari eftir ákvæðum laga um neytendakaup nr. 48/2003. Þó samningur milli aðila sé nefndur kaupleigusamningur, þá sé ljóst af ákvæðum hans að leigumunur átti að falla til stefnanda þegar skilyrði leigusamningsins höfðu verið uppfyllt. Kaupleigusamningurinn sé því í raun kaupsamningur með greiðsludreifingu og eignarréttarfyrirvara. Kröfum sínum um riftun og endurgreiðslu beinir stefnandi eingöngu að stefnda Lýsingu hf. enda er samningsréttarsamband vegna kaupa stefnanda á bifreiðinni ... eingöngu á milli stefnanda og stefnda Lýsingar hf. Varakröfu og þrautavarakröfu er beint gegn stefndu in solidum, þar sem samningur um kaup stefndu Lýsingar á bifreiðinni er milli stefndu, en stefnandi ekki beinn aðili að þeim gerningi.“ Síðastnefndar kröfur studdi aðaláfrýjandi samkvæmt stefnunni við 31. gr. laga nr. 48/2003. Í stefnunni er ekki gerð frekari grein fyrir því á hvaða grundvelli gagnáfrýjanda var stefnt, en eins og að framan er rakið var þar staðhæft að ekki væri samningssamband milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda. Þá er enga skýringu að finna á því við hvaða lagaheimild er stuðst þegar stefnda og gagnáfrýjanda er stefnt sameiginlega til greiðslu afsláttar og skaðabóta. Þegar af þessum ástæðum er aðild málsins, að því er gagnáfrýjanda varðar, svo vanreifuð að vísa ber kröfum aðaláfrýjanda á hendur honum frá héraðsdómi. Í stefnunni ber aðaláfrýjandi því við að stefndi hafi neitað að verða við kröfu sinni um riftun og borið fyrir sig ákvæði 11. gr. samningsins um takmarkaðan rétt leigutaka til að grípa til vanefndaúrræða. Þrátt fyrir það byggir aðaláfrýjandi ekki á ógildingarreglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, heldur reisir hann kröfur sínar á hendur stefnda á því að samningur aðila sé í raun kaupsamningur. Sá skilningur á sér hins vegar ekki stoð í efnisákvæðum samningsins og verður því hvorki lögum nr. 48/2003 né lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup beitt við túlkun hans. Þegar tilvísun aðaláfrýjanda til ákvæða þeirra laga sleppir, hefur hann ekki reifað hvar fundin verði stoð í samningnum fyrir riftunarkröfu sinni á hendur stefnda. Þá hefur aðaláfrýjandi ekki verið samkvæmur sjálfum sér um eðli samningsins, þar sem víða er til þess vísað í stefnunni að hann sé leigusamningur. Samkvæmt d. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að greina í stefnu svo glöggt sem verða má dómkröfur og málsástæður sem málsókn er byggð á, svo og önnur atvik sem þarf að geta til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Samkvæmt framansögðu uppfyllir málatilbúnaður aðaláfrýjanda ekki þessar kröfur og eru því svo verulegir annmarkar á honum að ekki verður hjá því komist að vísa kröfum aðaláfrýjanda á hendur stefnda sjálfkrafa frá héraðsdómi. Eins og að framan var rakið eru samningar þeir, sem liggja að baki lögskiptum aðaláfrýjanda og stefnda og sá síðarnefndi hefur einhliða samið, að ýmsu leyti óljósir og misvísandi. Af þeim sökum eru uppi í málinu veruleg vafaatriði er snúa að samningssambandi þeirra og þykir því rétt að þeir beri hvor um sig sinn kostnað af málinu. Á hinn bóginn verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigum eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjandi, Sverrir Þór Skaftason, greiði gagnáfrýjanda, Þórhalli M. Kristjánssyni, 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. apríl 2014. I. Mál þetta, sem dómtekið var þann 12. febrúar 2014, var höfðað með stefnu útgefinni 17. september 2012 af Sverri Þór Skaftasyni, Áshamri 75, Vestmannaeyjum, gegn Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík, og Þórhalli M. Kristjánssyni, Huldugili 39, Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega á hendur stefnda Lýsingu hf.: - Að viðurkennd verði riftun á kaupleigusamningi stefnanda og stefnda Lýsingar hf., sem gerður var 29. mars 2011 vegna bifreiðarinnar AT-631, og tilkynnt var stefnanda með bréfi þann 11. júlí 2011. - Að stefnda Lýsingu hf. verði gert að endurgreiða stefnanda leigugjald sem hann hefur greitt stefnda Lýsingu hf. að upphæð 985.053 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 þannig: af 500.000 kr. frá 29. mars 2011 til 26. maí s.á. en af 547.488 kr. frá þeim degi til 27. júlí s.á., en af 616.437 kr. frá þeim degi til 29. nóvember s.á en af 726.376 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2012 en af 797.720 kr. frá þeim degi til 5. mars s.á. en af 869.108 kr. frá þeim degi til 1. júní s.á., en af stefnufjárhæðinni allri frá þeim degi til greiðsludags. Til vara á hendur báðum stefndu sameiginlega: - Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda krefst hann þess til vara að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda afslátt af kaupverði bifreiðarinnar að fjárhæð 1.236.229 kr. Til þrautavara: - Að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda afslátt af kaupverði bifreiðarinnar að fjárhæð 436.634 kr. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 200.000 kr. að álitum auk dráttarvaxta eins og að framan var getið frá 29. mars 2011 til greiðsludags. Að lokum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi lögum samkvæmt. Af hálfu stefnda Lýsingar hf. er þess krafist að félagið verið sýknað af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt krefst stefndi Lýsing hf. þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda Lýsingu hf. málskostnað skv. framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda Þórhalls er þess krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi Þórhallur þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati réttarins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Í upphaflegri kröfugerð stefnda Þórhalls M. Kristjánssonar var þess krafist að máli þessu yrði vísað frá dómi hvað hann varðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann16. október 2013 var frávísunarkröfunni hafnað. II. Málsatvik Stefnandi keypti með milligöngu stefnda Lýsingar hf. bifreiðina AT-631 sem er af gerðinni Nissan Double Cab, árgerð 2005. Viðskiptin fóru þannig fram að gerður var kaupsamningur sem dagsettur er 30. mars 2011, milli stefnda Lýsingar annars vegar og stefnda Þórhalls hins vegar, þar sem Lýsing hf. var skráður sem kaupandi og stefndi Þórhallur sem seljandi ofangreindrar bifreiðar. Á sama skjali var stefnanda getið sem umráðamanns bifreiðarinnar. Samhliða þessum kaupum var gengið frá kaupleigusamningi milli stefnanda og stefnda Lýsingar hf., dags. 29. mars 2011, þar sem stefnandi var skráður leigutaki og umráðamaður bifreiðarinnar og tók að sér greiðslu á kaupleigusamningi við stefnda Lýsingu hf. Samkvæmt kaupleigusamningnum var kaupverð bifreiðarinnar 1.600.000 kr. og greiddi stefnandi við undirritun samningsins 500.000 kr. inn á samninginn. Eftirstöðvar bar að greiða með mánaðarlegum afborgunum á tímabilinu 5. júní 2011 til 5. júlí 2012. Stefnandi greiddi afborganir sem féllu á gjalddaga fram til 1. júní 2012. Í byrjun júní 2011 eða rúmum tveimur mánuðum eftir að stefnandi fékk umráð bifreiðarinnar kom fram bilun í henni og lýsti hún sér í því að hljóð heyrðist frá vélinni sem skv. skoðun hjá Ingvari Helgasyni hf. var talið stafa frá stangarlegu og talið var nauðsynlegt að opna vélina. Samkvæmt grófu kostnaðarmati frá Ingvari Helgasyni hf. dags. 29. júní 2011 var talið að viðgerðarkostnaður gæti numið allt að 2.410.000 kr. Með bréfi til stefnda Lýsingar hf., dags. 11. júlí, krafðist stefnandi riftunar á kaupleigusamningi sínum við félagið auk þess sem hann óskaði eftir afstöðu félagsins til kröfu stefnanda og vísaði stefnandi m.a. til 11. gr. ofangreinds kaupleigusamnings. Stefndi Lýsing hf. hafnaði riftun samningsins og vísaði m.a. til 9. gr. og 11. gr. kaupleigusamningsins og lýsti því yfir að í ljósi þeirra ákvæða væru vanefndir ekki slíkar að þær heimiluðu riftun. Með bréfi til stefnda Þórhalls, dags. 30. september 2011, óskaði stefnandi eftir afstöðu hans til framkominna galla og bréfs stefnda Lýsingar hf. Með bréfi dags. 18. október s.á. var af hálfu stefnda Þórhalls alfarið hafnað ábyrgð á ætluðum göllum á bifreiðinni. Að fenginni afstöðu stefndu óskaði stefnandi, með beiðni dags. 28. nóvember 2011, eftir því að Héraðsdómur Reykjavíkur dómkveddi einn hæfan og sérfróðan mann til að skoða og meta bilun vélarinnar. Dómkvaddur matsmaður, Harald P. Hermanns bifvélavirki, skilaði mati sínu dags. 10. maí 2012 og í matsgerðinni kom fram að matsmaður teldi orsök bilunarinnar vera þá að sveifarás væri brotinn við fremstu stangarlegu og teldi hann að leynst hefði gömul sprunga í sveifarásnum. Viðgerðarkostnað áætlaði matsmaður vera frá 436.000 kr. til 1.236.000 kr. eftir því hve mikið þurfti að gera við í vélinni. Þá kom fram í niðurstöðum matsmanns að í ljós hafi komið að fyrri eigandi, stefndi Þórhallur, hefði látið gera við vél bifreiðarinnar á verkstæðinu Vélvirkjanum ehf. um áramótin 2010-2011, en þá hafi vélin verið úrbrædd á sveifarási. Vélin hafi verið tekin úr og í sundur að hluta og blokk send í Vélaverkstæðið Kistufell ehf. þar sem sveifarás var renndur, „cylendrar hónaðir“, skipt um stimpilhringi, eina stimpilstöng og nýjar legur. Blokkin hafi síðan verið sett saman hjá Kistufelli og send á Vélvirkjann ehf. á Dalvík þar sem vélin var sett saman og sett í bifreiðina. Það var álit matsmanns að núverandi eigandi hefði á engan hátt getað komið í veg fyrir að sveifarás brotnaði. Bifreiðin mun hafa verið ónothæf frá því að umræddur galli kom upp í byrjun júní 2011. Stefnandi bauð síðan stefnda Lýsingu hf. sem leigusala bifreiðina til ráðstöfunar gegn endurgreiðslu á þegar greiddu leigugjaldi. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að um samskipti hans og stefnda Lýsingar hf. fari eftir ákvæðum laga um neytendakaup nr. 48/2003. Þó að samningur milli aðila sé nefndur kaupleigusamningur sé ljóst af ákvæðum hans að leigumunur hafi átt að falla til stefnanda þegar skilyrði leigusamnings væru uppfyllt og þannig hafi í raun verið um að ræða kaupsamning með eignarréttarfyrirvara. Kröfum sínum um riftun kveðst stefnandi eingöngu beina að stefnda Lýsingu hf. enda sé samningsréttarsamband vegna kaupa hans á bifreiðinni eingöngu milli stefnanda og stefnda Lýsingar hf. Varakröfu og þrautavarakröfu beinir stefnandi gegn stefndu sameiginlega þar sem samningur um kaup stefnda Lýsingar hf. á bifreiðinni sé á milli stefndu en stefnandi sé ekki aðili að þeim gerningi. Kröfu sína um riftun á hendur stefnda Lýsingu hf. byggir stefnandi á því að um verulegan og alvarlegan galla á bifreiðinni AT-631 sé að ræða í skilningi 16. gr. og 15. gr. 1, sbr. 2. mgr. stafliðum a) og b), í lögum nr. 48/2003 um neytendakaup. Umræddur galli sé með þeim hætti að útilokað sé að stefnandi geti borið ábyrgð á honum. Með öllu hafi verið útilokað að stefnandi yrði gallans var við eðlilega skoðun á bifreiðinni eins og leiða megi af niðurstöðum dómkvadds matsmanns. Varðandi varakröfu og þrautavarakröfu um afslátt úr hendi stefndu sameiginlega af kaupverði bifreiðarinnar vísar stefnandi til 31. gr. neytendakaupalaga og 38. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og nemi afsláttur áætluðum kostnaði af viðgerð á öllum þeim göllum sem bifreiðin var haldin samkvæmt mati hins dómkvadda matsmanns, alls 1.236.229 kr., en til þrautavara krefst stefnandi afsláttar að upphæð 436.634 kr. sbr. mat hins dómkvadda matsmanns. Kröfur sínar um skaðabætur að álitum á hendur stefndu sameiginlega vegna afnotamissis byggir stefnandi á því að hann hafi ekki getað notað umrædda bifreið frá því bilunin varð í henni í byrjun júní 2011. Varðandi rökstuðning fyrir vara- og þrautavarakröfu er af hálfu stefnanda vísað til rökstuðnings með aðalkröfu að breyttu breytanda og 84. gr. laga um lausafjárkaup. Stefnandi vísaði jafnframt í stefnu og við flutning um frávísunarkröfu til almennra reglna samninga- og kauparéttarins um efndir samninga og fjárskuldbindingar, svo og til ákvæða 15., 16., 18., 26., 31.-33. gr. og 35. gr. neytendakaupalaga. Um málskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. gr., sbr. 130. gr. eml. og um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. s.l. Málsástæður og lagarök stefnda Lýsingar hf. Stefndi Lýsing hf. byggir sýknukröfu sína aðallega á því að félagið beri enga ábyrgð á meintum göllum umræddrar bifreiðar. Byggja kröfur stefnanda einkum á því að stefndi Lýsing hf. beri tilteknar skyldur gagnvart stefnanda á grundvelli laga um neytendakaup nr. 48/2003. Stefndi Lýsing hf. mótmælir því að umrædd lög eigi við um viðskipti stefnanda og stefnda Lýsingar hf., enda geti Lýsing hf. hvorki talist seljandi bifreiðarinnar í umræddum viðskiptum stefnanda né hafa haft atvinnu af sölu bifreiða, sbr. 1. gr. laga nr. 48/2003. Þar sem kröfur stefnanda grundvallist á ábyrgð stefnda Lýsingar hf. skv. umræddum lögum og umrædd lög eiga ekki við, beri að sýkna stefnda Lýsingu hf. af kröfum stefnanda. Stefndi Lýsing hf. byggir jafnframt sérstaklega á því að sýkna beri félagið á grundvelli aðildarskorts, þar sem stefndi Lýsing hf. hafi ekki verið seljandi bifreiðarinnar og að umræddur bílasamningur geti ekki undir neinum kringumstæðum talist kaupsamningur á milli stefnanda og stefnda Lýsingar hf. Að endingu byggir stefndi Lýsing hf. sýknukröfu sína jafnframt á því að félagið geti aldrei talist bera ábyrgð á meintum göllum bifreiðarinnar á grundvelli bílasamnings aðila, enda sé sérstaklega kveðið á um það í samningnum að slík ábyrgð sé ekki til staðar. Jafnframt er dráttarvaxtakröfum stefnanda sérstaklega mótmælt, sem og kröfu hans um greiðslu skaðabóta. Stefndi, Lýsing hf., byggir á því að lög nr. 48/2003 um neytendakaup eigi ekki við, stefnandi grundvalli málssókn sína gagnvart stefnda Lýsingu á þeim lögum. Kröfur stefnanda byggi á þröngum ákvæðum er gildi í þeim lögum varðandi gallahugtakið og úrræði kaupanda vegna vanefnda seljanda, þ.e. afsláttarkröfur og riftunarheimildir kaupanda. Stefndi Lýsing hf. mótmælir því harðlega að lög nr. 48/2003 um neytendakaup eigi við um lögskipti stefnda Lýsingar hf. og stefnanda. Byggir stefndi Lýsing hf. einkum á því að hann hafi ekki selt stefnanda umrædda bifreið og geti því ekki talist seljandi hennar, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 48/2003. Þá byggir stefndi, Lýsing hf., jafnframt á því að hann hafi ekki ,,atvinnu sína af sölu“, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Þar sem umrædd lög eigi ekki við og kröfur stefnanda á hendur stefnda Lýsingu hf. grundvallist að öllu leyti á því að umrædd viðskipti falli undir hugtakaskilgreiningu og skilyrði laga nr. 48/2003, beri að sýkna stefnda Lýsingu hf. af kröfum stefnanda. Stefndi Lýsing hf. telur fráleitt að litið sé svo á að í viðskiptum stefnanda og Lýsingar hf. felist að Lýsing hf. sé að selja stefnanda bifreið, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 48/2003. Stefndi, Lýsing hf., sé fjármálafyrirtæki með gilt starfsleyfi og stefnandi hafi leitað til fyrirtækisins sem slíks. Þá hafi dómstólar almennt talið að hliðstæðir samningar feli í sér annaðhvort lánssamning eða leigusamning, ekki kaupsamning. Telur stefndi Lýsing hf. þannig ljóst að viðskiptin geti ekki fallið undir ákvæði laga nr. 48/2003. Í I. kafla laga nr. 48/2003 er kveðið á um gildissvið laganna. Þar kemur eftirfarandi fram í 1. gr. laganna: Lög þessi gilda um neytendakaup að svo miklu leyti sem ekki er á annan veg mælt fyrir í lögum. Með neytendakaupum sé átt við sölu hlutar til neytanda þegar seljandi eða umboðsmaður hans hefur atvinnu sína af sölu. Stefndi hafnar því að í viðskiptum aðila hafi falist að stefndi selji stefnanda ofangreinda bifreið. Samkvæmt gögnum málsins virðist málsatvik vera á þá leið að stefndi, Þórhallur M. Kristjánsson, hafi sett ofangreinda bifreið í sölumeðferð hjá bílasölunni Ósi ehf., Akureyri. Þar hafi stefnandi séð bílinn, væntanlega skoðað hann og reynsluekið honum. Stefnandi hafi síðan væntanlega ákvarðað hvað hann væri tilbúinn að greiða fyrir bifreiðina og gert tilboð í hana. Eins og fram kemur í stefnu máls þessa, sem og greinargerð stefnda, Þórhalls M. Kristjánssonar, var seljandi bifreiðarinnar áðurnefndur Þórhallur M. Kristjánsson. Eftir að kauptilboði stefnanda hafði verið tekið hafi stefnandi leitað til stefnda Lýsingar hf. um fjármögnun kaupverðs. Stefndi, Lýsing hf., skilur ekki hvernig stefnandi á að geta haft réttmætar væntingar um að í þessu ferli fælist að Lýsing hf. tæki ábyrgð á ástandi bifreiðarinnar og þeim göllum sem hafi, eða hafi ekki, verið til staðar í bifreiðinni við kaup hennar. Stefndi Lýsing hf. lítur svo á að í þessum viðskiptum geti félagið ekki talist seljandi bifreiðarinnar. Stefndi Lýsing hf. mótmælir því að í bílasamningi aðila dags. 29. mars 2011 felist að stefndi Lýsing hf. sé að selja stefnanda umrædda bifreið. Fjármálastofnanir bjóði upp á ýmsa valkosti til að fjármagna afnot viðskiptavina sinna af tækjum og lausafé. Þannig bjóði stefndi Lýsing hf. upp á fjármögnunarleigusamninga, kaupleigusamninga o.fl. Umrædd samningsform séu mjög mismunandi að efni. Í kjölfar gengishruns íslensku krónunnar á árunum 2007 og 2008 hafi komið upp ákveðin réttaróvissa um lögmæti þess að fjárhæðir lánssamninga tækju mið af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Á síðustu árum hafi reynt á þetta atriði fyrir dómstólum og hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að í sumum tilfellum feli samningur í sér leigu tækis frá fjármálastofnun til málsaðila, en í öðrum tilfellum sé talið að um sé að ræða lánssamning í búningi leigusamnings. Stefndi veit ekki til þess að í neinu tilfelli hafi verið talið að í slíkum samningi felist að fjármálastofnun sé að kaupa og selja aftur umrædda bíla eða tæki, og með þeim ábyrgðum og skyldum sem í því felist. Umræddir samningar teljist annaðhvort leigusamningar eða lánssamningar og geti ekki fallið undir ákvæði laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Stefndi, Lýsing hf., bendir á að aðili sem selur skráningarskyld ökutæki í eigu seljanda, og þegar slík viðskipti séu þáttur í atvinnustarfsemi seljanda, þurfi seljandi að hafa til þess leyfi sýslumanns, sbr. 12. gr. laga nr. 28/1998 um verslunaratvinnu, en stefndi, Lýsing hf., hafi ekki slíkt leyfi. Með hliðsjón af ofangreindu telur stefndi, Lýsing hf., ljóst að umrædd viðskipti geti ekki falið í sér að Lýsing hf. teljist selja stefnanda umrædda bifreið og geti því lög nr. 48/2003 ekki átt við um viðskipti stefnanda og stefnda, Lýsingar hf., sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Þó svo að talið væri að stefndi Lýsing hf. hefði selt stefnanda umrædda bifreið, telur stefndi Lýsing hf. ljóst að félagið hafi ekki atvinnu af því að selja bifreiðar og falli því ekki undir gildissvið laga nr. 48/2003 um neytendakaup. Eins og fram kemur á framlögðu yfirliti frá Ríkisskattstjóra felist atvinnustarfsemi stefnda, Lýsingar hf., einkum í tvenns konar starfsemi, þ.e. leigu atvinnuhúsnæðis (ÍSAT nr. 68.20.2) og fjármögnunarleigu (ÍSAT nr. 64.91.0). Til viðbótar hinni ofangreindu opinberu skráningu stefnda, vísar stefndi, Lýsing hf., til ákvæða laga nr. 28/1998 um verslunaratvinnu. Í lögunum séu sérstakar reglur hvað varðar sölu notaðra, skráningarskyldra ökutækja. Um sé að ræða leyfisskylda starfsemi, sbr. 12. gr. laganna, og stefndi, Lýsing hf., hafi ekki leyfi til sölu bifreiða með þeim hætti. Því sé ljóst að félagið geti ekki talist hafa atvinnu af því að selja bifreiðar, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 48/2003. Stefnandi hafi grundvallað málatilbúnað sinn að öllu leyti á ákvæðum laga nr. 48/2003 og þeirri þröngu hugtakanotkun sem þar sé að finna. Hvergi í stefnu máls þessa sé reynt að undirbyggja kröfugerð stefnanda á neinn annan hátt og ekki t.d. tilgreint á hvaða grunni stefnandi gæti byggt kröfur sínar gagnvart stefnda Lýsingu hf. ef niðurstaðan yrði sú að umrædd lög nr. 48/2003 ættu ekki við um lögskipti aðila. Telur stefndi Lýsing hf. því ljóst að þar sem umrædd lög eigi ekki við um lögskipti aðila, og þar sem stefnandi reyni ekki að neinu leyti að byggja kröfur sínar á öðrum grunni, beri að sýkna stefnda Lýsingu hf. af öllum kröfum stefnanda. Stefndi Lýsing hf. telur rétt að halda því til haga að þó svo að byggt væri á ákvæðum annarra laga en laga um neytendakaup nr. 48/2003 bæri samt sem áður að sýkna stefnda Lýsingu hf. á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi Lýsing hf. seldi stefnanda ekki umrædda bifreið og ber enga ábyrgð á þeim göllum sem gætu hafa verið til staðar við kaup stefnanda á henni og vísar til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2938/2011, máli sínu til stuðnings. Sé niðurstaðan sú, þrátt fyrir ofangreint, að stefndi Lýsing hf. teljist eiga aðild að þessu máli og kröfur stefnanda komi til skoðunar að einhverju leyti, þá sé á því byggt að stefndi Lýsing hf. hafi sérstaklega undanþegið sig ábyrgð á ástandi hins selda, sbr. ákvæði bílasamnings stefnanda og stefnda Lýsingar hf. Stefndi, Lýsing hf., vísar til ákvæða bílasamnings aðila, einkum 5. og 9. gr. samningsins, en þar segir: 5. gr. Upphaf og lok leigutíma ... Þegar leigutaki hefur greitt allar leigugreiðslur skv. 4. gr. og samningurinn að öðru leyti í skilum... skal leigusali afsala leigumun til leigutaka. Umskráning ökutækis yfir á nafn leigutaka gildir sem afsal... Leigusali ber enga eigendaábyrgð á leigumun gagnvart leigutaka, enda hefur leigutakinn haft hann til umráða frá upphafi samnings... 9. gr. Afhending leigumunar og skoðunarskylda Leigutaki velur leigumun og annast fyrir hönd leigusala skoðun hans svo sem kaupanda er skylt skv. lögum um lausafjárkaup nr. 50/2002 og/eða öðrum réttarreglum. Leigusali tekur enga ábyrgð á leigumun. Leigutaki staðfestir að hið leigða, sem greint er hér að framan, sé afhent honum og hann taki við því án fyrirvara og hafi sannreynt með nauðsynlegri skoðun og prófun að hið leigða sé gallalaust og hafi umsamda eiginleika. Leigugreiðslur skulu greiddar þó að leigutaki sé óánægður með leigumun eða í ljós komi að leigumunur hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki reiknaði með. Stefndi telur ljóst af ofangreindum ákvæðum að viðskipti stefnanda og stefnda Lýsingar hf. taki ekki mið af ástandi bifreiðarinnar. Skyldur stefnda Lýsingar hf. hafi falist í fjármögnun á kaupunum. Kröfur stefnanda í máli þessu byggi á meintum galla á umræddri bifreið, en skýrt sé tekið fram í samningi aðila að stefndi, Lýsing hf., beri enga ábyrgð á ástandi leigumunarins. Beri því að sýkna stefnda Lýsingu hf. af kröfum stefnanda. Varðandi kröfu stefnanda um greiðslu dráttarvaxta og skaðabóta, þá mótmælir stefndi Lýsing hf. sérstaklega kröfum stefnanda hvað varðar greiðslu dráttarvaxta vegna endurgreiðslukröfu stefnanda að fjárhæð 985.053 kr., órökstutt sé af hverju stefndi Lýsing hf. ætti að greiða dráttarvexti á umræddar kröfur. Þá sé ekki rökstutt hvernig upphafsdagur dráttarvaxta sé fundinn út í hverju tilfelli fyrir sig. Því sé ekki hægt að sjá með hvaða hætti stefnda Lýsingu hf. verði gert að greiða dráttarvexti þó svo að félagið yrði dæmt til greiðslu kröfunnar. Beri því að sýkna stefnda Lýsingu hf. af öllum kröfum stefnanda um greiðslu dráttarvaxta. Á sama hátt mótmælir stefndi, Lýsing hf., kröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 200.000 kr. vegna afnotamissis og greiðslu dráttarvaxta á þá kröfu frá 29. mars 2011. Skaðabótakrafan sé algjörlega órökstudd og telur stefndi Lýsing hf. að engar forsendur séu fyrir henni. Þá verði ekki séð hvernig hægt yrði að fallast á aðalkröfu stefnanda um riftun og endurgreiðslu, og jafnframt dæma stefnanda skaðabætur vegna afnotamissis bifreiðarinnar. Þá sé ekki rökstutt af hverju greiða ætti dráttarvexti á skaðabótakröfuna og hvers vegna 29. mars 2011 sé talinn upphafsdagur dráttarvaxta. Með hliðsjón af þessu ber að sýkna stefnda Lýsingu hf. af umræddum kröfum. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefndi Lýsing hf. aðallega til ákvæða laga um neytendakaup nr. 48/2003, einkum 2. mgr. 1. gr. laganna, en einnig til ákvæða 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá vísar stefndi Lýsing hf. jafnframt til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar máli sínu til stuðnings. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Þórhalls M. Kristjánssonar Stefndi Þórhallur M. Kristjánsson byggir á því að hann sé ekki réttur aðili að skyldu í því samningssambandi sem mál stefnanda fjallar um. Eins og stefnandi rökstyðji mál sitt snúist það um efndir á samningi milli stefnanda annars vegar og stefnda Lýsingar hf. hins vegar. Engar þær réttarreglur sem stefnandi vísi til máli sínu til stuðnings leiði til þess að einhverjar skyldur í því samningssambandi geti hvílt á stefnda Þórhalli. Verði sér því ekki gert að veita stefnanda afslátt sökum meints galla vegna kaupa stefnanda á lausafé af stefnda, Lýsingu hf., þ.e. viðskipta samkvæmt samningssambandi stefnanda og stefnda, Lýsingar hf. Hafi því ekkert réttarsamband stofnast milli stefnanda annars vegar og sín hins vegar. Verði þegar af þessari ástæðu að sýkna sig af öllum kröfum í máli þessu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991. Vísar stefndi Þórhallur varðandi þetta til dóma Hæstaréttar Íslands, sbr. t.d. dóm réttarins frá 25. október 2012 í máli nr. 96/2012. Þá byggir stefndi Þórhallur á því að ekkert réttarsamband sé milli stefnanda og sín. Verði þrátt fyrir ofangreint talið að stefnandi geti hagað málatilbúnaði sínum með þeim hætti sem greini í stefnu og haldið kröfum sínum á hendur sér til streitu, sé á því byggt af sinni hálfu að með öllu sé ósannað að bilanir í bifreiðinni AT-631 megi rekja til fyrri viðgerðar á bifreiðinni. Þá sé í öllu falli ljóst að hann hvorki geti né eigi að bera nokkra ábyrgð á hinni meintu bilun sem slíkri eða tjóni sem af henni hafi hlotist. Þá sé hann ekki aðili að samningssambandi stefnda, Lýsingar hf., og stefnanda í máli þessu. Tilgreiningu á sér í 2. gr. samnings þeirra sé sérstaklega mótmælt, enda hafi hann enga aðkomu haft að gerð eða undirskrift þess samnings og verði með engu móti bundinn við efni hans að neinu leyti og vísist um þetta atriði til almennra meginreglna íslensks samningaréttar, sbr. ákvæði laga nr. 7/1936. Samningur þessi sé saminn einhliða af starfsmanni stefnda, Lýsingar hf., og tilgreining á sér í 2. gr. samningsins sé efnislega röng þar sem hann hafi þá þegar undirritað og gengið frá afhendingu bifreiðarinnar AT-631 til stefnda, Lýsingar hf. Stefndi Lýsing hf. hafi því verið réttmætur eigandi bifreiðarinnar þegar félagið gerði samning sinn við stefnanda. Þá megi einnig sjá af undirskriftum samningsins að hann hafi ekki verið aðili að honum með neinum hætti. Stefndi Þórhallur byggi á því að umráðum sínum yfir bifreiðinni AT-631 hafi lokið 30. mars 2011 með undirskrift fyrirliggjandi kaupsamnings og afsals bifreiðarinnar til stefnda, Lýsingar hf. Stefndi Þórhallur kveðst starfa sem grafískur hönnuður og hafði notað bifreið þessa til einkanota. Sala hans á bifreiðinni og samningssamband hans og viðsemjanda hans, stefnda Lýsingar hf., falli ekki undir gildissvið ákvæða laga nr. 48, 2003 um neytendakaup eins og ítrekað sé haldið fram í stefnu, heldur ákvæði laga nr. 50, 2000 um lausafjárkaup. Stefndi Þórhallur vísar til þess að síðari kaupandi söluhlutar geti ekki samkvæmt meginreglum íslensks kröfuréttar öðlast ríkari kröfuréttindi á hendur seljanda en fyrri kaupandi. Í þessu ljósi geti síðari kaupandi ekki haldið því fram að um fyrra réttarsambandið gildi ákvæði laga um neytendakaup sér til hagsbóta, enda ljóst af gildissviði laga nr. 48, 2003, sbr. 1. gr. laganna, að þau gilda ekki um samningssamband stefnda Þórhalls og stefnda Lýsingar hf. Þannig sé ljóst að allar málsástæður og lagatilvísanir í stefnu eiga ekki við um meint réttarsamband stefnanda og stefnda Þórhalls í málinu. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 13. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50, 2000 flytjist áhættan af söluhlut yfir á kaupanda við afhendingu hlutarins, en slík afhending hafi átt sér stað samhliða undirritun kaupsamnings og afsals til stefnda Lýsingar hf. 30. mars 2011. Af 1. mgr. 21. gr. sömu laga sé ljóst að við mat á því hvort söluhlutur sé gallaður skuli miða við þann tíma þegar áhættan flyst yfir til kaupanda, jafnvel þó svo að galli komi síðar fram. Þá sé ótvírætt af gögnum málsins, ástandsskoðun og öðru að bifreiðin AT-631 var ekki haldin galla þegar hann hafi afhent hana viðsemjanda sínum, stefnda Lýsingu hf., á Akureyri 30. mars. 2011. Stefndi Þórhallur vísar til þess að hann hafi látið gera við bilun í bifreiðinni AT-631 árið 2010 á verkstæði Vélvirkjans ehf. Vélvirkinn ehf. hafi sent vélina áfram til vélaverkstæðisins Kistufells ehf., sem hafi séð um skoðun og viðgerð á vélinni sjálfri, en ísetning að nýju hafi farið fram hjá Vélvirkjanum ehf. Stefndi Þórhallur vísar til þess að hann sé ekki menntaður á sviði bifvélavirkjunar og hafi enga sérþekkingu á bifreiðaviðgerðum. Hann hafi því leitað til fagmanna um viðgerð á vél bifreiðarinnar og ekki komið með neinum hætti sjálfur að viðgerð á bifreiðinni. Hann hafi þannig keypt þjónustu tveggja viðurkenndra fagaðila á sviði vélaviðgerða og því verið í góðri trú um ágæti viðgerðarinnar. Stefndi Þórhallur hafnar því með öllu að hann beri ábyrgð á meintri bilun í bifreiðinni rúmum átta mánuðum eftir framangreinda viðgerð enda hafi farið fram fullnaðarviðgerð á bifreiðinni í höndum fagaðila. Hann hafi selt bifreiðina stefnda Lýsingu hf., sem hafi kynnt sér ástand bifreiðarinnar sem var notuð og hafi stefndi Lýsing hf. haft vitneskju um það frá upphafi að gert hafi verið við vél bifreiðarinnar árið 2010. Stefndi Þórhallur byggir á því að annað verði ekki ályktað en að bilanir í bifreiðinni síðar á árinu 2011 megi rekja til atvika sem gerðust eftir ástandsskoðunina í byrjun apríl 2011, þ.e. atvika sem gerðust eftir að stefnandi tók við vörslum og meðferð bifreiðarinnar og áhættuskipti höfðu átt sér stað milli sín og stefnda Lýsingar hf., sbr. 13. og 21. gr. laga nr. 50/2000. Með vísan til gildandi réttarreglna sé ljóst að bifreiðin AT-631 hafi ekki verið haldin galla 30. mars 2011 þegar stefndi Þórhallur seldi hana, sbr. 1. mgr. 21. gr. laga nr. 50, 2000. Ber því að miða við ástand bifreiðarinnar á söludegi 30. mars 2011, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 50, 2000. Með ástandsskoðun bifreiðarinnar hjá viðurkenndum fagaðila á sviði bifreiðaskoðunar og athugasemdalausri viðtöku stefnda Lýsingar hf. og síðar stefnanda á bifreiðinni sé ljóst að bifreiðin var ekki haldin galla á þessum tíma. Stefndi Þórhallur vísar jafnframt til þess að fyrir liggi að með engu móti verði sannað hvert ástand bifreiðarinnar og aflvélar hennar var 30. mars 2011 með skoðun vélarinnar mörgum mánuðum seinna eftir viðamikla notkun stefnanda á henni. Á stefnda Lýsingu hf., svo og stefnanda máls þessa, hvílir skoðunarskylda. Stefndi Þórhallur geti ekki borið ábyrgð á því ef báðum þessum aðilum hefur láðst að sinna skoðunarskyldu sinni. Hann hafi upplýst um ástand bifreiðarinnar í hvívetna og verið í góðri trú um ágæti hennar. Þá sé ósannað að bifreiðin hafi verið haldin einhverjum galla þegar stefndi Lýsing hf. keypti hana. Samkvæmt öllu framansögðu megi vera ljóst að stefndi Þórhallur geti með engu móti borið ábyrgð á meintum bilunum í bifreiðinni AT-631 í júní 2012. Jafnframt sé útilokað að sá málatilbúnaður sem stefnandi haldi fram í stefnu sinni sé í samræmi við gildandi lagaákvæði á sviði samninga- og kröfuréttar, frekar en almennar meginreglur sömu réttarsviða. Stefndi Þórhallur mótmælti við aðalmeðferð vísan stefnanda til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 sem of seint fram kominni. Verður því að sýkna stefnda Þórhall af öllum kröfum stefnanda. Máli sínu til stuðnings vísar stefndi Þórhallur til ákvæða laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 16., 80. og 100. gr. laganna, svo og til almennra meginregla einkamálaréttarfars um skýra og glögga kröfugerð og málatilbúnað. Þá vísar stefndi Þórhallur til ákvæða laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum 1., 13. og 21. gr., sem og til V. og XIV. kafla laganna. Jafnframt vísar stefndi Þórhallur til laga um neytendakaup nr. 48, 2003. Stefndi Þórhallur vísar enn fremur til almennra meginreglna íslensks kröfu-, samninga- og skaðabótaréttar sem og ákvæða laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7, 1936. III IV Niðurstaða Aðalkröfu sínu um riftun á kaupleigusamningi stefnanda og stefnda Lýsingar hf., dags. 29. mars 2011 vegna bifreiðarinnar AT-631 og endurgreiðslu leigugjalds sem hann hafi greitt stefnda, Lýsingu hf., byggir stefnandi á því að þótt samningur aðila sé nefndur kaupleigusamningur, sé ljóst af ákvæðum hans að leigumunur hafi átt að falla til stefnanda þegar skilyrði leigusamningsins hafi verið uppfyllt og samningurinn því í raun kaupsamningur með greiðsludreifingu og eignarréttarfyrirvara. Kröfu sinni um riftun beinir stefnandi að Lýsingu hf. þar sem um verulegan og alvarlegan galla á bifreiðinni AT-631 hafi verið að ræða í skilningi neytendakaupalaga nr. 48/2003. Af hálfu stefnda, Lýsingar hf., er krafist sýknu og byggist sýknukrafan aðallega á því að félagið beri enga ábyrgð á meintum göllum umræddrar bifreiðar, lög um neytendakaup nr. 48/2003 eigi ekki við um viðskipti stefnanda og stefnda, Lýsingar hf. Þá geti stefndi, Lýsing hf., hvorki talist seljandi bifreiðarinnar í umræddum viðskiptum við stefnanda né talist hafa atvinnu af sölu bifreiða, sbr. 1. gr. laga nr. 48/2003. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og af lýsingu hans á kaupum á bifreiðinni má ráða að hann hafi leitað til sölumanns á bílasölunni Ósi á Akureyri og falast eftir kaupum á bifreiðinni AT-631. Sölumaðurinn hafi síðan haft samband við stefnda, Lýsingu hf., og gengið frá fjármögnun kaupanna. Stefnandi hafi undirritað samning um fjármögnun hjá bílasalanum og yfirskrift samningsins verið Bílasamningur Lýsingar. Stefnandi kvaðst engin samskipti hafa átt við stefnda Lýsingu hf. í tengslum við kaupin. Stefnandi kvaðst aðspurður fyrir dómi hafa litið svo á að hann hefði keypt bifreiðina af stefnda Þórhalli M. Kristjánssyni. Vitnið Jón Hafþór Þórisson, bifreiðasali hjá Bílasölunni Ósi, gaf símaskýrslu fyrir dómi og lýsi með sama hætti og stefnandi sölu á bifreiðinni AT-631 í greint sinn. Umræddur Bílasamningur Lýsingar hf. liggur fyrir í málinu og er undirritaður af stefnanda og stefnda Lýsingu hf. Í samningnum segir að Lýsing hf. sé leigusali og stefnandi leigutaki og að um sé að ræða kaupleigusamning. Hið leigða er Nissan Double Cab, fastanr. AT-631. Leigutími er frá 5. apríl 2011 til 5. júlí 2014. Í 4. gr. samningsins, sem ber heitið Leigugrunnur og leigugjald, er kaupverð bifreiðarinnar tilgreint 1.600.000 krónur, en til frádráttar kemur svokölluð leigugreiðsla við undirritun, 500.000 krónur. Við upphæðina bætist stofngjald, 8.296 krónur. og verður samningsfjárhæð þannig 1.108.296 krónur. Þá segir að mánaðarlegar leigugreiðslur fari fram á tímabilinu 5. júní 2011 til 5. júlí 2014, greiðslufjöldi sé 38 og upphæðin hverju sinni 33.803 krónur. Þá kemur þar fram að samningurinn sé óverðtryggður og vextir breytilegir. Í 5. gr. samningsins segir að þegar leigutaki hefur greitt allar greiðslur verði bifreiðin umskráð á hans nafn og umskráningin gildi sem afsal. Tekið er fram að Lýsing hf. beri enga eigendaábyrgð á bifreiðinni gagnvart leigutaka, enda hafi hann hana til umráða. Þó er áréttað í 8. gr. samningsins að Lýsing hf. teljist eigandi leigumunar þangað til honum verður afsalað til leigutaka eftir greiðslu síðustu leigugreiðslu. Í 9. gr. samningsins segir að leigutaki beri áhættuna af því ef leigumunur ferst eða skemmist eftir að hann hefur verið afhentur leigutaka og hann teljist afhentur í síðasta lagi við undirritun samningsins. Þá segir í 9. gr. að leigutaki velji leigumun og annist fyrir hönd leigusala skoðun hans svo sem kaupanda sé skylt samkvæmt lögum um lausafjárkaup nr. 50/2002 eða öðrum réttarreglum. Leigusali beri enga ábyrgð á leigumun. Þá segir jafnframt að leigutaki staðfesti að hið leigða sé afhent honum, hann taki við því án fyrirvara og hafi sannreynt með nauðsynlegri skoðun og prófun að hið leigða sé gallalaust og hafi umsamda eiginleika. Leigugreiðslur skulu greiddar þó að leigutaki sé óánægður með leigumun eða í ljós komi að leigumunur hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki reiknaði með. Í 11. gr. samningsins segir að leigutaka beri að tilkynna leigusala skriflega eða með öðrum jafn tryggilegum hætti reynist leigumunur gallaður svo unnt sé að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir gagnvart seljanda vegna vanefnda hans. Leigutaka ber að greiða leigu þó að seljandi vanefni samning sinn við leigusala og/eða leigutaka. Þó geti leigutaki átt rétt til afsláttar, skaðabóta eða endurgreiðslu, en fram kemur að leiði vanefnd til afsláttar á kaupverði eða til skaðabóta úr hendi seljanda skuli það koma leigutaka að fullu til góða í formi lækkaðrar leigu, en að hann eigi ekki frekari rétt á hendur leigusala Í samningnum er síðan mælt fyrir um að leigutaki annist allt viðhald bifreiðarinnar á sinn kostnað. Við vanefnd leigutaka gagnvart Lýsingu hf., sem nánar er lýst í 21. gr. samningsins, hafi félagið heimild til að rifta samningnum án fyrirvara og ber leigutaka þá að skila bifreiðinni. Í kjölfarið fari fram uppgjör samkvæmt 23. gr. samningsins, þar sem leigutaka beri að greiða bæði gjaldfallna og ógjaldfallna leigu samkvæmt 4. gr. samningsins. Eins og rakið hefur verið leitaði stefnandi eftir kaupum á bifreiðinni af stefnda Þórhalli og bílasalinn hafði samband við stefnda Lýsingu hf. fyrir stefnanda varðandi fjármögnun kaupanna en ekki til að leita samninga um leigu á bifreið í eigu stefnda Lýsingar hf. Stefnandi samdi um verð án þess að séð verði að stefndi Lýsing hf. kæmi þar nærri. Bílasamningurinn ber einnig með sér fjölmörg einkenni lánssamnings. Þannig er í skilmálum samningsins mælt fyrir um að við leigugreiðslur bætist vextir, sem samkvæmt greiðsluyfirliti áttu að greiðast mánaðarlega samhliða afborgun af höfuðstól, en almennt eru ekki greiddir vextir af leigu. Þá var jafnframt gengið út frá því að við vanefnd samningsins gæti Lýsing hf. rift samningi, en allt að einu krafið leigutaka um fullar greiðslur út samningstímann, öndvert við það sem gildir um leigusamning, þar sem skylda leigutaka til greiðslu leigu fellur niður þegar honum er rift. Þá skyldi stefnandi verða eigandi bifreiðarinnar þegar hann hefði lokið við að greiða allar greiðslur samningsins. Auk þess voru í honum ákvæði sem komu í veg fyrir að Lýsing hf. þyrfti að bera ábyrgð sem eigandi bifreiðarinnar gagnvart stefnanda sem leigutaka. Að öllu þessu virtu telur dómurinn að líta verði svo á að stefnandi hafi keypt bifreiðina af stefnda Þórhalli, en fjármagnað kaupin með láni frá stefnda Lýsingu hf., sem stefndi Lýsing hf. kaus í orði kveðnu að klæða í búning leigusamnings, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2010. Ekki verður því fallist á það sem stefnandi byggir á að kaupleigusamningurinn sé í raun kaupsamningur með greiðsludreifingu og eignarréttarfyrirvara. Samkvæmt þessari niðurstöðu eiga lög um neytendakaup nr. 48/2003 ekki við um viðskipti stefnanda og stefnda Lýsingar hf. Í 5. gr. í umræddum samningi aðila eru skýr ákvæði um að leigusali beri enga ábyrgð á leigumun gagnvart leigutaka og í 9. gr. hans er mælt fyrir um skoðunarskyldu leigutaka og tekið fram að leigugreiðslur skuli greiddar þó að leigutaki sé óánægður með leigumun eða í ljós komi að hann hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki reiknaði með. Samkvæmt því sem rakið hefur verið er ljóst að viðskipti stefnanda og stefnda Lýsingar hf. tóku ekki mið af ástandi umræddrar bifreiðar og skyldur stefnda Lýsingar hf. fólust í fjármögnun á kaupum stefnanda á bifreiðinni. Kröfur stefnanda byggja á meintum galla á bifreiðinni en skýrt er tekið fram í samningi aðila að stefndi Lýsing hf. beri enga ábyrgð á ástandi hins leigða. Ber því að sýkna stefnda Lýsingu hf. af aðalkröfu stefnanda og leiðir þessi niðurstaða jafnframt til þess að sýkna beri stefnda Lýsingu hf. af öllum kröfum stefnanda þar sem varakrafa, þrautavarakrafa og skaðabótakrafa byggja allar á ábyrgð stefnda Lýsingar á meintum galla. Í framhaldi af því sem rakið hefur verið verður nú fjallað um aðrar kröfur stefnanda. Stefnandi sækir varakröfu, þrautavarakröfu og skaðabótakröfu á hendur þeim er hann telur bera ábyrgð gagnvart sér á meintum göllum á bifreiðinni AT-631, en skv. framangreindri niðurstöðu varðandi aðalkröfu geta þessar kröfur aðeins beinst að stefnda Þórhalli. Samkvæmt því sem rakið hefur verið verður litið svo á að stefndi Þórhallur hafi verið seljandi bifreiðarinnar AT-631 og stefnandi kaupandi og verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda Þórhalls að ekkert réttarsamband hafi stofnast milli sín og stefnanda sem leiða eigi til sýknu vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Ljóst er hins vegar samkvæmt gildissviði laga um neytendakaup nr. 48/2003 að þau eiga ekki við um viðskipti stefnanda og stefnda Þórhalls, sbr. 1. gr. laganna þar sem stefndi Þórhallur hefur ekki atvinnu sína af sölu. Stefnandi byggir á því að um verulegan og alvarlegan galla á bifreiðinni AT-631 sé að ræða og hann hafi verið með þeim hætti að útilokað hafi verið að stefnandi gæti borið ábyrgð á biluninni. Stefnandi vísaði í stefnu varðandi kröfur sínar einkum til ákvæða laga um neytendakaup nr. 48/2003, en að öðru leyti um lagarök vísaði hann til almennra reglna samninga- og kauparéttarins um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Varðandi varakröfu um afslátt og þrautavarakröfu byggði stefnandi á 38. gr. kaupalaga nr. 50/2000 og 1. mgr. 31. gr. neytendakaupalaga nr. 48/2003. Við aðalmeðferð mótmælti stefndi Þórhallur vísan stefnanda til laga um lausafjárkaup sem of seint fram kominni. Stefnandi vísaði í stefnu almennt til almennra reglna samningaréttarins og kröfuréttar og jafnframt til laga um lausafjárkaup við flutning um frávísunarkröfu. Þá er reglan í 5. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 bundin við málsástæður og mótmæli, en þar er tilvísunar til réttarreglna ekki getið. Vísan til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 á við þær málsástæður sem byggt er á af hálfu stefnanda í í stefnu. Um viðskipti stefnanda og stefnda Þórhalls gilda ákvæði laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og tók stefndi Þórhallur til varna á grundvelli þeirra. Verður því ekki fallist á að þessi lagarök stefnanda séu of seint fram komin. Samkvæmt 38. gr. laga um lausafjárkaup segir að ef hlutur sé gallaður geti kaupandi krafist afsláttar af kaupverði. Skuli afslátturinn reiknaður þannig að hlutfallið milli hins lækkaða verðs og samningsverðsins svari til hlutfallsins milli verðgildis hlutarins í gölluðu og umsömdu ástandi á afhendingartíma. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns, Harald P. Hermanns vélvirkja, dags. 10. maí 2012. Samkvæmt niðurstöðu dómkvadds matsmanns var orsök bilunar sú að sveifarás var brotinn við fremstu stangarlegu og taldi hann að leynst hefði gömul sprunga í sveifarásnum þar sem vélin hefði brætt úr sér hjá fyrri eiganda.´ Matsmaður áætlaði kostnaðinn af viðgerð á þeirri bilun sem væri í bifreiðinni samkvæmt lausn I. Matsmaður kom fyrir dóm og staðfesti matsgerð sína. Matsmaður kvað leynda sprungu hafa verið í sveifarásnum og að ekki hefði verið mögulegt að sjá hana við venjulega skoðun. Litamunur í sári hafi bent til eldri sprungu og hún ótvírætt verið frá fyrra atburði. Varðandi mismun á kostnaðaráætlun skv. mati kvað hann skýringuna þá að ekki hefði verið hægt að kaupa stakan sveifarás, en fengist hafi notaður sveifarás og við það væri miðað í lausn 1, en í lausn 2 væri miðað við að kaupa þyrfti svokallaðan kjallara, þ.e. blokk með stimplum og sveifarás. Það var jafnframt mat matsmanns að stefnandi hefði ekki getað komið í veg fyrir að sveifarásinn brotnaði. Stefnandi hafi tekið við bifreiðinni 29. mars 2011 og framangreind bilun í bifreiðinni komið fram í byrjun júní eða rúmum tveimur mánuðum eftir að stefnandi fékk umráð bifreiðarinnar. Ljóst er því að hér var um leyndan galla að ræða og að sá galli var til staðar við áhættuskiptin og að með öllu var útilokað að stefnandi yrði gallans var við eðlilega skoðun á bifreiðinni. Fyrir liggur að dómkvaddur matsmaður telur að unnt sé að gera við vélina fyrir 436.634 kr., en nefnir jafnframt að hægt sé að endurnýja vélina fyrir 1.236.229 kr. Miðað við kaupverð bifreiðarinnar, aldur og ástand, er það mat dómsins að eðlilegt sé að miða við lægri fjárhæðina þar sem hin feli í sér gagngera endurnýjun á vélinni. Ekki verður því fallist á varakröfu stefnanda, en fallist er á þrautavarakröfu stefnanda á hendur stefnda Þórhalli. Stefnandi hefur ekki sett fram dráttarvaxtakröfu vegna þrautavarakröfu. Krafa stefnanda um skaðabætur vegna afnotamissis að fjárhæð 200.000 kr. auk dráttarvaxta frá kaupdegi bifreiðarinnar er órökstudd og er henni því hafnað. Samkvæmt framangreindu verður stefndi Þórhallur M. Kristjánsson dæmdur til að greiða stefnanda 436.634 kr. auk málskostnaðar með vísan til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 eins og í dómsorði greinir. Þá er stefndi Lýsing hf. sýkn af kröfum stefnanda sem áður er rakið. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 eins og atvikum málsins er háttað verður hvor aðilinn látinn bera sinn kostnað af rekstri málsins fyrir dómi. Vegna embættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Lögmenn eru sammála dómara um að ekki sé þörf á endurflutningi málsins. Dóm þennan kveður upp Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari ásamt sérfróðu meðdómendunum Kristjáni Gr. Tryggvasyni bifvélavirkjameistara og Magnúsi Þór Jónssyni, dósent í vélhlutafræði við Háskóla Íslands. Dómsorð: Stefndi, Lýsing hf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sverris Þórs Skaftasonar. Málskostnaður fellur niður milli þessara aðila.. Stefndi Þórhallur M. Kristjánsson greiði stefnanda, Sverri Þór Skaftasyni, 436.634 kr. Stefndi Þórhallur M. Kristjánsson greiði stefnanda 700.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 694/2014
|
Kærumál Nauðungarsala
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að nauðungarsala á fasteign, sem fram fór að beiðni D hf., G, T og V hf., yrði felld úr gildi að því leyti sem hún byggði á nauðungarsölubeiðni D hf. Í hinum kærða úrskurði, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að þegar nauðungarsalan var tekin fyrir hjá sýslumanni hefði legið fyrir lögmætar heimildir til hennar, ekki einungis samkvæmt beiðni D hf., heldur einnig frá hinum varnaraðilunum sem A hafði ekki gert athugasemdir við. Væri nauðungarsalan því reist á gildri heimild og yrði því ekki felld úr gildi. Þegar af þeirri ástæðu hafði A ekki lögvarða hagsmuni af því að skorið væri úr um það hvort einhverjir annmarkar hefðu hugsanlega verið á málatilbúnaði D hf. hjá sýslumanni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. september 2014 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi nauðungarsölu sem fram fór 30. apríl 2013 á sumarbústað hennar að Hallkelshólum í Grímsnes- og Grafningshreppi. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að nauðungarsalan verði felld úr gildi að því leyti sem hún byggði á nauðungarsölubeiðni varnaraðilans Dróma hf., en til vara að þeirri nauðungarsölubeiðni verði hafnað og öll meðferð málsins hjá sýslumanni felld úr gildi. Að því frágengnu krefst sóknaraðili þess að umrædd nauðungarsölubeiðni verði hafnað og einnig tilboði varnaraðilans í nauðungarsöluandvirðið. Þá gerir sóknaraðili kröfu um „málskostnað að skaðlausu“. Varnaraðilinn Drómi hf. krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Grímsnes- og Grafningshreppur, Tollstjóri og Vátryggingafélag Íslands hf. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann veg sem greinir í dómsorði. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilanum Dróma hf. kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfum sóknaraðila, Aðalheiðar S. Axelsdóttur, sem lúta að gildi nauðungarsölu sem fram fór 30. apríl 2013 á sumarbústað hennar að Hallkelshólum í Grímsnes- og Grafningshreppi, lóð 168486, með fastanúmer 220-7361. Sóknaraðili greiði varnaraðilanum Dróma hf. 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 370/2017
|
Kærumál Rannsókn Fjarskipti Frávísun frá Hæstarétti
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem tilteknum fjarskiptafyrirtækjum var gert að afhenda lögreglu nánar tilgreindar upplýsingar um símanúmer og símtæki X á tilteknu tímabili. Þar sem umkrafðar upplýsingar höfðu þegar verið afhentar lögreglu var málinu vísað frá Hæstarétti á grundvelli 3. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9.júní 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður ersvofelldur úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 6. júní 2017: „A hf., B hf., C ehf.,D ehf., E ehf. og F ehf., er skylt að veita lögreglustjóranum á Vestfjörðumupplýsingar um úr og í hvaða símanúmer hringt var úr og í símanúmerið [...],svo og önnur símanúmer og símtæki sem kærða, X, kennitala [...], hefur haft íeigu sinni eða umráðum frá og með 1. maí 2017 til og með 6. júní 2017, ogIMEI-númer sem framangreind símanúmer hafa notað á sama tímabili, jafnframtsendar og mótteknar SMS-sendingar, sem og samtöl við talhólf greindra númera,en jafnframt verði upplýst hverjir eru rétthafar allra þeirra númera sem þannigtengdust greindum númerum og símtækjum á sama tíma og um hvaða endurvarpa(BASE-stöðvar) í fjarskiptakerfum fyrirtækjanna símtöl úr og í ofangreind númerog símtæki X sem hún hefur haft í umráðum á sama tíma hafa farið.“ Kæruheimilder í i. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þessaðallega að „framangreindur úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða verði staðfestur.Til vara er þess krafist að málinu verði vísað frá Hæstarétti.“Samkvæmt 3. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar efathöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand,sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Af gögnum málsinsverður ráðið að sóknaraðili hafi þegar fengið hinar umkröfðu upplýsingarafhentar og lögregla hafist handa við að vinna úr þeim. Þegar af þeirri ástæðubrestur heimild til að kæra úrskurðinn og verður málinu því vísað fráHæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 6. júní 2017.IMeð bréfi er barst héraðsdómií dag, 6. júní 2017, hefur lögreglustjórinn á Vestfjörðum gert þá kröfu aðhéraðsdómur úrskurði að A hf., B hf., C ehf., D ehf., E ehf. og F ehf., verðigert skylt að veita lögreglustjóranum á Vestfjörðum upplýsingar um úr og íhvaða símanúmer hringt var úr og í símanúmerið [...], svo og önnur símanúmer ogsímtæki sem X, kennitala [...], hefur í eigu sinni eða umráðum frá og með 1.maí 2017 til og með 6. júní 2017, og IMEI-númer sem framangreind símanúmer notaá sama tímabili, jafnframt sendar og mótteknar SMS-sendingar, sem og samtöl viðtalhólf greindra númera, en jafnframt verði upplýst hverjir eru rétthafar allraþeirra númera sem þannig tengjast greindum númerum og símtækjum á sama tíma. Þáer krafist upplýsinga um hvaða endurvarpa (BASE-stöðvar) í fjarskiptakerfumfyrirtækjanna símtöl úr og í ofangreind númer og símtæki X sem hún hefur haft íumráðum á sama tíma hafa farið.Af hálfukærðu er kröfu lögreglustjóra mótmælt. IISamkvæmtgreinargerð með kröfu lögreglustjórans á Vestfjörðum hefur lögregla tilrannsóknar meint fíkniefnamisferli kærðu, X, sem handtekinn var 30. maí sl. viðlögreglustöðina á Ísafirði eftir að lögregla fann við líkamsleit á henni umeitt gramm af hvítu efni, sem kærða segir vera kókaín. Í kjölfarið varframkvæmd húsleit í herbergi sem hún og unnusti hennar G, hafði afnot af að [...]á [...] og var þar lagt hald á nokkurt magn sterkra fíkniefna. Við frekari leití húsnæðinu að [...] fannst um 20 grömm af hvítu efni, sem kærða segir veraamfetamín og eign hennar, þá fannst í ruslatunnu fyrir utan húsnæðið um 70grömm af maríhúana og um 80 grömm af hvítu efni, sem lögregla ætlar að séamfetamín. Í skýrslutöku hjá lögreglu hefur kærða viðurkennt að eiga hluta afhinum haldlögðu efnum. Um miðnætti daginn eftir var kærða handtekin íbifreiðinni [...] við [...] með um 70 grömm af maríhúana, sem hún framvísaði ogviðurkenndi að eiga. H, húsráðandi að [...], kannaðist, í skýrslutöku hjálögreglu, ekki við að eiga umrædd efni, heldur taldi þau vera á vegum G ogkærðu.Íljósi ofangreinds hefur lögregla rökstuddan grun um að kærða hafi brotið gegnfíkniefnalöggjöfinni og í ljósi þess magns fíkniefna og hvernig búið var um þauer það jafnframt grunur lögreglu að kærða hafi haft efnin til söludreifingar.Þaðer mat lögreglustjóra að umbeðnar símaupplýsingar geti skipt miklu fyrirrannsókn málsins og því afar brýnt að lögreglu verði fengin heimild tilrannsóknaraðgerðar í samræmi við kröfu í því skyni að afla sönnunargagna um hiðætlaða brot. Kærða hefur í skýrslutökum hjá lögreglu neitað að veita lögregluaðgang að umbeðnum símaupplýsingum.Tilstuðnings kröfunni er af hálfu lögreglustjóra vísað er til framangreinds,framlagðra gagna og 80., sbr. 83. og 84. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.IIILögreglaer með til rannsóknar ætluð fíkniefnabrot kærðu sem varðað geta við 2., sbr. 5.og 6. gr. laga nr. 65/1974 um meðferð ávana- og fíkniefna. Samkvæmtrannsóknargögnum er uppi grunur um að kærða hafi brotið gegn lögunum. Af hálfukærðu er kröfu lögreglustjóra mótmælt og vísað sérstaklega til þess að hvorkiefnismagn né annað sem fram er komið í málinu bendi til þess að efnið hafiverið ætlað til dreifingar. Samkvæmt 1. mgr. 83. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er það skilyrði fyrir aðgerðum m.a. samkvæmt 80. gr. lagannaað ástæða sé til að ætla að upplýsingar sem skipt geta miklu fyrir rannsókntiltekins máls fáist með þeim hætti. Fallist er á að fullnægt sé skilyrðum 1.mgr. 83. gr. laganna tímabilið frá 1. maí sl. til dagsins í dag. Er krafalögreglustjóra tekin til greina eins og greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður uppSigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:A hf., B hf., C ehf., D ehf., Eehf. og F ehf., er skylt að veita lögreglustjóranum á Vestfjörðum upplýsingarum úr og í hvaða símanúmer hringt var úr og í símanúmerið [...], svo og önnursímanúmer og símtæki sem kærða, X, kennitala [...], hefur haft í eigu sinni eðaumráðum frá og með 1. maí 2017 til og með 6. júní 2017, og IMEI-númer semframangreind símanúmer hafa notað á sama tímabili, jafnframt sendar ogmótteknar SMS-sendingar, sem og samtöl við talhólf greindra númera, enjafnframt verði upplýst hverjir eru rétthafar allra þeirra númera sem þannigtengdust greindum númerum og símtækjum á sama tíma og um hvaða endurvarpa(BASE-stöðvar) í fjarskiptakerfum fyrirtækjanna símtöl úr og í ofangreind númerog símtæki X sem hún hefur haft í umráðum á sama tíma hafa farið.
|
Mál nr. 630/2016
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
G o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um dómkvaðningu manns til að meta letur á tilteknum myndverkum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri á færi dómara að taka eingöngu á grundvelli almennrar þekkingar sinnar og menntunar eða lagaþekkingar afstöðu til þess hvort letrið hefði verið þeim eiginleikum gætt að fullnægt væri skilyrðum til að telja það háð höfundarétti í skilningi laga nr. 73/1972. Þá gæti kunnátta sérfróðra meðdómsmanna ekki komið í stað sönnunarfærslu af hendi G o.fl. heldur væri það hlutverk meðdómsmanna að þessu leyti að taka ásamt dómsformanni afstöðu til sönnunargagna varðandi sérhæfð atriði málsins. Yrðu G o.fl. að bera kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún kæmi að notum en ófært væri að líta svo á fyrir fram að hún væri tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var matsbeiðni G o.fl. því tekin til greina en þó með þeirri breytingu að ekki var fallist á þann hluta hennar sem fól í sér að matsmanni væri ætlað að taka afstöðu til skilnings á lagareglum á sviði höfundaréttar, auk þess sem einum lið í beiðninni var hafnað með öllu þar sem hann fól í sér atriði sem ráða mátti af öðrum spurningum.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. ágúst 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að matsmaður verði dómkvaddur í samræmi við matsbeiðni, en til vara að það verði gert að því undanskildu að felld verði brott orðin „í skilningi höfundaréttar“ í fyrsta og öðrum lið í beiðninni. Í báðum tilvikum krefjast þau kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.ISamkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila hóf GunnarBachmanná árinu 1935 starfsemi undir heitinu Rafskinna, sem fólst í birtingu auglýsinga á svonefndri flettiauglýsingagrind. Sóknaraðilar kveða þetta tæki hafa verið rafknúið, þar hafi verið flett teikningum með auglýsingum frá ýmsum fyrirtækjum og hafi það verið staðsett í glugga við Austurstræti í Reykjavík. Gunnar hafi einhvern tíma á árabilinu 1943 til 1945, líklega á síðastnefnda árinu, fengið Jón Kristinsson, föður sóknaraðila, til að teikna auglýsingar fyrir þessa starfsemi og því hafi Jón sinnt allt þar til hún lagðist af 1957. Staðið hafi verið þannig að þessu að Gunnar hafi rætt við auglýsendur og komið óskum þeirra á framfæri við Jón, sem hafi síðan unnið úr þeim. Jón hafi fengist við þetta sem verktaki, en ekki gert skriflegan samning við Gunnar um skipti þeirra að frátöldum samningi um verk á afmörkuðum tíma á árinu 1949. Jón hafi framan af haft aðstöðu til vinnu sinnar á teiknistofu, en á síðari stigum á heimili sínu og hafi hann allt frá byrjun sjálfur lagt til efni og áhöld. Auglýsingarnar, sem Jón hafi gert, hafi verið málaðar teikningar á pappír með „teiknuðum texta úr letri sem Jón hannaði“, svo sem komist var að orði í matsbeiðni sóknaraðila, og hafi þar jafnframt verið teikningar af merki eða vöru auglýsandans. Teikningarnar hafi flestar eða allar verið merktar Rafskinnu og stundum líka með nafni Jóns. Hann hafi afhent Gunnari frummynd auglýsinga og ekkert afrit verið gert, en þær hafi síðan verið til sýnis í auglýsingagrindinni í tvær til þrjár vikur. Sóknaraðilum sé ekki kunnugt um að Gunnar hafi notað myndirnar frekar, að því frágengnu að örfáar þeirra hafi verið birtar í auglýsingum í dagblöðum. Að þessari notkun lokinni hafi Jón tekið einhvern hluta myndanna aftur til sín, en aðrar orðið eftir hjá Gunnari.Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að Jón Kristinsson lést 2009. Þar er einnig greint frá því að GunnarBachmannhafi fallið frá 1957, en eitt fjögurra barna hans hafi verið BenediktBachmann, sem hafi andast 2012. Ekkja Benedikts sé varnaraðilinn Margrét og séu varnaraðilarnir Hrefna og Þorsteinn börn þeirra, en þau þrjú hafi á árinu 2013 stofnað varnaraðilannFamilíunaehf. og það félag síðan skráð lénið rafskinna.net.Sóknaraðilar kveða varnaraðilann Þorstein hafa tjáð einu þeirra í október 2013 að afkomendur GunnarsBachmannundirbyggju sýningu í Gallerí Fold í Reykjavík, sem varnaraðilinnFabrikehf. rekur, á myndverkum, sem Jón Kristinsson og annar nafngreindur maður hafi gert og birst í Rafskinnu. Ekki hafi verið leitað samþykkis sóknaraðila fyrir opinberri sýningu á verkum Jóns. Í framhaldi af þessu hafi sóknaraðilum meðal annarra verið boðið að vera viðstödd opnun sýningarinnar 1. nóvember 2013. Á boðskortum hafi verið mynd, sem hafi verið skeytt saman úr hlutum af fjölmörgum teikningum Jóns, auk þess sem þar hafi verið orðið Rafskinna, sem hafi verið sett saman með bókstöfum sem hafi verið klipptir út úr texta á myndverkum hans. Á sýningunni hafi frummyndir af verkum Jóns verið til sölu, en að auki hafi myndverkin verið fjölfölduð með gerð veggspjalda, póstkorta og límmiða, sem einnig hafi verið boðin til sölu. Veggspjöldin hafi verið merkt með áletruninni „©familíanehf. |www.rafskinna.net“, en Jóns ekki getið sem höfundar verkanna.Eftir árangurslausar tilraunir aðilanna til að ná samkomulagi höfðuðu sóknaraðilar mál 20. október 2015 á hendur varnaraðilum. Gerðu sóknaraðilar í ellefu töluliðum kröfur um afhendingu tilgreindra myndverka Jóns Kristinssonar eða eftir atvikum eftirgerðar þeirra og greiðslu tiltekinna fjárhæða í skaðabætur vegna ætlaðs fjártjóns og miska, svo og um að varnaraðilum yrði gert að fjarlægja nánar tilgreint efni af vefnum og afhenda sóknaraðilum tiltekið myndefni til eyðingar auk þess sem þau yrðu dæmd, að undanskildum varnaraðilanumFabrikehf., til að fá birtan dóm í málinu í dagblöðum. Varnaraðilar tóku til varna í málinu. Ein af mörgum málsástæðum, sem varnaraðilarnirFamilíanehf., HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir og ÞorsteinnBachmannbáru fyrir sig í greinargerð fyrir héraðsdómi, laut að kröfum sóknaraðila, sem vörðuðu bókstafi og letur í myndverkum Jóns. Í því sambandi báru varnaraðilarnir einkum fyrir sig að almennt gæti leturgerð ekki talist „uppfylla skilyrði um að vera ný og sjálfstæð andleg sköpun“ og þannig orðið háð höfundarétti. Fyrir slíku bæru sóknaraðilar sönnunarbyrði, en þau hafi hvorki rökstutt í stefnu hvers vegna Jón hafi átt höfundarétt að letri á myndverkunum né fært fram sönnur fyrir því.Sóknaraðilar lögðu fram í þinghaldi í héraði 24. maí 2016 beiðni um að dómkvaddur yrði „matsmaður, helst grafískur hönnuður, til þess að meta staðreyndir og inna af hendi mat í því skyni að færa fram sönnur um, hvort letur sem er að finna í myndverkum Jóns Kristinssonar sem tilgreind eru á fylgiskjölum ... með matsbeiðninni, sé afrakstur sjálfstæðs, persónulegs sköpunarframlags Jóns og þar með verk í skilningi höfundalaga nr. 73/1972.“ Í beiðninni gerðu sóknaraðilar í þremur liðum nánari grein fyrir því, sem meta skyldi. Í fyrsta lagi leituðu þau eftir því að matsmaður lýsti í stuttu máli letri á tilteknum myndverkum Jóns og „fagurfræðilegum einkennum þess, s.s. grunngerð og uppbyggingu letursins og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu listrænt gildi eða leiða til þess að Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag í skilningi höfundaréttar til sköpunar letursins og einstakra stafa sem fyrirfinnast á myndverkunum.“ Í öðru lagi að matsmaður lýsti sérstaklega letri í sex tilgreindum myndverkum Jóns, sem sóknaraðilar teldu að notað hafi verið í úrklippum til að mynda orðið Rafskinna á póstkortum og límmiðum sem dómkröfur þeirra varða, en nánar væri þá átt við að „matsmaður lýsi grunngerð og uppbyggingu letursins og einstakra stafa og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu og einstökum bókstöfum listrænt gildi eða leiða til þess að Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag til sköpunar letursins og einstakra bókstafa í skilningi höfundarréttar.“ Í þriðja lagi að matsmaður legði „með rökstuddum hætti faglegt mat sitt á það hvort letur það er greinir í lið 1 og 2 að framan og einstakir bókstafir séu afrakstur sjálfstæðs og persónulegs sköpunarframlags Jóns Kristinssonar.“ Varnaraðilar andmæltu því að matsmaður yrði dómkvaddur og var beiðni sóknaraðila sem áður segir hafnað með hinum kærða úrskurði.IIFyrir Hæstarétti hafa varnaraðilar lýst sig sammála forsendum hins kærða úrskurðar. Koma því ekki til skoðunar hér fyrir dómi þær röksemdir, sem varnaraðilar færðu í héraði fyrir andmælum sínum gegn matsbeiðni sóknaraðila og hafnað var í úrskurðinum.Svo sem ráðið verður af áðursögðu reisa sóknaraðilar dómkröfur sínar á hendur varnaraðilum meðal annars á því að Jón Kristinsson hafi átt höfundarétt að myndverkunum, sem hann gerði í þágu GunnarsBachmann, og taki sá réttur jafnframt til leturs á þeim. Ljóst er að við úrlausn um efni málsins yrðu sóknaraðilar að bera halla af því að ekki yrði sýnt fram á að letur þetta hafi verið gert þannig úr garði að fullnægt sé skilyrðum til að telja það háð höfundarétti. Ekki er á færi dómara að taka eingöngu á grundvelli almennrar þekkingar sinnar og menntunar eða lagaþekkingar, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, afstöðu til þess hvort letrið hafi verið þessum eiginleikum gætt. Þótt dómari geti beitt heimild í 2. mgr. 2. gr. sömu laga til að kveðja menn, sem búa yfir sérþekkingu á þessu sviði, til að taka sæti í dómi í málinu, getur kunnátta slíkra meðdómsmanna ekki komið í stað sönnunarfærslu af hendi aðilanna, heldur er það hlutverk meðdómsmanna að þessu leyti að taka ásamt dómsformanni afstöðu til sönnunargagna varðandi sérhæfð atriði máls. Sóknaraðilar verða að bera kostnað af matsgerð, sem þau gera kröfu um, og áhættu af því hvort hún komi að notum, en ófært er að líta svo á að fyrir fram sé ljóst að hún verði tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. áðurnefndra laga. Eru því ekki efni til að hafna kröfu sóknaraðila um að dómkvaddur verði matsmaður.Hér að framan voru tekin upp meginatriðin í lýsingu sóknaraðila á því, sem þau vilja fá metið, en það hafa þau greint í þrjá liði. Í fyrstu liðunum tveimur hafa þau meðal annars lýst þessu svo að þau leiti matsgerðar um hvort Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag „í skilningi höfundaréttar“ við gerð leturs á myndverkum sínum. Tilvitnuðum orðum er ofaukið í beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns, enda er það ekki hlutverk slíks manns að taka afstöðu til skilnings á lagareglum á sviði höfundaréttar. Þá er í þriðja liðnum í raun ekki annað að finna en endurtekningu á því, sem fram kemur í fyrri liðunum tveimur, að viðbættu því að óskað er eftir að matsmaður leggi „með rökstuddum hætti faglegt mat“ á þau atriði sem hinir liðirnir varði. Í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 91/1991 er matsmanni gert að semja rökstudda matsgerð, þar sem greind séu þau sjónarmið sem álit hans er reist á, en af eðli máls leiðir að slíkt álit feli í sér það, sem sóknaraðilar nefna samkvæmt áðursögðu faglegt mat. Þessum lið í matsbeiðni er því jafnframt ofaukið.Að virtu því, sem að framan segir, verður fyrrgreind varakrafa sóknaraðila fyrir Hæstarétti tekin til greina að öðru leyti en því að hafna verður beiðni þeirra um dómkvaðningu manns til að leggja mat á þau atriði, sem greinir í þriðja lið hennar.Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Beiðni sóknaraðila, Guðbjargar Jónsdóttur, Gunnars Rafns Jónssonar, Katrínar Jónsdóttur, Kristins Jónssonar, Kristjönu Jónsdóttur, Sigrúnar Jónsdóttur, Sveinbjörns Jónssonar, Þorsteins Jónssonar og Þórhildar Jónsdóttur, um dómkvaðningu matsmanns er tekin til greina á þann hátt, sem segir í forsendum dóms þessa.Varnaraðilar,Fabrikehf.,Familíanehf., HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir og ÞorsteinnBachmann, greiði óskipt sóknaraðilum 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. ágúst 2016I.Mál þetta var höfðað með stefnu þingfestri 29. október 2015. Af hálfu stefnanda er þess a) aðallega krafist að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann, HrefnaBachmannog Margrét Þorsteinsdóttir verði sameiginlega dæmd til að afhenda stefnendum frumgerðir 163 myndverka Jóns Kristinssonar sem tilgreind eru í stefnu. Jafnframt krefjast stefnendur þess b) aðallega að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann, HrefnaBachmannog Margrét Þorsteinsdóttir verðisameiginlegadæmdtil að afhenda stefnendum frumgerðir annarra sex tilgreindra myndverka.Verði þær aðalkröfur sem tilgreindar eru í liðum a) og b) ekki teknar til greina er þess krafist til vara að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann, HrefnaBachmannog Margrét Þorsteinsdóttir verði dæmd til að afhenda eftir gerðir af þeim verkum sem tilgreind eru í a- og b-liðum aðalkröfu, nánar tiltekið rafræn eintök af skönnuðum verkum eða litfilmur.Stefnendur krefjast þess jafnframt að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmannog Margrét Þorsteinsdóttir verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnendum skaðabætur fyrir fjárhagslegt tjón að fjárhæð kr. 5.131.067 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur þess að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann, HrefnaBachmannog Margrét Þorsteinsdóttir verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnendum miskabætur að fjárhæð kr. 11.990.000 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.Stefnendur krefjast þess einnig að stefndiFabrikehf. verði dæmdur til að greiða stefnendum skaðabætur fyrir fjárhagslegt tjón að fjárhæð kr. 1.089.573 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Enn fremur er þess krafist að stefndiFabrikehf. greiði stefnendum miskabætur að fjárhæð kr. 15.080.000 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefjast stefnendur þess að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir ogFabrikehf. verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnendum skaðabætur fyrir fjárhagslegt tjón að fjárhæð kr. 1.224.316 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er þess krafist aðFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir ogFabrikehf. verði sameiginlega dæmd til að greiða stefnendum miskabætur fyrir að fjárhæð kr. 470.000 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2013 til birtingardags stefnu en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags.Stefnendur krefjast þess einnig að stefndiFamilíanehf. verði dæmdur til að fjarlægja kynningarmerkið RAFSKINNA af vef sem er vistaður á léninu rafskinna.net og að fjárlægja fimm tilgreindar færslur af samskiptavefnumfacebook.com.Loks er þess krafist að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir ogFabrikehf. verði dæmd til að þola að öll eintök í birgðum af eftirprentunum af verkum Jóns Kristinssonar í formi boðskorts, póstkorta, límmiða, veggspjalda og auglýsingaspjalds verði afhent stefnendum til eyðingar og að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmann, og Margrét Þorsteinsdóttir verði dæmd til að fá birtan dóm í máli þessu í heild í prentaðri útgáfu Morgunblaðsins og Fréttablaðsins. Loks er þess krafist að stefnduFamilíanehf., ÞorsteinnBachmann,HrefnaBachmann, Margrét Þorsteinsdóttir ogFabrikehf. verði dæmd til að greiða stefnendum málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verði fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur.II.Við fyrirtöku málsins 24. maí sl. lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu eins matsmanns með vísan til IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Af hálfu stefndu var beiðninni mótmælt. Lögmönnum aðila var gefinn kostur á munnlegum athugasemdum í þinghaldi 7. júní sl. og síðan aftur í þinghaldi 26. ágúst sl. en ágreiningur aðila að svo búnu tekinn til úrskurðar.Stefndu mótmæla beiðninni á þeim forsendum að ekki sé unnt að leggja mat á þau atriði sem beiðnin lýtur að. Þá sé matsbeiðnin í andstöðu 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, um að dómari leggi sjálfur mat á atriði sem krefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar.Í matsbeiðni stefnenda kemur fram að við mat á því hvort verk verði talið list í skilningi höfundarlaga þannig að það sé háð höfundarrétti reyni einkum á almenna þekkingu og menntun, auk lagaþekkingar, en á þetta leggi dómari sjálfstætt mat, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Við mat á gildi leturs í þessu tilliti þurfi að líta til ýmissa tæknilegra atriða, en á þau verði færðar sönnur eftir almennum reglum, þar með talið með matsgerð eftir almennum reglum IX. kafla laga nr. 91/1991. Því hafi matsbeiðandi kosið að afla matsgerðar til framlagningar í dómi til sönnunar á því að teikning letursins hafi falið í sér sjálfstæða sköpun í skilningi höfundaréttar og að sá hluti verkanna sem er letur, eins og meginefni myndverkanna, teljist vera verndað verk í skilningi 1. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 72/1972. Beiðni matsbeiðanda snúi þannig að því að fá dómkvaddan óvilhallan matsmann til að færa fram staðreyndir til að staðreyna hvort framangreint letur teljist verk í skilningi höfundalaga.Í munnlegum athugasemdum sínum vísaði lögmaður stefnanda til þess að í stefnu komi fram áskilnaður um frekari gagnaöflun, meðal annars með matsbeiðni og að tilefni til þess að leggja fram matsbeiðni hefði fyrst komið fram í kjölfar þess að greinargerðir stefndu voru lagðar fram. Þá lagði lögmaður stefnanda áherslu á að ekki væri gerð krafa um það í matsgerð að meta ætti hvort verk nyti verndar að höfundarrétti heldur hvort letrið sem um ræðir í málinu væri sjálfstætt og persónulegt sköpunarframlag Jóns Kristinssonar.Einnig kom fram að hann teldi rétt að til matsstarfa yrði kvaddur matsmaður sem væri helst grafískur hönnuður maður með sambærilega kunnáttu.Þær spurningar sem stefnandi óskar eftir að matsmaður svari eru eftirfarandi:. Þess er óskað að matsmaður lýsi í stuttu máli letri því sem er að finna á myndverkum Jóns Kristinssonar sem tilgreind eru ádskj. 118 í dómsmálinu og fagurfræðilegum einkennum þess, s.s. grunngerð og uppbyggingu letursins og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu listrænt gildi eða leiða til þess að Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag í skilningi höfundarréttar til sköpunar letursins og einstakra stafa sem fyrirfinnast á myndverkunum.2. Þess er óskað að matsmaður lýsi sérstaklega letri því sem er að finna á eftirgreindum myndverkum (en það eru þau myndverk sem stafirnir er mynda orðið RAFFSKINNA á póstkorti og límmiðum, sbr.fskj. 1-3 eru teknir úr, tilvísanir eru tildskj. 118 í dómsmálinu).2 Kraftur í hverri sneið (notað tvisvar)21 Klæðið af yður kuldann (notað þrisvar)37 Loksins allar sammála um vörugæðin47 Blindur er bóklaus maður89 Athyglin beinist að yndisþokkanumJK01 Bókin á hug hans allan.Hér er átt við að matsmaður lýsi grunngerð og uppbyggingu letursins og einstakra stafa og öðrum þeim einkennum sem kunna að gefa letrinu og einstökum bókstöfum listrænt gildi eða leiða til þess að Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag til sköpunar og einstakra bókstafa í skilningi höfundarréttar.3. Þess er óskað að matsmaður leggi með rökstuddum hætti faglegt mat sitt á það hvort letur það er greinir í lið 1 og 2 að framan og einstakir bókstafir séu afrakstur sjálfstæðs og persónulegs sköpunarframlags Jóns Kristinssonar.Af hálfu stefnda er matsbeiðninni mótmælt. Stefndi telur matsbeiðni stefnanda í fyrsta lagi of seint fram komna. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnanda hafi verið fullt tilefni til þess að leggja beiðnina fram í beinu framhaldi af þingfestingu málsins eða framlagningu greinargerðar stefnda. Í annan stað telur stefndi beiðnina lúta að lagaatriðum sem dómara beri sjálfum að leggja mat á samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991.III. Niðurstaða.IX. kafla laga nr. 91/1991 er að finna reglur um matsgerðir. Í 1. mgr. 61. gr. laganna er mælt fyrir um að í matsbeiðni skuli koma skýrlega fram hvað meta skuli og hvað aðili hyggist sanna með mati. Af 2. mgr. 60. gr. leiðir að ekki er unnt að beiðast matsgerðar ef tilgangur hennar er að sanna lögfræðileg atriði, enda er það hlutverk dómara máls að leggja mat á atriði sem krefjast lagaþekkingar. Þá er í 1. mgr. 66. gr. kveðið á um að dómari geti úrskurðað um atriði er varða framkvæmd matsgerða svo sem hvort það hafi verið metið, sem meta skyldi samkvæmt dómkvaðningu, eða hvort matsgerð sé nægilega rökstudd rísi ágreiningur um kröfu um endurskoðun hennar. Loks er mælt fyrir um í 1. mgr. 65. gr. að matsmanni beri, krefjist málsaðili þess, að koma fyrir dóm og gefa þar skýrslu til skýringar og staðfestingar um atriði sem tengjast matsgerð.Beiðni stefnanda um mat var lögð fram í þinghaldi 24. maí sl. en lögmaður stefnanda upplýsti dóminn um að hann hygðist leggja fram slíka beiðni í þinghaldi 7. apríl 2016. Engar athugasemdir voru þá gerðar af hálfu lögmanna stefndu.Með hliðsjón af þessu, svo og í ljósi almenns áskilnaðar stefnanda um frekari gagnaöflun í stefnu, verður ekki á það fallist að beiðni stefnanda um dómkvaðningu sé svo seint fram komin að fyrir liggi að matsgerð samkvæmt henni verði tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, eða beiðnin sé ósamrýmanleg meginreglunni um skilvirka meðferð dómsmála. Verður beiðni stefnanda því ekki hafnað af þessari ástæðu.Matsbeiðni stefnenda er hins vegarþví marki brennd að í 1. og 2. lið hennar óskað eftir því að matsmaður taki afstöðu til einkenna leturs sem kunna að „gefa letrinu listrænt gildi eða leiða til þess að Jón Kristinsson hafi innt af hendi sjálfstætt og persónulegt framlag í skilningi höfundarréttar til sköpunar letursins og einstakra stafa sem fyrirfinnast á myndverkunum.“ og leggi í kjölfarið „með rökstuddum hætti faglegt mat á“, sbr. 3. lið, hvort letrið sem greint er í 1. og 2. lið matsbeiðninnar og einstakir bókstafir séu „afrakstur sjálfstæðs og persónulegs sköpunarframlags“ Jóns Kristinssonar.Í ljósi þess að matsbeiðandi ber kostnað og áhættu af sönnunargildi matsgerðar, verður almennt að játa matsbeiðanda ákveðið svigrúm til þess að afla matsgerðar til stuðnings málsástæðum sínum. Hins verður engu að síður að gera þá kröfu til matsbeiðni að fyrirhuguð matsgerð hafi það að markmiði að afla sérfræðilegs álits eða mats á staðreyndum svo sem gert er ráð fyrir með 1. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991.Eins og rakið er hér að framan hafa stefnendur lýst því að umrædd matsgerð sé ætluð tilsönnunar á því að teikning letursins hafi falið í sér sjálfstætt og persónulegt framlag í skilningi höfundaréttar.Þótt stefnendur hafi í beiðni sinni vísað til þess að ætlunin með matsgerðinni sé að færa fram „staðreyndir til að staðreyna“ hvort umrætt letur teljist verk í skilningi höfundalaga, felst engu að síður í spurningum um sjálfstætt og persónulegt framlag Jóns Kristinssonar til sköpunar verksins að þar er efnislega leitað svara við því hvort þau myndverk sem ágreiningur máls þessa lýtur að teljist til listaverka í skilningi 1. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972, en það atriði hefur úrslitaþýðingu um hvort verkin njóti þeirra verndar sem málatilbúnaður stefnenda byggist á. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að í athugasemdum við ákvæði 1. gr. í frumvarpi því sem varð að höfundalögum nr. 73/1972 kemur fram að hugtakið listaverk beri að skýra svo að í verkinu „eigi að koma fram andleg sköpun, sem sé ný og sjálfstæð, a.m.k. að formi til.“Með vísan til framangreinds verður ekki annað séð en að matsbeiðni stefnenda leiti þannig efnislega svars við spurningunni um hvort það letur, sem er meginefni myndverkanna sem mál þetta snýst um, teljist vera verndað verk í skilningi 1. mgr. 1. gr. höfundalaga nr. 72/1972.Ljóst er að það girðir í sjálfu sér ekki fyrir dómkvaðningu matsmanns þótt í matsspurningu sé gert ráð fyrir því að matsmaður taki að einhverju marki afstöðu til lagalegra atriða þegar spurningunni er svarað. Hins vegar getur það ekki verið aðalmarkmið matsgerðar að fá skorið úr um túlkun réttarreglna, hvort heldur er almennt eða með hliðsjón af atvikum máls, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991.Með vísan til þeirra sjónarmiða sem ganga verður út frá við túlkun 1. gr. höfundalaga, að virtum þeim sjónarmiðum sem fram koma í lögskýringargögnum og almennt eru viðurkennd í höfundarétti, verður ekki annað séð, miðað við hvernig matspurningarnar eru orðaðar, en að með matsbeiðninni sé í reynd verið að leita eftir skýringum matsmanna á lagalegum atriðum og heimfærslu atvika til lagareglna sem heyrir undir dóminn að taka afstöðu til samkvæmt ákvæði 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, eftir atvikum með aðstoð sérfróðra meðdómenda, sbr. 2. mgr. 2. gr. sömu laga.Vegna tilvísunar stefnanda í munnlegum málflutningi til dóms Hæstaréttar frá 3. október 2013 í máli nr. 178/2013 er rétt að taka fram að andlag matsgerðarinnar í því máli var að töluverðu leyti frábrugðið því sem matsbeiðni stefnenda lýtur að í þessu máli. Í fyrrnefnda málinu var aflað matsgerðar til að varpa ljósi hvaða aðstæður hefðu verið til staðar við undirbúning og töku ljósmyndar þegar hún var tekin og að hvaða leyti aðili málsins hafði haft áhrif þar á, meðal annars með vali á myndefni og samsetningu þess, sjónarhorns, skerpu og lýsingar.Matsbeiðni stefnenda í þessu máli lýtur hins vegar eins áður segir að því að túlka ákvæði höfundalaga og taka afstöðu til þess hvort letur sem gert var fyrir meira en hálfri öld falli undir vernd þeirra laga.Samkvæmt öllu framangreindu verður beiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanns hafnað í heild sinni.Ákvörðun um málskostnað bíður endanlegs dóms.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚrskurðarorðBeiðni stefnenda, Guðbjargar Jónsdóttir, Þórhildar Jónsdóttur, Kristjönu Jónsdóttur, Sveinbjarnar Jónssonar, Kristins Jónssonar, Katrínar Jónsdóttur, Þorsteins Jónssonar, Sigrúnar Jónsdóttir og Gunnars Rafns Jónssonar, um dómkvaðningu matsmanns er hafnað.Ákvörðun um málskostnað bíður endanlegs dóms.
|
Mál nr. 219/1998
|
Landamerki Gjafsókn
|
Deilt var um landamerki jarðanna S og H, en sátt hafði náðst um mörk þeirra gagnvart jörðinni Sn. Talið var að mikill vafi léki á staðsetningu ýmissa kennileita sem miðað var við í gömlum landamerkjalýsingum. Þótti rétt að draga landamerkin óháð þessum kennileitum, beint milli tveggja merkja, sem ekki var deilt um staðsetningu á, en þó með hliðsjón af landamerkjalýsingunum og staðháttum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. maí 1998. Í endanlegri kröfugerð krefst hann þess í fyrsta lagi að staðfest verði með dómi að landamerki jarðanna Hrófbergs og Staðar séu með eftirfarandi hætti: Hrófbergsmegin ræður landamerkjum: Úr Vatnadalsá eftir svonefndum heybandsgötum, nokkuð fyrir vestan Tjaldhól, sjónhending á svonefndan Stórastein, úr Stórasteini í annan stein nær byggð í hnitapunkti 102, þaðan sjónhending í Kúgildislæk í hnitapunkt 110, er ráði merkjum af fjalli ofan til reiðgatna í hnitapunktum 110, 111, 107 og 109, síðan sjónhending yfir þverar eyrarnar í nyrðri bakka Staðarár, þar sem sáttalína Hrófbergs og Stakkaness frá 13. október 1998 sker bakkann. Í öðru lagi krefst hann þess að staðfest verði með dómi skylda gagnáfrýjanda til að fjarlægja girðingu þá, sem hann hefur reist á hinu umdeilda landsvæði, svonefndum Lyngmóum, að viðlögðum dagsektum. Í þriðja lagi krefst hann þess að staðfest verði með dómi að landamerki jarðanna Staðar og Stakkaness á hinu umdeilda svæði verði ákvörðuð í samræmi við dómsátt milli stefnda og gagnáfrýjanda, sem gerð var í Héraðsdómi Reykjaness 13. október 1998, þ.e. að þau liggi frá hnitapunkti 206 í beinni línu í hnitapunkt 401, þaðan bein lína í hnitapunkt 203 og síðan bein lína í stefnu á hnitapunkt 108 að landamerkjum Staðar og Hrófbergs. Til vara við fyrstu kröfu sína krefst aðaláfrýjandi þess að staðfest verði með dómi að landamerki Hrófbergs og Staðar verði eins og áður er lýst að hnitapunkti 102, þá ráði landamerkjum Kúgildislækur af fjalli ofan til reiðgatna, hnitapunktar 103, 104, 301, 302, 303, 304, 107 og 109, síðan sjónhending yfir þverar eyrarnar í nyrðri bakka Staðarár, þar sem sáttalína Hrófbergs og Stakkaness frá 13. október 1998 sker bakkann. Loks er krafist málskostnaðar bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað 22. október 1998. Gerir gagnáfrýjandi þær kröfur að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að því er varðar landamerki á milli Hrófbergs og Staðar og að landamerki Hrófbergs og Stakkaness verði ákvörðuð í samræmi við dómsátt 13. október 1998, þ.e. frá hnitapunkti 206 í beina stefnu að hnitapunkti 401, þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 203, þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 108 og þaðan til sjávar um hnitapunkt 402. Jarðirnar eigi jafnan veiðirétt í Staðará á því svæði sem merki þeirra liggja saman. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi aðaláfrýjanda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Endanleg kröfugerð stefnda um landamerki Stakkaness gagnvart jörðum aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda er samhljóða kröfum þeirra með vísun til dómsáttar hans og gagnáfrýjanda 13. október 1998. Hann krefst þess að honum verði tildæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjenda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð dómsátt gagnáfrýjanda og stefnda, gerð í Héraðsdómi Reykjaness 13. október 1998 um landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Stakkaness, sem vísað er til í kröfugerð aðila. Aðaláfrýjandi hefur einnig miðað kröfugerð sína um landamerki Staðar og Stakkaness við þessa dómsátt þótt hann hafi ekki verið aðili að henni. Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang ásamt aðilum og lögmönnum þeirra áður en málið var munnlega flutt. Samkvæmt framansögðu er ekki lengur ágreiningur milli aðila að því er varðar landamerki milli Stakkaness annars vegar og Staðar eða Hrófbergs hins vegar. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti er því einungis ágreiningur um landamerki Staðar og Hrófbergs frá svokölluðum Neðri-Merkissteini norður í Staðará. Staðsetning steinsins í hnitapunkti 102 er óumdeild, svo og staðsetning Efri-Merkissteins (Stórasteins) í hnitapunkti 101. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ágreiningi aðila og þeim örnefnum, sem tengjast landamerkjum jarðanna á umræddu svæði. Fallist er á þá niðurstöðu dómsins að miðað við lýsingar heimilda sé rétt að líta svo á að Kúgildislækur komi úr lækjarsytrum, sem koma upp skammt frá Neðri-Merkissteini. Verður ekki á það fallist með aðaláfrýjanda að um sé að ræða læk, sem rennur um gil allnokkru austar. Ljóst verður að telja að farvegur Kúgildislækjar hafi verið allbreytilegur í tímans rás. Á láglendi rennur lækurinn nú að talsverðu leyti um skurð, sem gagnáfrýjandi gróf fyrir allmörgum árum og hefur sá gröftur án efa haft áhrif á vatnsrennsli á svæðinu. Eins og fram kemur í héraðsdómi lýsti Jón Jóhannsson bóndi á Víðivöllum landamerkjum svo árið 1930 að frá Neðri-Merkissteini sé “sjónhending í Kúgildislæk, þar sem hann rennur í krók niður með hálsinum og sjónhending úr læknum í reiðgötur við Staðará, beint á móti Lækjartúni í Staðarhlíð”. Út frá þessari lýsingu dró héraðsdómur línu úr Neðri-Merkissteini, hnitapunkti 102, í hnitapunkt 103 í Kúgildislæk og þaðan yfir í Staðará í hnitapunkt 106 A, eins og nánar er lýst í dóminum. Þegar litið er til ljósmynda og uppdrátta, sem fyrir liggja í málinu, sést krókur á lækjarfarveginum upp að hlíðinni nokkru austar við hnitapunkt 103, sem ofangreind lýsing gæti allt eins átt við. Samkvæmt þessu gæti línan hafa átt að koma austar og þykir ekki unnt að fallast á landamerkjalínu héraðsdóms að þessu leyti. Þá er og mjög óljóst, hvar reiðgötur þær lágu, sem miðað er við í landamerkjalýsingum allt frá 1398. Má ætla að slíkar götur hafi einkum verið nálægt bökkum Staðarár, en þær gætu hafa legið víðar. Víst er og að farvegur árinnar hefur færst talsvert til á umliðnum öldum. Að lokum er einnig nokkur óvissa um nákvæma staðsetningu, en þó einkum um stærð Lækjatúns á norðurbakka Staðarár. Í örnefnalýsingu Magnúsar Steingrímssonar, bónda að Hólum í Staðardal frá 1929 er meðal annars fjallað um svæðið nálægt landamerkjum Grænaness (nú Stakkaness) og Staðar, norðan Staðarár. Segir þar: „Við Landamerkjalæk er Grásteinsengi, þá Lyngbali og á bakkanum Tjaldholt, þá Harðengi að Neðra-Lækjatúnsgili, þá Lækjatún á bakkanum við eyrarnar sem eru með ánni, þá stykkið milli Lækjatúnsgilja.“ Í lýsingu Magnúsar frá 1953 er lýst svæðinu norðan árinnar frá Stað, þar sem segir meðal annars: „Í hlíðinni fyrir neðan Stekkjarhvolfin er Prestsengi. Er svo nokkur svæði frá því að Lækjatúnsgili. Er Lækjatún á bakkanum við Staðará. ... Neðan Lækjartúnsgilja, austar í hlíðinni, er Harðengi. Þá Tjaldholt, lyngi- og grasigróin klettaþröm, er liggur að Staðará. Þar neðar Lyngbali og við landamerkjalæk, Grásteinsengi.“ Með hliðsjón af þessum lýsingum verður ekki talið að Lækjatún hafi verið á milli Lækjatúnsgiljanna og takmarkast af þeim, enda ræðir Magnús Steingrímsson sérstaklega um ónafngreint „stykki“ á milli þeirra. Í báðum lýsingunum er beinlínis tekið fram að Lækjatún sé á bakka árinnar. Þykir ekki unnt að leggja til grundvallar að lega þess til austurs hafi takmarkast af Neðra-Lækjatúnsgili. Í lýsingunum koma einungis fram tvö örnefni á svæðinu milli Lækjatúnsgilja og Grásteinsengis, sem sögð eru liggja að ánni, þ.e. Lækjatún og Tjaldholt. Má telja sennilegt að þessi svæði hafi næstum náð saman á árbakkanum. Tjaldholt er skammt frá Grásteinsengi, en eins og fram kemur í lýsingum er það við læk, þar sem eru landamerki Staðar og Stakkaness. Er hnitapunktur 206 í farvegi Staðarár við þennan stað. Frá stað skammt þaðan mun hin óumdeildu merki í Efri- og Neðri-Merkissteinum bera saman samkvæmt gögnum málsins, eins og dómurum var sýnt, er þeir gengu á vettvang. Af framansögðu er ljóst að örðugt er að staðsetja með vissu þau kennileiti, sem koma til álita, þegar leysa skal úr því, hver eru landamerki Hrófbergs og Staðar norðan við Neðri-Merkisstein. Þegar litið er til þeirra atriða, sem hér hafa verið nefnd, svo og með hliðsjón að öðru leyti af landamerkjalýsingum og staðháttum, þykir rétt að ákveða þau nokkru austar en gert var í héraðsdómi. Verða þau dregin í beinni línu frá Neðri-Merkissteini í hnitapunkti 102 í farveg Staðarár á móts við Grásteinsengi í hnitapunkt 206, eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Óumdeild eru merkin suður af Neðri-Merkissteini. Um landamerki Hrófbergs og Stakkaness fer eins og í dómsorði greinir, en þau eru í samræmi við dómsátt frá 13. október 1998. Samkvæmt þessum úrslitum ber að dæma gagnáfrýjanda til að fjarlægja girðingu er hann hefur sett upp á hinu umdeilda svæði á svonefndum Lyngmóum, að svo miklu leyti sem hún fer út fyrir landareign hans miðað við ofangreind landamerki. Skal hann hafa lokið því verki innan 90 daga frá uppkvaðningu dóms þessa að viðlögðum 5.000 króna dagsektum. Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað fer eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Staðar í Hólmavíkurhreppi, Strandasýslu, skulu vera sem hér segir: Frá Vatnadalsá eftir háhrygg Þverholtanna að Efri-Merkissteini í hnitapunkti 101 (X=674812,7; Y=589442,0), þaðan í beina stefnu að Neðri-Merkissteini í hnitapunkti 102 (X=674541,8; Y=589959,5), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 206 (X=673939,0; Y=591257,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Stakkaness í ofangreindum hreppi skulu vera sem hér segir: Frá hnitapunkti 206 í beina stefnu að hnitapunkti 401 (X=673635,0; Y=591008,0), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 203 (X=673559,1; Y=590794,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 108 (X=673272,9; Y=590653,2), og þaðan til sjávar um hnitapunkt 402 (X=672808,0; Y=590633,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Gagnáfrýjandi, Halldór Sigurbjörn Halldórsson, skal fjarlægja girðingu, sem hann hefur sett upp á svonefndum Lyngmóum, að svo miklu leyti sem hún fer í bága við ofangreind landamerki, innan 90 daga frá uppkvaðningu dóms þessa að viðlögðum 5.000 króna dagsektum. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Haralds Guðmundssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 26. febrúar 1998. Ár 1998, fimmtudaginn 26. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Vestfjarða, sem háð er í Dómhúsi Héraðsdóms Reykjaness, Brekkugötu 2, Hafnarfirði, af Jónasi Jóhannssyni, héraðsdómara, sem dómsformanni og Finni Torfa Hjörleifssyni og Ólafi Berki Þorvaldssyni, héraðsdómurum, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-79/1997: Halldór Sigurbjörn Halldórsson gegn landbúnaðarráðherra, f.h. kirkjujarðarinnar Staðar í Steingrímsfirði, og gegn Haraldi Guðmundssyni og gagnsök, sem tekið var til dóms 30. janúar síðastliðinn að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði Halldór Sigurbjörn Halldórsson, eigandi og ábúandi jarðarinnar Hrófbergs í Hólmavíkurhreppi, kt. 230625-4769, á hendur landbúnaðarráðherra f.h. kirkjujarðarinnar Staðar í Steingrímsfirði, Hólmavíkurhreppi, svo og gegn Haraldi Guðmundssyni, eiganda og ábúanda jarðarinnar Stakkaness, Hólmavíkurhreppi, kt. 190359-5499, með stefnu, sem birt var 28. og 30. maí 1997, en málið var þingfest 18. júní sama ár. Gagnsök var höfðuð 25. ágúst 1997 og sameinuð aðalsök. Dómendur gengu á merki 19. september 1997 í fylgd aðila og lögmanna. Þinghöld til sáttaumleitana og framlagningar sýnilegra sönnunargagna voru háð 6. október og 5. nóvember 1997. Lagðir voru fram vettvangsuppdrættir á dómskjölum nr. 61, 68 og 70 og kröfugerð aðila breytt til samræmis við nýja hnitapunkta, sem færðir höfðu verið inn á uppdrættina á grundvelli málflutningsyfirlýsinga fyrir dómi. Aðalmeðferð var háð dagana 4.-5. desember 1997 og málið dómtekið. Þar sem segulbandsupptökur með framburði nokkurra vitna eyðilögðust var málið endurupptekið 30. janúar 1998 og skýrslur teknar að nýju af viðkomandi vitnum, en málið því næst flutt öðru sinni og dómtekið sama dag. Málið var endurupptekið að nýju í dag, þar sem brestur var á skýrleika í málflutningsyfirlýsingum aðalstefnanda og gagnstefnanda landbúnaðarráðherra varðandi ætluð landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Staðar. Kröfugerð aðila. A. Eigandi Hrófbergs. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær, að staðfest verði eftirfarandi landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Staðar: Frá Vatnadalsá eftir háhrygg Þverholtanna að Hærri-Merkissteini (hnitapunktur 101 á dómskjali nr. 61), þaðan ráði sjónhending að Neðra-Merkissteini (hnitapunktur 102 á dómskjali nr. 61), þaðan í Kúgildislæk, sem ráði merkjum af fjalli ofan til láglendis á eyrum (hnitapunktur 103 á dómskjali nr. 61) og þaðan ráði sjónhending yfir þverar eyrarnar í hnitapunkt 106A, sbr. dómskjal nr. 61, og þaðan í beina stefnu í hnitapunkt 206 á dómskjali nr. 61. Þaðan ráði farvegur Staðarár landamerkjum, einnig milli Hrófbergs og Stakkaness, út dalinn ofan hjá Stakkanesi í sjó fram, sbr. dómkröfulínu aðalstefnanda á dómskjali nr. 61 (hnitapunktar 207 og 208 á dómskjali nr. 68) nema sátt hafi tekist um annað, sbr. bókun í þinghaldi 6. október 1997 og drög að dómsátt milli Hrófbergs og Stakkaness, sbr. sáttalína á dómskjali nr. 61. Í gagnsök gerir aðalstefnandi þær dómkröfur, að synjað verði um landamerkjakröfur gagnstefnenda og aðalstefnandi sýknaður af öllum kröfum þeirra, enda verði landamerkjakröfur stefnanda í aðalsök teknar til greina. Þá er í aðal- og gagnsök krafist málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en aðalstefnandi fékk gjafsóknarleyfi 12. maí 1997. B. Eigandi Staðar. Af hálfu gagnstefnanda landbúnaðarráðherra eru gerðar þær dómkröfur í aðalsök, að synjað verði um allar kröfur aðalstefnanda. Í gagnsök er þess endanlega krafist, að landamerki jarðanna Hrófbergs og Staðar verði ákvörðuð með eftirfarandi hætti: Hrófbergsmegin ráði landamerkjum: Úr Vatnadalsá eftir svonefndum heybandsgötum, nokkuð fyrir vestan Tjaldhól, sjónhending á svonefndan Stórastein; úr Stórasteini í annan stein nær byggð, þá ráði landamerkjum Kúgildislækur af fjalli ofan til reiðgatna (hnitapunktar 110, 111, 107 og 109 á dómskjali nr. 70), síðan sjónhending yfir þverar eyrarnar í línu dregna frá hnitapunktum 201 til 203, sbr. dómskjal nr. 61 og dómskjal nr. 70. Þá verði í gagnsök viðurkennd skylda aðalstefnanda til að fjarlægja girðingu þá, sem hann hafi reist á hinu umdeilda landsvæði, það er á svonefndum Lyngmóum, að viðlögðum dagsektum að mati dómsins. Loks er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda eftir mati dómsins. C. Eigandi Stakkaness. Gagnstefnandi Haraldur Guðmundsson gerir þær dómkröfur í aðalsök, að öllum kröfum aðalstefnanda verði hrundið. Í gagnsök er endanlega gerð svohljóðandi krafa: Að staðfest verði með dómi landamerki milli Hrófbergs og Stakkaness, eins og þau eru dregin á dómskjali nr. 61, þ.e. að svonefnd sáttalína skipti merkjum milli Hrófbergs og Stakkaness frá hnitapunkti 201 til 205, en ellegar svo langt fram eyrar, sem við getur átt eftir niðurstöðu dóms, að landamerkjum Hrófbergs og Staðar. Þá er bæði í aðal- og gagnsök krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en gagnstefnandi fékk gjafsóknarleyfi 17. desember 1997. Forsaga máls og lýsing helstu málsatvika. Í Staðardal í Steingrímsfirði er kirkjujörðin Staður, sem lýtur forræði landbúnaðarráðuneytis. Jörðin var áður prestsetur. Undir hana heyra nú Hofstaðir, sem áður tilheyrðu Víðivöllum, en sú jörð var eitt sinn hjáleiga frá Stað. Land það er áður tilheyrði Hofstöðum liggur sunnan megin í Staðardal og að landi Hrófbergs. Seint á fjórtándu öld kvartaði Jón Jónsson, þáverandi eigandi Hrófbergs, undan ofríki prestsins á Stað, Bjarna Þórðarsonar, sem þá mun hafa eignað sér land Hrófbergs á svæði milli Kúgildislækjar og Rauðaskriðu. Spunnust út af því deilur, sem urðu tilefni úrskurðar Þorsteins lögmanns Eyjólfssonar sumarið 1398 um landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Víðivalla. Þar sem prestur gat ekki lagt fram skilríki fyrir eignarhaldi Staðar á hinu umþrætta landsvæði en bóndinn á Hrófbergi lagði fram bréf Einars Þorbjarnarsonar, með hans heilu og ósködduðu innsigli, sem átt hafði báðar jarðirnar Hrófberg og Víðivelli, úrskurðaði lögmaðurinn bóndanum á Hrófbergi í vil og á grundvelli landamerkjalýsingar Einars Þorbjarnarsonar, ,,ad milli fyrskrifadra jarda Hrobergs oc Wijdevalla riedi sa lækur. sem kendur er kugilldislækur. landareign af fialli ofan til reidgatna og sijdann sionhending yfir um þverar eyrarnar i Stadaraa j enn forna farveg oc alldrei seigist hann [þ.e. Einar Þorbjarnarson - innskot dómsins] vitad hafa onnur landamerki milli greindra jarda. Þvi i Guds nafne amen. urskurda eg greindur logmann. med fullum lagaurskurde. þesse landamerke j allann máta skialleg og myndug.” Úrskurðurinn er hér tekinn eftir Íslensku fornbréfasafni, III. bindi, bls. 631 (dómskjal nr. 9). Svo virðist sem enn hafi verið deilt um landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Víðivalla á ofanverðri sautjándu öld og að sú deila hafi orðið tilefni eftirfarandi lögfestu Jóns Björnssonar á Hrófbergi fyrir þeirri jörð innan tiltekinna landamerkja: ,,Landamerki milli téðrar jarðar og Víðivalla er á Stóraholti grjótgarður og við grjótgarðsendann norðan til stór steinn, sem á steinum stendur, svo undir hefur mátt sjá, þaðan frá nær byggð stendur annar steinn og undan því holti, skammt er frá þeim steini, kemur sá lækur sem kúgildislækur hefur kallaður verið og er hann þessara landa á milli merki af fjalli ofan til reiðgatna, þaðan er sjónhending yfir um þverar eyrarnar í Staðará, í þann forna farveg, og síðan ræður hann ofan hjá Stakkanesi fram í sjó, hinu megin Reiðarsteins.” Lögfestan er hér skráð eftir framlögðu ljósriti úr bréfabók Staðar í Steingrímsfirði, merktri CB1. Lögfesta þessi var lesin í heyranda hljóði á heimstefnuþingi 6. maí 1675 að viðstöddum séra Einari Torfasyni, Staðarpresti. Undir lögfestuna rituðu þrír vottar, sem staðfestu, að ekki aðeins hefði séra Einar látið ómótmælt þeim landamerkjum, sem tilgreind voru í lögfestunni, heldur hefði hann beinlínis játað merkin rétt. Á grundvelli lögfestunnar frá 1675 var eftirfarandi lýsing á landamerkjum milli Hrófbergs og Staðarkirkjueigna lesin fyrir manntalsþingrétti að Hrófbergi 26. júní 1890: ,,...frá Vatnadalsá eptir háhrygg Þverholtanna að hærra Merkissteini, þaðan er bein sjónhending að neðri Merkis-Steini. Skammt frá þeim steini kemur sá lækur, er Kúgildislækur hefur kallaður verið og er hann þessara landa á milli merki af fjalli ofan til láglendis, þaðan er sjónhending yfir þverar eyrarnar í Staðará í þann forna farveg við lækjartún og síðan ræður hann ofan hjá Stakkanesi fram í sjó milli meginlands og reiðarsteins.” Landamerkjalýsing þessi var færð í landamerkjabók Strandasýslu undir tölulið nr. 66. Henni til staðfestu rituðu meðal annarra nöfn sín Magnús Magnússon, ábúandi að Hrófbergi og Ísleifur Einarsson, Staðarprestur frá 1883 til 1892. Segir orðrétt í landamerkjabók, að séra Ísleifur hafi verið með öllu samþykkur, að ,,farið sé eftir lögfestu þeirri, sem Jón Björnsson gjörði fyrir Hrófbergslandi um landamerki milli Hrófbergslands og Staðarkirkjueigna ...” Fyrir manntalsþingrétti sama dag var lesin og færð í landamerkjabók undir tölulið nr. 65 eftirfarandi landamerkjalýsing yfir eignir Staðarkirkju, þær er lágu að landi Hrófbergs: ,,Hrófbergsmegin ræður landamerkjum úr Vatnadalsá eptir svonefndum heybandsgötum, nokkuð fyrir vestan Tjaldhól, sjónhending á svonefndan Stórastein, úr Stórasteini í annan stein nær byggð, en þaðan skammt kemur sá lækur sem Kúgildislækur hefur kallaður verið og er hann landamerki af fjalli ofan til reiðgatna, þaðan er sjónhending yfir þverar eyrarnar í Staðará, í hinn forna farveg og síðan ræður hann ofan hjá Stakkanesi, fram í sjó, í svonefndan ,,Reiðarstein” (eins og hann lá áður en hann fluttist úr stað fyrir nokkrum árum.-” Landamerkjalýsingunni til staðfestu rituðu meðal annarra nöfn sín séra Ísleifur Einarsson á Stað og Stephán Stephánsson, eigandi að hálfu Hrófbergslandi. Samkvæmt sömu landamerkjaskrá voru þinglesin merki milli Staðar og hjáleigunnar Grænaness svohljóðandi: ,,Landamerkjalækur í Grásteinsengi.” Með kaupsamningi dagsettum 31. janúar 1938 var nýbýlið Stakkanes byggt úr landi Grænaness og selt Sigurði Gunnlaugssyni innan eftirtalinna landamerkja: ,,Frá Staðará að sunnan að Landamerkjalæk að vestan að Tíðalæk að austan og að norðan upp á Staðarfjall eins og vötnum hallar.” Hinn 26. júlí 1955 seldi Sigurður barnabarni sínu Guðmundi Björnssyni jörðina, en Guðmundur hafði þá setið hana um nokkurra ára skeið. Guðmundur afsalaði jörðinni til sonar síns, gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar, í ágúst 1993. Árið 1956 tók Steingrímur Loftsson við ábúð á Stað. Varð fljótlega vart ágreinings milli hans og ábúandans á Hrófbergi, Halldórs Sigurbjörns Halldórssonar, hér eftir nefndur aðalstefnandi, um merki milli Hrófbergs og Hofstaða, sem þá voru komnir undir Stað. Héldu þær deilur áfram eftir að sonur Steingríms og núverandi ábúandi á Stað, Magnús Steingrímsson, tók við búi af föður sínum árið 1983. Með bréfi dagsettu 20. mars 1971 óskaði aðalstefnandi eftir upplýsingum frá veiðimálastjóra um hvernig fara skyldi með ágreining um landamerki, annars vegar milli Hrófbergs og Hofstaða og hins vegar milli Staðar og Stakkaness, áður en til stofnunar veiðifélags kæmi um nýtingu Staðarár. Segir í bréfinu, að áin hafi á síðustu tveimur áratugum færst smám saman yfir í Hrófbergsland frá Staðar- og Stakkaneslandi, svo nemi tugum metra. Lýsti aðalstefnandi yfir vilja til að útkljá þann ágreining áður en til félagsskaparins yrði stofnað. Í júní 1979 leitaði sýslumaður Strandasýslu um sættir með aðalstefnanda og ábúendum á Stað, en án árangurs. Þá gerðist það 17. ágúst 1984, að Matthías Sævar Lýðsson, héraðslögreglumaður í Strandasýslu fór að Hrófbergi að beiðni aðalstefnanda og Magnúsar Steingrímssonar á Stað. Þar var þá einnig staddur fyrrverandi bóndi í sveitinni, Halldór Jóhann Jónsson, fæddur 29. október 1908. Segir í skýrslu, sem Matthías ritaði um för sína, að deiluaðilar hafi viljað fá vottfest álit Halldórs Jóhanns á því hvar merki lægju milli jarðanna Hrófbergs og Hofstaða. Í forsendum dóms þessa er nánari grein gerð fyrir skýrslu Matthíasar og landamerkjalýsingu Halldórs Jóhanns, sem gefin var á vettvangi þann dag. Með bréfi dagsettu 16. apríl 1986 mótmælti Magnús Steingrímsson girðingarlögn aðalstefnanda á umþrættu landsvæði, sem Magnús taldi tilheyra Hofstöðum. Tíu árum síðar reyndu deiluaðilar enn að setja niður ágreininginn um merki, meðal annars fyrir mi lligöngu sýslumanns í maí 1997. Í kjölfar árangurslausra sáttatilrauna var mál þetta höfðað. Skýrslur aðila og vitna fyrir dómi. Aðalstefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð máls. Einnig voru leidd eftirtalin vitni: Brynjólfur Sæmundsson, kt. 130134-2039, Guðmundur Björnsson, kt. 180731-2109, Sigríður Björnsdóttir, kt. 091119-4089, Magnús Steingrímsson, kt. 240555-2209, Ásta Bjarnadóttir, kt. 131134-2559, Ágúst Guðmundsson, kt. 150744-4909, Guðrún S. Magnúsdóttir, kt. 080234-3259, Matthías Sævar Lýðsson, kt. 190757-2859, Katrín Jónsdóttir, kt. 160713-2839, Pétur Einar Bergsveinsson, kt. 251013-4979, Guðbjörg Rannveig Bergsveinsdóttir, kt. 100905-3299 og Árni Jóhannsson, kt. 300133-2319. Verður nú rakið það helsta, sem fram kom í vætti þeirra og þýðingu getur haft við úrlausn málsins. Brynjólfur Sæmundsson hefur verið héraðsráðunautur í Strandasýslu frá árinu 1959. Vitnið staðfesti fyrir dómi, að það hafi gengið á merki með deiluaðilum 17. ágúst 1984 í fylgd Halldórs Jóhanns Jónssonar og hlýtt á hann lýsa merkjum milli jarðanna Hrófbergs og Hofstaða. Vitnið kvað ljóst vera að svokölluð Merkissteinslág samkvæmt lýsingu Haldórs Jóhanns liggi rétt utan við Neðra-Merkisstein og að Merkissteinslágarlækur rynni úr láginni og réði merkjum niður til láglendis. Vitninu kvaðst vera kunnugt um örnefnið Lækja(r)tún og lýsti því sem grænum bletti milli tveggja gildraga í Staðarhlíð. Vitnið kvaðst ekki vita nákvæmlega hvaðan það hefði þá vitneskju; hún hefði síast inn á þeim 38 árum, sem vitnið hafi búið í sýslunni. Vitnið benti þó einna helst á Benedikt Sæmundsson frá Aratungu sem heimildamann sinn, en Benedikt þessi hafi verið heimamaður bæði á Víðivöllum og á Stað. Vitnið kvað reiðgötur áður hafa legið víða í Staðardal og gat sérstaklega um reiðgötur á svonefndum Svörtubökkum, fram með eyrum Staðarár og einnig fram með hlíðinni Hrófbergsmegin, niður undan Merkissteinslág. Guðmundur Björnsson er faðir gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar og fyrrum bóndi á Stakkanesi. Vitnið kvaðst hafa það eftir afa sínum Sigurði Gunnlaugssyni, áður bónda á Stakkanesi, að Kúgildislækur væri sá lækur, sem merktur er með hnitapunktum 110 og 111 á dómskjali nr. 70 og rynni hann niður að reiðgötum á Svörtubökkum og þar út í Staðará. Vitnið kvaðst ekki kannast við örnefnið Lækja(r)tún og kvaðst raunar aldrei hafa heyrt á það minnst. Aðspurt um örnefnið Neðra-Merkisstein kvaðst vitnið ekki hafa tekið eftir þeim steini hin seinni ár og væri hann líklega horfinn sjónum manna. Sigríður Björnsdóttir er föðursystir gagnstefnanda Haraldar, fædd á Grænanesi við Steingrímsfjörð árið 1919. Hún ólst upp á Kleppustöðum í Staðardal og bjó þar fram yfir tvítugt, en flutti þá að Hólum í Staðardal og bjó þar í 14 ár. Þaðan flutti Sigríður suður á land árið 1953, en kom vestur á ný árið 1990. Vitnið kvaðst ekki fróð um örnefni í Staðardal, en kannast þó við Kúgildislæk, sem komi ofan hlíðina og renni niður með girðingu, sem girt er frá Hrófbergi (sbr. lína milli hnitapunkta 110 og 111 á dómskjali nr. 70), fyrir endann á henni, niður á reiðgötur og þar ofan í Staðará. Vitnið kvað reiðgötur hafa legið um Svörtubakka, yfir Kúgildislæk og fram eyrar alla leið fram Staðardal. Vitnið kvaðst ekki vita til um reiðgötur annars staðar í dalnum. Vitnið kvaðst ekki þekkja örnefnin Lækja(r)tún og Neðra-Merkisstein. Matthías Sævar Lýðsson, er ættaður frá Kirkjubóli í Staðardal, nú bóndi í Kirkjubólshreppi og héraðslögreglumaður á Hólmavík. Vitnið bar fyrir dómi, að eftir því sem sér hefði skilist á Halldóri Jóhanni Jónssyni, er gengið hafi verið á merki í águst 1984, þá hafi svokölluð Merkisteinslág verið niður undan Neðra-Merkissteini, en í láginni hafi legið Merkisteinslágarlækur. Vitnið kvað Halldór Jóhann hafa bent á Kúgildislæk sem sunnan eða suðvestan við Merkisteinslág og rynni sá lækur niður hlíðina og bugðaðist út á eyrarnar í ótal hlykkjum. Vitnið staðsetti Kúgildislæk milli hnitapunkta 102 og 104 á dómskjali nr. 61. Vitnið kvað Lækja(r)tún hafa samkvæmt lýsingu Halldórs Jóhanns verið milli tveggja lækja eða gilja í Staðarhlíð og staðsetti vitnið örnefnið milli hnitapunkta 105 og 106 á því landabréfi, sem inn á eru færðar kröfulínur aðila (dómskjal nr. 61). Katrín Jónsdóttir, er systir Halldórs Jóhanns Jónssonar, fædd á Víðivöllum, og bjó þar til ársins 1948. Vitnið kvað Kúgildislæk eiga upptök sín við hlíðarlögg niður undan Neðra-Merkissteini og myndast þar úr fleiri en einni lækjarsytru. Lækurinn hafi hins vegar ekki verið kallaður Kúgildislækur fyrr en niðri á láglendi á eyrum, en þá hafi hann verið orðinn að vatnsfalli og verið djúpur og mikill, sérstaklega á Svörtubökkum. Vitnið kvaðst hafa heyrt um örnefnið Lækja(r)tún, en ekki geta staðsett það nákvæmar en neðarlega í Staðarhlíð, nærri Grásteinsengi. Pétur Einar Bergsveinsson er fæddur í Aratungu í Staðardal og bjó þar til 12 ára aldurs er hann flutti að Hrófbergi, þar sem hann var vinnumaður í 10 ár. Vitninu kvaðst ekki vera kunnugt um hvar merki lægju milli jarðanna Hrófbergs og Víðivalla (áður Hofstaða). Vitnið kvaðst ekki þekkja til örnefnisins Lækja(r)túns. Það kvaðst hafa heyrt getið um Kúgidislæk sem unglingur, en ekki geta staðsett hann eða lýst legu hans. Vitnið kvaðst vita til þess að reiðgötur hafi legið um Staðardal, meðal annars á Svörtubökkum og þaðan fram eyrar. Vitnið kvaðst ekki kannast við örnefnið Merkisstein. Guðbjörg Rannveig Bergsveinsdóttir er systir Péturs Einars, fædd í Aratungu og bjó þar til 18 ára aldurs. Þaðan flutti hún á næsta bæ, sem er Kirkjuból, og var þar í 4 ár, en flutti síðan úr Staðardal rúmlega þrítug að aldri. Vitnið kvaðst muna eftir reiðgötum í Staðardal forðum daga, á leið sinni frá Aratungu til Hólmavíkur. Vitnið kvað þær hafa legið fram hjá Víðivöllum, niður að hól, sem marki Hofstaðarústir og þaðan niður á Hrófbergseyrar, sunnan megin í Staðardal, en Hrófbergseyrar hafi byrjað rétt neðan við Hofstaði. Helgi Ingimundarson er fæddur að Tröllatungu í Kirkjubólshreppi, en fluttist í Staðardal 10 ára gamall og bjó að Hólum fram yfir fermingu. Þaðan flutti Helgi til Hólmavíkur og hefur búið þar síðan. Vitnið kvað Kúgildislæk vera læk, sem renni niður hlíðina Hrófbergsmegin, gegnt bænum Stakkanesi, og út í Staðará á móts við bæinn. Vitnið kvaðst hafa þessar upplýsingar frá fyrrum húsbónda sínum, Magnúsi Steingrímssyni á Hólum. Vitnið kvaðst ekki þekkja örnefnið Lækja(r)tún og telja Neðra-Merkisstein ekki vera til lengur. Ásta Bjarnadóttir er móðir Magnúsar Steingrímssonar, ábúanda á Stað. Hún er fædd í Unaðsdal í N-Ísafjarðarsýslu, en bjó á Stað í 21 ár, frá 1956 til 1977. Vitnið kvaðst lítið þekkja til örnefna í Staðardal. Það kvaðst þó vita hvar Kúgildislækur rennur og staðsetja hann á milli Hrófbergs og Hofstaða, á þeim stað er aðalstefnandi hafi girt, framan við Kúgildislæk, í landi Hofstaða, að mati vitnisins. Vitnið kvað Efra- og Neðra-Merkissteina vera til í huga aðalstefnanda en ekki sínum. Vitnið kvaðst ekki þekkja til örnefnisins Lækja(r)tún og telja það raunar ekki vera til. Vitnið kvaðst ekkert vita um reiðgötur í Staðardal. Magnús Steingrímsson er alinn upp á Stað og tók þar við búi af föður sínum 1983. Vitnið kvaðst þekkja dável til örnefna í Staðardal. Staðsetti vitnið Kúgildislæk u.þ.b. 300 metra austan við Neðra-Merkisstein (hnitapunkt 102). Lækinn kvað vitnið renna niður á reiðgötur, framan við girðingu, sem aðalstefnandi hafi í óleyfi girt í landi Hofstaða, og þaðan í Staðará. Vitnið kvað Lækja(r)tún vera neðan vegar, skammt framan við Tjaldholt. Vitnið kvað tvo djúpa læki vera í Staðarhlíð, við hnitapunkt 106 á dómskjali nr. 61, sem kallaðir væru Fremra- og Neðra-Lækjartúnsgil. Vitnið kvað reiðgötur í Staðardal vera á þeim stað, sem bílvegur var lagður, þ.e. fram Svörtubakka og þaðan fram dalinn. Vitnið kvað Lyngmóa vera neðarlega í Hofstaðalandi og hafi aðalstefnandi girt kringum þá, í landi Staðar. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda. Aðalstefnandi reisir kröfur sínar í aðal- og gagnsök á áðurgreindum landamerkjalýsingum í landamerkjaskrám fyrir Hrófberg (nr. 66) og Staðarkirkjueignir (nr. 65) frá 1890, en vísar jafnframt til lögmannsúrskurðar Þorsteins Eyjólfssonar frá 1398. Samkvæmt téðum gögnum sé ljóst, að Kúgildislækur ráði merkjum milli Hrófbergs og Staðar (áður Hofstaða) af fjalli ofan til láglendis, eða reiðgatna, en láglendi verði að teljast á umræddu landsvæði inn í Staðardal (hnitapunktur 103 á dómskjali nr. 61) þótt örlítill halli sé til sjávar. Reiðgötur liggi og hafi í aldanna rás legið við fjallsrætur eftir Staðardal, en sökum notkunarleysis, vatnagangs og veðrunar greinist þær nú misjafnlega og hafi víða horfið sjónum manna. Þaðan sem Kúgildislækur komi niður á láglendi og reiðgötur (hnitapunktur 103) sé samkvæmt lögfestu Jóns Björnssonar frá 1675 og landamerkjaskrá fyrir Hrófberg sjónhending yfir þverar eyrarnar í þann forna farveg Staðarár við Lækja(r)tún (hnitapunktur 106 á dómskjali nr. 61). Beri að miða við þá landamerkjalýsingu, enda hvergi getið um örnefnið lækja(r)tún í öðrum lýsingum, sem hér skipta máli eða getið þar annarra örnefna, sem gefi til kynna aðra viðmiðun eða mæli gegn línu yfir þverar eyrar að Lækja(r)túni. Það styðji umrædda lögfestu, að hún hafi verið samþykkt af séra Einari Torfasyni, presti á Stað, og síðar séra Ísleifi Einarssyni á Stað, svo sem gögn málsins beri með sér. Aðalstefnandi kveður umræddar landamerkjaskrár vera samhljóða um að merki milli Hrófbergs og Staðar liggi frá Lækja(r)túni (hnitapunktur 106) eftir hinum forna farvegi Staðarár ,,ofan hjá Stakkanesi, fram í sjó”, eins og þar segi. Varðandi túlkun á orðunum ,,fornum farvegi” Staðarár vísar aðalstefnandi til málflutningsyfirlýsinga lögmanns síns og lögmanns gagnstefnanda landbúnaðarráðherra á dómþingi 6. október 1997 um að þeir væru sammála um að miðað skyldi við í dómi, að hluti hins forna farvegar Staðarár lægi frá hnitapunkti 106 í hnitapunkt 206, sbr. dómskjal nr. 68. Aðalstefnandi telur að hin tilvitnuðu orð ,,ofan hjá Stakkanesi, fram í sjó” merki niður hinn forna farveg ofan úr dalnum og niður með Stakkanesi, en vegna ágreinings um túlkun greindra orða sé gagnstefnanda Haraldi Guðmundssyni einnig stefnt til að þola dóm um staðfestingu landamerkja er að jörðinni Stakkanesi liggja. Aðalstefnandi kveður ágreiningslaust, að svokallaður Neðri-Merkissteinn liggi í hnitapunkti 102 á dómskjali nr. 61. Hann mótmælir á hinn bóginn sem röngum málatilbúnaði gagnstefnanda, landbúnaðarráðherra, að því er varðar örnefnin Kúgildislæk, Lækja(r)tún og Staðaráreyrar og kennileitið reiðgötur. Þá er mótmælt fullyrðingum gagnstefnanda Haraldar um rennsli Staðarár og öllum bollaleggingum hans um hefðarrétt. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda landbúnaðarráðherra. Gagnstefnandi landbúnaðarráðherra reisir kröfur sínar í aðal- og varasök einkum á landamerkjaskrá nr. 65 yfir eignir Staðarkirkju, en í henni sé landamerkjum Staðar skilmerkilega lýst, þar á meðal gagnvart jörðinni Hrófbergi. Við samanburð á þeirri lýsingu, sem fyrst hafi verið skjalfest 1886 af séra Ísleifi Einarssyni á Stað, og lýsingu í landamerkjaskrá nr. 66 fyrir Hrófberg frá 1890 komi í ljós, að sú fyrri sé mun ítarlegri og fyllri en sú síðari. Landamerkjalýsing Staðar eigi sér og beina samsvörun í úrskurði Þorsteins lögmanns Eyjólfssonar frá 1398, en í úrskurðinum, sem og lögfestunni frá 1675, séu merki miðuð við reiðgötur en ekki láglendi. Ekkert bendi til þess, að ætlunin hafi verið að breyta merkjum milli jarðanna með landamerkjaskrá nr. 66, en hún sé yngri en landamerkjaskrá nr. 65. Beri því að leggja hina eldri lýsingu til grundvallar í málinu og fallast á kröfur stefnanda í gagnsök. Af þeim örnefnum og kennileitum, sem þar eru nefnd, telur gagnstefnandi að þessi skipti mestu máli: ,,annar steinn nær byggð”, Kúgildislækur, reiðgötur og forn farvegur Staðarár. Gagnstefnandi segir óumdeilt, að ,,annar steinn nær byggð” sé líka nefndur Neðri-Merkissteinn, einstætt og stórt bjarg, sem standi á Staðardalsbrún. Litlu utar og ofan til í dalnum renni Kúgildislækur í svonefndu Fremra-Stekkjargili (hnitapunktar 110 til 111 á dómskjali nr. 70) og sé hann landamerkjalækur milli Hrófbergs og Staðar af fjalli ofan til reiðgatna. Gagnstefnandi telur ljóst hvar reiðgötur hafi legið til forna og vísar til skrár yfir örnefni fyrir Grænanes og Stakkanes á dómskjali nr. 24. Þar segi orðrétt: ,,Á Svörtubökkum eru reiðgötur sem liggja fram yfir Kúgildislæk.” Þá komi fram í skrá yfir örnefni Hofstaða og Hofstaðaparts á dómskjali nr. 22, að ekki hafi verið venja ,,að nefna Kúgildislæk því nafni fyrr en niðri á Eyrunum.” Þar segi og, að lækurinn sé nokkuð vatnsmikill á eyrunum, ,,lygn með djúpum pyttum og renni í bugðu út Eyrarnar í Staðará.” Af framangreindum tilvitnuðum orðum megi vera ljóst, að Kúgildislækur ráði merkjum milli Staðar og Hrófbergs, allt þar til lækurinn komi að reiðgötum á Svörtubökkum (hnitapunktur 109 á dómskjali nr. 70). Ágreiningslaust sé hvar Svörtubakkar liggi, en þeir séu ekki við fjallsrætur eða á því láglendi, sem aðalstefnandi haldi fram, heldur mun neðar í Staðardal eða á eyrum Staðarár. Gagnstætt því sem aðalstefnandi haldi fram, sé ljóst að Kúgildislækur ráði merkjum á þessu svæði, ekki einvörðungu af fjalli ofan heldur einnig á láglendi eða allt þar til að lækurinn komi niður á Svörtubakka, á þeim stað er reiðgötur fram Staðardal liggi yfir lækinn (hnitapunktur 109). Þaðan sé sjónhending yfir þverar eyrarnar í Staðará, í hinn forna farveg hennar, en af hálfu gagnstefnanda sé því haldið fram, að hinn forni farvegur Staðarár liggi sem næst þeim farvegi er áin renni nú í, á því svæði, sem hér um ræði. Á hitt sé fallist með aðalstefnanda, sbr. bókun í þinghaldi 6. október 1997, að samkomulag sé milli nefndra málsaðila, að við það skuli miða í dómi, að hluti hins forna farvegar liggi frá hnitapunkti 106 í hnitapunkt 206, sbr. dómskjal nr. 68. Þaðan ráði hins vegar farvegur árinnar eins og hún renni í dag, þ.e. eftir hinum forna farvegi, ofan hjá Stakkanesi og fram í sjó, sbr. hnitapunktur 108 á dómskjölum nr. 61 og 70. Fallist dómur á framangreindar kröfur stefnanda í gagnsök leiði af sjálfu sér samkvæmt reglum eignaréttar, að aðalstefnanda verði með dómi gert skylt að fjarlægja girðingu þá er hann reisti á hinu umþrætta landsvæði árið 1985, í óþökk gagnstefnanda, sbr. meðal annars áðurgreind mótmæli ábúandans á Stað í bréfi dagsettu 16. apríl 1986. Gagnstefnandi mótmælir málatilbúnaði aðalstefnanda að því er varðar staðsetningu Kúgildislækjar og segir hana ranga. Þá er því vísað á bug, að láglendi Staðardals geti talist á þeim stað er aðalstefnandi haldi fram (hnitapunktur 103 eða 104 á dómskjali nr. 61) enda viðurkenni aðalstefnandi sjálfur, að þar halli landi út dalinn til sjávar. Loks er því mótmælt, að ljóst sé hvar Lækja(r)tún sé, en aðalstefnandi hafi hvorki sýnt fram á tilvist né staðsetningu slíks túns eða örnefnis. Í Árbók Ferðafélags Íslands 1952 (dómskjal nr. 28) sé að finna greinargóða lýsingu á allri hlíðinni norðan megin Staðardals. Athygli veki, að hvergi sé í þeirri lýsingu eða öðrum skriflegum heimildum minnst á hið ætlaða Lækja(r)tún. Varðandi lagarök vísar gagnstefnandi til landamerkjalaga nr. 5/1882 og nr. 41/1919, með síðari breytingum, og til almennra reglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra. Kröfu sína um málskostnað styður hann við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar. Gagnstefnandi Haraldur Guðmundsson styður kröfugerð sína í málinu einkum við samkomulag, sem gert hafi verið milli sín og aðalstefnanda með málflutningsyfirlýsingum lögmanna þeirra á dómþingi 6. október 1997. Í þeim hafi greindir aðilar máls lýst því yfir með bindandi hætti, að þeir væru sammála um að staðfest verði með dómi, að svonefnd sáttalína á dómskjali nr. 61 skyldi ráða merkjum milli Hrófbergs og Stakkaness frá hnitapunkti 201 til 205, en ellegar frá hnitapunkti 201 svo langt fram eyrar, sem við geti átt eftir niðurstöðu dóms. Ágreiningslaust sé gagnstefnenda í milli, að landamerki milli Stakkaness og Staðar liggi við Grásteinsengi, í hnitapunkti 206 á dómskjali nr. 68, sbr. málflutningsyfirlýsingar lögmanna gagnstefnenda á dómþingi 5. nóvember 1997. Því beri að draga beina línu milli hnitapunkta 205 og 206 og miða merki Stakkaness í vestur, gagnvart Hrófbergi, við línu þannig dregna. Komist dómur að annarri niðurstöðu er á því byggt af hálfu gagnstefnanda, að ósannað sé að hinn forni farvegur Staðarár hafi verið annars staðar en þar sem áin renni í dag. Beri því að miða merki milli Hrófbergs og Stakkaness við núverandi farveg árinnar, allt frá landamerkjalæk milli Stakkaness og Staðar við Grásteinsengi, niður til sjávar í hnitapunkt 108 á dómskjali nr. 61. Varðandi túlkun á orðunum ,,ofan hjá Stakkanesi” í landamerkjalýsingu fyrir Staðarkirkjueignir telur gagnstefnandi að þau beri að skýra sem ,,framhjá Stakkanesi” í samræmi við almenna málvenju á þeim tíma er landamerkjaskráin var gerð. Loks er bent á, að tún frá Stakkanesi séu á árbakkanum Stakkaness megin og hafi það land verið nýtt af Stakkanesbændum og áður bændum á Grænanesi svo lengi, sem elstu menn muni. Þá hafi veiði í Staðará fyrir öllu því landi einatt verið talin tilheyra Stakkanesi. Vísar hann í þessu sambandi til 3. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Um önnur lagarök er vísað til laga nr. 41/1991 um landamerki o.fl. með síðari breytingum, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þar á meðal XXI. kafla laganna varðandi málskostnað, og almennra reglna íslensks réttar um gildi og túlkun landamerkjabréfa. Forsendur og niðurstöður. Við úrlausn þessa máls er rétt að leggja til grundvallar landamerkjaskrár fyrir eignir Staðarkirkju og fyrir Hrófberg, sem lýst hefur verið hér að framan. Landamerkjaskám þessum var báðum þinglýst á manntalsþingi á Hrófbergi 26. júní 1890. Undir landamerkjaskrá Staðareigna ritar m.a. nafn sitt til samþykkis Stephán Stephánsson eigandi hálfrar jarðarinnar Hrófbergs. Og Magnús Magnússon, sem þá var ábúandi á Hrófbergi ritar undir skrána með þessari yfirlýsingu: “Að farið sje eptir lögfestu þeirri, sem Jón Björnsson gjörði fyrir Hrófbergslandi um landamerki milli Hrófbergslands og Staðarkirkju eigna er eg með öllu samþykkur. 9/4-90 Magnús Magnússon (sign.)” Ísleifur Einarsson prestur á Stað og umráðamaður Staðarkirkju eigna staðfestir landamerkjaskrá Hrófbergs með nafnritun sinni undir nákvæmlega eins orðaða yfirlýsingu, en með honum rita undir yfirlýsinguna þrír aðrir menn, bændur á Ósi og Fitjum. Nafnritanir undir landamerkjaskrárnar benda eindregið til að menn hafi talið að þær væru efnislega samhljóða, þótt nokkur orðalagsmunur væri á þeim, og þær væru þannig báðar í samræmi við lögfestu Jóns Björnssonar frá 1675. Það er og álit dómenda að orðalagsmun landamerkjaskránna megi samræma einni efnisskýringu. Í máli þessu er ekki deilt um landamerki Hrófbergs og Hofstaða (Hofstaðaparts, sem var og er hluti Staðarkirkjueigna, og var nytjaður frá Víðivöllum, þegar þar var síðast búið) fyrir sunnan og ofan Neðra-Merkisstein, sem í landamerkjaskrá fyrir Staðarkirkju eignir er nefndur “annar steinn nær byggð”. Hér verður því ekki fjallað um þennan hluta merkjanna, heldur þann hluta sem ágreiningur er um, þ.e.a.s. hver merkin eiga að vera frá Neðra-Merkissteini (hnitapunkti 102) niður til láglendis og yfir láglendið og þar með áreyrarnar. Staðsetning Neðra-Merkissteins er ágreiningslaus. Til að leysa úr ágreiningsefninu skiptir þrennt mestu máli, að skera úr um a) hvar Kúgildislækur á upptök sín og hvernig hann fellur, b) hvar eru Lækjatún (eða Lækjartún) og Lækjatúnsgil og c) hvar liggja þær reiðgötur sem talað er um í landamerkjaskránum. a) Kúgildislækur. Í landamerkjaskránum er þetta orðalag, þegar nefndur hefur verið Neðri-Merkissteinn, eða “annar steinn nær byggð”: Skrá Hrófbergs: “Skammt frá þeim steini kemur sá lækur, er Kúgildislækur hefur kallaður verið og er hann þessara landa á milli merki af fjalli ofan til láglendis, . . .”. Staðarskrá: “. . ., en þaðan skammt kemur sá lækur, sem Kúgildislækur hefur kallaður verið og er hann landamerki af fjalli ofan til reiðgatna, . . .” Báðar segja skrárnar að lækurinn komi skammt frá (“þaðan skammt”) merkissteininum, og báðar segja að hann sé merki af fjalli ofan. Steinsnar framan og ofan við Neðri-Merkisstein kemur upp lækjarsytra sem fellur í grunna lág neðar í hlíðinni. Neðan við steininn og sumpart utan við hann koma upp fleiri smásytrur er sameinast hinni fyrr nefndu. Má sjá þetta glöggt af korti því sem fram hefur verið lagt og kröfulínur aðilja eru merktar inn á með hnitapunktum (dómskjal nr. 61). Lækur þessi beygir við hlíðarrætur og rennur út með hlíðinni og 500-600 metrum utar sameinast hann öðrum læk, sem af hálfu gagnstefnanda landbúnaðarráðherra er talinn vera Kúgildislækur, en aðalstefnandi kallar þann læk og gilið sem hann fellur í Stekkjargil. Ekki er ágreiningur um að lækurinn heiti Kúgildislækur eftir að þessir tveir koma saman. Frá Neðra-Merkissteini út að þeim læk er gagnstefnandi landbúnaðarráðherra telur vera Kúgildislæk (Stekkjargili skv. aðalstefnanda) eru í láréttri hæðarlínu samkvæmt mælingu á landabréfi ríflega 520 metrar. Dómendur telja vafalaust, að lækjarsytrurnar við Neðri-Merkisstein séu til muna líklegri til að vera upptök Kúgildislækjar en hinn ytri lækur, ef tekið er mið af orðalagi landamerkjaskránna. En fleira þarf þó athugunar við. Fram hafa verið lagðar í málinu nokkrar örnefnaskrár. Meðal þeirra er stutt skrá fyrir Hofstaði sem Magnús Steingrímsson bóndi og hreppstjóri á Hólum í Staðardal skráði 19. mars 1953. Henni fylgir viðbót, sem ber fyrirsögnina Hofstaðapartur Athugasemdir og viðbætur. Guðrún S. Magnúsdóttir kand. mag., starfsmaður Örnefnastofnunar skráði viðbótina. Segir í upphafi hennar: ,,Farið var yfir örnefnaskrár Hofstaðaparts eða Hofstaða með Halldóri, Katrínu og Laufeyju, börnum Jóns Jóhannssonar sem skráði aðra örnefndskrána [Sjá síðar. Aths. dómenda], að Hæðargarði 46, Reykjavík, 29. október 1981, og skráðar athugasemdir og viðbætur. Halldór er fæddur á Kálfanesi 29. október 1908 og fluttist að Víðivöllum 1912. Katrín er fædd 16. júlí 1913 og Laufey 20. september 1930, báðar á Víðivöllum. Systkinin fóru frá Víðivöllum 1948. Hofstaðapartur var nytjaður frá Víðivöllum.” Í viðbótinni er m.a. þetta haft eftir systkininum: ,,Ekki var venja að nefna Kúgildislæk því nafni fyrr en niðri á Eyrunum. Þar er hann nokkuð vatnsmikill, lygn með djúpum pyttum, rennur í bugðu út Eyrarnar í Staðará.” Fyrir dómi var Katrín Jónsdóttir spurð hvort hún vissi hvar Kúgildislækur ætti upptök sín, hvar hann kæmi fyrst upp. Katrín: ,,Hann kemur upp við hlíðar, má segja, lögg, að mér finnst af fleirum en einum læk. Þetta kemur lækjarsytra þarna niður.” Dómari: ,,Já, hvar?” Katrín: ,,Niður þarna svona yfir fyrir, það er svolítið lægra, finnst mér, minnir mig, niður af merkissteininum.” Dómari: ,,Niður af merkissteininum?” Katrín: ,,Já.” Dómari: ,,Hann verður til þar úr svona lækjarsytrum?” Katrín: ,,Já, og einnig sko síkjum, sem eru meðfram hlíðarlögginni. Því varð hann svo vatnsmikill á láglendinu.” Framburður Katrínar er því til styrktar að Kúgildislækur eigi upptök sín við Neðri-Merkisstein. Enn kemur þó fleira til, sem síðar verður rakið. Í þessari samantekt um Kúgildislæk er rétt að geta örnefnaskrár um Hofstaðapart, sem frammi liggur í málinu. Hún er handskrifuð og ber fyrirsögnina Örnefni og sagnir í landi Hofstaðaparts og er sögð eftir handriti Jóns Jóhannssonar bónda á Víðivöllum. Þar segir m.a. eftir að nefndir hafa verið Hærri- og Neðri-Merkissteinn: ,,Niðri á Staðardalseyrunum er lækur einn, sem Kúgildislækur heitir og rennur hann á einum stað í krók upp að hálsinum og eru merkin bein lína þaðan og í reiðgötu við Staðará, beint á móti Lækjatúni í Staðarhlíð. Síðan er sjónhending úr lækjarkrók þessum og upp í Neðri-Merkjastein.” Nokkur vitni, Guðmundur Björnsson, Sigríður Björnsdóttir, Helgi Ingimundarson og Magnús Steingímsson, töldu að Kúgildislækur kæmi af fjalli ofan í þeim skorningi sem aðalstefnandi kallar Stekkjargil, rúmlega 500 metrum utan við Neðri-Merkisstein. Að mati dómenda voru vitni þessi, að Magnúsi Steingrímssyni undanskildum, lítt fróð um örnefni á þessu landsvæði. Til að mynda könnuðust þau ekki, nema Magnús, við Lækja(r)tún, og vitnin Guðmundur og Helgi könnuðust ekki við Neðri-Merkisstein á þeim stað, sem aðilar eru sammála um að hann sé. Niðurstaða dómenda verður sú, að rétt sé að miða við að Kúgildislækur eigi fyrstu upptök sín í lækjarsytrum, sem koma upp framan og ofan við og neðan og utan við Neðra-Merkisstein. Í landamerkjalýsingu Halldórs Jóhanns Jónssonar, sem síðar verður gerð grein fyrir, er lækur þessi neðan við Neðra-Merkisstein kallaður Merkissteinslágarlækur. b) Lækjatún og Lækjatúnsgil. Örnefnastofnun varðveitir nokkrar örnefnaskrár af því landsvæði sem hér er til umfjöllunar. Skal nú gerð grein fyrir hvernig fjallað er um örnefnið Lækja(r)tún og Lækja(r)túnsgil í þeim skrám, sem fram hafa verið lagðar í málinu: Frammi liggur sem dómskjal skrá sem ber fyrirsögnina Staður. Er þar sagt að Magnús Steingrímsson, sem fyrr er getið hafi skráð hana 1953. Þar segir á einum stað, þar sem lýst er Staðarhlíð, frá örnefninu Stekknum, síðan: ,,Niður með Stekknum kemur Stekkjargil, allstórt. Þar sem það kemur niður, ofan brúnar, heita Stekkjarlágar-neðri. Í þeim, efst og austast, er Skötuormatjörn, þá Haugtjarnir og Haugtjarnahvolf að Teigabrúnaholtum. Nokkru austar á fjallinu, ofan brúnar, eru Lægri- og Hærri-Lækjatúnslægðir. Í hlíðinni fyrir neðan Stekkjarhvolfin er Prestsengi. Er svo nokkur [svo] svæði frá því að Lækjatúnsgili. Er Lækjatún á bakkanum við Staðará.” Litlu síðar segir: ,,Neðan Lækjartúnsgilja, austar í hlíðinni, er Harðengi. Þá Tjaldholt . . .” Í örnefnaskrá sem ber fyrirsögnina Staður Athugsemdir og viðbætur segir í upphafi: ,,Farið var yfir örnefnaskrár Staðar, sem skráðar voru af Magnúsi Steingrímssyni 1929 og 1953, með Jón[i] Sæmundssyni, Hátúni 4, Reykjavík, í Örnefnastofnun 3. apríl 1978 og skráðar eftir honum athugsemdir og viðbætur. Jón er fæddur 24. desember 1900 á Gilsstöðum, var á ýmsum bæjum í Staðardal og seinast á Stað 1939-43. Þá fluttist hann til Hólmavíkur og var þar 12 ár.” Guðrún S. Magnúsdóttir skráði eftir Jóni. Í þessari skrá segir á einum stað eftir að nefnt hefur verið örnefnið Tjaldholt: ,,Harðengi er harðir balar. Í Lækjatúni fer að verða fjölbreyttari gróður. Það er milli Lækjatúnsgilja. Prestsengi var mesti og bezti slægjublettur í hlíðinni.” Örnefnaskrá Magnúsar Steingrímssonar 1929, sem drepið er á í inngangi að skrá Jóns Sæmundssonar, birtist í Viljanum, handskrifuðu blaði Ungmennafélagsins Geislans, 7. tbl. VII. árg., sem út kom í apríl 1929. Þar segir m.a.: ,,...og á bakkanum Tjaldholt, þá Harðeyri að Neðra Lækjatúnsgili, þá Lækjatún á bakkanum við eyrarnar sem eru með ánni, þá stykkið milli Lækjatúnsgilja. Frá Fremra Lækjatúnsgili er Prestsengi að Stekkjargili.” Rétt er að minna hér á tilvitnun í örnefnaskrá Jóns Jóhannssonar, sem skráð er hér að framan, aftast í kaflanum um Kúgildislæk, en þar er nefnt Lækjatún. Vitnið Brynjólfur Sæmundsson kvaðst fyrir dómi hafa ,,verið hér á svæðinu síðan vorið 1959 samfellt, og hef starfað hér hjá bændum, þannig að ég er orðinn næstum heimamaður.” Hann sagði m.a. þegar borin var undir hann landamerkjalýsing Halldórs Jóhanns Jónssonar, sem síðar verður getið, að ,,Lækjartún, það er grænn blettur sem er í Staðarhlíð milli tveggja gildraga og sem er þannig staðsett að eftir þessu væri merkjalínan þar yfir þverar eyrar.” Vitnið var spurt hvaðan það hefði þetta. Vitnið svaraði: ,,Það get ég ekki fullyrt frekar heldur en að ég veit hvar Hólmavík er. Mér hefur verið sagt það og það síast inn í mann.” Síðar í skýrslu vitnisins kom fram að hann hefði vitneskju um landsvæðið ekki síst frá Benedikt Sæmundssyni. Hann hefði verið frá Aratungu og hefði verið heimamaður bæði á Víðivöllum og Stað. Matthías Lýðsson lögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi, einkum vegna þess að hann skráði í lögregluskýrslu landamerkjalýsingu Halldórs Jóhanns Jónssonar. Hann benti á þann stað sem hann taldi eftir ábendingu Halldórs Jóns og lýsingu að væri Lækjatún, og var hann milli tveggja gilja í Staðarhlíð, nánar tiltekið milli hnitapunkta 105 og 106 á því landabréfi sem inn á eru færðar kröfulínur aðila (dómskjal nr. 61). Vitnið Magnús Steingrímsson, bóndi á Stað, er sonur fyrri ábúanda á jörðinni, Steingríms Loftssonar (bóndi á Stað 1956-1983) og konu hans, Ástu Bjarnadóttur, sem einnig bar vitni í málinu. Vitnið Magnús kannaðist við örnefnið Lækja(r)tún, en taldi það vera nokkru utar (neðar, þ.e. austar) en fyrrgreindar heimildir herma, innan við Tjaldhól, liggja þar með ánni. Hann kvaðst muna eftir að þar hefði verið slegið á kalárum eftir 1965. Hann kannaðist einnig við Lækjatúnsgil og benti á ljósmynd á gilin tvö sem hnitapunktarnir 105 og 106 eru við. Vitnið Guðmundur Björnsson, fyrrum bóndi og eigandi Stakkaness, kvaðst ekki þekkja örnefnið Lækja(r)tún, en kannaðist við Lækjatúnslægðir uppi í fjallinu. Vitnið Katrín Jónsdóttir kannaðist við örnefnið Lækja(r)tún, en var ekki örugg um staðsetningu þess, taldi það þó vera nærri Grásteinsengi, landamerkjum Staðar og Stakkaness. Önnur vitni kváðust ekki þekkja örnefnið Lækja(r)tún. Niðurstaða dómsrannsóknarinnar í þessu efni er sú, að ekki leiki vafi á að Lækjatúnsgil séu þau tvö gil sem hnitapunktarnir 105 og 106 liggja við á því landabréfi, sem sýnir kröfulínur aðilja (dómskjal nr. 61). Flest bendir að mati dómenda til þess að Lækjatún sé milli þessara gilja, eins og aðalstefnandi heldur fram, og verður við það miðað við úrlausn málsins. Samræmist þetta því að merkjalínan liggi um þverar eyrar. c) Reiðgötur. Um þær er upplýst með vætti vitna að þær hafa legið um eyrarnar út og fram nærri ánni. Flest vitni nefndu fyrst að þær hefðu verið sjáanlegar á bökkunum sunnan árinnar framan við Svörtubakka, en sum vitni gátu þess að þær hefðu legið áfram fram (inn) dalinn sem næst ánni. Kemur þetta heim við merkingar á herforingjaráðskorti, sem fram hefur verið lagt. Aðalstefnandi hefur haldið því fram að reiðgötur hafi verið í dalnum nærri hlíðinni að sunnanverðu. Eitt vitni, Brynjólfur Sæmundsson, taldi að svo hefði verið. Þegar hann var spurður um reiðgötur, svaraði hann: ,,Það eru fyrst og fremst tveir staðir, sem ég hef heyrt talað um reiðgötur þarna. Það var talað um reiðgötur niðri á svokölluðum Svörtubökkum, þarna fram með ánni, og svo sést fyrir greinilegum reiðgötum og sem að sjálfsagt gangandi menn hafa myndað að einhverju leyti líka fram eftir eyrunum ... Og í öðru lagi eru svo reiðgötur fram með hlíðinni, upp við hlíð, niður undan Merkissteinslág, og þannig hafa leiðirnar sjálfsagt legið fyrr þarna í dalnum. Þær liggja vitanlega þar sem þurrast er og þægilegast að fara á hesti. En svo aftur á móti þarna á milli, milli bakkanna og svo aftur þar sem verður þurrara upp við hlíðina, þar er svona þúfnakargi sem er ekki þægilegur til þess að fara um.” Dómendur telja vafalaust að reiðgötur hafi legið um dalinn á eyrunum nærri ánni. Þeir telja ekki útilokað að reiðgötur hafi einnig á fyrri tíð legið undir hlíðinni að sunnanverðu, en um það eru ekki önnur vætti en Brynjólfs Sæmundssonar. Nánar um forsendur -niðurstöður. Frammi liggur í málinu örnefnaskrá fyrir Hofstaðapart, sem Jón Jóhannsson skráði 1930. Jón var bóndi á Víðivöllum, faðir Halldórs Jóhanns, Katrínar og Laufeyjar, sem fyrr er getið. Í örnefnaskrá þessari, sem er stutt, eru tilgreind landamerki Hofstaðaparts og Hrófbergs. Segir þar fyrst að merki milli jarðanna séu tveir stórir steinar, Hærri- og Neðri-Merkissteinn. Sá síðarnefndi er sagður vera á brúninni Staðardals megin. ,,Frá þeim steini er sjónhending í Kúgildislæk, þar sem hann rennur í krók niður með hálsinum og sjónhending úr læknum í reiðgötur við Staðará, beint á móti Lækjartúni í Staðarhlíð.” Við vettvangsgöngu mátti sjá greinilegan vatnsfarveg frá þeim stað við hlíðarlöggina niður undan Neðri-Merkissteini, þar sem (Kúgildis)lækurinn sveigir út (eða niður) með hlíðinni. Farvegur þessi lá nokkurn spöl fram og niður, þ.e. til norðvesturs, á láglendið, sveigði síðan út og aftur upp að hlíðinni. Aðalstefnandi hélt því fram að í þessum farvegi hefði Kúgildislækur fallið. Virðist dómendum þetta koma vel heim og saman við landamerkjalýsingu Jóns Jóhannssonar hér næst á undan, sbr. einnig aðra lýsingu hans í handskrifaðri örnefnaskrá, sem getið var hér að framan í kaflanum um Kúgildislæk. Þá er að geta skýrslu lögreglunnar í Strandasýslu, sem dagsett er 17. ágúst 1984. Matthías Lýðsson lögreglumaður ritaði skýrsluna, sem fyrr er getið. Kom hann fyrir dóminn sem vitni. Í upphafi skýrslunnar skýrir Matthías frá því að hringt hafi verið í hann föstudaginn 17. ágúst kl.15.50 og hann beðinn að koma fram að Hrófbergi. Fyrir dóminum skýrði vitnið svo frá að þessi ferð hefði verið farin fyrir tilstilli sýslumanns. Síðan segir orðrétt og stafrétt í skýrslunni: ,,Þangað kominn fór undirritaður að spyrjast fyrir um tilefni kvaðningarinnar. Reyndist það þá vera að vegna landamerkjadeilu milli jarðanna Hofstaða og Hrófbergs, var þangað kominn fyrrverandi bóndi þar í sveit, Halldór Jóhann Jónsson og vildu málsaðilar fá vottfest álit hans á hvar landamerki milli þessara jarða væru. Undirritaður fór því ásamt Halldóri Jóhanni og þeim Halldóri bónda á Hrófbergi og Magnúsi bónda á Stað á lögreglubifreiðinni T-500 fram á Hrófbergseyrar á þann stað sem Halldór Jóhann taldi landamerkin vera. Skömmu eftir að komið var þangað kom þar Brynjólfur Sæmundsson héraðsráðunautur Hólmavík. Hlustuðu framantaldir ásamt undirrituðum á Halldór Jóhann lýsa landamerkjum milli jarðanna Hofstaða og Hrófbergs. Undirritaður vill taka fram [að] hvorki Magnús eða Halldór á Hrófbergi mótmæltu staðsetningu þeirra örnefna sem Halldór Jóhann nefndi í lýsingu sinni. Halldóri Jóhanni sagðist svo frá: ,,Ég átti heima á Víðivöllum frá 1912 til 1948, flutti þá að Stað og átti þar heima til 1956. Öll þau ár sem ég átti heima hér var aldrei neinn ágreiningur um landamerkin. Landamerkin eru: Sjónhending úr Lækjartúni í gegnum Sleifarsíki (sem nú er horfið vegna ágangs Staðarár) og í Merkissteinslág. Þaðan upp með Merkissteinslágarlæk að neðra Merkissteini. Frá honum eftir hryggjum upp að efra Merkissteini. Þegar ég tala um sjónhendingu úr lækjartúni held ég að fremur hafi verið tekin sjónhending frá fremri læknum.” Er Halldór Jóhann var að lýsa landamerkjunum gengum við ásamt honum um eyrarnar og hann benti okkur á þá staði sem lýst er í landamerkjalýsingunni. Að loknum þessum fundi skildu leiðir og hver hélt heim til sín.” Undir skýrsluna ritar skrásetjarinn, Matthías Lýðsson; einnig Halldór Jóhann Jónsson á eftir orðunum ,,vottast rétt eftir haft”. Brynjólfur Sæmundsson ritar undir sem vottur. Brynjólfur kannaðist fyrir dóminum við þessa vettvangsgöngu og undirritun sína. Vitnið Matthías Lýðsson upplýsti að hann hefði ekkert skráð hjá sér á vettvangi, en hann hefði skrifað skýrsluna að kvöldi sama dags, og Halldór Jóhann hefði síðar skrifað undir, vottað að rétt væri eftir haft. Vitnið Matthías benti í réttinum á örnefnastaði á landabréfum, og kvaðst hann hafa vitneskju sína eftir Halldóri Jóhanni Jónssyni, eins og hann hefði bent mönnum til þarna á eyrunum. Vitnið benti á Merkissteinslág niður undan Neðra-Merkissteini, þar sem hnitapunkturinn 103 er. Hann taldi að Kúgildislækur væri lækjarskorningur rétt vestan og neðan við Neðri-Merkisstein. Lækjatún taldi vitnið að væri milli Lækjatúnsgiljanna, þ.e. milli hnitapunktanna 105 og 106. Vitnið minntist þess ekki að mótmælt hefði verið örnefna- og landamerkjalýsingu Halldór Jóhanns. Framburður vitnisins var að mati dómenda skýr og greinargóður. Í vætti vitnisins Katrínar Jónsdóttur kom þetta fram: Dómari: ,,Þú segir að Merkissteinninn, hann sé, þetta er landamerkjasteinn milli Hofstaða og Hrófbergs. Veistu hvernig merkin eru frá steininum? Niður í dalinn?” Vitnið: ,,Sko, það er sjónlína, hefur mér verið sagt.” Dómari: ,,Sjónlína?” Vitnið: ,,Nú, um þverar eyrar. Halldór bróðir minn gaf . . . nafna sínum þetta upp fyrir mörgum árum. Og ég hef ekki önnur merki betri til að fara eftir en þau.” Dómari: ,,Já, þú hefur séð þá lýsingu Halldórs bróður þíns?” Vitnið: ,,Ja, hann hefur margoft sagt mér hana.” Dómari: ,,Já, og þú heldur að hún sé rétt?” Vitnið: ,,Ég get ekki vitað annað, því að það er það sem faðir okkar saagði okkur.” Vitnið Guðbjörg Rannveig Bergsveinsdóttir fæddist árið 1905 í Aratungu í Staðardal, var þar til 18 ára aldurs, en fór þá að Kirkjubóli og var þar næstu fjögur ár. Hún kvaðst hafa verið liðlega þrítug þegar hún fluttist burt úr Staðardal. Í framburði hennar kom fram að eyrarnar í dalnum, sem riðið var eftir, þegar farið var út dalinn, hafi verið nefndar Hrófbergseyrar þegar komið var fram hjá eyðibýlinu Hofstöðum. Hrófbergseyrar hafi byrjað ,,svona rétt neðan við Hofstaði”. Að öllu því virtu, sem hér hefur verið saman dregið, verður það niðurstaða dómenda í máli þessu, að fallast beri á kröfur aðalstefnanda um að landamerkjalína milli jarðanna Hrófbergs og Staðar skuli dregin frá Neðra-Merkissteini (hnitapunktur 102) eftir efstu upptökum Kúgildislækjar í hnitapunkt 103 og þaðan eftir beinni línu milli hnitapunktanna 103 og 106 við ytra Lækjatúnsgil, sbr. dómskjal nr. 61, í hnitapunkt 106A. Samkomulag er með aðalstefnanda og gagnstefnanda landbúnaðarráðherra, að við úrlausn málsins skuli við það miða að forn farvegur Staðarár sé í þeim farvegi, sem áin rennur nú í, milli hnitapunktanna 106A og 206, sbr. dómskjal nr. 61. Verður því þessi viðmiðun um fornan farveg lögð til grundvallar í málinu. Fallist er á það með gagnstefnanda Haraldi Guðmundssyni, að málflutningsyfirlýsingar af hálfu aðalstefnanda og gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar á dómþingi 6. október 1997 séu bindandi um að merki milli jarðanna Hrófbergs og Stakkaness skuli dregin eftir hnitapunktum 201 til 202, þaðan til 203, þaðan til 204, þaðan til 205 og þaðan upp (norður) í áðurgreindan hnitapunkt 206, í samræmi við línu sem þessir aðila mörkuðu til sátta, sbr. dómskjöl nr. 68 og nr. 61. Samkvæmt framanrituðu eru staðfest eftirfarandi landamerki milli Hrófbergs og Staðar: Frá Vatnadalsá eftir háhrygg Þverholtanna að Hærra-Merkissteini í hnitapunkt nr. 101 (X=674812,7; Y=589442,0), þaðan í beina stefnu að Neðra-Merkissteini í hnitapunkt nr. 102 (X=674541,8; Y=589959,5), þaðan eftir efstu upptökum Kúgildislækjar í hnitapunkt nr. 103 (X=674348,4; Y=590400,3), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 106A (X=674320,1; Y=591281,4) og þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 206 (X=673939,0; Y=591257,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Þá verða staðfest eftirfarandi landamerki milli Hrófbergs og Stakkaness: Frá hnitapunkti nr. 206 (X=673939,0; Y=591257,0) í beina stefnu að hnitapunkti nr. 205 (X=673958,3; Y=590867,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 204 (X=673717,2; Y=590882,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 203 (X=673559,1; Y=590794,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 202 (X=673338,0; Y=590807,0) og þaðan til sjávar í beina stefnu í hnitapunkt nr. 201 (X=672987,7; Y=590725,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Eftir þessum úrslitum verður aðalstefnandi sýknaður af öllum kröfum stefnenda í gagnsök. Rétt þykir með hliðsjón af málavöxtum öllum og kröfugerð aðila, bæði upphaflegri og endanlegri, að hver aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda, 1.746.529 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Vilhjálms Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 1.200.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu aðalstefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Gjafsóknarkostnaður gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar, 676.128 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til skyldu gagnstefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dómsorð: Landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Staðar í Hólmavíkurhreppi, Strandasýslu, ákvarðast svo: Frá Vatnadalsá eftir háhrygg Þverholtanna að Hærra-Merkissteini í hnitapunkt nr. 101 (X=674812,7; Y=589442,0), þaðan í beina stefnu að Neðra-Merkissteini í hnitapunkt nr. 102 (X=674541,8; Y=589959,5), þaðan eftir efstu upptökum Kúgildislækjar í hnitapunkt nr. 103 (X=674348,4; Y=590400,3), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 106A (X=674320,1; Y=591281,4) og þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 206 (X=673939,0; Y=591257,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Landamerki milli jarðanna Hrófbergs og Stakkaness Hólmavíkurhreppi, Strandasýslu, ákvarðast svo: Frá hnitapunkti nr. 206 (X=673939,0; Y=591257,0) í beina stefnu að hnitapunkti nr. 205 (X=673958,3; Y=590867,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 204 (X=673717,2; Y=590882,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 203 (X=673559,1; Y=590794,2), þaðan í beina stefnu í hnitapunkt nr. 202 (X=673338,0; Y=590807,0) og þaðan til sjávar í beina stefnu í hnitapunkt nr. 201 (X=672987,7; Y=590725,0), eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti. Aðalstefnandi er sýkn af öllum kröfum stefnenda í gagnsök. Hver aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður aðalstefnanda, 1.746.529 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Vilhjálms Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 1.200.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður gagnstefnanda Haraldar Guðmundssonar, 676.128 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur.
|
Mál nr. 571/2008
|
Kærumál Farbann
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Björk Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni, þó ekki lengur en til mánudagsins10. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Tilgangur farbannsins er að tryggja nærveru varnaraðila meðan tekin er afstaða til beiðni pólskra dómsmálayfirvalda 11. september 2008 um að hann verði framseldur. Með vísan til þessa og forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði bönnuð för frá Íslandi allt til mánudagsins 10. nóvember nk. kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að með bréfi ríkissaksóknara, dags. 8. október 2008, hafi lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu borist beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um handtöku og framsal varnaraðila vegna gruns um refsiverð brot í Póllandi. Samkvæmt beiðninni sé varnaraðili grunaður um eftirfarandi brot: 1. Á tímabilinu maí til nóvember 2006 að hafa tekið þátt í skipulagðri glæpastarfsemi ásamt öðrum mönnum sem hafði þann megintilgang að dreifa verulegu magni fíkniefna. Teljist sú háttsemi varða við 1. mgr. 258. gr. pólskra hegningarlaga. 2. Á tímabilinu október til nóvember 2006, er hann hafi starfað í framangreindri skipulagðri glæpastarfsemi m.a. selt A a.m.k. 200 g af amfetamíni. Teljist sú háttsemi varða við 56. gr. 3. hluta, pólsku fíkniefnalöggjafarinnar, sbr. 1. mgr. 65. gr. pólskra hegningarlaga. Í dag hafi varnaraðili verið færður til skýrslutöku hjá lögreglu þar sem honum hafi verið kynnt framsalsbeiðnin. Hann kvaðst ekki geta fallist á beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal. Málið verði nú sent ríkissaksóknara sem muni veita dómsmálaráðuneytinu umsögn um hvort uppfyllt séu skilyrði framsals samkvæmt I. kafla laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Til að tryggja nærveru varnaraðila meðan framsalsmál hans sé til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum sé nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni með skírskotun til 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, b. liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili hefur mótmælt farbannskröfunni og telur ekki uppfyllt lagaskilyrði til þess að hún verði tekin til greina. Krafa þessi um farbann er sett fram svo unnt verði að taka afstöðu til beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal varnaraðila til Póllands vegna ætlaðra brota þar í landi. Með vísan til þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu er fallist á með vísan til 1. mgr. 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, að uppfyllt séu skilyrði b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110 gr. laga nr. 19/1991. Verður því fallist á beiðni lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Varnaraðila, X, kt. [...], er bönnuð för frá Íslandi allt til mánudagsins 10. nóvember nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 429/2013
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabótakrafa
|
Dánarbú K lýsti kröfu við slit G hf. vegna ætlaðs tjóns af völdum þess að starfsmaður G hf. hefði ekki farið að fyrirmælum dánarbúsins um kaup á tilteknu skuldabréfi í marsmánuði 2008. Dánarbú K hélt því fram að fjármagna hefði átt kaupin með sölu á hlutabréfaeign þess, en þegar á reyndi voru kaupin fjármögnuð með innlausn hlutdeildarskírteinis í tilgreindum sjóði fyrir milligöngu G hf. Í úrskurði héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var kröfu dánarbúsins við slit G hf. hafnað. Vísað var til þess að þótt G hf. væri sérfræðingur á sviði fjármálaþjónustu væri ekki unnt að líta framhjá því að dánarbúi K hefðu verið sendar tilkynningar um viðskiptin þar sem þeim var lýst. Ekki hefðu borist athugasemdir frá dánarbúinu og því hefði G hf. mátt treysta því að viðskiptin hefðu verið framkvæmd í samræmi við óskir þess. Þá var litið til þess að tjón dánarbús K varð ekki fyrr en við fall G hf. í október 2008 og að í aðgerðum G hf. í tengslum við viðskiptin hefði ekki falist ráðstöfun á verðmætum dánarbúsins umfram fyrirmæli þess.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Mattíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2013, þar sem kröfu sóknaraðila við slit varnaraðila var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að krafa hans, nr. CL20091125-3859 í kröfuskrá varnaraðila, að fjárhæð 38.949.873 krónur verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að krafa sóknaraðila verði viðurkennd með lægri fjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki gagnkært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Eftir atvikum er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 25/2018
|
Líkamstjón Örorkumat Árslaun
|
Ágreiningur aðila laut að því hvaða árslaun skyldi leggja til grundvallar útreikningi skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem A hlaut í umferðarslysi í febrúar 2012. A taldi að miða bæri við árslaun hans óskert á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en V hf. og B byggðu á því að lækka bæri viðmiðunartekjur um 30% vegna varanlegrar örorku sem A hefði hlotið í vinnuslysi í desember 2011, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefðu verið greiddar fullar bætur samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga vegna þess líkamstjóns, sem hann hlaut í fyrra slysinu, þar með talið bætur vegna varanlegrar örorku. Við ákvörðun bóta vegna þeirrar varanlegu örorku, sem A hefði hlotið af seinna slysinu yrði, í ljósi þess hve stutt hefði verið á milli slysanna, að leggja til grundvallar að skerðing launatekna A í framtíðinni yrði hin sama og hann hefði þegar fengið bætta vegna afleiðinga fyrra slyssins, en A hefði unað því uppgjöri án athugasemda. Taldi Hæstiréttur því ekki forsendur til þess að ákvarða árslaun A vegna síðara slyssins á grundvelli 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda hefði falist í því að við ákvörðun þeirra væri ekkert tillit tekið til þeirrar starfsorkuskerðingar sem hann hefði hlotið í fyrra slysinu og hafði þegar fengið bætta. Við þessar óvenjulegu aðstæður voru því talin skilyrði til þess að ákveða árslaun sérstaklega vegna seinna slyssins samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2018 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefstþess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 3.974.115 krónur með 4,5%ársvöxtum frá 9. ágúst 2012 til 20. desember 2015, en dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði,fyrir Landsrétti og Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Stefndu krefjaststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi starfaðisem stuðningsfulltrúi á sambýli sem Reykjavíkurborg rekur. Hann mun hafa byrjaðað starfa þar á árinu 2002 og verið í 85% starfi í desember 2011, en að teknutilliti til vaktafyrirkomulags og yfirvinnu mun í raun hafa verið um fulla atvinnuþátttökuað ræða. Er hann var við störf 29. desember 2011 þurfti hann að leggja samstarfsmönnumsínum lið við að hemja vistmann sem misst hafði stjórn á sér. Við þau átök fékkáfrýjandi kröftugt spark frá vistmanninum vinstra megin á brjóstkassa og féllhann við það aftur fyrir sig. Í kjölfarið stífnaði hann í baki og átti erfittmeð að hreyfa sig. Hann mun hafa unniðút vaktina en verið með verki í baki og vinstra megin í brjóstkassa. Samkvæmtvottorði læknis við Heilsugæslustöðina í [...] leitaði áfrýjandi þangað 4.janúar 2012 vegna vinnuslyssins. Í vottorðinu kom fram að áfrýjandi hafi eftirslysið verið slæmur af verkjum í mjóbaki. Hann hafi fengið ,,fjarvistarvottorð“frá slysdegi til 6. janúar 2012. Hann hafi haft samband við heilsugæslustöðinaaftur 11. sama mánaðar og hafi þá enn verið slæmur í mjóbaki, auk þess semfleiri einkenni voru tilgreind. Þá sagði í vottorðinu að áfrýjandi hafi komiðaftur á heilsugæsluna 26. janúar sama ár vegna versnandi verkja í baki. Hann hafilýst því að hann hefði fengið slæman hósta fyrir viku og ,,heyrði brak í bringuog fann mikið til“. Eftir það hafi hann haft slæman verk í vinstri síðu og verkog eymsli í hnakkavöðvum. Hann var sagður aumur í vöðvum aðlægt hryggsúlu ímjóbaki, meira hægra megin. Þá sagði: ,,Hann fékk áframhaldandi vottorð umóvinnufærni fram til 20. janúar 2012 og beiðni í sjúkraþjálfun.“ Þá mun áfrýjandihafa leitað á Læknavaktina 24. janúar sama ár og verið þá með mikil eymsli íbrjóstkassa sem rakin voru til vinnuslyssins og verið hvellaumur yfirtilgreindum rifbeinum og talinn ,,rifbrotinn“. Í tölvubréfi 23. desember 2014,sem sagt er vera frá yfirmanni áfrýjanda, kom fram að hann hafi verið óvinnufærvegna vinnuslyssins frá slysdegi til 20. janúar 2012. Hann hafi unnið frá 25.janúar til 3. febrúar þetta ár, en frá þeim degi til 9. sama mánaðar hafi hannverið í svonefndu vaktafríi. Áfrýjandi lentií umferðarslysi 9. febrúar 2012 þegar ekið var inn í hlið bifreiðar sem hann ókog eyðilagðist hún við áreksturinn. Við þetta slasaðist áfrýjandi og varfluttur með sjúkrabifreið á neyðarmóttöku. Hann var greindur með rifbrot,tognun og ofreynslu á brjósthrygg og á lendhrygg. Þá hafði hann verki á mótumbrjóstbaks og lendhryggjar og einnig hægra megin á brjóstkassa aftanvert. Eftirumferðarslysið var áfrýjandi óvinnufær með öllu. Í gögnum málsins er gerðnánari grein fyrir líkamstjóninu sem áfrýjandi hlaut í umferðarslysinu,læknismeðferð vegna þess og endurhæfingartilraunum. Áfrýjandi og stefndiVörður tryggingar hf., sem veitt hafði ábyrgðartryggingu fyrir bifreið þá erolli umferðarslysinu, auk Reykjavíkurborgar vegna vinnuslyssins, óskuðusameiginlega eftir því við lækni og lögfræðing að þeir veittu álit sitt átímabundnum og varanlegum afleiðingum beggja slysanna. Í álitsgerð þeirra 22.maí 2015 kom fram að vegna vinnuslyssins hefði áfrýjandi að eigin sögn veriðmikið frá vinnu. Hann hafi þó eitthvað reynt að vera í vinnunni en hafi enganveginn verið tilbúinn til að byrja að vinna aftur og að afleiðingar slyssinshafi háð honum verulega í starfi. Eftir umferðarslysið 9. febrúar 2012 hafihann á hinn bóginn ekki stundað neina vinnu. Hann treysti sér ekki til þess aðfara til vinnu, hann hafi hvorki þrek né þol til vinna miðað við ástand sitt. Íálitsgerðinni kom fram að áfrýjandi hafi engan veginn verið búinn að jafna sigaf afleiðingum fyrra slyssins þegar hann lenti í því síðara. Líkamlegum einkennum áfrýjanda þegar matið fórfram var lýst svo að hann hafi fullan hreyfiferil í báðum öxlum, en sú hægri stæðineðar en hin vinstri. Væg eymsli væru hægra megin í hálsi en ekki vinstra meginog engin eymsli í herðum. Eymsli væru um miðjan brjósthrygg hægra megin og svofrá miðju mjóbaki niður að mótum spjaldhryggs og lendhryggs. Almennt kraftleysiværi í hægri handlegg en sinaviðbrögð væru lífleg og jöfn hægra og vinstramegin og ekki verði greindar skyntruflanir í hægri handlegg og engarvöðvarýrnanir. Um andlegarafleiðingar slysanna var í álitsgerðinni vísað til vottorðs geðlæknis þar semlýst var þunglyndi áfrýjanda, sem væri mun verra en það sem þjáði hann fyrirslysin. Jafnframt var lýst kvíðaköstum og ótta, auk skorts á einbeitingu. Þá ættiáfrýjandi erfitt með svefn. Fram kom að hann væri sérlega bitur vegna umferðarslyssinsvegna þess að hann taldi sig hafa getað ,,skrölt áfram líkamlega“ þrátt fyrirfyrra slysið, ef hið síðara hefði ekki komið til. Niðurstöðurálitsgerðarinnar um afleiðingar slysanna voru meðal annars þær að tímabundinóvinnufærni vegna fyrra slyssins hefði verið frá slysdegi 29. desember 2011 til20. janúar 2012, en vegna síðara slyssins frá slysdegi 9. febrúar til 9. ágúst2012. Sá dagur var talinn marka batahvörf vegna síðara slyssins en 8. febrúar samaár vegna hins fyrra. Varanlegar afleiðingar slysanna voru metnar svo aðvaranlegur miski vegna fyrra slyssins var talinn 17 stig, en 20 stig vegna þesssíðara og varanleg örorka 30% vegna fyrra slyssins, en 50% vegna hins síðara. Uppgjörskaðabóta vegna fyrra slyssins mun þegar hafa farið fram og er ekki tilúrlausnar í málinu. Aðilar una í öllum atriðum niðurstöðum álitsgerðarinnar oghefur uppgjör skaðabóta vegna seinna slyssins einnig farið fram, en ágreiningurer með þeim um ákvörðun skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem leiddi af því slysi.Felst ágreiningurinn í því hvernig ákvarða skuli árslaun áfrýjanda samkvæmt 7.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 við útreikning á skaðabótum honum til handa vegnaþeirrar varanlegu örorku, sem hann hlaut af slysinu. Áfrýjandi telur að notaberi sömu viðmiðun og meginregla 1. mgr. 7. gr. kveður á um, að árslaun skuliteljast vera meðalatvinnutekjur hans að meðtöldu framlagi vinnuveitanda tillífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðréttsamkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við,en þessi háttur var á hafður við útreikning skaðabóta vegna þeirrar varanleguörorku sem hann hlaut í fyrra slysinu. Stefndu telja sig á hinn bóginn hafagert skaðabætur upp að fullu vegna seinna slyssins. Þessi tiltekni tjónsliðurhafi verið gerður upp með þeim hætti að bætur fyrir varanlega örorku vorureiknaðar á grundvelli árslauna sem ákveðin voru með heimild í 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga, á þann hátt að árslaun áfrýjanda reiknuð samkvæmt 1. mgr. 7. gr.voru skert um 30%, sem svari til þeirrar starfsorkuskerðingar sem áfrýjandihafi hlotið í fyrra slysinu og þegar þegið bætur fyrir.IIÍ 1. gr.skaðabótalaga er mælt fyrir um, að sá sem ber skaðabótaábyrgð á líkamstjóniskuli greiða skaðabætur fyrir atvinnutjón, sjúkrakostnað og annað fjártjón semaf því hlýst, svo og þjáningabætur. Hafi líkamstjónið varanlegar afleiðingarfyrir tjónþola skal sá sem ábyrgðina ber einnig greiða skaðabætur fyrir varanleganmiska og örorku, en með því síðarnefnda er átt við þá varanlegu starfsorkuskerðingutjónþola sem líkamstjónið hefur í för með sér. Í 12. til 14. gr. laganna erufyrirmæli um skyldu þess, sem ber ábyrgð á dauða annars manns, að greiða bæturtil þeirra sem við það missa framfæranda, auk útfararkostnaðar. Í öðrum greinumI. kafla skaðabótalaga er loks að finna reglur, sem þó eru misjafnlegaítarlegar, um það hvernig ákvarða skuli grundvöll hvers tjónsliðar um sig og í flestumtilvikum hvernig ákvarða skuli skaðabætur á þeim grundvelli. Meðal þessaragreina er 7. gr. laganna, sem hefur að geyma reglur um hvernig ákvarða skuliárslaun tjónþola við útreikning á skaðabótum til hans fyrir varanlega örorku.Loks er þess að geta að í 26. gr. skaðabótalaga, sem er í III. kafla þeirra, erað finna fyrirmæli um greiðslu miskabóta þegar fullnægt er skilyrðumgreinarinnar. Í I. kafla skaðabótalaga eru á hinn bóginn hvorki fyrirmæli umgrundvöll skaðabótaábyrgðar né reglur um hvernig ákvæði laganna um ákvörðunskaðabóta geta sætt takmörkunum vegna almennra reglna skaðabótaréttar. Af framangreinduleiðir að ákvæðum skaðabótalaga verður, þegar annað er ekki ákveðið í lögunum, aðbeita innan þeirra marka sem almennar reglur skaðabótaréttar setja. Tjónþoliverður þannig að færa sönnur á hvaða fjártjóni hann verði fyrir vegnalíkamstjónsins. Þær bætur sem hann fær með réttu á grundvelli reglna I. kaflaskaðabótalaga fela í sér fullar bætur í skilningi laganna og eftir almennumreglum skaðabótaréttar á hann ekki rétt til frekari bóta vegna þeirratjónsliða, sem lögin hafa að geyma reglur um, nema fullnægt sé skilyrðum 11.gr. laganna til að endurupptaka bótaákvörðun vegna varanlegra afleiðingalíkamstjónsins. Í I. kaflaskaðabótalaga er ekki að finna reglur um hvernig skuli fara að ef tjónþoli, semverður fyrir líkamstjóni, hefur áður orðið fyrir slíku tjóni, sem valdið hefurhonum varanlegum miska eða skert varanlega starfsorku hans, eða hann hefur aföðrum ástæðum ekki fulla starfsorku. Við ákvörðun um það verður að beitaóskráðum reglum skaðabótaréttar sem miða að því að tjónþoli fái tjón sitt, aðþví marki sem hann hefur stundað atvinnu, bætt að fullu í skilningi laganna ogberi miðað við þessar forsendur hvorki tap vegna fyrra líkamstjóns né hafi afþví sérstakan ávinning. Ólíkar reglurgilda um þýðingu eldra líkamstjóns og skertrar starfsorku af öðrum ástæðumþegar metinn er varanlegur miski annars vegar og varanleg örorka hins vegar.Þar sem ágreiningsefni málsins lýtur eingöngu að ákvörðun árslauna viðútreikning bóta fyrir varanlega örorku hefur þýðingu hér, að við mat ávaranlegri starfsorkuskerðingu við slíkar aðstæður er það atviksbundið hvaðaáhrif eldra líkamstjón eða skert starfsorka af öðrum ástæðum til dæmis vegnaveikinda hafa. Í sumum tilvikum hefur eldra líkamstjón, sem leitt hefur tilstarfsorkuskerðingar, ekki áhrif við mat á varanlegri örorku vegna síðaralíkamstjóns. Það kann að helgast af því að tjónþoli hafi öðlast meiri bata, svosem með endurhæfingarúrræðum, en lagt var til grundvallar þegar afleiðingarfyrra líkamstjóns voru metnar eða vegna þess að hann hafi skipt um starf og náðfullri atvinnuþátttöku í nýju starfi eða hann af öðrum ástæðum náð fullriatvinnuþátttöku. Yfirleitt hlýtur þó varanleg starfsorkuskerðing, sem metinhefur verið vegna fyrra líkamstjóns, að hafa áhrif þegar metin er varanlegörorka vegna síðara líkamstjóns. Á þetta ekki síst við þegar fyrra líkamstjóniðhefur verið alvarlegt og leitt til mikillar varanlegrar örorku. Meginreglan ereinnig sú að starfsorkuskerðing vegna fyrri slysa eða veikinda hefur enginsérstök áhrif við beitingu 7. gr. skaðabótalaga um ákvörðun árslauna. Hinalmenna regla 1. mgr. greinarinnar yrði, eins og í flestum öðrum tilvikum, lögðtil grundvallar við ákvörðun árslauna. Er ekki við að búast að skilyrðum til aðbeita 2. mgr. 7. gr. og meta árslaun sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna séoftar fullnægt í þeim tilvikum en öðrum. Til þess kann þó að koma, ef aðstæðureru óvenjulegar og sýnt þykir að annar mælikvarði sé réttari á líklegarframtíðartekjur tjónþola. IIIEins og fyrrgreinir liðu einungis um sex vikur frá því að áfrýjandi hlaut líkamstjón ívinnuslysi þar til hann varð fyrir öðru líkamstjóni í umferðarslysi.Afleiðingar beggja slysanna, þar með talin varanleg örorka áfrýjanda, vorumetnar í sameiginlegri álitsgerð. Í álitsgerðinni segir um mat á afleiðingumslysanna vegna varanlegar starfsorkuskerðingar áfrýjanda meðal annars svo:,,Með vísan til alls þess er hér að framan greinir telja matsmenn varanlegaörorku [áfrýjanda] hæfilega metna samtals 80% sem skiptist þannig að 30% eruvegna fyrra slyssins ... og 50% vegna seinna slyssins ... Hefur þá verið tekiðtillit til lögbundinnar tjónstakmörkunarskyldu [áfrýjanda] skv. 2. mgr. 5. gr.skbl. Eins og áður hefur verið vikið að eru slysin tvö bein og einu orsakir missisvaranlegrar starfsorku“ áfrýjanda. Ekki verður séð af þeim þætti álitsgerðarinnarsem lýtur að mati á varanlegri örorku að lagt hafi verið sérstakt mat á þaðhvort og þá með hvaða hætti líkamstjónið vegna fyrra slyssins hafi áhrif ámatið á hinu síðara.Fram er komið aðáfrýjanda hafa verið greiddar fullar bætur vegna þess líkamstjóns, sem hannhlaut í fyrra slysinu, þar með talið bætur vegna varanlegrarstarfsorkuskerðingar frá batahvörfum 8. febrúar 2012 og út ætlaða starfsævi.Þessar bætur eiga, með þeim reikniaðferðum sem bætur fyrir varanlega örorku samkvæmtskaðabótalögum eru reistar á, að bæta honum það 30% tekjutap, sem líkindi erutalin á að starfsorkuskerðingin hafi í för með sér frá síðastgreindum degi ogtil starfsloka, eins og þau eru almennt ákvörðuð. Við ákvörðun bóta vegnaþeirrar varanlegu örorku, sem áfrýjandi hlaut af seinna slysinu verður, í ljósiþess hve stutt er á milli slysanna, að leggja til grundvallar að skerðinglaunatekna áfrýjanda í framtíðinni verði hin sama og hann hefur þegar fengiðbætta vegna afleiðinga fyrra slyssins. Áfrýjandi undi því uppgjöri ánathugasemda. Taka verður tillit til þess að atvik málsins eru sérstök ogjafnframt til þess að mat á varanlegri örorku vegna síðara slyssins er ekki svoséð verði lækkað sérstaklega vegna þeirrar varanlegu örorku sem honum var metinvegna fyrra slyssins. Ekki eru því forsendur til þess að ákvarða árslaun hans ágrundvelli 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, enda fælist í því að við ákvörðunþeirra væri ekkert tillit tekið til þeirrar starfsorkuskerðingar sem hann hlautí fyrra slysinu og hafði þegar fengið bætta. Hér getur ekki ráðið úrslitum aðekki verður vefengt að áfrýjandi hafði harkað af sér og byrjað að vinna aftur,þótt það reyndist honum erfitt. Við þessar óvenjulegu aðstæður eru skilyrði tilþess að ákveða árslaun sérstaklega vegna seinna slyssins samkvæmt 2. mgr. 7.gr. laganna. Áfrýjandi hefur ekki sannað, miðað við þá starfsorkuskerðingu semhonum hefur verið metin vegna fyrra slyssins, en það mat unir hann við, aðfjártjón hans hafi verið meira en stefndu hafa þegar bætt honum. Verður því staðfestsú niðurstaða Landsréttar að rétt sé að miða árslaun áfrýjanda við fjárhæð semsé 30% lægri en þau árslaun, sem miðað var við þegar bætur fyrir varanlegaörorku vegna fyrra slyssins voru ákvarðaðar á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7.gr. skaðabótalaga. Að öllu framansögðugættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur, einnig um málskostnað oggjafsóknarkostnað.Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer sem ídómsorði segir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.DómurLandsréttar 21. september 2018.Mál þettadæma landsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Jón Finnbjörnsson og OddnýMjöll Arnardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaAðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 23. janúar 2018.Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 27. október 2017 í málinu nr. E-3734/2016. Aðaláfrýjendur krefjastsýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.Til vara krefjast þeir þess að málskostnaður verði felldur niður. 2Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 3. apríl2018. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur meðþeirri breytingu að honum verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu í héraðióskipt úr hendi aðaláfrýjenda án tillits til gjafsóknar. Til vara krefstgagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar fyrir Landsrétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Málsatvik og sönnunarfærsla3Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemurfram slasaðist gagnáfrýjandi við vinnu 29. desember 2011 og hlaut aftur meiðsler hann lenti í árekstri á bifreið sinni 9. febrúar 2012. Í máli þessu er deiltum bótauppgjör vegna síðara slyssins. Aðaláfrýjendur viðurkenna bótaskyldu. 4Aðilar þessa máls, auk Reykjavíkurborgar sem greiddigagnáfrýjanda bætur vegna fyrra atviksins, öfluðu matsgerðar læknis oglögfræðings um afleiðingar beggja slysanna. Í matsgerðinni var varanleg örorkagagnáfrýjanda samtals metin 80% vegna afleiðinga beggja slysanna, 30% vegnahins fyrra, en 50% vegna þess síðara. Aðilar náðu sátt um öll atriðiskaðabótauppgjörs vegna síðara slyssins, þó ekki um tekjuviðmiðun tilákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku. Hinn 13. apríl 2016 greiddiaðaláfrýjandi Vörður tryggingar hf. gagnáfrýjanda bætur í samræmi við tekjurhans á síðustu þremur almanaksárum fyrir slysdag, þó þannig að þær vorulækkaðar um 30% með vísan til þess að lækka bæri tekjuviðmiðun þar semgagnáfrýjandi hefði hlotið varanlega örorku sem því nam í fyrra slysinu. 5Í áðurnefndri matsgerð, sem aðilar vilja byggja á, segir aðþar sem stuttur tími hafi liðið á milli slysanna verði fjallað um varanlegaörorku í einu lagi. Er því lýst að starfsgeta gagnáfrýjanda hafi verið talsvertskert áður en hann lenti í síðara slysinu. Afleiðingar seinna slyssins hafi þóverið verri þar sem gagnáfrýjandi hafi ekki stundað neina launaða vinnu eftirþað. Töldu matsmenn varanlega örorku gagnáfrýjanda vera 80% vegna beggjaslysanna „sem skiptist þannig að 30% eru vegna fyrra slyssins 29.12.2011 og 50%vegna seinna slyssins 09.02.2012“. 6Gagnáfrýjandi kom fyrir Landsrétt. Hann sagði að eftir slysiðí desember 2011 hefði hann verið frá vinnu í einn mánuð. Þá hafi hann ákveðiðað hann væri nógu hress til að mæta til vinnu. Hann hefði þó ekki verið búinnað ná sér og vinnan verið honum erfið. Hefði hann þurft að styðja sig við veggiog fundið fyrir verkjum. Allt að einu hefði hann sinnt starfi sínu að fullu ogtekið allar vaktir fram að síðara slysinu 9. febrúar 2012. Kvaðst hann ekkihafa litið á sig sem öryrkja eftir fyrra óhappið. 7Gagnáfrýjandi hóf meðferð hjá sjúkraþjálfara 1. febrúar 2012,skömmu fyrir síðara slysið. Í skýrslu sjúkraþjálfarans 24. nóvember 2013 segir:„Árangur meðferðar var mjög góður eftir vinnuslysið sem hann lenti í 29.desember 2011 og varð [gagnáfrýjandi] fljótt verkjaminni þó svo hann hafi ekkialveg verið verkjalaus og ekki vinnufær. Lendir svo í umferðarslysi 9. febrúar2012. Við þann áverka snöggversnar hann í öllu baki og hálsi og varð allur mjögaumur í baki, hálsinum og út í herðar og fætur.‟ Málsástæður aðila8Aðilar byggja á sömu málsástæðum og lýst er í hinum áfrýjaðadómi. Aðaláfrýjendur byggja einkum á því að þar sem starfsorka gagnáfrýjandahafi verið skert um 30% þegar hann varð fyrir því slysi sem fjallað er um íþessu máli, beri að lækka tekjuviðmiðun samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganr. 50/1993 um sama hlutfall. 9Gagnáfrýjandi byggir aðallega á því að hann hafi getað haldiðáfram fyrra starfi þrátt fyrir meiðsl þau er hann hlaut 29. desember 2011.Bendir hann á að hann hafi verið kominn aftur til starfa er slysið varð 9.febrúar 2012 og unnið fulla vinnu. Ekkert bendi til annars en að hann hefðihaldið áfram í sama starfi. Því beri að reikna honum bætur í samræmi við tekjurhans síðustu þrjú ár fyrir slysið, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Niðurstaða 0Gagnáfrýjandi slasaðist illa í tvígang og hafði mat ávaranlegum afleiðingum fyrra slyssins ekki farið fram er hann slasaðist á ný. Íáðurnefndri matsgerð er talið að hann hafi hlotið 30% varanlega örorku viðfyrra slysið. Aðilar byggja mál sitt á þessari matsgerð og ekkert hefur veriðlagt fram í málinu sem getur hnekkt matinu. Verður því að leggja tilgrundvallar að geta gagnáfrýjanda til að afla vinnutekna hafi verið varanlegaskert sem þessu nemur er hann varð fyrir síðara slysinu 9. febrúar 2012. Verðurþví að fallast á það með aðaláfrýjendum að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendií skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem reikna verði með því að tekjurgagnáfrýjanda hefðu skerst vegna fyrra slyssins og að fullar tekjur hanssíðustu þrjú almanaksár fyrir fyrra slysið séu ekki réttur mælikvarði álíklegar framtíðartekjur hans. Verður að miða árslaun til ákvörðunar bóta vegnavaranlegrar örorku gagnáfrýjanda við 70% af tekjum hans síðustu þrjúalmanaksárin fyrir slysið. Ágreiningur er ekki um fjárhæðir. 1Samkvæmt framansögðu hafa aðaláfrýjendur þegar bætt tjóngagnáfrýjanda að fullu og verða þeir sýknaðir af kröfum hans. 2Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaðurgagnáfrýjanda fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans 800.000 krónur. Dómsorð:Aðaláfrýjendur,Vörður tryggingar hf. og B, eru sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda, A.Málskostnaðurí héraði og fyrir Landsrétti fellur niður. Ákvæðihéraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjandafyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans 800.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur, föstudaginn 27. október 2017I.Málþetta sem höfðað var hinn 6. desember 2016, var dómtekið 4. október sl.Stefnandi er A til heimilis að […] í Reykjavík, en stefndu eru Vörðurtryggingar hf., Borgartúni 25, Reykjavík og B, […], Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnduverði dæmdir til að greiða honum óskipt 3.974.115 krónur með 4,5% vöxtumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 3.974.115 krónum, frá 9. ágúst2012 til 8. júlí 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af öllumkröfum stefnanda, auk greiðslu málskostnaðar. II.Ímáli þessu er deilt um hvaða árslaunaviðmið skuli leggja til grundvallarútreikningi skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem stefnandi hlaut íumferðarslysi í febrúar árið 2012. Tildrög umferðarslyssins voru með þeim hættiað bifreiðinni […] var ekið inn í hlið bifreiðarinnar […] sem stefnandi ók. Ílæknabréfi Slysadeildar eru sjúkdómsgreiningar vegna afleiðinga slyssinssvofelldar: rifbrot, tognun, ofreynsla á brjósthrygg og tognun og ofreynsla álendhrygg o.fl. Rúmum mánuði fyrir umferðarslysiðeða hinn 29. desember 2011, hafði stefnandi lent í vinnuslysi. Var stefnandifrá störfum af þeim sökum til 20. janúar 2012. Hann mætti aftur til vinnu hinn25. janúar sama mánaðar og hafði tekið aftur við sínu fyrra starfi á sambýlifyrir fatlaða þegar hann lendir í umferðarslysinu hinn 9. febrúar 2012. Stefnandi gekkst undir mat áafleiðingum beggja slysanna hjá þeim C lækni og D hrl. Stóðu stefnandi ogstefndi Vörður tryggingar ehf. sameiginlega að öflun matsgerðarinnar vegnaafleiðinga umferðarslyssins, en að matinu stóð einnig Reykjavíkurborg. Í niðurstöðum matsgerðarinnar, semdags. er 22. maí 2015, var meðal annars komist að þeirri niðurstöðu aðvaranlegur miski stefnanda vegna vinnuslyssins 29. desember 2011 væri 17 stigog varanleg örorka 30%. Samkomulag var um bótauppgjör vegna vinnuslyssins. Erþað því ekki til frekari umfjöllunar í máli þessu. Niðurstaða matsins vegnaumferðarslyssins 9. febrúar 2012, var sú að varanlegur miski stefnanda vartalinn 20 stig og varanleg öroka 50%. Var það jafnframt niðurstaða matsmanna aðstefnandi hefði ekki getað vænst frekari bata eftir 9. ágúst 2012. Málsaðilar voru sammála um að leggjamatsgerðina til grundvallar uppgjöri bóta, en ágreiningur þeirra lýtur að þvíhvaða tekjuviðmið beri að leggja til grundvallar útreikningi á varanlegriörorku stefnanda. Á grundvelli matsgerðarinnar krafðistefnandi stefnda, Vörð tryggingar ehf., um greiðslu bóta miðað við tekjur hansá árunum 2009-2011. Stefndi, Vörður tryggingar ehf.,hafnaði kröfu stefnanda og taldi að óvenjulegar aðstæður væru fyrir hendi ískilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Segir nánar í tölvuskeytitryggingafélagsins til stefnanda að þar sem stefnandi hafi lent í vinnuslysi áárinu fyrir umferðarslysið, telji félagið rétt að skerða viðmiðunarlaun hans um30% sem svari til varanlegrar örorku hans eftir vinnuslysið hinn 29. desember2011. Ekki náðist samkomulag umbótauppgjörið og fékk stefnandi greiddar bætur vegna afleiðingaumferðarslyssins úr lögboðinni ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar […] stefnda,Verði tryggingum ehf., þar sem viðmiðunarlaun voru færð niður um 30% vegnavaranlegrar örorku. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum.Tók hann m.a. fram að hann hefði verið frá vinnu í kjölfar vinnuslyssins í umþrjár vikur. Í fyrra slysinu hafi hann tognað á baki og hafi það tekið hann um2-3 vikur að komast á réttan kjöl. Hann hafi talið sig vinnufæran og hafi hannsinnt öllum sínum vinnuskyldum þegar hann kom aftur til starfa. Vinnuhlutfall hans hafi ekki veriðskert þegar hann kom aftur til vinnu og það hafi heldur ekki staðið til í hanshuga. Hann hafi ekki reiknaði með öðru eftir fyrra slysið en að hann yrði meðtímanum hress. Hann sinnti öllum sínum vinnuskyldum þegar hann kom til baka, eneftir bílslysið hafi líf hans alveg breyst og hann sé skráður öryrki ídag. III.. Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnanditelur að við útreikning bóta fyrir varanlega örorku sem hann hlaut íumferðarslysinu hinn 9. febrúar 2012, beri að styðjast við meginreglu 1. mgr.7. gr. laga nr. 50/1993, þ.e. miða við meðaltekjur hans síðustu þrjú almanaksárfyrir slysdag að viðbættu 11,5% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Stefnandi hafnar því að óvenjulegaraðstæður í skilningi 2. mgr. 7. gr. laganna hafi verið fyrir hendi áður en hannlenti í umferðarslysinu. Stefnandi hafi markað sér ákveðinn starfsvettvang ogað hann hafi haft fulla starfsorku fram að slysinu. Ekkert hafi bent til annarsen að hann héldi starfi sínu áfram. Stuttur tími hafi liðið á milli slysannaeða rúmur mánuður og hafi hann verið byrjaður að vinna aftur eftir vinnuslysiðþegar hann lenti í umferðarslysinu. Þannig hafi ekki verið útséð um að hanngæti haldið fullri starfsgetu þegar hann varð fyrir seinna slysinu. Telurstefnandi að ekki verði séð hvernig umrædd meðallaun gefi ekki rétta mynd afþeim framtíðartekjum sem hann hefði haft ef hann hefði ekki orðið fyrirslysinu. Stefnandi sundurliðar dómkröfu sínarsvo: Varanleg örorka samkvæmt 5. gr.(50%) 13.247.045 krónur Árslaun4.916.328x5,389x50% Eingreiðsluverðmætiörorkulífeyris (40%) 1.702.934krónur Innborgunstefnda 7.569.996krónurHeildarbætur 3.974.115krónurStefnandigerir kröfu um greiðslu 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af3.974.115 krónum frá batahvörfum 9. ágúst 2012 til 8. júlí 2015, eða mánuðieftir dagsetningu kröfubréfs, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degitil greiðsludags. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnduStefndutelja að stefnandi hafi fengið tjón sitt bætt vegna varanlegrar örorku úr hendistefndu. Stefndu telja að sérstakar aðstæðurséu fyrir hendi í skilningi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993, þannig aðviðmiðunartekjur stefnanda þremur árum fyrir umferðarslysið séu ekki rétturmælikvarði á framtíðartekjur hans. Stefndu taka fram að stefnandi hafiorðið fyrir vinnuslysi í desember árið 2011 og hafi verið metinn til 30%varanlegrar örorku vegna slyssins. Engin reynsla hafi verið komin á vinnugetustefnanda eftir það slys, þegar hann lenti í umferðarslysi hinn 9. febrúar2012. Því séu fyrir hendi óvenjulegar aðstæður á viðmiðunartímabilinu, þremurárum fyrir slysið, þar sem stefnandi hafi verið metinn til hárrar varanlegrarörorku vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir eftir að viðmiðunartímabilið varliðið. Telja stefndu að af þessum sökum geti stefnandi ekki krafist þess aðfull meðallaun hans þremur árum fyrir slysið verði lögð til grundvallarútreikningi á varnalegri örorku hans, þegar hann var með fulla og óskertavinnugetu. Óvenjulegar aðstæður í lífi stefnanda vegna vinnuslyssins leiði tilþess að þær viðmiðunartekjur séu ekki réttur mælikvarði á líklegarframtíðartekjur hans, þegar það liggi fyrir að stefnandi hafi aðeins verið með70% vinnugetu þegar hann lenti í umferðarslysinu. Matsmenn hafi metiðafleiðingar vinnuslyssins á heilsufar stefnanda til 30% varanlegrar örorku.Telja stefndu með vísan til þess að tekjur stefnanda eins og þær voru þremurárum fyrir slysið, að teknu tilliti til 30% skerðingar á viðmiðunartekjum vegnafyrra heilsufars hans, séu réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans.Telja stefndu að verði fallist á túlkun stefnanda þá fái stefnandi tjón sittvegna varanlegrar örorku tvíbætt, annars vegar úr hendi stefndu og hins vegarfrá Reykjavíkurborg. Slík niðurstaða sé í andstöðu við sjónarmiðskaðabótareglna um að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og ef tjónið hefðiekki orðið, en ekki betur settan. Stefndi mótmælir upphafstímadráttarvaxta, þar sem ekki hafi legið fyrir upplýsingar frá lífeyrissjóði og aðbeðið hafi verið eftir útreikningi tryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmætiörorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sem draga skyldi frá bótakröfunni, sbr. 4.mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þeirra gagna aflaði lögmaður stefnandaog hafi upplýsingarnar fyrst legið fyrir 20. nóvember 2015. Þá fyrst hafi legiðfyrir upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta fjárhæð bóta í skilningi 9.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og beri því að miða upphafstíma dráttarvaxtaí fyrsta lagi við 20. desember 2015, þegar mánuður var liðinn frá því að gögninbárust stefnda. IV.Ágreiningsefnimálsins lýtur að því hvaða árslaunaviðmið skuli leggja til grundvallarútreikningi skaðabóta vegna varanlegrar örorku sem stefnandi hlaut íumferðarslysi í febrúar árið 2012. Stefnandi telur að miða beri við árslaunhans óskert eins og þau voru þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjónvarð, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Stefndu telja að lækka beriviðmiðunartekjur um 30%, vegna varanlegrar örorku sem stefnandi hlaut í kjölfarvinnuslyss sem hann varð fyrir í lok desember árið 2011, eða rúmum mánuði áðuren hann varð fyrir umferðarslysinu, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993. Ágreiningur aðila snýst því um þaðhvort fyrra tjónsatvik, sem metið var til 30% varanlegrar örorku stefnanda,hafi haft slík áhrif á getu stefnanda til að afla launatekna í framtíðinni aðskerða beri árslaun hans á viðmiðunartímabilinu um 30% vegna síðara slyssins.Fram er komið að stefnandi var kominn aftur til vinnu þegar hann lenti í síðaraslysinu. Bar stefnandi, m.a. fyrir dóminum að hann hefði talið sig vinnufæraneftir fyrra slysið og að hann hefði sinnt öllum sínum vinnuskyldum þegar hannkom til baka úr veikindaleyfi. Vinnuhlutfall hans hafi með öðrum orðum ekkiverið skert og það hafi heldur ekki staðið til í hans huga. Hann hafi ekkireiknaði með öðru en að hann yrði með tímanum hress eftir fyrra slysið. Eins og áður greinir styðst mat ávaranlegri örorku stefnanda við matsgerð sem málsaðilar öfluðu sameiginlega. Áþeim tíma sem stefnandi lenti í umferðarslysinu lá ekki fyrir hvaða áhrif fyrraslysið hefði á tekjuöflunarmöguleika hans til framtíðar. Það lá þó ljóst fyrirað stefnandi hygðist halda áfram því starfi sem hann hafði gegnt um árabil ogvar kominn aftur til óskertrar vinnu þegar hann lenti í umferðarslysinu. Íljósi þessa telur dómurinn ekki hægt að fullyrða og því sé ósannað að vinnuslysstefnanda í desember 2011 hafi skert atvinnutekjur hans til framtíðar um 30%.Að þessu virtu verður að telja að tekjur stefnanda síðustu þrjú ár fyrir slysgefi réttasta mynd af aflahæfi stefnanda á tjónsdegi. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, skulu skaðabótakröfur bera dráttarvextiskv. 1. mgr. 6. gr. að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlegalagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæðbóta. Þann 20. nóvember 2015, sendi stefnandi stefndu upplýsingar um útreikningtryggingastærðfræðings á eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði,sem draga skyldi frá bótakröfunni. Með vísan til þess er kröfu stefnanda umupphafstíma dráttarvaxta hafnað. Samkvæmt framansögðu eru stefndudæmdir til að greiða stefnanda óskipt 3.974.115 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 3.974.115 krónum, frá 9. ágúst 2012 til20. desember 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Eftir atvikum þykir rétt að hvoraðili beri sinn kostnað af rekstri málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Innanríkisráðuneytið veittistefnanda gjafsóknarleyfi 22. nóvember 2016. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, 900.000 krónur. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndu, Verði tryggingum hf. og B,ber að greiða stefnanda, A, óskipt 3.974.115 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 3.974.115 krónum frá 9. ágúst 2012 til 20.desember 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður milli aðila fellurniður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,þ.m.t. þóknun lögmanns hans, 900.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 584/2016
|
Einkahlutafélag Lán Endurgreiðslukrafa
|
Á árinu 2008 innti S ehf. af hendi fjölda greiðslna til A sem færðar voru sem skuld á viðskiptareikning hennar hjá félaginu. Þb. S ehf. krafðist þess að A myndi endurgreiða sér þær úttektir og að viðurkennt yrði að P bæri einfalda ábyrgð á þeirri skuld. A hélt því fram að S ehf. hefði fært fjármuni yfir á reikninga í hennar nafni vegna óvissuástands sem ríkti á landinu í kjölfar bankahrunsins. Í dómi Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að hvorki hefði verið samið um ráðstöfunarrétt fjárins né lagt bann við því að A myndi nýta það og því talið að um hefði verið að ræða peningaúttektir úr félaginu til A og þar með óheimila lánveitingu í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Þá var talið að tvær arðgreiðslur sem greiddar voru úr S ehf. til A gætu ekki komið til skuldajafnaðar við skuld hennar við félagið. Þá var einnig talið að P bæri einfalda ábyrgð á því tapi S ehf. sem hlotist hefði af hinni ólögmætu lánveitingu sbr. 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Var krafa þb. S ehf. því tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2016. Hann krefst þessaðallega að stefndu Önnu Brynju verði gert að greiða sér 303.143.294 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 31. desember 2008 til greiðsludags og að viðurkennt verði aðstefndi Pétur Þór beri einfalda ábyrgð á þeirri skuld. Til vara krefstáfrýjandi þess að rift verði tveimur arðgreiðslum Seven Miles ehf. til stefnduÖnnu Brynju, annars vegar arðgreiðslu að fjárhæð 200.000.000 krónur samkvæmtfundargerð hluthafafundar Seven Miles ehf. 4. janúar 2009 og hins vegararðgreiðslu að fjárhæð 100.000.000 krónur samkvæmt fundargerð aðalfundar SevenMiles ehf. 30. júní 2009. Þá krefst hann þess að stefndu Önnu Brynju verði gertað greiða sér 300.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 7. október 2011 til greiðsludags. Lok krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómi vareinkahlutafélagið Seven Miles eignarhaldsfélag og samkvæmt samþykktumfélagsins, mótteknum hjá fyrirtækjaskrá 25. júní 2007, var tilgangur þessfjárfestingar í hlutabréfum, verðbréfum og fasteignum, rekstur fasteigna oglánastarfsemi. Meðal eigna félagsins voru 38% hlutafjár í einkahlutafélögunumSpori og Sporbaugi, en þau félög ráku skóverslanir og höfðu með hendiinnflutning í tengslum við þann rekstur. Átti stefnda Anna Brynja 82% hlutafjárí Seven Miles ehf. og Tómas Ottó Hansson 18%. Stefndi Pétur Þór varframkvæmdastjóri félagsins og eini stjórnarmaður þess frá 26. mars 2007, en frásama tíma var stefnda Anna Brynja varamaður í stjórn. Hinn 8. desember 2008 tókStefán Bragi Bjarnason sæti sem varamaður í stjórn félagsins í stað stefnduÖnnu Brynju. Með tilkynningu aðalkröfuhafa Seven Milesehf., Sparisjóðabanka Íslands hf., síðar SPB hf., 7. október 2009 leystibankinn til sín alla hluti stefndu Önnu Brynju og áðurnefnds Tómasar Ottós ífélaginu á grundvelli handveðssamninga 2. febrúar sama ár, þar sem fyrrgreindirhlutir voru settir að veði til tryggingar skuldum félagsins við bankann. Íkjölfarið var skipt um stjórn í félaginu og með beiðni, er barst HéraðsdómiReykjavíkur 12. nóvember 2009, var óskað eftir að félagið yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Um ástæður fyrir beiðninni sagði að fjárhagsstaða félagsinsværi afar bág og að fyrir lægi að það væri ófært að standa í fullum skilum viðlánardrottna. Með úrskurði héraðsdóms 16. sama mánaðar var félagið tekið tilgjaldþrotaskipta. Þá munu einkahlutafélögin Sporbaugur og Spor hafa verið tekintil gjaldþrotaskipta með úrskurðum 21. desember 2009.Á árinu 2008 innti Seven Miles ehf. afhendi fjölda greiðslna til stefndu Önnu Brynju, sem færðar voru sem skuld áviðskiptareikningi hennar. Voru greiðslurnar tilgreindar meðal annars „ÚttekiðAnna Brynja“, „Anna Brynja/úttekið“, „Anna Brynja/millifært“ og „Útborgun.“ Þávar sumarhús fært á stefndu með tilgreiningunni „Sumarhús Skorradal á ÖnnuBrynju“ með fjárhæðinni 19.676.080krónur. Alls námu úttektirnar ríflega 350.000.000 krónum. Samkvæmt yfirlitiyfir fjárhagshreyfingar Seven Miles ehf. árið 2008 var skuld stefndu samkvæmtviðskiptareikningi lækkuð um 189.702.400 krónur með tveimur færslum 3. október2008 með skýringunni „Úttekið Pétur“, sem myndaði skuld stefnda Péturs Þórs,þáverandi eiginmanns stefndu, á viðskiptareikningi hans hjá félaginu. Bókhaldiðvar fært á þann hátt að sama dag voru9.191.841 króna færðar aftur til baka á viðskiptareikning stefndu. Namlækkun skuldar hennar samkvæmt viðskiptareikningi því 180.510.559 krónum.Viðskiptaskuld stefnda Péturs Þór var síðan lækkuð samdægurs um 179.215.486krónur með skýringunni „Bankareikn. Seven M. Byr 05-761218“. Samkvæmtviðskiptareikningi stefndu Önnu Brynju hjá Seven Miles ehf. árið 2008 var húntalin skulda félaginu 303.143.294 krónur í árslok það ár, en það er sú fjárhæðsem áfrýjandi krefst aðallega að hún greiði sér. Þrátt fyrir að viðskiptamannabókhald SevenMiles ehf. hafi verið fært með þessu móti halda stefndu því fram að í raun hafiekki verið um skuld að ræða, heldur hafi stefnda Anna Brynja haft í vörslumsínum á tilgreindum reikningum fjármuni í eigu félagsins, samtals að fjárhæð316.831.128 krónur. Stefndu halda því fram að stefnda AnnaBrynja hafi samkvæmt framansögðu verið skuldlaus við félagið í árslok 2008 oghafi framangreindum fjármunum þess, sem hún hafði í sínum umráðum, veriðráðstafað til hennar með tveimur arðgreiðslum á hluthafafundum 4. janúar 2009að fjárhæð 200.000.000 krónur og 30. júní sama ár að fjárhæð 100.000.000krónur. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram aðskuld stefndu Önnu Brynju sé ógreidd, enda hafi þær ráðstafanir, sem lækkuðuskuld hennar, einungis verið til málamynda, ólögmætar eða riftanlegar.Áfrýjandi höfðað mál til endurheimtu fjármunanna 27. október 2011, en með dómiHæstaréttar 7. janúar 2015 í máli nr. 857/2014 var málinu vísað frá héraðsdómivegna vanreifunar. Mál þetta var síðan höfðað 16. júní 2015.Aðalkrafa áfrýjanda nemur þeirri fjárhæð erbókuð var sem skuld á viðskiptamannareikningi stefndu Önnu Brynju í bókhaldiSeven Miles ehf. í árslok 2008 meðtilliti til leiðréttinga. Annars vegar voru leiðréttar innborganir og úttektir,sem fóru í gegnum bankareikning stefndu en ekki félagsins, og hins vegar bókhaldsfærslurmilli viðskiptamannareikninga hennar og stefnda Pétur Þórs.IIFyrir Hæstarétti hafa stefndu fallið fráþeirri málsástæðu að krafa áfrýjanda sé fyrnd.Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994um einkahlutafélög er slíku félagi hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnumeða framkvæmdastjórum félagsins eða móðurfélags þess lán né setja tryggingufyrir þá. Einnig er félagi óheimilt að veita þeim lán eða setja fyrir þanntryggingu sem giftur er eða í óvígðri sambúð með aðila samkvæmt 1. málslið eðaer skyldur honum að feðgatali eða niðja ellegar stendur hlutaðeigandi að öðruleyti sérstaklega nærri. Þá segir í 4. mgr. sömu greinar að ef félagið hefurinnt af hendi greiðslur í tengslum við þær ráðstafanir sem eru andstæðar 1. og2. mgr. skuli endurgreiða þær með dráttarvöxtum. Af hálfu stefndu Önnu Brynju er því haldiðfram að sá háttur, sem hafður var á af hálfu Seven Miles ehf., að færa fjármunifélagins inn á reikninga sem formlega hafi verið skráðir á stefndu, hafi komiðtil vegna óvissuástands sem ríkti á fjármálamörkuðum hér á landi í kjölfar„bankahrunsins“ og þá sérstaklega vegna innstæðutrygginga lögaðila. Þá hafiallir reikningarnir verið taldir til eigna félagsins í bókum þess og innstæðurí árslok 2008 verið tilgreindar meðal handbærs fjár í ársreikningi. Að því erþetta varðar verður að gæta að því að upphaflega voru umræddar færslur bókaðarsem úttektir stefndu, umræddir reikningar voru á hennar nafni og enginnsamningur gerður um að fjármunirnir væru eign Seven Miles ehf. eða að stefndaskyldi geyma féð fyrir félagið. Þá var hvorki samið um ráðstöfunarrétt fjárinsné lagt bann við því að stefnda myndi sjálf nýta það. Samkvæmt þessu var um aðræða peningaúttektir úr félaginu til stefndu og þar með óheimila lánveitingu ískilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.Af hálfu stefndu er á því byggt að meðbókhaldsfærslum þeim, sem áður eru raktar og fram fóru á árinu 2008, hafiumrædd skuld verið gerð upp. Þar sem peningar skiptu ekki um hendur með þessumbókhaldsfærslum var ekki um að ræða endurgreiðslu samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laganr. 138/1994.Að fenginni þessari niðurstöðu verður aðtaka afstöðu til þess hvort skuld stefndu Önnu Brynju við félagið hafi veriðgerð upp með fyrrgreindum arðgreiðslum.Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. laga nr. 138/1994tekur hluthafafundur ákvörðun um úthlutun arðs eftir að félagsstjórn hefur lagtfram tillögur um það efni. Hinn 4. janúar 2009 var samþykkt á hluthafafundi íSeven Miles ehf. tillaga um að greiða „viðbótar arð að fjárhæð 200.000.000 á grundvelli heimildar skv. ársreikningi2007“. Áður hafði verið samþykkt á aðalfundi félagsins 24. september 2008 aðgreiða arð að fjárhæð 100.000.000 krónur fyrir árið 2007. Mælt er fyrir um þaðí 1. mgr. 74. gr. laganna að einungis sé heimilt að úthluta sem arði hagnaðisamkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði fráfyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekkihefur verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skal lagtí varasjóð eða til annarra þarfa. Eftir orðanna hljóðan má einungis úthlutaarði á grundvelli ársreiknings síðasta reikningsárs. Í því felst að ekki másamþykkja á síðari hluthafafundi arðgreiðslur samkvæmt samþykktum ársreikningumfyrri ára þótt heimild til úthlutunar arðs hafi ekki verið notuð þá eða eftiratvikum að fullu. Sem fyrr greinir var arðgreiðsla vegna ársins 2007 ráðin áhluthafafundi 24. september 2008. Af þeirri ástæðu gat ekki komið til þess aðsamþykktar yrðu frekari arðgreiðslur vegna ársins 2007 á hluthafafundi á árinu2009. Að framansögðu virtu getur áðurnefnd ráðstöfun ekki komið tilskuldajafnaðar við skuld stefndu Önnu Brynju við áfrýjanda.Á aðalfundi Seven Miles ehf. 30. júní 2009var lagður fram ársreikningur félagsins fyrir árið 2008. Samkvæmt honum varhagnaður þess talinn nema 94.170.161 krónu. Þá kom fram í fundargerð aðalfundarað eiginfjárstaða félagsins væri afar sterk, en eigið fé samkvæmt ársreikningi þessnæmi ríflega 315.000.000 krónum. Á fundinum var samþykkt að greiða út arð aðfjárhæð 100.000.000 krónur, sem eins og áður skyldi eingöngu greiðast til stefnduÖnnu Brynju.Í málinu liggur fyrir kaupsamningur 20.ágúst 2008 um hlutafé milli Seven Miles ehf. sem seljanda og Thor Tradingcompany ehf. sem kaupanda um sölu 38% hlutafjár í Sporbaugi ehf. Í staðinn fékkSeven Miles ehf. hlutabréf að nafnverði 450.000 krónur í Thor Trading companyehf., sem voru 47,5% af hlutafé síðarnefnda félagins. Eftir þau viðskipti vareina eign Thor Trading company ehf. 38% hlutur í Sporbaugi ehf. samkvæmtársreikningi 2008. Andvirði bréfanna, sem afhent voru sem greiðsla, var íkaupunum metið á 190.000.000 krónur. Á árinu 2007 var bókfært virði bréfanna í Sporbaugiehf. samkvæmt ársreikningi Seven Miles ehf. 32.300.000 krónur, en fyrrgreind kaupvoru gerð á genginu 500. Fram kom í ársreikningnum og hjá endurskoðanda félagsinsað eignarhlutinn í Sporbaugi ehf. væri færður á kostnaðarverði í bókhaldi þess.Þá vísa stefndu til þess að við ákvörðun kaupverðs hlutabréfanna hafi veriðlitið til fyrri viðskipta með hlutabréf í Sporbaugi ehf. Er þá verið að vísaannars vegar til sölu félagsins á eigin bréfum til Milestone ehf. í mars 2006 ágenginu 600 og til starfsmanna félagsins í júlí 2007 á genginu 333,3. Af þessumviðskiptum verður ráðið að eignir Seven Miles ehf. hafi í raun rýrnað, þar semí þeim fólst að félagið skipti á 38% hlut í Sporbaugi ehf. fyrir 18% í sama félagi.Samkvæmt ársreikningi Seven Miles ehf.2008 var hagnaður af þessum viðskiptumtalinn nema 157.700.000 krónum undir liðnum „Hagnaður affjárfestingarstarfsemi“ og þá sagði í skýringum að þetta væri „Hagnaður afeignarhlutum og verðbréfum.“ Í fundargerð aðalfundar Seven Miles ehf.24. september 2008 kom fram að stærstur hluti hagnaðar félagsins árið 2007 hafiverið vegna sölu á eignarhlut í Spori ehf. og Sporbaugi ehf. til Shoe Life ehf.og ætti félagið þá einungis eftir 38% eignarhlut í Spori ehf. og Sporbaugi ehf.Þá sagði í fundargerðinni að samþykkt væri „að selja hlutinn í Sporbaugi ehf.til Thor Trading company ehf. ... Ljóst væri að Thor Trading company hefur ekkifjármagn til þess að greiða fyrir hlutinn með öðru en hlutafé í félaginusjálfu.“ Samþykkt var að ljúka málinu þannig og talið eðlilegt að verðmætihlutarins í Sporbaugi ehf. yrði metið eins og það var metið árið 2007. Yrðiheildarverð fyrir hlutinn því 190.000.000 krónur sem greitt yrði með hlutafé íThor Trading company ehf. Af þessu er ljóst að 24. september 2008 lá fyrst fyrirsamþykki hluthafafundar í Seven Miles ehf. um sölu á hlutabréfum í Sporbaugiehf. til Thor Trading company ehf., en eins og áður greinir var kaupsamningurum söluna dagsettur 20. ágúst sama ár, eða um mánuði fyrr. Á þessu hafa engar viðhlítandiskýringar verið gefnar. Samkvæmt ársreikningi Sporbaugs ehf. 2008,sem gerður var 5. mars 2009, nam tap félagsins 300.380.342 krónum, en árið 2007hafði hagnaður þess verið 14.936.034 krónur. Þá var eigið fé félagsins neikvættum 131.286.895 krónur. Í bréfi stjórnarformanns Sporbaugs ehf. 7.september 2009 til tveggja aðal lánardrottna félagins, VBS og SparisjóðabankaÍslands hf., kom fram að hann hefði verið fenginn til liðs við stjórn félagsinsog Spors ehf. á hluthafafundi í félögunum 8. desember 2008, en þá hefðu félöginverið orðin gjaldþrota, Sporbaugur ehf. vegna neikvæðrar eiginfjárstöðu og Sporehf. sökum „ábyrgða utan efnahags.“Stefndi Pétur Þór var meðstjórnandi ogframkvæmdastjóri Sporbaugs ehf. og var því eða mátti vera kunnugt um bágafjárhagsstöðu félagsins á árinu 2008. Jafnvelþótt lagt yrði til grundvallar að eignarhlutur Seven Miles ehf. í Sporbaugiehf. hafi verið seldur 20. ágúst 2008 til Thor Trading company ehf. á þvíverði, sem í kaupsamningi greinir, er allt að einu ljóst að við ákvörðunarðgreiðslu á aðalfundi félagsins 30. júní 2009 var félagið í raun eignalaustvegna yfirvofandi gjaldþrots Sporbaugs ehf. svo sem greinir í fyrrnefndu bréfstjórnarformanns félagsins til helstu lánadrottna þess. Í þessu sambandi ereinnig til þess að líta að þegar tekin var ákvörðun um arðgreiðsluna hafði fyrrá árinu verið úthlutað 200.000.000 krónum sem arði úr félaginu vegna ársins2007. Samkvæmt þessu voru engin efni til að arðgreiðslan færi fram og getur húnaf þeim sökum ekki komið til skuldajafnaðar við skuld stefndu Önnu Brynju viðáfrýjanda. Að öllu framansögðu virtu verður aðalkrafaáfrýjanda tekin til greina og stefndu Önnu Brynju gert að greiða áfrýjanda303.143.294 krónur með dráttarvöxtum eins og krafist er.Eins og áður greinir hefur verið komist aðþeirri niðurstöðu að um óheimila lánveitingu samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr.138/1994 hafi verið að ræða til stefndu Önnu Brynju á árinu 2008. Samkvæmt 5.mgr. sömu greinar eru þeir sem gerðu eða framkvæmdu síðar ráðstafanir samkvæmt1. og 2. mgr. ábyrgir fyrir tapi einkahlutafélags ef ekki er unnt aðendurgreiða féð eða afturkalla tryggingar. Á þeim tíma, sem fyrrgreindarpeningaúttektir stefndu Önnu Brynju áttu sér stað, var stefndi Pétur Þórstjórnarmaður Seven Miles ehf. og framkvæmdastjóri. Samkvæmt yfirlýsingustefndu Önnu Brynju 16. maí 2011 til skiptastjóra áfrýjanda, sem hún staðfestifyrir dómi, kvaðst stefnda ekki hafa á neinn hátt séð um fjárreiður fyrir SevenMiles ehf. og hafi þær og annað, sem viðkom rekstri félagsins, verið í höndumstefnda Péturs Þórs. Þetta staðfesti hann fyrir dómi. Samkvæmt þessu er fallistá með áfrýjanda að stefndi Pétur Þór beri einfalda ábyrgð á því tapi félagsinssem hlaust af hinni ólögmætu lánveitingu, sbr. 5. mgr. 79. gr. laga nr.138/1994.Eftir úrslitum málsins verður stefndu gertað greiða áfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðumdómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefnda, Anna Brynja Ísaksdóttir,greiði áfrýjanda, þrotabúi Seven Miles ehf.,303.143.294 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2008 til greiðsludags. Viðurkennt er að stefndi, Pétur ÞórHalldórsson, beri einfalda ábyrgð á framangreindri skuld stefndu Önnu Brynjuvið áfrýjanda.Stefndu greiði áfrýjanda óskipt 3.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí 2016. Málþetta er höfðað 16. júní 2015 og dómtekið 25. apríl 2016. Stefnandier þrotabú Seven Miles ehf., Lágmúla 7, Reykjavík.Stefndu eru Anna BrynjaÍsaksdóttir, Lindarbraut 28, Seltjarnarnesi og Pétur Þór Halldórsson, Vatnsstíg16-18, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda erueftirfarandi:. Að stefndu Önnu Brynju verði gert aðgreiða stefnanda 303.143.294 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2008 tilgreiðsludags.2. Að viðurkennt verði að stefndi Pétur ÞórHalldórsson beri einfalda ábyrgð á greiðslu skuldar stefndu Önnu Brynju viðstefnanda á tildæmdri fjárhæð. Tilvara er þess krafist:. Að rift verði með dómi eftirfarandigreiðslum hins gjaldþrota félags til stefndu Önnu Brynju: a. Arðgreiðslu að fjárhæð 200.000.000 krónasamkvæmt fundargerð hluthafafundar hins gjaldþrota félags, dagsettri 4. janúar2009.b. Arðgreiðslu að fjárhæð 100.000.000 krónasamkvæmt fundargerð aðalfundar hins gjaldþrota félags, dagsettri 30. júní 2009.2. Að stefndu Önnu Brynju verði gert aðgreiða stefnanda 303.143.294 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, af 203.143.294 krónum frá 31. desember 2008 til 7. október2011, en af 303.143.294 krónum frá þeim degi til greiðsludags.3. Aðviðurkennt verði að stefndi Pétur Þór Halldórsson beri einfalda ábyrgð ágreiðslu skuldar stefndu Önnu Brynju við stefnanda að fjárhæð 203.143.294krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 31.desember 2008 til greiðsludags.Í öllum tilvikum erkrafist málskostnaðar.Stefndukrefjast sýknu af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendistefnanda með álagi, auk þess sem stefnanda verði gerð réttarfarssekt. Stefndukröfðust þess upphaflega að málinu yrði vísað frá dómi, en með úrskurði dómsins21. desember sl. var þeirri kröfu hafnað.Málsatvik EinkahlutafélagiðSeven Miles var eignarhaldsfélag sem átti 38% hlut í félögunum Spori ehf. ogSporbaugi ehf., sem höfðu með höndum rekstur skóverslana og innflutning ítengslum við þann rekstur. Stefnda Anna Brynja Ísaksdóttir var eigandi 82%hlutafjár í Seven Miles ehf., en meðeigandi hennar, Tómas Ottó Hansson, átti18% hlut í félaginu. Stefndi Pétur Þór Halldórsson var framkvæmdastjórifélagsins og frá 26. mars 2007 eini stjórnarmaður þess. Stefnda Anna Brynja varvaramaður í stjórn frá stofnun félagsins 19. maí 2004 til 9. júlí 2009. Ímálinu liggur fyrir kaupsamningur, dagsettur 20. ágúst 2008, um sölu SevenMiles ehf. á 38% hlut í Sporbaugi ehf. til Thor Trading Company ehf. og kemurfram að kaupverð hlutarins sé 190.000.000 króna. Undir kaupsamninginn ritarstefnda Anna Brynja fyrir hönd seljanda, en stefndi Pétur Þór fyrir höndkaupanda. Þann7. október 2009 leysti Sparisjóðabanki Íslands hf., síðar SPB hf., til sín allahluti stefndu Önnu Brynju og meðeiganda hennar í félaginu, en hlutirnir höfðuverið settir að handveði til tryggingar skuldum félagsins við bankann. Varfélaginu jafnframt skipuð ný stjórn. Þá gekk bankinn að veði í hlutaeign SevenMiles ehf. í Spori ehf. og Sporbaugi ehf. til tryggingar skuldbindingumfélaganna þriggja við bankann, en bankinn hafði gjaldfellt öll lán sín tilfélaganna með tilkynningum til þeirra 10. september 2009. Samkvæmt tilkynningutil Seven Miles ehf. um gjaldfellingu nam uppgreiðsluverð skuldar félagsins188.064.653 krónum. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2009 varbú Seven Miles ehf. tekið til gjaldþrotaskipta að beiðni nýrrar stjórnarfélagsins. Samkvæmt yfirlýsingu skiptastjóra þrotabúsins frá 14. maí 2014 eraðeins ein krafa eftir á kröfuskrá, þ.e. krafa SPB hf. að fjárhæð 81.643.963krónur, auk vaxta og kostnaðar ef til kemur, en greiddar hafi verið 58.243.000krónur inn á kröfuna. Meðstefnu birtri 27. október 2011 höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu ÖnnuBrynju „til staðfestingar á riftun ráðstafana og til endurgreiðslu verðmæta oggreiðslu skaðabóta“. Í því máli var krafist riftunar sex nánar tilgreindragreiðslna Seven Miles ehf. til stefndu á tímabilinu 31. desember 2008 til 30.júní 2009, þ. á m. tveggja arðgreiðslna, samkvæmt fundargerðum hluthafafunda 4.janúar og 30. júní 2009. Þá var þess krafist að stefnda greiddi stefnanda400.000.000 króna auk dráttarvaxta. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 7. janúar 2015 í málinu nr.857/2014, var málinu vísað frá dómi sökum vanreifunar. Ístefnu í máli þessu er því lýst að við skoðun á bókhaldi félagsins hafi komið íljós að á árinu 2008 hafi félagið innt af hendi greiðslur til stefndu ÖnnuBrynju, sem færðar hafi verið sem skuld stefndu á viðskiptareikningi hennar. Færslurnarhafi t.d. verið merktar „Úttekið Anna Brynja“, „Anna Brynja/Úttekið“, „AnnaBrynja/Millif.“, „Útborgun“. Auk þess hafi félagið fært til stefndu Önnu Brynjusumarhús þess í Skorradal með færslu merktri „Sumarhús Skorradal á Önnu Brynju“að fjárhæð 19.676.080 krónur. Telur stefnandi að greiðslurnar hafi verið lántil stefndu í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög.Í stefnu er að finna yfirlit um færslur á viðskiptareikningi stefndu ÖnnuBrynju hjá félaginu, sem stefnandi byggir dómkröfur sínar á. Telur stefnandi aðskuld hennar við félagið hafi numið 303.143.294 krónum 31. desember 2008. Því er haldið fram fram ístefnu að nokkrar færslur hafi verið færðar í bækur félagsins í því skyni aðeyða út skuld stefndu. Þannig komi fram í bókhaldi félagsins að fjármunir hafiverið lagðir inn á bankareikninga sem voru bókfærðir sem eign félagsins, enhafi í raun verið í eigu stefndu. Í reikningum félagsins hafi þessar greiðslurverið færðar sem greiðsla inn á skuld hennar við félagið. Með tveimur færslumdagsettum 3. október 2008 hafi skuld stefndu Önnu Brynju, samkvæmtviðskiptareikningi, verið lækkuð um 189.702.400 krónur. Skýringar hafi í báðumtilvikum verið „Úttekið Pétur“ og hafi myndast skuld sömu fjárhæðar áviðskiptareikningi stefnda Péturs Þórs. Hafi bókhaldið verið fært þannig að9.191.841 króna hafi verið færðar aftur á reikning stefndu Önnu Brynjusamdægurs. Nettó lækkun skuldar hennar í bókhaldi vegna færslnanna nemi því180.510.559 krónum. Þá hafi skuld stefnduÖnnu Brynju við félagið vegna innstæðna á bankareikningum hennar verið greidd áárinu 2009 með skuldajöfnuði við tvær arðgreiðslur sem samkvæmt fundargerðumhafi verið samþykktar á hluthafafundum 4. janúar og 30. júní það ár, fyrriarðgreiðslan að fjárhæð 200.000.000 króna, en hin síðari að fjárhæð 100.000.000króna. Arðgreiðslurnar hafi verið inntar af hendi með þeim hætti að stefndahafi tekið yfir innstæður á reikningum sínum og með því orðið skuldlaus viðfélagið. Er aðalkrafa stefnanda áþví reist að stefnda Anna Brynja skuldi félaginu 303.143.294 krónur, sem henniberi að endurgreiða með dráttarvöxtum, sbr. 4. mgr. 79. gr. og 1. mgr. 77. gr.laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Þá beri stefndi Pétur Þór ábyrgð áendurgreiðslu, sbr. 5. mgr. 79. gr. laganna. Varakrafa stefnanda lýtur aðriftun framangreindra arðgreiðslna á grundvelli ákvæða laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti. Stefndu hafna því aðstefnandi eigi fjárkröfu á hendur þeim, enda hafi ekki verið sýnt fram á að færslurá viðskiptareikningi stefndu Önnu Brynju, félaginu til eignar, hafi falið í sérólögmætar lánveitingar í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Verðitalið að um lánveitingar hafi verið að ræða telja stefndu að um hafi verið aðræða viðskiptalán samkvæmt sömu lagagrein. Þá hafi úttektir stefndu Önnu Brynjuhjá félaginu verið endurgreiddar að fullu. Stefndu hafna því jafnframt aðfullnægt sé skilyrðum riftunar samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti. Stefndugáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins, sem og Rögnvaldur Dofri Pétursson,löggiltur endurskoðandi.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggjakröfur sínar á því að ráðstöfun fjármuna hins gjaldþrota félags til stefndu,sem fram fór með fjölmörgum greiðslum á árinu 2008, hafi falið í sér ólögmætarúttektir fjármuna eða ólögmætar lánveitingar til stefndu Önnu Brynju semstjórnarmanns og hluthafa, sbr. einkum ákvæði 77. og 79. gr. nr. 138/1994, um einkahlutafélög.Endurgreiðslukrafa samkvæmt aðalkröfu sé á því byggð að stefnda Anna Brynja séenn í skuld við félagið vegna ólögmætra úttekta á fjármunum félagsins á árinu2008. Meintar endurgreiðslur í október og desember 2008 geti ekki talistgildar, enda hafi engir fjármunir skilað sér til félagsins. Þá byggir stefnandiá því að stefndi Pétur beri ábyrgð á endurgreiðslu stefndu Önnu Brynju gagnvartstefnanda samkvæmt 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Varakrafa stefnanda er byggðá því, verði talið að arðgreiðslur á árinu 2009 hafi verið lögmætar, að þær séuriftanlegar á grundvelli ákvæða XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti.Stefnandi kveður varakröfuna vera þess eðlis að á hana geti reynt að hlutasamhliða aðalkröfu, t.d. ef önnur arðgreiðslan telst ólögmæt en ekki hin.Um aðalkröfu stefnandaLánveitingarnar. Sem fyrr greinir byggist aðalkrafa stefnanda á því aðfjármunir félagsins, sem stefnda Anna Brynja nýtti í eigin þágu á árinu 2008,hafi verið ólögmætar lánveitingar eða greiðslur til hluthafa sem séu enn ógreiddar.Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sé slíku félagihvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórumfélagsins lán. Félagi er einnig óheimilt að veita þeim lán sem er giftur eða íóvígðri sambúð með hluthafa, stjórnarmanni eða framkvæmdastjóra félags. StefndaAnna Brynja hafi verið stærsti hluthafi félagsins allan þann tíma sem atvik þausem rakin hafa verið taka til auk þess að vera varamaður í stjórn og eiginkonastjórnarmanns og framkvæmdastjóra félagsins. Bann við lánveitingum einkahlutafélagstil hluthafa sé til að tryggja skil á milli fjármuna félagsins og fjármunahluthafa þess. Hluthafar eigi ekki að fara með fjármuni félagsins sem sínaeigin enda skapi slíkt hættu á því að hluthafinn hagnist með óréttmætum hætti ákostnað félagsins og þar með kröfuhafa þess og annarra hluthafa. Lán samkvæmtákvæðinu teljist greiðsla peningaupphæðar, ígildis hennar eða fjárhagslegraverðmæta með áskilnaði um endurgreiðslu peningagreiðslunnar, ígildis hennar eðaskilum á verðmætunum. Stefnandi telur augljóst að ákvæðið taki tilpeningagreiðslnanna til stefndu Önnu Brynju enda hafi hún fengið fjármuni íeigin þágu sem henni beri að endurgreiða félaginu. Gera verði þá kröfu aðendurgreiðslan fari fram með peningum en ekki með öðrum hætti, eins og t.d.skuldajöfnuði eða skuldskeytingu. Ákvæði 79. gr. laga nr. 138/1994 hefði engaþýðingu ef einstaklingar gætu komið sér undan endurgreiðsluskyldu með því aðnota áhrif sín í félagi til að færa skuldina yfir á annan aðila. Þá vísarstefnandi einnig til 1. mgr. 77. gr. laga nr. 138/1994 um endurgreiðsluskylduólögmætrar greiðslu til hluthafa. Meintar endurgreiðslur lánveitinganna. Stefnandi byggir á því að meintarendurgreiðslur í október og desember 2008 geti ekki talist endurgreiðslafjármunanna í samræmi við áskilnað 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, enda hafieinungis verið um að ræða bókhaldsfærslur en ekki endurgreiðslu fjármuna.Þannig geti meint greiðsla stefndu Önnu Brynju á viðskiptaskuld, með færslum íoktóber og desember 2008, sem sagt var að fælu í sér innborgun á hennar eiginbankareikning, ekki talist endurgreiðsla á skuld, enda hefði félagið hvorkihaft aðgang að né ráðstöfunarrétt yfir innstæðum á reikningum hennar.Þá geti stefnda AnnaBrynja ekki losnað undan skuldbindingu til endurgreiðslu gagnvart félaginu meðskuldskeytingu, enda fari það beinlínis gegn ákvæðum 4. mgr. 79. gr. laga nr.138/1994. Sú aðferð sem stefndu viðhöfðu, að færa skuldina fyrst yfir á stefndaPétur en færa síðan í bókhaldi félagsins að hann hafi gert upp skuldina meðgreiðslu inn á persónulegan bankareikning stefndu Önnu Brynju, verði ekki talinendurgreiðsla fjármuna af hennar hálfu samkvæmt ákvæðum 4. mgr. 79. gr. laganr. 138/1994. Að auki bendir stefnandiá að svo virðist sem þessar færslur hafi allar verið færðar í bókhald félagsinsseint á árinu 2009. Í það minnsta liggi fyrir að þær hafi verið færðar íbókhald félagsins eftir 9. júní 2009. Að virtum atvikum málsins telur stefnandiljóst að þær hafi einungis verið færðar til þess að láta líta svo út að stefndaAnna Brynja hafi greitt skuldir sínar við félagið. Stefnandi vísar tilyfirlits um úttektir stefndu Önnu Brynju, sem að framan greini, en samkvæmt þvíhafi skuld hennar numið 303.143.294 krónum 31. desember 2008, áður en tilumdeildra færslna í bókhaldi félagsins kom. Er aðalkrafa stefnanda byggð á þvíað stefndu beri að endurgreiða að fullu úttekna fjármuni úr félaginu á árinu2008 og að hinar umdeildu færslur hafi ekki leyst hana undan þeirri skyldu.Skuld stefndu Önnu Brynju vegna þess að fjármunirfélagsins voru á hennarpersónulegureikningum. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að skuld á viðskiptareikningistefndu Önnu Brynju hafi með lögmætum hætti verið gerð upp að hluta eða ölluleyti með framangreindum færslum í bókhaldi félagsins byggir stefnandi á því aðstefnda skuldi þrotabúinu þá fjármuni sem lagðir voru inn á persónulega reikningahennar. Vísar stefnandi til þess að stefnda hafi verið sögð vera með fjármuniinni á persónulegum reikningum í lok árs 2008 samtals að fjárhæð 316.831.128krónur, sem hún hafi haldið á fyrir félagið. Stefnandi byggir á því að þóttkomist yrði að þeirri niðurstöðu að viðskiptaskuld stefndu hafi verið uppgerðmeð framangreindum færslum hafi félagið, með þessu, um leið veitt stefndu nýttlán í skilningi 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Henni beri því að endurgreiðafélaginu þessa fjármuni, sbr. 4. mgr. 79. gr. laganna. Þá vísar stefnandi einnigtil endurgreiðsluskyldu samkvæmt 1. mgr. 77. gr. laganna ef skuld stefndu ÖnnuBrynju vegna fyrrgreindra innstæðna verður ekki talin ólögmæt lánveiting í skilningi1. mgr. 79. gr. þeirra. Loks vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarinsum endurgreiðsluskyldu stefndu Önnu Brynju, verði ekki talið að endurgreiðsluskyldahennar yrði ekki byggð á fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 138/1994. Stefnandi gerir sömuendurgreiðslukröfu á hendur stefndu Önnu Brynju og áður, þ.e. að húnendurgreiði fjárhæð sem svarar til úttekta hennar á árinu 2008 að frádreginniarðgreiðslu ársins eða samtals 303.143.294 kr. Um ólögmæti arðgreiðslna á árinu 2009. Stefnandi vísar til þess aðarðgreiðslurnar á árinu 2009 hafi verið inntar af hendi með þeim hætti aðstefnda Anna Brynja hafi tekið yfir innstæður á sínum eigin bankareikningum,sem hafi verið taldar eign félagsins. Stefnandi telur að arðgreiðslurnar hafiallar verið ólögmætar enda hafi þær hvorki uppfyllt form- né efnisskilyrði laganr. 138/1994.Arðgreiðsla dagsett 4.janúar 2009 sé sögð grundvallast á hluthafafundi sem haldinn hafi verið þanndag. Í fundargerð hafi verið bókuð tillaga um að greiða út „viðbótar arð“ aðfjárhæð 200 milljónir króna á grundvelli meintrar heimildar í ársreikningi 2007og með vísan til „fyrri bókana varðandi greiðsluna“. Augljóst sé aðársreikningur 2007 var ekki ársreikningur síðasta reikningsárs, líkt og ákvæði74. gr. laga nr. 138/1994 geri að áskilnaði, auk þess sem í ársreikningnum hafienga slíka heimild til arðgreiðslu verið að finna. Með tilvísun til „fyrribókana varðandi greiðsluna“ sé væntanlega vísað til bókunar á meintum aðalfundifélagsins 24. september 2008. Þar hafi verið vísað til bókunar á fundi í aprílsama ár um að arðgreiðslur á árinu gætu numið allt að 310 milljónum króna.Stefnandi bendir á að fundargerð meints fundar hafi ekki fundist auk þess semmeintur fundur í apríl hafi verið haldinn áður en ársreikningur fyrir árið 2007lá fyrir, sem virðist hafa verið 24. september 2008. Því geti arðgreiðslur ekkigrundvallast á meintum fundi. Auk þess hafi komið framí fundargerð aðalfundar árið 2008 að stjórnin legði til að arðgreiðslur yrðueinungis 100 milljónir króna. Þannig hafi jafnframt verið brotið gegn 76. gr.laga nr. 138/1994 með arðgreiðslunni þar sem kveðið sé á um að ekki megiúthluta meiri arði en félagsstjórn leggur til eða samþykkir. Í því felist aðfélagið sé bundið við þá ákvörðun sem tekin er um arðgreiðslur á árinu og séekki heimilt að samþykkja á síðari hluthafafundum arðgreiðslur samkvæmtreikningum liðinna ára, jafnvel þótt heimild til úthlutunar arðs hafi ekkiverið að fullu nýtt á viðkomandi ári þegar ákvörðun var tekin um ráðstöfunhagnaðar og taps. Með fyrri ákvörðun hafi hagnaði félagsins verið ráðstafað meðbindandi hætti þannig að 100 milljónir króna hafi verið greiddar í arð enhagnaður farið að öðru leyti í varasjóð. Þá bendir stefnandi á aðí skýrslu stjórnar félagsins í ársreikningi 2008 sé ekki að finna heimild tilfrekari arðgreiðslna vegna ársins 2007 en stjórninni sé skylt í skýrslu sinniað gera grein fyrir ráðstöfun hagnaðar, sbr. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 3/2006,um ársreikninga. Ekki sé heldur gerð grein fyrir þessari arðgreiðslu eðaviðbótararðgreiðslu í skýrslu stjórnar í ársreikningi ársins 2008 sem stjórninhefði augljóslega þurft að gera hafi verið um að ræða „eftirá“ ráðstöfun áhagnaði liðins árs. Loks telur stefnandi ljóst að gögn málsins bendi til þessað fundurinn hafi ekki verið haldinn 4. janúar 2009, heldur eftir 18. ágúst2009, enda verði ráðið af gögnum málsins að bækur félagsins hafi borið með sérneikvæða stöðu þangað til „búinn hafi verið til hagnaður með hækkun á hlutafé íThor Trading Company ehf. þann 18. ágúst 2009“. Arðgreiðsla 30. júní 2009. Hvað varðar arðgreiðslu sem sögð er hafa farið fram30. júní 2009, sé óljóst af fundargerð hluthafafundarins á hvaða ársreikningi húngrundvallaðist. Af fundargerð hluthafafundar virðist mega ráða að hún hafiverið grundvölluð á ársreikningnum frá 2007, sbr. orðalagið: „til viðbótar þeimarði sem ákveðið var að greiða á fundi 4. janúar 2009“, en það sé óheimilt endaekki um að ræða ársreikning síðasta reikningsárs. Þá hafi verið brotið gegn 76.gr. laga nr. 138/1994 með þessari arðgreiðslu þar sem félagsstjórn hefðieinungis samþykkt arðgreiðslu að fjárhæð 100 milljónir króna fyrir árið 2007. Verði hins vegar talið aðarðgreiðslan hafi farið fram á grundvelli ársreiknings fyrir árið 2008 bendirstefnandi á að samkvæmt upplýsingum frá endurskoðanda félagsins hafiársreikningurinn ekki verið samþykktur fyrr en samdægurs hluthafafundinum.Slíkt sé ekki heimilt samkvæmt ársreikningslögum enda skylt að leggjaundirritaðan ársreikning fram í síðasta lagi viku fyrir aðalfund. Einnig telur stefnandigögn málsins benda til þess að fundurinn hafi ekki verið haldinn 30. júní 2009heldur eftir 18. ágúst 2009, enda byggi ársreikningurinn á þeirri forsendu aðfélagið hafi fengið afhenta hluti í Thor Trading Company ehf. að nafnverði450.000 krónur, en upplýst hafi verið að sú afhending gat ekki átt sér staðfyrr en í fyrsta lagi þann 18. ágúst 2009. Þá liggi fyrir að færslur áársreikningi hafi ekki getað byggst á kaupsamningi sem dagsettur var 20. ágúst2008, þar sem í honum var kveðið á um að Seven Miles ehf. ætti að fá alla hlutií Thor Trading Company ehf. sem áttu að vera að nafnverði 190.500.000 krónur ogþví ljóst að framsetning reikningsins á þessum viðskiptum gat ekki byggst ámeintum kaupsamningi. Einnig vísar stefnandi til þess að kaupsamningurinn hafiverið undirritaður af hálfu stefndu Önnu Brynju fyrir hönd Seven Miles ehf., enstefnda Anna Brynja hafi engar heimildir haft til að skuldbinda Seven Milesehf. Því hafi félagið ekki orðið skuldbundið af undirritun hennar á umræddumkaupsamningi. Stefnandi vísar einnigtil ósamræmis við fundargerð dagsetta 24. september 2008 og þess sem fyrirliggur um tildrög hins umdeilda ársreiknings fyrir rekstrarárið 2008. Stefnandi byggirjafnframt á því að ársreikningurinn sé marklaus um rekstur og hagnað félagsinsá árinu 2008, enda verið að færa í hann eignarhluta og hagnað af sölu áhlutabréfum milli tengdra aðila sem augljóslega hafi verið gerð í blekkingarskynií ágúst 2009, en á þeim tíma hafi sömu aðilum verið ljóst að Sporbaugur ehf.væri á leið í gjaldþrot. Þar sem skilyrðitil arðgreiðslu, samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994 hafi ekki verið fyrirhendi hafi arðgreiðslur til stefndu Önnu Brynju verið í andstöðu við ákvæðilaganna og beri henni því að endurgreiða þá skuld. Verði niðurstaða dómsins sú aðskuldjöfnun stefndu, eða sú aðgerð hennar að taka undir sig innstæður áreikningi sínum, verði skuldbindandi fyrir félagið, byggir stefnandi á því aðstefndu beri að endurgreiða stefnanda fjármuni sem samsvara hinum ólögmætuarðgreiðslum, sbr. 1. mgr. 77. gr. laga nr. 138/1994.Um kröfu stefnanda á hendur stefnda Pétri Þór. Krafa stefnanda á hendurstefnda Pétri Þór er byggð á því að hann beri ábyrgð á endurgreiðslu stefnduÖnnu Brynju gagnvart stefnanda samkvæmt 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Stefndihafi á þeim tíma sem úttektirnar áttu sér stað verið stjórnarmaður ogframkvæmdastjóri félagsins og því ljóst að hann hafi borið ábyrgð á úttektunum stöðusinnar vegna, þær hefðu ekki verið mögulegar án hans samþykkis. Einnig liggifyrir yfirlýsing stefndu Önnu Brynju frá 16. maí 2011 til skiptastjóra þessefnis að stefndi hafi alfarið séð um og framkvæmt allar millifærslur áreikninga á hennar nafni og alfarið séð um allar fjárreiður félagsins.Stefnandi telur því liggja fyrir í málinu að stefndi Pétur Þór hafi verið sásem framkvæmdi eða lét framkvæma þær aðgerðir sem fólust í því að fjármunirfélagsins, um 400 milljónir króna, voru á árinu 2008 afhentir stefndu ÖnnuBrynju. Stefndi beri því ábyrgð á því að fé þetta skili sér aftur til félagsinsí samræmi við ákvæði 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Um fyrningu aðalkröfu. Við munnlegan málflutning var þvíhafnað af hálfu stefnanda að aðaldómkrafa í stefnu væri fyrnd. Stefnandi kveðurendurgreiðslukröfu ólögmætra lána úr hendi stefndu Önnu Brynju fyrnast á 10árum, samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007. Þá fari um fyrningu kröfu áhendur stefnda Pétri Þór eftir 7. gr. laga sömu laga. Um varakröfu stefnanda. Verði ekki fallist á með stefnanda að ákvarðanir umarðgreiðslu á árinu 2009 hafi verið ólögmætar og óskuldbindandi, byggir stefnandiá því að arðgreiðslurnar séu riftanlegar með vísan til XX. kafla laga nr.21/1991. Varakrafa stefnanda byggir á þeirri forsendu að ekki reyni á ákvæðiXX. kafla laga um gjaldþrotaskipti vegna ólögmætra arðgreiðslna nema ákvæðieinkahlutafélagalaga um endurgreiðsluskyldu eigi ekki við. Stefnandi kveðurframsetningu varakröfu taka mið af þeirri dómvenju að kröfur um riftun ogendurgreiðslu samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1992 séu tvíþættar, þ.e að kveðiðsé hvort tveggja á um riftun og endurgreiðslukröfur sem leiða af riftun ídómsorði. Stefnandi kveður fjárkröfuí varakröfu byggja á því að komi til þess að á varakröfu hans reyni, geti endurgreiðslukrafahans verið samsett annars vegar af fjárkröfu eins og krafist er í aðalkröfu oghins vegar af fjárkröfu sem verði til vegna riftunar á grundvelli XX. kaflalaga nr. 21/1991. Fjárhæð kröfu stefnanda verði því sú sama en grundvöllurhennar í því tilviki mismunandi. Stefnandi telurákvæði 131. og 141. gr., sbr. 136. gr. laga nr. 21/1991, eiga við umarðgreiðslurnar. Byggt er á því að arðgreiðslurnar hafi átt sér stað 21. ágúst 2009,þegar félagið stóð skil á fjármagnstekjuskatti vegna þeirra og því hafiráðstafanirnar átt sér stað innan við sex mánuði frá frestdegi sem hafi verið12. nóvember 2009. Stefnandi telur tilgang arðgreiðslnanna hafa verið aðívilna stefndu Önnu Brynju með því að leysa hana undan skuldum við félagið,enda hafi hún á þessum tíma tekið allt handbært fé félagsins til eigin nota.Þannig blasi við að ráðstafanirnar hafi rýrt eignir félagsins og leitt tilsamsvarandi eignaaukningar hjá stefndu enda hafi hún losnað undan því aðendurgreiða félaginu skuld sína. Augljóst sé að gjafatilgangur hafi búið aðbaki ráðstöfununum enda engar viðskiptalegar forsendur fyrir því að „tæmafélag“ með arðgreiðslum til nákomins aðila rétt fyrir gjaldþrot þess. Beri þvíað líta á arðgreiðslur sem gjöf í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem ljósthafi verið að félagið væri orðið ógjaldfært, hafi það falið í sér ótilhlýðilegaráðstöfun á fjármunum þess að greiða út arð til stefndu Önnu Brynju, sem meðþeim hætti hafi nýtt sér stöðu sína innan félagsins til eigin hagsbóta ákostnað annarra kröfuhafa. Vísar stefnandi til 141. gr. laga nr. 21/1991 í þvísambandi.Verði ekki fallist á meðstefnanda að allar ráðstafanirnar hafi átt sér stað þegar minna en sex mánuðirvoru til frestdags telur hann óumdeilanlegt að ráðstafanirnar hafi átt sér staðinnan 24 mánaða frá frestdegi og séu því riftanlegar, enda hafi stefnda veriðnákomin félaginu í skilningi 4. tölul. 3. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telureinsýnt að félagið hafi verið ógjaldfært eftir úttektir stefndu Önnu Brynju áfjármunum á árinu 2008. Félagið hafi þá ekki átt aðrar eignir en hlutdeild ífélögnum Spori ehf. og Sporbaugi ehf., en þau hafi í desember 2008 verið kominí slík fjárhagsvandræði að stefnt hafi í gjaldþrot þeirra, sem varð raunin árisíðar. Þann 31. desember 2008 hafi verið í félaginu verðlaus hlutabréf, krafa áhendur stefndu Önnu Brynju og rétt rúmar 10 milljónir króna í handbæru fé ámóti skuldum þess sem hafi numið samtals 314.721.962 krónum, þar af skammtímaskuldumað fjárhæð 106.337.249 krónur. Félagið hafi verið eignalaust eftir hinar umdeilduarðgreiðslur og ekki haft neinn rekstur með höndum. Því hafi veriðfyrirsjáanlegt í upphafi árs 2009 að Seven Miles ehf. gæti ekki staðið í skilumvið kröfuhafa svo sem raunin varð 5. janúar 2009. Fyrir liggi að félagið hafiverið komið í vanskil 5. janúar 2009 samkvæmt lánssamningi frá 30. ágúst 2004að fjárhæð allt að 83,5 milljónir króna. Þá bendir stefnandi á að áhluthafafundi 4. janúar 2009 hafi verið bókað að viðræður stæðu yfir viðkröfuhafa félagsins og því hafi hluthöfum verið ljóst að félagið gæti ekkistaðið við skuldbindingar sínar. Þá komi fram í gögnum málsins að 18. febrúar2009 hafi verið á gjalddaga lán að fjárhæð allt að 20 milljónum króna, í ýmsummyntum, sem félagið hafi ekki getað staðið skil á.Varðandi ársreikningSeven Miles ehf. áréttar stefnandi að almennt verði mat skuldara á eigin eignumekki lagt til grundvallar þegar eignastaða hans er metin. Ársreikningurinn hafiverið saminn af stefndu og ekki verið endurskoðaður. Stefnandi telur sigjafnframt geta sýnt fram á að í ársreikningnum hafi verið beitt blekkingum umverðmæti eignarhluta félagsins í Thor Trading Company ehf. sem hafi verið verðlausen bókfærður á 190 milljónir króna. Sama eigi við um hlutabréf í Spori ehf.,sem hafi á þessum tíma verið verðlaus en bókfærð á 44,8 milljónir króna. Aukþess bendir stefnandi á að handbært fé hafi verið fært í ársreikningi árið 2008sem 328 milljónir króna en ekkert raunverulegt handbært fé hafi verið tilstaðar í félaginu, aðeins krafa á hendur stefndu Önnu Brynju, sem ranglega hafiverið færð í ársreikningi sem handbært fé. Stefnandi telur ljóst að sú sterkastaða sem ársreikningar félagsins gáfu í skyn hafi ekki endurspeglaðraunverulega stöðu félagsins á þessum tíma og því hafi hann ekki gefið réttamynd af fjárhag þess. Stefnandi kveður fjárhæðí varakröfu þannig fundna að miðað sé við að arðgreiðsla að fjárhæð 100.000.000króna til stefndu Önnu Brynju teljist hafa verið lögmæt, en að riftun hennarverði staðfest með dómi. Í því tilviki beri stefndu að greiða stefnanda203.143.294 krónur á þeim grundvelli málsástæðna sem aðalkrafa stefnanda erreist á, en 100.000.000 króna vegna riftunar arðgreiðslu. Hvað varakröfu áhendur stefnda Pétri varðar nemi hún 100.000.000 króna lægri fjárhæð en varakrafaá hendur stefndu Önnu Brynju þar sem á því sé byggt að eingöngu geti komið tilábyrgðar hans ef stefnda verður dæmd til greiðsluskyldu á grundvelli laga umeinkahlutafélög. Í varakröfu á hendurstefnda Pétri Þór er á því byggt að ábyrgð hans takmarkist við þá fjárhæð semstefndu Önnu Brynju verði gert að greiða stefnanda samkvæmt 5. mgr. 79. gr.laga nr. 138/1994, en að stefndi Pétur Þór beri ekki ábyrgð á endurgreiðslumsem verða viðurkenndar á hendur stefndu Önnu Brynju vegna riftunar á arðgreiðslummeð heimild í XX. kafla laga nr. 21/1991.Um lagarök vísarstefnandi til ákvæða laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 73. gr., 76.gr. og 79. gr. Varðandi stefnda Pétur er sérstaklega vísað til 5. mgr. 79. gr.laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar og laganr. 7/1936, um ógilda löggerninga og málamyndagerninga. Varðandi varakröfu sínavísar stefnandi til XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl.,einkum 131. gr., 136,. gr., 141. gr. og 142. gr. Um dráttarvexti er vísað til4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 og III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Um kröfu um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndubyggja í fyrsta lagi á því að aðalkrafa stefnanda feli í sér skaðabótakröfu ogsé því fyrnd samkvæmt 2. gr., 3. gr. og 9. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningukröfuréttinda. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna þau af þeirri kröfu. Með málshöfðun stefnandaí fyrra máli gegn stefndu Önnu Brynju hafi verið slitið fyrningu gagnvart þeimkröfum sem hafðar voru uppi í því máli, þ.e. riftunar- og endurgreiðslukröfustefnanda vegna meintra ólögmætra arðgreiðslna. Sú málshöfðun hafi hins vegarekki rofið fyrningarfrest vegna skaðabótakrafna stefnanda vegna meintraólögmætra lánveitinga líkt og aðalkrafan í þessu máli byggi á. Dómkrafan í hinufyrra máli hafi verið af öðrum toga en aðalkrafa í máli þessu, hvað varðarfjárhæð og sakargrundvöll. Því verði að líta svo á að fyrningu þeirrar kröfusem felst í aðalkröfu stefnanda hafi fyrst verið slitið með málshöfðun 16. júní2015, sbr. 15. gr. laga nr. 150/2007. Aðalkrafa stefnanda sé skaðabótakrafavegna meintra ólögmætra og ógreiddra lánveitinga til stefndu Önnu Brynju og þvífyrnist sú krafa á fjórum árum samkvæmt 3. gr. og 9. gr. laga nr. 150/2007. Upphaffyrningarfrests verði að teljast vera í síðasta lagi hinn 31. desember 2008þegar síðustu meintu ólögmætu lánveitingarnar áttu sér stað, sbr. 2. gr. laganna.Í allra síðasta lagi skuli miða við það tímamark þegar félagið var tekið tilgjaldþrotaskipta 16. nóvember 2009 og skiptastjóri fékk bókhaldsupplýsingar félagsinsí sínar hendur. Því sé ljóst að fyrningarfrestur stefnanda til að hafa uppiskaðabótakröfu vegna meintra ólögmætra lánveitinga til stefndu Önnu Brynju hafirunnið út í síðasta lagi 16. nóvember 2013. Telur stefnandi allar kröfur á þeimgrundvelli vera fyrndar eftir það tímamark. Það eigi jafnframt við um kröfurstefnanda á hendur Önnu Brynju samkvæmt 2. tölulið í varakröfu, enda virðistþar vera um að ræða sömu fjárkröfu á hendur henni og aðalkrafa lýtur að. Þá beri að sýkna stefndaPétur Þór þegar af þeirri ástæðu að allar kröfur á hendur honum séu fyrndar.Aðalkrafa málsins gagnvart stefnda Pétri Þór sé að viðurkennt verði að hannberi einfalda ábyrgð á greiðslu þeirrar skuldar sem stefnda Anna Brynja verðurdæmd til að greiða. Þá verði að skilja varakröfu stefnanda á hendur stefndaPétri Þór þannig að hún byggist á sama grunni og aðalkrafan á hendur honum. Þaðhafi fyrst verið með málshöfðun 16. júní 2015 sem þessum kröfum á hendurstefnda Pétri Þór var komið á framfæri, a.m.k. um sex og hálfu ári eftir hinmeintu bótaskyldu atvik. Um sé að ræða kröfur um viðurkenningu áskaðabótaskyldu/greiðsluskyldu að tiltekinni fjárhæð og því fari um fyrningarfresteftir 3. gr. eða 9. gr. laga nr. 150/2007. Með vísan til 2., 3. og 9. gr. laganr. 150/2007 og þess sem að framan er rakið, beri að telja upphaf fyrningarfrestsdómkrafna á hendur stefnda Pétri Þór í allra síðasta lagi frá 16. nóvember 2009þegar skiptastjóri fékk bókhaldsupplýsingar félagsins í sínar hendur. Lögboðnumfjögurra ára fyrningafresti á hendur stefnda Pétri Þór hafi því lokið í síðastalagi 16. nóvember 2013. Allar dómkröfur stefnanda á hendur stefnda séu þvífyrndar. Jafnframt er á því byggt að rjúfa þurfi fyrningu sérstaklega gagnvarthverjum og einum skuldara ef þeir eru fleiri en einn, sbr. 19. gr. laga nr.150/2007. Stefnda Pétri Þór hafi hvorki verið stefnt til réttargæslu né til aðþola dóm í hinu fyrra máli og því sé enn frekar ljóst að allar kröfur á hendurhonum séu fyrndar. Stefndu byggja sýknukröfusína jafnframt á því að stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendur stefndu þar semviðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju hafi verið greidd að fullu, auk þess semskilyrði skaðabóta séu ekki uppfyllt í málinu. Stefndu byggja á því að skuldstefndu Önnu Brynju hafi verið viðskiptalán í skilningi lokamálsliðar 1. mgr.79. gr. laga nr. 138/1994, en slík lán séu heimil til hluthafa. Enda þótt taliðverði að viðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju hafi ekki verið viðskiptalán, séljóst að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna skuldarinnar og getiþar af leiðandi ekki átt bótakröfu, sbr. 5. mgr. 79. gr. laganna og meginregluskaðabótaréttar. Stefnda Anna Brynja hafi að fullu endurgreitt félaginu viðskiptaskuldsína.Greiðslur til félagsinssem vistaðar voru tímabundið á bankareikningum skráðum á nafni stefndu ÖnnuBrynju. Stefndubyggja á því að heimilt hafi verið að lækka viðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju meðþeim greiðslum sem áttu sér stað og fram koma á yfirliti í stefnu 3. október,22. október og 31. desember 2008, að fjárhæð 49.699.20 krónur inn á reikning nr.1135-38-717002, 106.811.239 krónur inn á sama reikning og 95.969.020 krónur inná reikning merktan Iceb. 26-68789. Hér hafi vissulega verið um að ræðagreiðslur inn á bankareikninga sem voru skráðir á nafn stefndu Önnu Brynju enþeir hafi hins vegar verið skráðir sem eign félagsins og færðir sem slíkir íbókhaldi þess og ársreikningi. Ekkert í lögum banni þetta fyrirkomulag og hafiþetta verið gert í samráði við löggiltan endurskoðanda félagsins. Þetta hafiverið gert vegna óvissu um innstæðutryggingar lögaðila hjá fjármálastofnunumsíðla árs 2008 og 2009. Talið hafi verið varlegra að vista þessa fjármuni ábankareikningum í nafni stefndu Önnu Brynju fremur en á innstæðureikningi félagsinsþar sem meiri líkur hafi verið taldar á því að innstæður á nafni einstaklinganytu fullrar tryggingaverndar ef til greiðsluþrots fjármálastofnana kæmi. Þessirfjármunir hafi eftir sem áður verið taldir til eigna félagsins og hafi veriðgert ráð fyrir þeim í ársreikningi ársins 2008. Raunveruleg greiðsla skuldar hafiátt sér stað með þessum hætti. Greiðslurnar hafi ekki rýrt eignir félagsinsheldur þvert á móti styrkt fjárhagsstöðu þess, enda liggi fyrir að þessir fjármunirhafi verið notaðir til að greiða skuldbindingar félagsins í formi arðgreiðslna.Skuldskeyting hinn 31. desember2008 („Úttekið Pétur“). Á því er byggt að heimilt hafi verið að lækka viðskiptaskuld stefndu ÖnnuBrynju með þeirri skuldskeytingu og greiðslum sem dagsettar eru hinn 31.desember 2008 með skýringunni „Úttekið Pétur“ þar sem stefndi Pétur Þór hafiyfirtekið 189.702.400 krónur af viðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju, enda hafiviðskiptaskuldin öll fengist greidd samdægurs. Endurgreiðslan hafi farið frammeð tvennum hætti; annars vegar með greiðslu samdægurs frá stefnda Pétri, 179.215.486krónur, inn á reikning í nafni stefndu Önnu Brynju en í eigu félagsins hjáSparisjóði Kópavogs nr. 26-628, og hins vegar með því að 9.191.841 króna voruaftur færðar yfir á viðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju. Arðgreiðslur tilstefndu Önnu Brynju. Stefnduhafna því að arðgreiðslur til stefndu Önnu Brynju, dagsettar 4. janúar 2009 og30. júní 2009, hafi verið ólögmætar. Vísa stefndu í því sambandi til gagna semliggja fyrir í málinu um fjárhagsstöðu félagsins í árslok 2008 og fram eftirári 2009. Ársreikningar áranna 2007 og 2008 séu skýrir um hver heimild til arðgreiðslnahafi verið. Fyrri arðgreiðslan hafi verið ákveðin á hluthafafundi og greidd stefnduÖnnu Brynju sem hluthafa 4. janúar 2009. Sú arðgreiðsla hafi verið að fjárhæð 200.000.000króna og komi fram í fundargerð að hún hafi verið ákveðin til viðbótar fyrriarðsúthlutun sem ákveðin var í september 2008. Arðgreiðslan hafi verið ákveðiná grundvelli nýjasta ársreiknings, þ.e. vegna ársins 2007, líkt og 74. gr. laganr. 138/1994 geri ráð fyrir. Með hliðsjón af niðurstöðum hans hafi arðgreiðslanrúmast innan heimilda, enda hafi áður verið bókað á hluthafafundi aðarðgreiðslur vegna ársins 2007 gætu numið allt að 310 milljónum króna. Stjórnfélagsins hafi samþykkt að arðurinn yrði greiddur með þeim hætti að stefndaAnna Brynja yfirtæki hluta innstæðna á bankareikningum félagsins sem voruskráðir á nafn hennar hjá BYR en í eigu félagsins, eins og að framan er rakið.Þannig hafi fjármunirnir á umræddum bankareikningum sannarlega verið notaðirtil að greiða skuldbindingar félagsins.Hvað arðgreiðslu frá 30.júní 2009 að fjárhæð 100 milljónir króna varðar, er á því byggt að á aðalfundifélagsins sem haldinn hafi verið á þeim degi hafi verið lagður framársreikningur fyrir rekstrarárið 2008 og hafi rekstrarhagnaður ársins verið94.170.161 króna og eigið fé sem óráðstafað var hafi numið 315 milljónum krónaí árslok 2008. Í fundargerð komi fram að ársreikningurinn hafi verið samþykktureinróma. Á þessum fundi hafi verið samþykkt að greiða út arð vegna rekstrarársins2008 að fjárhæð 100 milljónir króna, til viðbótar arðgreiðslunni sem fór fram4. janúar 2009, en sú greiðsla hafi farið fram á grundvelli ársreiknings fyrirárið 2007. Þessi arðgreiðsla hafi rúmast innan heimilda 74. gr. laga nr.138/1994, að teknu tilliti til hagnaðar ársins 2008 og yfirfærðs hagnaðarársins 2007. Arðgreiðslan hafi aftur farið fram með þeim hætti að stefnda AnnaBrynja yfirtók innstæðu á bankareikningi félagsins sem skráður var í hennarnafni en var talin til eigna félagsins. Krafister sýknu af 1. tölulið varakröfu stefnanda um riftun arðgreiðslna til stefnduÖnnu Brynju, enda hafi verið um lögmætar arðgreiðslur að ræða og eigi ákvæði 131. gr. og 141. gr. sbr. 136. laga nr.21/1991 því ekki við um þær. Því er sérstaklega andmælt að líta eigi svo á aðgreiðslurnar hafi átt sér stað 21. ágúst 2009 vegna þess að þá hafi veriðstaðið skil á fjármagnstekjuskatti vegna þeirra. Stefndu telja engin rök standatil annars en að miða við þær dagsetningar sem bækur félagsins tilgreina, þ.e.4. janúar og 30. júní 2009. Þá er því alfarið hafnað að um „gjöf“ í skilningi131. gr. laga nr. 21/1991 geti verið að ræða, enda sé þetta lögmæt samþykkt arðgreiðslaí samræmi við 74. og 76. gr. laga nr. 138/1994. Heimilt hafi verið að látaarðgreiðsluna fara fram með þeim hætti að stefnda Anna Brynja yfirtækibankainnstæður í eigu félagsins líkt og bókað er í fundargerðum. Þannig séljóst að þessar innstæður, sem stefnandi haldi fram að hafi ekki tilheyrtfélaginu, hafi sannanlega verið notaðar til að greiða skuldbindingar þess. Þvíer sérstaklega hafnað að félagið hafi orðið ógjaldfært vegna þessara arðgreiðslna.Hvað fyrri arðgreiðsluna 4. janúar 2009 varðar, er vísað til þess að íársbyrjun 2009 hafi félagið átt handbært fé sem var ríflega 221 milljón krónaumfram það sem félagið átti að greiða lánardrottnum sínum á því ári. Þess utanhafi félagið átt útistandandi kröfur samkvæmt ársreikningi 2008 að fjárhæð um 40,5milljónir króna. Þannig hafi félagið átt um 261,5 milljónir króna umfram þaðsem það átti að greiða lánardrottnum sínum á árinu 2009. Augljóst sé að félagiðhafi hvorki verið ógjaldfært fyrir né eftir þessa arðgreiðslu. Hvað síðariarðgreiðsluna varðar, að fjárhæð 100 milljónir króna, er vísað til þess aðóráðstafað eigið fé í árslok 2008 hafi numið um 315 milljónum króna. Að teknutilliti til 200 milljóna króna arðgreiðslunnar, hafi verið eftir um 115milljónir króna af óráðstöfuðu eigin fé, sem heimilt hafi verið að úthluta semarði. Þá beri að hafa hugfast að um 64 milljónir króna voru eftir ábankareikningi félagsins þegar það var úrskurðað gjaldþota í nóvember 2009, þráttfyrir arðgreiðslurnar. Því er jafnframt hafnað að skilyrði séu fyrir því að beita 141. gr. laganr. 21/1991, enda hafi ekki verið um „ótilhlýðilega“ ráðstöfun að ræða heldurlögmæta arðgreiðslu. Stefnda Anna Brynja geti ekki talist kröfuhafi félagsins ískilningi ákvæðisins, félagið hafi hvorki verið ógjaldfært fyrirarðgreiðslurnar né eftir þær, og stefnda Anna Brynja hafi ekki vitað eða máttvita um meinta ógjaldfærni og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfuninteldist ótilhlýðileg. Loks hafna stefndu alfarið umfjöllun stefnanda um að ársreikningarfélagsins fyrir árin 2007 og 2008 hafi verið rangir. Þess er krafist að stefnda Anna Brynja verði sýknuð af 2. töluliðvarakröfu stefnanda. Stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendur stefndu, enda sébúið að endurgreiða viðskiptaskuld hennar við félagið að fullu, og um gildararðgreiðslur hafi verið að ræða sem geti ekki réttlætt bótakröfu eðaendurgreiðslukröfu. Þá beri að meta stefndu í hag að þessi kröfuliður sé óskýr.Ekki fáist séð hvers vegna stefnda eigi að endurgreiða stefnanda umkrafðafjárhæð, 303.143.294 krónur, og því síður hvaða tengsl sú fjárhæð hafi við þærarðgreiðslur sem krafist sé riftunar á. Krafa um sýknu af kröfu stefnanda á hendur stefnda Pétri Þór samkvæmt 3.tölulið varakröfu, er reist á grundvelli fyrningar, sem að framan greinir. Aðauki eigi stefnandi enga fjárkröfu á hendur stefndu, enda búið að endurgreiðaviðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju við félagið að fullu. Engin ólögmæt háttsemihafi verið viðhöfð né nokkru fjártjóni stefnanda fyrir að fara. Loks hafi veriðum gildar arðgreiðslur að ræða til stefndu Önnu Brynju, sem geti ekki réttlættbótakröfu eða endurgreiðslukröfu, svo sem rakið hafi verið. Um kröfu sína um álag ámálskostnaðarkröfu og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu réttarfarssektarvísa stefndu til 2. mgr. 131. gr. og 135. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Stefndu telja mál þetta höfðað að þarflausu og að haldið sé á loftikröfum sem séu í engu samræmi við hagsmuni eina kröfuhafa þrotabúsins. Þráttfyrir að sex ár séu liðin frá því að stefnandi var úrskurðaður gjaldþrota þurfistefndu enn að taka til varna í dómsmáli þar sem þau séu krafin um greiðslumeira en 303 milljóna króna, þegar fyrir liggi að útistandandi kröfurþrotabúsins nemi eingöngu um 23 milljónum króna, að viðbættum eftirstæðumkröfum.Um lagarökvísa stefndu til ákvæða laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar og til meginreglna skaðabótaréttar. Þá ervísað til ákvæða laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum XII. kaflalaganna, og til laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Um kröfu ummálskostnað, álag á málskostnað og réttarfarssekt er vísað til 130. gr., 131.gr. og 135. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.NiðurstaðaÍ máliþessu reisir stefnandi kröfur sínar aðallega á því að ýmsar greiðslur SevenMiles ehf. til stefndu Önnu Brynju á tímabilinu frá janúar til desember 2008hafi falið í sér ólögmætar úttektir fjármuna eða ólögmætar lánveitingar tilhennar, samkvæmt ákvæðum 77. gr. og 79. gr. laga nr. 138/1994, umeinkahlutafélög. Í stefnu er að finna yfirlit um færslur á viðskiptareikningistefndu Önnu Brynju hjá félaginu. Telur stefnandi að skuld hennar við félagiðhafi numið 303.143.294 krónum 31. desember 2008, sem henni beri að endurgreiða,sbr. 4. mgr. 79. gr. og 1. mgr. 77. gr. laga nr. 138/1994. Þá beri stefndiPétur Þór ábyrgð á endurgreiðslu hinna ólögmætu lána, sbr. 5. mgr. 79. gr.laganna. Varakrafa stefnanda lýtur að riftun tveggja arðgreiðslna á árinu 2009á grundvelli ákvæða laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Stefnduhafna því að um ólögmætar lánveitingar samkvæmt lögum um einkahlutafélög hafiverið að ræða, eða að fullnægt sé skilyrðum riftunar samkvæmt lögum um gjaldþrotaskipti.Þau andmæla að öðru leyti útreikningum sem stefnandi byggir dómkröfur sínar á ogtelja að með þeim hafi ekki verið tekið tillit til lögmætra greiðslna inn áviðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju, sem þau telja að fullu greidda. Þá byggjastefndu á því að aðalkröfur stefnanda og 3. töluliður varakröfu séu fyrndar.Verðurfyrst vikið að álitaefnum er lúta að fyrningu í málinu. Eins og að framangreinir byggir stefnandi málatilbúnað sinn, hvað aðalkröfu málsins varðar, áþví að úttektir stefndu af reikningi félagsins hafi verið lán í skilningi 1.mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Um fyrningu kröfunnar gildir því 2. mgr. 5. gr.laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, þar sem kemur fram að kröfur sembyggi á peningalánum fyrnist á 10 árum. Miðað við að endurgreiðslukrafasamkvæmt 1. mgr. 77. gr. og 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 stofnist þegargreiðsla til hluthafa hefur verið innt af hendi og að fyrstu úttektirnar, semum er deilt í málinu, voru í janúar 2008, er tíu ára fyrningarfrestur ekkiliðinn. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 150/2007 gildir hið sama um kröfu stefnanda áhendur stefnda Pétri Þór á grundvelli 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Samkvæmt 1.málslið 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 er einkahlutafélagi hvorki heimilt aðveita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsins eða móðurfélagsþess lán né setja tryggingu fyrir þá. Ákvæðið tekur þó ekki til venjulegraviðskiptalána, sbr. lokamálslið sömu málsgreinar. Sem að framan er rakið er aðfinna í bókum Seven Miles ehf. árið 2008 ýmsar færslur merktar „Úttekið AnnaBrynja“, „Anna Brynja/Úttekið“, „Anna Brynja/Millif.“, „Útborgun“ og „SumarhúsSkorradal á Önnu Brynju“. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að umhafi verið að ræða lánveitingar til stefndu í skilningi 1. málsliðar 1. mgr.79. gr. laga nr. 138/1994. Þá verður ekki séð að um viðskiptalán hafi verið aðræða í skilningi laganna, enda liggja engir skriflegir samningar fyrir umúttektirnar og kom jafnframt fram hjá stefnda Pétri við meðferð málsins fyrirdómi, að engin viðskipti hefðu verið að baki þeim. Samkvæmt framangreindu barstefndu því að endurgreiða þá fjármuni sem félagið hafði greitt henni, sbr. 4.mgr. 79. gr. og 1. mgr. 77. gr. laga nr. 138/1994. Stefnandi krefst ekkiendurgreiðslu hverrar úttektar, heldur hefur verið tekið tillit til ýmissainnborgana á viðskiptareikning stefndu Önnu Brynju. Þá telur stefnandi að færaeigi til skuldar á viðskiptareikningnum tilteknar færslur vegna innborgana ábankareikninga skráða á nafn hennar. Nemur endurgreiðslukrafa stefnanda áhendur stefndu Önnu Brynju nettó niðurstöðu á viðskiptareikningi hennar,samkvæmt útreikningum stefnanda, eða 303.143.294 krónum. Verður núvikið að framangreindum færslum vegna innborgana á bankareikninga skráða á nafnstefndu Önnu Brynju. Eins og rakið hefur verið voru, auk framangreindra úttekta,í þrígang færðir fjármunir af reikningi félagsins inn á bankareikninga semskráðir voru á nafn stefndu, sem stefnandi telur hafa verið lánveitingar tilhennar Nánar tiltekið var um að ræða greiðslur 3. október 2008, 49.699.200krónur inn á reikning í Byr Sparisjóði nr. 1135-38-717002, 22. október 2008, 106.811.239krónur inn á sama reikning, og 31. desember 2008, 95.969.020 krónur inn áreikning í Icebank nr. 26-68789. Kemur þetta fram á yfirliti sem liggur fyrirvegna reikningsins í Byr og millifærslukvittun vegna innborgunar á reikninginní Icebank. Af hálfu stefndu hafa þessar ráðstafanir verið skýrðar með því að umfjármuni félagsins hafi verið að ræða, sem vistaðir hafi verið tímabundið ábankareikningum skráðum á nafn stefndu Önnu Brynju. Þetta hafi verið gert þarsem á þessum tíma hafi óvissa ríkt um innstæðutryggingar lögaðila hjáfjármálastofnunum og hafi þótt meiri líkur á að innstæður á nafni einstaklinganytu ríkari tryggingaverndar. Í málinu liggja fyrir fundargerðir hluthafafundafélagsins, dagsettar 9. janúar og 30. júní 2009, þar sem fram kemur aðinnstæður félagsins hafi verið fluttar yfir á bankareikninga í BYR á nafni stefnduÖnnu Brynju á árinu 2008. Hið sama kemur fram í greinargerð Dofra Péturssonarendurskoðanda félagsins til skiptastjóra, dagsettri 28. apríl 2011, sem liggurfyrir í málinu. Þá kemur fram í gögnum málsins að fjármunirnir voru eftir semáður taldir eign félagsins í bókum þess og ársreikningi. Samkvæmt framangreinduþykir skýringum stefndu að þessu leyti ekki hafa verið hnekkt. Er því hafnaðmálsástæðu stefnanda um að ráðstafanirnar hafi falið í sér lán til stefndu ÖnnuBrynju í skilningi laga nr. 138/1994 og verður talið að heimilt hafi verið aðlækka skuld samkvæmt viðskiptareikningi hennar sem framangreindum fjárhæðum nemur.Samkvæmtyfirliti um fjárhagshreyfingar Seven Miles ehf. áttu sér jafnframt staðskuldaraskipti að hluta viðskiptaskuldar stefndu Önnu Brynju 31. desember 2008með því að stefndi Pétur Þór yfirtók hluta hennar með tveimur færslum aðfjárhæð 140.000.000 króna og 49.702.400 krónur. Voru framangreindar fjárhæðirfærðar sem skuld á viðskiptareikningi hans en skuld Önnu Brynju í bókumfélagsins var lækkuð að sama skapi. Sama dag voru færðar 179.215.486 krónur inná bankareikning skráðan á nafn stefndu Önnu Brynju í Sparisjóði Kópavogs nr.26-628 og lækkaði skuld á viðskiptareikningi stefnda Péturs Þórs sem því nam.Loks voru 9.191.841 króna færðar aftur yfir á viðskiptareikning stefndu ÖnnuBrynju. Stefndu hafa gefið sömu skýringar og fyrr á greiðslum inn á framangreindanbankareikning á nafni Önnu Brynju. Með vísan til gagna sem fyrr hafa veriðrakin verður við það miðað að innstæða á reikningnum hafi verið eign félagsins,þótt hann væri skráður á nafn stefndu Önnu Brynju. Er því fallist á það meðstefndu að heimilt hafi verið að lækka skuld stefndu samkvæmtviðskiptareikningi hennar um 180.510.559 krónur eins og gert var. Eins og framkemur í stefnu námu innstæður á bankareikningum skráðum á nafn stefndu ÖnnuBrynju, sem í bókhaldi Seven Miles ehf. voru færðar sem eign félagsins, eftirþetta samtals 316.831.128 krónum. Af hálfustefndu er á því byggt að viðskiptaskuld stefndu Önnu Brynju hafi loks veriðgerð upp með skuldajöfnun við félagið vegna tveggja arðgreiðslna, 4. janúar og30. júní 2009, samtals að fjárhæð 300.000.000 króna, sem fram fóru með þeimhætti að stefnda tók yfir hluta framangreindra innstæðna á bankareikningumskráðum á nafn hennar, sem hafi verið í eigu félagsins. Stefnandi telur hinsvegar að ekki hafi verið um lögmætar arðgreiðslur að ræða og geti þær því ekkikomið til lækkunar viðskiptaskuldar stefndu.Í málinuliggur fyrir fundargerð aðalfundar Seven Miles ehf. 24. september 2008, þar semsamþykktur var ársreikningur félagsins vegna ársins 2007. Í fundargerðinni ervitnað til bókunar á fundi í apríl sama ár þar sem fram hafi komið aðarðgreiðslur á árinu gætu numið allt að 310 milljónum króna. Þrátt fyrir þaðleggi stjórn félagsins til að arðgreiðslur verði aðeins 100 milljónir króna,enda ljóst að blikur séu á lofti á fjármálamarkaði. Samkvæmt bókum félagsinsfékk stefnda Anna Brynja greiddan 100 milljóna króna arð 31. desember 2008.Ekki er deilt um lögmæti þeirrar ráðstöfunar í málinu. Þá liggurfyrir fundargerð hluthafafundar, dagsett 4. janúar 2009, þar sem eftirfarandier bókað: Tillaga um að greiða út viðbótar arð að fjárhæð kr. 200.000.000 ágrundvelli heimildar skv. ársreikningi 2007 var samþykkt. Samþykkt var að AnnaBrynja yfirtæki hluta innistæðna á þeim bankareikningum félagsins, sem eru áhennar nafni, en um er að ræða bankareikninga í BYR. Innistæðurnar voru fluttará reikninga í BYR á hennar nafni á árinu 2008. Í fundargerð hluthafafundar,dagsettrar 30. júní 2009, kemur síðan eftirfarandi fram: Pétur lagði framársreikning félagsins 2008. Hagnaður af rekstri félagsins á árinu nam 94,2m.kr. ... Eiginfjárstaða félagsins væri afar sterk, en eigið fé nam ríflega 315m.kr. í árslok. ... Þá samþykkti fundurinn að greiða út arð að fjárhæð 100m.kr., til viðbótar þeim arði sem ákveðið var að greiða á fundi 4. janúar 2009,sem líkt og áður skyldi eingöngu greiðast til Önnu Brynju, sem er eigandi allshlutafjár í B-flokki, í samræmi við samkomulag milli hluthafa. Arðurinn skyldigreiðast með þeim hætti að Anna Brynja yfirtæki innistæður á þeimbankareikningum félagsins, sem eru á hennar nafni, en um er að ræðabankareikninga í BYR. Innistæðurnar voru fluttar á reikninga í BYR á hennarnafni á árinu 2008. Þetta var gert vegna óvissu á fjármálamörkuðum á þeim tíma.Loks kemur fram að ársreikningur vegna ársins 2008 hafi verið samþykktur áfundinum.Samkvæmtársreikningi vegna ársins 2007 var óráðstafað eigið fé félagsins 320.231.714krónur. Í ársreikningi vegna ársins 2008 kemur fram að óráðstafað eigið féfélagsins hafi numið 314.401.874 krónum í árslok. Samkvæmt framangreindurúmuðust arðgreiðslur sem stefndu Önnu Brynju voru greiddar vegna áranna 2007og 2008 innan heimilda sem í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 greinir.Ársreikningarnir voru staðfestir af löggiltum endurskoðanda. Í málinu liggurjafnframt fyrir bréf Dofra Péturssonar endurskoðanda til lögmanns stefndu, dagsett12. mars 2014, þar sem hann staðfesti að hann teldi báða ársreikninga gefaskýra og glögga mynd af afkomu, efnahag og breytingu á handbæru fé hjá félaginumiðað við árslok. Dofri gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og áréttaði álitsitt að þessu leyti. Kom jafnframt fram hjá honum að hann hefði yfirfarið skjölsem lágu til grundvallar sölu Seven Miles ehf. á hlutafé í Sporbaugi og teldihann söluverð ekki hafa verið ofmetið, en miðað hefði verið við verð samkvæmtsíðustu viðskiptum með bréfin. Með hliðsjón af öllu framangreindu þykirstefnandi ekki hafa sýnt fram á að stefnda Anna Brynja hafi ekki átt lögmætakröfu um arð sem nýttur var til skuldajöfnunar á viðskiptareikningi hennar. Afþví leiðir að hafnað er kröfu stefnanda um að stefndu Önnu Brynju verði gert aðendurgreiða fjármuni sem fjárhæð hinna umdeildu arðgreiðslna nemur, sbr. 1. mgr.77. gr. og 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994.Samkvæmt yfirlitií stefnu kom fram í bókhaldi Seven Miles ehf. að félagið skuldaði stefndu ÖnnuBrynju 10.351.624 krónur í lok árs 2008, en stefnandi telur hana hafa skuldaðfélaginu 3.143.294 krónur umfram arðgreiðslur. Samkvæmt því, og með vísan tilalls framangreinds, verða stefndu sýknuð af aðaldómkröfum stefnanda í málinu.Þá verður stefndi Pétur Þór jafnframt sýknaður af viðurkenningarkröfu samkvæmt3. tölulið varakröfu stefnanda. Varakrafastefnanda, sem eftir stendur, er tvíþætt og beinist gegn stefndu Önnu Brynju. Fyrriliður kröfunnar lýtur að því að rift verði með dómi framangreindum arðgreiðslumtil stefndu, að fjárhæð 200.000.000 króna samkvæmt fundargerð hluthafafundarSeven Miles ehf., dagsettri 4. janúar 2009, og að fjárhæð 100.000.000 krónasamkvæmt fundargerð hluthafafundar, dagsettri 30. júní 2009, á grundvelli 131.gr. og 141. gr., sbr. 136. gr. laga nr. 21/1991. Í síðari lið er þess krafistað stefndu verði gert að greiða stefnanda 303.143.294 krónur auk dráttarvaxta. Fallastverður á það með stefndu að framsetning varakröfu í stefnu sé ekki svo skýr semskyldi. Á það einkum við um fjárkröfu samkvæmt 2. tölulið varakröfunnar, semstefnandi kveður byggða á því að á hana geti reynt að hluta til samhliðaaðalkröfunni ef önnur hinna umdeildu arðgreiðslna yrði talin ólögmæt en ekkihin. Af niðurstöðu dómsins um sýknu af aðalkröfu leiðir hins vegar aðeinvörðungu getur reynt á endurgreiðslukröfu samkvæmt ákvæðum laga umgjaldþrotaskipti við úrlausn varakröfunnar. Endurgreiðslukrafa samkvæmt 142.gr. laga nr. 21/1991 getur því ekki numið hærri fjárhæð en sem nemur andvirðiarðgreiðslnanna, sem riftunarkrafa lýtur að, þ.e. 300.000.000 króna. Einsog að framan er rakið fóru arðgreiðslurnar sem um ræðir fram með þeim hætti aðstefnda Anna Brynja tók yfir hluta innstæðna á þremur bankareikningum semskráðir voru á hennar nafni, en lagt hefur verið til grundvallar að um hafiverið að ræða fjármuni í eigu félagsins, eins og fram kemur í bókum þess og ársreikningi.Bú SevenMiles ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 16. nóvember 2009, en frestdagur viðskiptin var 12. nóvember 2009. Stefndi byggir á því að arðgreiðslurnar sem umræðir hafi átt sér stað 21. ágúst 2009 þegar félagið stóð skil áfjármagnstekjuskatti vegna þeirra, og þar með innan sex mánaða frá frestdegi,sbr. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Þá er á því byggt að um gjafagerningahafi verið að ræða, sem jafnframt hafi falið í sér ótilhlýðilegar ráðstafanirþar sem félagið hafi verið ógjaldfært þegar þær fóru fram, sbr. 131. gr. og141. gr. laganna. Einsog rakið hefur verið liggja fyrir í málinu fundargerðir hluthafafunda SevenMiles ehf., dagsettar 4. janúar og 30. júní 2009, þar sem bókað er um samþykkt hinnaumdeildu arðgreiðslna. Þá liggur fyrir greinargerð Dofra Péturssonar, löggiltsendurskoðanda, til skiptastjóra þrotabúsins, dagsett 28. apríl 2011, umhreyfingar á viðskiptareikningi stefndu Önnu Brynju, þar sem kemur fram aðarðgreiðslurnar hafi farið fram á þeim dögum sem þær voru samþykktar. Samkvæmtframangreindu verður við það miðað að greiðslurnar hafi farið fram í framhaldiaf samþykkt þeirra á hluthafafundum 4. janúar og 30. júní 2009. Því hafi síðariarðgreiðslan farið fram innan sex mánaða frests samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laganr. 21/1991, en ekki sú fyrri. Í samræmi við niðurstöðu dómsins um aðalkröfustefnanda verður jafnframt við það miðað að arðgreiðslurnar hafi rúmast innanheimilda samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 og að stefnda Anna Brynjahafi átt lögmæta kröfu um að fá greiddan arð frá félaginu. Byggir sú niðurstaðaeinkum á ársreikningum félagsins vegna áranna 2007 og 2008, sem staðfestir hafaverið af löggiltum endurskoðanda, svo sem rakið hefur verið. Í vitnisburðiDofra Péturssonar endurskoðanda við meðferð málsins fyrir dómi áréttaði hannjafnframt það álit sitt að félagið hefði verið gjaldfært fyrir og eftir aðarðgreiðslurnar fóru fram. Þá verður til þess litið að samkvæmt yfirlýsinguskiptastjóra þrotabúsins frá 14. maí 2014 er aðeins ein krafa eftir ákröfuskrá, þ.e. krafa SPB hf., og nema eftirstöðvar hennar rúmum 23 milljónumkróna.Samkvæmtöllu framangreindu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að arðgreiðslurnarhafi falið í sér gjafagerning eða ótilhlýðilega ráðstöfun í skilningi 131. gr.og 141. gr. laga nr. 21/1991. Þá þykja stefndu hafa leitt að því nægilegumlíkum að skilyrði riftunar um ógjaldfærni samkvæmt sömu lagaákvæðum hafi ekki veriðuppfyllt. Verður stefnda Anna Brynja því sýknuð af varakröfum stefnanda ímálinu.Með vísantil 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað,sem með hliðsjón af umfangi málsins og að teknu tilliti til virðisaukaskattsþykir hæfilega ákveðinn 3.000.000 króna. Ekki þykja efni til að dæma stefnandatil greiðslu álags eða réttarfarssektar samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 131. gr. og135. gr. laga nr. 91/1991.RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndu,Anna Brynja Ísaksdóttir og Pétur Þór Halldórsson, skulu vera sýkn af kröfumstefnanda, Þrotabús Seven Miles ehf.Stefnandigreiði stefndu 3.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 431/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. september 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili hefur viðurkennt að hafa að morgni 2. ágúst 2002 veist að Z, sem var gestkomandi á heimili varnaraðila, meðal annars slegið hann margsinnis í höfuðið og klippt hluta úr eyra hans með gatatöng á meðan hann lá rotaður á gólfi. Hefur hann jafnframt viðurkennt að hafa þá um morguninn ásamt bróður sínum, Y, skilið Z eftir í blóði sínu á lóð leikskóla nærri heimili þeirra þar sem hann var algjörlega hulinn runna. Við komu á sjúkrahús var Z, sem var höfuðkúpubrotinn og með fjölmarga áverka á líkama, þar á meðal eftir eggvopn, talinn í bráðri lífshættu. Gekkst hann þegar í stað undir aðgerð vegna þessa, en hefur nú verið útskrifaður af sjúkrahúsi. Er varnaraðili því grunaður um brot sem kunna að varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eða 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, auk 1. mgr. 220. gr. sömu laga. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af því hversu alvarleg brotin eru teljast uppfyllt skilyrði til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda geta brotin varðað að lögum 10 ára fangelsi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Laust eftir kl. 11 þann 2. ágúst sl. barst lögreglunni í Reykjavík tilkynning um að tveir bræður hefðu sést styðja blóðugan og ölvaðan mann við Skeljagranda í Reykjavík. Stuttu síðar kom önnur tilkynning um að tveir menn hefðu ýtt manni yfir grindverk við leikskóla við Rekagranda 14 og taldi tilkynnandi að hugsanlegt væri að um lík væri að ræða. Eftir ábendingu vitna fundu lögreglumenn mikið slasaðan mann á leikskólalóðinni. Reyndist þar vera um að ræða Z. Kærði var handtekinn ásamt bróður sínum, Y, við bensínafgreiðslu við Austurströnd á Seltjarnarnesi kl. 12.36 sama dag í kjölfar árásar á annan mann við verslunarmiðstöðina við Eiðistorg. Lögreglan hefur rætt við nokkur vitni í málinu. Fram kemur hjá þeim að mikil læti hafi borist frá íbúð kærða að [...] aðfaranótt umrædds dags og um morguninn. Telja vitnin að þessi hávaði hafi líkst því að um slagsmál væri að ræða, húsgögn hafi verið færð til og mikil köll og læti hafi borist frá íbúðinni. Eitt vitni, sem fór út úr húsinu snemma morguns, sá blóð á svalargólfi fyrir framan íbúðina. Við vettvangsrannsókn lögreglu í íbúðinni kom í ljós að þar var mikið blóð m.a. á veggjum og gólfum. Skilríki Z fundust í íbúðinni. Vitni, sem þekkir kærða í sjón, hefur borið að það hafi séð kærða og bróður hans henda manni yfir girðingu við lóð leikskólans. Samkvæmt vottorði tveggja lækna og vottorði réttarmeinafræðings var Z höfuðkúpubrotinn og með blæðingu inn á heila við komu á Landspítala og voru áverkarnir svo alvarlegir að þeir hefðu leitt hann til dauða hefði hann ekki komist undir læknishendur svo fljótt sem raunin varð. Þá er í vottorðunum lýst margháttuðum áverkum sem Z hafi verið veittir m.a. með hnífum, eggvopnum og bareflum. Kærði hefur játað að hafa ráðist á Z og m.a. kýlt hann í andlitið þannig að hann féll aftur fyrir sig og lenti með höfuðið á ofnbrún. Hafi komið stór skurður á kollinn á Z og fossblætt úr honum. Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. október 2002 kl. 16.
|
Mál nr. 493/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, X kt. [...], til að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. september nk. kl. 16:00. Þá er þess einnig krafist að tilhögun gæsluvarðhalsins verði samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. september 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og án takmarkana á rétti hans samkvæmt e. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 98/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari ogDavíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 10. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. marssama ár klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2017. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag, að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi til föstudagsins 10. mars 2017, kl. 16:00. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að klukkan 22:10 í gærkvöldihafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að verslun A vegna þjófnaðar. Komið hafifram að starfsmenn væru í átökum við gerandann. Þegar lögregla hafi komið ástaðinn hafi þeir hitt öryggisvörð verslunarinnar og viðskiptavin en þeir hafiþá verið hjá kærða. Kærði hafi verið verulega ölvaður en vegna þess og í þágurannsóknar málsins hafi hann verið handtekinn, klukkan 22:25. Samkvæmt gögnum málsins hafi viðskiptavinurverslunarinnar verið að fylgjast með kærða inni í versluninni og látiðöryggisvörð vita að kærði væri að stela vörum í versluninni og væri að borðamat sem hann hefði ekki greitt fyrir. Öryggisvörðurinn hafi fylgt kærða eftirog kærði farið með vörur út úr versluninni án þess að greiða fyrir þær. Öryggisvörðurinnhafi reynt að stöðva kærða en kærði hlaupið frá honum. Kærði hafi hrasað stuttusíðar. Þegar öryggisvörðurinn hafi verið að hjálpa kærða á fætur hafi kærðireynt að skalla hann. Kærði sé grunaður um að hafa stolið matvörum samtalsað verðmæti 3.284 kr. en háttsemin sjáist á myndbandsupptöku. Aukþessa máls sé kærði grunaður um eftirfarandi brot framin á undanförnum vikum ogmánuðum: Líkamsárás:007-2016-48558 - Laugardaginn 20. ágúst 2016 ráðistá B í Mjóddinni og slegið hann hnefahöggum í andlit þannig að B féll á gólfiðog í kjölfarið sparkað í B liggjandi. Afleiðingarnar af árásinni urðu þær að Bhlautalvarlega áverka sem leiddu til rifbeinsbrots og loftbrjósts á vinstra lunga,tveim og fjórum dögum eftir árásina, þannig að B þurfti bráðainnlögn ábrjóstholsskurðdeild til dren innlagnar þann 25. ágúst 2016. Kærði játaði sök ískýrslutöku hjá lögreglu en háttsemin er talin varða við 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Mál 007-2016-50698 - Mánudaginn29. ágúst 2016 í [...] í verslunarmiðstöðinni [...]veist að C, og kýlt íandlitið með þeim afleiðingum að C hlautskurð á vinstri kinn, eymsli í nefi og rispu og roða undir vinstra auga. Kærðijátaði sök í skýrslutöku hjá lögreglu.007-2016-60563 -Laugardaginn 15. október 2016 í [...], í kjölfar þess að hafastolið vörum úr versluninni D og lagt á flótta undan öryggisverðiverslunarinnar, E, veist að E við [...] og kýlt hann í andlitið með þeimafleiðingum að E hlaut yfirborðsáverka á nef, vör, munnhol og á öðrum hlutumhöfuðs. Kærði játaði þjófnaðinn í skýrslutöku hjá lögreglu en neitaðilíkamsárás.Þjófnaður:Mál 007-2016-59146 -Laugardaginn 8. október í [...] stolið gönguskóm, peysu og buxum, allt aðóþekktu verðmæti, úr sameign [...]. Kærði játaði sök í skýrslutöku hjálögreglu.Mál 007-2016-60563 -Laugardaginn 15. október í [...] stolið tveim léttbjórum, skyrdrykk, epli,hamborgara, langloku, svitalyktareyði, sokkapari og hníf, allt að óþekktuverðmæti, úr versluninni D við [...]. Kærði játaði sök í skýrslutöku hjálögreglu.Mál 007-2016-61094 -Þriðjudaginn 18. október í [...] stolið tveim langlokum og pastabakka, aðsamtals söluverðmæti 1.585 krónur úr versluninni F við [...]. Málið varafgreitt með vettvangsskýrslu þar sem kærði játaði sök.Mál 007-2016-65535 -Mánudaginn 7. nóvember í [...] stolið hamborgara og gosdrykk að samtalssöluverðmæti 788 krónur úr verslun G. Málið var afgreitt með vettvangsskýrsluþar sem kærði játaði sök.Mál 007-2016-66294 -Fimmtudaginn 10. Nóvember í [...] stolið orkudrykk, handspritti og samloku aðsamtals söluverðmæti 1.757 krónur úr verslun H. Kærði játaði sök í skýrslutökuhjá lögreglu.Mál 007-2016-74067 -Föstudaginn 16. desember í [...] stolið mat út salatbar, frönskum kartöflum,ávexti og hnífapörum, allt að samtals söluverðmæti 1.523 krónur úr verslun H.Málið var afgreitt með vettvangsskýrslu þar sem kærði játaði sök.Húsbrot:Mál 007-2017-14 -Sunnudaginn 1. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í hjólageymslu [...] ogsynjað að fara þaðan er íbúi þar skoraði á hann að gera það.Mál 007-2017-1499 - Þriðjudaginn10. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í stigagang að [...] og synjað að fara þaðan er íbúar þarskoruðu á hann að gera það.Mál 007-2017-1834 –Miðvikudaginn 11. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í þvottahús á [...],[...]Mál 007-2017-3536 –Sunnudaginn 22. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst eða brotist inn í geymsluvið [...].Mál 007-2017-3878 –Þriðjudaginn 24. janúar 2017 í heimildarleysi ruðst inn í stigagang að [...].Brot á áfengis- og/eðalögreglulögum:Mál 007-2016-74242 -Laugardaginn 13. ágúst 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir á almannafæriog í kjölfar afskipta lögreglu af honum neitað að hlýða fyrirmælum hennar um aðyfirgefa svæðið.Mál 007-2016-66812 -Sunnudaginn 13. nóvember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri í verslunarmiðstöðinni I og neitað að verða við fyrirmælumstarfsmanna um að yfirgefa miðstöðina heldur læst sig inni á salerni og íkjölfar afskipta lögreglu barist um með látum gegn því að vera fjarlægður.Mál 007-2016-67199 -Mánudaginn 14. nóvember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og þannig ekki geta staðið óstuddur sökum ölvunar og sofnað ístigagangi fjölbýlishúss að [...] þar sem lögregla hafði afskipti af honum.Mál 007-2016-69638 -Laugardaginn 26. nóvember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og sofnað í stigagangi fjölbýlishússins að [...] og er lögreglahafði afskipti af honum ekki verið viðræðuhæfur sökum ölvunar.Mál 007-2016-69944 -Sunnudaginn 27. nóvember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og sofnað í stigagangi fjölbýlishússins að [...] og er lögreglahafði afskipti af honum ekki verið viðræðuhæfur sökum ölvunar.Mál 007-2016-75894 -Fimmtudaginn 29. desember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og barið á rúður fyrirtækisins J [...] ásamt því að hafa óstöðugtjafnvægi og ruglingslegt málfar er lögregla hafði afskipti af honum.Mál 007-2016-76151 -Laugardaginn 31. desember 2016 í [...] verið ölvaður og með óspektir áalmannafæri og þannig ruðst í heimildarleysi inn á sameign fjölbýlishússinsað [...] og lagst þar til svefns.Mál 007-2017-2958 -Miðvikudaginn 18. janúar 2017 í [...] verði ölvaður og með óspektir áalmannafæri og farið inn á salernisaðstöðu með aðgengi fyrir fatlaða í [...] oglagst þar til svefns uns lögregla vakti hann og handtók.007-2017-163 - Mánudaginn 2.janúar 2017 í [...] verið ölvaður og með óspektir á almannafæri og ruðst íheimildarleysi inn í [...] og synjað að fara þaðan er húsráðendur báðu hann umþað heldur brugðist við með æsingi og ógnunum og verið óviðræðuhæfur sökumölvunar.Ákæra á hendur kærða verði gefin út á næstu vikumvegna þessara mála af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Héraðssaksóknarihafi síðan mál nr. 007-2016-48558 til meðferðar og megi búast við að málin verðisameinuð fyrir dómi. Kærði hafi hlotið tveggjamánaða skilorðsbundinn dóm fyrir þjófnað, gripdeild, líkamsárás og nytjastuldþann 9. september 2016 í Héraðsdómi Reykjavíkur í máli nr. [...].Dómurinn hafi verið birtur kærða 16. október 2016. Það sé mat lögreglustjóra aðkærði sé undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing liggi við ogþar með rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum hafi verið sett ískilorðsbundnum dómi, í skilningi c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála. Með vísan til brotaferilskærða á undanförnum vikum og mánuðum sé það einnig mat lögreglustjóra aðyfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hannfrjáls ferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem eru til meðferðarhjá dómstólum og lögreglu sem fyrst. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna, c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um að hafa brotið skilorð dóms sem hann hlaut 9.september 2016. Þá er fallist á með lögreglustjóra að ætla má að kærði munihalda áfram brotum meðan framangreindum málum er ekki lokið. Að þessu virtu ogmeð vísan til c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, erfallist á kröfu lögreglustjóra, eins og hún er fram sett og nánar greinir íúrskurðarorði. SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. mars 2017, kl. 16:00.
|
Mál nr. 53/2011
|
Kærumál Óvígð sambúð Fjárslit
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi milli M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. Krafðist K þess að viðurkennt yrði að hún væri eigandi að þriðjungi fasteignar þeirra M og K, helmingi innbúsmuna, hlutabréfa, verðbréfa og bankareikninga sem skráð höfðu verið á nafn M við sambúðarslit þeirra og eigandi að bifreið. Í hinum kærða úrskurði var ekki fallist á með K að nánast öll eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma aðila eða fjárhagsleg samstaða hafi verið með þeim allan tímann. Þóttu hvorki laga- né sanngirnisök standa til þess að beita meginreglu hjúskaparlaga um helmingaskipti eða ákveða K aðra og lægri hlutdeild í hlutabréfum, verðbréfum og bankareikningum á nafni M. Var kröfum K því hafnað en vísað frá kröfu hennar um viðurkenningu á eignarrétti hennar að helmingi innbúsmuna þar sem engin gögn eða upplýsingar lágu fyrir um innbú aðila, hvernig það væri tilkomið eða hvert verðmæti þess væri. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans en þar sem ekki hafði í héraði verið leyst úr kröfu K um viðurkenningu á eignarrétti hennar að helmingi innbúsmuna var K ekki talin geta haft uppi þá kröfu fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2011, þar sem leyst var úr ágreiningi, sem risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennt verði að hún sé eigandi að þriðjungi fasteignarinnar að [...] í [...], helmingi innbúsmuna, sem þar sé að finna, helmingi allra hlutabréfa, verðbréfa og bankareikninga, sem skráð hafi verið á nafn varnaraðila við sambúðarslit 1. nóvember 2009, og bifreiðinni [...]. Til vara krefst sóknaraðili að viðurkenndur verði eignarréttur hennar að þessum verðmætum í lægra hlutfalli en að framan greinir. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að sér „verði dæmd 50% hlutdeild í öllum eignum sóknaraðila“ ef fallist verður á framangreindar kröfur hennar „að einhverju marki“. Varnaraðili krefst einnig kærumálskostnaðar. Með hinum kærða úrskurði var vísað frá héraðsdómi kröfu sóknaraðila um að viðurkenndur yrði eignarréttur hennar að helmingi innbúsmuna að [...] í [...]. Efnislega hefur því ekki verið leyst úr þeirri kröfu í héraði og getur sóknaraðili af þeim sökum ekki haft hana uppi fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 300.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 363/2007
|
Kærumál Ákæruvald Reglugerðarheimild Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota var meðferð „alvarlegra brota” gegn meðal annars 262. gr. almennra hegningarlaga og skattalögum, auk skipulagðra fjármunabrota sem tengjast atvinnurekstri, felld undir verksvið saksóknara efnahagsbrota. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Ákæruvaldið í máli þessu var lögum samkvæmt í höndum ríkislögreglustjóra. Heimild 4. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, voru því talin í andstöðu við framangreind ákvæði. Ekki var að finna viðhlítandi lagastoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipun ákæruvaldsins með reglugerð. Var niðurstaða héraðsdóms um frávísun því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkislögreglustjóri skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júlí 2007. Kærumálsgögn bárust réttinum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. júlí 2007, þar sem máli ákæruvaldsins á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, sem verði hækkuð frá því sem þar var ákveðið. Mál þetta var höfðað með ákæru 13. mars 2007 á hendur varnaraðilum fyrir að hafa með nánar tilgreindri háttsemi gerst sekir um brot gegn tilteknum ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og laga nr. 145/1994 um bókhald, svo og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt upphafsorðum ákærunnar höfðaði „saksóknari efnahagsbrota“ málið og var hún gefin út á „skrifstofu Ríkislögreglustjórans“ af Helga Magnúsi Gunnarssyni saksóknara. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 með áorðnum breytingum fara ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, með ákæruvald. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er dómsmálaráðherra heimilað að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögunum „í umboði þeirra.“ Þá er í 1. mgr. 28. gr. laganna mælt svo fyrir að lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, höfði önnur opinber mál en þau, sem ríkissaksóknari höfðar samkvæmt 3. mgr. 27. gr. þeirra. Eftir síðastgreindu lagaákvæði fer ríkissaksóknari ekki með ákæruvald vegna brota af þeim toga, sem að framan er getið, og eiga slík mál því undir lögreglustjóra. Samkvæmt a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 skal ríkislögreglustjóri starfrækja lögreglurannsóknardeild til að rannsaka skatta- og efnahagsbrot, en um verkaskiptingu milli hans og annarra lögreglustjóra við rannsókn brota á þessu sviði skal mælt fyrir í reglugerð, sbr. 3. mgr. 8. gr. laganna. Ræðst þá af sömu heimild hvernig verkum skuli skipt milli ríkislögreglustjóra og annarra lögreglustjóra að því er ákæruvald varðar, þar á meðal vegna brota gegn lögum nr. 50/1988, 45/1987 og 145/1994, svo og 262. gr. almennra hegningarlaga. Með 1. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1050/2006 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota hefur meðferð „alvarlegra brota“ gegn meðal annars 262. gr. almennra hegningarlaga og skattalögum, auk skipulagðra fjármunabrota sem tengjast atvinnurekstri, verið felld undir verksvið þeirrar lögreglurannsóknardeildar við embætti ríkislögreglustjóra, sem um ræðir í áðurnefndum a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga. Brotin, sem varnaraðilum eru gefin að sök, eru þess eðlis að þetta ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006 á við um þau. Að lögum fara því hvorki ríkissaksóknari né aðrir lögreglustjórar en ríkislögreglustjóri með ákæruvald vegna þessara ætluðu brota. Samkvæmt fyrrnefndri 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 er ákæruvald í höndum ríkissaksóknara og lögreglustjóra, þar á meðal ríkislögreglustjóra. Heimildin í 4. mgr. sömu lagagreinar, sem áður er getið, stendur til þess eins að saksóknari, sem skipaður er við embætti ríkislögreglustjóra, höfði og flytji mál í umboði forstöðumanns þess. Ákvæði reglugerðar nr. 1050/2006, þar sem ráðgert er að saksóknari efnahagsbrota við embætti ríkislögreglustjóra fari sjálfstætt með ákæruvald í þeim málum, sem eiga undir það, en ekki í umboði ríkislögreglustjóra, eru því að þessu leyti í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sem vísað er til í 7. gr. reglugerðarinnar sem heimild fyrir setningu hennar, verður ekki fundin viðhlítandi stoð til að víkja á þennan hátt frá lögbundinni skipan ákæruvaldsins. Með því að annmarkar voru að þessu leyti á höfðun málsins og meðferð þess verður hinn kærði úrskurður staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um málsvarnarlaun, enda hafa varnaraðilar ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti til að fá því breytt. Samkvæmt 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda varnaraðila, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu ákærða 14. júní sl., er höfðað með ákæru saksóknara efnahagsbrota, útgefinni 13. mars 2007, á hendur X, kt. [...], [...]41, Hafnarfirði og Y., kt. [...], sama stað, „fyrir eftirtalin skatta-, bókhalds- og hegningarlagabrot, framin í rekstri einkahlutafélagsins Y á rekstrarárunum 2003 til 2005. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða X er gefið að sök að hafa, sem framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins, skilað til skattyfirvalda efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum, vegna uppgjörstímabilanna frá og með janúar 2003 til og með febrúar 2005, og hafa með þessu komið félaginu undan því að standa Sýslumanninum í Hafnarfirði skil á virðisaukaskatti, í samræmi við það sem lög áskilja, samtals að fjárhæð kr. 6.379.287 og sundurliðast sem hér greinir: [...] Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Brot ákærðu Y ehf. telst varða við framangreind ákvæði, sbr. 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er ákærða X gefið að sök að hafa vantalið á staðgreiðsluskilagreinum einkahlutafélagsins staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna þess, að fjárhæð kr. 233.641 á árinu 2003 og kr. 586.182 á árinu 2004 og hafa eigi staðið skil á skilagreinum staðgreiðslu á lögmæltum tíma vegna mars og apríl 2004 sem hann skilaði síðan með ranglega tilgreindri staðgreiðslu sem 0, auk þess að hafa eigi staðið Sýslumanninum í Hafnarfirði, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á skilaskyldri staðgreiðslu opinberra gjalda samkvæmt innsendum skilagreinum ársins 2004 að fjárhæð kr. 268.932, en samtals nam vangoldin staðgreiðsla framangreindra ára kr. 1.088.755 sem sundurliðast sem hér greinir: [...] Telst þetta varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005, og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Brot ákærðu Y ehf. telst varða við framangreind ákvæði, sbr. 9. mgr. laga nr. 45/1987. III. Fyrir brot gegn lögum um bókhald. Með því að hafa látið undir höfuð leggjast að færa lögboðið bókhald og varðveita bókhaldsgögn að hluta til vegna rekstrarársins 2003 og að öllu leyti vegna rekstrarársins 2004 og janúar og febrúar 2005. Telst þetta varða við 1. og 2. tl. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995. Brot ákærðu Y ehf. telst varða við framangreind ákvæði sbr. 40. gr. laga nr. 145/1994. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar.“ Í þessum þætti málsins krefst ákærði þess að ákæru verði vísað frá dómi. Þá krefst hann hæfilegra málsvarnaralauna úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda sínum. Ákæruvaldið krefst þess að frávísunarkröfu verði hafnað. Ákærði byggir frávísunarkröfu sína í fyrsta lagi á því að ákæra í málinu sé ekki gefin út af löghæfum handhafa ákæruvalds, í öðru lagi á því að rannsókn málsins sé áfátt og í þriðja lagi að óhæfilegur dráttur hafi orðið á útgáfu ákæru í málinu og hafi ákærði því með réttu mátt telja að málinu væri lokið, enda hafi hann greitt að fullu öll þau gjöld sem um ræði. Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála segir að með ákæruvald fari ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri. Í 4. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að dómsmálaráðherra sé heimilt að skipa saksóknara við einstök embætti lögreglustjóra, þar á meðal embætti ríkislögreglustjóra, til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögum þessum í umboði þeirra. Verður að telja að embætti saksóknara efnahagsbrota hafi verið komið á fót á grundvelli síðastefndrar heimildar dómsmálaráðherra, en um embættið gildir reglugerð nr. 1050/2006 sem tók gildi 1. janúar 2007. Saksóknari efnahagsbrota verður því talinn hafa heimild til að annast saksókn og málflutning samkvæmt lögum um meðferð opinberra mála í umboði ríkislögreglustjóra. Saksóknari efnahagsbrota fer hins vegar ekki með sjálfstætt ákæruvald og verður ekki með reglugerð falið slíkt vald, að óbreyttum lögum. Brast hann því heimild til að gefa út ákæru í máli þessu í eigin nafni og ber þegar af þessari ástæðu að vísa ákæru í máli þessu frá dómi. Eftir þessum málsúrslitum og með hliðsjón af 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður allur sakarkostnaður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Halldór Björnsson settur héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur.
|
Mál nr. 289/2011
|
Kærumál Slitameðferð Kröfulýsing Kröfugerð Sértökuréttur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu A, vegna eignarhluta hans í tveimur tilgreindum erlendum svonefndum millilagssjóðum, sem sértökukröfu. Í málinu var deilt um hvort hlutur A í sjóðunum teldust til réttinda sem A bæri tilkall til samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Deilan snerist um innstæðu í vörslu hinna erlendu sjóða og miðaði krafa A að því að geta sótt hana beint þangað en til þess þurfti hann atbeina G vegna nafnskráningar innstæðunnar hjá sjóðunum. Í Hæstarétti var fallist á með A að atbeini G í þessum viðskiptum hafi aðeins verið milliganga um viðskiptin milli A og hinna erlendu sjóða og aldrei hafi skapast eignarréttur G yfir því fé sem A ráðstafaði. Var G því ekki talinn eiga tilkall til umdeildra innstæðna í skilningi fyrrnefndrar lagagreinar. Með hliðsjón af aðdraganda meðferðar málsins fyrir héraðsdómi var krafa A tekin til greina á þann hátt að viðurkennt var að G skyldi sæta því að A ætti beinan kröfurétt á hendur sjóðunum tveimur vegna fjárframlaga hans á grundvelli aðildar G að þeim og að G væri skylt að ljá nauðsynlegan atbeina að því gagnvart sjóðunum að hlutur A yrði skráður á nafn hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 20. apríl 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 10. maí 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2011, þar sem því var hafnað að viðurkenna kröfu sóknaraðila að fjárhæð 2.677.715,94 evrur og 4.748.452,63 evrur vegna eignarhluta hans í ICG Mezzanine Fund 2003 og ICG European Fund 2006 sem sértökukröfu samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. við slitameðferð varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og að krafa hans vegna eignarhluta hans í ICG Mezzanine Fund 2003 nr. 1 LP og ICG European Fund 2006 LP verði, eins og henni er lýst, viðurkennd sem sértökukrafa samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 26. apríl 2011 og krefst staðfestingar úrskurðarins um annað en málskostnað, sem hann krefst að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði deila málsaðilar um, hvort hlutur sóknaraðila í tveimur tilgreindum erlendum svonefndum millilagssjóðum, sem hjá sjóðunum er skráður á nafn varnaraðila teljist til réttinda sem sóknaraðila beri beint tilkall til samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Fyrir liggur að deilan snýst um innstæðu í vörslu hinna erlendu sjóða og miðar krafa sóknaraðila að því að geta sótt hana beint þangað en til þess þarf hann atbeina varnaraðila vegna nafnskráningar innstæðunnar hjá sjóðunum. Er málsatvikum og málsástæðum aðila nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Fyrir liggur í málinu, að kallað var eftir fjármunum frá sóknaraðila sérstaklega í hvert skipti sem hinir erlendu sjóðir óskuðu eftir fjárframlögum á grundvelli samninga sinna við varnaraðila. Lagði sóknaraðili þá til fé sem svaraði til hlutdeildar hans í samningunum. Framlög sóknaraðila gengu fyrir milligöngu varnaraðila beint til sjóðanna og greiðslur frá sjóðunum gengu, þegar því var að skipta, á sama hátt beint til sóknaraðila með milligöngu varnaraðila. Hluturinn var aldrei færður í bókhald varnaraðila sem eign hans. Sóknaraðili greiddi varnaraðila þóknun fyrir milligöngu hans í viðskiptunum. Fallist verður á með sóknaraðila að atbeini varnaraðila í þessum viðskiptum hafi, að því er varðar framlag sóknaraðila, aðeins verið milliganga um viðskiptin milli sóknaraðila og hinna erlendu sjóða og aldrei hafi skapast eignarréttur varnaraðila yfir því fé sem sóknaraðili ráðstafaði með þessum hætti. Varnaraðili á því ekki tilkall til þessara innstæðna í skilningi 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili hefur ekki haldið því fram að innstæða hans sé í vörslu varnaraðila. Hann hefur hins vegar notað orðalagið „formlegar vörslur“ og á þá sýnilega við að hann geti ekki kallað eftir umræddum innstæðum beint nema með atbeina varnaraðila. Í kröfulýsingu til slitastjórnar varnaraðila 5. nóvember 2009 óskaði sóknaraðili aðallega eftir að varnaraðili samþykkti að eignarhlutarnir yrðu færðir yfir á nafn sitt hjá sjóðunum. Ef slitastjórnin féllist ekki á það bæri að líta á erindi hans sem lýsingu á kröfunni „sem sértökukröfu skv. 109. gr. l. nr. 21/1991 um afhendingu utan skuldaraðar á umræddri eign.“ Með bréfi 4. desember 2009 hafnaði slitastjórnin kröfulýsingunni með þeim orðum að hvorki væri um að ræða „sérgreinda eign í skilningi 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 né önnur réttindi sem staðið geta utan skuldaraðar í skilningi ákvæðisins ...“ Sóknaraðili mótmælti þessari afstöðu á kröfuhafafundi varnaraðila 17. desember 2009. Sérstakur fundur var haldinn 23. mars 2010 um ágreining aðila. Var bókað í fundarlok að þar sem ekki hafi tekist að leysa ágreininginn hafi slitastjórn varnaraðila ákveðið í samræmi við 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 að beina ágreiningsefninu til Héraðsdóms Reykjavíkur eftir ákvæðum 171. gr. laganna. Var málið síðan sent Héraðsdómi Reykjavíkur með bréfi slitastjórnarinnar 12. apríl 2010. Með hliðsjón af þessum aðdraganda meðferðar málsins fyrir héraðsdómi verður krafa sóknaraðila tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði segir. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að varnaraðili, Glitnir banki hf., skuli sæta því að sóknaraðili, Almenni lífeyrissjóðurinn, eigi beinan kröfurétt á hendur ICG Mezzanine Fund 2003 nr. 1 LP og ICG European Fund 2006 LP vegna fjárframlaga sóknaraðila á grundvelli aðildar varnaraðila að þessum sjóðum, sem samþykkt var af sjóðunum 9. september 2003 og 25. nóvember 2006, og að varnaraðila sé skylt að ljá nauðsynlegan atbeina að því gagnvart sjóðunum að hlutur sóknaraðila verði skráður á nafn hans. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 502/2002
|
Kærumál Samaðild Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Máli um landamerki milli tveggja spildna var vísað frá héraðsdómi á þeirri forsendu að dómur í því myndi jafnframt ráða mörkum lóðar þriðja manns, sem var ekki stefnt í málinu, gagnvart spildu stefnenda.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. október 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdar til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Valborg Eby Þorvaldsdóttir og Erla Steingrímsdóttir, greiði í sameiningu varnaraðilum, Engilbert Hannessyni og Einari M. Kristjánssyni, 75.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 10/2013
|
Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn Kærumál
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L hf. um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í tengslum við mál sem F ehf. hafði höfðað gegn L hf. vegna svokallaðs fjármögnunarleigusamnings milli aðila. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri nauðsynlegt að leita svara EFTA-dómstólsins við spurningu er laut að því hvernig skýra bæri hugtökin fjármögnunarleiga og fjármögnunarleigusamningur í skilningi Evrópuréttar. Vísað var til þess að héraðsdómari hefði metið það svo að nægileg leiðsögn fælist í tilteknum dómum Hæstaréttar til að komast að niðurstöðu um ágreiningsefni aðila um samning þeirra. Tvær spurningar L hf. lutu að því hvort bann laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu við því að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla bryti í bága við 36. og 40. gr. EES-samningsins. Ekki var talin þörf á að bera spurningarnar undir EFTA-dómstólinn, enda stæðu umrædd ákvæði laga nr. 38/2001 óbreytt frá því að Hæstiréttur hafði kveðið upp dóm þar sem kveðið var á um umrætt bann við gengistryggingu lána í íslenskum krónum. Loks var ekki falist á að bera fram spurningu er laut að því hvort bókun 35 við EES-samninginn hefði verið réttilega innleidd í íslenskan rétt. Vísað var til niðurstöðu dómsins um spurningar þrjú og fjögur sem og að niðurstaða máls sem rekið væri milli tveggja lögaðila réðist af íslenskum réttarreglum. Loks var í dómi Hæstaréttar tekið fram að rétt væri að líta til þess að samkvæmt 31. gr. samnings um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls skyldi ESA, ef stofnunin teldi EFTA-ríki ekki hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum eða samningnum um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, leggja fram rökstutt álit, og eftir atvikum vísað málinu til EFTA-dómstólsins. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar 2013. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2012 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA- dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að leitað verði ráðgefandi álits og nánar tilteknar spurningar lagðar fyrir EFTA-dómstólinn. Varnaraðili lætur málið ekki til sín taka fyrir Hæstarétti. I Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til samnings þeirra 11. júlí 2006 sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði. Kröfu sína á hendur sóknaraðila reisir varnaraðili á því að umræddur samningur hafi að efni til verið samningur um peningalán í íslenskum krónum sem taka skyldi breytingum eftir gengi nánar tilgreindra fjögurra erlendra gjaldmiðla. Slík gengistrygging fari í bága við ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og séu samningsákvæði þar að lútandi ógild og því óskuldbindandi fyrir varnaraðila og vísar hann í því sambandi meðal annars til dóms Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010. Af því leiði að sóknaraðila beri að endurgreiða varnaraðila þá fjárhæð sem hinn síðarnefndi hafi ofgreitt vegna hinnar ólögmætu gengistryggingar. Varnir sínar gegn endurgreiðslukröfunni reisir sóknaraðili á hinn bóginn á því að samningur aðila sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Því hafi verið heimilt að gengistryggja greiðslurnar, enda falli leigusamningar ekki undir ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Það sé meginregla leiguréttar að aðilum leigusamnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum, sbr. meðal annars 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Vísar sóknaraðili þessu til stuðnings meðal annars til dóms Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011. Í greinargerð sóknaraðila í héraði kemur fram að hann telji full efni til að afla ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um tiltekin álitaefni sem á reyni í málinu. Í fyrsta lagi um það ágreiningsefni hvort samningur aðila teljist fjármögnunarleigusamningur í skilningi reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1725/2003/EB frá 29. september 2003, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2006/48/EB frá 14. júní 2006 og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE frá 24. júní 1988. Þá telur sóknaraðili að bann 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sé andstætt ákvæðum 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins. Því sé í öðru og þriðja lagi þörf á að leita álits EFTA-dómstólsins um það atriði svo réttur og nákvæmur skilningur fáist á hinum tilgreindu ákvæðum EES-samningsins sem hafi lagagildi hér á landi. Fallist EFTA-dómstóllinn á með sóknaraðila að bann íslenskra laga við gengistryggingu fjárskuldbindinga fari í bága við ákvæði 36. gr. eða 40. gr. EES-samningsins telur hann í fjórða lagi að taka þurfi afstöðu til þess hvort hafi forgang hér á landi ákvæði laga nr. 38/2001 eða hin tilgreindu ákvæði EES-samningsins. Af framangreindu tilefni gerði sóknaraðili undir rekstri málsins í héraði kröfu um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um framangreind atriði og kom fram með tillögu að fjórum spurningum sem skyldu lagðar fyrir EFTA-dómstólinn.Varnaraðili andmælti ekki kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits um framangreind atriði og með þeim hætti sem sóknaraðili lagði til. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins hafnað. Spurningar þær sem sóknaraðili vill að beint verði til EFTA-dómstólsins eru orðrétt teknar upp í hinum kærða úrskurði. II Fyrsta spurningin, sem sóknaraðili vill að leitað verði ráðefandi álits um, lýtur að skýringu á hugtökunum fjármögnunarleiga og fjármögnunarleigusamningur í skilningi reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar nr. 1725/2003/EB, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2006/48/EB og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE. Tengsl framangreindra tilskipana og reglugerða við íslenskan rétt og sjónarmið sóknaraðila um þörf þess að leita ráðgefandi álits um spurninguna eru ítarlega rakin í hinum kærða úrskurði. Inntak fyrstu spurningarinnar er hvort samningur fjármálafyrirtækis og viðskiptamanns, um afnot hins síðarnefnda af tiltekinni eign í afmarkaðan tíma og gegn fyrir fram ákveðnum greiðslum, teljist ekki fela í sér fjármögnunarleigu fyrir þær sakir einar að viðskiptamaðurinn hafi í lok leigutíma val um það hvort hann kaupi hið leigða, leigi það áfram eða afli skuldbindandi tilboðs þriðja manns um kaup á því. Til grundvallar spurningunni liggur sá ágreiningur málsaðila hvort samningur þeirra er í skilningi íslenskra laga lánssamningur eða samningur um fjármögnunarleigu. Hæstiréttur hefur í nokkrum nýlegum dómum þegar tekið afstöðu til þess hvernig markalínan milli þessara tveggja samningstegunda verður dregin samkvæmt íslenskum rétti, sbr. dóma réttarins 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010, 20. október 2011 í máli nr. 282/2011og 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011. Af forsendum úrskurðar héraðsdóms leiðir að héraðsdómari hefur metið það svo að nægileg leiðsögn felist í þessum dómum til þess að komast að niðurstöðu um ágreiningsefnið. Í ljósi atvika málsins eru ekki efni til að hagga við því mati héraðsdómara, og verður því staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna beiðni sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins hvað fyrstu spurninguna varðar. III Með annarri spurningunni vill sóknaraðili leita ráðgefandi álits um hvort ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001, sem banna íslenskum fjármálafyrirtækjum að binda lán veitt í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, séu andstæð 40. gr. EES-samningsins og tilskipun nr. 88/361/EBE. Að baki spurningunni býr sú afstaða sóknaraðila að verði það niðurstaða málsins að samningur aðila sé í raun lánssamningur og eigi samkvæmt því undir lög nr. 38/2001 stangist fyrrgreind ákvæði þeirra á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt 40. gr. EES-samningsins skuli engin höft vera á milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í ríkjum sem aðild eiga að EES-samningnum. Jafnvel þótt lánveitingar í erlendum gjaldmiðlum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bann laga nr. 38/2001 við gengistryggingu lána í íslenskum krónum feli í sér höft eða takmörkun á flæði fjármagns milli Íslands og annarra EES-ríkja. Sóknaraðili bendir í þessu sambandi einnig á formlegt erindi Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) til íslenskra stjórnvalda 19. apríl 2012. Þar sé því frumáliti stofnunarinnar lýst að íslenska ríkið hafi brotið gegn 40. gr. EES-samningsins með því að viðhalda banni við gengistryggingu lána sem veitt séu í íslenskum krónum. Málsókn ESA á hendur Íslandi fyrir EFTA-dómstólnum í framhaldi frumálitsins kunni hins vegar að dragast á langinn og því sé æskilegt að eyða sem fyrst þeirri óvissu sem uppi sé með því að afla ráðgefandi álits í þessu máli. Eins og réttilega sé bent á í dómi Hæstaréttar 13. maí 2011 í máli nr. 225/2011 þurfi, svo ákvæði 40. gr. EES-samningsins geti komið til álita við úrlausn máls, að sýna fram á svokölluð milliríkjaáhrif (cross border elements). Í áðurgreindu frumáliti bendi ESA á að ekki sé gerð krafa um að sýnt sé fram á raunverulega takmarkandi áhrif þeirrar reglu sem talin sé andstæð EES-samningnum heldur nægi að reglan hafi hugsanlega þessi áhrif. Þótt margir samningar, sem falli undir bann við gengistryggingu, hafi ekki milliríkjaáhrif leiði það ekki til þess að regla 40. gr. EES-samningsins geti ekki komið til skoðunar í málinu, þar sem reglan hafi letjandi áhrif á íslenskar fjármálastofnanir til að fjármagna útlán í öðrum gjaldmiðlum en íslenskri krónu. Slík takmörkun hafi fyrst og fremst áhrif á samskipti íslenskra fjármálastofnana og hugsanlegra lánveitenda þeirra á Evrópska efnahagssvæðinu. Þetta sjónarmið komi einnig fram í 28. málsgrein í dómi EFTA-dómstólsins 14. júlí 2000 í máli E-1/00 og í dómi Evrópudómstólsins 16. mars 1999 í máli nr. C-222/97. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 2/1993 hefur meginmál EES-samningsins lagagildi hér á landi. Í 40. gr. hans segir að innan ramma ákvæða samningsins skuli engin höft vera milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjum EB eða EFTA-ríkjunum né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð er notað til fjárfestingar. Í XII. viðauka séu nauðsynleg ákvæði varðandi framkvæmd þessarar greinar. Í 3. gr. laga nr. 2/1993 er mælt á þann veg að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010 tekur lögskýring samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verður svo sem framast er unnt gefin merking sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu. Slík lögskýring getur á hinn bóginn ekki leitt til þess að litið verði fram hjá orðum íslenskra laga eins og í dóminum segir. Í dómi Hæstaréttar 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010 kemur fram að í orðum 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 sé að sönnu ekkert rætt um bindingu lánsfjár í íslenskum krónum við gengi erlends gjaldmiðils. Af lögskýringargögnum sé þó ljóst að ætlun löggjafans hafi verið að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og heimila einungis að þær yrðu verðtryggðar á þann hátt sem í 14. gr. laganna segir. Þá segir í dóminum að vilji löggjafans komi skýrlega fram í því að í orðum lagaákvæðanna sé eingöngu mælt fyrir um heimild til að beita tilteknum tegundum verðtryggingar, en þar sé ekkert rætt um þær tegundir sem óheimilt sé að beita. Lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Loks er tekið fram í dóminum að reglur 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr., og verði því ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögunum. Ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 hafa staðið óbreytt frá því fyrrgreindur dómur Hæstaréttar í máli nr. 92/2010 var kveðinn upp 16. júní það ár. Hið fortakslausa bann laganna við því að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla stendur því enn óhaggað. Fram hjá þessu afdráttarlausa banni verður ekki litið og því ekki hliðrað til með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Gildir hið sama um þriðju spurninguna en hún lýtur að því hvort ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ósamrýmanleg ákvæðum 36. gr. EES-samningsins. Samkvæmt þessu verður fallist á með héraðsdómi að ekki sé nauðsynlegt að afla álits EFTA-dómstólsins um aðra og þriðju spurninguna svo unnt sé að kveða upp dóm í málinu, en slík nauðsyn er forsenda þess að ráðgefandi álits verði aflað, sbr. 2. mgr. 34. gr. Samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. IV Í fjórðu spurningunni óskar sóknaraðili svara EFTA-dómstólsins við því hvort það leiði af bókun 35 við EES-samninginn að dómstólum í EFTA-ríkjum, sem aðilar eru að EES-samningnum, beri að veita ákvæði í landsrétti sem innleiðir ákvæði 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins forgang gagnvart öðru lagaákvæði ef ákvæðin eru ósamrýmanleg. Í bókun 35 við EES-samninginn segir: „Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.“ Af athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 2/1993 má ráða að með 3. gr. laganna hafi ætlunin verið að innleiða framangreinda bókun við EES-samninginn. Í ákvæðinu kemur fram að skýra skuli lög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Í athugasemdum um ákvæðið segir að í því felist meðal annars að innlend lög sem eigi stoð í EES-samningnum verði jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvart ósamrýmanlegum yngri lögum, að því leyti sem yngri lög víki þeim ekki ef þau stangast á, nema löggjafinn taki það sérstaklega fram. Að baki fjórðu spurningunni býr sú afstaða sóknaraðila að komist EFTA-dómstóllinn að því að gengistryggingarbann íslenskra laga fari í bága við 36. gr. eða 40. gr. EES-samningsins, komi upp sú staða að taka þurfi afstöðu til þess hvort hafi forgang, ákvæði laga nr. 38/2001 sem leggi bann við gengistryggingu eða hin tilgreindu ákvæði meginmáls EES-samningsins sem hafi lagagildi hér á landi og leyfi slíka gengistryggingu. Vísar sóknaraðili til þess að ákvæði 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins séu EES-reglur sem „komnar eru til framkvæmdar“ í skilningi bókunar 35. Efni 3. gr. laga nr. 2/1993, sem ætlað sé að innleiða efni bókunar 35, sé hins vegar óljóst og hugsanlega alls ekki nægilega skýrt orðað til að fullnægja þeim efnisreglum sem íslenska ríkinu sé ætlað að innleiða með bókuninni. Því leiki vafi á hvort bókun 35 við EES-samninginn hafi verið rétt innleidd í íslenskan rétt með ákvæðum 3. gr. laga nr. 2/1993. Með vísan til þeirrar niðurstöðu sem komist er að í kafla III hér að framan um aðra og þriðju spurninguna verður ekki séð að svar EFTA-dómstólsins við fjórðu spurningunni geti haft sjálfstæða þýðingu fyrir úrlausn máls þessa, sem rekið er milli tveggja lögaðila, enda mun niðurstaða þess ráðast af íslenskum réttarreglum. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna því að bera framangreinda spurningu upp við EFTA-dómstólinn. Þá er rétt að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 31. gr. áðurnefnds samnings um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls skal ESA, ef stofnunin telur EFTA-ríki ekki hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum eða samningnum um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, leggja fram rökstutt álit sitt um málið, eftir að hafa gefið viðkomandi ríki tækifæri til að gera grein fyrir máli sínu, nema kveðið sé á um annað í síðargreinda samningnum. Í 2. mgr. 31. gr. þess samnings er síðan kveðið á um að breyti EFTA-ríki ekki í samræmi við álitið innan þess frests sem ESA setur getur stofnunin vísað málinu til EFTA-dómstólsins. Samkvæmt öllu framansögðu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að hafna kröfu sóknaraðila um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í málinu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Eins og rakið hefur verið byggir stefndi sýknukröfu sína í máli þessu, m.a. á því að umræddur samningur aðila hafi verið leigusamningur, en ekki lánssamningur og hafi honum því verið heimilt að gengistryggja samning aðila, þar sem leigusamningur falli ekki undir ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001, sem banni gengistryggingu lánssamninga. Vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar Íslands, þar sem leyst hafi verið úr ágreiningi um hvort samningur teldist leigusamningur eða lánssamningur, og hvaða atriði samnings ráði því hvort samningur teldist leigusamningur eða lánssamningur. Byggir stefndi á því, að ákvæði 13. og 14. gr., sem banni gengistryggingu, taki, samkvæmt orðalagi sínu, einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum, en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Stefnda hafi því verið heimilt að gengistryggja samninginn. Telur stefndi að skýring á því hvað séu fjármögnunarleigusamningar tilheyri EES réttinum. Heldur stefndi því fram að samningur málsaðila sé fjármögnunarleigusamningur í skilningi alþjóðlega reikningsskilastaðals IAS-staðals 17, sem tekinn hafi verið inn í XXII viðauka EES- samningsins. Því sé fullt tilefni til að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á því hvort samningur aðila teljist fjármögnunarleigusamningur í skilningi reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar nr. 1725/2003, tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2006/48/EB og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE. Þá telur stefndi, að túlkun Hæstaréttar Íslands á ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um bann við gengistryggingu lána, stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993. Bannið sé í andstöðu við 40. gr. EES-samningsins, um að engin höft skuli vera á milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjum EB og EFTA. Jafnvel þótt lánveitingar í erlendum gjaldmiðlum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bann vaxtalaganna við gengistryggingu lána í íslenskum krónum feli í sér höft eða takmörkun á flæði fjármagns milli Íslands og annarra EES-ríkja. Stefndi heldur því einnig fram að bann við gengistryggingu lánssamninga, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, feli í sér hindrun á frjálsri þjónustustarfsemi samkvæmt 36. gr. EES-samningsins. Því beri að leita ráðgefandi álits svo réttur og nákvæmur skilningur fáist á hinum tilgreindu ákvæðum EES-samningsins. Það er forsenda þess að leitað verði ráðgefandi álits hjá EFTA-dómstólnum, á grundvelli laga nr. 21/1994, að taka þurfi, við úrlausn dómsmáls, afstöðu til skýringar m.a. á viðaukum við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, að vafi leiki á um þá skýringu og á vafaatriðið reyni við úrlausn málsins. Stefndi vill að leitað verði álits EFTA-dómstólsins á því hvers eðlis umþrættur samningur aðila sé, þ.e. hvort um sé að ræða fjármögnunarleigusamning í skilningi fyrrgreindra reglugerða og tilskipunar Evrópuþingsins og hvort 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum. Eins og að framan er lýst lýtur ágreiningur aðila fyrst og fremst að því um hvað var samið þeirra á milli, og hvort tilgreind ákvæði í íslenskum lögum eigi við um samning þeirra og þá eftir atvikum hvernig túlka beri dómafordæmi Hæstaréttar Íslands við úrlausn ágreiningsins. Með vísan til þess verður ekki talið að ágreiningur aðila lúti að skýringu á þeim gerðum sem stefndi vísar til eða að nauðsynlegt sé að afla álits EFTA-dómstólsins til þess að unnt sé að kveða upp dóm í málinu. Þá liggur fyrir af dómafordæmum Hæstaréttar, að ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001, hafa ekki verið talin vera í andstöðu við ákvæði EES-samninginn. Í því ljósi verður ekki séð að það hafi þýðingu við úrlausn máls þessa að fá álit EFTA-dómstólsins, eins og stefndi hefur óskað eftir, áður en leyst verður úr ágreiningi málsins. Samkvæmt framansögðu er því hafnað kröfu stefnda um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Úrskurð þennan kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kröfu stefnda um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins er hafnað.
|
Mál nr. 404/2008
|
Kærumál Þinglýsing
|
Þ, G og S kröfðust þess að ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði 14. maí 2008 um skráningu afsals dags. 10. desember 1918 inn á tilgreindar eignir yrði felld úr gildi og að tilgreind yfirlýsing sem þinglýst var á sömu eignir 20. maí 2008 yrði afmáð af eignunum. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að mál þetta sæti úrlausn dómsins samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í slíku máli yrði úr því skorið hvort leiðrétting þinglýsingastjóra á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga hafi verið réttmæt eins og málið horfði við honum en ekki yrði skorið úr um efnisatvik að baki skjali eða um réttarstöðu síðari rétthafa að eignunum á grundvelli grandleysis þeirra um hin leiðréttu mistök. Var talið að mistök hefðu orðið hjá embætti sýslumannsins á Seyðisfirði eftir að afsalinu frá 1918 var þinglýst á jörðina A og skilyrði 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga, fyrir sýslumann að leiðrétta þau mistök, því uppfyllt. Þá var ekki fallist á að 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga yrði ekki beitt til að leiðrétta mistök um rangar færslur sem orðið hefðu fyrir gildistöku laganna. Höfðu framangreindar ákvarðanir sýslumannsins á Seyðisfirði því verið lögmætar og var kröfu Þ, G og S hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 2. júlí 2008, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði 14. maí sama ár um að færa afsal frá 10. september 1918 og efnisatriði þess í fasteignabók vegna jarða sóknaraðila, Arnórsstaða I og II og Arnórsstaðaparts, svo og ákvörðun sýslumanns 20. maí 2008 um að þinglýsa á þessar jarðir yfirlýsingu varnaraðilans íslenska ríkisins 11. desember 2007 um staðfestingu á framsali vatnsréttinda til varnaraðilans Landsvirkjunar. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, en til vara að framangreindar kröfur verði teknar til greina. Í báðum tilvikum krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður óskipt úr hendi sóknaraðila. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði ákvað sýslumaðurinn á Seyðisfirði 14. maí 2008 að verða við kröfu varnaraðilans Landsvirkjunar um að leiðrétta færslur í fasteignabók vegna jarða sóknaraðila, Arnórsstaða I og II og Arnórsstaðaparts, á þann hátt að tekið yrði þar fram að í afsali varnaraðilans íslenska ríkisins fyrir þeim 10. september 1918 til Þorkels Jónssonar, sem sóknaraðilar munu leiða rétt sinn frá, hafi verið „undanskildir fossar svo og námar, sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar, svo og alt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar.“ Upplýsingar um þessi efnisatriði í afsalinu munu ekki áður hafa komið sérstaklega fram í fasteignabók. Þá ákvað sýslumaður jafnframt 20. maí 2008 að þinglýsa yfirlýsingu landbúnaðarráðherra 11. desember 2007, þar sem staðfest var að varnaraðilinn íslenska ríkið sem eigandi vatnsréttinda í landi þessara jarða hafi framselt þau varnaraðilanum Landsvirkjun til eignar. Með bréfum 23. maí og 16. júní 2008 leituðu sóknaraðilar úrlausnar Héraðsdóms Austurlands um þessar ákvarðanir sýslumanns og var leyst úr kröfum þeirra um þær báðar með hinum kærða úrskurði. Þótt héraðsdómari hafi ekki í forsendum úrskurðarins tekið berum orðum afstöðu til röksemda sóknaraðila, sem lutu að því að í yfirlýsingunni 11. desember 2007 hafi varnaraðilinn íslenska ríkið framselt víðtækari réttindi en undanskilin hafi verið í afsali hans 10. september 1918, eru ekki efni til að verða við kröfu sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar, enda getur yfirlýsingin ekki leitt til aðilaskipta að öðrum réttindum en þeim, sem þessi varnaraðili naut samkvæmt þinglýstum heimildum. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans varðandi þau atriði málsins, sem til úrlausnar geta komið í dómsmáli, sem rekið er eftir ákvæðum 3. gr. þinglýsingalaga. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Þorsteinn Snædal, Guðrún Ragna Einarsdóttir og Stefán Ólason, greiði óskipt varnaraðilum, íslenska ríkinu og Landsvirkjun, hvorum fyrir sig 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Austurlands, miðvikudaginn 2. júlí 2008. I. Með bréfi, dags. 23. maí 2008, sem móttekið var af héraðsdómi 26. sama mánaðar, var ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 14. maí 2008 um skráningu afsals, dags. 10. desember 1918, og efnisatriða þess inn á eignirnar Arnórsstaði I og II, landnúmer 156-889, og Arnórsstaðapart, landnúmer 156-888, á Jökuldal, borin undir dóm og hlaut málið númerið T-2/2008. Þá var ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 20. maí 2008 um að þinglýsa á sömu eignir yfirlýsingu íslenska ríkisins, dags. 11. desember 2007, vegna framsals á vatnsréttindum jarðanna, borin undir dóm með bréfi, dags. 16. júní 2008, sem barst dóminum sama dag, og hlaut það mál númerið T-3/2008. Sóknaraðilar eru Þorsteinn Snædal, kt. 271269-2939, Skjöldólfsstöðum I, Fljótsdalshéraði, Guðrún Ragna Einarsdóttir, kt. 140573-5909, sama stað, og Stefán Ólason, kt. 060558-3539, Merki, Fljótsdalshéraði. Varnaraðilar eru Landsvirkjun, kt. 420269-1299, Háaleitisbraut 68, Reykjavík og íslenska ríkið, kt. 540269-6459, Sölvhólsgötu 7, Reykjavík. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 14. maí 2008 um skráningu afsals, dags. 10. desember 1918, og efnisatriða þess inn á eignirnar Arnórsstaði I og II, landnúmer 156-889, og Arnórsstaðapart, landnúmer 156-888, á Jökuldal verði felld úr gildi og að yfirlýsing, dags. 11. desember 2007, sem þinglýst var á sömu eignir hinn 20. maí 2008 verði afmáð af eignunum. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar úr hendi íslenska ríkisins. Af hálfu varnaraðila, Landsvirkjunar, er þess krafist að framangreindar ákvarðanir sýslumannsins á Seyðisfirði verði staðfestar. Af hálfu varnaraðila, íslenska ríkisins, er þess einnig krafist að framangreindar ákvarðanir sýslumannsins á Seyðisfirði verði staðfestar. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati réttarins. Bæði málin voru þingfest þann 26. júní sl. og þau sameinuð undir númerinu T-2/2008. Dóminum bárust athugasemdir frá báðum varnaraðilum vegna beggja málanna, sem og athugasemdir sýslumannsins á Seyðisfirði. Af hálfu sóknaraðila var lögð fram frekari greinargerð vegna fyrra málsins, sem og frekari gögn, en bæði gögnin og greinargerðin höfðu áður verið send báðum varnaraðilum. Var málið tekið til úrskurðar 26. júní sl. að aflokinni framlagningu málsgagna, en ekki var talin þörf á munnlegum málflutningi. II. Málavextir. Atvik máls eru þau að sóknaraðilar, Þorsteinn Snædal og Guðrún Ragna Einarsdóttir, hvort um sig eigendur sitt hvors 50% hluta jarðarinnar Arnórsstaða (einnig skráð Arnórsstaðir I og II) og Stefán Ólason, eigandi jarðarinnar Arnórsstaðaparts, fengu upplýsingar um það í tengslum við eignarnámsmál Landsvirkjunar vegna vatnsréttinda gegn landeigendum við Jökulsá á Dal, að íslenska ríkið teldi sig vera eiganda að vatnsréttindum fyrir landi Arnórsstaða og Arnórsstaðaparts. Fór svo að íslenska ríkið undirritaði samning við Landsvirkjun, dags. 13. desember 2005, þar sem gert var ráð fyrir framsali vatnsréttinda jarðanna til Landsvirkjunar í samræmi við ákvörðun sérstakrar matsnefndar um umfang réttinda og verðmæti þeirra. Þar sem sóknaraðilar vefengdu eignarrétt íslenska ríkisins á vatnsafli fyrir landi jarðanna sendu þau landbúnaðarráðuneytinu bréf þar sem krafist var viðurkenningar á eignarrétti núverandi eigenda að vatnsréttindum jarðanna en þeim kröfum landeigenda var hafnað með bréfum ráðuneytisins, dags. 26. júlí 2007. Í bréfunum vísaði ráðuneytið til þess að íslenska ríkið hefði afsalað jörðinni Arnórsstaðir, ásamt Arnórsstaðaparti, til fyrrum ábúanda hennar, Þorkels Jónssonar, með afsalsbréfi, dags. 10. september 1918, sem þinglýst hefði verið 25. júlí 1923. Í afsalsbréfinu væri tekið fram að undanskilið við söluna væru “fossar svo og námar sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar svo og allt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar”. Með yfirlýsingu landbúnaðarráðherra, dags. 11. desember 2007, var staðfest að íslenska ríkið féllist á ákvörðun um umfang framseldra vatnsréttinda og bótagreiðslur vegna vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar í samræmi við úrskurð sérstakrar matsnefndar frá 22. ágúst 2007. Yfirlýsingunni var þinglýst á jarðirnar af sýslumanninum á Seyðisfirði 24. janúar 2008, en með bréfi, dags. 11. febrúar s.á., krafðist lögmaður sóknaraðila þess að yfirlýsingunni yrði aflýst, enda tilgreindi þinglýsingarbók sóknaraðila eigendur jarðanna án þess að nokkurra kvaða væri getið varðandi vatnsréttindi þeirra. Með bréfi sýslumanns á Seyðisfirði, dags. 13. febrúar, var lögmanni sóknaraðila tilkynnt að um þinglýsingarmistök hefði verið að ræða og að mistökin hefðu verið leiðrétt með því að yfirlýsingunni hefði verið aflýst af viðkomandi jörðum. Með bréfi lögmanns Landsvirkjunar, dags. 9. maí 2008, var afgreiðslu sýslumannsins á Seyðisfirði mótmælt og þess krafist að sýslumaður gerði breytingar á þinglýstri skráningu jarðarinnar Arnórsstaða, enda væri íslenska ríkið þinglýstur eigandi að umræddum vatnsréttindum. Vísaðist um það til fyrrnefnds afsals frá 10. september 1918 og til bréfs landbúnaðarráðuneytisins til sóknaraðila frá 26. júlí 2007. Með bréfi sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 14. maí 2008, var lögmanni Landsvirkjunar tilkynnt að skráning í fasteignabók hefði, með vísan til 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, verið leiðrétt á þann veg að afsalið, dags. 10. september 1918, hefði verið fært inn á báðar jarðirnar, Arnórsstaði I og II og Arnórsstaðapart, ásamt efnisatriðum um undanskilnað vatnsréttinda samkvæmt afsalinu. Í bréfinu kom fram að við frávísun yfirlýsingar 13. febrúar 2008 hefði verið byggt á upplýsingum sem skráðar voru í þinglýsingabók, en elsta skráða frumheimild á Arnórsstaðaparti hefði verið afsal, dags. 13. janúar 1922 og þinglýst 25. júlí 1923, og á Arnórsstöðum afsal, dags. 5. september 1937 og þinglýst 11. október 1938. Afsalið frá 10. september 1918 hefði ekki verið skráð sem frumheimild en því hefði þó verið þinglýst 25. júlí 1923. Ekki hefði verið skráð sérstaklega í þinglýsingabækur um undanskilnað vatnsréttinda frá jörðunum á grundvelli þess afsals og hefði eignarheimildum því verið þinglýst athugasemdalaust varðandi undanskilnað vatnsréttinda. Virtist hér um að ræða gömul þinglýsingarmistök, að hluta til vegna mistaka við skráningu eldri heimilda í nýrri þinglýsingabækur. Með bréfum, dags. 15. maí 2008, var sóknaraðilum tilkynnt að framangreind þinglýsingamistök hefðu verið leiðrétt, með vísan til 27. gr. þinglýsingalaga, með því að afsalið frá 1918 hefði verið innfært á jarðirnar, ásamt efnisatriðum þess um undanskilnað vatnsréttinda. Var þar leiðbeint um rétt til að bera úrlausn þinglýsingastjóra undir héraðsdóm, sbr. 3. gr. þinglýsingalaga. Hinn 20. maí s.á. var fyrrnefndri yfirlýsingu landbúnaðarráðherra vegna framsals á vatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar, dags. 11. desember 2007, þinglýst á ný. Lögmaður sóknaraðila kærði ákvörðun þinglýsingastjóra frá 14. maí 2008 um innfærslu afsalsins frá 1918 á eignir sóknaraðila til héraðsdóms með bréfi, dags. 23. maí s.á. Ákvörðun frá 20. maí s.á. um þinglýsingu yfirlýsingar kærði hann til héraðsdóms með bréfi, dags. 16. júní s.á. Í fyrrnefndri kæru kemur fram að sjónarmið íslenska ríkisins um eignarhald á vatnsréttindum jarðanna hafi komið sóknaraðilum mjög á óvart, enda hafi meintur réttur íslenska ríkisins aldrei komið fram á þinglýsingarvottorðum fyrir jarðirnar og sóknaraðilar hafi enga vitneskju haft um að slíkur réttur gæti verið til staðar. Sóknaraðilarnir Þorsteinn og Guðrún sæki eignarrétt sinn að jörðinni Arnórsstöðum I og II til afsals, dags. 6. apríl 2000, sem þinglýst hafi verið athugasemdalaust 28. september sama ár, en í því komi fram að þau séu eigendur að jörðinni með öllum gögnum og gæðum og án kvaða. Sóknaraðilinn Stefán sæki rétt sinn til Arnórsstaðaparts til afsals árið 1990, sem þinglýst hafi verið vorið 2007. Er í kærunni nánar rakinn aðdragandinn að sölu ríkisins á kirkjujörðinni Arnórsstöðum, ásamt Arnórsstaðaparti, til þáverandi ábúanda, Þorkels Jónssonar, og hvernig eignarhaldi á umræddum jörðum hafi verið háttað frá þeirri sölu. Af því sem í kærunni er rakið og gögnum málsins er ljóst að eftir að gengið hafði verið frá sölu jarðarinnar til ábúandans með afsali til hans, dags. 10. september 1918, seldi hann Arnórsstaðapartinn til Stefáns Benediktssonar í Merki, en afsal vegna þess er dagssett 13. janúar 1922. Eftir andlát ábúandans var jörðin Arnórsstaðir seld sama Stefáni en afsal vegna þess er dagsett 12. júlí 1923. Ekki er getið um eignarhald íslenska ríkisins á vatnsréttindum jarðanna í afsölunum til Stefáns í Merki. Öllum afsölunum þremur var þinglýst á sama manntalsþingi 25. júlí 1923. III. Málsástæður og lagarök. Málsástæður sóknaraðila vegna kæru frá 23. maí 2008: Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að fella eigi umdeilda ákvörðun úr gildi, enda hafi hún ekki getað byggt á lögum. Þá hafi málsmeðferð við beitingu hennar verið andstæð lögum. Beri vegna þessa að fella ákvörðun þinglýsingarstjóra úr gildi eða breyta henni, sem þá geti eftir atvikum beint málinu í þann farveg sem 2. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga heimili, enda standi vilji meints rétthafa til þess. Ákvörðun þinglýsingarstjóra sé ógildanleg enda sé með engu móti gerð grein fyrir því í hverju þinglýsingarmistök hafi falist með vísan til réttarreglna sem giltu á þeim tíma sem þau hafi átt að eiga sér stað. Sóknaraðilar vísa til 6. gr. tilskipunar um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi frá 24. apríl 1833 sem í gildi hafi verið þegar afsalið frá 10. september 1918 hafi verið fært til þinglýsingar, en þar segi m.a.: “Til þess að rjettarins þjenari með nákvæmni geti athugað það, hvartil hann þannig skyldast, og annars geti meðdeilt sjerhverjum hlutaðeigandi áreiðanlegan vitnisburð um heimild að eign nokkurri, og um þær þar á hvílandi veðsetningar, eiga nákvæm register að haldast yfir öll lesin skjöl. Þau eiga að nokkru leyti að vera uppteiknanir í stafrófsröð yfir þær persónur, er afhenda eður útvega eignir, eður hverra eignarráð takmarkast með þeim lesnu skjölum og innihalda tilvísanir til þeirra staða, hvar skjölinn finnast í bókinni, og undirreins, að öðru leyti register yfir sjerhvern eigindóm, sem afhendist eður veðsetst, á þann hátt, að tilvísun til alls, sem lesið er á þingi um slíkan eigndóm finnist til samans á einum stað.” Með ákvæðinu hafi sú réttarskipan verið bundin í lög að registur þinglýsingarbóka greindu hver væri eigandi eignar og hvaða takmarkanir væru á eignum. Hafi sú réttarskipan haldist til dagsins í dag. Við skráningu afsalsins frá 10. september 1918 í þinglýsingarbækur upphaflegu Arnórsstaðajarðarinnar hafi ekki verið getið annars en að um fullkomið afsal á eignarrétti á jörðinni væri að ræða, en engar takmarkanir á eiginleikum jarðarinnar skráðar. Þetta fyrirkomulag hafi ekki helgast af mistökum heldur almennum þinglýsingarreglum, sem gilt hafi á þeim tíma. Vísa sóknaraðilar til laga um landamerki nr. 41/1919, einkum 2. gr. laganna, þar sem kveðið sé á um að í landamerkjabréfi skuli getið ítaka og hlunninda í landi jarðar. Landamerkjabréf fyrir Arnórsstaði hafi verið gert 24. október 1921 og þinglesið á manntalsþingi 27. júlí 1922, þ.e. eftir að afsalið frá 1918 hafi verið gert en áður en því hafi verið þinglýst árið 1923. Hið sama gildi um landamerkjabréf fyrir Arnórsstaðapart sem gert hafi verið 30. nóvember 1921 og þinglesið á manntalsþingi 27. júlí 1922. Í bréfunum sé með engu móti getið réttar íslenska ríkisins til vatnsafls í landi jarðarinnar, eins og gera hafi átt í samræmi við landamerkjalög. Meint réttindi ríkisins til vatnsafls hafi þannig verið fallin niður fyrir vanlýsingu auk þess sem meint réttindi yfir vatnsafli skv. afsalinu frá 10. september 1918 hafi verið orðin ósamrýmanleg þinglýstu landamerkjabréfi þegar afsalið hafi verið fært til þinglýsingar árið 1923. Ákvæði afsals um takmarkanir hafi því ekki verið tekin til skráningar þar sem þau hafi ekki átt við. Engin þinglýsingarmistök hafi því átt sér stað. Þar fyrir utan hafi þinglýst landamerkjabréf opinbert trúgildi og hafi kærendur sem grandlausir kaupnautar mátt treysta því að ákvæði þess um landamerki, ítök og önnur hlunnindi, væru rétt að efni til, í öllu falli varðandi réttindi sem stofnast hafi fyrir þinglýsingu bréfsins, sbr. t.d. Hæstaréttardóm H 1971.16. Það væri því samkvæmt gildandi rétti í ósamræmi við hið þinglýsta landamerkjabréf að færa inn upplýsingar um kvaðir eða ítök íslenska ríkisins í Arnórsstöðum, þegar þau kæmu ekki fram í landamerkjabréfinu. Á grundvelli þessa væri ekki tækt að þinglýsa umræddri kvöð að gildandi rétti. Sóknaraðilar byggja á því að skýra beri ákvæði 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 svo að það sé forsenda beitingar þess að um augljós þinglýsingarmistök sé að ræða og þar af leiðandi að breyting feli í sér að skráning þinglýsingar færi réttarstöðu manna í efnislega rétt horf. Svo eigi ekki við í máli þessu. Á þinglýsingarstjóra hvíli almennar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttar um jafnræði, rannsókn og andmælarétt. Á grundvelli þessa hafi þinglýsingarstjóri átt að vekja athygli aðila á málavöxtum og veita aðilum tækifæri á að tjá sig um málið. Ef um einhvern vafa hafi verið að ræða hafi borið að eftirláta aðilum máls úrlausn þess. Þinglýsingar hafi verið dómsathöfn fram til 1. júlí 1992, sbr. lög nr. 85/1989, um breytingu á þinglýsingarlögum nr. 39/1978, en eftir það stjórnvaldsákvörðun. Í samræmi við skuldbindingargildi dóms séu möguleikar núverandi þinglýsingarstjóra til breytinga á dómsathöfnum takmarkaðir. Leiðrétting þinglýsingarstjóra feli í sér að verið sé að breyta þinglýsingu afsals frá 1937, sem sé stofnskjal Arnórsstaða I og II, sem þá hafi verið dómsathöfn, en ekki einungis afsalsins frá 1918. Þá sé einnig verið að breyta þinglýsingu afsalsins frá 1922 um Arnórsstaðapart sem skráð hafi verið stofnskjal eignarinnar, í kjölfar þinglýsingarinnar í júlí 1923. Sóknaraðilar byggja á því að leiðréttingarregla 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga geti einungis átt við vegna þinglýsingarmistaka sem átt hafi sér stað á gildistíma þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Lög um þinglýsing skjala og aflýsing nr. 30/1928 hafi ekki gert ráð fyrir leiðréttingarheimild af þessu tagi heldur hafi aðilar þurft að fá dóm fyrir rétti til leiðréttingar. Sambærileg réttarstaða hafi verið uppi í tíð Tilskipunar um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi frá 24. apríl 1833. Það sé andstætt meginreglum laga um gildistíma laga að líta svo á að heimilt sé að gera leiðréttingar frá því fyrir gildistöku laga nr. 39/1978, enda kveði þau ekki skýrt á um afturvirkni. Ákvæðið virðist jafnframt hugsað til að leiðrétta nýleg mistök. Sóknaraðilar byggja ennfremur á því að þinglýsingarstjóri hafi ekki sinnt lagaskyldu um kynningu ákvörðunarinnar. Ákvörðunin hafi einungis verið kynnt sóknaraðilum og varnaraðilum en ekki veðhöfum og fyrri afsalshöfum jarðarinnar og rétttökum þeirra frá árinu 1923. Það kunni að valda umræddum aðilum réttarspjöllum að fá ekki tilkynningu um framkvæmdina og verði því að fella ákvörðunina úr gildi. Vísað er til þess að þinglýsingarstjóri beri sönnunarbyrði fyrir því að afgreiðsla þinglýsingarstjóra hafi samræmst lögum. Þá er vísað til þess að upplýsingar um meinta villu hafi borist þinglýsingarstjóra með bréfi frá Landsvirkjun, en gagnálykta megi frá 2. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga á þann veg að ef athugasemd um villu í þinglýsingarbók komi fram þá skuli fara eftir þeirri leið sem þar sé tilgreind, en ekki 1. mgr. 27. gr. laganna. Meðalhófsreglur leiði til sömu niðurstöðu. Beiting reglunnar við augljósar og nýlegar villur byggi á meðalhófi. Þinglýsingarstjórar hafi ekki dómsvald og geti þeir á grundvelli 1. mgr. 27. gr. ekki tekið afstöðu um réttindi aðila sé minnsti vafi um réttmæti leiðréttingar. Við mat héraðsdóms á ákvörðun þinglýsingarstjóra verði fyrst og fremst skorið úr gildi og réttmæti ákvörðunarinnar en ekki skorið úr um réttindi aðila, nema að því leyti að leggja beri til grundvallar að minnsti vafi um réttmæti leiðréttingarinnar leiði til þess að fella eigi ákvörðun úr gildi. Sá vafi hefði komið fram með eðlilegri rannsókn þinglýsingarstjóra. Vegna þessarar aðstöðu skipti sérstöku máli hve gömul þinglýsingarmistök sé um að ræða. Ákvæði 1. mgr. 27. gr. þinglýsingarlaga geti ekki átt við ef um svo gömul mistök sé að ræða, enda geti leiðrétting á gömlum mistökum verið andstæð þeirri réttarstöðu sem tíminn kunni að hafa skapað, svo sem á grundvelli réttarreglna um hefð, fyrningu, vanlýsingu, tómlæti eða brottfall kvaða vegna nauðungarsölu eignar. Þannig sé ávallt til staðar óvissa um hvort leiðrétting á 80-90 ára gömlum þinglýsingarmistökum samræmist réttindum yfir viðkomandi fasteign nú. Heimild þinglýsingastjóra til leiðréttingar á augljósum villum, nái ekki til slíkra tilvika, heldur þurfi meintir rétthafar að fá úr rétti sínum skorið með atbeina dómstóla. Í þessu sambandi sé vísað til þess að hefðartími þeirra ítaka sem meint þinglýsingarmistök nái til sé í mesta lagi 40 ár, sbr. hefðarlög. Þá sé vísað til þess að lög nr. 113/1952, um lausn ítaka, hafi lagt skyldur á eigendur ítaka að lýsa réttindum sínum innan tiltekinna tímamarka. Sóknaraðilar byggja á því að umdeildur réttur til alls vatnsafls jarðarinnar sé einkaréttarleg kvöð sem falli undir lögin, enda hafi jörðin verið seld á grundvelli laga um sölu kirkjujarða frá 1907, þar sem einungis hafi verið tiltekið að heimilt væri að undanskilja fossa við sölu kirkjujarða. Hafi umdeild réttindi samkvæmt afsalinu frá 1918 verið gild, hafi þau í öllu falli fallið niður vegna laga nr. 113/1952. Loks er á því byggt að samkvæmt orðalagi afsalsins frá 1918 geti takmarkanir þess ekki átt við um Arnórsstaðapart, enda sé takmarkana fyrr getið í afsalinu en þar á eftir komi fram að jörðin Arnórsstaðapartur sé meðtalin við söluna. Ef undanþiggja eigi vatnsafl frá jörð eða jarðarhluta verði að gera það með skýrum hætti. Hvers kyns vafi um þessi efni, sem og önnur, leiði til þess að þinglýsingastjóri geti ekki á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga fært undantekningaákvæði afsalsins inn á Arnórsstaðapart. Málsástæður sóknaraðila vegna kæru frá 16. júní 2008: Byggt er á því að umdeild réttindi íslenska ríkisins til vatnsafls feli ekki í sér rétt til framsals vatnsréttinda jarðanna. Ljóst sé að samkvæmt vatnalögum nr. 15/1923 fylgi eignarhaldi að landi fjölþætt réttindi til notkunar vatns. Umdeild heimild til vatnafls geti ekki falið í sér heimild íslenska ríkisins til framsals á vatnsréttindum jarðar. Yfirlýsingin sem þinglýst hafi verið sé þannig í ósamræmi við þinglýstan rétt íslenska ríkisins og ákvæði gildandi laga. Þá er vísað til þess að á grundvelli samræmisskýringar laga frá þeim tíma sem afsalið frá 1918 var gefið út sé ljóst að tilvísun í vatnsafl vísi einungis í vatnsafl í fossum. Yfirlýsingin frá desember 2007 geri hins vegar engan greinarmun á vatnsafli í fossum og öðru vatnsafli. Þá er einnig vísað til vatnalaga nr. 20/2006, sem byggi á því að fasteign hverri fylgi eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni sé eða um hana renni. Umdeildri heimild til vatnsafls fylgi þ.a.l. ekki heimild til ráðstöfunar á vatni jarðarinnar þannig að það renni ekki um hana lengur. Málsástæður varnaraðila vegna kæru frá 23. maí 2008 : Af hálfu varnaraðilans íslenska ríkisins er byggt á því að það hafi verið eigandi vatnsréttinda umræddra jarða, á grundvelli afsals, dags. 10. september 1918, sem þinglýst hafi verið 25. júlí 1923. Hafi varnaraðili sem eigandi réttindanna haft fullan rétt til að afsala þeim til Landsvirkjunar með yfirlýsingunni frá 11. desember 2007. Vísar varnaraðili í þessu samhengi til 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923, en samkvæmt því ákvæði skuli fara með vatnsréttindi sem um fasteign væri að ræða og séu vatnsréttindin því undirorpin reglum um beinan eignarrétt en ekki reglum um afnotarétt. Varnaraðili telur ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 14. maí um leiðréttingu hafa verið hárrétta, enda hafi þinglýsingastjóra borið skv. 27. gr. þinglýsingalaga að leiðrétta fyrri mistök sýslumannsembættisins sem hafi falist í því að fyrri þinglýsing embættisins frá 25. júlí 1923 hafði fallið niður. Engu skipti þótt mistök sýslumannembættisins séu gömul. Ákvæði 27. gr. þinglýsingalaga séu skýr, ef þinglýsingastjóri verði áskynja um mistök skuli úr því bætt. Enginn fyrirvari sé gerður um aldur mistaka og þaðan af síður að eignarréttur skuli færast til einhverra annarra en upprunalegra eigenda ef skráning í þinglýsingabækur falli niður vegna mistaka viðkomandi þinglýsingastjóra. Þinglýsingastjóra hafi borið að leiðrétta augljós fyrri mistök. Sóknaraðilar hafi aldrei verið eigendur umdeildra vatnsréttinda og ekki heldur þeir aðilar sem þeir sæki rétt sinn til. Varnaraðili, íslenska ríkið, hafi verið eigandi vatnsréttindanna og þeim hafi verið þinglýst á réttan hátt á árinu 1923. Sú þinglýsing hafi fallið niður í þinglýsingabókum síðar fyrir mistök. Þau mistök hafi verið útskýrð og leiðrétt af sýslumanninum á Seyðisfirði eins og honum hafi borið skylda til skv. 27. gr. þinglýsingalaga. Ekki verði heldur séð að sóknaraðilar hafi orðið fyrir tjóni vegna mistaka sýslumannsembættisins á Seyðisfirði. Hugleiðingar sóknaraðila um lagalegt eðli vatnsréttinda með tilliti til réttarreglna um ítök og hefð og sambærileg sjónarmið skipti ekki máli í þessum þætti deilu sóknar- og varnaraðila. Um slíkt verði að fjalla á öðrum vettvangi. Í dómsmáli sem sóknaraðilar hafi höfðað fyrir Héraðsdómi Austurlands á hendur varnaraðilum verði tekin afstaða til efniskrafna sóknaraðila sem varði meintan eignarrétt að vatnsréttindum og annarra skyldra lögfræðilegra álitaefna, en í þinglýsingarmálinu beri einungis að fjalla um rétt sóknaraðila eins og hann birtist í þinglýsingarskjölum án tillits til álitaefna um efnisréttinn að baki upplýsingum í þinglýsingarbókum. Af hálfu varnaraðilans Landsvirkjunar er byggt á því að ákvörðun sýslumannsins á Seyðisfirði frá 14. maí 2008 hafi eingöngu lotið að því að leiðrétta áður gerða færslu í fasteignabók þar sem hún hafi augljóslega verið röng. Óumdeilt sé að fyrir liggi þinglýst afsal, dags. 10. september 1918, sem kveði skýrt á um undanskilnað vatnsréttinda vegna sölu jarðanna Arnórstaða I og II og Arnórsstaðaparts. Mistök hafi orðið við þinglýsingu afsalsins, einkum þar sem þess hafi ekki verið getið sérstaklega í þinglýsingarbókum um undanskilnað vatnsréttinda frá umræddum jörðum við sölu þeirra. Verði að telja um þinglýsingarmistök að ræða í skilningi 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga sem þinglýsingarstjóra beri að leiðrétta. Hvergi sé í ákvæðinu kveðið á um tímamörk í þeim efnum. Fullyrðingum sóknaraðila um að leiðréttingarregla ákvæðisins geti aðeins átt við vegna þinglýsingarmistaka sem hafi átt sér stað á gildistíma þinglýsingarlaga er mótmælt, enda myndi slík niðurstaða fara gegn þeim grundvallarviðhorfum og markmiðum sem löggjöf um þinglýsingar hvíli á, þ.e.a.s. að þinglýsingarbækur skuli vera réttar og að menn geti treyst þeim upplýsingum sem þar komi fram. Fullyrðingum sóknaraðila um að málsmeðferð við ákvörðun þinglýsingarstjóra hafi verið andstæð lögum er mótmælt, enda hafi sýslumaður, í samræmi við reglu 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, skýrt aðilum þessa máls frá leiðréttingu umræddra mistaka með ábyrgðarbréfi þess efnis. Þá er á því byggt að í kærumáli á grundvelli 3. gr. þinglýsingarlaga verði ekki leyst úr öðrum álitaefnum en þeim er varði úrlausn þinglýsingarstjóra sem slíka, þ.e. hvort þinglýsing/leiðrétting sú sem fram hafi farið hafi, eins og málið lá fyrir þinglýsingarstjóra, verið rétt eða ekki. Úr öðrum ágreiningi, s.s. ágreiningi um eignarréttindi, verði ekki skorið úr eftir þessari leið heldur í almennu dómsmáli. Sóknaraðilar hafi nú þegar höfðað slíkt dómsmál gegn varnaraðilum til að fá skorið úr slíkum ágreiningi. Loks er hafnað þeim skilningi sóknaraðila að takmarkanir sem greinir í afsalinu frá 1918 eigi ekki við um Arnórsstaðapart. Málsástæður varnaraðila vegna kæru frá 16. júní 2008: Vegna síðari kæru sóknaraðila frá 16. júní sl. vísa varnaraðilar til kröfugerða, málsástæðna og lagaraka sem fram komu í athugasemdum þeirra til dómsins vegna fyrri kærunnar, frá 23. maí 2008. Athugasemdir þinglýsingastjóra: Auk varnaraðila hefur sýslumaðurinn á Seyðisfirði sent héraðsdómara athugasemdir sínar um málsefnið í samræmi við 3. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga. Þar segir að í afsalinu frá 10. september 1918 komi fram að Ráðherra Íslands afsali til ábúanda jarðarinnar, Þorkels Jónssonar, kirkjujörðinni Arnórsstöðum í Jökuldalshreppi í Norður-Múlasýslu samkvæmt lögum nr. 50/1907 um sölu kirkjujarða, með öllum gögnum og gæðum, en þó séu undanskildir fossar, svo og námar sem eru í jörðu eða síðar kunni að finnast þar, svo og allt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Að lokum komi fram að í kaupunum sé meðtalinn Arnórsstaðarpartur í Merkislandi. Afsalið sé ekki skráð í núverandi þinglýsingakerfi Landskrár fasteigna en skjalið sé að finna í eldri þinglýsingabókum ásamt registri. Samkvæmt þinglýsingakerfi Landskrár fasteigna vegna Arnórsstaða I og II hafi afsal frá 13. janúar 1922, sem einnig hafi verið þinglýst hinn 25. júlí 1923, verið skráð sem frumheimild, en þar afsali Þorkell Jónsson eignarrétti yfir Arnórsstaðarparti ásamt þeim gögnum og gæðum er þeim jarðarparti hafi fylgt til Stefáns Benediktssonar bónda á Merki í Jökuldal. Samkvæmt þinglýsingakerfi Landskrár fasteigna vegna Arnórsstaðarparts hafi elsta skráða heimild á Arnórsstaðarparti verið afsal frá 5. september 1937. Því afsali hafi verið þinglýst hinn 11. október 1938 og verið skráð sem frumheimild í kerfinu. Ekki hafi verið um að ræða skráningu í register varðandi Arnórsstaðarpart þar sem hann hafi verið hluti af Arnórsstöðum eins og jörðin hafi verið skráð á þeim tíma. Rétt sé að líta svo á að register geti talist undanfari fasteignabóka eins og þær hafi verið notaðar og séu þær fasteignabækur að hluta til enn notaðar vegna jarða sem ekki hafi verið færðar inn í þinglýsingakerfi Landskrár fasteigna. Við skoðun á skráningu í registrin virðist almennt ekki hafa verið skráð við embættið efnisleg atriði né sérstakar athugasemdir við hin skrásettu skjöl í hin gömlu registur. Upplýsingar um afsöl séu skráð á þá leið að eign sé afsalað af eiganda til kaupanda fyrir ákveðið verð, án annarrar efnislegrar tilgreiningar. Þá sé skráð blaðsíðutal þar sem skjölin sé að finna í þinglýsingabókum, en þar séu þau handskrifuð í bækur til varðveislu. Þinglýsingastjóri hafi tekið þá ákvörðun að leiðrétta skráningu samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga, þar sem lögð sé sú ábyrgð á þinglýsingastjóra að verði hann þess áskynja að færsla í fasteignabók sé röng eða mistök hafi orðið um þinglýsingu ella skuli hann bæta úr. Ennfremur hvíli sú skylda á þinglýsingastjóra að tilkynna þeim aðilum, sem ætla megi að hafi hlotið rangar upplýsingar um eign sakir mistakanna, frá þeim málavöxtum, ef gerlegt sé, í ábyrgðabréfi eða með jafn tryggilegum hætti. Núverandi þinglýstum eigendum ásamt þinglýsingarbeiðanda, Landsvirkjun og íslenska ríkinu, hafi verið tilkynnt um leiðréttingu skráningarinnar. Í athugasemdum þinglýsingastjóra segir að ekki séu til nákvæmar reglur um hvaða tilvik falli undir leiðréttingarákvæði þinglýsingalaga og þar sé ekki tiltekið sérstaklega hversu langt aftur í tímann leiðrétta megi skráningu. Þinglýsingastjóri beri hins vegar ábyrgð á því að þinglýsingabækur embættisins séu efnislega réttar óháð því hversu langt sé liðið frá því að mistök áttu sér stað. Leiðrétting þinglýsingastjóra í máli þessu hafi falið í sér leiðréttingu á mistökum við skráningu eldri heimilda í nýrri bækur og loks í þinglýsingakerfi Landskrár fasteigna. Leiðréttingin hafi falið í sér skráningu á þegar þinglýstu afsali frá 10. september 1918 ásamt efnisatriðum um undanskilnað ofangreindra réttinda eins og skjalið beri með sér í stað afsals frá 13. janúar 1922 hvað varði Arnórsstaði I og II og í stað afsals frá 5. september 1937 hvað varði Arnórsstaðapart. Óumdeilt sé að afsali frá 10. september hafi verið þinglýst við embættið og að það sé ekki hlutverk þinglýsingastjóra að taka afstöðu til eða skera úr um hver sé efnislegur réttur aðila. Að því er varði fullyrðingar sóknaraðila um að ekki hafi verið gætt andmælaréttar bendir þinglýsingastjóri á 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um gildissvið þeirra þar sem fram komi að lögin gildi ekki um þinglýsingar. Þinglýsingastjóra beri því ekki að gæta sérstaklega andmælaréttar. Umrædd eiðrétting hafi verið á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga. Aðilum máls hafi verið tilkynnt um ákvörðunin í ábyrgðarbréf og sérstaklega bent á 3. mgr. þinglýsingalaga um heimild aðila til að bera úrlausn þinglýsingastjóra undir héraðsdóm. Í athugasemdum þinglýsingastjóra segir að umrædd leiðrétting hafi ekki falið í sér breytingu á dómsathöfn þar sem umræddu afsali frá 10. september 1918 hafi þegar verið þinglýst og að einungis sé því um leiðréttingu á skráningu að ræða. Arnórsstaðir I og II hafi áður tilheyrt Arnórsstöðum. Við þinglýsingu stofnskjals þegar verið sé að taka spildu út úr annarri jörð fylgi öll skjöl, sem hafi verið á hinni upprunalegu jörð, með á hina útskiptu spildu. Hér sé enda um að ræða skjöl sem skráð séu sem frumheimildir en ekki sem stofnskjöl jarðanna. III. Niðurstaða. Mál þetta sætir úrlausn dómsins samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í slíku máli verður úr því skorið hvort leiðrétting þinglýsingastjóra á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga hafi verið réttmæt eins og málið horfði við honum en ekki verður skorið úr um efnisatvik að baki skjali eða um réttarstöðu síðari rétthafa að eignunum á grundvelli grandleysis þeirra um hin leiðréttu mistök. Ágreiningur aðila snýst um það hvort þinglýsingastjóra hafi verið heimilt, á grundvelli 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, að leiðrétta fasteignabók með því að skrá afsalið frá 10. september 1918 inn á eignirnar Arnórsstaði I og II og Arnórsstaðapart, ásamt efnisatriðum þess. Greinir aðila á um hvort uppfyllt séu þau skilyrði fyrri málsliðar 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga að um ranga færslu í fasteignabók eða önnur þinglýsingamistök hafi verið að ræða og hvort það hafi þá verið nægjanlega ljóst til að beita mætti leiðréttingarheimild ákvæðisins. Þá greinir aðila á um hvort málsmeðferð við ákvörðun þinglýsingastjóra hafi samræmst síðari málslið sama lagaákvæðis. Loks greinir aðila á um hvort ákvæði 1. mgr. 27. gr. laganna verði beitt um þinglýsingarmistök sem orðið hafi fyrir gildistöku laganna og um heimildir þinglýsingastjóra til breytinga á þinglýsingum sem átt hafa sér stað fyrir 1. júlí 1992, þegar þinglýsingar voru dómsathöfn. Í málinu liggur fyrir ljósrit úr þinglýsingabók, þar sem afsal íslenska ríkisins á jörðinni Arnórsstöðum, til þáverandi ábúanda hennar, Þorkels Jónssonar, sem dagsett er 10. september 1918, er ritað upp í heild. Kemur þar m.a. fram að undanskilið við söluna séu fossar svo og námar, sem eru í jörðu eða síðar kunna að finnast þar, svo og allt vatnsafl og notkunaraðstaða þess í landi jarðarinnar. Er síðan tekið fram í afsalinu að Arnórsstaðapartur fylgi með í kaupunum. Samkvæmt áritun í þinglýsingabókina hefur afsalinu verið þinglýst án athugasemda 25. júlí 1923. Register eða skrá fyrir jörðina hefur ekki verið lögð fram í málinu, en óumdeilt virðist að afsalið frá 1918 hafi verið skráð í register fyrir jörðina Arnórsstaði og að ekki hafi þar verið getið sérstaklega um takmarkanir á eignarrétti samkvæmt afsalinu. Í framhaldi af sölu jarðarinnar með framangreindum takmörkunum samkvæmt afsali frá 1918, er ljóst að jörðin hefur gengið kaupum og sölum og að hlutar hennar, a.m.k Arnórsstaðapartur, seldir frá henni. Ekki er hins vegar annað komið fram í málinu en að jarðir sóknaraðila, Arnórsstaðir (einnig skráð sem Arnórsstaðir I og II) og Arnórsstaðapartur, hafi áður tilheyrt þeirri jörð sem afsalið frá 1918 tók til. Af gögnum málsins og málatilbúnaði aðila verður ekki ráðið að afsalið hafi verið afmáð síðar. Mikilvægt er að þinglýsingabækur séu réttar og greini frá öllum réttindum yfir fasteign, enda er viss áreiðanleiki að lögum bundinn við slíkar bækur, m.a. þannig að menn eiga að geta treyst því að þeir þurfi ekki að virða önnur réttindi en þau sem greinir í þinglýsingabókum. Hvílir sú skylda á þinglýsingastjórum skv. 27. gr. þinglýsingalaga að leiðrétta rangar færslur í fasteignabók og önnur mistök við þinglýsingu sem þeir verða áskynja um. Ljóst er að þegar sýslumanni barst ósk varnaraðila Landsvirkjunar um leiðréttingu færslna í þinglýsingabók var ekkert skráð á jarðir sóknaraðila í fasteignabók um afsalið frá 1918 og takmarkanir á eignarrétti samkvæmt því, svo sem rétt hefði verið í ljósi þess að jarðirnar voru áður hluti þeirrar jarðar sem afsalið tók til og ekki er að sjá að síðar hafi verið tekin ákvörðun um að afmá afsalið úr þinglýsingabókum. Sóknaraðilar byggja á því að engin þinglýsingamistök hafi átt sér stað eða a.m.k. leiki slíkur vafi á um að mistök hafi orðið að ekki hafi verið fært að beita ákvæði 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga um leiðréttingu. Er vísað til þess að í registur fyrir jörðina hafi ekki verið teknar upp upplýsingar um takmarkanir samkvæmt afsalinu. Telja sóknaraðilar það hafa helgast af því að réttindi íslenska ríkisins til vatnsafls í landi jarðarinnar samkvæmt afsalinu hafi verið fallin niður fyrir vanlýsingu enda hafi þeirra ekki verið getið í landamerkjabréfum fyrir Arnórsstaði og Arnórsstaðapart sem þinglýst hafi verið 27. júlí 1922, eins og skylt hafi verið samkvæmt 2. gr. laga nr. 41/1919, um landamerki o.fl., auk þess sem þau hafi verið orðin ósamrýmanleg hinum þinglýstu landamerkjabréfum þegar afsalið var fært til þinglýsingar á árinu 1923. Telja verður að þau réttindi íslenska ríkisins sem undan voru skilin sölu jarðarinnar samkvæmt afsalinu frá 1918 séu háð beinum eignarrétti, en teljist ekki ítak eða hlunnindi í skilningi 2. gr. laga nr. 41/1919, um landamerki o.fl. eða 1. mgr. laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Verður því ekki séð að sú staðreynd að ekki hafi verið getið um eignarhald íslenska ríkisins á vatnsréttindum jarðarinnar í landamerkjabréfum leiði til þess að ekki teljist hafa orðið mistök við þinglýsingar af hálfu sýslumannsembættisins á Seyðisfirði. Þá byggir sóknaraðili á því að ákvæði afsalsins um undanskilnað réttinda við söluna eigi ekki við um Arnórsstaðapart þar sem í afsalinu sé fyrst getið um hin undanskildu réttindi og síðan um að Arnórsstaðapartur fylgi með í kaupunum. Ekki verður á það fallist að orðalag afsalsins bendi til þess að undanskilnaður réttinda hafi einungis átt við jörðina Arnórsstaði en ekki Arnórsstaðapart. Samkvæmt framangreindu verður að ganga út frá því að mistök hafi orðið hjá embætti sýslumannsins á Seyðisfirði eftir að afsalinu frá 1918 hafði verið þinglýst á jörðina Arnórsstaði, annað hvort við færslu eldri þinglýsingabóka í nýrri bækur eða þegar stofnsettar hafa verið nýjar jarðir á hlutum jarðarinnar sem afsalið frá 1918 tók til, þ.á m. jörðum sóknaraðila. Verður ekki séð að slíkur vafi leiki á um að mistök hafi orðið að ákvæði 27. gr. þinglýsingalaga hafi ekki verið tæk af þeim sökum. Við leiðréttingu skv. 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga ber að miða að því að færa fasteignabók í rétt horf, þannig að hún sýni réttarstöðuna eins og hún var áður en mistök áttu sér stað. Við það ber þinglýsingastjóra einungis að huga að atriðum er varða formleg réttindi samkvæmt skjölum en ekki að efnisatvikum að baki skjali eða því hvort réttarstaða hafi breyst t.d. fyrir hefð, fyrningu, vanlýsingu eða tómlæti. Um slík atriði ber að fjalla í almennu dómsmáli. Sama á við um það hvort skjal skuli víkja fyrir síðar þinglýstu skjali sökum grandleysis aðila um þinglýsingamistök, sbr. 18. gr. þinglýsingalaga. Verður því ekki um það fjallað í þessu máli hvaða áhrif það hafi haft á rétt síðari rétthafa að jörðinni eða hlutum hennar að lýsing á takmörkunum samkvæmt afsalinu frá 1918 hafi ekki verið tekin upp í registur fyrir jörðina Arnórsstaði. Sýslumaðurinn á Seyðisfirði færði upplýsingar um afsalið frá 1918 inn á jarðir sóknaraðila í fasteignabók, m.a. efnisatriði þess um réttindi íslenska ríkisins til vatnsafls. Var sú aðferð í samræmi við 1. mgr. 9. gr. þinglýsingalaga sem kveður á um að færa beri meginatriði skjals í þinglýsingabók. Sóknaraðili byggir á því að ákvörðun sýslumannsins um leiðréttingu verði að fella úr gildi þar sem hann hafi ekki sinnt lagaskyldu um kynningu ákvörðunarinnar. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga skal þinglýsingastjóri, ef ætla má að “tilteknir aðilar” hafi hlotið rangar upplýsingar um eign sakir mistaka, skýra þeim frá málavöxtum, “ef gerlegt er”, í ábyrgðarbréfi eða með jafntryggilegum hætti. Þinglýsingastjóri kynnti ákvörðun sína fyrir núverandi þinglýstum eigendum, þ.e. sóknaraðilum, ásamt þinglýsingarbeiðanda, þ.e. Landsvirkjun og íslenska ríkinu. Ekki verður séð að ákvæðið leggi ótvíræðar skyldur á þinglýsingastjóra til að tilkynna öllum þeim sem geti hafa hlotið rangar upplýsingar um eign, s.s. veðhöfum og fyrri afsalshöfum eignar eða rétttökum þeirra, jafnvel langt aftur í tímann, um leiðréttinguna. Þá verður ekki séð að það eitt að öðrum sem hugsanlega eigi hagsmuna að gæta af leiðréttingunni hafi ekki verið kynnt hún eigi að leiða til ógildingar ákvörðunar um leiðréttingu gagnvart sóknaraðilum. Sóknaraðilar byggja ennfremur á því að ákvæði 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 verði ekki beitt til að leiðrétta mistök eða rangar færslur sem orðið hafi fyrir gildistöku laganna og benda á að samsvarandi leiðréttingarákvæði hafi ekki verið fyrir hendi fyrir gildistöku laganna. Jafnframt byggja þeir á því að möguleikar þinglýsingastjóra, sem framkvæmdavaldshafa til breytinga á þinglýsingum frá því fyrir 1. júlí 1992, sem þá voru dómsathafnir, séu takmarkaðir í samræmi við skuldbindingargildi dóma. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvenær upplýsingar um afsalið frá 1918 féllu niður í skráningu á jarðir sóknaraðila í þinglýsingabækur, en telja verður líklegt að mistökin hafi orðið fyrir gildistíð núgildandi þinglýsingalaga. Samkvæmt orðalagi ákvæðis 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga er þinglýsingastjóra skylt að bæta úr verði hann þess áskynja að “færsla í fasteignabók er röng eða mistök hafa orðið ella”. Miðar orðalag ákvæðisins þannig að því að leiðrétta viðvarandi ástand sem verður í kjölfar mistaka í fortíð. Engar takmarkanir eru gerðar samkvæmt ákvæðinu á því hversu langt aftur í tímann leiðréttingarskyldan nái. Ekki er í lagaskilaákvæðum þinglýsingalaganna fjallað sérstaklega um 27. gr. laganna og hvort því ákvæði verði beitt um mistök eða rangar færslur sem orðið hafi fyrir gildistöku laganna. Samkvæmt meginreglum um lagaskil og afturvirkni laga verður með nýjum lögum almennt ekki hróflað við lögskiptum sem lokið er í gildistíð eldri laga, en ástand sem komið er á með lögskiptunum lýtur hins vegar almennt hinum nýrri lögum Leiðrétting sýslumannsins á Seyðisfirði miðaði að því að leiðrétta skráningu í fasteignabók til samræmis við afsalið frá 1918 sem ljóst er að þinglýst var án athugasemda á árinu 1923 og ekki hefur verið afmáð síðar. Laut leiðréttingin þannig að því að leiðrétta ástand sem komst á í kjölfar þinglýsingar afsalsins. Ljóst er að yrði skilningur sóknaraðila á lagaákvæðinu lagður til grundvallar færi það gegn því markmiði þinglýsingalaga að þinglýsingarbækur skuli vera réttar og að menn geti treyst þeim upplýsingum sem þar komi fram. Sjá hér til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 29. janúar 1996 í máli nr. 36/1996 (Hrd. 1996.270). Samkvæmt framanrituðu telur dómurinn að reglur um lagaskil og afturvirkni standi ekki í vegi fyrir því að ákvæði 27. gr. þinglýsingalaga verði beitt til að leiðrétta mistök og rangar færslur sem orðið hafi fyrir gildistöku laganna. Þá skal á það bent, án þess að hér verði tekin sérstök afstaða til þess hvort unnt hefði verið að leiðrétta þau mistök sem hér um ræðir á grundvelli eldri laga, að fyrir gildistöku núgildandi þinglýsingalaga gátu þinglýsingadómarar beitt leiðréttingaheimild 2. mgr. 195. gr. eldri laga nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, sbr. 3. mgr. 116. gr. núgildandi laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, til leiðréttingar á ritvillum, reikningsskekkjum og öðrum bersýnilegum skekkjum. Þá töldu fræðimenn heimildir þinglýsingadómara til þess að breyta úrlausn sinni nokkuð rýmri en almennt gerðist um dómsúrlausnir. Með lögum nr. 85/1989, um breyting á þinglýsingalögum nr 39/1978, voru þinglýsingar gerðar að stjórnvaldsathöfn, en þær töldust áður til dómsathafna. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 85/1989 kemur fram að með þeirri breytingu yrði ekki brotið gegn grundvallarreglum um skilsmun dómsvalds og framkvæmdarvalds. Dómurinn telur að í 27. gr. þinglýsingalaga, eins og henni var breytt með lögum nr. 85/1989, felist skýr lagaheimild fyrir þinglýsingastjóra til að leiðrétta mistök í þinglýsingum meðan þær töldust dómsathafnir, enda verði ekki ráðið af ákvæðinu sjálfu, lagaskilaákvæðum laganna eða lögskýringagögnum að baki lögum nr. 85/1989, að skylda þinglýsingastjóra til leiðréttinga hafi átt að takmarkast að þessu leyti. Þá má benda á að í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 36/1996 var fjallað um leiðréttingu þinglýsingastjóra á grundvelli 27. gr. þinglýsingalaga á þinglýsingu frá árinu 1977, þ.e. dómsathöfn. Samkvæmt framangreindu verður þessari málsástæðu sóknaraðila einnig hafnað. Ennfremur verður að hafna þeirri málsástæðu sóknaraðila að gagnálykta megi frá 2. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga á þann veg að ef athugasemd um villu í þinglýsingabók komi fram frá utanaðkomandi aðila þá skuli fara eftir þeirri leið sem þar sé tilgreind en ekki 1. mgr. greinarinnar. Sama á við um þá málsástæðu að meðalhófsreglur leiði til þess að leiðréttingarákvæði 1. mgr. 27. gr. verði ekki beitt um gömul þinglýsingamistök. Þinglýsingastjóra er skylt að leiðrétta mistök sem hann verður áskynja um og færa þinglýsingabækur í rétt horf, ef hann telur unnt að leggja til grundvallar að mistök hafi átt sér stað, en hefur ekki val um beitingu annarra vægari úrræða. Með vísan til alls framanritaðs er kröfum sóknaraðila samkvæmt kærum, dags. 23. maí og 16. júní 2008, hafnað. Rétt þykir að hver aðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Úrskurðinn kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila, Þorsteins Snædal, Guðrúnar Rögnu Einarsdóttur og Stefáns Ólasonar, um að ákvörðun þinglýsingastjóra, sýslumannsins á Seyðisfirði, frá 14. maí 2008 um skráningu afsals, dags. 10. desember 1918, og efnisatriða þess inn á eignirnar Arnórsstaði I og II, landnúmer 156-889, og Arnórsstaðapart, landnúmer 156-888, verði felld úr gildi og að yfirlýsing, dags. 11. desember 2007, sem þinglýst var 20. maí 2008, verði afmáð af eignunum, er hafnað. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 831/2015
|
Kærumál Nauðungarvistun
|
Með kröfu, móttekinni 30. nóvember 2015, hefur sóknaraðili, A, [...], Reykjavík, farið þess á leit að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins frá 27. sama mánaðar um að hann skuli vistast á sjúkrahúsi. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Málið var þingfest í dag og tekið til úrskurðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2015, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 27. nóvember sama ár um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr., lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi og þóknun skipaðs talsmanns hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Unnsteins Arnar Elvarssonar héraðsdómslögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 2/2021
|
Samningur Húsaleiga Þjónustukaup Skaðabætur Málsástæða Gjafsókn
|
Í málinu kröfðust J og E viðurkenningar á bótaábyrgð G ehf. á tjóni sem varð í bruna í húsnæði þar sem J og E geymdu tilteknar eigur sínar á grundvelli samnings J við G ehf. Reistu þau kröfuna einkum á því að G ehf. ræki þjónustustarfsemi um geymslu á lausafjármunum samkvæmt lögum nr. 42/2000 um þjónustukaup. Með hliðsjón af ákvæðum samningsins, þar sem fram kom að J tæki á leigu tilgreinda, afmarkaða og aflokaða geymslu, og að G ehf. hefði ekki haft afskipti af því hvaða lausafjármunum J kaus að koma þar fyrir eða vitneskju um hvaða munir væru geymdir þar á hverjum tíma, var ekki fallist á með J að samningurinn hefði verið um geymslu lausafjármuna gegn endurgjaldi í skilningi 3. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga um þjónustukaup. Á hinn bóginn var talið að samningurinn félli undir gildissvið húsaleigulaga nr. 36/1994. Ekki kæmi því til álita að með honum hefði verið vikið frá ákvæðum þjónustukaupalaga neytendum í óhag andstætt fyrirmælum 3. gr. eða að ábyrgð yrði felld á G ehf. á grundvelli 25. og 26. gr. þeirra. Jafnframt var kröfu J um að víkja ákvæðum samningsins til hliðar á grundvelli ógildingarreglna samningaréttar hafnað. Þá var talið ósannað að tjón J og E yrði rakið til vanrækslu eða annars konar saknæmrar háttsemi G ehf. Var G ehf. því sýknað af kröfum J og E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 12. janúar 2021. Þau krefjast aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms en til vara að viðurkennt verði að stefndi beri ábyrgð á tjóni þeirra sem varð í bruna 5. apríl 2018 í húsnæði sem stefndi hafði á leigu að Miðhrauni 4 í Garðabæ. Þá krefjast þau málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefndi ber skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjenda sem varð í bruna 5. apríl 2018 í húsnæði að Miðhrauni 4 í Garðabæ þar sem áfrýjendur geymdu tilteknar eigur sínar á grundvelli samnings áfrýjandans Jóhanns við stefnda. Áfrýjendur byggja á því að stefndi reki þjónustustarfsemi um geymslu á lausafjármunum sem falli undir gildissvið laga nr. 42/2000 um þjónustukaup og því gildi reglur VI. kafla þeirra um tjón á eignum neytenda. Þá byggja þau ábyrgð stefnda á sakarreglu skaðabótaréttar. Stefndi telur hins vegar að samningurinn hafi verið leigusamningur um afnot af geymsluhúsnæði í skilningi húsaleigulaga nr. 36/1994, tjón áfrýjenda verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi hans og bótaábyrgð hans verði ekki fundin stoð í reglum skaðabótaréttar.5. Með héraðsdómi 5. júní 2019 var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda. Var niðurstaðan byggð á því að samningur aðila hefði fremur borið einkenni leigusamnings um afnot af húsnæði en samnings um kaup á geymsluþjónustu. Bótaábyrgð yrði því ekki reist á ákvæðum laga um þjónustukaup eða öðrum reglum um bótaábyrgð vörslumanns muna. Þá var tjón áfrýjenda ekki rakið til vanrækslu stefnda eða annars konar saknæmrar háttsemi hans. Í skilmálum samningsins kæmi auk þess fram að stefndi bæri ekki ábyrgð á þeim munum sem væru settir í geymslu heldur væri á ábyrgð leigutaka að tryggja þá ef hann svo kysi. Í ljósi þess að um leigusamning var að ræða milli aðila var ekki fallist á að víkja þessum skilmála til hliðar með vísan til ógildingarreglna samningaréttar enda væri hann í samræmi við gildandi reglur á þessu sviði. Áfrýjendur skutu málinu til Landsréttar sem með dómi 30. október 2020 staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna hans.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 12. janúar 2021, meðal annars á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um hvort geymsla á búslóð falli undir gildissvið laga um þjónustukaup eða húsaleigulaga.Málsatvik7. Stefndi er einkahlutafélag stofnað árið 2014 og er tilgangur þess útleiga á sérhæfðu geymsluhúsnæði, almenn byggingarstarfsemi, kaup og rekstur fasteigna, lánastarfsemi og annar skyldur atvinnurekstur. Árið 2015 keypti stefndi rekstur samnefnds félags sem hafði frá árinu 2005 leigt út geymsluhúsnæði að Miðhrauni 4 í Garðabæ. Húsnæðið hafði félagið á leigu frá einkahlutafélaginu FF 11. Í auglýsingu stefnda um starfsemina var meðal annars tekið fram að þar væri fylgt ströngustu öryggiskröfum með tilliti til bruna, innbrota, vatnsleka og annarra þátta. Áfrýjendur geymdu ýmsar eigur sínar í geymsluhúsnæðinu á grundvelli samnings við stefnda, þar á meðal hluta búslóðar sinnar og aðra persónulega muni. Þessar eigur eyðilögðust að öllu leyti þegar eldur kom upp í húsinu 5. apríl 2018 og var það að mestu ónýtt eftir brunann. 8. Starfsemi stefnda byggðist á því að gera samning við hvern viðskiptavin um afnot af geymslu. Gerðu stefndi og áfrýjandinn Jóhann slíkan samning 14. desember 2015 undir yfirskriftinni „Húsaleigusamningur 40093 um geymslu G704 að Miðhrauni 4, 210 Garðabæ“, sem undirritaður var af áfrýjanda og fulltrúa stefnda. Þar kom fram að áfrýjandi tæki á leigu geymslu með tilteknu númeri og skyldi húsnæðið afhent samdægurs. Leigugreiðsla væri 18.107 krónur á mánuði, bundin byggingarvísitölu, og uppsagnarfrestur væri þrjátíu dagar. Við undirritun skyldi leigutaki greiða einn mánuð fyrir fram og annan mánuð fyrir fram sem greiðslutryggingu. Í lokaákvæði samningsins kom fram að leigutaki hefði móttekið og kynnt sér leiguskilmála stefnda frá 31. janúar 2013 sem væru hluti samningsins og samþykkti öll ákvæði þeirra. Tekið var fram að nýjustu útgáfu skilmálanna mætti nálgast á vefslóðinni www.geymslur.com/skilmalar.pdf. Umræddir skilmálar höfðu að geyma þrjátíu ákvæði og er efni þeirra ítarlega rakið í héraðsdómi. Nýir skilmálar voru gefnir út og birtir á vefslóð stefnda 31. desember 2017 með óverulegum breytingum sem ekki hafa þýðingu í máli þessu.9. Á meðal almennra ákvæða í skilmálunum var grein 12 með yfirskriftinni „Leigutaki ber ábyrgð á að tryggja muni í geymslu“ sem hljóðaði svo: „Samningur þessi er húsaleigusamningur en ekki þjónustusamningur. Af því leiðir, meðal annars, að leigusali ber ekki ábyrgð á þeim munum sem eru settir í geymslu. Það er á ábyrgð leigutaka að tryggja munina ef hann svo kýs, t.d. með því að hafa samband við tryggingarfélag sitt og tilkynna að innbú eða eigur séu staðsettar í geymslunni.“ Þá var í grein 14 fjallað um það sem óheimilt væri að geyma í húsnæðinu, svo sem hættuleg eða eldfim efni. Í greinum 15 og 16 var lýst ástandi geymslunnar við afhendingu og ábyrgð leigutaka á skemmdum á húsnæðinu. Fjallað var um umgengni, notkun og framleigu í grein 17 og meðal annars tekið fram að leigutaka væri óheimilt að nota geymsluna sem lögheimili eða starfsstöð eða til annars en til geymslu muna og gagna. Í grein 22 kom fram að leigutaki ætti engar kröfur á leigusala ef „brunaviðvörunarkerfi, brunavarnir, aðgangsstýrikerfi, þjófavarnarkerfi, vatnsleka¬viðvörunarkerfi, vatnsúðakerfi, öryggismyndavélar, hreyfiskynjarar, meindýravarnir, vatnsleiðslur eða rafmagn bila eða virka ekki í samræmi við væntingar leigutaka“. Samkvæmt grein 23 hafði leigutaki aðgang að geymslunni á öllum tímum sólarhrings árið um kring og því lýst hvað leigutaki þyrfti að gera til að komast í geymsluna utan skrifstofutíma.0. Eldsvoðinn 5. apríl 2018 kom upp í þeim hluta fasteignarinnar í Miðhrauni 4 sem var í eigu félagsins RA 6 ehf. og var aðliggjandi húsnæðinu þar sem starfsemi stefnda fór fram. Hafði sá hluti áður verið nýttur sem kvikmyndaver en frá árinu 2016 hafði einkahlutafélagið Drífa rekið þar starfsemi undir merkjum Icewear og nýtti húsnæðið meðal annars undir vörulager. Eldurinn breiddist hratt um allt húsið og tókst slökkviliði ekki að ráða niðurlögum hans fyrr en það var að mestu brunnið og mestallt innan húss. Í héraðsdómi er rakið efni minnisblaðs slökkviliðsstjóra og byggingarfulltrúa Garðabæjar um eldsvoðann sem er meðal gagna málsins. Þar kom fram að þegar byggingarleyfi var samþykkt 28. september 2000 hefði verið fyrirhugað að nýta húsið sem iðnaðar- og geymsluhús og gert ráð fyrir vatnsúðakerfi í því öllu. Fallið hefði verið frá því síðar þegar fyrir lá að húsið yrði nýtt sem kvikmyndaver og undir geymslur og samþykkti byggingarfulltrúi breytingu á innra skipulagi hússins 14. nóvember 2003. Þar sem brunaálag hefði þá verið umtalsvert minna en gert hefði verið ráð fyrir hafi vatnsúðakerfi verið tekið út úr hönnun þess og í staðinn komið fyrir reyklúgum í þaki og eldvörn á burðarvirki. Þá kom fram að húsið hefði tvívegis verið skoðað af eldvarnaeftirliti, í janúar 2004 og í janúar 2015. Í síðara skiptið hefði skoðun aðeins lotið að þeim hluta húsnæðisins þar sem stefndi var með starfsemi sína. Gerðar hefðu verið smávægilegar athugasemdir við eldvarnir í báðum tilvikum en málum lokið með viðunandi hætti. Niðurstaðan í minnisblaðinu var að við fyrri notkun hússins sem kvikmyndavers hefði bruni af þessum toga aldrei verið mögulegur. Breytt notkun húsnæðisins fyrir mikið magn af hraðbrennanlegri vöru á lager Icewear án þess að brunavarnir hefðu verið uppfærðar með tilliti til þess hefði verið ástæða þess að svo fór sem fór.1. Eftir að héraðsdómur gekk lauk Mannvirkjastofnun ítarlegri skýrslu um brunann í Miðhrauni 4. Skýrslan er dagsett 29. nóvember 2019 og var lögð fram af hálfu áfrýjenda við meðferð málsins fyrir Landsrétti. Um eldsupptök kom fram að líklega hafi kviknað í út frá rafmagni neðarlega á suðurvegg í lagerrými Icewear sem sneri að húsnæði stefnda og eldur komist í varning sem þar var. Helsta orsök þess að bruninn varð svo mikill og byggingin eyðilagðist var að brunaálag í miðrými þess, þar sem vörulager Icewear var staðsettur, hafi verið langt yfir þeim mörkum sem hentaði byggingunni. Þannig hefði brunahraðinn í brennanlegum varningi í hillum sem náðu upp undir þak verið mikill og rýmið orðið alelda á mjög skömmum tíma. Eina lausnin við svo mikið brunaálag hefði verið vatnsúðakerfi fyrir háa áhættu ásamt vatnsúðakerfi í allar hillur. Eðlilegt hefði verið að setja slík kerfi upp þegar breytingar urðu á notkun hússins. Hefðu eigandi og forráðamaður húsnæðisins átt að gera sér fulla grein fyrir auknu brunaálagi vegna geymslurýmis Icewear. Þá kom fram að engin brunahönnun hefði verið fyrir suðurhluta byggingarinnar, sem er það rými sem starfsemi stefnda var í.2. Stefndi var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. vegna starfsemi í Miðhrauni 4 og á þremur öðrum stöðum á höfuðborgarsvæðinu. Samkvæmt d-lið greinar 6 í skilmálum tryggingarinnar var tjón vegna skemmda á munum sem hlytist af eldsvoða undanskilið. Samkvæmt gögnum málsins hafði áfrýjandinn Elfa innbústryggingu hjá Verði tryggingum hf. og 25. apríl 2018 fékk hún greiddar 1.968.861 krónu í samkomulagsbætur frá tryggingafélaginu vegna altjóns á þeim hluta búslóðar áfrýjenda sem var í geymslunni. Fram kom í stefnu til héraðsdóms að samkomulag hefði orðið um að félagið greiddi áfrýjendum 15% af hámarksbótum fyrir innbú samkvæmt innbústryggingu en að áfrýjendur teldu tjón sitt mun meira.NiðurstaðaKrafa um ómerkingu3. Áfrýjendur byggja kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms einkum á því Landsréttur hafi enga afstöðu tekið til upplýsinga í fyrrgreindri skýrslu Mannvirkjastofnunar. Þar komi fram að engin eiginleg brunahönnun hafi verið gerð í því svæði hússins sem stefndi hafði á leigu og nýtti undir starfsemi sína og að vatnsúðakerfi hefði þurft að vera þar. Auk þess segi þar að stefndi hafi ekki óskað eftir lokaúttekt byggingarfulltrúa þegar húsnæðið var tekið í notkun. Loks hafi engin umfjöllun verið í dómi Landsréttar um þýðingu þess að aðgangur áfrýjenda að geymsluhúsnæðinu var takmarkaður. Um sé að ræða ágalla á dóminum sem leiði eigi til ómerkingar hans og heimvísunar málsins.4. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti lögðu áfrýjendur fram ný gögn þar á meðal skýrslu Mannvirkjastofnunar og upplýsingar af heimasíðu stefnda og forvera hans um opnunartíma geymsluhúsnæðis að Miðhrauni 4 eins og þær birtust á vefsíðu fyrirtækisins 2. nóvember 2005, 10. október 2015 og 29. febrúar 2016. Við meðferð málsins í Landsrétti lágu þessi gögn fyrir, ásamt öðrum gögnum, til grundvallar niðurstöðu réttarins um sakarefni málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú skylda hvílir ekki á Landsrétti að taka með rökstuddum hætti afstöðu til nýrra gagna fyrir réttinum umfram það sem úrlausn málsins krefst. Verður ekki fallist á að slíkir annmarkar hafi verið á samningu dóms Landsréttar að fallast beri á kröfu áfrýjenda um ómerkingu dómsins, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður kröfu áfrýjenda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms hafnað.Um gildissvið laga um þjónustukaup og húsaleigulaga5. Dómkröfur áfrýjenda um að viðurkennt verði að stefndi beri ábyrgð á tjóni þeirra eru reistar á því að stefndi hafi rekið geymsluþjónustu á grundvelli laga um þjónustukaup. Í 3. tölulið 1. mgr. 1. gr. komi fram að þau taki til hvers kyns samninga um kaup á þjónustu við neytendur um geymslu á lausafjármunum. Í lögskýringargögnum sé í þessu tilliti sérstaklega tekið fram að undir þetta falli búslóðageymsla. Viðskiptavinir stefnda hafi að mestu verið einstaklingar sem hafi geymt lausafé í þessum geymslum og stefndi hafi haft af þessu atvinnu gegn endurgjaldi fyrir þjónustuna. Stefndi hafi sýnt af sér vanrækslu við brunavarnir húsnæðisins og beri að bæta áfrýjendum tjón sem af því hafi hlotist samkvæmt 25. gr. laganna en ella beri hann hlutlæga ábyrgð samkvæmt 26. gr. þeirra. Verði litið svo á að samningur aðila sé húsaleigusamningur í skilningi húsaleigulaga eigi að víkja honum til hliðar enda sé óheimilt að víkja frá lögum um þjónustukaup neytendum í óhag og einnig sé rétt að horfa til ógildingarreglna 36. gr., sbr. 36. gr. a- til c-liða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. 6. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að samningur við áfrýjandann Jóhann hafi verið gerður á grundvelli húsaleigulaga og uppfylli öll skilyrði sem rakin eru í ákvæðum þeirra. Bótareglur laga um þjónustukaup eigi því ekki við í málinu. Samningurinn hafi lotið að afnotum áfrýjanda af tilteknu húsnæði en ekki geymslu muna fyrir hann og hafi stefndi aldrei veitt nokkrum hlut viðtöku. Ekki hafi verið greitt gjald fyrir geymslu á tilgreindum munum heldur leigugjald fyrir húsnæði og hefði stefndi enga vitneskju haft um hvað áfrýjandi myndi geyma þar. Þá hafnar stefndi því að tjón áfrýjenda megi rekja til vanrækslu eða annarrar saknæmrar háttsemi hans. Húsnæðið sem hann leigði að Miðhrauni 4 hefði uppfyllt öll skilyrði laga og reglna um brunavarnir og hann hefði ekkert getað aðhafst til að afstýra brunanum sem kom upp í aðliggjandi húsnæði. Loks standi engin haldbær rök til þess að víkja samningi aðila til hliðar á grundvelli laga nr. 7/1936, enda hafi áfrýjendur hvorki bent á nein samningsákvæði sem teljist ósanngjörn né rökstutt í hverju meint ósanngirni sé fólgin.7. Við úrlausn um réttindi og skyldur aðila framangreinds samnings ber fyrst að líta til þess að stefndi var einungis í samningssambandi við áfrýjandann Jóhann en ekki áfrýjandann Elfu. Af þeirri ástæðu getur hún ekki átt aðild til sóknar að þeim þætti málsins sem snýr að kröfum á grundvelli samningsins án tillits til þess hvaða lög eiga við um hann. Á hinn bóginn er ágreiningslaust að umræddir lausafjármunir voru í eigu beggja áfrýjenda og getur krafa hennar því aðeins komið til úrlausnar verði ábyrgð stefnda á eignatjóninu byggð á almennum reglum skaðabótaréttar. 8. Sem fyrr greinir bar samningur aðila yfirskriftina „Húsaleigusamningur 40093 um geymslu G704 að Miðhrauni 4…“. Jafnframt kom fram í grein 12 í skilmálum með honum að samningurinn væri húsaleigusamningur en ekki þjónustusamningur. Heiti skjalsins eða framangreint ákvæði í skilmálum ræður þó ekki úrslitum. Verður þannig að meta heildstætt efni hans og eðli þeirra samningsskyldna sem í honum fólust til að leysa úr hvort um var að ræða þjónustukaup í skilningi laga þar um sem óheimilt er að víkja frá með samningi, sbr. 3. gr. laganna, fremur en leigusamning um afnot af húsnæði samkvæmt húsaleigulögum.9. Samkvæmt 1. gr. laga um þjónustukaup taka þau til hvers kyns samninga um kaup á þjónustu sem veitt er neytendum í atvinnuskyni gegn endurgjaldi og er í 3. tölulið 1. mgr. tilgreint að þjónusta geti falið í sér geymslu á lausafjármunum. Í almennum athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til umræddra laga kom fram að ákvæðum þess væri meðal annars ætlað að ná til nýrra þjónustugreina sem hefðu bæst við á seinni árum, eins og geymslu á lausafjármunum þar sem engin eiginleg vinna væri tengd hlutunum, til dæmis búslóðageymsla og frystigeymslur. Þá kom fram í skýringum við fyrrgreindan 3. tölulið að ákvæðinu væri ætlað að taka til þjónustustarfsemi sem eingöngu fælist í því að taka hluti til geymslu. Sem dæmi um þjónustu sem þar gæti fallið undir væri búslóðageymsla, en einnig voru tekin dæmi um aðra lausafjármuni svo sem geymslu fatnaðar á hótelum og veitingastöðum enda kæmi endurgjald fyrir. Verður í ljósi lögskýringargagna að skýra ákvæðið svo að með geymslu sé vísað til þess að umráð lausafjármuna færist frá eiganda til seljanda þjónustu. Þannig séu munir teknir til geymslu þegar þeir eru afhentir þeim sem þjónustuna veitir eða hann leggi til rými í geymsluhúsi eða vöruskála fyrir muni sem hann veitir viðtöku. Það getur til dæmis átt við um búslóð sem komið er fyrir í geymslu á vörubretti ásamt öðrum munum í opnu húsrými sem seljandi geymsluþjónustu hefur umráð yfir. Þessi skýring sækir einnig stoð til orðalags 25. og 26. gr. laganna sem mæla fyrir um ábyrgð seljanda þjónustu á tjóni á hlut sem honum hefur verið afhentur.20. Í máli þessu verður fyrst að líta til skýrra ákvæða í texta samningsins þar sem fram kemur að áfrýjandinn Jóhann tók á leigu tilgreinda, afmarkaða og aflokaða geymslu. Samkvæmt samningnum fékk hann umráð geymslunnar eftir að hafa skoðað húsnæðið og undirritað samninginn ásamt yfirlýsingu um að hafa kynnt sér skilmála með honum. Að öðru leyti hafði stefndi ekki frekari afskipti af því hvaða lausafjármuni áfrýjandi kaus að koma fyrir og geyma í húsnæðinu eða vitneskju um hvaða munir væru geymdir þar á hverjum tíma. 21. Áfrýjandi hafði samkvæmt grein 23 í samningsskilmálum aðgang að geymslunni á öllum tímum sólarhrings með lyklum að útidyrum og öryggisnúmeri á öryggiskerfi sem nota skyldi utan skrifstofutíma stefnda. Þá er því lýst í stefnu að áfrýjandinn Elfa hafi fengið aðgang að geymslunni í gegnum rafræn skilríki. Það gefur til kynna að aðgangur áfrýjenda að geymslunni hafi verið opinn án tillits til auglýsts afgreiðslutíma. Ekki verður séð að skjáskot sem áfrýjandi hefur lagt fram af vefsíðu stefnda 10. október 2015, tveimur mánuðum áður en aðilar gerðu samninginn, þar sem fram kemur að sólahringsaðgangur að geymsluhúsnæði að Miðhrauni 4 sé „væntanlegur í náinni framtíð“ hafi þýðingu í þessu sambandi eða önnur skjáskot af vefsíðu þar sem lýst er tilgreindum opnunartímum. Þá eru ekki komin fram önnur gögn sem hnekkja framangreindu ákvæði skilmálanna um að geymslan hefði verið aðgengileg leigutaka allan sólarhringinn. Þess utan ræður ekki úrslitum við mat á því hvort um var að ræða leigusamning hvort aðgangur leigutaka að húsnæðinu hafi að einhverju leyti verið takmarkaður.22. Þegar framangreint er virt verður ekki fallist á þá meginmálsástæðu áfrýjandans Jóhanns að samningur hans við stefnda hafi verið um geymslu lausafjármuna gegn endurgjaldi í skilningi 3. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga um þjónustukaup. Kemur því ekki til álita að með honum hafi verið vikið frá ákvæðum laganna neytendum í óhag andstætt fyrirmælum 3. gr. eða að ábyrgð verði felld á stefnda á grundvelli 25. og 26. gr. þeirra. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu að útleiga stefnda á geymsluhúsnæði var þáttur í atvinnustarfsemi hans sem boðin var neytendum en um slíka starfsemi verður að líta til réttarreglna sem almennt gilda um útleigu húsnæðis. 23. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. húsaleigulaga gilda þau um leigusamninga um afnot af húsnæði eða hluta af húsnæði gegn endurgjaldi, en með leigusamningi í þessum skilningi er almennt átt við gagnkvæman samning þar sem leigusali heimilar öðrum aðila afnot tiltekins húsnæðis gegn endurgjaldi sem er að jafnaði tilgreint í peningum, svo sem með greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í hverjum mánuði. Þegar samningur aðila var gerður árið 2015 voru lögin talin ná jafnt til íbúðar- og atvinnuhúsnæðis svo og annars húsnæðis. Sérstakri tilvísun til þess síðastnefnda var síðar bætt inn í 3. mgr. 1. gr. með lögum nr. 63/2016. Í 7. mgr. sömu greinar (nú 4. mgr.) kom fram að samningar um tilgreind afnot húsnæðis væru undanskilin gildissviði laganna, þar á meðal um skammtímaleigu á geymsluhúsnæði þegar leigugjald væri miðað við viku, sólarhring eða skemmri tíma. Þá kom fram í 8. mgr. (nú 4. mgr.) að lögin giltu ekki um samninga um afnot húsnæðis sem sérreglur giltu um samkvæmt öðrum lögum. Loks verður ráðið af 1. tölulið 1. mgr. 56. gr. laganna að þeim sé ætlað að ná til ótímabundins leigusamnings á geymsluskúrum og „þess háttar húsnæðis til hvers sem það er notað“ og mælt fyrir um að uppsagnarfrestur slíks samnings skuli vera einn mánuður.24. Ljóst er að samningur áfrýjandans Jóhanns og stefnda laut að afnotum tilgreinds húsnæðis, annars en íbúðar- eða atvinnuhúsnæðis. Umræddur samningur var ótímabundinn, með fastri fjárhæð mánaðarlegrar leigugreiðslu, með ákvæði um uppsagnarfrest, að lágmarki einn mánuður, og greiðslutryggingu leigutaka auk þess sem honum fylgdu frekari skilmálar sem leigutaki kynnti sér. Ekki verður fallist á að sérreglur hafi gilt samkvæmt lögum um leigu á geymsluhúsnæði, eins og áfrýjendur halda fram, enda gilda lög um þjónustukaup ekki um starfsemi sem felst í því að leigja út húsnæði og geta því ekki talist sérlög í skilningi húsaleigulaga. Af þessu leiðir að umræddur leigusamningur sem laut aðeins að afnotum hins leigða fellur undir gildissvið húsaleigulaga og ber að skýra réttarstöðu aðila málsins í því ljósi. Ógildingarreglur samningaréttar25. Af hálfu áfrýjanda er byggt á því að víkja beri samningi aðila til hliðar á grundvelli 36. gr., sbr. 36. gr. a- til c-liða laga nr. 7/1936. Vísar hann einkum til skilmála húsaleigusamninga stefnda um að leigusali beri ekki ábyrgð á þeim munum sem settir væru í geymslu og að leigutakar beri ábyrgð á að tryggja muni sína. Hann hafi verið í viðskiptum við stefnda sem neytandi og keypt þjónustu hans gegn gjaldi sem stefndi hafi ákveðið einn á sínum forsendum. Markmið breytinga á lögum nr. 7/1936 með lögum nr. 14/1995 hafi verið að auka við rétt neytenda og vernda þá gegn ósanngjörnum samningsskilmálum. Þannig hafi dómstólar fengið víðtækari heimildir til að leiðrétta ósanngjarna samninga, einkum skilmála sem voru fyrirfram samdir einhliða, en það eigi við um leigusamning hans við stefnda.26. Samkvæmt 11. gr. húsaleigulaga gilda ákvæði laga nr. 7/1936 um heimild til að víkja húsaleigusamningi til hliðar í heild eða að hluta eða til að breyta honum ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Áfrýjendur hafa hvorki tilgreint frekar en að framan greinir á hvaða grundvelli skilmálar leigusamningsins teljast vera ósanngjarnir né rökstutt hvernig sjónarmið um ósanngirni sem rakin eru í 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við um samninginn. Leigusamningur áfrýjandans Jóhanns við stefnda var einfaldur að gerð en í honum var vísað til skilmála stefnda 31. janúar 2013 og tekið fram að leigutaki hefði móttekið og kynnt sér þá og samþykkt efni þeirra. Verður að telja að áfrýjendum hafi við þessar aðstæður staðið nær að kynna sér efni þeirra skilmála sem giltu um samningssamband þeirra, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. desember 2003 í máli nr. 297/2003 sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 4674. 27. Þótt skilmálar leigusamningsins hafi verið samdir af stefnda leiðir það eitt og sér ekki til þess að samningur teljist ósanngjarn, en áfrýjandinn Jóhann hefur í þeim efnum ekki sýnt fram á að sá hluti skilmála stefnda sem hér reynir á sé andstæður samningsskilmálum sem almennt eru notaðir í viðskiptum sem þessum. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að samningurinn fari gegn ákvæðum II. kafla húsaleigulaga um efni leigusamninga sem meðal annars hafa það markmið að vernda rétt leigjenda. Verður kröfu áfrýjanda um að víkja samningi aðila til hliðar því hafnað.Um bótaábyrgð vegna tjóns áfrýjenda 28. Í húsaleigulögum er ekki almennt ákvæði um skaðabótaskyldu aðila leigusamnings vegna tjóns sem verður í leiguhúsnæði. Samkvæmt skilmála með leigusamningi aðila í grein 12, sem fyrr var lýst, ber leigusali ekki ábyrgð á þeim munum sem settir eru í geymslu og það er á ábyrgð leigutaka að tryggja munina kjósi hann svo. Verður ábyrgð stefnda því ekki reist á ákvæðum samningsins. Allt að einu verður að líta til þess hvort stefndi ber skaðabótaábyrgð á eignatjóni áfrýjenda á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins.29. Af hálfu áfrýjenda er því haldið fram að tjón þeirra verði rakið til saknæmrar háttsemi stefnda. Hann hafi vanrækt þá skyldu sína að sjá til þess að brunavarnir væru í lagi. Vísa áfrýjendur til auglýsinga um starfsemi stefnda þar sem fram hefði komið að fylgt væri ströngustu öryggiskröfum með tilliti til bruna, innbrota og vatnsleka. Vatnsúðakerfi sem upphaflega átti að vera í húsinu hafi ekki verið sett upp og í skýrslu Mannvirkjastofnunar hafi komið fram að engin brunahönnun hafi verið til staðar í þeim hluta hússins sem stefndi hafði á leigu fyrir starfsemi sína. Þá hafi stefndi kosið að hafa starfsemi sína í fjöleignarhúsi og því falli ábyrgð á hann sem leigutaka húsnæðisins samkvæmt 1., 6. og 8. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994.30. Í héraðsdómi var sú ályktun dregin af gögnum málsins, þar á meðal minnisblaði slökkviliðsstjóra og byggingarfulltrúa og skýrslum þeirra fyrir dómi, að brunavarnir í húsnæði stefnda hefðu verið í samræmi við það sem tíðkaðist um slíka starfsemi og ekki hefðu verið gerðar athugasemdir þar um eftir skoðun eldvarnareftirlits. Í skýrslu Mannvirkjastofnunar kemur ekkert fram sem breytir þeirri niðurstöðu jafnvel þótt þar sé tekið fram að ekki hafi verið fyrir hendi sérstök brunahönnun í því húsnæði sem stefndi hafði á leigu undir starfsemi sína. Verður hvorki séð að stefnda hafi sem leigutaka verið skylt að setja upp vatnsúðakerfi né heldur að slíkt kerfi í þeim hluta hússins þar sem hann hafði starfsemi sína hefði getið stöðvað hraða útbreiðslu eldsins.31. Skýrslan fjallar að mestu um brunavarnir í miðrými hússins þar sem eldurinn kom upp og er rakið hvernig brunaálag þar hefði gjörbreyst þegar notkun þess var breytt í lagerhúsnæði og farið langt yfir þau mörk sem hentaði byggingunni. Niðurstöðu skýrslunnar um að rétt hefði verið að setja upp vatnsúðakerfi fyrir mikla áhættu í miðrými hússins á þeim tíma sem það var tekið undir vörulager verður að skilja svo að hún hafi beinst að eiganda og forráðamanni þess húsnæðis sem hefðu átt að gera sér fulla grein fyrir auknu brunaálagi við þá breytingu. Verður því fallist á niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með hinum áfrýjaða dómi, að ósannað sé að tjón áfrýjenda verði rakið til vanrækslu stefnda eða annarrar saknæmrar háttsemi hans sem leigutaka í aðliggjandi rými hússins. 32. Málsástæðum áfrýjenda sem lúta að því að stefndi hafi borið skyldur á grundvelli laga um fjöleignarhús var fyrst teflt fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Komast þær því ekki að við úrlausn málsins enda standa ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991. 33. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.34. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Jóhanns Konráðs Birgissonar og Elfu Hannesdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.000.000 króna.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=876f4621-3c7e-4369-92f2-15cfdc17f093
|
Mál nr. 429/2009
|
Skuldamál Varnarþing Aðfinnslur
|
O áfrýjaði dómi héraðsdóms þar sem honum var gert að greiða V hf. skuld. Þá krafðist hann endurskoðunar úrskurðar þar sem hafnað var kröfu hans um frávísun málsins. Talið var að þótt O ætti varnarþing í Frakklandi hafi verið heimilt, samkvæmt 1. mgr. 43. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr., laga nr. 91/1991, að höfða málið fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Var kröfu O um frávísun málsins því hafnað. Talið var sannað að O hafi samþykkt greiðsluskilmála V hf. Þá var ekki talið að O ætti bótakröfu á hendur V hf. og var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að O yrði gert að greiða V hf. skuldina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 18. maí 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 1. júlí 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 28. júlí 2009. Áfrýjandi krefst þess aðallega að málinu vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að dómkrafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í greinargerð sinni í héraði, sem lögð var fram á dómþingi 5. mars 2008, gerði áfrýjandi aðalkröfu um að málinu yrði vísað frá dómi. Byggði hann kröfuna á því að ekki hefði verið heimilt að höfða málið gegn honum á Íslandi, þar sem hann ætti varnarþing í Frakklandi. Héraðsdómur tók afstöðu til frávísunarkröfunnar og hafnaði henni með úrskurði 26. júní 2008. Þar var samt fallist á með áfrýjanda að heimildar til málshöfðunar hér á landi yrði ekki leitað í 1. mgr. 42. gr., sbr. 43. gr., laga nr. 91/1991, þó að íslensku félagi, Opal Holding ehf., hefði verið stefnt til greiðslu á kröfu stefnda óskipt með áfrýjanda. Sagði í forsendum úrskurðarins að þessum lagaákvæðum yrði beitt „þegar samaðild skv. 18. gr. eml. og aðildarsamlag skv. 19. gr. eml. er nauðsynlegt varnarmegin en ekki þegar sá aðili (svo), sem tengist varnarþingi hér á landi, er stefnt sem ábyrgðaraðila með skilyrta og einfalda ábyrgð.“ Niðurstaða úrskurðarins var byggð á 4. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991, þar sem stefna hefði „verið birt stjórnarformanni stefnda Opale Seafood SAS á heimili hans í Hafnarfirði en hann [væri] reyndar stjórnarformaður beggja stefndu.“ Teldist málið því réttilega höfðað. Í áfrýjunarstefnu er tekið fram að áfrýjunin taki einnig til úrskurðarins 26. júní 2008. Felur aðalkrafa áfrýjanda í sér kröfu á endurskoðun hans. Stefndi beindi málssókn sinni að áfrýjanda og íslenska félaginu Opal Holding ehf. sem ágreiningslaust er að eigi varnarþing í Héraðsdómi Reykjaness. Honum var því samkvæmt 1. mgr. 43. gr., sbr. 1. mgr. 42. gr., laga nr. 91/1991 heimilt að höfða málið á því varnarþingi. Aðalkröfu áfrýjanda verður því hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um kröfur stefnda á hendur áfrýjanda, þar með talið málskostnað, en ákvæði dómsins um kröfur stefnda á hendur Opal Holding ehf. eru ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Það athugist að ekki verður séð af málsgögnum að Opal Holding ehf. hafi skilað greinargerð og haldið uppi vörnum í héraði, þó að hinn áfrýjaði dómur bendi til annars. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt ný gögn sem taka yfir 96 blaðsíður í málsgögnum. Í greinargerð til Hæstaréttar er, þrátt fyrir d. lið 2. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991, ekki minnst á gögn þessi og ekkert var að þeim vikið við munnlegan flutning málsins. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Ákvæði hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu áfrýjanda, Opale Seafood SAS, við stefnda, Vigni G. Jónsson hf., eru óröskuð. Áfrýjandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 6. febrúar 2008 og tekið til dóms 5. febrúar 2009. Stefnandi er Vignir G. Jónsson hf., Smiðjuvöllum 4, Akranesi, en stefndu eru Opale Seafood SAS, Frakklandi, og Opal Holding ehf., Grandatröð 8, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 99.988,17 evrur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2007 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Þá krefst stefnandi þess að stefndi Opale Seafood SAS greiði stefnanda 50.000 evrur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2007 til greiðsludags. Stefndi Opale Seafood SAS krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður þá látinn falla niður. Stefndi Opal Holding ehf. krefst þess að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. I. Í stefnu lýsir stefnandi málavöxtum svo að stefnandi og stefndi Opale Seafood SAS hafi verið í viðskiptasambandi þar sem sá fyrrnefndi hafi framleitt lagmeti sem sá síðarnefndi hafi keypt og selt í Frakklandi. Þannig hafi stefndi Opale Seafood SAS keypt af stefnanda vöru í 18 skipti á árunum 2006 og 2007, samtals fyrir 720.082,32 evrur. Á móti hafi stefnandi fengið greiðslur í 25 skipti frá stefnda Opale Seafood SAS og í eitt skipti frá stefnda Opal Holding ehf. á grundvelli ábyrgðar þess. Ógreiddur mismunur nemi 149.988,17 evrum. Með yfirlýsingu útgefinni 7. júlí 2006 hafi stjórnarformaður stefnda Opal Holding ehf., Birgir Sævar Jóhannsson, gengist í ábyrgð fyrir hönd félagsins fyrir greiðslum á útgefnum reikningum stefnanda á hendur stefnda Opale Seafood SAS. Um hafi verið að ræða ábyrgð á greiðslum og viðskiptaskuld sem hafi verið umfram 50.000 evrur. Hafi þessi ábyrgð verið sett fram vegna greiðsluvanda stefnda Opale Seafood SAS og til þess að fá stefnanda til að senda stefnda áfram framleiðsluvöru sína. Stefnandi kveður Opale Seafood SAS hafa komist í veruleg vanskil gagnvart stefnanda og hafi Opal Holding ehf. einu sinni greitt inn á viðskiptareikning stefnanda f.h. Opale Seafood SAS á grundvelli ábyrgðarinnar en það hafi verið 28. september 2006 að fjárhæð 30.000 evrur. Stefnanda hafi ekki tekist að fá eftirstöðvar skuldarinnar greiddar. Stefnandi byggir á því að báðir stefndu séu sameiginlega ábyrgir fyrir greiðslu á viðskiptaskuld stefnda sem sé umfram 50.000 evrur eða 99.988,17 evrur sem sundurliðist þannig: Stefnandi heldur því fram að greiðsluskylda stefnda Opal Holding ehf. byggist á framangreindri ábyrgðaryfirlýsingu sem sé virk um leið og viðskipti hafi farið umfram þá lágmarksfjárhæð sem þar sé tilgreind. Bendir stefnandi á að í eitt skipti hafi stefndi Opal Holding ehf. greitt á grundvelli þessarar ábyrgðar. Um ábyrgðir þessar gildi sambærilegar reglur og um bankaábyrgð. Ábyrgð stefnda Opale Seafood SAS byggist á almennum reglum kaupréttarins á efndum fjárskuldbindinga. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Um dráttarvexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 og um málskostnað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. II. Í greinargerð Opale Seafood SAS segir m.a. að um mitt ár 2005 hafi stefndi gert framleiðslusamning við smásölukeðjuna Leader Price í Frakklandi og hafi vörurnar ýmist verið seldar undir merkjum Leader Price eða stefnda. Hluta af vörunum hafi stefndi framleitt sjálfur en aðrar keypt af þriðja manni. Um haustið 2005 hafi Leader Price óskað eftir því við stefnda að hann útvegaði Leader Price grásleppukavíar. Forsvarsmaður stefndu, Birgir Sævar Jóhannsson, hafi þá leitað til forsvarsmanns stefnanda, Eiríks Vigfússonar, sem hann hafi þekkt. Aðilar hafi samið svo um að stefnandi fengi greitt fyrir kavíarinn þegar Leader Price hefði greitt stefnda Opale Seafood SAS. Þegar liðið hafi á sambandið hafi stefnandi ekki talið sig geta selt stefnda lengur á þessum greiðslukjörum þar sem hið umbeðna magn hefði aukist. Stefndi Opal Holding ehf. hafi þá látið stefnanda í té einfalda ábyrgð sem sé skilyrt. Hins vegar hafi það gerst að stefnandi hafi afhent vörur seint og illa sem leitt hafi til þess að stefndi hafi lent í vanefndum gagnvart Leader Price. Hafi stefndi þurft að sættast á breytingu á samningsverði sínu hjá Leader Price og orðið fyrir fjártjóni af þessum sökum. Sýknukröfu sína styður stefndi Opale Seafood SAS þessum rökum, að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna vanefnda stefnanda. III. Í greinargerð stefnda Opal Holding ehf. segir m.a. að félagið hafi látið stefnanda í té einfalda ábyrgð sem hafi verið skilyrt við að stefnandi stæði við alla samninga sína við stefnda. Stefnandi hafi hins vegar afhent vörur sínar seint og illa sem leitt hafi til mikilla vandræða fyrir stefnda Opale Seafood SAS. Kröfu sína um sýknu styður stefndi Opal Holding ehf. sömu rökum og stefndi Opale Seafood SAS. Auk þess bendir stefndi Opal Holding á í greinargerð sinni að ábyrgð hans sé einföld og háð því að engar kröfur eða deilumál séu á milli stefnanda og meðstefnda Opale Seafood SAS. Ábyrgðin geti ekki orðið virk fyrr en búið sé að staðreyna greiðsluskyldu meðstefnda Opale Seafood SAS gagnvart stefnanda og jafnframt að innheimtuaðgerðir gegn meðstefnda í Frakklandi hafi reynst árangurslausar. IV. Eftir þingfestingu málsins og eftir framlagningu greinargerðar af hálfu stefnda hafa verið lögð fram samtals 126 skjöl, aðallega af hálfu stefndu. Fyrir dóminn kom Eiríkur Vigfússon, framkvæmdastjóri stefnanda, og gaf skýrslu. Af hálfu stefnda komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu Birgir Sævar Jóhannsson, stjórnarformaður stefnda Opale Seafood SAS og framkvæmdastjóri og stjórnarformaður stefnda Opal Holding ehf. Þá gáfu einnig skýrslu Jacques Duflos, framkvæmdastjóri stefnda Opale Seafood SAS, og vitnið Olivier Lauriston, fyrrverandi sölustjóri hjá stefnda Opale Seafood SAS. Eiríkur Jónsson sagði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að stefnandi væri fjölskyldufyrirtæki og hafi verið í rekstri frá 1970. Meginstarfsemin væri vinnsla úr hrognum og væri mest unnið undir vörumerkjum annarra. Stærstu viðskiptavinirnir væru í Frakklandi en þar væri stærsti markaður fyrir þessa vöru. Eiríkur kvaðst hafa þekkt Birgi frá því er Birgir vann fyrir annað fyrirtæki í Frakklandi fyrir allnokkrum árum. Hafi þeir þá átt viðskipti með hrogn og þau viðskipti gengið snurðulaust fyrir sig. Þessi viðskipti hafi fallið niður í nokkur ár en svo hafi Birgir haft samband við hann árið 2005 og spurt hvort hann vildi framleiða grásleppukavíar sem Birgir ætlaði að selja til verslunarkeðjunnar Leader Price í Frakklandi. Hann kvaðst hafa fallist á það og viðskiptin byrjað á fyrri hluta árs 2006. Samkomulag hafi verið um að greiðslufrestur væri 30 dagar og að skuld stefnda Opale Seafood SAS við stefnanda mætti ekki verða hærri en 50.000 evrur á hverjum tíma. Eiríkur kvaðst selja kavíar til nokkurra söluaðila í Frakklandi og væru skilmálar almennt þeir að reikningar skyldu greiðast eftir 30 daga og að kaupandi legði fram bankaábyrgð. Hann hafi hins vegar ekki krafið stefnda Opale Seafood SAS um bankaábyrgð til að byrja með vegna kunningsskapar þeirra Birgis. Traust hafi ríkt milli þeirra. Hins vegar hafi hann margítrekað við Birgi í tölvubréfum sínum til hans að skuldin mætti ekki fara upp fyrir 50.000 evrur. Það hafi hins vegar brugðist og skuldin stundum orðið meiri en þessu nam eins og t.d. í júní 2006, en þá hafi hún verið orðinn 120.000 evrur. Þá hafi hann stundum þurft að setja gáma í biðstöðu erlendis til þess að knýja á um greiðslu. Hann hafi tilkynnt Birgi að hann þyrfti bankaábyrgð ef viðskiptin ættu að ganga áfram. Birgir hafi þá sent honum ábyrgð stefnda Opal Holding ehf. Eiríkur kvaðst þá hafa ítrekað að slík ábyrgð gæti ekki komið í stað bankaábyrgðar þar sem hann þekkti ekkert til stefnda Opal Holding ehf. Svo hafi farið að lokum að stefndi Opale Seafood SAS hafi misst samninginn við Leader Price og sagt upp samningi sínum við stefnda vorið 2007. Í máli Birgis Sævars Jóhannssonar kom m.a. fram að forsvarsmenn Leader Price hafi fært það í tal við hann hvort hann gæti útvegað kavíar og gefið það í skyn að slík viðskipti myndu treysta önnur viðskipti stefnda Opale Seafood SAS við Leader Price. Á þessum tíma hafi stefndi Opale Seafood SAS selt Leader Price ýmsa vörur, m.a. eigin framleiðsluvöru. Þessi viðskipti með kavíar hafi ekki verið hugsuð til þess að hafa hagnað af, heldur fyrst og fremst til þess að þjónusta Leader Price og þannig tryggja önnur viðskipti Opale Seafood SAS við verslunarkeðjuna. Birgir kvaðst í upphafi hafa gert Eiríki grein fyrir greiðsluskilmálum Leader Price, að verslunin greiddi ekki fyrr en eftir 45 daga frá móttöku vöru og síðan bættust allt að 10 dagar við þar til hann fengi greiðslu inn á sinn reikning. Þar við bættist flutningur vöru o.fl. þannig að í heild gæti hann ekki greitt fyrr en eftir 90 daga. Hann hafi gert Eiríki grein fyrir að hann gæti ekki fjármagnað svona dýra vöru í svona langan tíma og því yrði að vera rýmri greiðslufrestur af hálfu stefnanda. Eiríkur hafi fallist munnlega á þetta í upphafi viðskiptanna. Þegar allt var komið í óefni og stefndi Opale Seafood SAS gat ekki uppfyllt samning sinn við Leader Price, hafi Leader Price beitt stefnda refsingu af ýmsu tagi. Hafi það haft áhrif á önnur viðskipti stefnda við Leader Price. Birgir mótmælti því að staðið hafi á greiðslum til stefnanda þar sem hann hafi boðið fram ábyrgð. Stefndi Opale Seafood SAS lagði fram við aðalmeðferð skjal sem er útreikningur stefnda á tjóni sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda stefnanda. Samkvæmt þeim útreikningum telur stefndi tapaða framlegð vegna sölu á grásleppukavíar í 2 ár vera 89.793,66 evrur og tapaða framlegð vegna lækkunar á öðrum afurðum í 1 ár 98.907,93 evrur eða samtals 188.701,59 evrur. V. Samningssamband komst á milli stefnanda og stefnda Opale Seafood SAS í lok árs 2005 um að sá síðarnefndi keypti grásleppukavíar af stefnanda. Stefndi Opale Seafood SAS gerði samning við verslunarkeðjuna Leader Price í Frakklandi um sölu á framleiðsluvöru stefnanda en stefnandi var ekki aðili að þeim samningi. Samkvæmt gögnum málsins þróuðust viðskipti stefnanda og stefnda Opale Seafood SAS með þeim hætti að fyrsti gámur af kavíar fór til stefnda í mars 2006. Í samskiptum aðila í tölvupósti kemur fram í apríl 2006 að stefndi Opale Seafood SAS áætlar að greiða stefnanda 10.000 evrur inn á fyrsta reikning, sem var að fjárhæð 38.707,20 evrur, og síðan 5.000 evrur vikulega. Þann 24.apríl 2006 sendi forsvarsmaður stefnanda, Eiríkur Vignisson, forsvarsmanni stefnda Opale Seafood SAS, Birgi S. Jóhannssyni, tölvupóst og sagði að vegna nýrrar pöntunar frá stefnda geti hann ekki án tryggingar haft hærri fjárhæð útistandandi en 50.000 evrur á hverjum tíma. Því dugi ekki vikuleg greiðsla að fjárhæð 5.000 evrur vegna þess að með nýjum gámi verði skuldin komin upp í 100.000 evrur. Þetta ítrekaði Eiríkur þann 27. apríl 2006. Í tölvupósti 28. júní 2006 sagði Birgir að áfram yrði greiddar 10-15.000 evrur og upphæðin hækkuð ef farið yrði yfir 50.000 evra markið. Eiríkur sendi Birgi póst daginn eftir og ítrekaði að hann gæti ekki tekið meiri áhættu en 50.000 evrur. Kæmi stefndi Opale Seafood SAS hins vegar með bankaábyrgð gæti hann gefið 90 daga greiðslufrest. Í lok bréfsins sagði Eiríkur að það væri honum að meinalausu þó að stefndi Opale Seafood SAS kysi að hætta viðskiptunum. Þann 7.júlí 2006 sendi Birgir Eiríki ábyrgðaryfirlýsingu stefnda Opal Holding ehf. þar sem fram kemur m.a. að Opal Holding ábyrgist vegna viðskiptanna þær fjárhæðir sem fari upp fyrir 50.000 evrur. Eiríkur þakkaði fyrir þessa ábyrgð 10. júlí 2006 en sagði jafnframt að banki þyrfti einnig að koma að ábyrgðinni. Þann 22. ágúst 2006 minnti Eiríkur Birgi á að skuldin væri nú 87.398 evrur og komin upp fyrir 50.000 evrur sem væri það hámark sem hann gæti haft útistandandi. Aftur sama dag óskaði Eiríkur eftir bankaábyrgð. Þann 24. ágúst 2006 tilkynnti Eiríkur að sending væri farin til Rotterdam en henni yrði haldið þar til greiðsla hefði borist. Þann 8. september 2006 tilkynnti Eiríkur að sendingin væri í biðstöðu og yrði ekki afhent fyrr en skuldin væri komin niður í 50.000 evrur. Þann 12. september sagði Birgir í bréfi sínu að 20.000 evrur yrðu greiddar í þessari viku og 40.000 evrur í þeirri næstu. Þann 9. nóvember 2006 tilkynnti Eiríkur að gámur væri nú í biðstöðu í Vlissingen og hann væri tilbúinn að hækka heimildina í 60.000 evrur. Þann 15. desember 2006 sendi Birgir Eiríki bréf og sagði m.a. að vegna afhendingardráttar af hálfu stefnanda hafi stefndi Opale Seafood SAS ekki getað efnt samningi sinn við Leader Price. Eiríkur svaraði bréfi Birgis samdægurs og sagði m.a. að aðeins ein ástæða væri fyrir töfum á afhendingu en það væri ófullnægjandi greiðslur af hálfu stefnda og ennfremur tafir á því að staðfesta pantanir. Viðskiptum aðila lauk með þeim hætti að Birgir sendi Eiríki bréf 23. maí 2007 og tilkynnti uppsögn á samningi aðila og að ekki yrði um frekari viðskipti að ræða milli þeirra. Þann 22. júní 2007 óskaði stefnandi eftir uppgjöri á skuld stefndu við stefnanda en með bréfi 10. júlí 2007 hafnaði stefndi Opale Seafood SAS frekari greiðslum vegna tjóns er hann taldi sig hafa orðið fyrir. Af framangreindum samskiptum aðila má sjá að ekki var ágreiningur um magn vöru eða gæði hennar. Stefnufjárhæð er einnig óumdeild. Ágreiningur aðila snýst eingöngu um afhendingu vörunnar og greiðsluskilmála. Stefndi Opale Seafood SAS hefur haldið því fram að samið hafi verið um lengri greiðslufrest en 30 daga og að afhenda ætti vöruna samkvæmt sérstakri afhendingaráætlun. Engin skrifleg gögn eru í málinu um þessa staðhæfingu stefnda. Af bréfaskriftum aðila má hins vegar glögglega sjá að alveg frá upphafi veitti stefnandi aðeins 30 daga greiðslufrest og setti það skilyrði að skuldin færi ekki upp fyrir 50.000 evrur á hverjum tíma. Var það margítrekað af hálfu stefnanda og verður ekki annað ráðið af bréfaskriftum aðila en að stefndi Opale Seafood SAS hafi í raun samþykkt þessa greiðsluskilmála. Því telst sannað í málinu að samningur aðila hafi hljóðað á um 30 daga greiðslufrest og að skuldin mætti ekki fara upp fyrir 50.000 evrur á hverjum tíma. Ósönnuð er sú staðhæfing stefnda Opale Seafood SAS að afhendingardráttur hafi orðið af hálfu stefnanda. Þvert á móti er framkomið í málinu, sbr. framangreindar bréfaskriftir aðila, að afhendingardráttur stafaði eingöngu af greiðsludrætti stefnda. Af þeim sökum þurfti stefnandi nokkrum sinnum að seinka afhendingu og setja gáma í biðstöðu í erlendum höfnum vegna þess að það stóð á greiðslum frá stefnda Opale Seafood SAS. Vegna framangreindra vanefnda af hálfu stefnda Opale Seafood SAS á hann ekki bótakröfu á hendur stefnanda. Niðurstaðan í þessum þætti málsins er því sú að stefndi Opale Seafood SAS verður dæmdur til að greiða stefnanda 149.988,17 evrur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir þeirri niðurstöðu verður stefndi Opale Seafood SAS dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur. Með sérstakri ábyrgðaryfirlýsingu 7. júlí 2006 gekkst stefndi Opal Holding ehf. í ábyrgð fyrir stefnda Opale Seafood SAS. Segir m.a. í ábyrgðaryfirlýsingunni: „Vignir Jónsson hf. er tilbúið að veita Opale Seafood SAS ákveðinn greiðslufrest með því skilyrði að heildarupphæð útistandandi viðskiptakrafna fari ekki upp fyrir 50.000 á hverjum tíma. Allar upphæðir, vegna viðskipta með „afurðirnar“, sem fara upp fyrir 50.000, mun Opal Holding, fyrir hönd síns dótturfélags, ábyrgjast greiðslur á, til handa Vigni. Ábyrgð þessi er háð því að engin kröfu- eða deilumál séu uppi er tengjast „afurðinni“, s.s. gæði þeirra, afhendingar eða önnur atriði sem koma í veg fyrir eðlilegar sölu og afhendingar til viðskiptavina Opale Seafood SAS.“ Meginreglan er sú varðandi ábyrgðir að skuldbinding ábyrgðarmanns telst einföld ábyrgð nema ábyrgðarmaður hafi ótvírætt gengist undir sjálfskuldarábyrgð eða þá að leiða megi af lögskiptum aðila eða aðstæðum við samningsgerð, að um sjálfskuldarábyrgð sé að ræða. Í máli þessu er aðstaðan sú að stefndi Opale Seafood SAS reyndi að liðka fyrir viðskiptum aðila með því að senda stefnanda umrædda ábyrgðaryfirlýsingu. Af stefnanda hálfu var ekki fallist á að hún gæti komið í stað bankaábyrgðar sem hann gerði kröfu um. Því var því ekki til að dreifa að sjálfskuldarábyrgð hafi skapast á þeim grunni að Opale Seafood SAS væri veittur greiðslufrestur gegn því að þriðji maður gengi í ábyrgð. Niðurstaðan er því sú að ábyrgð sú er stefndi Opal Holding ehf. veitti 7. júlí 2006 telst vera einföld ábyrgð og ber því stefnanda að leita fullnustu úr hendi aðalskuldara áður en greiðsluskylda ábyrgðarmanns verður virk. Verður stefndi, Opal Holding ehf., því sýknaður að svo stöddu af kröfu stefnanda, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt þykir að málskostnaður milli stefnanda og stefnda Opal holding ehf. falli niður. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, Opale Seafood SAS, greiði stefnanda, Vigni G. Jónssyni hf., 149.988,17 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2007 til greiðsludags. Stefndi, Opale Seafood SAS, greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað. Stefndi, Opal Holding ehf., skal að svo stöddu vera sýkn af kröfu stefnanda í málinu. Málskostnaður milli stefnanda og Opal Holding ehf. fellur niður.
|
Mál nr. 747/2009
|
Fasteign Brostnar forsendur Óvígð sambúð
|
F og K voru samkvæmt þjóðskrá í óvígðri sambúð í tæpt ár. Árið 2002 keyptu þau íbúð á neðri hæð í tvíbýlishúsi og bjuggu í henni á sambúðartímanum. F lagði til þá fjarmuni sem varið var í útborgun en að öðru leyti var kaupverðið greitt með lánum. Skráður eignarhlutur F og K var jafn og afsali þinglýst í því horfi. Í kjölfar sambúðarslita þeirra deildu þau um eignina. Eignin var að lokum seld og eftirstöðvar kaupverðsins skipt að jöfnu í samræmi við þinglýstar eignarheimildir. F höfðaði síðar mál til heimtu þeirrar fjarhæðar sem kom í hlut K við sambúðarslitin. Byggði F málsókn sína á því að hin selda eign hefði í raun verið óskipt séreign hans þrátt fyrir skráðar eignarheimildir. Í málinu var talið óumdeilt að F hefði einn lagt til fjármuni í útborgun eignarinnar og K því á þeim tíma ekki átt rétt til eignarhlutar á grundvelli beins fjárframlags til kaupanna. Þá benti ekkert til þess að F hefði viljað tryggja stöðu K sérstaklega án tillits til framlags frá henni. Talið var að skráð eignarhlutdeild F og K í fyrrgreindri eign hefði helgast af því að þau hefðu á þeim tíma er kaupin voru gerð ætlað að hefja sambúð til frambúðar og að með tímanum myndu þau leggja jafnt af mörkunum til fjármögnunar á kaupunum. Á þeim tíma er aðilar bjuggu saman greiddi F afborgarnir af eigninni að mestu leyti og ekki var talið að kostnaður vegna heimilishalds hefði frekar fallið á K. Með vísan til þeirrar stöðu sem uppi var við slit á sambúð aðila, svo skömmu eftir að til hennar var stofnað, var fallist á með F að forsendur fyrir jafnri eignarhlutdeild þeirra í eigninni hefðu brostið og í reynd hefði K ekki öðlast þann eignarrétt að húseigninni sem þinglýstar eignarheimildir kváðu á um. Var K gert að greiða F umkrafða fjárhæð að frádregnu áætluðu framlagi hennar til eignarmyndunar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2009. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð og vextir ekki dæmdir fyrr en við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir og málsástæður aðila eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram voru aðilar í skráðri sambúð frá 17. október 2002 til 1. júní 2003, en samband þeirra hafði varað lengur. Þau eignuðust barn á sambúðartímanum og keyptu fasteign. Aðilar deildu um eignarrétt að fasteigninni eftir sambúðarslitin, en samkomulag hafði ekki náðst þegar hún var seld 4. júlí 2006. Með bréfi 16. október 2006 krafði stefndi áfrýjanda um endurgreiðslu þess hluta söluverðs eignarinnar sem kom í hennar hlut við söluna samkvæmt skráðum eignarhlutföllum. Í því bréfi segir að höfðað verði dómsmál til innheimtu kröfunnar verði hún ekki greidd innan 30 daga. Hvorki eru í málinu gögn um frekari samskipti aðila fyrr en stefna er birt áfrýjanda 17. apríl 2009, né hafa komið fram skýringar á þeim langa tíma sem þarna líður. Héraðsdómur dæmdi áfrýjanda til að greiða kröfuna að frádregnu framlagi hennar til eignamyndunarinnar, sem ákveðið var að álitum 200.000 krónur. Við þá niðurstöðu unir stefndi. Með vísan til framangreinds og forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þó þannig að rétt þykir að dráttarvextir greiðist frá því að málið var höfðað, sbr. 2. gr. i.f. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Kristrún Anna Skarphéðinsdóttir, greiði stefnda, Friðriki Má Ólafssyni, 880.233 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. apríl 2009 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. nóvember 2009. Mál þetta, sem var dómtekið 28. f.m., er höfðað 17. apríl 2009 af Friðriki Má Ólafssyni, Digranesvegi 80 í Kópavogi, á hendur Kristrúnu Önnu Skarphéðinsdóttur, Þórustíg 5 í Reykjanesbæ. Stefnandi gerir þá dómkröfu að stefnda verði dæmd til að greiða honum 1.080.233 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara verulegrar lækkunar á þeim. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda. I II Stefnandi byggir málsókn sína á því að hin selda húseign að Faxabraut 3 í Reykjanesbæ hafi verið óskipt séreign hans þrátt fyrir að stefnda hafi verið skráður eigandi að helmingshlut í henni. Stefnda hafi því ekki átt rétt á þeirri greiðslu af söluandvirði íbúðarinnar sem til hennar rann og beri því að endurgreiða stefnanda hana. Stefnandi hafi, svo sem áður er rakið, einn greitt útborgun kaupverðs að fjárhæð 1.920.000 krónur sem verið hafi stærsti hluti eignarmyndunar í íbúðinni. Þá hafi hann greitt allar afborganir af lánum sem tekin voru vegna kaupanna, þó að tveimur afborgunum undanskildum. Þá hafi stefnandi jafnframt greitt allan kostnað sem stofnað var til vegna húsnæðisins, þar með talinn kostnað vegna lagfæringa og endurbóta á því og öll gjöld til opinberra aðila. Þar að auki hafi stefnandi lagt til vinnu við lagfæringar á húsnæðinu sem hafi aukið verðmæti þess. Íbúðin hafi því í reynd verið óskipt eign stefnanda. Sú staðreynd að stefnda var skráður eigandi að helmingshlut í henni haggi þessu ekki. Meginforsenda þess að stefnandi hafi fallist á þá tilhögun að kröfu stefndu og föður hennar hafi verið sú að aðilar myndu búa saman til framtíðar. Með tíð og tíma myndu þau leggja jafnt af mörkum til fjármögnunar á kaupunum. Sú varð ekki raunin. Sambúðin hafi staðið í mjög skamman tíma, eða í rúma 7 mánuði, en auk þess hafi framlag stefndu til kaupanna verið óverulegt. Forsenda stefnanda fyrir að skrá stefndu fyrir helmingshlut í íbúðinni hafi því algjörlega brostið og ekki leitt til eignarmyndunar stefndu til handa. Stefnandi bendir á að stefnda geti ekki byggt rétt sinn til hlutdeildar í eigninni á dómvenju um hlutdeild í eignamyndun á sambúðartíma, enda hafi sambúðin varað stutt og fjárhagsleg samstaða ekki myndast með málsaðilum. Hlutdeild stefndu í greiðslu kaupverðs hafi að auki verið óveruleg. Þá hafi kaupin verið gerð fyrir upphaf skráðrar sambúðar og að mestu fyrir fé sem stefnandi hafði þá þegar eignast. Útborgunin, sem var megin uppistaða eignarmyndunar í íbúðinni, hafi þess utan verið hluti skaðabóta sem stefnandi fékk greiddar vegna varanlegs líkamstjóns sem hann varð fyrir. Slíkar bætur séu séreign þess sem þær fær greiddar, sbr. í þeim efnum ákvæði 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Stefnda hafi ekki getað eignast hlutdeild í þeim. Framangreindum málsástæðum sínum til frekari stuðnings vísar stefnandi til dóms Hæstaréttar frá 13. desember 2001 í máli nr. 211/2001, en hann er birtur í dómasafni réttarins það ár á bls. 4551. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum óskráðum reglum fjármuna- og kröfuréttar um endurheimt (endurgreiðslu) ofgreidds fjár. Jafnframt byggir stefnandi á því að með því að taka við greiðslunni og neita að endurgreiða stefnanda hana hafi stefnda auðgast á óréttmætan og ósanngjarnan hátt á kostnað stefnanda. Stefnandi eigi á þeim forsendum og samkvæmt óskráðum reglum fjármuna- og kröfuréttar um óréttmæta auðgun rétt til greiðslu stefnukröfu úr hendi stefndu. Fyrir liggi að stefnda hafi ekkert átt í íbúðinni en engu að síður tekið við hinni umdeildu greiðslu í skjóli þess að hún var skráður eigandi að hluta hennar. Stefnda hafi verið grandsöm um að hún ætti ekki rétt til greiðslunnar, það er hún hafi vitað eða mátt vita að hún ætti ekki slíkan rétt. Þá hafi stefnda haft um það vitneskju að allt fé til kaupanna kæmi frá stefnanda og að þar væri að hluta til um að ræða skaðabætur sem honum voru greiddar vegna varanlegs líkamstjóns. Stefndu hafi einnig verið ljóst að með því að samþykkja að skrá íbúðina að hluta til á hana hafi ekki falist í því gjöf frá honum til hennar. Stefndu hafi verið um það kunnugt að þessi skráning væri gerð á þeirri forsendu að sambúð þeirra myndi standa til framtíðar og stefnda myndi með tíð og tíma leggja jafnt til kaupanna og stefnandi og að fjárhagsleg samstaða yrði með þeim til framtíðar. Af því varð hins vegar ekki og forsendur skráningarinnar því brostið við sambúðarslitin. Stefnandi vísar til þess að stefndu hafi jafnan verið ljós afstaða hans til kröfu hennar um hlutdeild í verðmæti íbúðarinnar, enda hefðu aðilar deilt um þetta áður en til sölunnar kom. Hafi stefnandi ávallt hafnað kröfum stefndu. Frá þeim tíma sem stefnda tók við greiðslunni hafi henni mátt vera ljóst að stefnandi myndi krefjast endurgreiðslu. Augljóst sé einnig að hefði helmingur íbúðarinnar ekki verið skráður á stefndu við kaupin hefði hún ekki geta krafið stefnanda um greiðslu á hluta söluandvirðis íbúðarinnar þar sem hún hafi lagt óverulegt fé til kaupanna, sambúðartími verið stuttur og fjárhagsleg samstaða ekki tekist með þeim á sambúðartímanum. Verði kröfu stefnanda hafnað muni stefnda á ósanngjarnan hátt hagnast á kostnað hans. III Stefnda byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að hin selda íbúð hafi verið sameign málsaðila samkvæmt þinglýstum kaupsamningi og að þau hafi hvort um sig átt helmingshlut í henni. Stefndi hafi því átt fullan rétt til þeirrar greiðslu sem hún móttóku við sölu á eigninni. Sé það í fullu samræmi við þá meginreglu að við fjárslit sambúðarfólks komi eign í hlut þess aðila sem er skráður fyrir henni. Þá hafnar stefnda því sem ósönnuðu að hún eða faðir hennar hafi lagt að stefnanda að skrá eignina á þau bæði. Stefnda hafnar því að stefnandi hafi greitt allan kostnað sem tengdist rekstri húseignarinnar og framkvæmdum við hana. Þannig hafi hún greitt tæplega 40.000 krónur í afborganir af lánum sem tekin voru vegna kaupa á eigninni. Þá hafi faðir stefndu lagt parket á hluta íbúðarinnar, lagað ofna og miðstöð vegna hitavandamála og að auki útvegað aðstoð vegna viðgerðar á glugga í þvottahúsi. Stefnda hafi einnig tekið þátt í að mála íbúðina. Er hafnað þeim fullyrðingum stefnanda að vinna við lagfæringar og endurbætur á íbúðinni, sem aukið hafi verðgildi hennar, hafi alfarið verið á vegum stefnanda. Sé og til þess að líta að íbúðin hafi samkvæmt fasteignamati verið metin á 8.695.000 krónur, en söluverð hennar í júlí 2006 hafi einungis numið 7.500.000 krónum. Hafi þetta lága söluverð stafað af slæmri umgengni stefnanda um íbúðina frá því að aðilar slitum samvistum. Við þetta bætist síðan að stefnda hafi fest kaup á innanstokksmunum og eldhúsáhöldum fyrir heimilið. Þá hafi hún keypt föt á barn hennar og stefnanda og aðrar nauðsynjavörur í þágu þess. Ennfremur hafi hún með öðrum hætti tekið þátt í að greiða kostnað af sameiginlegum heimilisrekstri. Við sambúðarslit hafi stefnandi þrátt fyrir þessi fjárútlát stefndu haldið eftir stærstum hluta þeirra lausafjármuna sem hér um ræðir og hafi stefndu einungis haft á brott með sér hluti sem hún og barn þeirra gátu ekki verið án. Stefnda hafnar því ennfremur að ekki hafi verið um fjárhagslega samstöðu á milli stefndu og stefnanda að ræða. Aðilar hafi byrjað að búa saman sumarið 2001 er stefnandi flutti inn til stefndu og foreldra hennar. Í þessum efnum sé ekki tækt að miða einungis við hina formlegu skráningu óvígðrar sambúðar í þjóðskrá, heldur verði að taka mið af því hvenær raunveruleg sambúð hófst. Sambúð aðila hafi samkvæmt þessu staðið í tæp tvö ár. Stefnandi hafi ekki greitt leigu til foreldra stefndu meðan hann bjó á heimili þeirra og hafi stefnda á þann hátt bætt aðstöðu stefnanda til tekjuöflunar verulega. Hafnar stefnda því að hlutdeild hennar í greiðslu kaupverðs umræddrar húseignar hafi verið óveruleg með hliðsjón af þeim ávinningi sem stefnandi hafi haft af því að búa endurgjaldslaust á heimili foreldra hennar. Þá vísar stefnda til þess að hún hafi verið heimavinnandi og sinnt barni hennar og stefnanda frá byrjun desember 2002 og þar til í lok maí 2003, en það hafi bætt aðstöðu stefnanda til tekjuöflunar til muna. Telur stefnda að líta verði til þessa framlags hennar við úrlausn málsins. Þá telur stefnda að ákvæði 100. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. renni stoðum undir þann skilning hennar að um fjárhagslega samstöðu á milli aðila hafi verið að ræða, en með því að þau hafi eignast barn saman sé óhjákvæmilegt að líta svo á að slík samstaða hafi myndast. Með vísan til þess sem að framan er rakið um upphaf sambúðar aðila fellst stefnda ekki á þann skilning stefnanda að við það eigi að miða að stefnanda hafi áskotnast þeir fjármunir, sem varið var í útborgunargreiðsla við kaup á íbúðinni að Faxabraut 3, áður en til sambúðar var stofnað. Þá hafnar stefnda því að þær skaðabætur sem hér um ræðir geti talist séreign stefnanda, enda hafi þær runnið saman við aðra fjármuni búsins og verið notaðar í þágu þess. Framangreindum málsástæðum sínum til frekari stuðnings vísar stefnda til dóms Hæstaréttar frá 17. mars 2005 í máli nr. 363/2004 og dóms frá 19. október 2006 í máli nr. 52/2006. Þá hafnar stefnda því að sá dómur sem stefnandi hefur sérstaklega vísað til í málatilbúnaði sínum geti haft þýðingu við úrlausn málsins. Stefnda hafnar því að með því að taka við greiðslunni og neita að endurgreiða stefnanda hana hafi hún á óréttmætan og ósanngjarnan hátt auðgast á kostnað stefnanda. Fyrir liggi að stefnda var skráður eigandi að hluta íbúðarinnar og hafði greitt afborganir af áhvílandi lánum, tekið þátt í að greiða gjöld af henni og kostað rekstur hennar og endurbætur á henni. Stefnda byggir varakröfu sína á óskráðum reglum um hlutdeild í eignamyndun og eignaaukningu á sambúðartíma og vísar þar um til ofangreindra röksemda. Stefnda byggir varakröfu sína einnig á almennum óskráðum reglum fjármuna- og kröfuréttar um endurheimtu ofgreiddra fjármuna og óréttmæta auðgun stefnanda vegna greiðslu afborgana stefndu af lánum sem tekin voru til að fjármagna kaup á íbúðinni og margvíslegra útgjalda sem henni tengdust með einum eða öðrum hætti. Eigi stefnda á þessum forsendum og samkvæmt óskráðum reglum fjármuna- og kröfuréttar um óréttmæta auðgun, meginreglu laga og eðli máls rétt til þess að dómkrafa stefnanda sæti lækkun. Stefnanda hafi verið það ljóst að greiðslur afborgana af íbúðinni hafi verið greiddar á þeirri forsendu að sambúð aðila myndi standa til framtíðar og með tíð og tíma yrði fjárhagsleg samstaða á milli þeirra. Forsendur fyrir greiðslu afborgananna hafi því brostið við sambúðarslitin. Auk þessa krefst stefnda þess að endurgreiðslukrafa verði lækkuð um 193.231 krónu, en sú fjárhæð svari til ósamþykktrar veðsetningar af hálfu stefnanda. IV Í málflutningi var því haldið fram af hálfu lögmanns stefndu að með því að sameiginleg lán aðila vegna íbúðarkaupanna hafi numið samtals 4.480.000 krónum beri að líta svo á að stefnda hafi aflað fjár til kaupanna sem nemi helmingi lánsfjárhæðarinnar, eða 2.240.000 krónum. Sú upphæð sé 35% af kaupverði íbúðarinnar. Renni þetta frekari stoðum undir réttmæti þeirrar eignarskiptingar sem fram komi í kaupsamningi og styðji í öllu falli kröfu um verulega lækkun á dómkröfu stefnanda. Þessari málsástæðu mómælti lögmaður stefnanda sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður fallist á sjónarmið stefnanda um þetta og kemur þessi málsástæða því ekki til úrlausnar í málinu. V Samkvæmt kaupsamningi 11. september 2002 um neðri hæð tvíbýlishússins að Faxabraut 3 í Reykjanesbæ var eignarhlutur kaupenda, aðila þessa máls, skráður jafn og í afsali var með sama hætti tilgreint að hvor aðila ætti helmingshlut í húseigninni. Þessi tilgreining eignarréttar í heimildarskjölum og þinglýsing þeirra leiðir ekki þegar til þeirrar niðurstöðu að stefnda hafi í reynd átt hlut í húseigninni. Hún veitir hins vegar líkur fyrir því og að um helmingshlut hafi verið að ræða. Verður stefnandi, sem heldur öðru fram, því að hnekkja þeim líkindum sem hin þinglýsta eignarheimild veitir samkvæmt þessu. Ber honum þannig að sanna að framlög aðila til eignarmyndunar eigi hér að leiða til annarrar niðurstöðu. Má um þetta meðal annars vísa til dóms Hæstaréttar frá 13. desember 2001 í máli nr. 211/2001, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 4551. Húseignin hefur nú verið seld og gerir stefnandi í því ljósi kröfu til þess að stefnda endurgreiði honum þá fjármuni sem í samræmi við framangreind eignarhlutföll komu í hennar hlut við söluna. Í málinu háttar svo til að óumdeilt er að útborgunarhluti kaupverðs, sem nam 1.920.000 krónum, var greiddur með fjármunum sem stefnandi lagði til, en um var að ræða skaðabætur vegna líkamstjóns sem hann hlaut í bílslysi árið 2000. Að öðru leyti var kaupverðið, 6.400.000 krónur, greitt með yfirtöku áhvílandi lána að fjárhæð 3.210.749 krónur og nýju láni að fjárhæð 1.269.251 króna. Liggur fyrir samkvæmt þessu að þá er kaupsamningur var undirritaður átti stefnda ekki rétt til eignarhlutar á grundvelli beins fjárframlags til kaupanna, enda eru ekki efni til að fallist á það með henni að hún hafi með einum eða öðrum hætti öðlast hlutdeild í þeim fjármunum sem stefnandi ráðstafaði samkvæmt þessu til kaupa á eigninni. Bendir heldur ekkert til þess að fjárhagsleg samstaða hafi verið á milli aðila á þessum tíma. Þá er ekkert komið fram um að stefnandi hafi viljað tryggja stöðu stefndu sérstaklega án tillits til framlags frá henni. Verður við það að miða, svo sem stefnandi heldur fram, að framangreind skipting hafi helgast af því að þau væru að hefja sambúð til frambúðar og að þau legðu með tímanum jafnt af mörkum til fjármögnunar á kaupunum. Sambúð aðila eftir að þau fluttu inn í íbúðina stóð í mjög skamman tíma, eða í um það bil átta mánuði. Liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi séð um að greiða afborganir og vexti af lánum á þeim tíma og reyndar allt fram til þess að þau seldu eignina um mitt ár 2006, þó að undanskildum tveimur afborgunum sem stefnda stóð skil á í október 2002 og janúar 2003, samtals að fjárhæð 38.378 krónur. Er og til þess að líta að ekki verður séð að kostnaður af sameiginlegu heimilishaldi á stuttum sambúðartíma hafi frekar fallið á stefndu en stefnanda. Með vísan til framanritaðs og þeirrar stöðu sem samkvæmt þessu var uppi við slit á sambúð aðila svo skömmu eftir að til hennar var stofnað verður að fallast á það með stefnanda að forsendur fyrir jafnri eignarhlutdeild þeirra í húseigninni hafi brostið. Öðlaðist stefnda þannig í reynd ekki þann eignarrétt að húseigninni sem þinglýstar eignarheimildir kváðu á um. Standa samkvæmt þessu engin rök til þess að taka megi sýknukröfu stefndu til greina og er henni því hafnað. Stendur þá eftir að taka afstöðu til varakröfu stefndu um lækkun á dómkröfu stefnanda. Aðilar eignuðust barn 4. desember 2002. Af þeim sökum var stefnda að mestu frá vinnu meðan á sambúð þeirra stóð. Við það verður engu að síður að miða að á þessum tíma, það er frá 1. október 2002 til 1. júní 2003, hafi stefnda til jafns við stefnanda greitt kostnað af sameiginlegu heimilishaldi þeirra og að þau hafi skipt á milli sín kostnaði sem beinlínis féll til vegna húseignarinnar, svo sem fasteignagjöldum og tryggingariðgjöldum. Þá innti stefnda af hendi á þessum tíma þær tvær afborganir af áhvílandi lánum sem áður er getið. Loks er ekki ágreiningur um það að faðir stefndu hafði veg og vanda af tveimur afmörkuðum verkum sem lutu að endurbótum og viðgerðum á eigninni, en þau fólust í því að hann annaðist viðgerð á hitalögn og lagði parket á gólf í einu herbergi. Að öðru leyti verður ekki gerður greinarmunur á framlögum aðila að þessu leyti. Að þessu og atvikum að öðru leyti virtum og þrátt fyrir það að eiginleg sambúð aðilanna hafi staðið í mjög skamman tíma og forsendur fyrir jafnri eignarhlutdeild þeirra í húseigninni að Faxabraut 3 hafi brostið þykir mega fallast á það með stefndu að ekki standi efni til þess að henni verði að fullu gert að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem kom í hennar hlut við sölu þeirra á húseigninni í júlí 2006. Verður endurgreiðslukrafa stefnanda því lækkuð að álitum. Þykir sú lækkun hæfilega ákveðin 200.000 krónur. Samkvæmt framansögðu verður krafa stefnanda á hendur stefndu tekin til greina með 880.233 krónum. Dráttarvaxtakröfu stefnanda hefur ekki verið andmælt sérstaklega. Um vexti fer því svo sem í dómsorði greinir. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefnda, Kristrún Anna Skarphéðinsdóttir, greiði stefnanda, Friðriki Má Ólafssyni, 880.233 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2006 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 253/2015
|
Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Endurgreiðsla Tómlæti
|
Fjármálafyrirtækið SV, sem síðar sameinaðist sparisjóðnum SK, gaf út skuldabréf sem greiða átti í einu lagi á gjalddaga í mars 2010, en F var kröfuhafi bréfsins. Í mars 2009 keypti SK bréfið af F og sama dag gerðu aðilar samning um að innlausnarverð þess, ásamt öðrum fjármunum, skyldi lagt á innlánsreikning hjá sparisjóðnum, en á þessum tíma var lausafjárstaða SK erfið. Í apríl 2010 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald stofnfjáreigendafundar SK og skipaði honum bráðabirgðastjórn. Jafnframt tók eftirlitið ákvörðun um ráðstöfun tilgreindra eigna sjóðsins og skuldbindinga hans vegna innlána og tiltekinna ábyrgða til nýs sparisjóðs, SpK. Samkvæmt 7. tölulið ákvörðunarinnar átti SpK ekki að yfirtaka innlánaskuldbindingar SK sem stofnað hefði verið til með þeim hætti að kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi hefði fengið kröfu sína greidda fyrir gjalddaga en á sama tíma stofnað til innláns hjá SK, enda væri um riftanlegan gerning að ræða. Þrátt fyrir orðalag ákvörðunarinnar var áðurnefnd innstæða F skráð í kerfum SpK og að fyrirmælum F greiddi SpK honum út allt innlánið með vöxtum í júní 2010. Bú SK var tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember 2010 og lauk skiptunum í september 2013 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Þá tók Fjármálaeftirlitið yfir vald stofnfjáreigendafundar SpK í mars 2011 og samkvæmt ákvörðun eftirlitsins tók L hf. yfir allar eignir og skuldbindingar sjóðsins. Með samkomulagi L hf. og íslenska ríkisins í mars 2012 skuldbatt sá fyrrnefndi sig til þess að krefja F um endurgreiðslu áðurnefnds innláns. Í dómi Hæstaréttar kom fram að skuld SK við F hefði verið greidd í mars 2009, réttu ári fyrir gjalddaga hennar. Samkvæmt skýrum orðum ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá apríl 2010 hefði SpK ekki átt að taka yfir umrætt innlán F, enda hefði verið um að ræða riftanlega ráðstöfun samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Vegna þessara mistaka hefði stofnast krafa SpK á hendur F um endurgreiðslu innlánsins, en sú krafa komst síðar í hendur L hf. á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins í mars 2011. Hæstiréttur vísaði á hinn bóginn til þess að þegar í október eða nóvember 2010 hefði legið fyrir vitneskja um atvik að baki kröfu L hf. á hendur F, en hvorki yrði séð að F hafi viðurkennt skyldu sína til endurgreiðslu né að hann hefði fengið skýra tilkynningu um að kröfunni yrði haldið upp á hann. Þá hefði L hf. skuldbundið sig með samningnum við íslenska ríkið í mars 2012 til að innheimta þessa tilteknu kröfu. Eigi að síður sendi L hf. ekki kröfu til F um greiðslu fjármunanna fyrr en í október 2013, löngu eftir að kröfulýsingarfresti lauk í þrotabú SK og eftir að skiptum á búinu var lokið, en með þessu kom hann í veg fyrir að krafa F kæmist að gagnvart sparisjóðnum. Að öllu þessu virtu komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að L hf. hefði glatað fyrir tómlæti kröfunni á hendur F og var sá síðarnefndi því sýknaður.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2015. Hann krefstþess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 101.810.048 krónur, aðallega meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá14. júlí 2010 til 1. mars 2012 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laganna frá 14. júlí 2010 til 11. nóvember 2013 og dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. þeirra frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. júní 2015. Hann krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem honum verðidæmdur í héraði og fyrir Hæstarétti.IEftir gögnum málsins mun lausafjárstaða Sparisjóðsins í Keflavík hafaverið erfið frá því um mitt ár 2008 og 10. mars 2009 sótti hann umeiginfjárframlag úr ríkissjóði, en um það leyti var eiginfjárstaða hans undirlögbundnum mörkum. Dagana 11. og 12. mars 2009 áttu sér stað samskipti milliframkvæmdastjóra gagnáfrýjanda og forstöðumanns fjármálasviðs sparisjóðsins ummögulega umbreytingu skulda sjóðsins við gagnáfrýjanda samkvæmt skuldabréfumyfir í innlánsskuldbindingar hjá sjóðnum. Í samræmi við samskipti þessi keypti sparisjóðurinn19. sama mánaðar skuldabréf af gagnáfrýjanda, sem Sparisjóður Vestfirðingahafði gefið út og greiða átti í einu lagi á gjalddaga 15. mars 2010, en vegnasameiningar sjóðanna í lok árs 2007 var Sparisjóðurinn í Keflavík orðinnskuldari bréfsins. Innlausnarverð þess var 88.677.120 krónur, en bréfið hafðiverið að nafnverði 60.000.000 krónur, bundið vísitölu neysluverðs og borið 7%ársvexti. Sama dag og innlausn skuldabréfsins fór fram gerðu gagnáfrýjandi ogSparisjóðurinn í Keflavík jafnframt samning um að innlausnarverðið ásamt öðrumfjármunum, samtals 118.444.220 krónur, skyldi lagt á innlánsreikning hjásparisjóðnum. Var innlánið með 12% ársvöxtum og bundið til eins árs. Undirsamninginn rituðu forstöðumaður fjármálasviðs sparisjóðsins og framkvæmdastjórigagnáfrýjanda. Á þeim tíma átti gagnáfrýjandi 6,7% stofnfjár í sparisjóðnum ogsat einn stjórnarmaður gagnáfrýjanda jafnframt í stjórn sparisjóðsins.Vegna stöðu sparisjóðsins skipaði Fjármálaeftirlitið sérfræðing 4. júní2009 til að hafa sértækt eftirlit með honum. Á grundvelli VI. ákvæðis tilbráðabirgða í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. IV. ákvæði tilbráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breyting á fyrrgreindum lögum, tókFjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 yfir vald stofnfjáreigendafundarSparisjóðsins í Keflavík, vék stjórn hans frá og skipaði honumbráðabirgðastjórn. Jafnframt tók eftirlitið ákvörðun um ráðstöfun tilgreindraeigna sparisjóðsins og skuldbindinga hans vegna innlána og tiltekinna ábyrgðatil nýs sjóðs, Spkef sparisjóðs. Um þetta sagði meðal annars í 7. töluliðákvörðunarinnar: „Spkef sparisjóður yfirtekur skuldbindingar Sparisjóðsins íKeflavík vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrumviðskiptavinum. ... Spkef sparisjóður yfirtekur þó ekki innlánaskuldbindingarSparisjóðsins í Keflavík sem stofnað hefur verið til með þeim hætti aðkröfueigandi samkvæmt skuldabréfi og/eða öðru sambærilegu skuldaskjali hefurfengið kröfu sína greidda fyrir gjalddaga en á sama tíma hefur verið stofnaðtil innláns hjá Sparisjóðnum í Keflavík enda sé um riftanlegan gerning að ræðaskv. lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991.“ Þrátt fyrir framanritað varð framkvæmd ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins áþann veg að innlánsskuldbinding samkvæmt fyrrgreindum samningi gagnáfrýjandavið Sparisjóðinn í Keflavík frá 19. mars 2009 var í heild skráð sem innstæða íkerfum Spkef sparisjóðs. Að fyrirmælum gagnáfrýjanda greiddi Spkef sparisjóður23. júní 2010 honum út allt innlánið með vöxtum, 135.985.604 krónur, og færði átilgreindan reikning gagnáfrýjanda hjá sjóðnum. Sættu fjármunir þessir síðanmillifærslum af þeim reikningi á aðra reikninga gagnáfrýjanda á tímabilinu 24.júní til 14. júlí 2010.Störfum bráðbirgðastjórnar Sparisjóðsins í Keflavík lauk 23. júlí 2010 meðþví að hann var tekinn til slita og honum skipuð slitastjórn samkvæmt XII.kafla laga nr. 161/2002. Frestdagur við slit sparisjóðsins var 25. maí 2009, enbú hans var síðan tekið 1. nóvember 2010 til gjaldþrotaskipta sem lauk 2.september 2013 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Fram er komið í málinu að í október eða nóvember 2010 áttu þáverandisparisjóðsstjóri Spkef sparisjóðs og starfsmaður í bókhaldsdeild sjóðsins fundmeð framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda þar sem meðal annars hafi verið rætt um aðfyrrgreindur flutningur á innláni gagnáfrýjanda til sjóðsins hafi verið tekinntil athugunar. Í tengslum við þetta sendi starfsmaðurinn í bókhaldsdeild tölvubréf27. október 2010 til stjórnarformanns sparisjóðsins með afriti til sparisjóðsstjórans.Í bréfinu, sem var undir yfirskriftinni „skoðun á innlánum“ sagði: „Í framhaldiaf ákvörðun Sparisjóðabankans um tilboðið til kröfuhafa Sparisjóðsins íKeflavík var ákveðið að skilanefnd sparisjóðsins framkvæmdi skoðun á tilurðinnlána og þá sérstaklega hvort skuldabréfum sparisjóðsins hafi verið breytt íinnlán. Við fórum yfir þetta sjálfir og eftirfarandi þarf nánari skoðunar viðog gæti þessum færslum verið rift og þurft að bakfæra þær ... og einnig er búiðað hafa samband við Festu lífeyrissjóð.“ Í lok bréfsins voru talin upp nokkurtilvik af þessum meiði og var þar meðal annars getið um að skuldabréfi í eigugagnáfrýjanda hafi 20. mars 2009 verið „breytt í innlán að fjárhæð 88 m.“ Fjármálaeftirlitið tók yfir vald stofnfjáreigendafundar Spkef sparisjóðs5. mars 2011. Samhliða tók eftirlitið ákvörðun um að aðaláfrýjandi tæki frá 7. samamánaðar við rekstri, eignum og skuldbindingum sparisjóðsins.Aðaláfrýjandi tilkynnti gagnáfrýjanda með bréfi 1. febrúar 2012 að hannteldi að til innláns, sem fært var af reikningi gagnáfrýjanda hjá Spkef sparisjóði23. júní 2010, hefði verið stofnað með riftanlegum gerningi og í ljósiákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl sama ár hefði skuldbindingin aldreiátt að flytjast milli sparisjóðanna.Aðaláfrýjandi og íslenska ríkið gerðu með sér samkomulag 27. mars 2012„vegna afmarkaðra þátta tengda ágreiningi aðila um uppgjör vegna samruna“ Spkefsparisjóðs og aðaláfrýjanda. Í 4. gr. samkomulagsins var fjallað um „riftanleginnlán til hækkunar á kröfu Landsbankans“ en þar sagði: „Eftirfarandi innlánhefur verið metið af aðilum sem riftanleg ráðstöfun sem ekki hefði átt aðfærast frá Sparisjóðnum í Keflavík ... til Spkef sparisjóðs samkvæmt ákvörðunFME: 1. Reikningur nr. ... innlán Festa Lífeyrissjóðs að fjárhæð þann 20. mars2009 kr. 88.677.120. Landsbankinn hefur tilkynnt ofangreindum innlánseiganda aðinnlán þetta hafi ekki átt að færast frá þrotabúi Sparisjóðsins í Keflavík tilSpkef sparisjóðs. Fjárhæðin var hinsvegar tekin út af reikningi innlánseigandaí tíð Spkef sparisjóðs áður en hann var yfirtekinn af Landsbankanum.Landsbankinn skuldbindur sig til þess að gera kröfu um að fjárhæðin verðiendurgreidd, enda ber Festu að gera kröfu um greiðslu innlánsins til þb.Sparisjóðsins í Keflavík. Komi til þess að fjárhæðin verði endurgreidd í heildeða að hluta, skuldbindur Landsbankinn sig til þess að lækka skuld ríkisins viðbankann“.Aðaláfrýjandi sendi 11. október 2013 greiðsluáskorun til gagnáfrýjandasem hafnaði greiðsluskyldu með bréfi 4. nóvember sama ár. Höfðaði aðaláfrýjandimál þetta 13. janúar 2014.II Skuld Sparisjóðsins í Keflavík við gagnáfrýjanda samkvæmt áðurgreinduskuldabréfi var greidd 19. mars 2009, réttu ári fyrir gjalddaga þess, ogandvirðið fært á innlánsreikning gagnáfrýjanda hjá sjóðnum. Samkvæmt skýrumorðum í framangreindum 7. tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl2010 var því ekki um að ræða innlánsskuldbindingu sem Spkef sparisjóður átti aðtaka yfir að því leyti sem hún átti rætur að rekja til uppgreiðsluverðsskuldabréfsins, enda var þar um að ræða riftanlega ráðstöfun samkvæmt 1. mgr.134. gr. laga nr. 21/1991. Allt að einu var innlán gagnáfrýjanda flutt í heildtil Spkef sparisjóðs sem greiddi það síðan út til gagnáfrýjanda 23. júní 2010.Verður að líta svo á að þetta hafi gerst vegna augljósra mistaka. Samkvæmt meginreglumfjármunaréttar eiga þeir, sem fá fyrir mistök greitt fé sem þeir ekki eiga rétttil, að endurgreiða það, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 13. september 2007 ímáli nr. 32/2007. Stofnaðist þannig krafa Spkef sparisjóðs á hendurgagnáfrýjanda um endurgreiðslu og komst krafa þessi síðar í henduraðaláfrýjanda á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 5. mars 2011. Að þvíverður á hinn bóginn að gæta að annarsamningsaðili getur glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annaðréttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni ánástæðulauss dráttar eða krafa er ekki höfð uppi innan hæfilegs tíma. Við mat á því hvort aðaláfrýjandi hafi glatað rétti tilað krefjast endurgreiðslu úr hendi gagnáfrýjanda verður að líta til þess að aðaláfrýjandier fjármálafyrirtæki sem eignaðist kröfu þessa 7. mars 2011 þegar annaðfjármálafyrirtæki, Spkef sparisjóður, rann saman við hann. Aðaláfrýjandi gatekki öðlast betri rétt gegn gagnáfrýjanda en mátti leiða af rétti Spkefsparisjóðs. Framangreind samskipti starfsmanna sparisjóðsins ogframkvæmdastjóra gagnáfrýjanda í október eða nóvember 2010 bera með sér að þáþegar lá fyrir vitneskja um atvik að baki kröfu aðaláfrýjanda á hendurgagnáfrýjanda, en hvorki verður séð að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt skyldusína til endurgreiðslu né að hann hafi fengið skýra tilkynningu um að kröfunniyrði haldið upp á hann. Til viðbótar þessu skuldbatt aðaláfrýjandi sig með fyrrgreindumsamningi við íslenska ríkið 27. mars 2012 til að innheimta þessa tilteknukröfu. Eigi að síður sendi hann gagnáfrýjanda ekki kröfu um greiðslu fyrr enlöngu eftir að kröfulýsingarfresti lauk í þrotabú Sparisjóðsins í Keflavík eða 11.október 2013, en þá hafði skiptum á búinu þegar verið lokið. Með þessu kom aðaláfrýjandijafnframt í veg fyrir að krafa gagnáfrýjanda kæmist að gagnvart sparisjóðnum. Að öllu framangreindu virtu er óhjákvæmilegt að lítasvo á að aðaláfrýjandi hafi glatað fyrir tómlæti kröfunni á hendurgagnáfrýjanda sem mál þetta varðar. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms þvístaðfest.Eftir þessum úrslitum er rétt að aðilarnir beri hvor sinn málskostnaðfyrir Hæstarétti. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjaness 7. janúar 2015.Mál þetta, sem var höfðað 13.janúar 2014, var dómtekið 11. desember 2014. Stefnandi er Landsbankinn hf.,Austurstræti 11, Reykjavík. Stefndi er Festa lífeyrissjóður, Krossmóum 4a,Reykjanesbæ. Dómkröfur stefnanda eru aðallegaþær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 122.862.102 kr., meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2012 tilgreiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til þess aðgreiða stefnanda 144.864.384 kr., með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2013 til greiðsludags. Til þrautavara er gerðkrafa um að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 101.810.048 kr.,með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. júní 2010 til 1.mars 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fráþeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til þrautaþrautavara aðstefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 101.810.048 kr., aukskaðabóta að álitum dómsins, vegna þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrirfrá 23. júní 2010, og að samanlögð fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2012 til greiðsludags. Þá krefst stefnandiþess í öllum tilvikum að stefndi verði auk þess dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað. Stefndi krafðist þess aðallega í greinargerð sinni að máli þessuyrði vísað frá dómi, en til vara að stefndi yrði sýknaður af öllum kröfumstefnanda. Í báðum tilvikum var krafist málskostnaðar. Frávísunarkröfu stefnda varhafnað með úrskurði 7. júlí 2014. I. Ístefnu er málsatvikum lýst þannig að stefndi hafi átt skuldabréf upprunalegaútgefið af Sparisjóði Vestfirðinga, sbr. markaðspöntun 19. mars 2009.Skuldabréfið hafi verið með auðkennið SPVF 03 1 og nafnverð þess verið60.000.000 kr. Skuldabréfið hafi borið 7% vexti og höfuðstóll þess bundinnvísitölu neysluverðs. Skuldabréfið hafi verið á gjalddaga 15. mars 2010 og áttað greiða höfuðstólinn í einu lagi þann dag ásamt vöxtum og verðbótum.Sparisjóður Vestfirðinga hafi sameinast Sparisjóðnum í Keflavík í árslok 2007og með því hafi Sparisjóðurinn í Keflavík tekið yfir réttindi og skyldurSparisjóðs Vestfirðinga samkvæmt umræddu skuldabréfi sem útgefandi og þar meðskuldari skuldabréfsins.Með neyðarlögunum svokölluðu nr.125/2008, sbr. og lög nr. 44/2009, hafi innlánum verið veitt staðaforgangskrafna við slit fjármálafyrirtækja. Í kjölfar falls stóru bankannaþriggja í október 2008 hafi borið nokkuð á því að skuldabréf sem útgefin voruaf smærri fjármálafyrirtækjum hafi verið gerð upp fyrir gjalddaga þeirra eninnlán hærri fjárhæðar stofnað í staðinn og með sama binditíma og upphaflegaskuldabréfið. Hagsmunir beggja aðila hafi staðið til þessa að vissu leyti, endahafi slík aðgerð tryggt kröfuhöfum stöðu framar í kröfuröð og þar með auknarheimtur ef til slitameðferðar útgefanda kæmi. Reyndar hafi heimtur veriðtryggðar að fullu samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands sem áréttuð var 6.október 2008 og ítrekuð með yfirlýsingu 3. febrúar 2009. Fyrirfjármálafyrirtækið hafi þetta hins vegar verið leið til að afla frekarafjármagns. Hinn 19. mars 2009 hafiSparisjóðurinn í Keflavík keypt skuldabréfið af stefnda. Kaupverð bréfsins hafiverið 88.677.120 kr., miðað við gengið 1,47795200. Þann sama dag hafi veriðgerður samningur milli Sparisjóðsins í Keflavík og stefnda um að kaupverðskuldabréfsins skyldi lagt inn á innlánsreikning stefnda hjá Sparisjóðnum íKeflavík nr. 1109-26-24000, auk frekari fjármuna af hálfu stefnda (samtals118.444.220 kr.) Samkvæmt samningnum hafi binditími innlánsins verið frá 19. mars2009 til 19. mars 2010. Innlánið hafi verið óverðtryggt og vaxtakjör miðast við12% fasta vexti ofan á höfuðstól. Umræddir fjármunir hafi verið lagðir inn áumræddan reikning í tveimur greiðslum þennan sama dag, annars vegar greiðslu aðfjárhæð 88.677.120 kr. og hins vegar greiðslu að fjárhæð 29.767.100 kr. Þettahafi verið gert þrátt fyrir að tveimur dögum áður hefði Fjármálaeftirlitið(FME) tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda frá Straumi-Burðarásifjárfestingabanka (Straumur-Burðarás) til Íslandsbanka, þar sem m.a. hafi veriðkveðið á um það að Íslandsbanki tæki ekki yfir innlánsskuldbindingarStraums-Burðaráss sem stofnað hefði verið til með framangreindum hætti. Stefndi sé lífeyrissjóður ogteljist því til fagfjárfesta samkvæmt a-lið 9. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti og hafi þar af leiðandi yfirgripsmikla þekkinguog reynslu af fjármála- og verðbréfamarkaði á hverjum tíma. Stefnandi heldurþví fram að stefndi hafi þekkt sérstaklega vel til málefna Sparisjóðsins í Keflavík,enda hafi þessir aðilar verið í sama húsi og talsverður samgangur millistarfsmanna þeirra. Á þessum tíma hafi Sparisjóðurinn í Keflavík verið talsvertí fréttum vegna bágrar fjárhagsstöðu sjóðsins og hafi eiginfjárstaða sjóðsinsverið undir lögbundnum mörkum frá lokum mars 2009. Vegna þess hafi FME veittsjóðnum ítrekaðan frest til að koma við raunhæfri endurskipulagningu áfjárhaginn og auka eiginfjárgrunn sjóðsins þannig að lágmarki samkvæmt 84. gr.laga um nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 4. mgr. 86. gr. laganna, yrðináð. Með ákvörðun 22. apríl 2010, umráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðsins í Keflavík til SpKef sparisjóðs(SpKef), hafi FME skipað Sparisjóðnum í Keflavík bráðabirgðastjórn með heimildí 100. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 4. gr. laga nr.44/2009. Störfum bráðabirgðastjórnarinnar hafi lokið 23. júlí 2010 erHéraðsdómur Reykjaness hafi skipað Sparisjóðnum í Keflavík slitastjórn samkvæmtheimild í 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009.Frestdagur við slit Sparisjóðsins í Keflavík hafi verið 25. maí 2009. Íinngangi ákvörðunar FME hafi verið getið um bága fjárhagsstöðu sjóðsins og aðeiginfjárstaða hans hafi verið undir lögbundnum mörkum frá lokum mars 2009. Samkvæmt ákvörðun FME skyldinánar tilteknum eignum og skuldum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef.Samkvæmt 7. tölul. ákvörðunar FME skyldi SpKef yfirtaka skuldbindingarSparisjóðsins í Keflavík vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, SeðlabankaÍslands og öðrum viðskiptavinum. Ákveðnar innlánsskuldbindingar hafi þó veriðundanþegnar yfirfærslu til SpKef, sbr. 4. málsl. 7. tölul. ákvörðunarinnar: Spkef sparisjóður yfirtekur þóekki innlánaskuldbindingar Sparisjóðsins í Keflavík sem stofnað hefur verið tilmeð þeim hætti að kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi og/eða öðru sambærileguskuldaskjali hefur fengið kröfu sína greidda fyrir gjalddaga en á sama tímahefur verið stofnað til innláns hjá Sparisjóðnum í Keflavík enda sé umriftanlegan gerning að ræða skv. lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. ... Innlánsskuldbindingum sem stofnaðhafi verið til með framangreindum hætti hafi því að lögum ekki verið ráðstafaðfrá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef og þar með ekki til stefnanda við samrunastefnanda og SpKef. Þetta hafi m.a. átt við um innlánsskuldbindinguSparisjóðsins í Keflavík gagnvart stefnda á innlánsreikningi stefnda hjáSparisjóðnum í Keflavík nr. 1109-26-24000, að þeim hluta hennar sem hafi veriðað rekja til uppgreiðsluverðmætis fyrrgreinds skuldabréfs, þ.e. 88.677.120 kr.ásamt áföllnum vöxtum af þeirri fjárhæð.Sökum mistaka við framkvæmdákvörðunar FME hafi umrædd innlánsskuldbinding hins vegar að öllu leyti veriðskráð í kerfum SpKef. Um ranga skráningu í kerfum Sparisjóðsins í Keflavík ogSpKef hafi því verið að ræða, sem hafi orsakast m.a. af því að SpKef tók yfiralla starfsemi Sparisjóðsins í Keflavík í einu lagi, þ. á m. aðildSparisjóðsins í Keflavík að hvers konar greiðslukerfum samkvæmt 5. tölul.ákvörðunar FME.Stefndi hafi beint fyrirmælum tilSpKef 23. júní 2010 um að greiða út umrædda innlánsskuldbindingu að öllu leytiásamt áföllnum vöxtum til útgreiðsludags, samtals 135.985.604 kr. Að beiðnistefnda hafi umræddir fjármunir því verið millifærðir af reikningi nr.1109-26-24000 yfir á reikning stefnda nr. 1109-26-2006. Þaðan virðistfjármunirnir síðan hafa verið millifærðir af hálfu stefnda yfir á reikningstefnda nr. 552-26-200010, með millifærslu 24. júní 2010 að fjárhæð 40.000.000kr., millifærslu 25. júní 2010 að fjárhæð 40.000.000 kr. og millifærslu 14.júlí 2010 að fjárhæð kr. 50.000.000 kr. (samtals millifærslur að fjárhæð130.000.000 kr.) sem og reikning stefnda nr. 1175-26-040003, með millifærslu 7.júlí 2010 að fjárhæð 12.000.000. Í október 2010 hafi stefnda veriðgerð grein fyrir því af hálfu SpKef að umrædd innlánsskuldbinding Sparisjóðsinsí Keflavík gagnvart stefnda, sem stefndi hafði þá tekið út frá SpKef, væri tilskoðunar hjá slitastjórn Sparisjóðsins í Keflavík, enda hafi SpKef þá taliðmálið vera á forræði slitastjórnarinnar samkvæmt ákvörðun FME. Sparisjóðurinn íKeflavík hafi síðan verið tekinn til gjaldþrotaskipta með úrskurði HéraðsdómsReykjaness, dags. 1. nóvember 2010, og SpKef þá talið að forræði á málinufærðist til skiptastjóra. Í bréfi fjármálaráðuneytisins tilFME, dags. 5. mars 2011, komi fram að Bankasýsla ríkisins hefði kynnt þann 3.mars 2011 fyrir fjármálaráðuneytinu að það væri niðurstaða starfshópsBankasýslunnar að leggja til að leitað yrði eftir því að sameina SpKef ogstefnanda (sem bar þá heitið NBI hf.) í stað þess að fjármagna hann semsjálfstæðan sparisjóð. Í bréfinu hafi enn fremur sagt að fjármálaráðuneytiðhefði á grundvelli tillögu Bankasýslu ríkisins leitað eftir samningi viðstefnanda um yfirtöku og samruna við SpKef. Samningur þessa efnis hafi veriðundirritaður 5. mars 2011, sbr. og ákvörðun FME um þetta efni sem tekin varþann sama dag. Í meginatriðum hafi samningurinn falið í sér að stefnandi hafitekið yfir rekstur, eignir og skuldbindingar SpKef, með þeim hætti að sjóðurinnhafi verið sameinaður stefnanda. Því hafi verið um að ræða samruna ánskuldaskila, þannig að SpKef hafi verið algerlega sameinaður stefnanda meðyfirtöku eigna og skulda (samruni með yfirtöku) og SpKef slitið. Á þessum tímahafi stefnandi talið málið enn á forræði skiptastjóra þrotabús Sparisjóðsins íKeflavík og af þeim sökum ekkert aðhafst í málinu. Í ljósi þess að enginn framgangurhafi virst vera í vinnslu málsins hafi stefnandi talið réttast að ýta á eftirmálinu með því að senda bréf til stefnda, dags. 1. febrúar 2012, þar sem gerðhafi verið grein fyrir atvikum málsins. Sama dag hafi stefnandi jafnframt sentbréf til skiptastjóra þrotabús Sparisjóðsins í Keflavík, í því skyni að minna áog vekja frekari athygli hans á málinu. Stefndi hafi svarað bréfi stefnanda meðbréfi 22. maí 2012 og öllum sjónarmiðum stefnanda verið hafnað. Að lokum hafiþað einnig farið svo að skiptastjóri hafi ekkert aðhafst í málinu og skiptumlokið á þrotabúinu 2. september 2013. Sökum alls þessa hafi stefnandisent stefnda bréf 11. október 2013, þar sem krafist hafi verið greiðslu, ásamtalmennum vöxtum og dráttarvöxtum, samtals að fjárhæð 132.059.473 kr. Greiðslanhafi ekki verið innt af hendi af hálfu stefnda og hafi stefnanda því veriðnauðsynlegt að höfða mál þetta til heimtu kröfu sinnar. II. Viðaðalmeðferð málsins gaf skýrslu Gylfi Jónasson, framkvæmdastjóri stefnda. Hannvar spurður út í tölvupóstsamskipti við Sparisjóðinn í Keflavík, sem fyrirliggja í málinu, hinn 11. og 12. mars 2009, og sagði hann að á þessum tíma hafiSparisjóðurinn í Keflavík sífellt verið að óska eftir því að sjóðurinn kæmi meðfrekari innlán í sparisjóðinn. Út úr umræðu í téðum tölvupósti hafi spunnistsamkomulag um innlán upp á um 480 milljónir króna. Þá útskýrði hann að meðyfirskrift tölvupóstsamskiptanna, „svap í innlán“ hafi verið átt við aðskuldabréfum væri umbreytt í innlán, en samhliða hafi sparisjóðnum verið færðaukin innlán, þ.e. samhliða þessum viðskiptum. Skuldabréfin hafi ekki veriðgjaldfallin á þessum tíma. M.a. hafi verið gerður innlánssamningur, dags. 19.mars 2009, um vaxtakjör á bundnum innlánsreikningi stefnda hjá sparisjóðnum, aðhöfuðstól 118.444.220 kr., í upphafi binditíma, sem var 12 mánuðir, eða frá 19.mars 2009 til 19. mars 2010. Að baki höfuðstólum hafi verið tvö skuldabréf,annars vegar að fjárhæð 88.677.120 kr. og hins vegar 29.767.100 kr.Samningurinn hafi verið framlengdur fram á sumarið 2010, enda hafi vextir verið12%. Hinn 23. júní 2010 hafi lánið verið tekið út og enginn fyrirvari eðaathugasemd verið gerð við úttektina. Þá greindi hann frá því að formlegtilkynning hefði borist frá stefnanda, þegar stefnandi hafi verið búinn aðyfirtaka SpKef, í byrjun febrúar 2012 vegna umrædds innláns. Áður, eða ínóvember 2009, hafi komið til umræðu að innlán væru til skoðunar í sparisjóðnum,þ.e. hvort þau hafi ekki átt að færast yfir í SpKef, en hann hefði aldreifengið niðurstöðu um það. Það hafi verið annað og stærra innlán sem hafi veriðtil skoðunar, en ekki það innlán sem um ræðir í máli þessu. Í framangreindumtölvupóstsamskiptum hafi skuldabréf að baki umræddu innláni ekki verið tilumræðu, heldur hafi önnur skuldabréf verið tilgreind. Jafnframt sagði hann aðþað hefði aldrei borist athugasemd frá slitastjórn eða skiptastjóra um að lániðværi riftanlegur gerningur. Það hefði ekki verið fyrr en með bréfi 11. október2013 sem stefnandi hafi haft uppi endurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Spurðurhvernig samskiptum stefnda hafi verið háttað við Sparisjóðinn í Keflavík áárunum 2009 og 2010 greindi hann frá því að þau hefðu verið eins og við aðrarfjármálastofnanir. Á árinu 2006 hafi verið klippt á eignastýringu sjóðsins enstefndi haft innlán hjá sparisjóðnum og sparisjóðurinn séð um innheimtuskuldabréfa sjóðfélaga. Einn stjórnarmaður stefndu hafi verið í stjórnsparisjóðsins. Þá hafi stefndi og sparisjóðurinn ásamt fleiri aðilum rekiðfasteignafélag um fasteign sem þeir voru til húsa í. Stefndi átti stofnfjárbréfí sparisjóðnum, sem hafi fram til ársins 2006 og 2007 verið 16% en lækkað eftirþað í 5%. Jafnframt sagði hann að stefndi hefði ekki haft neinar aðrarupplýsingar um fjárhagsstöðu Sparisjóðsins í Keflavík en aðrir á markaði. Innrimálefni sparisjóðsins, eða fjárhagsstaða sparisjóðsins, hafi ekki verið ræddmeðal starfsmanna stefnda og starfsmanna sparisjóðsins. Inntur eftir því af hverjuSparisjóðurinn í Keflavík hafi óskað eftir því, í mars 2009, að sjóðurinn kæmimeð frekari innlán í sparisjóðinn, sagði hann að eins og fram komi írannsóknarskýrslum hafi sparisjóðirnir þurft að fjármagna sig með innlánum.Hann var þá spurður hvort stefnda hafi á þessum tíma verið kunnugt umlausafjárerfiðleika sparisjóðsins og svaraði hann því til að það hefði veriðsíðar. Spurt hvort stefndi hefði fylgst með málefnum annarra lífeyrissjóðasagði hann að það hefði verið gert eftir bestu getu og einnig greindi hann fráþví að stefndi hefði átt hlutabréf í Straumi-Burðarási, en það hefði verið afarlítill hlutur. Jafnframt hafi stefndi átt eitt eða tvö skuldabréf hjáStraumi-Burðarási en það hefðu verið afar litlar eignir miðað við það semstefndi hafi átt hjá öðrum fjármálastofnunum. Þá kom fram að honum hafi veriðkunnugt um ákvörðun FME hinn 22. apríl 2010, um ráðstöfun eigna og skuldaSparisjóðsins í Keflavík til SpKef. Stefnda hefði fyrst verið kunnugt um aðSparisjóðurinn í Keflavík hefði verið undir lögbundnum viðmiðum FME þegarársreikningur var birtur í apríl 2009 og umræða hefði verið um þetta ífjölmiðlum. Einnig kom fram að stefndi hafi áður breytt skilmálum skuldabréfaog lengt í lánum eða keypt fyrir gjalddaga. Í því tilviki sem um ræðir í máliþessu hafi verið að lengja í öðru bréfinu en ekki stytta í því. Stefndi hafivelt á þessum tíma um sjö milljörðum króna á ári og viðskiptin með umrættinnlán því verið mjög lítill hluti af starfsemi stefnda. Heildareignir stefndahafi verið um 60 milljarðar króna, þar af hafi skuldabréf verið um 75%. Þágreindi hann frá því að stefndi hefði ekki gert neina varúðarfærslu í bókhaldisínu vegna þessa innláns. Það hefði komið til tals eftir að stefna í máli þessuvar birt stefnda, í janúar 2014, en ekki hafi komið til þess að það værigert. VitniðGunnlaugur Harðarson, sem var fulltrúi í bókhaldi hjá Sparisjóðnum í Keflavíkog síðar SpKef, nú sérfræðingur í reikningshaldi hjá stefnanda, greindi frá þvífyrir dómi að það hefði framkvæmt færslur í bókhaldi vegna umrædds innlánssamkvæmt samningi 19. mars 2009, að fjárhæð 118.444.220 kr. Vitnið var innteftir því hvort það hefði komið fram skýring í bókhaldinu á því að innlániðværi að rekja til þess að greidd hefði verið upp skuldabréf. Vitnið sagði aðþað sem hefði verið lagt inn á reikninginn sem tilgreindur er í samningnum,1109-26-24000, hafi verið andvirði skuldabréfa sem Sparisjóðurinn í Keflavíkhafi verið greiðandi að og stefndi átti. Það hefði verið fært í bókhaldi tillækkunar á skuld sparisjóðsins, s.s. í verðbréfaútgáfu, og síðan hafi veriðlagt inn á reikninginn á móti. Það hafi alveg verið ljóst í bókhaldinu aðuppruni þessa innláns hafi verið úr skuldabréfum. Þetta hafi verið í sömufærslunni í bókhaldinu. VitniðAngantýr Valur Jónasson, sem var starfsmaður SpKef en nú starfsmaður stefnanda,skýrði frá því fyrir dómi að það hefði greint Gylfa Jónassyni, í lok október2009, ásamt Gunnlaugi Harðarsyni, frá því að samkvæmt áliti KPMG væri umrættinnlán riftanlegur gerningur. III. Stefnandibyggir aðild sína á því að stefnandi hafi tekið yfir rekstur, eignir ogskuldbindingar SpKef þegar sjóðurinn var sameinaður stefnanda, sbr. samningþess efnis 5. mars 2011. Um hafi verið að ræða samruna án skuldaskila, þannigað SpKef hafi algerlega verið sameinaður stefnanda með yfirtöku eigna og skulda(samruni með yfirtöku) og SpKef slitið. Í ljósi samrunans og eftirfarandi slitaSpKef sé ljóst að stefnandi sé réttur eigandi dómkrafnanna. Aðalkröfu sína byggir stefnandi áþví að stefndi hafi með úttekt sinni á fjármunum að höfuðstólsfjárhæð88.677.120 kr. og áföllnum vöxtum að fjárhæð 13.132.928 kr. (samtals101.810.048 kr.) frá SpKef 23. júní 2010 valdið stefnanda tjóni sem stefndiberi ábyrgð á gagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar. Háttsemi stefndahafi verið orsök tjóns stefnanda, sem svari til stefnufjárhæðarinnar, og hafitjónið verið sennileg afleiðing af háttsemi stefnda. Stefnda beri að bætastefnanda tjónið með greiðslu skaðabóta sem svari til stefnufjárhæðarinnar. Í 4. málsl. 7. tölul. ákvörðunarFjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010, um ráðstöfun tiltekinna eigna ogskulda Sparisjóðsins í Keflavík til SpKef, hafi verið tekið sérstaklega fram aðinnlánsskuldbindingum sem orðið höfðu til með þeim hætti að skuldabréf vorugerð upp fyrir gjalddaga þeirra og uppgreiðsluverðmæti þeirra notað til þess aðstofna í staðinn til innlána á sama tíma skyldi ekki ráðstafað frá Sparisjóðnumí Keflavík til SpKef. Í 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. segi að krefjast megi riftunar á greiðsluskuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri,fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetuþrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.Umrætt skuldabréf stefnda hafiverið með auðkennið SPVF 03 1 og verið á gjalddaga 15. mars 2010. ÞegarSparisjóðurinn í Keflavík keypti bréfið af stefnda 19. mars 2009 hafiskuldabréfið því ekki verið fallið í gjalddaga. Samkvæmt meginreglufjármunaréttar falli krafa niður við það að réttindi og skyldur komist á sömuhendi. Með kaupum á skuldabréfinu hafi Sparisjóðurinn í Keflavík því greittkröfur stefnda á hendur sér, án tillits til þess að í skiptum þeirra hafi orðumverið hagað þannig að Sparisjóðurinn í Keflavík hafi þá keypt af stefndaskuldabréf sem Sparisjóðurinn í Keflavík var útgefandi að. Sparisjóðurinn íKeflavík hafi þannig greitt þessa skuld sínar við stefnda fyrr en eðlilegt varí skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Frestdagur við slit Sparisjóðsinsí Keflavík hafi verið 25. maí 2009, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 og1. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991. Sparisjóðurinn í Keflavík hafi greitt umræddaskuld sína við stefnda 19. mars 2009. Samkvæmt því hafi skuldin verið greidd ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Gripið hafi verið tilframangreindrar ráðstöfunar þrátt fyrir að tveimur dögum áður, eða 17. mars2009, hefði Fjármálaeftirlitið (FME) tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna ogskulda frá Straumi-Burðarási fjárfestingabanka (Straumur-Burðarás) tilÍslandsbanka, þar sem m.a. hafi verið kveðið á um það að Íslandsbanki tæki ekkiyfir innlánsskuldbindingar Straums-Burðaráss sem stofnað hefði verið til meðframangreindum hætti. Í ljósi stöðu Sparisjóðsins í Keflavík á þessum tíma semog stöðu stefnda, sem sé lífeyrissjóður og teljist því til fagfjárfestasamkvæmt a-lið 9. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti, og hafi þar af leiðandi yfirgripsmikla þekkingu og reynsluaf fjármála- og verðbréfamarkaði á hverjum tíma, dregur stefnandi mjög í efa aðþessi ráðstöfun hafi verið forsvaranleg, einkum og sér í lagi að virtumhagsmunum annarra kröfuhafa Sparisjóðsins í Keflavík. Stefnandi kveður að kaupSparisjóðsins í Keflavík á umræddu skuldabréfi virðist hafa átt sér stað aðfrumkvæði stefnda. Í því sambandi telur stefnandi einnig mikilvægt að halda þvítil haga að þennan sama dag, 19. mars 2009, hafi Sparisjóðurinn í Keflavíkeinnig keypt annað skuldabréf af stefnda sem þá hafi heldur ekki verið fallið ígjalddaga. Um hafi verið að ræða skuldabréf í flokki með auðkennið SPK 02 2,upphaflega að nafnvirði 250.000.000 kr. Bréfin hafi borið 6,75% vexti oghöfuðstóll þeirra verið bundinn vísitölu neysluverðs. Bréfin hafi verið með 25gjalddögum, hinum fyrsta 1. apríl 2003 og þeim síðasta 1. apríl 2027.Sparisjóðurinn í Keflavík hafi greitt stefnda 356.222.750 kr. Þann sama daghafi uppgreiðsluverðmæti skuldabréfsins verið lagt inn á innlánsreikningstefnda hjá Sparisjóðnum í Keflavík samkvæmt sérstöku samkomulagi milliSparisjóðsins í Keflavík og stefnda. Í samningnum komi m.a. fram að binditímiinnlánsins væri frá 19. mars 2009 til 19. mars 2014 og bæri það 6,8%verðtryggða vexti. Að þessu virtu telur stefnandiljóst að ekki hafi verið um eitt afmarkað tilvik umbreytingar skuldabréfakröfuí innlánskröfu að ræða, heldur markvissar aðgerðir Sparisjóðsins í Keflavík ogstefnda, að því er virðist að frumkvæði stefnda. Samkvæmt því sem nú hefur veriðrakið telur stefnandi ljóst að það geti engan veginn talist venjulegt aðstórfelldum og ógjaldföllnum skuldum samkvæmt skuldabréfum sé breytt í innlán,sem bundin séu til umsamins gjalddaga skuldabréfa með hærri vöxtum en þau hefðuborið, hvað þá þegar atvikum er að auki þannig háttað að kröfuhafi skuldbindisig til þess að leggja til frekara lánsfé og öðlist um leið forgangsrétt fyrirallri kröfu sinni gagnvart öðrum lánardrottnum. Ráðstafanir Sparisjóðsins íKeflavík og stefnda hafi að sönnu ekki leitt til þess að fé gengi að svo komnuúr höndum Sparisjóðsins í Keflavík, en þær hafi á hinn bóginn miðað að því aðstefndi fengi forgangsrétt gagnvart hliðsettum lánardrottnum, sem stefndi hefðiannars ekki notið.Í ljósi framangreinds telurstefnandi ljóst að skilyrðum 1. mgr. 134. laga nr. 21/1991 hafi verið fullnægt.Á grundvelli þessa hafi þannig verið mögulegt að rifta kaupum Sparisjóðsins íKeflavík á skuldabréfinu. Um riftanlegan gerning í samræmi við 4. málsl. 7.tölul. ákvörðunar FME hafi því verið að ræða þegar Sparisjóðurinn í Keflavíkkeypti umrætt skuldabréf af stefnda og stefndi lagði andvirði þess inn áinnlánsreikning hjá Sparisjóðnum í Keflavík. Samkvæmt framangreindu hafistefndi því fengið kröfu sína samkvæmt umræddu skuldabréfi greidda fyrirgjalddaga og sú ráðstöfun verið riftanleg. Sama dag og stefndi hafi fengiðkröfu sína greidda hafi andvirði þeirrar greiðslu verið lagt inn áinnlánsreikning hjá Sparisjóðnum í Keflavík, auk frekari greiðslna inn áinnlánsreikninginn. Því hafi verið stofnað til innlánsskuldbindingarinnar ásama tíma og uppgreiðsla skuldabréfsins hafi átt sér stað, eins og áskilið sé í4. málsl. 7. tölul. ákvörðunar FME frá 22. apríl 2010. Á grundvelli þessa telurstefnandi ljóst að samkvæmt 4. málsl. 7. tölul. ákvörðunar FME hafi þeim hlutainnlánsskuldbindingar Sparisjóðsins í Keflavík gagnvart stefnda, sem stofnaðvar til með framangreindum hætti, að lögum ekki verið ráðstafað frá Sparisjóðnumí Keflavík til SpKef. Þetta verði ljóslega ráðið af ákvörðun FME. Stefnda hafiog verið eða mátt vera ljóst efni og réttaráhrif ákvörðunar FME, m.a. í ljósistöðu stefnda sem lífeyrissjóðs, sem starfi á grundvelli laga nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og beri réttindi ogskyldur sem slíkur, stöðu stefnda sem fagfjárfestis samkvæmt a-lið 9. tölul. 1.mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti sem og vegna nýfallinnadóma Hæstaréttar frá 16. apríl 2010 í málum nr. 162/2010 (Lífeyrissjóðurstarfsmanna ríkisins gegn Straumi-Burðarási Fjárfestingarbanka hf.) og 163/2010(Gildi lífeyrissjóður gegn Straumi-Burðarási Fjárfestingarbanka hf.), þar semstaðfest hafi verið riftun á fullkomlega sambærilegum ráðstöfunum og í þessumáli. Gera verði ríkar kröfur til stefnda sem lífeyrissjóðs og fagfjárfestis,sem hafi eðli málsins samkvæmt yfirgripsmikla þekkingu og reynslu af fjármála-og verðbréfamarkaði á hverjum tíma, m.a. á grundvelli sjónarmiða íslensksskaðabótaréttar um sérfræðiábyrgð. Samkvæmt ársreikningum stefnda fyrirreikningsárin 2009 og 2010 virðist og sem stefndi hafi sjálfur ekki litið svo áað innlánsskuldbindingum Sparisjóðsins í Keflavík gagnvart stefnda hefði veriðráðstafað til SpKef.Samkvæmt framangreindu telurstefnandi einsýnt að stefnda hafi verið ljóst eða mátt vera ljóst efni ogréttaráhrif fyrrgreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 22. apríl 2010.Eðli málsins samkvæmt hafi stefnda jafnframt verið ljós tilvist, efni og tilurðinnlánsskuldbindinganna og hafi stefndi raunar haft mun betri vitneskju um þauatriði en einstakir starfsmenn slitastjórnar og endurskoðendafyrirtækja, semönnuðust framkvæmd ákvörðunar FME og fengnir voru til þess að meta eignir ogskuldir Sparisjóðsins í Keflavík, og hvað þá heldur einstakir starfsmenn SpKef.Í því efni bendir stefnandi sérstaklega á að 30. apríl 2013 hafi fjöldiinnlánsreikninga hjá SpKef verið 90.246 og reikningarnir skipst á 34.289kennitölur. Framangreindir starfsmenn hafi því þurft að huga að öllum þessumfjölda innlánsreikninga á meðan stefndi hafi einungis þurft að huga að sínumörfáu reikningum. Sökum mistaka við framkvæmdákvörðunar FME hafi innlánsskuldbindingin gagnvart stefnda í kjölfarákvörðunarinnar verið ranglega skráð, þannig að innlánsskuldbindingin hafi aðöllu leyti verið skráð í kerfum SpKef, en með réttu hafi einungis átt að veraskráður sá hluti innlánsskuldbindingarinnar, sem ekki féll undir 4. málsl. 7.tölul. ákvörðunar FME. Hafa beri í huga að þegar ákvörðun FME var hrint íframkvæmd 22. apríl 2010 hafi öll greiðslukerfi og gagnagrunnar Sparisjóðsins íKeflavík verið færðir í einu lagi til SpKef, sbr. 5. tölul. ákvörðunar FME.Ekki hafi þannig þurft að grípa til neinna sérstakra aðgerða við færsluinnlánsskuldbindinga, heldur þurft að færa til baka þær innlánsskuldbindingarsem ekki hafi átt að ráðstafa til SpKef.Þetta hafi ekki verið gert að því er innlánsskuldbindingar af þessum togavarðar. Framkvæmd ákvörðunarinnar, sem fulltrúar FME, bráðabirgðastjórnar ogendurskoðunarfyrirtækja hafi annast, hafi því leitt til rangrar skráningar íkerfum SpKef, sem m.a. hafi mátt rekja til yfirtöku SpKef á aðild Sparisjóðsinsí Keflavík að hvers konar greiðslukerfum. Þrátt fyrir að um ranga skráninguhafi verið að ræða sé hins vegar ljóst að innlánsskuldbindingunni hafi að lögumekki verið ráðstafað frá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef að því leyti sem húnféll undir 4. máls. 7. tölul. ákvörðunar FME.Stefnandi telur að með því aðmillifæra umrædda fjármuni á annan reikning hafi stefndi hagnýtt sér þau mistöksem hafi orðið við framkvæmd ákvörðunar FME með saknæmum og ólögmætum hætti ogtekið út fjármunina frá SpKef gegn betri vitund. Samkvæmt skýru orðalagiákvörðunar FME telur stefnandi ljóst að innlánsskuldbindingunni hafi ekki veriðráðstafað að lögum til SpKef að öllu leyti og að stefndi hafi ekki verið eðaekki átt að vera í neinum vafa um þá staðreynd. Hafi stefndi hins vegar verið ínokkrum vafa hafi honum borið skylda til þess að ráðfæra sig við SpKef áður enhann gaf fyrirmæli um eða krafðist útgreiðslu fjármunanna frá SpKef. Í kjölfarþess að fjármunirnir hafi verið millifærðir inn á reikning stefnda nr.1109-26-2006 virðist sem stefndi hafi markvisst unnið að því að komafjármununum frá SpKef, með millifærslum að fjárhæð samtals 142.000.000 kr. átímabilinu frá 24. júní 2010 til 14. júlí 2010. Þá hafi stefnandi fengiðóstaðfestar upplýsingar um það að stefndi hafi gripið til sérstakrarvarúðarniðurfærslu í bókhaldi eða annarra svipaðra aðgerða í tengslum viðúttekt umræddra fjármuna frá SpKef og/eða þær ráðstafanir sem gripið hafi veriðtil af hálfu Sparisjóðsins í Keflavík og stefnda 19. mars 2009 varðandiumbreytingu fyrrgreindra skuldabréfakrafna stefnda gagnvart Sparisjóðnum íKeflavík í innlánskröfur. Stefnandi skorar í stefnu málsins á stefnda aðupplýsa stefnanda um þetta. Stefnandi telur ljóst að mistökvið framkvæmd ákvörðunar FME hafi ekki getað orðið til þess að umrædduminnlánsskuldbindingum Sparisjóðsins í Keflavík gagnvart stefnda hafi veriðráðstafað að lögum frá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef, þvert gegn bindandiákvörðun FME. Með hinum svokölluðu neyðarlögum nr. 125/2008 og síðar lögum nr.44/2009 hafi FME verið veittar umfangsmiklar valdheimildir sem ekki séu dæmi umað íslensku stjórnvaldi hafi áður verið fengnar í hendur. Á grundvelli þeirrahafi það verið á valdi FME að taka ákvarðanir eins og fyrrgreinda ákvörðun umráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðsins í Keflavík til SpKef svo bindandi yrðifyrir eldri sparisjóðinn, þann yngri og viðsemjendur þeirra, þ. á m. stefnda.Allir þessir aðilar hafi því að lögum verið bundnir við ákvörðun FME og ekkihaft vald til þess að breyta henni. Mistökin við framkvæmdina hafi ekki eðlimálsins samkvæmt getað haggað efnislegu og lagalega bindandi inntakiákvörðunarinnar. FME hafi að lögum verið eitt til þess bært. Til þessa dagshafi FME ekki breytt þessari ákvörðun sinni. Stefnandi telur ljóst að meðþessari ólögmætu og saknæmu háttsemi hafi stefndi valdið SpKef tjóni. EignirSpKef hafi rýrnað þannig að þessu leyti sem nemi þeirri fjárhæðinnlánsskuldbindingarinnar, sem með réttu hafi tilheyrt Sparisjóðnum íKeflavík, en ekki SpKef, samkvæmt ákvörðun FME. Tjón SpKef hafi annars vegarfalist í þeim fjármunum sem greiddir hafi verið stefnda 23. júní 2010(101.810.048 kr.) og hins vegar missi ávöxtunar fjármunanna frá þeim degi.Stefnandi byggir kröfu sína á því að umræddir fjármunir hafi komist í hendurstefnda vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda, og vegna saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stefnda í kjölfarið, m.a. með ólögmætum vörslumfjármunanna, hafi stefnandi orðið fyrir tjóni vegna missis ávöxtunarfjármunanna. Lögvarðir hagsmunir SpKef hafi þannig verið skertir. Viðútreikning fjárhæðar þess tjóns telur stefnandi eðlilegt að taka mið aflögákveðnum meðalhófsbótum, þ.e. birtum dráttarvöxtum Seðlabanka Íslands samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á tjónstímabilinu, sem í aðalkröfu miðist aðþessu leyti við tímabilið frá 23. júní 2010 til 1. mars 2012, þ.e. þegarstefnandi sendi bréf sitt til stefnda. Samkvæmt því reiknist bótakrafastefnanda á umræddu tímabili 21.052.054 kr. Á grundvelli framangreinds nemiheildarbótakrafa stefnanda því 122.862.102 kr. (101.810.048 + 21.052.054), semsvari til stefnufjárhæðar í aðalkröfu. Verði hins vegar ekki talið aðmiða eigi við dráttarvexti við útreikning fjárhæðar tjónsins á tímabilinu frá23. júní 2010 til 1. mars 2012 telur stefnandi í öllu falli að miða eigiútreikninginn við vexti á útlánum hjá lánastofnunum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001. SpKef og síðar stefnandi hafi enda farið á mis við þann möguleika aðlána fjármunina út til viðskiptavina. Stefndi beri ábyrgð á tjóni stefnanda aðþessu leyti á grundvelli sakarreglunnar og hafi hin saknæma og ólögmætaháttsemi stefnda orsakað þetta tjón stefnanda og sé tjónið sennileg afleiðingþeirrar háttsemi. Gera verði ríkar kröfur til stefnda sem lífeyrissjóðs ogfagfjárfestis, sem hafi eðli málsins samkvæmt mikla reynslu og þekkingu áverðbréfa- og fjármálamarkaði. Samkvæmt framangreindu telurstefnandi að öllum skilyrðum sakarreglunnar sé fullnægt. Ljóst sé að stefndiberi skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna framangreinds tjóns stefnanda,sem nemi stefnufjárhæðinni.Stefnandi byggir í öðru lagi áþví að stefnda beri að greiða stefnanda þá fjármuni sem stefndi hafi tekið út23. júní 2010 frá SpKef (101.810.048 kr.) á grundvelli ólögfestrar meginreglufjármunaréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. SpKef hafi enda greitt stefndaþá fjármuni án nokkurrar skyldu, þar eð innlánsskuldbindingu Sparisjóðsins íKeflavík gagnvart stefnda á innlánsreikningi stefnda hjá Sparisjóðnum íKeflavík nr. 1109-26-24000 hafi að lögum ekki verið ráðstafað frá Sparisjóðnumí Keflavík til SpKef og síðar stefnanda, að því leyti sem hún féll undir 4.málsl. 7. tölul. fyrrgreindrar ákvörðunar FME frá 22. apríl 2010. Stefnda beriþví að endurgreiða stefnanda fjármunina.Líkt og áður hefur verið rakiðtelur stefnandi einsýnt að stefnda hafi verið ljóst eða mátt vera ljóst efni ogréttaráhrif ákvörðunar FME. Stefnda hafi þar af leiðandi verið ljóst eða máttvera ljóst að innlánsskuldbindingu stefnda hjá Sparisjóðnum í Keflavík áinnlánsreikningi nr. 1109-26-24000 hafi ekki verið ráðstafað að öllu leyti tilSpKef. Stefndi hafi þannig verið grandsamur um að langstærstur hlutiinnlánsskuldbindingarinnar væri ennþá hjá Sparisjóðnum í Keflavík og ætti stefndiþar af leiðandi ekki lögmæta kröfu á hendur SpKef um greiðslu innlánsskuldbindingarinnarað öllu leyti. Engu að síður hafi stefndi hagnýtt sér að eigin frumkvæði mistökvið framkvæmd ákvörðunar FME og tekið fjármuni út úr SpKef sem svöruðu tilallrar innlánsskuldbindingarinnar ásamt áföllnum vöxtum. Þetta hafi stefndigert þvert gegn bindandi ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og gegn betri vitund umað hluti innlánsskuldbindingarinnar væri ennþá hjá Sparisjóðnum í Keflavík ogSpKef því ekki lagalega skuldbundinn til þess að greiða stefnda fjármunina aðöllu leyti. Eðli málsins samkvæmt hafi stefnda verið kunnugt um tilvist, efniog tilurð innlánsskuldbindingarinnar og hafi verið í betri aðstöðu enfulltrúar FME, bráðabirgðastjórnar/slitastjórnar Sparisjóðsins í Keflavík ogendurskoðunarfyrirtækja, sem fengnir hafi verið til þess að hrinda ákvörðun FMEí framkvæmd, og hvað þá einstakir starfsmenn SpKef. Í tengslum við framangreinttekur stefnandi fram að stefndi hafi verið í miklum mun betri stöðu en einstakirstarfsmenn SpKef til þess að leggja mat á tilvist og efni kröfunnar. Þar aðauki flokkist stefndi sem fagfjárfestir og hafi því mikla reynslu og þekkinguaf verðbréfa- og fjármálamarkaðnum. Engin atvik hafi átt sér stað sem hafiverið til þess fallin að veita stefnda ástæðu til þess að ætla að kröfu umgreiðslu innlánsskuldbindingarinnar skyldi fremur beint að SpKef enSparisjóðnum í Keflavík í kjölfar ákvörðunar FME, heldur þvert á móti hafistefndi ekki haft ástæðu til annars en að ætla að innlánsskuldbindingin væri aðlangstærstum hluta hjá Sparisjóðnum í Keflavík. Á grundvelli alls þessa telurstefnandi ljóst að SpKef hafi ofgreitt stefnda umrædda fjármuni, án nokkurrarskyldu. Með vísun til meginreglu íslensks réttar um endurgreiðslu ofgreiddsfjár telur stefnandi að stefndi beri skyldu til þess að endurgreiða honumfjármunina. Stefnandi byggir í þriðja lagi áþví að stefnda beri að greiða stefnanda stefnufjárhæðina á grundvelliólögfestrar meginreglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Á grundvelli þeirrasjónarmiða sem rakin hafi verið hér að framan hafi úttekt stefnda áfyrrgreindum fjármunum frá SpKef (101.810.048 kr.) leitt til óréttmætrarauðgunar stefnda á kostnað stefnanda. Á úttektardeginum 23. júní 2010 hafistefndi auðgast á kostnað stefnanda meðóréttmætum hætti og nemi auðgunin ávöxtun stefnda á fjármununum á tímabilinu.Af þessum sökum sé stefnanda nauðsynlegt að skora á stefnda að gera grein fyrirávöxtun fjármunanna allt frá úttekt þeirra 23. júní 2010. Auðgun stefnda ogtjón stefnanda svari a.m.k. til stefnufjárhæðarinnar og á grundvellifyrrgreindrar auðgunarreglu beri stefnda að standa stefnanda skil á þessumfjármunum. Stefnandi krefst þess aðstefnufjárhæðin beri dráttarvexti frá 1. mars 2012 til greiðsludags, þ.e. aðliðnum mánuði frá því að stefnandi sendi bréf sitt til stefnda, sbr. 3. mgr. 5.gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Verði hins vegar ekki fallist á aðstefnufjárhæðin beri dráttarvexti frá þeim tíma krefst stefnandi þess á samalagagrundvelli að upphafstímamark dráttarvaxta miðist við 11. nóvember 2013,þ.e. að mánuði liðnum frá öðru bréfi stefnanda til stefnda. Verði hins vegarekki fallist á það krefst stefnandi þess að upphafstímamark dráttarvaxta miðistvið stefnubirtingardag, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi sundurliðar aðalkröfusína, að fjárhæð 122.862.102 kr., með eftirfarandi hætti:I. Útteknir fjármunir 23. júní 2010 (101.810.048kr.).88.677.120 kr.Um sé að ræða uppgreiðsluverðmæti skuldabréfa íflokki með auðkennið SPVF 03 1, lagt inn á innlánsreikning stefnda hjáSparisjóðnum í Keflavík 19. mars 2009 samkvæmt samningi stefnda ogSparisjóðsins í Keflavík sama dags.3.132.928 kr.Um sé að ræða áfallna vexti áþann hluta innstæðuskuldbindingarinnar sem hafi verið að rekja til uppgreiðsluskuldabréfanna, sbr. lið 1, á tímabilinu frá 19. mars 2009 til 23. júní 2010(þ.e. áfallnir vextir á umræddu tímabili af 88.677.120 kr.). Samkvæmtfyrirliggjandi reikningsyfirliti hafi greiddir áfallnir vextir verið samtals17.541.384 kr. (7.106.654 kr. + 3.592.808 kr. + 394.813 kr. + 3.324.821 kr. +3.122.288 kr.). Áfallnir vextir af 88.677.120 kr. hafi því samtals verið13.132.928 kr. (88.677.120 kr. / 118.444.220 kr. (74,87%) af 17.541.384kr.). II. Missir ávöxtunar (21.052.054 kr.).21.052.054 kr.Um sé að ræða bætur vegna missis ávöxtunar sem svaritil fjárhæðar dráttarvaxta af 101.810.048 kr. á tímabilinu frá 23. júní 2010til 1. mars 2012. Athuga beri að þar sem um útreikning bóta sé að ræða, en ekkiútreikning dráttarvaxta, hafi engar fjárhæðir verið lagðar við höfuðstól á 12mánaða fresti til nýs útreiknings. Þar að auki krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda dráttarvexti, svo semnánar er rakið í kafla 1.4 að framan. Stefnandi krefst þess til vara aðstefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 144.864.384 kr., meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2013til greiðsludags. Varakrafa stefnanda byggist á öllum þeim sömu málsástæðum ogaðalkrafa. Stefnandi vísar því til og byggir á öllu því sem áður hefur veriðrakið í tengslum við hana. Varakrafa stefnanda sé einungis frábrugðin aðalkröfuað því leyti að verði ekki fallist á að krafa stefnanda beri dráttarvexti frá1. mars 2012, heldur fremur talið að krafa stefnanda skuli bera dráttarvextifrá 11. nóvember 2013, byggir stefnandi á því að tjónstímabilið vegna missisávöxtunar vari frá úttektardeginum 23. júní 2010 til 11. nóvember 2013.Uppreikna beri fjárhæð tjóns stefnanda miðað við það, en í samræmi við þærforsendur útreikningsins sem gerðar eru í aðalkröfu. Varakrafa stefnanda miðistþannig við að auk úttektarfjárhæðarinnar (101.810.048 kr.) hafi stefnandi orðiðfyrir tjóni á tímabilinu frá 23. júní 2010 til 11. nóvember 2013 vegna missisávöxtunar sem svari til útreiknaðra dráttarvaxta á því tímabili, án nokkurrarhöfuðstólsfærslu, samtals 43.054.336 kr. Stefnandi krefst þess tilþrautavara að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 101.810.048kr., með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. júní 2010 til1. mars 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. frá þeim degi tilgreiðsludags. Þrautavarakrafa stefnanda byggist á öllum þeim sömu málsástæðumog aðalkrafa og varakrafa. Stefnandi vísar því til og byggir á öllu því semáður hefur verið rakið í tengslum við þær. Þrautavarakrafa stefnanda séeinungis frábrugðin aðalkröfu og varakröfu að því leyti að verði ekki fallist ákröfur stefnanda um greiðslu bóta vegna missis ávöxtunar frá 23. júní 2010, ágrundvelli framangreindra sjónarmiða, byggir stefnandi á því að samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 skuli stefnufjárhæðin í þrautavarakröfu (fjárhæðþeirra fjármuna sem teknir voru út af hálfu stefnda með saknæmum og ólögmætumhætti 23. júní 2010) bera almenna vexti frá 23. júní 2010, þ.e. frá og með þeimdegi sem hið bótaskylda atvik átti sér stað, og dráttarvexti samkvæmt 1. mgr.6. gr. frá 1. mars 2012, þ.e. að liðnum mánuði frá bréfi stefnanda til stefnda,sbr. og 3. mgr. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Verði ekki fallist á þaðupphafstímamark byggir stefnandi á því að stefnufjárhæðin beri dráttarvextia.m.k. frá 11. nóvember 2013, þ.e. að liðnum mánuði frá öðru bréfi stefnandatil stefnda. Stefnandi krefst þess tilþrautaþrautavara að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda101.810.048 kr., auk skaðabóta að álitum dómsins, vegna þess tjóns semstefnandi hafi orðið fyrir frá 23. júní 2010, og að samanlögð fjárhæð beridráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. mars 2012 tilgreiðsludags. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda byggist á öllum þeim sömumálsástæðum og aðalkrafa, varakrafa og þrautavarakrafa. Stefnandi vísar því tilog byggir á öllu því sem áður hefur verið rakið í tengslum við þær.Þrautaþrautavarakrafa stefnanda sé einungis frábrugðin aðalkröfu, varakröfu ogþrautavarakröfu að því leyti að verði ekki fallist á kröfur stefnanda umgreiðslu bóta vegna missis ávöxtunar frá 23. júní 2010 eða greiðslu almennravaxta á tímabilinu frá þeim degi til 1. mars 2012, á grundvelli framangreindrasjónarmiða, krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiðastefnanda bætur að álitum dómsins vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir áþví tímabili vegna missis ávöxtunar þeirra fjármuna sem stefndi tók út 23. júní2010, enda sé stefnanda þá ekki fært að sýna fram á fjárhæð tjónsins.Tjónstímabilið miðast við að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnandadráttarvexti frá 1. mars 2012, þ.e. að mánuði liðnum frá bréfi stefnanda tilstefnda. Verði hins vegar ekki fallist á það upphafstímamark dráttarvaxtakrefst stefnandi þess að upphafstímamarkið miðist við 11. nóvember 2013, þ.e.að mánuði liðnum frá öðru bréfi stefnanda til stefnda. Verði hins vegar ekkifallist á það telur stefnandi ljóst að miða beri upphafstímamark dráttarvaxtavið stefnubirtingardag, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Verðiupphafstímamark dráttarvaxta þannig ekki miðað við 1. mars 2012 krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda bætur aðálitum dómsins fyrir umrætt tjón stefnanda á tímabilinu frá 23. júní 2010 ogallt fram til upphafstímamarks dráttarvaxta.Stefnandi krefst þess í öllumofangreindum tilvikum að stefndi verði auk þess dæmdur til þess að greiðastefnanda málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eða samkvæmtmati dómsins. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggist í öllum tilvikum á 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV. Stefndibyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandieigi ekki þá hagsmuni sem hann leitar dóms fyrir og því sé um að ræðaaðildarskort sem leiða eigi til sýknu. Í öðru lagi byggir stefndi á því aðskilyrði sakarreglunnar séu ekki uppfyllt og því sé hann ekki skaðabótaskyldurgagnvart stefnanda. Í þriðja lagi byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekkiofgreitt honum fé og því sé ekki hægt að krefjast endurgreiðslu úr hendistefnda. Þá mótmælir stefndi því að hann hafi auðgast á ólögmætan hátt. Ífimmta lagi byggir stefndi á því að ef talið verður að stefnandi hafi átt kröfuá stefnda um greiðslu fjármuna hafi stefnandi með aðgerðarleysi sínu fyrirgertöllum þeim rétti sem hann kynni að hafa átt. Loks byggir stefndi á því aðstefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni. Málsástæðaum aðildarskort er byggð á því að stefnandi eigi ekki þá hagsmuni sem hannleitar dóms fyrir og því sé um að ræða aðildarskort sem leiða eigi til sýknu ágrundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sú innstæða,sem deilt er um í málinu, hafi verið laus til útgreiðslu 19. mars 2010 samkvæmtsamkomulagi Sparisjóðsins í Keflavík og stefnda. Samkomulag um innlánið hafihins vegar verið framlengt í þrjá mánuði eða fram í júní 2010. Á því þriggjamánaða tímabili, eða þann 22. apríl 2010, hafi FME tekið ákvörðun um að takayfir vald hluthafafundar í Sparisjóðnum í Keflavík og skipa bráðabirgðastjórnyfir honum. Samhliða hafi FME tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skuldaSparisjóðsins í Keflavík til SpKef. Við framkvæmd FME á þeirri ákvörðun hafiinnlán stefnda verið flutt frá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef. Að loknumframlengdum binditíma innlánsins 23. júní 2010 hafi innlánið svo veriðmillifært af hinum bundna reikningi yfir á annan innlánsreikning í eigu stefndahjá SpKef. Tæpum níu mánuðum eftir að innlánið var tekið út af bundnum reikningihjá SpKef sparisjóði, eða þann 5. mars 2011, hafi SpKef verið sameinaður stefnanda með ákvörðun FMEfrá 5. mars 2011. Við sameininguna hafi samningur aðila um hið umdeilda innlánverið að fullu efndur af beggja hálfu og því hafi engin réttindi eða skyldursamkvæmt þeim samningi getað flust yfir til stefnanda. Því sé ljóst aðstefnandi hafi aldrei átt kröfu á stefnda, enda hafi hinu umdeildasamningssambandi verið lokið þegar stefnandi tók yfir rekstur SpKef. Því getistefnandi ekki verið réttur aðili að málinu. Á grundvelli framangreinds krefststefndi sýknu á grundvelli aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefnditelur að ekki geti komið til skaðabótaábyrgðar á grundvelli sakarreglunnar nemaskilyrðum reglunnar sé fullnægt, en þau séu að tjóni sé valdið með saknæmum ogólögmætum hætti, að tjónið sé sennileg afleiðing af hegðun þess sem berskaðabótaábyrgð á því, að raskað sé hagsmunum sem verndaðir eru meðskaðabótareglum og að sérstakar huglægar afsökunarástæður eigi ekki við umtjónvald. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að framangreindum skilyrðum séfullnægt, enda verður ekki séð að stefndi hafi sýnt af sér saknæma eða ólögmætaháttsemi. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að meint tjón sé sennileg afleiðing afhegðun stefnda. Tilað hægt sé að beita sakarreglunni þurfi að liggja fyrir háttsemi sem séóforsvaranleg eða ólögmæt og þurfi háttsemin að hafa verið viðhöfð af ásetningieða gáleysi og þar með vera saknæm. Stefndi hafi ekki að neinu leyti sýnt afsér ólögmæta hegðun og er fullyrðingum í stefnu um það vísað á bug. Þvert ámóti hafi stefndi að öllu leyti farið að þeirri framkvæmd sem FME, opinberstofnun sem fer með eftirlit með fjármálafyrirtækjum, viðhafði við ráðstöfuneigna og skulda Sparisjóðsins í Keflavík á grundvelli ákvörðunar stofnunarinnarfrá 22. apríl 2010. Þann19. mars 2009 hafi Sparisjóðurinn í Keflavík keypt skuldabréf af stefnda aðnafnvirði 60.000.000 kr. og kaupverðið verið 88.677.120 kr. Sama dag hafi veriðundirritað samkomulag milli aðila um vaxtakjör á bundnum innlánsreikningumstefnda hjá Sparisjóðnum í Keflavík og verið samið um binditíma innlána í eittár. Eins og sést af gögnum málsins hafi tölvupóstur gengið milli aðila frá 11.mars 2009 þar sem umrædd viðskipti hafi verið rædd. Á þessum tíma hafi mörgfjármálafyrirtæki boðið viðskiptavinum sínum upp á að gera slíka gerninga oghafi stefndi verið í góðri trú varðandi viðskiptin. Stefndimótmælir því sem látið er liggja að í stefnu um að stefndi hafi ekki verið ígóðri trú sökum þess að tveimur dögum áður en stefndi stofnaði til umræddsinnláns hjá Sparisjóðnum í Keflavík hafi FME tekið ákvörðun um ráðstöfun eignaog skulda frá Straumi-Burðarási fjárfestingabanka hf. (Straumi) tilÍslandsbanka hf., þar sem m.a. hafi verið kveðið á um það að Íslandsbanki tækiekki yfir innlánsskuldbindingar sem stofnað hefði verið til með þeim hætti aðStraumur greiddi upp kröfur samkvæmt skuldabréfunum fyrir gjalddaga gegn því aðgreiðslan yrði lögð á innlánsreikninga. Stefndi vill árétta að hann hafi ekkihaft vitneskju um umrædda ákvörðun þegar stofnað var til innlánsins. Stefndihafi engin innlán átt hjá Straumi og því enga ástæðu haft til að fylgjast meðákvörðunum FME sem snertu Straum. Stefndimótmælir því að stefndi hafi þekkt sérstaklega vel til málefna Sparisjóðsins íKeflavík vegna þess að þessir aðilar hafi verið til staðar í sama húsi og aðtalsverður samgangur hafi verið milli starfsmanna þeirra. Þrátt fyrir að hafahaft skrifstofur í sama húsi og Sparisjóðurinn í Keflavík hafi stefndi ekkihaft meiri upplýsingar um málefni og fjárhagsstöðu umrædds fjármálafyrirtækisen aðrir. Þá hafi enginn sérstakur samgangur verið á milli starfsmanna stefndaog starfsmanna Sparisjóðsins umfram samskipti stefnda við starfsmenn annarrafjármálafyrirtækja. Hið rétta sé að á miðju ári 2006 hafi stefndi sagt uppeignastýringarsamningi við Sparisjóðinn í Keflavík sem hafi verið í gildi milliSparisjóðsins í Keflavík og Lífeyrissjóðs Suðurlands, áður en Lífeyrissjóðurinnsameinaðist stefnda. Eftir það hafi viðskipti stefnda við Sparisjóðinn íKeflavík aðallega verið í formi innlána, en einnig hafi Sparisjóðurinn séð uminnheimtu skuldabréfa sjóðfélaga sjóðsins. Það sé því fjarri lagi að stefndihafi þekkt sérstaklega vel til málefna Sparisjóðsins í Keflavík. Þámótmælir stefndi því að við stofnun innlánsins hafi stefndi átt að vita um bágastöðu Sparisjóðsins í Keflavík. Þegar stofnað var til innláns þess sem deilt erum í málinu, þann 19. mars 2009, hafi engin umræða átt sér stað umeiginfjárhlutfall sjóðsins. Sú umræða hafi ekki farið af stað fyrr en nokkrueftir að stofnað var til umrædds innláns eða í kjölfar birtingar ársuppgjörsSparisjóðsins í Keflavík 4. apríl 2009. Þann 5. apríl 2009 hafi síðan veriðfjallað um það í fjölmiðlum að eiginfjárhlutfall sparisjóðsins væri undirlögbundnum mörkum, eða 7,06%. Frestur sem FME veitti Sparisjóðnum í Keflavíktil að auka eiginfjárgrunn sinn að lágmarki samkvæmt 84. gr. laga umfjármálafyrirtæki hafi fyrst verið veittur 25. maí 2009 og síðan 13 sinnumeftir það, síðast 29. mars 2010. Þetta megi sjá í ákvörðun FME frá 22. apríl2010. Því hafi stefndi engar upplýsingar haft um bága fjárhagsstöðuSparisjóðsins í Keflavík þegar stofnað var til innlánsins. Einnigmótmælir stefndi því að stefnda hafi mátt vera ljóst að hlutainnlánsskuldbindinga hans hafi ekki verið ráðstafað frá Sparisjóðnum í Keflavíktil SpKef. Í þessu sambandi áréttar stefndi að innlán lífeyrissjóðsins hafiverið færð yfir til SpKef á grundvelli ákvörðunar FME og stefndi verið í góðritrú um þá aðgerð. Eins og áður var rakið hafi stefndi engin innlán átt hjáStraumi og því ekki haft sérstaka ástæðu til að fylgjast með dómum Hæstaréttarsem snertu Straum. Þá bendir stefndi á að dómar sem stefnandi vísar til hafigengið ári eftir að stofnað hafi verið til innlánanna og rúmum mánuði eftir aðstefndi, í góðri trú, hafi framlengt umræddan innlánssamning um þrjá mánuði, enárs binditíma innlánsins hafi lokið 19. mars 2010. Stefndi hafi enga ástæðuhaft til annars en að treysta framkvæmd FME á ákvörðun stofnunarinnar, endahafi enginn gert athugasemd við færslu innlánsins frá Sparisjóðnum í Keflavíktil SpKef fyrr en nær tveimur árum eftir að binditíma þess lauk og það vargreitt út. Þannig hafi hvorki Sparisjóðurinn í Keflavík né SpKef gert athugasemdir við umrætt innlán né aðrir sem áþessum tíma hafi farið ítarlega og nákvæmlega yfir allar eignir og skuldir,m.a. hafi stefnandi sjálfur látið gera ítarlega skoðun á eignum og skuldum, ánþess að gera athugasemdir við innlánið. Stefndi hafi, eins og áður segir, veriðí góðri trú varðandi stofnun umrædds innláns í mars 2009, framlengingu samningsum það í mars 2010 og útgreiðslu þess í júní 2010 og talið samning aðila ogframkvæmd FME á eigin ákvörðun frá 22. apríl 2010 að öllu leyti í samræmi viðákvæði laga og reglna. Verði því ekki séð að stefndi hafi sýnt af sér saknæmaeða ólögmæta háttsemi í tengslum við umrætt innlán. Jafnframtsegir stefndi að það sé skilyrði fyrir stofnun skaðabótaábyrgðar á grundvellisakarreglunnar að orsakatengsl séu á milli háttsemi og þess tjóns sem bóta erkrafist fyrir. Því verði sá sem tjóni veldur að vera viðriðinn þá atburðaráðssem leiðir til tjóns og þarf tjónið að vera sennileg afleiðing af hegðun þesssem ber skaðabótaábyrgð á því. Í stefnusé fullyrt að meint tjón stefnanda sé sennileg afleiðing af háttsemi stefnda,en fullyrðingin sé ekki studd neinum gögnum eða rökum og mótmælir stefndi þvíað meint tjón stefnanda geti verið sennileg afleiðing af háttsemi stefnda. Ístefnu komi hins vegar ítrekað fram að fulltrúar FME, bráðabirgðastjórnarSparisjóðsins í Keflavík og endurskoðunarfyrirtækja, sem önnuðust framkvæmdákvörðunar FME frá 22. apríl 2010, hafi gert mistök við yfirfærsluinnlánsskuldbindinga frá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef. Af stefnu sé einnigljóst að stefnandi telji að meint tjón hans megi rekja til þess að innlánstefnda hjá Sparisjóðnum í Keflavík hafi ranglega verið fært til SpKef. Í ljósiþessa telur stefndi að stefnandi hafi með skýrum hætti lýst því yfir að þaðhafi verið FME og þeir sem aðstoðuðu stofnunina við framkvæmd ákvörðunarstofnunarinnar sem hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem valdiðhafi tjóni stefnanda. Í ljósi þess beinir stefnandi málinu ranglega að stefnda.Af þeim sökum beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts á grundvelli 2. mgr.16. gr. laga um meðferð einkamála. Ístefnu sé í löngu máli fjallað um möguleika á riftun kaupa Sparisjóðsins íKeflavík á skuldabréfi því sem sparisjóðurinn keypti af stefnda, þann 19. mars2009, á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Fyrir liggi að við skipti á búi Sparisjóðsins í Keflavík hafi ekki verið gerðkrafa um riftun umrædds gernings. Slitastjórn sparisjóðsins hafi farið meðforræði þrotabúsins og verið ein bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrirskyldur þess skv. 122. gr. laga nr. 21/1991 og tekið ákvarðanir um hvernigeignum og réttindum þrotabúsins yrði ráðstafað, þar á meðal hvort halda ættiuppi kröfu, mál yrði höfðað um hana eða hún gefin eftir, sbr. 124. gr. laga nr.21/1991. Skiptum á búi Sparisjóðsins í Keflavík hafi lokið 2. september 2013 ánþess að búið rifti eða höfðaði mál vegna framangreinds gernings. Stefnandi hafiekki lagt fram gögn sem sýni með óyggjandi hætti að hægt hefði verið að riftaumræddum gerningi, eða að skilyrðum 4. málsl. 7. tölul. ákvörðunar FME frá 22.apríl 2010 hafi verið fullnægt, enda liggi afrit af umræddu skuldabréfi ekkifyrir í málinu, né önnur gögn sem sýni með óyggjandi hætti að skuldabréfið hafiverið greitt upp fyrir gjalddaga. Hvað sem öllu framangreindu líði hafistefnandi hvorki sýnt fram á né rökstutt hvernig hann leiði fram rétt sinn áhendur stefnda á grundvelli heimilda sem skiptastjórn Sparisjóðsins í Keflavíkhafði samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. til að mögulega riftaframangreindum kaupum, en nýtti ekki. Stefndihafnar því að stefnandi hafi ofgreitt stefnda fé. Stefndi áréttar í þessusambandi að ekki hafi verið sýnt fram á það með ótvíræðum hætti að SpKef hafiranglega greitt stefnda út hið umdeilda innlán þann 23. júní 2010. Verði taliðað SpKef hafi greitt innlánið út umfram skyldu sé ekki þar með sagt að stofnasthafi krafa um endurheimtu. Til að slík krafa stofnist sé almennt talið að sásem greiðir út fjármunina þurfi að hafa verið í villu um staðreyndir eðaaugljósar reglur. FME hafi tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skuldaSparisjóðsins í Keflavík til SpKef þann 22. apríl 2010, tveimur mánuðum áður enhin umdeilda innstæða var greidd út. Í kjölfarið hafi farið fram ítarleg ognákvæm skoðun á öllum eignum og skuldbindingum bæði Sparisjóðsins í Keflavík ogSpKef. Það sé því ljóst að starfsmenn SpKef hafi haft ítarlegar upplýsingar umog þekkingu á innlánsskuldbindingum sjóðsins og tilurð þeirra. Þá hafi þeirþekkt vel til stöðu innlána, flokkunar þeirra eftir eðli, upphæðum og binditímaá hverjum tíma. Starfsmenn SpKef hafi einnig verið mjög vel meðvitaðir umákvörðun FME frá 22. apríl 2010 og ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðsins íKeflavík til SpKef. Því sé ljóst að starfsmenn SpKef hafi ekki verið í villu umstaðreyndir eða augljósar reglur þegar þeir greiddu umrætt innlán út. Þvert ámóti hafi þeir verið vel upplýstir bæði um staðreyndir og ákvörðun FME. Stefndi mótmælir því að hann hafi verið í munbetri stöðu en einstakir starfsmenn SpKef til þess að leggja mat á tilvist ogefni kröfunnar. Eins og allar innlánsstofnanir hafi SpKef reglulega þurft aðgera Seðlabankanum grein fyrri stöðu innlána bankans. Því hafi starfsmennsparisjóðsins þekkt vel til stöðu og tilurðar innlána sparisjóðsins. Þá verðiað hafa í huga að SpKef hafi verið fjármálafyrirtæki og borið ýmsar skyldur semslíkt, sbr. ákvæði laga um fjármálafyrirtæki. Þá bendir stefndi á að SpKef hafigreitt umrætt innlán út án nokkurs fyrirvara, en fyrirvaralaus greiðsla séalmennt talin jafngilda uppgjöri, enda veki slík greiðsla það traust hjáviðtakanda að hún sé endanleg einkum ef ekki sé leitað leiðréttingar fljótlega.Í ljósi alls framangreinds telur stefnandi að skilyrðum reglna um endurgreiðsluofgreidds fjár sé ekki fullnægt og því beri að sýkna stefnda af endurgreiðslukröfumstefnanda. Stefndimótmælir því einnig að hann hafi auðgast á ólögmætan hátt, enda liggi ekkifyrir að skilyrði stofnunar auðgunarkröfu séu fyrir hendi. Þannig hafistefnandi hvorki sýnt fram á að hann hafi beðið sannanlegt tjón né hvert meinttjón hans sé. Þá liggi heldur ekki fyrir hvort stefndi geti haft uppi kröfu áöðrum grundvelli. Ljóst sé að stefnandi hafi samið við fjármálaráðherra f.h.íslenska ríkisins um yfirtöku stefnanda á SpKef og hafi endanleg niðurstaðavarðandi endurgjald til stefnanda fyrir yfirtöku á eignum og skuldum verið súað það skyldi vera samtals 19.198.000.000 kr. Stefnandi hafi ekki sýnt fram áað hann hafi ekki fengið meint tjón sitt bætt með umræddum greiðslum fráíslenska ríkinu. Þá hafi stefnandi heldur ekki sýnt fram á að stefndi hafiauðgast á kostnað annars aðila eða að orsakasamband sé á milli meintrarauðgunar stefnda og meintrar skerðingar stefnanda. Stefnandi hafi hvorki sýntfram á að meint auðgun stefnda sé óréttmæt, né að fjárhæð kröfu hans samsvariþeirri upphæð sem meint auðgun tekur til. Því verður ekki talið að skilyrðistofnunar auðgunarkröfu séu fyrir hendi. Verðitalið að stefnandi eigi kröfu á stefnda um greiðslu fjármuna byggir stefndi áþví að með aðgerðarleysi sínu hafi stefnandi fyrirgert öllum þeim rétti semhann kynni að hafa átt (tómlæti). Hið umdeilda innlán í mars 2009 hafi veriðgreitt út í júní 2010. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við umrætt innlánaf hálfu bráðabirgðastjórnar eða slitastjórnar Sparisjóðsins í Keflavík. Þáhafi skiptastjóri Sparisjóðsins í Keflavík aldrei gert neina athugasemd viðumrædd innlán, en skiptum á búi sjóðsins hafi lokið í september 2013. Þá hafialdrei borist athugasemdir eða tilkynningar um innlánið frá SpKef sparisjóði.Því er mótmælt að í október 2010 hafi stefnda verið gerð grein fyrir því afhálfu SpKef að hin umdeilda innlánsskuldbinding Sparisjóðsins í Keflavík, semstefndi hafði þá tekið út frá SpKef, væri til skoðunar hjá slitastjórnSparisjóðsins í Keflavík. Um þetta vísar stefnandi til tölvupóstsamskipta íoktóber og nóvember 2010. Sá tölvupóstur sýni ekki á neinn hátt að stefndi hafifengið tilkynningu um að málið væri til skoðunar. Í tölvupósti 27. október2010, frá starfsmanni SpKef til stjórnarformanns og annars starfsmanns sparisjóðsins,segi að búið sé að hafa samband við Festu lífeyrissjóð, en engin gögn hafiverið lögð fram sem sýna fram á að það hafi í raun verið gert. Í tölvupósti 9.nóvember 2010, frá framkvæmdastjóra stefnda til starfsmanns SpKef, komi fram aðframkvæmdastjóri stefnda hafi rætt við starfsmann sparisjóðsins um innlánsmálog að starfsmaðurinn hafi ekkert vitað um málið, en haldið að það væri ennþáverið að skoða málið. Í tölvupósti sama dag, 9. nóvember, milli starfsmannaSpKef, komi fram að framkvæmdastjóri stefnda hafi óskað eftir upplýsingum uminnlán sjóðsins. Ekki hafi hins vegar verið lögð fram nein gögn um að þærupplýsingar hafi verið veittar.Átímabilinu apríl 2010 til mars 2011 hafi farið fram ítarleg og nákvæm skoðun áöllum eignum og skuldbindingum bæði Sparisjóðsins í Keflavík og SpKef, íkjölfar ákvörðunar FME um ráðstöfun eigna og skulda Sparisjóðsins til SpKef oguppgjörs sem fara skyldi fram á milli sjóðanna. Það sé fráleitt að halda þvífram að starfsmenn SpKef og slitastjórnar Sparisjóðsins í Keflavík hafi ekkihaft vitneskju og þekkingu á efni, tilurð og tilvist innlánsskuldbindingasjóðanna og að stefndi hafi haft mun betri vitneskju um efni, tilurð og tilvistinnlánsskuldbindinganna en einstakir starfsmenn slitastjórnar ogendurskoðunarfyrirtækja, sem önnuðust framkvæmd ákvörðunar FME og fengnir vorutil að meta eignir og skuldir Sparisjóðsins í Keflavík. Eins og allarinnlánsstofnanir hafi Sparisjóðurinn í Keflavík, og síðar SpKef, þurft að geraSeðlabankanum grein fyrri stöðu innlána bankans. Því hafi starfsmennsparisjóðsins þekkt vel til stöðu innlána, flokkunar þeirra eftir eðli,upphæðum og binditíma á hverjum tíma. Ljóst sé að starfsmenn stefnda hafi ekkikomið með neinum hætti að umræddri yfirfærslu og því ekki verið í neinniaðstöðu til að hafa áhrif á framkvæmd hennar. Því til stuðnings sé rétt aðárétta að á meðan umræddur innlánssamningur hafi verið í gildi hafi stefndifengið reglulegar tilkynningar frá SpKef um vaxtatekjur af umræddri innstæðu,en aldrei hafi verið gerð nein athugasemd við tilurð eða tilvist innstæðunnar. Stefnandihafi tekið yfir eignir og skuldir SpKef í byrjun mars 2011. Bankinn hafi þóengar athugasemdir gert við umrætt innlán fyrr en tæpu ári síðar, eða í febrúar2012, en þá hafi verið liðin tæp tvö ár frá því að innstæðan var greidd út afinnlánsreikningnum. Í bréfi stefnanda frá því í febrúar 2012 sé ekki krafistgreiðslu á umræddri innstæðu, heldur sé þar fjallað um að stefnandi hafni þvíað stefndi eigi kröfur á hendur bankanum vegna tveggja innlána. Þá hafistefnandi áskilið sér rétt til að krefjast endurgreiðslu vegna úttektar áriftanlegum innlánum. Stefndi hafi mótmælt athugasemdum stefnanda í maí 2012.Ekki hafi verið gripið til neinna aðgerða af hálfu stefnanda fyrr en 11.október 2013, meira en einu og hálfu ári eftir að fyrsta bréfið hafi veriðsent, en þá hafi stefnda borist greiðsluáskorun frá stefnanda og greiðsluskyldualfarið verið hafnað með bréfi 4. nóvember s.á. Stefndi telur að verulega hafiskort á að stefnandi gerði tafarlaust fyrirvara um meintan rétt sinn gagnvartstefnda og verði ekki séð að þær ástæður hafi verið fyrir hendi sem réttlættgeti að það hafi verið dregið svo lengi sem raun varð á.Einnigbyggir stefndi á því að í stefnu séu hvorki færðar sönnur fyrir því að stefndihafi beðið tjón né sé það rökstutt með skýrum hætti hvert meint tjón stefnandaeigi að hafa verið. Stefnandi telur að hann hafi orðið annars vegar fyrir beinutjóni, en hins vegar fyrir óbeinu tjóni vegna missis ávöxtunar fjármuna. Enginnánari grein sé gerð fyrir beinu eða óbeinu tjóni í stefnu og telur stefndi þvíað tjón stefnanda sé ósannað með öllu. Auk þess hafi stefnandi ekki sýnt fram áhvernig hann hafi beðið tjón af ráðstöfunum sem fóru fram um ári áður en hannyfirtók SpKef. Þá er sérstaklega mótmælt aðferðum við útreikning tjóns vegnamissis ávöxtunar og telur stefndi engin rök fyrir því að beita þeim viðmiðunumvið útreikninginn sem stefnandi gerir í stefnu. Efekki verður fallist á að sýkna stefnda af kröfum stefnanda gerir stefndi kröfuum að dráttarvextir verði ekki dæmdir fyrr en í fyrsta lagi frá og meðuppkvaðningu endanlegs dóms. Byggir stefndi þessa kröfu sína á 7. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Það verði að telja óeðlilegt, í ljósitómlætis stefnanda, að stefndi verði dæmdur til greiðslu dráttarvaxta afumræddri kröfu í samræmi við kröfugerð stefnanda. Ummálskostnaðarkröfu stefnda er vísað til 129. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Vegnaáskorunar í stefnu, um að stefndi veiti upplýsingar um það hvort stefndi hafigripið til sérstakrar varúðarniðurfærslu í bókhaldi eða annarra svipaðraaðgerða í tengslum við útgreiðslu hinnar umdeildu innstæðu þann 23. júní 2010,upplýsir stefndi að hann hafi ekki fært varúðarniðurfærslu í reikningum sínumvegna umrædds innláns. Stefndi mótmælir því að hægt sé að sjá það afársreikningum stefnda fyrir reikningsárin 2009 og 2010 að stefndi hafi sjálfurlitið svo á sem innlánsskuldbindingum Sparisjóðsins í Keflavík gagnvart stefndahafi ekki verið ráðstafað til SpKef. Í framlögðu dómskjali sé að finnaskýringar með ársskýrslu stefnda frá 2009, 2010 og 2011. Á þeim blaðsíðum semlagðar hafa verið fram sé gerð grein fyrir öllum innlánum sjóðsins, annars vegargreint eftir fjármálafyrirtækjum og hins vegar sem heildartölu. Megi sjá afársskýrslunum að fjárhæð innlána breytist milli ára, en stefndi telur rétt aðtaka fram að þær breytingar tengist ekki á neinn hátt því innláni sem deilt erum í þessu máli og sýni umrætt dómskjal því ekki á neinn hátt afstöðu stefnda,enda hafi hann ekki fært varúðarniðurfærslu í reikningum sínum vegna umræddsinnláns. Þásegir stefndi, vegna áskorunar í stefnu um að veita upplýsingar um ávöxtunstefnda á útteknum fjármunum af reikningi nr. 1109-26-24000 frá 23. júní 2010til þess dags, að stefnda sé ómögulegt að veita upplýsingar um ávöxtun umræddrafjármuna, enda sé þeim ekki haldið sérgreindum frá öðrum fjármunum semsjóðurinn ávaxtar í samræmi við fjárfestingarstefnu sína frá einum tíma tilannars. Þeir hafi runnið saman við aðra fjármuni sjóðsins, sem til ráðstöfunarséu hverju sinni til fjárfestinga. Fjárfestingar sjóðsins nemi milljörðum krónaá hverju ári og sé ómögulegt að tengja umrædda fjármuni við einhverja ákveðna fjárfestingusjóðsins.V.Eins og rakið hefur verið áttistefndi skuldabréf útgefið af Sparisjóði Vestfirðinga að nafnverði 60.000 kr.,sem var auðkennt SPVF 03 1. Gjalddagi bréfsins var 15. mars 2010. SparisjóðurVestfirðinga sameinaðist Sparisjóðnum í Keflavík sem keypti skuldabréfið afstefnda fyrir gjalddaga þess, hinn 19. mars 2009, á 88.677.120 kr. Sama daggerðu stefndi og Sparisjóðurinn í Keflavík samkomulag um vaxtakjör á bundnuminnlánsreikningi stefnda hjá sparisjóðnum. Höfuðstóll í upphafi binditíma, semvar til tólf mánaða, var 118.444.220 kr. Innlánið var óverðtryggt og fastirvextir 12% á höfuðstól. Kaupverð framangreinds skuldabréfs, 88.677.120 kr., varlagt inn á innlánsreikninginn auk frekari fjármuna frá stefnda, 29.767.100 kr.,samtals 118.444.220 kr. Samkvæmt yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands frá 6.október 2008 var innistæðan tryggð að fullu, sbr. og 6. gr. laga nr. 125/2008um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl., er breytti 103. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Með ákvörðun FME 22. apríl 2010var eignum og skuldum Sparisjóðsins í Keflavík ráðstafað til SpKef. Í ákvörðunFME var sérstakt ákvæði í 7. tölul. um að SpKef tæki ekki yfirinnlánsskuldbindingar Sparisjóðsins í Keflavík sem stofnað hefði verið til meðþeim hætti að kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi hefði fengið kröfu sína greiddafyrir gjalddaga en á sama tíma hafi verið stofnað til innláns í Sparisjóðnum íKeflavík „enda sé um riftanlegan gerning að ræða skv. lögum um gjaldþrotaskiptio.fl. nr. 21/1991“. Framangreint innlán stefnda mun fyrir mistök hafa veriðflutt úr Sparisjóðnum í Keflavík yfir í SpKef. Stefndi tók út innistæðuna hinn23. júní 2010 ásamt vöxtum, 135.985.604 kr. Hinn 5. mars 2011 tók FME yfir valdstofnfjáreigenda SpKef og ákvað að NBI hf., nú Landsbankinn hf., tæki frá 7.mars við rekstri, eignum og skuldbindingum SpKef, samkvæmt samningi íslenskaríkisins og NBI hf. um yfirtökuna, dags. 5. mars 2011. Í máli þessu byggir stefnandi ífyrsta lagi á því að stefndi hafi með úttekt sinni á innlánsreikningnum hjáSpKef hinn 23. júní 2010 valdið stefnanda tjóni sem stefndi beri ábyrgð ágagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar. Nánar tiltekið hafi stefndi meðsaknæmum og ólögmætum hætti hagnýtt sér mistök sem hafi orðið við framkvæmdákvörðunar FME frá 22. apríl 2010 og tekið út fjármunina gegn betri vitund.Eignir SpKef hafi þannig rýrnað. Verði ekki fallist á skaðabótakröfu stefnandaer í öðru lagi byggt á ólögfestri meginreglu um endurgreiðslu ofgreidds fjár.Þá byggir stefnandi í þriðja lagi á ólögfestri meginreglu kröfuréttar umóréttmæta auðgun. Stefnandi byggir aðild sína í málinu á því að hann hafi tekiðyfir rekstur, eignir og skuldbindingar SpKef með þeim hætti að sparisjóðurinnvar sameinaður stefnanda, sbr. samning þess efnis, dags. 5. mars 2011, og erkröfu stefnanda um aðildarskort því hafnað. Samkvæmt því sem fram kom fyrirdómi hjá framkvæmdastjóra stefnda átti Sparisjóðurinn í Keflavík frumkvæði aðþví að kaupa framangreint skuldabréf fyrir gjalddaga þess og að andvirði þessvar ráðstafað á innlánsreikning. Er ekkert í gögnum málsins sem bendir tilannars og í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakirerfiðleika og falls sparisjóðanna, sem lögmaður stefnanda lagði fram tilhliðsjónar fyrir dómara við aðalmeðferð málsins, kemur fram að Sparisjóðurinn íKeflavík hafi á árinu 2008 hafið ákveðna sókn í innlánum vegna þröngrarlausafjárstöðu sparisjóðsins. Ósannað er gegn mótmælum stefnda að stefndi hafiþekkt sérstaklega vel til málefna Sparisjóðsins í Keflavík og þess hver staðasparisjóðsins var þegar samkomulagið um innlánið var gert 19. mars 2009.Ákvörðun FME tveimur dögum áður, 17. mars 2009, um ráðstöfun eigna og skuldafrá Straumi-Burðarási til Íslandsbanka og að Íslandsbankitæki ekki yfir innlánsskuldbindingar sem stofnað hafi verið til með þeim hættiað kröfueigandi samkvæmt skuldabréfi hafi fengið kröfu greidda fyrir gjalddagaen á sama tíma stofnað til innláns hjá Straumi, getur ekki leitt til þess aðskaðabótaábyrgð verði nú felld á stefnda, enda var ákvörðunin bundin viðStraum-Burðarás og ekki verður fullyrt að stefnda hafi verið eða mátt verakunnugt um hana. Stefnandibyggir skaðabótaábyrgð stefnda fyrst og fremst á því að í 7. tölul.ákvörðunar FME frá 22. apríl 2010 hafi sérstaklega verið tekið fram að innlánsskuldbindingum,sem hafi orðið til með þeim hætti að skuldabréf voru gerð upp fyrir gjalddagaþeirra og uppgreiðsluverðmæti notað til að stofna í staðinn til innlána á samatíma, skyldi ekki ráðstafað frá Sparisjóðnum í Keflavík til SpKef, og vísar íþessu sambandi til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Umrædd greiðsla sem fór fram 23. júní 2010 er aðeins riftanleg á grundvelli 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og þeirra málsmeðferðarreglna sem þar er aðfinna, m.a. um málshöfðunarfrest 148. gr. Fyrir liggur að mál var ekki höfðaðtil riftunar á umræddri greiðslu og getur stefnandi því ekki byggt á því hér aðgreiðslan hafi verið riftanleg. Enn fremur verður í máli þessu að líta til þessað fjöldi sérfræðinga kom að því að meta eignir og skuldir Sparisjóðsins íKeflavík og framkvæma yfirtöku SpKef á eignum og skuldbindingum Sparisjóðsins íKeflavík. Yfirfærslan á umræddri innlánsskuldbindingu var ekki á ábyrgðstefnda og verður stefnandi að bera hallann af því að mistök voru gerð þegarinnlánið var flutt úr Sparisjóðnum í Keflavík yfir í SpKef. Ekki hefur veriðsýnt fram á að stefndi hafi samkvæmt ársreikningum sínum litið svo á aðinnláninu hafi ekki verið ráðstafað yfir í SpKef eða að hann hafi framkvæmt varúðarniðurfærsluí bókhaldi. Þegar litið er til allsframangreinds er skaðabótaskyldu stefnda hafnað. Auk þess verður að horfa tilþess að það var ekki fyrr en með bréfi 11. október 2013 sem stefnandi hafðiuppi endurgreiðslukröfu á hendur stefnda. Verður því að líta svo á að hann hafimeð tómlæti sínu glatað rétti til að bera fyrir sig bótaskyldu stefnda. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinr. 39/2003 hefur ekki verið talið að almenn auðgunarregla gildi í íslenskumrétti en fallist hefur verið á að réttmætt geti verið að beita auðgunarregluvið sérstakar aðstæður, þótt ekki sé til þess bein heimild í settum rétti.Verður þá að meta kröfu af þessum toga eftir eðli máls í einstökum tilvikum meðhliðsjón af öllum atvikum. Þegar litið er til atvika í máli þessu, einkum þesssem áður segir um að mistök við yfirfærslu á umræddri innlánsskuldbindingu úrSparisjóði Keflavíkur í SpKef hafi ekki verið á ábyrgð stefnda, og þess langatíma sem liðinn er frá því að greiðslan fór fram, er því hafnað að grundvöllursé fyrir kröfu stefnanda samkvæmt óskráðri reglu um óréttmæta auðgun. Þá verður við mat þess hvortstefnandi eigi kröfu á hendur stefnda á grundvelli reglna um endurheimtuofgreidds fjár að líta til atvika í máli þessu. Stefndi kveðst hafa treyst áframkvæmd FME á ákvörðuninni frá 22. apríl 2010 og ítarlega skoðun semstefnandi hafi látið gera á eignum og skuldum SpKef, án þess að athugasemdirværu gerðar við innlánið. Þannig hafi stefndi mátt ætla að greiðslan væriendanleg. Eins og áður segir voru mistökin við yfirfærsluinnlánsskuldbindingarinnar úr Sparisjóðnum í Keflavík í SpKef ekki á ábyrgðstefnda og verður stefnandi fremur að bera hallann af þeim. Þá hefur stefnandisýnt tómlæti í málinu. Verður því að hafna endurkröfu stefnanda. Eftir atvikum og með vísan til 3.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að láta hvornaðila bera sinn kostnað af málinu.Af hálfu stefnanda flutti máliðJóhannes Eiríksson hdl. en af hálfu stefnda Hlynur Halldórsson hrl. Dóm þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Dó m s o r ð: Stefndi,Festa – lífeyrissjóður, er sýkn af kröfu stefnanda, Landsbankans hf. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 361/2013
|
Skuldajöfnuður Nauðasamningur Virðisaukaskattur
|
Með úrskurði 11. febrúar 2011 var R ehf. veitt heimild til að leita nauðasamnings sem var staðfestur 27. maí sama ár. Í lýsti kröfu við nauðasamningsumleitanirnar sem m.a. var til komin vegna vangoldins virðisaukaskatts. Deildu aðilar um það hvort Í hefði verið heimilt, á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, að skuldajafna kröfu sinni á hendur R ehf. við kröfu félagsins á hendur Í um endurgreiðslu virðisaukaskatts, sem stofnast hafði eftir staðfestingu nauðasamningsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að innheimtumaður ríkissjóðs hefði skuldajafnað kröfu Í án þess að gæta að því að hún skyldi sæta þeirri skerðingu sem mælt hefði verið fyrir um í hinum staðfesta nauðasamningi. Þótt Í hefði verið heimil skuldajöfnun á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1998 næði sú heimild ekki til þess að nauðasamningi yrði vikið til hliðar þannig að Í fengi í sinn hlut greiðslur umfram það sem nauðasamningur hefði kveðið á um, sbr. fyrirmæli í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Var því krafa R ehf. um að Í yrði gert að greiða félaginu þá fjárhæð sem skuldajafnað var, að frádregnum þeim greiðslum sem R ehf. bar að greiða á tilteknum gjalddögum samkvæmt efni nauðasamningsins.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2013. Endanleg dómkrafa hans er aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 32.115.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum sex innborgunum hverri að fjárhæð 1.257.391 króna 1. desember 2011, 1. mars, 1. júní, 1. september og 31. desember 2012 og 1. mars 2013 og 1.414.565 krónur 1. júní 2013. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 23.156.322 krónur með dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Með beiðni móttekinni af Héraðsdómi Suðurlands 16. júní 2010 óskaði áfrýjandi eftir heimild til greiðslustöðvunar sem veitt var með úrskurði dómsins 21. sama mánaðar. Sú heimild var framlengd með úrskurðum 15. júlí og 15. október 2010. Með úrskurði 11. febrúar 2011 veitti héraðsdómur áfrýjanda heimild til að leita nauðasamnings. Var frumvarp að nauðasamningi samþykkt 14. apríl 2011. Samkvæmt samningnum skyldu lánardrottnar með samningskröfur að heildarfjárhæð 100.001 krónu eða hærri miðað við 21. júní 2010 fá kröfur sínar greiddar með eingreiðslu að fjárhæð 100.000 krónur eigi síðar en þremur mánuðum eftir staðfestingu nauðasamnings. Eftirstöðvar slíkra samningskrafna skyldi greiða að 32,5%. Gjalddagar þeirra eftirstöðva skyldu vera á þriggja mánaða fresti á tímabilinu frá 1. september 2011 til 1. júní 2013. Skyldi hver greiðsla nema 4% af eftirstöðvum hverrar samningskröfu, en hin síðasta 4,5%. Þá var kveðið á um að samningskröfur skyldu ekki bera vexti frá staðfestingu nauðasamnings. Nauðasamningurinn var staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 27. maí 2011. Við nauðasamningsumleitanirnar fór stefndi með samningskröfu samtals að fjárhæð 31.534.773 krónur, en áfrýjandi kveður hana hafa verið eftir nauðasamning 10.316.301 króna. Hinn 13. október 2011 stofnaðist krafa áfrýjanda á hendur stefnda um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna mismunar á útskatti og innskatti að fjárhæð 91.236.398 krónur vegna tímabilsins júlí til ágúst 2011. Innheimtumaður ríkissjóðs skuldajafnaði 32.115.232 krónum af þeirri inneign til greiðslu á samningskröfunni sem nauðasamningur áfrýjanda tók til. Stefndi endurgreiddi áfrýjanda síðan mismuninn að teknu tilliti til skuldajafnaðarins, eða 59.121.166 krónur. Stefndi vísar um heimild fyrir skuldajöfnuði til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, eins og hann kveður ákvæðið hafa verið túlkað í dómaframkvæmd, sbr. einkum dóma Hæstaréttar 9. nóvember 1995 í máli nr. 186/1995 og 13. febrúar 1997 í máli nr. 156/1996. Aðalkrafa áfrýjanda er á því reist að stefnda hafi ekki verið heimil skuldajöfnunin, sbr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varakröfu sína byggir áfrýjandi á því að innheimtumanni hefði einungis verið heimilt að skuldajafna eftirstöðvum þess sem áfrýjanda bar að greiða á grundvelli nauðasamningsins 13. október 2011. II Í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 segir að sé innskattur á einhverju uppgjörstímabili hærri en útskattur skuli ríkisskattstjóri rannsaka skýrslu sérstaklega. Fallist ríkisskattstjóri á skýrsluna tilkynni hann aðila og innheimtumanni ríkissjóðs um samþykki sitt til endurgreiðslu. Þá segir að innheimtumaður ríkissjóðs skuli endurgreiða aðila mismuninn. Kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum skuli þó fyrst skuldajafna á móti endurgreiðslum samkvæmt lögunum. Í tilvitnuðum dómum Hæstaréttar snerist ágreiningur um heimild innheimtumanns ríkissjóðs til skuldajafnaðar samkvæmt 3. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988, nú 3. mgr. 25. gr. sömu laga, sbr. 3. gr. laga nr. 149/1996. Á hinn bóginn var í hinu fyrra máli deilt um heimild til skuldajafnaðar á greiðslustöðvunartíma, en í því síðara var um að ræða skuldajöfnuð innan marka þeirrar fjárhæðar sem skuldari skyldi standa innheimtumanni skil á samkvæmt nauðasamningi. Samkvæmt 1. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 telst nauðasamningur kominn á þegar krafa skuldarans um staðfestingu samningsins hefur verið tekin til greina með endanlegri dómsúrlausn. Í 2. mgr. greinarinnar segir að þegar nauðasamningur er kominn á bindi hann lánardrottna og þá sem í stað þeirra koma um samningskröfur þeirra. Þá segir að efndir samningskröfu í samræmi við ákvæði nauðasamnings hafi sömu áhrif og ef krafan hefði verið efnd eftir upphaflegu efni sínu. Í því máli sem hér um ræðir hafði innheimtumaður ríkissjóðs skuldajafnað án þess að gæta að því að krafa ríkissjóðs skyldi sæta þeirri skerðingu sem mælt var fyrir um í hinum staðfesta nauðasamningi. Þótt inneign áfrýjanda er komst í hendur stefnda heimili stefnda skuldajöfnun á grundvelli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 nær sú heimild ekki til þess að nauðasamningi verði vikið til hliðar þannig að stefndi fái í sinn hlut greiðslur umfram það sem nauðasamningur kvað á um, sbr. framangreind fyrirmæli í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Ekki er tölulegur ágreiningur um útreikning kröfu áfrýjanda og verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda aðalkröfu hans eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ræktunarsambandi Flóa og Skeiða ehf., 32.115.232 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum sex innborgunum hverri að fjárhæð 1.257.391 króna 1. desember 2011, 1. mars, 1. júní, 1. september og 31. desember 2012 og 1. mars 2013 og 1.414.565 krónur 1. júní 2013. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 18. janúar 2013 er höfðað með stefnu birtri 8. maí 2012 af Ræktunarsambandi Flóa og Skeiða ehf. Gagnheiði 35 á Selfossi á hendur Oddnýju G. Harðardóttur fjármálaráðherra f.h. fjármálaráðuneytisins, Arnarhvoli í Reykjavík Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða 32.115.232 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum greiðslum sem áttu að fara fram samkvæmt nauðasamningi stefnanda þann 1. desember, 1. mars og 1. júní 2011 og 1. september og 1. desember 2012, að fjárhæð 1.257.391 kr. hverju sinni. Stefnandi krefst þess til vara að stefnda verði gert að greiða sér 23.156.322 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað að skaðlausa að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. I. Deilt er um heimild stefnda til að skuldajafna innskatti virðisaukaskatts sem stofnaðist eftir að nauðasamningur var staðfestur á móti vangreiddum opinberum gjöldum, án tillits til efnis nauðasamnings sem kvað á um lækkun kröfunnar og tiltekna afborgunarskilmála. Þann 21. júní 2010 var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar til 12. júlí 2010. Greiðslustöðvunin var framlengd tvisvar, fyrst til 11. október 2010 og síðan til 10. janúar 2011. Þann 11. febrúar 2011 var stefnanda síðan veitt heimild til nauðasamningsumleitana. Frumvarp stefnanda að nauðasamningi var samþykkt af tilskildum fjölda lánardrottna þann 14. apríl 2011 og nauðasamningurinn formlega staðfestur með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands þann 27. maí sama ár. Sýslumaðurinn á Selfossi lýsti kröfum í nauðasamning stefnanda að fjárhæð 32.479.398 kr. vegna ógreiddra vaxta af tryggingagjaldi og staðgreiðslu auk vangoldins virðisaukaskatts ásamt vöxtum af þeirri skuld. Kröfur stefnanda voru samþykktar að fullu sem samningskröfur og ekki er ágreiningur með aðilum um að kröfur stefnda nytu rétthæðar samkvæmt 113. gr. sömu laga við gjaldþrotaskipti. Með frumvarpi að nauðasamningi, sem staðfest var með framangreindum úrskurði héraðsdóms, bauð stefnandi öllum smærri lánardrottnum sínum, þ.e. þeim sem áttu kröfur að heildarfjárhæð 100.000 kr. eða lægri, fullnaðargreiðslu með reiðufé. Öðrum lánardrottnum bauð hann eingreiðslu með reiðufé að fjárhæð 100.000 kr. auk greiðslu á 32,5% eftirstöðva krafna með afborgunum á þriggja mánaða fresti á tímabilinu frá 1. september 2011 til 1. júní 2013. Jafnframt fólst í frumvarpinu vilyrði fyrir frekari greiðslum ef skuldbindingar stefnanda í erlendri mynt reyndust ólögmætar og ávinningur félagsins af endurútreikningi slíkra skuldbindinga næmi ákveðnu lágmarki. Af kröfu sýslumanns sem lýst var við nauðasamninginn voru 944.625 kr. vegna ógreiddra dráttarvaxta af áður greiddu tryggingagjaldi á 5. og 6. tímabili 2010 og staðgreiðslu á 6. tímabili 2010. Þennan hluta kröfunnar greiddi stefnandi 11. apríl 2011. Lækkaði þá samningskrafa stefnda sem féll undir nauðasamninginn sem þessu nam og varð 31.534.773 kr. þegar greiðsla á grundvelli nauðasamningsins hófst. Í samræmi við efni nauðasamningsins voru stefnda greiddar 100.000 kr. þann 26. ágúst 2011 og 1.257.391 kr. þann 1. september sama ár. Þann 17. ágúst 2011 gaf sýslumaðurinn á Selfossi út vottorð um skuldastöðu stefnanda. Þar er vísað til yfirlits yfir greiðslustöðu félagsins áður en félagið fékk heimild til greiðslustöðvunar. Síðan segir: „Umrædd gjöld falla undir nauðasamning félagsins sem staðfestur var formlega af Héraðsdómi Suðurlands 27. maí 2011 og verða greidd í samræmi við hann. Þar sem fyrir liggur samkomulag um greiðslu gjaldanna eru þau ekki í vanskilum.“ Þann 13. október sama ár fékk stefnandi endurgreiddan virðisaukaskatt, þ.e. mismun á innskatti og útskatti, að fjárhæð 91.236.398 kr. vegna tímabilsins júlí -ágúst 2011. Innskattur þessi er tilkominn vegna samnings stefnanda við Lýsingu hf., sem var einn lánardrottna sem áttu samningskröfur á grundvelli nauðasamnings stefnanda, um skil stefnanda á hluta þeirra tækja sem félagið hafði til umráða á grundvelli samninga um fjármögnunarleigu. Sýslumaðurinn á Selfossi skuldajafnaði 32.115.232 kr. af ofangreindri inneign til greiðslu á móti vangoldnum virðisaukaskatti sem hafði gjaldfallið 5. júní 2010 og 5. ágúst 2010 en kröfur þessar voru hluti samningskrafna sem féllu undir nauðasamninginn. Stefndi greiddi síðan stefnanda mismuninn, 59.121.166 kr. Stefndi taldi sér heimilt að skuldajafna með framangreindum hætti á grundvelli ákvæða í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi telur skilyrði greinarinnar ekki vera fyrir hendi og skuldajöfnuðinn því ólögmætan. II. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að endurgreiða sér 32.115.232 kr., auk dráttarvaxta á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags, að frádregnum þeim greiðslum sem stefnandi átti rétt á samkvæmt nauðasamningi þeim sem staðfestur var 27. maí 2011. Stefnandi viðurkennir jafnframt rétt stefnda til frekari greiðslna á grundvelli nauðasamningsins sem fram eiga að fara á þriggja mánaða fresti fram til 1. júní 2013 og áskildi sér í stefnu rétt til þess að leiðrétta kröfugerð sína við málflutning svo stefnda verði ekki gert að endurgreiða honum hærri fjárhæð en honum ber með tilliti til nauðasamningsins. Stefnandi byggir aðalkröfu sína í fyrsta lagi á því að skuldajöfnuður sýslumannsins á Selfossi hinn 13. október 2011 á grundvelli ákvæðis 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt hafi verið óheimill sökum þess að umræddar kröfur falli undir bindandi nauðasamning félagsins og því hafi stefnanda verið óheimilt að greiða kröfurnar að fullu sem og að greiða fyrir þá gjalddaga sem nauðasamningur félagsins geri ráð fyrir. Undir nauðasamning stefnanda falli allar kröfur sem ekki séu sérstaklega undanþegnar áhrifum hans, sbr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Segir í stefnu að allar kröfur embættis sýslumannsins á Selfossi sem urðu til fyrir 15. júní 2010 falli því undir nauðasamning félagsins, sbr. 1. mgr. 28. gr. og 4. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Í samræmi við framangreint hafi embætti sýslumannsins lýst kröfum að fjárhæð 32.479.398 kr. í nauðasamning stefnanda sem hafi verið samþykktar af umsjónarmanni með nauðasamningsumleitunum. Óumdeilt sé að um samningskröfur sé að ræða sem falli undir nauðasamning stefnanda. Í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 segi að þegar nauðasamningur sé kominn á bindi hann lánardrottna og þá sem í stað þeirra koma um samningskröfur þeirra. Efndir samningskröfu í samræmi við ákvæði nauðasamnings hafi þannig sömu áhrif og ef krafan hefði verið efnd eftir upphaflegu efni sínu. Við endanlega staðfestingu nauðasamnings stefnanda hinn 27. maí 2011 hafi komist á bindandi samningur milli stefnanda og sýslumannsins á Selfossi um uppgjör krafna. Stefnanda sé óheimilt að greiða kröfur sem falli undir nauðasamning félagsins með öðrum hætti en samkvæmt ákvæðum hans. Greiði stefnandi einhverjum lánardrottni meira af samningskröfu hans en hann á tilkall til eftir nauðasamningnum sé hægt að ógilda nauðasamninginn með dómi sbr. 2. tölul. 1. mgr. 62. gr. laga nr. 21/1991. Skuldajöfnuður sýslumannsins á Selfossi hinn 13. október 2011 hafi leitt til þess að krafa embættisins hafi verið greidd að fullu, án tillits til áhrifa gildandi nauðasamnings, og geri það að verkum að aðrir samningskröfuhafar félagsins gætu með málshöfðun farið fram á ógildingu nauðasamningsins. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að umræddur skuldajöfnuður hafi verið óheimill sökum þess að við endanlega staðfestingu nauðasamnings stefnanda hinn 27. maí 2011 hafi komist á bindandi samningur milli stefnanda og sýslumannsins á Selfossi um niðurfellingu 67,5% af lýstum kröfum og auk þess samkomulag um gjaldfrest eftirstöðvanna. Þegar endanleg staðfesting nauðasamnings hafi legið fyrir hafi sýslumanninum á Selfossi því borið að færa kröfurnar niður í samræmi við efni nauðasamningsins. Í 4. málsl. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt segi að kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum skuli skuldajafna á móti endurgreiðslum samkvæmt lögunum. Þegar skuldajöfnuðurinn átti sér stað, tæpum fimm mánuðum eftir endanlega staðfestingu nauðasamningsins, var skuldastaða stefnanda ranglega tilgreind hjá innheimtumanni ríkissjóðs. Lýst krafa sýslumannsins á Selfossi hafi verið að fjárhæð 32.479.398 kr. Samkvæmt nauðasamningnum hafi krafan átt að greiðast með eingreiðslu að fjárhæð 100.000 kr. innan þriggja mánaða frá endanlegri staðfestingu nauðasamningsins og síðan 32,5% af eftirstöðvunum með afborgunum á þriggja mánaða fresti á tímabilinu frá 1. september 2011 til 1. júní 2013, samtals að fjárhæð 10.316.301 kr. Eftir staðfestingu nauðasamningsins hafi heildarkrafa innheimtumanns ríkissjóðs á hendur stefnanda því verið 10.316.301 kr. en eftirstöðvarnar að fjárhæð 22.163.097 kr. hafi embættinu borið að fella niður. Hinn 13. október 2011 hafi skuldastaða stefnanda við innheimtumann ríkissjóðs því verið ranglega tilgreind, þar sem eftirstöðvar kröfunnar höfðu ekki enn verið felldar niður. Í framangreindu ákvæði virðisaukaskattslaganna er jafnframt talað um vangoldin opinber gjöld og skatta. Telji stefnandi að með þessu orðalagi sé ljóst að eingöngu sé átt við gjaldfallnar kröfur. Með nauðasamningi stefnanda hafi verið samið um gjaldfrest á greiðslu krafna lánardrottna með þeim hætti að stefnandi lofar að greiða kröfurnar á nánar tilgreindum gjalddögum. Eftir að nauðasamningur hafi komist á sé því ekki lengur um gjaldfallnar kröfur að ræða. Þegar skuldajöfnuður fór fram hafi stefnandi þegar staðið sýslumanninum á Selfossi skil á tveimur fyrstu greiðslum á grundvelli nauðasamningsins og ekki hafi verið komið að gjalddaga næstu greiðslu. Ekki hafi því verið til staðar vangoldin opinber gjöld eða skattar sem embættinu hafi borið að skuldajafna þegar til inneignarinnar stofnaðist. Með vottorði sýslumannsins á Selfossi, dags. 17. ágúst 2011, um skuldastöðu stefnanda við ríkissjóð sé staðfest að ekki hafi verið um vanskil stefnanda að ræða vegna þeirra opinberu gjalda sem falli undir nauðasamninginn. Telji stefnandi að skilyrði 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 hafi því ekki verið uppfyllt. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að til að inneignar virðisaukaskatts stofnaðist vegna atvika sem áttu sér stað eftir að nauðasamningur félagsins var formlega staðfestur af héraðsdómi. Inneign stefnanda á virðisaukaskatti hafi ekki myndast vegna leiðréttinga á eldri skattskilum eða vegna atvika sem áttu sér stað fyrir frestdag eða meðan á nauðasamningsumleitunum stóð, heldur sé umrædd inneign bein afleiðing þess að nauðasamningur félagsins var samþykktur. Inneignin verði til vegna samkomulags sem gert hafi verið við Lýsingu hf. samhliða nauðasamningsumleitunum og hefði ekki komið til nema vegna þess að nauðasamningur félagsins var samþykktur. Samkomulag stefnanda við Lýsingu hf. hafi falið í sér samkomulag um matsverð tækja sem vera skyldu áfram á fjármögnunarleigu hjá Lýsingu hf. eftir að nauðasamningurinn komst á. Hafi öllum samningum vegna tækjanna verið rift og gerðir nýir fjármögnunarleigusamningar í íslenskum krónum í samræmi við markaðsverðmæti tækjanna. Mismunur á uppgreiðsluverðmæti samninganna og umræddu markaðsverðmæti hafi fallið undir nauðasamning stefnanda sem ótrygg krafa. Vegna framangreinds samkomulags hafi þurft að gefa út reikninga með virðisaukaskatti sem hafi leitt til þess að inneign stofnaðist. Þar sem inneignin hafi stofnast vegna atvika sem hafi átt sér stað eftir að nauðasamningur stefnanda komst á og hafi verið bein afleiðing þess að nauðasamningurinn komst á, telji stefnandi eldri dómafordæmi um heimild til skuldajafnaðar ekki eiga við. Með vísan til alls framangreinds telji stefnandi óeðlilegt að stefndi geti fengið kröfu sína greidda að fullu, þrátt fyrir nauðasamning félagsins og ráðstafanir sem gerðar voru í kjölfar þess að nauðasamningurinn var samþykktur, á grundvelli umræddrar skuldajöfnunarheimildar í virðisaukaskattslögunum. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda krefst hann þess til vara að stefnda verði gert að endurgreiða sér kr. 23.156.322, auk dráttarvaxta á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. október 2011 til greiðsludags. Varakrafa stefnanda byggist á því að fallist héraðsdómur ekki á að skuldajöfnun sé alfarið óheimil þá hafi sýslumanninum á Selfossi aðeins verið heimilt þann 13. október 2011 að skuldajafna eftirstöðvum þess sem stefnanda bar að greiða embættinu á grundvelli nauðasamningsins. Heildargreiðsla sem embættinu bar á grundvelli nauðasamningsins var 10.316.301 kr. Hinn 13. október 2011 hafði embættið þegar fengið greiddar 1.357.391 kr. í tveimur greiðslum. Átti stefnandi þá eftir að greiða embættinu 8.958.910 kr. til þess að uppfylla nauðasamninginn að fullu þrátt fyrir að umræddar greiðslur hafi þá ekki verið gjaldfallnar. Krefst stefnandi þess að stefndi endurgreiði honum mismun á þeirri fjárhæð sem var skuldajafnað og þeirri greiðslu sem ríkissjóði bar á grundvelli nauðasamningsins, eða 32.115.232 kr. að frádregnum 8.958.910 kr. Byggist krafan á öllum sömu málsástæðum og aðalkrafa að breyttu breytanda. Í báðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins. Krafan byggir á 129. til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 28. gr., 2. mgr. 60. gr., 62. gr. og 4. tölul. 110. gr., laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, einkum 3. mgr. 25. gr. Vegna kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum III. kafla, um varnarþing til 33. gr. laga nr. 91/1991 og varðandi aðild til 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 1. gr. laga nr. 92/1989 um framkvæmdavald ríkisins í héraði. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að skuldajöfnuður sá sem fram fór þann 12. október 2001, sá sami og sagður er í stefnu hafa farið fram þann 13. október, sé lögmætur þar sem hann byggist á beinu lagaboði og dómaframkvæmd. Málsástæðu stefnanda um að skuldajöfnuðurinn hafi verið óheimill sökum þess að þær kröfur sem greiddar voru með skuldajöfnuði hafi fallið undir nauðasamning stefnanda er því mótmælt sem rangri. Inneignin sem myndaðist hjá stefnanda 11. október 2011 hafi verið vegna endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli laga nr. 50/1988. Þegar inneignin varð til hafi verið ógreiddur virðisaukaskattur stefnanda vegna tímabilsins mars apríl 2010, sem féll í gjalddaga þann 5. júní 2010, að eftirstöðvum 9.679.680 kr. og virðisaukaskattur vegna tímabilsins maí júní 2010, sem féll í gjalddaga þann 5. ágúst 2010, að eftirstöðvum 22.435.552 kr. Í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt sé skilyrðislaust mælt fyrir um að kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs, ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum skuli skuldajafna á móti endurgreiðslum samkvæmt lögunum. Skuldajöfnuðurinn hafi farið fram í samræmi við það lagaboð. Í dómi Hæstaréttar 1995, bls. 2582 hafi 3. mgr. 26. gr. (nú 3. mgr. 25. gr.) laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt verið túlkuð svo að lögvarin krafa til endurgreiðslu stofnaðist ekki á meðan skattaðili væri í skuld við ríkissjóð á grundvelli ákvæðisins. Skuldajöfnun á greiðslustöðvunartíma hafi því verið talin lögmæt. Í dómi Hæstaréttar 1997, bls. 591 hafi verið vísað til þessa dóms og talið að í 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. og öðrum greinum laganna væri ekki að finna ákvæði sem gætu talist hafa víðtækari áhrif að þessu leyti en áhrif þeirra á greiðslustöðvun. Af þeim sökum var ekki fallist á að skuldajöfnuður hafi verið óheimill eftir staðfestingu nauðasamnings. Af dómaframkvæmd verði ekki annað ráðið en að skuldajafnaðarákvæði í skattalögum gangi framar lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þegar um sé að ræða heimild til greiðslustöðvunar og nauðasamninga. Breyti engu þó að skuldajöfnuður hafi farið fram eftir staðfestingu nauðasamnings stefnanda. Því sé mótmælt sem röngu að lögákveðin skuldajafnaðarskylda stefnda hafi fallið niður við staðfestingu nauðasamnings stefnanda. Nauðasamningur stefnanda breytir ekki efni kröfu stefnda, heldur efndaaðferðinni og sé mótmælt sem rangri þeirri málsástæðu stefnanda að virðisaukaskattur sem féll í eindaga þann 5. júní 2010 og 5. ágúst 2010 hafi ekki verið vangoldinn í skilningi 3. mgr. 25. gr. laga 50/1988. Kröfulýsing stefnda feli ekki í sér neina ráðstöfun á gjaldföllnum skattkröfum stefnanda. Í því sambandi árétti stefndi að nauðasamningur stefnanda hefði tekið til vanskila hans á gjaldföllnum virðisaukaskatti fyrir frestdag, jafnvel þótt stefndi hefði ekki lýst kröfunum við nauðasamningsumleitanir hans, sbr. fyrri málslið 2. gr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Mótmælt sé sem rangri og ósannaðri þeirri málsástæðu stefnanda að kröfur stefnda hafi ekki verið í vanskilum við skuldajöfnuðinn. Virðisaukaskattur vegna tímabilanna mars - apríl 2010 og maí - júní 2010 féll í gjalddaga 5. júní og 5. ágúst 2010 í samræmi við ákvæði 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988. Skatturinn hafi því verið ógreiddur og þar af leiðandi í vanskilum þegar kröfum var lýst við nauðasamningsumleitanir stefnanda. Engin ákvæði sé að finna í lögum nr. 21/1991 þess efnis að gjaldfallnar kröfur teljist vera í skilum fái skuldari heimild til að leita nauðasamninga. Skattkröfurnar voru í vanskilum þar til þær fengust greiddar við skuldajöfnuðinn. Vottorð sýslumannsins á Selfossi um skuldastöðu stefnanda dags. 17. ágúst 2011 breyti engu hér um, enda er efni þess og orðalag frá stefnanda sjálfum komið. Vottorð þetta hafi verið gefið út að beiðni stefnanda í þeim tilgangi að hann gæti gert tilboð í verk hjá væntanlegum verkkaupa, en það mun vera algengt skilyrði útboðsskilmála að verktaki sé í skilum með opinber gjöld. Vottorðið beri að skoða í því ljósi. Virðisaukaskatturinn hafi verið gjaldfallinn samkvæmt lögum um virðisaukaskatt og ógreiddur í skilningi 3. mgr. 25. gr. laganna þegar skuldajöfnuðurinn fór fram. Skýra beri 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 samkvæmt orðanna hljóðan en ákvæðið fjalli skýrlega um vangoldnar kröfur óháð ákvæðum nauðasamnings sem kann að komast á. Stefndi telur því óumdeilt að skilyrði ákvæðisins hafi verið uppfyllt þegar umþrættur skuldajöfnuður fór fram enda voru kröfurnar ógreiddar. Stefnandi byggi á þeirri málsástæðu að undir nauðasamning hans falli allar kröfur sem hafi orðið til fyrir frestdag, þann 15. júní 2010. Virðisaukaskattskrafa að höfuðstól 8.739.743 kr., auk dráttarvaxta að fjárhæð 1.696.781 kr., sem féll til á virðisaukaskattstímabilinu mars - apríl 2010, og stefnanda bar að greiða þann 5. júní 2010, er eina krafa stefnda á hendur stefnanda sem uppfyllir það skilyrði. Aðrar kröfur sem lýst var af hálfu stefnda féllu til eftir frestdag, sem reyndar sé 16. júní en ekki 15. júní 2010 eins og sagt sé í stefnu. Stefndi átti sig ekki á því hvernig þessi málsástæða stefnanda samræmist dómkröfum hans, hvorki aðalkröfu né varakröfu og telur stefndi að í þessari málsástæðu felist ráðstöfun á sakarefninu, með þeim hætti að stefnandi telji kröfur sem stofnuðust eftir frestdag ekki falla undir nauðasamninginn. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í stefnu er því lýst yfir að stefnandi hafi talið sér skylt að greiða staðgreiðslu tryggingagjalds og staðgreiðslu, sem hafði verið á eindaga þann 15. júní og 15. júlí 2010, sbr. 3. mgr. 20. gr. laga nr. 45/1987. Eftirstöðvar þessara krafna, sem samanstóðu af áföllnum ógreiddum dráttarvöxtum, samtals að fjárhæð 944.625 kr., innti stefnandi ótilkvaddur af hendi þann 11. apríl 2011. Stefnandi lýsir því yfir í stefnu að hann hafi greitt þessar kröfur vegna þess að þær hafi fallið í gjalddaga eftir að hann fékk heimild til greiðslustöðvunar. Óumdeilt sé að stefnanda hafi borið að standa skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 18.044.583 kr. þann 5. ágúst 2010, eftir að stefnandi fékk heimild til greiðslustöðvunar, en áður en hann fékk heimild til að leita nauðasamnings. Virðisaukaskattur er einnig vörsluskattur og fær stefndi því ekki skilið hvers vegna stefnandi taldi sér ekki skylt að standa skil á greiðslu hans, auk áfallina dráttarvaxta og álags, með sama hætti og hann stóð skil á staðgreiðslunni, enda óumdeilt að stefnandi hafði innheimt virðisaukaskattinn af viðskiptamönnum sínum á greiðslustöðvunartíma en ekki skilað í ríkissjóð. Óumdeilt sé að stefndi hafði ekki fært niður kröfur sínar þann 12. október 2011 þegar skuldajöfnuðurinn fór fram. Því sé mótmælt sem röngu að stefnda hafi borið að færa kröfur sínar niður í samræmi við nauðasamning stefnanda, eftir að hann var staðfestur af Héraðsdómi Suðurlands þann 27. maí 2011, enda er hvorki í lögum nr. 21/1991 né í lögum 50/1988 að finna fyrirmæli þess efnis. Þessi málsástæða stefnanda sé einnig í beinni andstöðu við dómaframkvæmd. Skuldajafnaðarfyrirmæli 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988 ganga framar nauðasamningi, jafnvel þótt skuldajöfnuðurinn eigi sér ekki stað fyrr en eftir að nauðasamningur hafi verið staðfestur. Samkvæmt dómaframkvæmd er skuldajöfnuður skattkröfu við inneign heimill, án tillits til þess hvort kröfu var lýst við nauðasamningsumleitanir og án tillits til þess hvort nauðasamningur hafi verið staðfestur. Í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að lögvarin krafa til endurgreiðslu virðisaukaskatts stofnist ekki á meðan skattaðili er í þeirri skuld sem lýst er í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988. Hvorki er í 60. gr. laga nr. 21/1991 né í öðrum ákvæðum þeirra laga að finna ákvæði sem víkja til hliðar ótvíræðum fyrirmælum 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988. Óumdeilt sé að inneign virðisaukaskattsins varð til eftir að nauðasamningurinn var staðfestur. Hvergi er í lögum nr. 50/1988 að finna takmarkanir á skuldajafnaðarskyldu að teknu tilliti til þess með hvaða hætti eða hvenær inneign skv. 3. mgr. 25. gr. laganna myndist. Stefndi telji að innheimtumanni ríkissjóðs hafi því verið bæði rétt og skylt að skuldajafna vangoldnum virðisaukaskatti við inneignina og skiptir í því sambandi ekki máli hvernig inneignin varð til. Stefndi telji enn fremur að ákvæðið verði ekki túlkað á annan veg en þann að endurgreiðsla inneignar virðisaukaskatts geti ekki undir nokkrum kringumstæðum farið fram sé skuldari í skuld við ríkissjóð. Þá fær stefndi ekki betur séð af gögnum málsins, en að drög hafi verið lögð að myndun virðisaukaskattsinneignarinnar strax við greiðslustöðvunarbeiðni stefnanda þann 15. júní 2010 en þá kom fram tillaga af hálfu stefnanda um að skilað yrði til Lýsingar hf. veðsettum bifreiðum og vinnuvélum sem stefnandi taldi ekki þörf á í rekstri sínum. Krafa um sýknu af varakröfu stefnanda er byggð á sömu málsástæðum og lagarökum og rakin hafa verið hér að framan. Auk þeirra lagaraka sem rakin hafa verið vísar stefndi til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 varðandi kröfu sína um málskostnað. IV. Deila aðila snýst um það hvort og þá hvaða áhrif úrskurður um staðfestingu nauðasamnings hafi á heimild stefnda til að skuldajafna kröfu stefnanda um greiðslu inneignar á virðisaukaskatti á móti eldri skattskuld sem var lýst og viðurkennd sem samningskrafa við nauðasamningsumleitan. Stefnanda var veitt heimild til nauðasamningsumleitana með úrskurði 11. febrúar 2011 og nauðsamningurinn samþykktur með úrskurði þann 27. maí sama ár. Aðalkrafa stefnanda er um greiðslu þess fjár sem stefndi hélt eftir þegar hann greiddi stefnanda út mismun innskatts og útskatts virðisaukaskatts í október 2011, tæpum fimm mánuðum eftir að nauðasamningur stefnanda og skuldunauta hans var staðfestur með dómsúrskurði. Kröfurnar sem stefndi notaði til skuldajafnaðar voru kröfur um vangoldinn virðisaukaskatt sem gjaldféll í júní og ágúst 2011. Aðilar eru sammála um að kröfur stefnda um greiðslu vangoldinna opinberra gjalda sem hann notaði til skuldajafnaðar séu samningskröfur samkvæmt 29. sbr. 28. gr. gjaldþrotaskiptalaganna nr. 21/1991. Stefndi lýsti þessum kröfum við innköllun vegna nauðasamningsumleitana í mars 2001 og voru þær samþykktar af umsjónarmanni nauðasamningsumleitana sem samningskröfur. Kröfur þessar eru um greiðslu virðisaukaskatts á tveimur virðisaukaskattstímabilum, með gjalddaga annars vegar 5. júní 2010 og hins vegar 5. ágúst sama ár. Stefndi skuldajafnaði þessari kröfu á móti kröfu stefnanda um endurgreiðslu virðisaukaskatts, vegna innskatts á uppgjörstímabilinu júlí-ágúst 2011. Skuldajöfnuður og endurgreiðsla mismunar eru í stefnu sögð hafa farið fram 13. október það ár en í greinargerð degi fyrr. Stefnandi byggir á því að réttaráhrif staðfests nauðasamnings sbr. 60. gr. laga nr. 21/1991, girði fyrir heimild stefnda til að beita skuldajöfnuði á þeim tíma sem hann fór fram, þ.e. eftir að nauðsamningurinn var staðfestur með dómsúrskurði. Um réttaráhrif nauðasamnings segir í 2. mgr. umræddrar greinar gjaldþrotaskiptalaganna að slíkir samningar bindi lánardrottna um samningskröfur þeirra og sé litið á efndir samningskröfu í samræmi við efni nauðasamnings eins og krafan hefði verið efnd eftir upphaflegu efni sínu. Þá segir í 3. mgr. sömu greinar að nauðasamningur skuli hafa sömu réttaráhrif og réttarsátt milli skuldara og lánardrottna. Krafa stefnanda um endurgreiðslu virðisaukaskatts byggist á 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1988 þar sem segir að sé innskattur á tilteknu tímabili hærri en útskattur skuli innheimtumaður ríkissjóðs endurgreiða skattaðila mismuninn. Heimild stefnda til skuldajafnaðar er að finna í 3. mgr. sömu greinar en þar segir að kröfu um vangoldin opinber gjöld og skatta til ríkissjóðs ásamt verðbótum, álagi og dráttarvöxtum skuli skuldajafna á móti framangreindri endurgreiðslu. Tilgangur reglunnar í 3. mgr. er sá að koma í veg fyrir að endurgreiðsluréttur stofnist í þeim tilvikum þegar vangoldnum opinberum gjöldum er til að dreifa hjá viðkomandi skattaðila. Skattaðili á því ekki lögvarinn rétt til endurgreiðslu úr ríkissjóði á meðan hann er í skuld við sama aðila vegna opinberra skatta og gjalda. Ákvæði 60. gr. laga nr. 21/1991 eða önnur ákvæði X. kafla þeirra laga um réttaráhrif nauðasamninga breyta ekki þessu atriði. Því var stefnda heimilt að beita skuldajöfnuði með þeim hætti sem hann gerði 12. eða 13. október 2011 og um er deilt í málinu. Er þetta í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar um samþýðanleika framangreindra lagaákvæða, einkum dóm réttarins frá 13. febrúar 1997 í máli nr. 156/1996. Það hefur ekki þýðingu í þessu sambandi þótt endurgreiðslukrafan hafi stofnast eftir að nauðasamningurinn var staðfestur enda verður ekki séð að stofnunartími aðalkröfu hafi áhrif á rétt til skuldajafnaðar, hvorki á grundvelli ólögfestra reglna um skuldajöfnuð né með stoð í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1988. Þá vísar stefnandi til vottorðs sýslumannsins á Selfossi frá 17. ágúst 2011 um skuldastöðu hans við ríkissjóð og telur efni þess vera þannig að það komi í veg fyrir skuldajöfnuð á grundvelli 3. mgr. 25. gr. virðisaukaskattslaganna. Efni vottorðsins er rakið í atvikalýsingu. Í vottorði sýslumanns er hvorki fjallað um rétt stefnanda til greiðslu úr ríkissjóði né heimild stefnda til skuldajafnaðar. Þegar af þessari ástæðu hefur yfirlýsing í umræddu vottorði ekki þýðingu í málinu. Með framangreindum rökstuðningi er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af úrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða málskostnað stefnda sem telst hæfilega ákveðinn 350.000 kr. Ingibjörg Þorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Ræktunarsambands Flóa og Skeiða ehf. Stefnandi skal greiða stefnda 350.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 707/2009
|
Ráðningarsamningur Riftun Laun
|
Þ krafðist launa úr hendi G vegna starfstíma síns samkvæmt námssamningi. G bar fyrir sig að það hefði verið forsenda námssamnings við Þ að starfsnám hans væri ólaunað og vísaði í því sambandi til meginreglna samningaréttar. Var héraðsdómur staðfestur um greiðsluskyldu G samkvæmt meginreglu 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda með síðari breytingum og 2. mgr. 32. gr. laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla..
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ákvæði 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, með síðari breytingum, hefur að geyma meginreglu þess efnis að laun og önnur starfskjör, sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um, skuli vera lágmarkskjör, óháð kyni, þjóðerni eða ráðningartíma fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein á svæði því er samningurinn tekur til. Enn fremur að samningar einstakra launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákveða skuli ógildir. Þá sagði í 2. mgr. 32. gr. laga nr. 80/1996 um framhaldsskóla að ákvæði námssamninga um laun og önnur starfskjör skyldu vera í samræmi við gildandi kjarasamninga að því er varðar nema í viðkomandi starfsnámi, sbr. nú 3. mgr. 28. gr. laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gull og demantar ehf., greiði stefnda, Þórði M. Þórðarsyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2009. Mál þetta höfðaði Þórður M. Þórðarson, kt. 080746-4589, Lóurima 21, Selfossi, með stefnu birtri 17. febrúar 2009, á hendur Gulli og demöntum ehf., kt. 580589-1469, Skólavörðustíg 2, Reykjavík. Málið var dómtekið 9. september sl. Stefnandi krefst greiðslu á 1.291.713 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 10. mars 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar, samtals að fjárhæð 352.958 krónur. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi krefur stefnda um laun á starfstíma sínum samkvæmt námssamningi. Aðilar undirrituðu samning um nám stefnanda í gull og silfursmíði 1. desember 2006. Stefndi var vinnuveitandi samkvæmt samningnum, en Ívar Þórólfur Björnsson meistari. Ívar er forsvarsmaður stefnda. Samningurinn var staðfestur af Iðunni fræðslusetri 11. desember 2006. Þegar aðilar gerðu þennan samning var annar nemi á samningi hjá stefnda, Guðmundur Blöndal. Hafði hann gert samning við stefnda í mars 2005 og í samningi hans var tekið fram að starfsnám hans væri ólaunað. Hefur, samhliða þessu máli, verið rekið mál þar sem Guðmundur krefur stefnda um launagreiðslur á námstímanum. Heldur hann því fram að ákvæði þetta hafi verið sett til málamynda. Stefnandi lýsti fyrir dómi aðdraganda þess að þeir gerðu þennan samning. Ívar hafi talað um að hann ætti erfitt með að greiða laun. Hann hafi komist fljótt að því að hann borgaði seint og illa. Ívar sagði fyrir dómi að hann hafi gert samning við stefnda á sömu forsendum og hann samdi við Guðmund, þ.e. að hann greiddi honum ekki laun. Stefndi lagði fram bréf Þorvaldar K. Þorsteinsson, löggilts endurskoðanda, dags. 4. júní 2009. Þar svaraði endurskoðandinn spurningum lögmanns stefnda. Hann segir m.a.: Frá hausti 2005 voru tveir launþegar, Ívar Björnsson og Ívar B. Ívarsson í fullu starfi hjá félaginu. Ljóst er því að afkoma félagsins hefur engan veginn staðið undir eðlilegum launum fyrir þá starfsmenn sem til staðar voru hvað þá ef til viðbótar starfsmanna hefði komið. Samkvæmt áskorun stefnda lagði stefnandi fram skattframtöl sín árin 2007-2009. Þar er ekki getið neinnar kröfu á hendur stefnda. Stefnandi sagði að munir er hann smíðaði hefðu verið seldir í búðinni. Hann hafi skráð vinnutímann hjá sér, yfirleitt frá degi til dags. Hann héldi dagbók þar sem fram kæmi hvað hann hefði gert. Forsvarsmaður stefnda taldi að vinnutíminn væri ekki rétt skráður hjá stefnanda. Hann hefði beðið starfsmann Iðunnar að skrá vinnutíma stefnanda á vinnuvottorðið. Þar vanti ekki neitt upp á. Stefnandi sagði um skjal þetta að vinnutíminn væri ekki rétt skráður. Stefnandi sagði fyrir dómi að mánudaginn 13. janúar hafi Ívar sakað sig um að hafa stolið tveimur og hálfri milljón úr peningaskápnum í versluninni. Eftir þetta hafi hann ekki fengið að koma á verkstæðið til að vinna. Hinn 10. mars 2008 ritaði forsvarsmaður stefnda á eyðublað frá Iðunni fræðslusetri er nefnist Riftun samkomulag um riftun á námssamningi. Eyðublað þetta er ætlað til undirritunar beggja aðila, enda nefnt samkomulag. Ástæða riftunar er skýrð svo: Ég fyrrgreindur meistari í gull- og silfursmíði óska eftir að rifta námssamningi við Þórð M Þórðarson, kt. 080746-4589, vegna trúnaðarbrests. Stefnandi ritaði ekki á þetta blað. Neðst á það er ritað: 10/3 ´08 nema sent bréf. Stefnandi ritaði Iðunni bréf, dags. 12. mars 2008. Þar mótmælir hann einhliða uppsögn stefnda á námssamningnum. Ívar Þórólfur Björnsson gaf hinn 29. apríl 2008 út svokallað vinnuvottorð á eyðublaði frá Iðunni fræðslusetri. Þar er starfstími stefnanda sundurliðaður og hann talinn hafa verið samtals 18 vikur. Stefnandi ritaði af þessu tilefni bréf til Iðunnar, þar sem hann mótmælir tilgreiningu vinnutíma í áðurgreindu vottorði sem rangri. Skýrir hann vinnu sína nánar og kveðst hafa unnið samtals 39 vikur á verkstæði stefnda. Aðilar náðu ekki niðurstöðu um vinnutímann. Stefnandi leitaði til lögmanns, sem sendi stefnda innheimtubréf, dagsett 20. nóvember 2008. Bréfinu var svarað með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 18. desember. Mál þetta var síðan höfðað eins og áður segir 17. febrúar 2009. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á námssamningi sínum við stefnda. Hann vísar til 1. gr. laga nr. 55/1980. Kjarasamningur mæli fyrir um lágmarkskjör starfsmanna. Samningur um lakari rétt milli aðila sé ógildur. Um rétt stefnanda á hendur stefnda gildi kjarasamningur Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar sambands iðnfélaga. Telur stefnandi sig eiga inni ógreidd laun á starfstíma sínum frá 1. desember 2006 til 13. janúar 2008. Þá telur stefnandi sig eiga rétt á orlofi samkvæmt lögum nr. 30/1987. Orlof nemi 10,17% af launum. Í yfirliti um leiðrétta stefnukröfu eru í 10 liðum talin laun sem stefnandi telur ógreidd. Er í stefnu rakinn fjöldi vinnustunda hvern mánuð og tímakaup. Stefnandi hóf störf í desember 2006, en hann hætti í janúar 2008 eins og áður segir, er stefndi rifti samningi við hann. Ekki er í þessu máli fjallað um réttmæti þeirrar riftunar. Stefnandi krefst launa fyrir 10 mánuði á þessu tímabili. Þar sem athugasemdir eru ekki hafðar uppi við þessa sundurliðun eða gagnkrafa um lækkun stefnukröfu, er ekki nauðsynlegt að rekja þessa sundurliðun frekar. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að gengið hafi verið út frá því að stefnandi fengi ekki laun á námssamningstíma sínum. Láðst hafi að taka það fram skriflega í samningnum. Þessi skipan hafi verið forsenda fyrir samningnum af sinni hálfu, en reksturinn hafi ekki getað staðið undir því að hafa nema á launum. Stefndi segir að það hafi verið forsenda fyrir samningnum að stefnanda yrðu ekki greidd laun. Stefndi vísar til þess að á vinnuvottorði er Iðan fræðslusetur hafi útbúið og stefnt honum, sé staðfest að stefnandi fengi ekki laun. Því komi lög nr. 55/1980 þessu máli ekki við. Þá eigi lög nr. 28/1930 ekki heldur við, þar sem ekki skyldi greiða neitt kaup. Stefndi segir að kjarasamningur Samtaka atvinnulífsins og Samiðnar eigi ekki við hér. Þar sé mælt fyrir um lágmarkskjör fyrir laun iðnnema. Launum verði að vera til að dreifa, en svo sé ekki í samningi aðila. Ekkert í lögum banni mönnum að vinna kauplaust. Stefndi vísar til meginreglna samningaréttar. Forsendur og niðurstaða Aðilar gerðu með sér formlegan námssamning þar sem stefnandi gerðist nemi hjá forsvarsmanni stefnda, starfandi hjá stefnda sem vinnuveitanda. Ekki segir neitt um laun stefnanda í þessum samningi, en stefndi heldur því fram að samið hafi verið um að stefnandi yrði launalaus. Vegna þess forms sem aðilar völdu á samningssamband sitt gilda um skipti þeirra lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Samningur um að stefnandi skyldi ekki fá laun væri því ógildur samkvæmt 1. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993. Bann laganna við að víkja frá kjarasamningi til lækkunar launa gildir jafnt um það tilvik er samið er um að engin laun skuli greidd. Skráning á ýmiss konar skjöl breytir þessu ekki. Þarf ekki að leysa úr því hvort sannað er að gerður hafi verið samningur, sem ekki er skuldbindandi. Það stoðar ekki stefnda að bera fyrir sig að stefnandi hafi ekki unnið neitt nýtilegt. Stefndi hafði húsbóndavald og skipulagði starfsemi sína, einnig starf stefnanda. Stefnda bar einnig að halda til haga upplýsingum um starfstíma stefnanda. Er ekki unnt að byggja á skráningu þeirri sem hann segir stafa frá starfsmanni Iðunnar, honum bar sjálfum að halda til haga öruggum upplýsingum um vinnutímann. Upplýsingar um afkomu stefnda skipta hér ekki máli. Þá hefur stefnandi ekki fallið frá kröfum sínum í skattframtölum. Að þessu virtu verður að fallast á að stefnda beri að greiða stefnanda laun. Þá verður að byggja á skráningu stefnanda sjálfs á vinnutíma sínum, en henni hefur ekki verið hnekkt. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda 1.291.713 krónur. Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 10. mars 2008. Fjárkröfu sína virðist hann fyrst hafa gert skýrlega með bréfi lögmanns í nóvember 2008. Er rétt að dráttarvextir dæmist frá stefnubirtingardegi, 17. febrúar 2009. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Gull og demantar ehf., greiði stefnanda, Þórði M. Þórðarsyni, 1.291.713 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 17. febrúar 2009 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 105/2014
|
Kærumál Útburðargerð Vitni
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu LGS um að tveir menn gæfu skýrslu við meðferð máls L hf. á hendur henni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að „starfsmaður varnaraðila“ og nafngreindur fasteignasali gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa hennar verði tekin til greina. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fasteignin að Logafold 77, Reykjavík var seld varnaraðila með nauðungarsölu 6. desember 2012. Samþykkisfrestur boðs var til 20. sama mánaðar en sýslumaðurinn í Reykjavík samþykkti afnot sóknaraðila af eigninni í allt að 12 mánuði frá þeim tíma gegn því að sóknaraðili greiddi varnaraðila leigu fyrir afnotin. Uppboðsafsal til handa varnaraðila var gefið út 16. ágúst 2013, en vegna vanskila sóknaraðila á leigu lýsti varnaraðili yfir riftun á afnotum sóknaraðila af eigninni með ábyrgðarbréfi 23. sama mánaðar og krafðist þess að hún yrði rýmd. Sóknaraðili varð ekki við kröfu varnaraðila og lagði varnaraðili þá fram við héraðsdóm aðfararbeiðni og krafðist dómsúrskurðar um að sóknaraðili yrði borin út úr fasteigninni á grundvelli 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Í þinghaldi í því máli sem háð var 15. janúar 2014 krafðist sóknaraðili þess að „starfsmaður varnaraðila“ og nafngreindur fasteignasali gæfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Eins og að framan hefur verið rakið er mál þetta rekið á grundvelli 13. kafla laga nr. 90/1989. Almennar reglur um meðferð einkamála í héraði gilda um mál samkvæmt þeim kafla laganna eftir því sem við getur átt, sbr. 1. mgr. 84. gr. þeirra, þótt skorður séu reistar við vitnaleiðslum og mats- og skoðunargerðum samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 83. gr. laganna. Samkvæmt VIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um vitni, sem beitt verður samkvæmt framangreindu eins og hér stendur á, verður skýrlega ráðið að ónafngreint vitni verður ekki leitt fyrir dóm, enda er þá hvorki unnt að staðreyna vitnaskyldu, stöðu vitnis, tilefni þess að vitni er boðað, né önnur þau atriði sem nauðsynlegt er að liggi fyrir áður en vitni kemur fyrir dóm. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Lovísa Guðbjörg Sigurjóns, greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., Bíla- og tækjafjármögnun, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 33/2004
|
Þjófnaður Rangar sakargiftir Umferðarlagabrot Ítrekun Hegningarauki
|
F, L og B voru ákærðir fyrir ýmis þjófnaðarbrot og L jafnframt fyrir rangar sakargiftir og umferðarlagabrot. L og F kröfðust sýknu af ákæruliðum um þjófnað í tveimur tilvikum og að hafa brotist inn í verslun og stolið þaðan um 1.000.000 krónum í peningum. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu vegna þessara brota og F og L gert að sæta fangelsi í 18 mánuði. Refsing ákærða B var ákveðin átta mánaða fangelsi. Við ákvörðun refsingar allra ákærðu var meðal annars litið til 2. mgr. 70. gr., 1. mgr. 71. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. janúar og 22. mars 2004 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds. Krefst ákæruvaldið staðfestingar á sakfellingum samkvæmt II. og IV. kafla ákæru 25. febrúar 2003 og ákæru 20. mars 2003, en jafnframt þyngingar á refsingu allra ákærðu. Þá er krafist staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um greiðslu skaðabóta. Ákærði Finnbogi krefst sýknu af sakargiftum á hendur sér samkvæmt IV. kafla ákæru 25. febrúar 2003 og ákæru 20. mars 2003, en að öðru leyti að refsing verði milduð. Til vara krefst hann mildunar á refsingu. Ákærði Logi krefst aðallega sýknu af sakargiftum á hendur sér samkvæmt II. kafla ákæru 25. febrúar 2003 og ákæru 20. mars sama ár, en að öðru leyti að refsing verði milduð. Til vara krefst hann mildunar á refsingu. Ákærði Birgir krefst þess að refsing hans verði milduð og frá henni dregin gæsluvarðhald hans 4. nóvember 2002 til 13. nóvember sama ár. I. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi játaði ákærði Logi við rannsókn málsins að hann hafi stolið fartölvu þeirri, sem um getur í II. kafla ákæru 25. febrúar 2003 í versluninni Office One, Skeifunni 17 í Reykjavík 29. ágúst 2002. Kvaðst hann hafa farið inn í skrifstofu verslunarinnar og stolið fartölvunni þar sem hann vantaði peninga fyrir fíkniefnum. Á meðan hafi meðákærði í héraði Á beðið í bifreið fyrir utan verslunina. Í síðari skýrslu hjá lögreglu kvað Logi rétt eftir sér haft, en hann kvaðst hafa játað brotið vegna þvingunar lögreglumannsins, sem yfirheyrði hann. Framburður Á hjá lögreglu var í meginatriðum á sama veg. Hann sagðist hafa ekið ákærða Loga á staðinn. Hafi Logi sagt að hann þyrfti „aðeins að stökkva þangað inn. ... hann viti nefnilega um fartölvu sem hægt væri að stela.“ Á kvaðst á meðan hafa beðið í bifreiðinni baka til við verslunina. Stuttu eftir að Logi kom í bifreiðina hafi hann sýnt sér fartölvuna. Ákærðu Logi og Á drógu báðir framburð sinn til baka í yfirheyrslu fyrir dómi og neituðu sakargiftum. Logi kvaðst minnast þess að hafa verið að skoða vörur inni í versluninni á þessum tíma, enda hafi lögregla sýnt honum myndband, þar sem hann sást. Taldi hann að á meðan hafi Á beðið fyrir utan. Hann hafi hins vegar játað verknaðinn við yfirheyrslu hjá lögreglu þar sem lögreglumaðurinn hafi hótað að fara með „fullan bíl af lögreglumönnum og leita heima á meðan þeir voru að láta reka mig út úr íbúðinni og svoleiðis.“ Á viðurkenndi að hafa verið á bifreiðinni á vettvangi og beðið eftir Loga sem hafi farið inn í verslunina, en kvaðst enga hugmynd hafa um hvers vegna Logi fór þangað inn. Kvað hann framburð sinn við rannsókn málsins vera rugl og uppspuna. Hann hafi verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma og myndi ekkert eftir yfirheyrslunni. Á var fundinn sekur í héraðsdómi um hilmingu vegna þjófnaðarbrots ákærða Loga og undi hann þeim dómi. Fram er komið að ákærði Logi játaði þjófnaðinn á fartölvunni við rannsókn málsins. Jafnframt var framburður meðákærða Á þá í fullu samræmi við játningu Loga. Viðurkenndi Á einnig að hafa ekið Loga af vettvangi með þýfið. Við meðferð málsins fyrir dómi var frásögn þeirra beggja samhljóða um að Logi hefði farið inn í umrædda verslun þennan morgun á meðan Á beið fyrir utan. Þegar allt framangreint er virt og að öðru leyti vísað til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærða Loga fyrir þjófnað á fartölvunni, sem lýst er nánar í II. kafla ákæru 25. febrúar 2003. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest niðurstaða hans um að sakfella ákærða Finnboga af þeirri háttsemi sem hann er sakaður um í IV. kafla ákæru 25. febrúar 2003. Á sama veg er staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sakfella ákærðu Loga og Finnboga vegna sakargifta á hendur þeim samkvæmt ákæru 20. mars 2003. II. Við ákvörðun refsingar ákærðu Finnboga og Loga verður vísað til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður höfð hliðsjón af 2. mgr. 70. gr. sömu laga að því er varðar refsingu þeirra vegna brota, sem um getur í I. kafla ákæru 25. febrúar 2003 og 20. mars sama ár, vegna brots ákærða Loga í III. kafla fyrrgreindrar ákæru svo og vegna brots ákærðu Finnboga og Birgis í IV. kafla hennar. Með dómi 4. maí 2001 var ákærði Finnbogi dæmdur í fangelsi í 15 mánuði fyrir þjófnað, skjalafals og nytjastuld. Með þeim brotum, sem hann er sakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann því ítrekað gerst sekur um þjófnað, sbr. 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Þá var hann dæmdur 6. nóvember 2003 í fangelsi í 14 mánuði fyrir þjófnað. Brot hans sem hér er fjallað um eru framin áður en sá dómur var upp kveðinn. Verður því einnig við ákvörðun refsingar hans tekið tillit til 78. gr. almennra hegningarlaga. Með hliðsjón af framansögðu og vísan til forsendna héraðsdóms um ákvörðun refsingar ákærðu Finnboga og Loga verður hún staðfest. Ákærði Birgir var dæmdur 27. september 2002 í fangelsi í sex mánuði fyrir þjófnað. Með brotinu sem hann er sakfelldur fyrir í þessu máli hefur hann því ítrekað gerst sekur um þjófnað, sbr. 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Hann var einnig dæmdur 3. janúar 2003 í fangelsi í tvö ár fyrir kynferðisbrot og þjófnað. Er brot hans sem hér er fjallað um framið áður en sá dómur var kveðinn upp og ber því að ákvarða honum hegningarauka samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður einnig sem fyrr segir höfð hliðsjón af 2. mgr. 70. gr. sömu laga. Á hinn bóginn verður það metið ákærða til refsilækkunar að hann hefur við rannsókn málsins og fyrir dómi játað brot sitt undanbragðalaust. Að öllu framangreindu virtu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Frá henni skal draga gæsluvarðhald hans frá 4. nóvember 2002 til 13. nóvember sama ár að báðum dögum meðtöldum. Ekki er ágreiningur um fjárhæð skaðabótakröfu Tíu ellefu/Hraðkaupa á hendur ákærðu Finnboga og Loga eða um vexti og upphafstíma þeirra. Verður ákvæði héraðsdóms um bótakröfuna staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað að því er varðar ákærðu Finnboga, Loga og Birgi verða staðfest. Ákærðu Finnbogi og Logi verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins sem þá varðar, þar með talin málvarnarlaun skipaðra verjanda sinna eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjunarkostnaður málsins sem varðar ákærða Birgi, þar með talin málvarnarlaun skipaðs verjanda hans, greiðist að jöfnu úr ríkissjóði og af honum, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærðu Finnboga Arnar Halldórssonar og Loga Más Hermannssonar. Ákærði Birgir Brynjarsson sæti fangelsi í átta mánuði. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald hans frá 4. nóvember 2002 til 13. nóvember sama ár að báðum dögum meðtöldum. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og sakarkostnað eru staðfest. Ákærðu Finnbogi og Logi greiði allan áfrýjunarkostnað sem þá varðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda Finnboga, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur og skipaðs verjanda Loga, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Áfrýjunarkostnaður málsins sem varðar ákærða Birgi, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur, greiðist að jöfnu úr ríkissjóði og af honum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2003. Ár 2003, þriðjudaginn 11. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 527/2003: Ákæruvaldið (Dagmar Arnardóttir) gegn Á (Sigmundur Hannesson hrl.), Finnboga Erni Halldórssyni, Loga Má Hermannssyni og Birgi Brynjarssyni (Hilmar Ingimundarson hrl.), sem tekið var til dóms hinn 21. október sl. að lokinni aðalmeðferð. Málið er höfðað með þremur ákæruskjölum Lögreglustjórans í Reykjavík. Í fyrsta lagi með ákæru dagsettri 25. febrúar sl. á hendur ákærða, Á [...], Finnboga Erni Halldórssyni, kt. [...], Torfufelli 50, Reykjavík, Loga Má Hermannssyni, kt. [...], Gljúfraseli 7, Reykjavík, og Birgi Brynjarssyni, kt. [...], Þverbrekku 2, Kópavogi, “fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2002 í Reykjavík, nema annað sé tekið fram: I. Ákærðu Loga Má og Finnboga Erni fyrir tilraun til þjófnaðar, með því að hafa í félagi aðfaranótt fimmtudagsins 1. ágúst í auðgunarskyni reynt að brjótast inn í húsnæði söluturnsins Videómarkaðurinn, Bæjarlind 14-16, Kópavogi, með því að brjóta upp útihurð, en komið var að ákærðu á vettvangi. M. 37-2002-4033 Telst þetta varða við 244. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Ákærða Loga Má fyrir þjófnað og ákærða Á fyrir hylmingu fimmtudaginn 29. ágúst, ákærða Loga Má með því að hafa stolið fartölvu, að verðmæti kr. 200.000, í versluninni Office One, Skeifunni 17, og ákærða Á fyrir hylmingu með því að hafa ekið meðákærða frá vettvangi með fartölvuna þrátt fyrir að ákærða væri ljóst að meðákærði hafði stolið tölvunni í versluninni. M. 10-2002-27188 Brot ákærða Loga Más telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga og brot ákærða Á við 254. gr. sömu laga. III. Ákærðu Á og Loga Má fyrir þjófnað með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 29. ágúst í félagi við tilgreindan mann brotist inn í fyrirtækið Tölvulistinn, Nóatúni 17, með því að spenna upp útihurð, og stolið fjórum Dell fartölvum, samtals að verðmæti kr. 762.600. M. 10-2002-27104 Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. IV. Ákærðu Finnboga Erni og Birgi fyrir þjófnað með því að hafa, að kvöldi laugardagsins 2. nóvember í félagi brotist inn í fyrirtækið Tölvumiðlun, Engjateigi 3, með því að brjóta gler í glugga, og stolið í 2 ferðum samtals 4 handtölvum, fartölvu, 4 tölvuskjám, 8 tölvum ásamt tölvuskjám, ýmsum tölvu- og hugbúnaði, samtals að verðmæti kr. 6.454.839. M. 10-2002-34116 Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. V. Ákærða Á: 1. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 25. ágúst brotist inn í dvalarheimili aldraðra að Hraunbæ 105, með því að spenna upp glugga, og stolið kr. 100.000 í reiðufé og enn fremur 4 borðtölvum ásamt skjám og lyklaborðum, samtals að verðmæti kr. 361.095. M. 10-2002-26477 2. Nytjastuld, með því að hafa notað bifreiðina YH-065 í heimildarleysi, frá fimmtudeginum 29. ágúst er ákærði tók hana frá Bílabúð Benna við Bíldshöfða í Reykjavík og allt til kl. 02:11 aðfaranótt miðvikudagsins 4. september, þegar lögregla handtók ákærða við veitingastaðinn Kaffi Strætó í Mjódd. M. 10-2002-27776 3. Tilraun til þjófnaðar, með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 4. september í auðgunarskyni brotist inn í Kaffi Strætó í Mjódd, með því að spenna upp hurð, en komið var að ákærða á vettvangi. M. 10-2002-27776 4. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 3. september brotist inn í fyrirtækið INFÓ Skiltagerð, Suðurhrauni 12c í Hafnarfirði, með því að spenna upp útihurð, og stolið peningaskáp, ferðatölvu, 7 tölvum og 3 tölvuskjám, samtals að verðmæti kr. 1.600.000. M. 36-2002-3871 5. Nytjastuld, með því að hafa föstudaginn 29. nóvember tekið bifreiðina RR-926 í heimildarleysi frá bifreiðastæði við Nýbýlaveg 2-8 í Kópavogi, og ekið henni um götur á höfuðborgarsvæðinu uns bifreiðin fannst mánudaginn 2. desember við Asparfell í Reykjavík. M. 37-2002-6163 6. Umferðarlagabrot, með því að hafa sunnudaginn 1. desember ekið bifreiðinni RR-926 á bifreiðina AO-628, sem staðsett var á bifreiðastæði við Þórufell 14 og síðan ekið af vettvangi án þess að tilkynna lögreglu eða öðrum um áreksturinn. M. 10-2002-36569 Teljast brotin í liðum 1, 2 og 4 varða við 244. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 20. gr. laganna að því er varðar lið 3, brotin í liðum 2 og 5 teljast varða við 1. mgr. 259. gr. sömu laga og brotið í lið 6 telst varða við 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.” Í öðru lagi er málið höfðað gegn ákærða Loga Má með ákæru dagsettri 6. “fyrir eftirgreind umferðar- og hegningarlagabrot: l. Fyrir umferðarlagabrot með því að hafa þriðjudaginn 26. febrúar 2002, ekið bifreiðinni NB-438, sviptur ökurétti, með 112 km hraða á klukkustund austur Reykjanesbraut, á vegarkafla við Rauðhellu, þar sem leyfður hámarkshraði var 70 km á klukkustund. 2. Fyrir rangar sakargiftir, með því að hafa á sama tíma og greinir í lið 1, þegar lögregla spurði ákærða að nafni, gefið upp nafn Sigurðar Júlíussonar, kennitala 220881-3269, og þannig komið því til leiðar að Sigurður var sakaður um brotið með bréfi lögreglustjórans í Kópavogi, dagsettu 5. mars 2002, þar sem honum var boðið að gangast undir lögreglustjórasátt vegna brotsins. Teljast brot samkvæmt lið 1 varða við 1. sbr. 3. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en brot samkvæmt lið 2 við l. mgr. 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Í þriðja lagi er málið höfðað gegn ákærðu Loga Má og Finnboga Erni með ákæru dagsettri 20. mars sl. “fyrir þjófnað með því að hafa, aðfaranótt mánudagsins 13. maí 2002 í félagi brotist inn í verslunina 10-1 l, Fjarðargötu 13-15 í Hafnarfirði, með því að spenna upp hurð, og stolið kr. l.174.512 í reiðufé. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Í málinu krefst Tíu ellefu / Hraðkaup, kt. 450199-3629, þess að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 1.203.972, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 13. maí 2002 til greiðsludags.” Lögreglustjórinn í Reykjavík felldi niður mál vegna þessarar síðustu sakar og tilkynnti ákærðu og öðrum sem grunaðir voru um þá ákvörðun með bréfi 3. janúar sl. Lögmaður verslunarinnar, Gunnar Þór Þórarinsson hdl., kærði þá ákvörðun til Ríkissaksóknara með bréfi 27. janúar og er skráð að embættið hafi tekið á móti kærunni 30. sama mánaðar. Með bréfi 27. janúar 2003 tilkynnti Ríkissaksóknari kærandanum, Lögreglustjóranum í Reykjavík, og ákærðu það að ákvörðun lögreglustjórans væri felld úr gildi og fyrir hann væri lagt að halda áfram málsmeðferðinni. Þessa ákvörðun tók Ríkissaksóknari innan þess frests sem áskilinn er í 114. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Af hálfu ákærðu hefur ekki komið fram krafa um að þessari ákæru verði vísað frá dómi en þessu er hreyft hér vegna þess að verjandi ákærðu Finnboga Arnar, Loga Más og Birgis vék að því í málflutningi að rétt kynni að vera að vísa frá ákærunni þar sem ákvörðunin væri ekki tekin innan frestsins. Hér verður gerð grein fyrir þeim atriðum í ákærunum sem ekki hafa verið skýlaust játuð og ályktunum dómsins um þau. Ákæra 25. febrúar 2003: I. kafli; ákærðu, Logi Már og Finnbogi Örn. Fyrir liggur að rétt eftir miðnætti, aðfaranótt fimmtudagsins 1. ágúst var tilkynnt um það frá söluturninum Vídeómarkaðnum að búið væri að líma yfir hreyfiskynjara í versluninni og grunur væri um yfirvofandi innbrot. Yrði staðin vakt við verslunina. Ekki löngu síðar var tilkynnt um það til lögreglunnar að tveir menn væru að brjótast inn í verslunina og þegar lögreglan kom á vettvang voru starfsmenn þar með mennina í haldi. Voru það ákærðu, Logi Már og Finnbogi Örn. Þar mátti sjá ummerki um það að útidyr höfðu verið spenntar upp og reynt hafði verið að brjóta upp innri dyr að Vídeómarkaðnum. Þar fundust einnig kúbein og klaufjárn, tveir litlir bakpokar og farsími. Ákærðu viðurkenndu báðir í skýrslutöku hjá lögreglu þennan dag að þeir hefðu brotist inn í Vídeómarkaðinn en ytri dyrnar hefðu verið ólæstar og því ekki þurft að brjóta þær upp. Þeir sögðu báðir að þriðji maðurinn, sem þeir ekki nafngreindu, hefði límt yfir hreyfiskynjarann. Ákærði, Logi Már, segist fyrir dómi hafa farið inn í söluturninn Videómarkaðinn ásamt meðákærða, Finnboga. Kveður hann ytri dyrnar hafa verið opnar og þeir hafi því ekki brotist inn eins og í ákærunni segir. Þeir hafi verið með kúbein með sér til þess að brjótast inn en áður en til þess kom hafi menn komið að þeim búnir kylfum og þeir verið handteknir. Ákærði, Finnbogi Örn, kveðst fyrir dómi hafa komið með Loga Má á staðinn. Hann kveðst hafa verið í mikilli óreglu á þessum tíma og ekki muna fyrir víst hvað þeir ætluðu sér að gera. Hann neitar því ekki að þeir geti hafa ætlað að brjótast inn með kúbeininu sem þeir höfðu meðferðis en til þess hafi ekki komið. Hann vísar til skýrslu sem hann gaf hjá lögreglunni 1. ágúst 2002 þar sem hann játar þetta. Segir hann að skýrsla þessi hljóti að vera rétt. C, eigandi verslunarinnar, hefur skýrt frá því fyrir dómi að þau hafi orðið vör við það að búið var að líma fyrir hreyfiskynjara í versluninni og búist við því að aftur yrði brotist inn eins og fyrr um vorið. Hafi verið látið vita af þessu hjá lögreglu. Eftir lokun hafi þeir farið, fylgst með búðinni yfir götuna og séð mennina koma að og fara inn. Hafi þeir komið að mönnunum þar sem annar þeirra var að reyna við glugga að Videómarkaðnum og hinn að fást við poka sem hann var með. Þegar þeir komu að þeim hafi annar maðurinn hörfað undan en hinn verið með læti. Þeir hafi hringt í lögregluna sem hafi komið og tekið við stjórninni. Þeir hafi séð mennina fyrst brjótast inn um útidyrnar með kúbeini. Niðurstaða. Ákærðu hafa viðurkennt að þeir hafi ætlað að brjótast inn í verslunina til þess að stela verðmætum þegar þeir voru handteknir þar. C verslunareigandi segist hafa horft á mennina brjóta upp ytri dyrnar með kúbeini og gögn málsins bera með sér að merki um það hafi sést á dyraumbúnaðinum. Er óhætt að slá því föstu að þeir hafi brotist inn um þær einnig þegar þeir reyndu að brjótast inn í fyrirtækið til þess að stela. Hafa þeir gerst sekir um brot gegn 244. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. II. kafli; ákærðu, Logi Már og Á. Fimmtudaginn 29. ágúst var hringt til lögreglu úr versluninni Ámunni í Skeifunni og tilkynnt að tveir menn sem taldir voru hafa stolið fartölvu úr versluninni “Office 1 superstore” fyrr um daginn væru í búðinni og starfsmenn þar fylgdust með þeim. Var mönnum þessum veitt eftirför yfir í verslunina B.T. í Skeifunni og voru þeir handteknir þar eftir ábendingu sem ákærðu, Logi Már og Á, þegar þeir voru að koma út úr versluninni. Ákærði, Logi Már, var yfirheyrður hjá lögreglu morguninn eftir og neitaði hann þá að hafa stolið tölvunni. Næst var ákærði yfirheyrður um þetta 13. september en þá var hann að afplána fangelsisdóm. Hann játaði þá að hafa verið þar að verki og að hafa komið að búðinni ásamt Á. Tilgangurinn hafi verið að stela þar einhverju sem væri auðseljanlegt til þess að geta keypt fíkniefni. Hefði hann farið inn en meðákærði beðið í bílnum fyrir utan. Hann hefði séð nýlega fartölvu í skrifstofu og tekið hana og stungið inn á sig. Hann hefði svo farið út og í bílinn hjá Á og þeir ekið á brott. Kvaðst hann hafa selt tölvuna manni sem hann þyrði ekki að segja til. Á var yfirheyrður hjá lögreglu 16. september og sagði þá að þeir Logi Már hefðu verið að aka í bíl í Skeifunni með pilti að nafni B. Hefði Logi Már þá sagt að hann vissi um fartölvu sem hægt væri að stela og látið aka með sig að “Office 1 superstore”. Þar hefði hann farið inn og sagðist Á hafa sagt að hann myndi aka bakvið verslunina og bíða hans þar. Eftir nokkra bið við verslunina hafi hann séð að Logi Már var kominn út og hafi hann komið til hans í bílinn. Hefði Logi Már sýnt þeim B fartölvu sem hann hefði sagst hafa stolið í búðinni. Ákærði, Logi Már, hefur dregið játningu sína til baka fyrir dómi. Hefur hann sagst hafa verið staddur í versluninni á þeim tíma sem um ræðir til þess að skoða ýmsar vörur. Hann kveðst hafa verið einn á ferð en meðákærði Á muni hafa beðið fyrir utan. Þeir hafi svo farið saman á brott í bíl. Hann kveðst hafa játað þetta brot hjá lögreglunni vegna þvingunar lögreglumannsins sem skýrsluna tók. Sé skýrsla þessi rétt eftir honum höfð. Hafi lögreglumaðurinn hótað því að fara með lið heim til ákærða að gera þar húsleit og sagst mundu sjá til þess að hann missti húsnæðið. Ákærði, Á, hefur neitað sök fyrir dómi. Hann kannast við að hafa beðið í bíl fyrir utan verslunina. Hann kveðst hafa verið þarna á ferð með Loga Má og e.t.v. fleirum. Kveðst hann ekki vita til hvers Logi Már fór inn í verslunina. Segir hann framburð sinn hjá lögreglu vera “rugl” enda hafi hann verið í svo mikilli óreglu að hann muni ekki eftir að hafa gefið skýrsluna. Hann segist þó muna það að “það var engin fartalva í gangi.” Þegar lögregluskýrslan, sem ákærði gaf í málinu, er borin undir hann segist hann muna að Logi Már fór inn í verslunina en annað sem haft er eftir honum í skýrslunni kannast hann ekki við. Gísli Breiðfjörð Árnason rannsóknarlögreglumaður, hefur komið fyrir dóm en hann tók skýrslur af ákærða, Loga Má. Hafi ákærði verið í betra ásigkomulagi í seinna sinnið en í það fyrra. Hann kveður skýrslurnar vera rétt hafðar eftir ákærða og kveðst ekki hafa beitt neinum þvingunum eða hótunum til þess að fá fram játningu. Allt sem í skýrslunum sé sé frá ákærða komið. Þá segir vitnið um skýrsluna, sem hann tók af ákærða Á að engum þvingunum hafi heldur verið beitt við hann. Ekki viti hann betur en að skýrsla hans sé rétt eftir honum höfð. Niðurstaða. Fyrir liggur að ákærðu játuðu báðir brot þetta hjá lögreglu og hafa þeir ekki gefið trúverðuga skýringu á því að þeir drógu framburð sinn til baka. Verður að telja sannað að þeir hafi gerst sekir um þjófnað og brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga, Logi Már sem aðalmaður og Á sem hlutdeildarmaður, sbr. 22. gr. sömu laga. IV. kafli; ákærðu, Finnbogi Örn og Birgir. Sunnudaginn 3. nóvember var starfsmaður fyrirtækisins Tölvumiðlunar við Engjateig staddur í húsnæði fyrirtækisins og varð þá var við grunsamlegan mann í kjallara hússins. Hafði hann þegar samband við lögregluna. Maðurinn varð var við starfsmanninn og hraðaði sér út í bíl sem annar maður ók og höfðu þeir sig á brott hið snarasta. Starfsmaðurinn sá númer bílsins og lét lögregluna vita um það. Lögreglumenn hófu þegar að leita að bílnum og nokkru síðar sást til tveggja manna bera muni úr þessum bíl í vörugám í Jökulgrunni hjá Hrafnistu. Nokkru seinna var ákærði, Finnbogi Örn, handtekinn þar sem hann lá undir sendibíl á bílastæði norðan við elliheimilið Skjól við Sæbraut. Rétt þar hjá fannst flík með skilríkjum ákærða, Birgis, og var hann sjálfur handtekinn skömmu seinna á Laugarásvegi skammt frá Langholtsvegi. Í vörugáminum fundust tölvuhlutir vafðir inn í bláan bol og voru þessir munir raktir til innbrotsins í Tölvumiðlun. Ákærðu voru báðir í talsverðri vímu þegar þeir voru handteknir. Megnið af þýfinu úr Tölvumiðlun fannst í risíbúð á H þar sem vinur ákærða, Finnboga Arnar, bjó, D. Ákærði, Finnbogi Örn, var yfirheyrður daginn eftir og neitaði hann allri sök í málinu. Var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi. Þegar hann var yfirheyrður 7. nóvember, að viðstöddum verjanda, játaði hann að hafa brotist inn í fyrirtækið. Hann kvað þá Birgi hafa ákveðið að brjótast inn í Tölvumiðlun og stela þar tölvubúnaði til þess að geta svo greitt fíkniefnaskuldir sínar. Birgir hafi ekið þeim að húsinu við Engjateig á laugardagskvöldið þar sem hann braut gluggarúðu við dyr með steini og teygði sig í hurðarlás. Eftir að þeir voru komnir inn hafi þeir snarað út í bílinn margs kyns tölvubúnaði sem þar var inni. Þeir hafi svo hraðað sér á brott eftir örstutta, á að giska tveggja mínútna, viðdvöl þarna. Hefðu þeir ekið á H þar sem bjó kunningi ákærða, D, og ákærði var auk þess skráður til heimilis. D hefði verið heima þegar þeir komu með fenginn og þeir borið hann inn í risíbúð D. Þeir hefðu svo farið aftur að fyrirtækinu Tölvumiðlun og sótt meira af tölvuhlutum og farið einnig með þá á H. D hefði þá ekki verið við og þeir þurft að bíða eftir honum en þegar hann kom, hefðu þeir borið góssið upp í íbúðina. Daginn eftir, sunnudag, hefðu þeir farið í þriðja sinn að Tölvumiðlun og þá hafi verið með þeim vinur ákærða sem hann vildi ekki nafngreina. Hefði Birgir ekið sem fyrr. Þegar þangað kom hefðu Birgir og vinur ákærða farið að rífast og það orðið til þess að vinurinn fór, að því er ákærða minnti. Þeir hefðu náð sér í innkaupavagna frá versluninni Blómavali og farið með þá að Tölvumiðlun. Birgir hefði sótt bílinn og bakkaði honum að portinu við húsið. Hafi bíllinn verið kominn að dyrunum þegar maðurinn kom að ákærða í kjallaranum. Kvaðst hann hafa hlaupið út í bílinn og þeir ekið á brott. Hann kvaðst halda að þeir hefðu ekki stolið neinu í þessari þriðju ferð og það sem þeir settu í gáminn við Jökulgrunn hafi verið leifar af þýfinu úr fyrri ferðunum. Ákærði, Birgir, gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu að viðstöddum verjanda sínum, 12. nóvember í fyrra. Þá sagði hann Finnboga Örn hafa verið staddan hjá sér laugardagskvöldið og hefði Finnbogi fengið lánaðan bíl ákærða í smástund fyrir 50.000 krónur. Hefði orðið úr að ákærði fór úr bílnum við Laugardalslaugina en Finnbogi hefði sagt að hann þyrfti að ná í nokkra hluti og ekið áfram á honum. Ekki sagði ákærði það hafa flökrað að sér að Finnbogi væri með misjafnt í huga og hann því beðið rólegur á meðan Finnbogi Örn var í burtu. Hafi þetta verið milli klukkan hálf tíu og tíu. Eftir um 10 mínútur hefði hann komið til baka og þá með eitthvað dót í bílnum sem ákærði veitti ekki sérstaka athygli. Þegar þeir komu að H hefði hann orðið þess áskynja að dótið var tölvuhlutir. Kvaðst ákærði hafa hjálpað Finnboga að bera einn tölvuskjá upp í íbúðina. Að þessu loknu hefði Finnbogi Örn viljað fara aðra ferð og í þetta sinn hefði hann viljað fá lánaða skóna af ákærða þar sem skór Finnboga Arnar væru svo auðþekkjanlegir hjá lögreglunni. Kvaðst hann því hafa lánað Finnboga Erni skóna og því beðið á sokkaleistunum við Laugardalslaugina. Hefði þá runnið upp fyrir honum að Finnbogi Örn stæði í einhverju misjöfnu. Eftir um 20 mínútur hefði Finnbogi Örn komið akandi á bílnum sem nú hefði verið fullur af tölvubúnaði. Sagðist ákærði hafa gert sér grein fyrir því hvað væri á seyði en ekki skipt sér frekar af því. Klukkan hefði þegar hér var komið sögu verið um hálfellefu. Þeir hefðu ekið aftur að H þar sem Finnbogi Örn hefði skilað ákærða skónum og farið í “töflur” sem ákærði átti í bílnum. D hefði þá ekki verið heima og þeir þurft að bíða eftir honum fyrir utan. Á meðan hefði hann farið að sjoppu þarna í hverfinu en þegar hann kom aftur hefði Finnbogi Örn verið farinn og hafði skilið bílinn eftir læstan. Um síðir hefðu þeir hist við bílinn aftur, um klukkan hálf eitt. Finnbogi Örn hefði þá verið orðinn ruglaður af lyfjaáti. Vegna þess hefði hann tekið að sér að bera tölvubúnaðinn upp í íbúðina á H ásamt D sem þá var kominn. Finnbogi Örn hefði svo farið á brott með stúlku en ákærði kvaðst hafa hitt hann aftur seinna um nóttina í samkvæmi upp í Breiðholti. Daginn eftir hefðu þeir Finnbogi Örn farið niður á H að skoða góssið. Eftir dvöl þar hefðu þeir ekið að Blómavali í Sigtúni og Finnbogi Örn þá sagt að hann vildi athuga hvort ekki væri meira að hafa í Tölvumiðlun og sagt við ákærða að hann skyldi koma að sækja sig eftir smástund. Í för með þeim hefði verið piltur að nafni J og eftir að Finnbogi Örn fór að athuga um frekari þjófnað hefði hann ekið með J upp á Suðurlandsbraut og þar hefði J farið úr bílnum. Hann hefði svo ekið að fyrirtækinu og bakkað niður að dyrum, eftir lýsingu sem Finnbogi hafði gefið honum. Hefði hann séð að rúða við hurðina var brotin og að þarna voru tvær innkaupakerrur. Skyndilega hefði Finnbogi Örn komið hlaupandi með poka í hendi og á eftir honum hrópandi maður. Kvaðst hann hafa ekið á brott í flýti með Finnboga Erni og þeir endað í Jökulgrunni þar sem þeir hefðu yfirgefið bílinn. Þeir hefðu tekið eitthvert tölvudót sem var í bílnum og fleira og vafið inn í mussu og falið. Hann hefði séð lögreglumann á hlaupum á eftir Finnboga og sjálfur hefði hann verið handtekinn á Laugarásvegi. Fyrir dómi hefur ákærði, Finnbogi Örn, neitað því að hafa brotist inn í fyritækið Tölvumiðlun. Hefur hann sagt að dyrnar hafi verið opnar og hann viðurkennir að hafa farið þarna inn til þess að stela. Meðan hann hafi verið þarna inni hafi maður komið að honum og hann hlaupið út áður en hann náði að stela nokkru. Ákærði neitar því að hafa búið á H en hann kveðst hafa skráð lögheimili sitt þar. Hann kveður meðákærða, Birgi, hafa borið þangað þýfið sem þar hafi fundist. Játningu sína í lögregluskýrslu 7. nóvember 2002 skýrir ákærði þannig að hann hafi játað brot sitt til þess að losna úr gæsluvarðhaldi og lögreglumennirnir ekki viljað taka gilda neitun hans. Hann segist hafa vitað að aðrir voru að brjótast þarna inn. Hann segist ekki muna eftir þessu kvöldi, enda hafi hann verið í mikilli óreglu á þessum tíma. Fyrir dómi hefur ákærði, Birgir, játað sök. Hefur hann sagt að hann hafi farið inn í Tölvumiðlun og tekið þar tölvur og tölvuskjái. Hann hafi átt leið fram hjá og séð mannaferð og að búið var að brjótast inn. Hann hafi þá farið og sótt bíl og farið inn og stolið verðmætunum. Aðrir hafi ekki verið með honum í þessum þjófnaði. Hann kveðst svo hafa reynt að fá Finnboga Örn til þess að stela meiru með sér og þeir farið þarna inn en svo farið út án þess að stela nokkru. Hann segir að þetta sé þó nokkuð í þoku fyrir honum, enda hefði hann notað deyfilyf á þessum tíma. Hann segist hafa sagt við Finnboga Örn að hann þyrfti að koma dóti í geymslu, án þess að segja honum að þetta væri þýfi. Finnbogi Örn hafi sagst geta hjálpað honum og vísað á kunningja sinn á H og farið með honum til kunningjans, sem hafi hjálpað að koma dótinu fyrir. Daginn eftir hafi hann farið aftur á H og muni Finnbogi Örn hafa verið í förinni, enda verið um að ræða kunningja hans. Að því loknu hafi hann ekið fram hjá Tölvumiðlun með Finnboga Erni til þess að sýna honum staðinn. Þá hafi hann séð að opið var inn og búið var að brjóta rúðu. Finnbogi Örn hafi farið inn. Þá hafi komið “kall” sem öskraði og Finnbogi Örn þá komið hlaupandi í bílinn aftur og þeir hraðað sér á brott. Ekki sé að marka skýrslurnar þrjár sem hann hafi gefið í málinu, enda hafi hann verið í lyfjavímu á þessum tíma stanslaust á þriðja mánuð. Vitnið, K, hefur skýrt frá því fyrir dóminum að hann hafi komið að manni, sem hann ekki kannaðist við, að gramsa í dóti í kjallaranum. Kveðst hann hafa dregið sig í hlé og hringt í lögregluna. Hann hafi svo heyrt að bíll ók að kjallaradyrunum og svo að maður leit inn í geymsluna þar sem vitnið var. Kveðst vitnið hafa ráðist að manninum með naglbít að vopni en innbrotsmenn þá flúið í bílinn og ekið á brott. Hann kveðst ekki hafa séð hvort þeir höfðu nokkuð með sér á brott. Hann kveðst hafa reynt að brjóta rúðu í bílnum með naglbítnum til þess að merkja hann en ekki tekist. Hann hafi náð að leggja bílnúmerið á minnið og hringdi til lögreglunnar aftur til þess að gefa það upp. Innbrotsmenn hefðu verið búnir að brjóta rúðu í glugga við bakdyr og getað opnað innan frá. Mikið hafi horfið af dýrum og sérhæfðum búnaði, um 6 ½ milljón króna virði. Megnið af þessu hafi þó skilað sér aftur og tjónið því numið 1,7 milljónum króna. Vitnið segist ekki hafa séð annað en að innbrotsmennirnir væru ungir að aldri, enda hafi lýsing ekki verið góð þarna. Eftir á að hyggja virðist hafa verið búið að brjótast inn áður og mennirnir verið komnir í annað sinn þegar vitnið kom að þeim. Þórður Geir Þorsteinsson rannsóknarlögreglumaður, hefur skýrt frá því fyrir dóminum að hann hafi farið á vettvang og haft með rannsóknina að gera. Ákærði, Birgir, hafi verið yfirheyrður nokkrum sinnum um þetta sakarefni hjá lögreglu og hafi framburður hans verið á reiki. Við handtöku hafi hann verið í mjög annarlegu ástandi og ekki hægt að yfirheyra hann en í fangavistinni hafi runnið af honum. Aðalsteinn Örn Aðalsteinsson rannsóknarlögreglumaður hefur skýrt frá því fyrir dóminum að hann hafi yfirheyrt ákærða, Finnboga Örn og vitni. Hann hafi tekið þátt í húsleitinni á H. Hann segist ekki vita betur en að ákærði hafi verið allsgáður þegar hann gaf skýrslurnar hjá lögreglu og frásögn hans hafi verið sjálfstæð og ítarleg og frá honum komin. Ákærði hafi ekki verið beittur neinum þvingunum þegar hann var yfirheyrður og lögmaður hans hafi verið viðstaddur tvær síðustu skýrslurnar. E, sem var í tygjum við húsráðanda á H, D, hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að kvöld eitt hafi hún verið þar í heimsókn. Var þá hringt í D og virtist hann ekki vera ánægður eftir það símtal. Þau hafi svo farið út en þegar þau komu aftur, um ellefu eða tólfleytið, hafi verið kominn bíll að húsinu og tveir strákar úr þeim bíl hafi borið inn ýmislegt góss, tölvur og fleira. Ekki viti hún hvað þeir heiti. Annar þeirra hafi verið stór og þrekinn, stutthærður og vel til hafður en hinn minni og smágerðari og segist hún hafa komist að því seinna að sá piltur var “skráður fyrir íbúðinni”. Hafi sá stóri komið fyrst og D ekki þekkt hann og spurt hvar Finnbogi væri. Stuttu seinna hafi hinn pilturinn, Finnbogi, komið. Seinna hafi strákarnir komið aftur og D látið á sér heyra að hann vildi ekki hafa þetta dót í íbúðinni. Hafi þá Finnbogi sagst vera skráður fyrir íbúðinni og að þetta væri í lagi. Niðurstaða. Ákærði, Finnbogi Örn, játaði í greinargóðum framburði hjá lögreglu að hafa farið þrisvar sinnum í Tölvumiðlun ásamt meðákærða, Birgi, og stolið þar tölvubúnaði. Hann hefur nú tekið aftur þá játningu að öðru leyti en því að hann hafi farið þangað og rekist á manninn, eins og áður greinir. Skýring hans á þessum breytta framburði getur ekki talist trúverðug og ber að hafna henni. Ákærði, Birgir, hefur aftur á móti játað fyrir dómi að hafa farið einu sinni inn í fyrirtækið og stolið tölvubúnaði og þá verið einn síns liðs. Hann hafi svo farið aftur og þá dregið Finnboga Örn með sér og hafi maðurinn þá komið að þeim, eins og fyrr er rakið. Áður hafði ákærði, Birgir, neitað sök að mestu hjá lögreglunni og var framburður hans í þeim skýrslum með mestu ólíkindum. Ekki þykir varhugavert að leggja játningu Finnboga Arnar hjá lögreglunni til grundvallar í málinu og að nokkru leyti játningu Birgis hér fyrir dómi og telja sannað að þeir hafi brotist inn í fyrirtækið Tölvumiðlun og stolið þar þeim búnaði sem greinir í ákærunni og flutt þaðan í tveimur ferðum. Hafa þeir gerst brotlegir við 244. gr. almennra hegningarlaga. Ákæra 20. mars 2003: Ákærðu, Finnbogi Örn og Logi Már. Aðfaranótt mánudagsins 13. maí 2002, um klukkan 2.48 fór þjófavarnakerfi í gang í versluninni 10-11 í Fjarðargötu í Hafnarfirði. Þegar að var komið hafði verið brotist inn og var dyrum að lagernum haldið opnum með kúbeini. Þá sást að dyrum að skrifstofu verslunarstjórans hafði verið sparkað upp. Greinilegt skófar var á hurðinni eftir því sem segir í frumskýrslu lögreglunnar en í annarri lögregluskýrslu segir að óljósu skófari hafi verið lyft af hurðinni. Peningaskápur þar inni stóð opinn og lykill í skránni. Samkvæmt upplýsingum verslunarstjórans áttu aðeins fimm starfsmenn verslunarinnar að vita hvar hann var geymdur en þó lék grunur á að fleiri vissu um felustaðinn. Í eftirlitsmyndavél verslunarinnar var hægt að sjá tvo menn koma inn í verslunina og ganga hiklaust að lyklinum og opna skápinn með honum og taka úr honum innihaldið og setja í poka og hraða sér því næst á brott. Menn þessir eru dökkklæddir með hettur og virðist annar þeirra vera í hvít- eða ljósskræpóttum íþróttaskóm. Þá sást að þeir voru báðir með hanska. Samkvæmt uppgjörsgögnum verslunarinnar var saknað 1.174.512 króna eftir innbrotið og auk þess eins 100 dollara seðils, en ekki er ákært fyrir hann. Upplýsingar bárust um það frá starfsmönnum verslunarinnar að einn starfsmannanna og vaktstjóri, F, gerði stundum upp sölu dagsins að viðstöddum félögum sínum og hann vissi hvar lykillinn var geymdur. Þriðjudagsmorguninn 14. maí 2002 hringdi til lögreglunnar I [...] og tilkynnti um það að peninga úr innbroti þessu gæti verið að finna í herbergi sonar hennar þar. Fóru lögreglumenn á staðinn og var vísað inn í herbergi sonarins, G [...], sem var sofandi í rúmi sínu. Undir dýnu í rúminu fannst seðlabúnt, um 170.000 krónur og í skáp í herberginu fundust 139.000 krónur. Fyrir liggur að ákærði, Finnbogi Örn, keypti vélhjól af tegundinni Honda mánudaginn 13. maí og var hald lagt á það vegna málsins. Vegna skýrslu G, sbr. hér á eftir, leituðu lögreglumenn að sönnunargögnum í grennd við verslunina og fundust íþróttaskór í gjótu eða holrými undir steinvegg við barnaleikvöll, sem er á milli Austurgötu og Hverfisgötu, miðvikudaginn 15. maí. Myndir af þessum skóm fylgja málinu. Ekki er að sjá af málinu að samanburður þeirra við skófarið á hurðinni hafi leitt neitt það í ljós sem þýðingu hafi fyrir málið. Þegar myndirnar af skónum eru hins vegar bornar saman við skó annars innbrotsmannanna sem sjást á eftirlitsmyndunum sést að þar getur verið um sams konar skó að ræða. Meðal gagna málsins eru myndir úr eftirlitsmyndavél í versluninni 10-11 sem sýna að ákærðu og G komu í verslunina föstudaginn 10. maí 2002 klukkan 13.28.03 og fara aftur út kl. 13.28.50. Þá eru einnig myndir úr vélinni sem teknar voru daginn eftir og sýna Finnboga Örn og G koma í verslunina kl. 15.57 og koma þangað aftur kl. 16.06. Við athugun hjá símafyrirtækjum kom það m. a. í ljós að hringt var þrisvar mánudagsmorguninn 13. maí úr símanúmeri, sem ákærði, Finnbogi Örn, hefur kannast við að eiga, í símanúmer I, sem G hafði einnig afnot af, kl. 06.50.54, kl. 08:08.19 og kl. 08.08.39. Loks er þess að geta að samkvæmt bankareikningsyfirlitum sem aflað var vegna málsins voru teknar 67 þúsund krónur út af reikningi ákærða, Loga Más, í Íslandsbanka 3. maí 2002 og 26. apríl 2002 voru teknar 51 þúsund krónur út af reikningi Finnboga Arnar í Landsbankanum og rúmar 67 þúsund krónur út af reikningi hans í Búnaðarbankanum 2. maí 2002. Ljóst er af þessum reikningsyfirlitum og öðrum sem liggja fyrir, að ákærðu höfðu lítil fjárráð á þessum tíma. G skýrði frá því í yfirheyrslum hjá lögreglu og í dómi 15. og 16. maí að kunningjar hans tveir, ákærðu, Finnbogi Örn og Logi Már, hefðu komið með peningana til hans á mánudagsmorguninn og fengið að geyma þá í herbergi hans. Skýrslur þessar eru allítarlegar og greinargóðar og voru gefnar að viðstöddum verjanda hans. Hann sagðist hafa verið í slagtogi með þeim tveimur um þessa helgi og verið á ferð með þeim í bíl þeirra. Hann hefði setið aftur í og heyrt á þeim að eitthvað stæði til. Hefðu þeir farið tvisvar í verslunina 10-11 í Hafnarfirði þessa helgi að finna félaga ákærðu, F, sem vann í versluninni. Þeir hefðu þó ekki hitt á hann þar. Þá sagðist hann hafa farið með ákærðu í könnunarferð um nágrenni verslunarinnar um þessa helgi og hefðu ákærðu talað um að hægt væri að fela sig í trjárunna í garði einum þegar um hægðist. Þá hefðu þeir verið að velta fyrir sér hvar hægt væri að fela þýfi og fatnað og orðið sammála um að þýfi mætti fela í sprungu í vegg við barnaleikvöll og fatnaði mætti koma fyrir í sorptunnum. Sagði G að hann hefði verið farið að gruna að til stæði að brjótast inn í verslun 10-11 í Hafnarfirði, en þó hefði hann einskis spurt. Það hefði svo verið um áttaleytið á mánudagsmorguninn að Finnbogi Örn hefði hringt á undan þeim Loga og þegar þeir komu hefðu þeir verið með peninga í plastpoka sem þeir hefðu sagt að væru ellefu hundruð þúsund krónur. Hefðu þeir ekki sagt hvaðan þeir væru en þeir hefðu sett peningana upp á fataskáp í herbergi hans. Síðar um morguninn, um tíuleytið, hefðu þeir komið aftur að sækja sér af peningunum. Kvaðst G hafa farið með þeim að versla, m.a. hefði verið keypt leikjatölva og eins hefðu þeir farið í verslunina Vélhjól þar sem Finnbogi Örn hefði keypt sé vélhjól fyrir 450 þúsund krónur. Þá sagði G að Logi hefði borgað skuldir sínar, 450 þúsund krónur, með sínum hluta fjárins, eftir því sem hann hefði sjálfur sagt sér. Logi hefði svo komið tvisvar aftur á mánudeginum til þess að ná í meiri peninga. Þá sagði G að hann hefði heyrt á þeim tveimur að þeir vissu hvar lykillinn að peningaskápnum væri geymdur og heyrt þá segja að F hefði ekki sagt þeim þetta ef hann væri því mótfallinn að þeir færu inn í verslunina. Þó hefði verið á Loga að skilja að F hefði reynt að fá þá ofan af því að fara inn í verslunina. Ákærðu voru handteknir í leiguherbergi Loga Más í Funahöfða 17a um tvöleytið þriðjudaginn 14. maí. Var gerð leit í herberginu og fundust 70 þúsund krónur í fimm þúsund króna seðlum í náttborðsskúffu og í vasa hans 30 þúsund krónur, einnig í fimm þúsund króna seðlum. Ákærði, Logi Már, var yfirheyrður hjá lögreglu síðdegis þennan þriðjudag að viðstöddum verjanda og í dómi daginn eftir. Hann neitaði þá sök. Hann kvaðst ekki hafa hitt F sem vann í 10-11 þessa helgi og væri langt síðan þeir hefðu sést. Hann kvaðst hafa tekið 70 þúsund krónur út af bankareikningi sínum til þess að borga húsaleigu og hefðu það verið peningarnir sem lögreglan fann hjá honum. Þá hefði hann unnið 50 þúsund krónur í “Gullnámunni” daginn áður. Hann gaf upp reikningsnúmer í Búnaðarbankanum sem hann sagðist hafa tekið út af. Þá nefndi hann einnig reikning í Íslandsbanka sem hann hefði tekið út af. Ákærði var svo yfirheyrður næst 22. maí að viðstöddum verjanda. Hann sagðist þá hafa tekið 25 þúsund krónur út af reikningnum í Búnaðarbankanum um viku fyrir atburðinn og 67 þúsund krónur út af reikningi sínum í Íslandsbanka, einni eða tveimur vikum fyrir atburðinn. Hann sagðist aðspurður ekki muna hvort hann hefði komið í verslunina 10-11 laugardaginn 11. maí en neitaði því ekki. Um 100 dollaraseðilinn væri það að segja að hann hefði fengið hann upp í skuld hjá kunningja sínum, Gulla, nokkrum dögum áður en hann var handtekinn. Ákærða voru sýndir íþróttaskórnir sem fundust í veggsprungunni og kvaðst hann ekki eiga þá. Hann kvaðst þekkja F sem vann í versluninni en sagðist aldrei hafa verið viðstaddur þegar F hefði verið að gera upp kassann í búðinni. Hann kvað Finnboga hafa keypt sér vélhjól í verslun mánudaginn 11. maí en hann hefði ekki verið með honum þá heldur farið heim til sín á meðan. Ákærði, Finnbogi Örn, var yfirheyrður hjá lögreglu þennan þriðjudag að viðstöddum verjanda sínum og daginn eftir fyrir dómi, einnig að viðstöddum verjanda sínum. Neitaði hann sök. Hann kvaðst ekki hafa farið með þeim Loga og G í verslunarleiðangur að eyða peningum. Hann kannaðist við að hafa hringt í G á mánudagsmorgninum sem um ræðir í málinu, milli klukkan 8 og 9. Ekki myndi hann út af hverju, kannski til þess að mæla sér mót við hann. Hann kvaðst vera maður árrisull. Þá kvaðst hann eiginlega vera daglegur gestur hjá honum. Hann var aftur yfirheyrður að viðstöddum verjanda sínum miðvikudaginn 22. maí og hélt við neitun sína. Hann kvaðst einu sinni hafa komið að hitta F í versluninni 10-11 en hann hefði ekki komið í þá verslun laugardaginn 11. maí. Ákærði kannaðist við að hafa keypt mótórhjól mánudaginn 13. maí og kvaðst hafa greitt fyrir það 400 þúsund krónur. Þessa peninga hefði hann fengið frá kunningja sínum J fyrir mótorhjól sem hann seldi honum, einnig fyrir 400 þúsund. Hluta af þessari greiðslu hefði J fært honum á Kvíabryggju þar sem hann var í afplánun og afganginn hafi hann fengið greiddan. Hann kvað þá Loga og Ghafa verið með sér þegar hann keypti hjólið. Hafi hann greitt fyrir hjólið með reiðufé, eitt þúsund og fimm þúsund króna seðlum. Þá kvaðst hann ekki eiga íþróttaskóna sem fundust í veggnum. I, móðir G, skýrði frá því í lögregluskýrslu að sonur hennar hefði virst vera mjög uppspenntur eftir að félagar hans, ákærðu, losnuðu úr fangelsi, fór að reykja meira, hætti að sækja AA-fundi og vanrækja aðra vini sína. Ákærðu hefðu einnig farið að venja komur sínar mjög heim til þeirra og oft hringt þangað. Hefði hana grunað að eitthvað misjafnt væri á seyði og tveim dögum áður en hún hafði samband við lögregluna hefði hún heyrt skrjáf eins og úr stífu plasti koma úr herbergi G. Hefðu ákærðu þá verið í heimsókn. Um tveimur klukkustundum eftir að þeir voru farnir og komið var fram á miðjan dag hefði hún farið inn og leitað í herberginu og fundið peningana í herbergi G. Seinna um daginn hefðu strákarnir komið aftur og lokuðu að sér inni í herberginu. Þegar hún heyrði í fréttum um þjófnað þar sem miklum peningum hafði verið stolið hefði hún ákveðið að gefa sig fram. J gaf skýrslu hjá lögreglu 22. maí 2002. Hann kvað þá Loga Má þekkjast mjög vel og hafa m.a. leigt saman íbúð. Hann kvaðst ekki hafa séð neina breytingu á fjárhag ákærða eftir helgina 10.-12. maí. Ekki vissi hann hvort ákærði væri skuldugur. J kvaðst einnig vera kunnugur Finnboga Erni þótt hann þekkti hann minna en Loga. Hefðu þeir kynnst fyrir um tveimur árum. Hann kannaðist við að hafa heimsótt Finnboga Örn á Kvíabryggju tvisvar sinnum, í desember 2001 og svo aftur í mars 2002. Hefði tilefnið verið að heilsa upp á hann en annað ekki. Hann kannaðist við að hafa keypt mótorhjól af Finnboga Erni fyrir 400 þúsund og hefði hann fengið hjólið þegar ákærði fór inn í fangelsi í september 2001. Hefði hann fyrst borgað Finnboga Erni 300 þúsund í reiðufé áður en hann fór í fangelsi í september 2001 en afganginn um tveimur dögum eftir að ákærði losnaði, einnig í reiðufé. Hann kvaðst halda að ákærði hefði keypt sér mótorhjól eftir að hann fékk lokagreiðsluna. Þá var þetta bókað um yfirheyrsluna: “Hafi Finnbogi keypt hjól af gerðinni Honda CR 500. [J] segir að þegar Logi og Finnbogi voru teknir þann 14. maí 2002 hafi hann verið á hjólinu. Segir [J] að Finnbogi hafi gefið sér leyfi fyrir því að nota hjólið. Segist [J] hafa geymt hjólið rétt við Torfufell þar sem Finnbogi býr en nú sé það týnt og hafi hann haldið að lögreglan hafi tekið það. [J] vill nú breyta fyrri framburði sínum. Segir [J] að hann hafi selt BMW bifreið sem hann átti. Hafi hann selt bílinn í febrúar 2002 á kr.500.000 og hafi hann beðið afa sinn að geyma hluta af þeirri fjárhæð en sumt hafi hann geymt heima hjá sér. [J] vill nú enn breyta framburði sínum og segir að afi hans hafi ekki geymt neina peninga fyrir hann heldur hafi hann geymt þá alla sjálfur og sérstaklega hafi hann geymt kr.200.000 sem hann hafi ætlað að borga Huskvarna-bifhjólið með sem hann keypti af Finnboga þegar Finnbogi fór í fangelsi í fyrra. Hafi hann afhent Finnboga kr.400.000 um það bil tveimur dögum eftir að Finnbogi kom frá Kvíabryggjufangelsinu. Hafi hann borgað honum þetta allt í seðlum. Þá vill [J] taka það nú fram að Honda-bifhjólið sem að Finnbogi hafi keypt sér sé ekki við Torfufell heldur sé það geymt hjá afa hans,[K]. Huskvarna-hjólið sem [J] keypti af Finnboga sé þar einnig í geymslu. [J] segir að hann hafi farið með hjólið til afa síns sama dag og Finnbogi var handtekinn eða þann 14 maí 2002. [J] er nú spurður af hverju hann sagði við lögreglu að afi hans hafi geymt peninga fyrir hann. Segir hann að hann viti ekki af hverju hann sagði þetta en hins vegar hafi afi hans geymt peninga fyrir hann eftir að hann hafi selt bíl og því hafi hann sennilega sagt þetta einnig um BMW bifreiðina.” ...................... J hefur nú lesið skýrsluna og segir framburð sinn ekki réttan eins og þar kemur fram. Hann segir að nú vilji hann segja hlutina eins og þeir raunverulega eru. Hafi hann viljað hjálpa Finnboga með því að segja hlutina eins og að ofan greinir en nú sé hann tilbúinn að segja hlutina eins og þeir raunverulega eru. Sé hann ekki tilbúinn að lenda í vandræðum vegna annarra þó svo að um vini sé að ræða og vilji hann því koma hreint fram. J segir að hann hann hafi látið Finnboga hafa um það bil 150.000 til 200.000 krónur í peningum áður en Finnbogi fór í fangelsi í september 2001, vegna kaupa á Huskvarna-bifhjóli. Peningamál þeirra hafi verið mjög á reiki þegar hann keypti Huskvarna-bifhjólið og geti hann ekki munað nákvæmlega hve mikið hann hafi látið Finnboga hafa. Síðan hafi hann látið móður Finnboga hafa 35.000 kr. og hafi það verið nú í febrúar eða mars. Eftir stendur að hann skuldi Finnboga enn kr.180.000. Hafi hann hringt í Finnboga á meðan Finnbogi var á Kvíabryggju og hafi þeim þá komið saman um að eftirstöðvar af viðskiptum þeirra væru 180.000. kr. J segir að hann hafi ekki enn greitt Finnboga neitt af þessum 180.000 kr. sem hann skuldi honum sem eftirstöðvar af Huskvarna bifhjólinu. J er nú spurður um það sem hann sagði að hann vildi hjálpa Finnboga og hvað hann hafi meint með því. Segir hann að þegar Finnbogi og Logi voru handteknir af lögreglunni hafi hann eins og áður greinir verið í sama herbergi, en lögreglumennirnir hafi kynnt sig sem lögreglumenn frá Hafnarfirði. Daginn eftir hafi þeir Logi og Finnbogi ekki verið komnir heim og hafi hann lesið í textavarpinu að tveir menn hefðu verið handteknir grunaðir um innbrot í verslunina 10-11 í Hafnarfirði. Hafi hann þá lagt saman tvo og tvo. Hins vegar segir J aðspurður að þeir hafi ekki rætt á nokkurn hátt við hann um að þeir hafi brotist inn í verslunina 10-11. Segir hann að það sé aldrei gert ef menn brjótist inn og steli að þeir ræði það við aðra þó svo að um vini sé að ræða. Ákærði, Logi Már, hefur sagt fyrir dómi að hann þekki F og vita til þess að hann hafi unnið í versluninni. Hann muni ekki eftir því að hafa farið að hitta F þar en hann hafi oft komið í verslunina, enda átt heima í Hafnarfirði. Hann muni hafa komið í verslunina þessa helgi sem um ræðir og þá sjálfsagt til þess að versla. Gæti hann hafa komið þar tvisvar þessa helgi með Finnboga Erni. Ákærði kannast við að hafa komið heim til G í [...]. Ákærði neitar því að hafa komið heim til G snemma mánudagsmorguninn sem um ræðir, 13. maí 2002. Hann kveðst muna að þeir Finnbogi Örn hafi farið í bíó og síðan farið að rúnta, suður í Hafnarfjörð. Hann kveðst hafa fengið peningana sem fundust við húsleitina hjá einhverjum félögum sínum og einhverjum reikningum. Þetta geti ekki talist vera mikið fé og leigusalinn hafi einmitt komið til þess að innheimta þessar 70.000 krónur þegar húsleitin stóð yfir. Ákærði, Finnbogi Örn, hefur frá upphafi neitað sök. Fyrir dómi hefur hann sagst þekkja F og verið geti að hann hafi heimsótt F meðan hann vann í versluninni. Hann neitar því að hafa komið í verslunina þá helgi sem um ræðir. Þegar honum eru sýndar myndir sem teknar voru af honum í versluninni föstudaginn 10. maí segist hann ekki geta neitað því að hafa verið þar á ferð. Hann segir að hann geti misminnt um þetta, enda sé langt um liðið. G muni hann ekki eftir að hafa heimsótt mánudagsmorguninn sem um ræðir en þegar undir hann er borin skýrsla hans 22. maí hjá lögregunni kannast hann við að hafa komið til G með Loga Má um ellefuleytið. Þeir hafi hins vegar ekki verið með peninga meðferðis. Hann neitar því ekki að hafa hringt þrisvar til G þennan morgun, fyrst kl. 6.50, og kveðst sjálfsagt hafa hringt í G til þess að athuga hvort ekki væri “í lagi með hann”. Ákærði kveðst halda að um vorið 2002 hafi hann ekki unnið neitt um eins árs bil og ekki haft aðrar tekjur en það sem hann fékk fyrir vinnu sína í fangelsinu á Kvíabryggju. Ákærði kannast við að hafa keypt sér vélhjól mánudaginn 13. maí en hann kveðst hafa keypt hjólið fyrir andvirði annars hjóls sem hann hafði selt félaga sínum, J. Hafi J greitt fyrir hjólið með afborgunum meðan ákærði sat inni og hafi verið búinn að greiða megnið af verðinu þegar ákærði kom úr fangelsi. Kristján Ólafur Guðnason, rannsóknarlögreglumaður í Hafnarfirði, hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að vísbendingar hafi verið um það á vettvangi að kunnugur maður ætti hlut að innbrotinu, vegna þess að lykill hafði verið tekinn úr geymslustað til þess að opna peningaskápinn. Kona hafi svo hringt í lögregluna á þriðjudeginum og tilkynnt að peningar sem hún taldi að væru illa fengnir væru geymdir í herbergi sonar hennar. Þegar þangað kom hafi fundist peningabúnt undir dýnu og í skáp í herbergi piltsins. Hafi móðir piltsins vísað á piltana, ákærðu, Loga Már og Finnboga Örn, sem hefðu komið með peningana. Í leiguherbergi ákærða, Loga Más, hafi einnig fundist peningar, 30 þúsund á honum sjálfum og 70 þúsund í hirslu, þar á meðal 100 dollara seðill, en slíkur seðill var talinn hafa verið meðal peninganna sem stolið var úr versluninni. Yfirheyrslur yfir piltunum hafi leitt í ljós að þeir höfðu keypt fatnað, mótorhjól og leikjatölvu. G hafi vísað lögreglu á felustaði í nágrenni við verslunina sem hann sagði þá þrjá hafa verið búna að sjá út. Í gjótu, sem G vísaði á, hafi þeir fundið skópar sem líktist mjög skóm annars mannsins á myndbandinu úr versluninni. J, kunningi ákærða, Finnboga Arnar, hefur skýrt frá því fyrir dómi að hann hafi keypt vélhjól af ákærða fyrir um tveimur árum fyrir 400 þúsund krónur. Hafi hann greitt um 200 þúsund áður en ákærði fór í fangelsi. Meðan hann var í fangelsi hafi Logi Már tekið við greiðslum fyrir Finnboga, um 100 þúsund krónur. Logi Már hafi líklega verið að fara í heimsókn til Finnboga Arnar. Þá hafi móðir Finnboga Arnar tekið við 35 þúsund krónum fyrir hann. Segist vitnið hafa sagt frá þessu þegar hann var yfirheyrður hjá lögreglu en þeir virðist ekki hafa skrifað þetta hjá sér, þótt hann hafi tekið þetta skýrt fram. Lögreglumaðurinn hafi skrifað framburð hans fyrst á blað. Annars segir vitnið að hann hafi auk þessa skuldað Finnboga Erni peninga vegna húsaleigu, en þeir leigðu saman íbúð í Seljahverfi. Þessi fjármál þeirra hafi annars verið í einhverri óreiðu. Aðspurður segir hann það vera fært í stílinn, af þeim sem skráði framburð hans hjá lögreglu 22. maí 2002, að hann hafi viljað breyta framburði sínum eftir að hafa ranglega borið Finnboga Erni í vil um hvað hann hefði greitt honum fyrir hjólið. Hið rétta sé að þegar hann hafði glöggvað sig betur á viðskiptunum við Finnboga Örn hafi hann breytt framburði sínum. G hefur komið fyrir dóm og sagt að hann muni óljóst eftir því að Finnbogi Örn hafi hringt eitt sinn og legið mikið á að hitta vitnið. Þeir Logi Már hafi svo komið og sýnt peninga sem þeir voru með. Hann kveðst einskis hafa spurt enda staðið á sama hvaðan peningarnir voru og vitað að ekki átti við að spyrja. Kveðst hann hafa fallist á að geyma peningana fyrir þá. Hann segir ekki hve mikið þetta hafi verið en hann kveðst hafa greint eins rétt frá og hann hafi getað í lögregluskýrslunni. Hann segist hafa farið með þeim Finnboga Erni og Loga Má í verslun 10-11 að heimsækja F, ef til vill tvisvar. Hugsanlega hafi F ekki verið viðlátinn í fyrra skiptið og þeir því farið aftur. Undir hann er borin skýrsla þar sem hann skýrir frá því að hafa gengið um nágrenni verslunarinnar með þeim hinum. Telur hann að þetta sé einhver “spuni” sem hann hafi látið í skýrsluna til þess að sleppa úr haldi lögreglunnar. Segist hann hafa legið undir miklum þrýstingi frá lögreglumönnunum við yfirheyrsluna og úrskurður um gæsluvarðhald vofað yfir honum. Hann segir það efalaust vera rétt haft eftir honum að hann hafi verið farið að gruna það þegar þeir fóru í 10-11 að heimsækja F, að þeir ætluðu sér að brjótast þar inn. Hann segist ekki vita hvort þessi skýrsla hans sé rétt. Hann segist hafa farið með þeim Finnboga Erni og Loga í bíó sunnudagskvöldið 12. maí og svo farið heim að sofa. Það hafi svo verið morguninn eftir að Finnbogi Örn hringdi og sagði að hann yrði að sýna honum svolítið og hvort hann mætti ekki koma. Þeir hafi svo komið og sýnt honum peningana og beðið um að hann geymdi þá. Hann kveðst ekki vita hvað þetta hafi verið mikið en hann rámi í að þeir hafi sagt að þetta væri 1,1 milljón. Daginn eftir hafi þeir þrír farið að versla og meðal annars komið í vélhjólabúðina og þá fleiri piltar verið með þeim. Finnbogi Örn hafi farið út með vélhjól sem hann muni hafa keypt. Logi Már hafi komið tvisvar eða þrisvar að ná í peninga til hans og Finnbogi Örn einu sinni eða tvisvar. I, móðir G, hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að asi og læti hafi verið í strákunum, syni hennar og kunningjum hans, þeim Finnboga Erni og Loga Má, sem hún þekkir og eru tíðir gestir hjá þeim. Hún segist því hafa leitað í herberginu og fundið peninga undir dýnu og í skáp. Hún hafi hringt í lögregluna og sagt frá þessu og hana grunað að þessir peningar væru úr “þessu ráni”. Hafi þetta verið nokkrir “þúsundkallar”. Hér að framan hefur verið rakin greinargóð skýrsla G hjá lögreglu um athafnir hans og ákærðu dagana 10. til 12. maí. Hefur skýrsla þessi mikla þýðingu í málinu. Þegar hann kom fyrir dóm í málinu reyndi hann nokkuð að draga úr því sem hann hafði sagt í þessari yfirheyrslu en dómurinn telur að óhætt sé að líta fram hjá þeirri viðleitni hans, enda var framganga hans í þá veru ótrúverðug. Hefur móðir G, sem telja verður mjög trúverðugt vitni, gefið þýðingarmikla skýrslu í málinu. Þar er greinargóð lýsing á hegðun og athöfnum piltanna á þessum tíma, eins og rakið er. Þá fann hún peninga sem faldir voru í herbergi sonarins og gerði lögreglu viðvart og fann lögreglan peningana þar. Fyrir liggur að hringt var úr síma ákærða, Finnboga Arnar, í síma þeirra mæðginanna snemma mánudagsmorguninn 13. maí og hefur ákærði kannast við að hafa hringt. Skýring hans á þessum hringingum er ekki sannfærandi. Fyrir liggur að ákærði, Finnbogi Örn, keypti vélhjól fyrir 450 þúsund krónur og staðgreiddi það með reiðufé mánudaginn 13. maí. Hann hefur sagst hafa greitt fyrir það með fé sem hann fékk fyrir vélhjól sem hann seldi J, eins og rakið hefur verið. Hefur J borið með honum um þetta en frásögn hans um þetta hefur verið bæði óstöðug og ótrúverðug. Skýring hans á misræmi milli lögregluskýrslunnar og framburðarins fyrir dómi getur heldur ekki talist trúverðug. Er óhætt að hafna þessari sögu þeirra ákærða. Þá liggur fyrir að ákærði hafði litlar tekjur á þessum tíma. Ákærði, Logi Már, var einnig tekjulítill á þessum tíma og skýring hans á peningunum sem fundust hjá honum við leit getur ekki talist trúleg. Það er því óhætt að slá því föstu að ákærðu hafi skyndilega komist yfir mikið reiðufé þessa helgi og að þeir hafi komið með það á heimili mæðginanna þennan morgun en farið fljótlega aftur með megnið af því út af heimilinu. Eins og fyrr segir hefur G gefið greinargóða lýsingu af athöfnum sínum og ákærðu, fyrir og um þessa helgi, þar á meðal komum þeirra í verslunina 10-11. Myndir úr eftirlitskerfi verslunarinnar styðja þessa frásögn og ákærðu, sem eins og G áttu báðir heima í Reykjavík, hafa að sínu leyti kannast við að hafa komið þar, eins og rakið er. Þess er að geta að Finnbogi Örn kvaðst vera nærri daglegur gestur í versluninni þegar hann var yfirheyrður hjá lögreglu. Fyrir dómi neitaði hann því hins vegar í fyrstu að hafa komið þar þessa helgi, en viðurkenndi það þó þegar honum voru sýndar myndirnar. Eins og fram er komið vísaði G á holu undir steinvegg, sem hann sagði ákærðu hafa athugað og talað um að væri ákjósanlegur felustaður. Í þessari holu fundust skræpóttir íþróttaskór. Við samanburð á myndum af skónum og skóm á fótum annars innbrotsmannanna á eftirlitsmyndunum sést að þar getur verið um sams konar skó að ræða. Þá liggur fyrir að auk íslenskra peninga var einnig stolið 100-dollara seðli úr versluninni 10-11. Slíkur seðill fannst hjá ákærða, Loga Má. Loks er þess að geta fjárhæðin sem stolið var getur komið heim og saman við það sem vitað er um auraráð ákærðu eftir helgina, sé við það miðað að þeir hafi skipt fengnum nokkurn veginn jafnt með sér. Þegar allt þetta er metið þykir ekki vera varhugavert að telja sannað að ákærðu hafi brotist inn í verslunina 10-11 aðfaranótt mánudagsins 13. maí og stolið 1.174.512 krónum. Hafa þeir með því orðið sekir við 244. gr. almennra hegningarlaga. Aðrar sakir í málinu hafa ákærðu skýlaust játað og teljast þeir hafa orðið brotlegir við þau lagaákvæði sem réttilega eru tilfærð við þær í ákærunum. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður. Ákærði, Á, er ungur að aldri, fæddur 1982. Hann hefur að baki nokkurn sakaferil sem nær aftur til 1999 er hann fékk ákærufrestun fyrir nytjastuld. Hann hefur verið sektaður fimm sinnum, mest fyrir umferðarlagabrot. Þá hefur hann alls verið dæmdur fimm sinnum fyrir hegningarlagabrot. Hann var dæmdur í 18 mánaða fangelsi fyrir stórfelld auðgunarbrot og nytjastuld í Héraðsdómi Reykjavíkur, hinn 24. apríl 2002. Dómi þessum var áfrýjað til Hæstaréttar sem staðfesti dóminn 24. október 2002. Að auki var hann sakfelldur fyrir fjársvik í mars á þessu ári en ekki gerð sérstök refsing. Líta verður á brot ákærða nú sem ítrekun við héraðsdóminn 24. apríl 2002. Er ekki hægt að líta svo á að áfrýjun geti upphafið eða haft áhrif á ítrekunaráhrif dóms og tekur 78. gr. hegningarlaganna því ekki til refsingar ákærða nú. Ákærði er nú sakfelldur fyrir samtals átta hegningarlagabrot, þar af eitt stórfellt þjófnaðarbrot. Þykir refsing hans vera hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingunni ber að draga 5 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Finnbogi Örn, er fæddur 1980. Sakaferill hans nær aftur til ársins 1997 er hann fékk tvisvar skilorðsbundna ákærufrestun fyrir þjófnað, húsbrot og eignaspjöll. Eftir það hefur hann verið dæmdur sex sinnum, aðallega fyrir hegningarlagabrot. Síðast var hann dæmdur í 14 mánaða fangelsi fyrir þjófnaðarbrot 13. júní í sumar en málinu var áfrýjað til Hæstaréttar, sem staðfest hefur dóminn. Hann er nú sakfelldur fyrir þrjú þjófnaðarbrot, þar af tvö stórfelld. Refsingu hans ber að ákveða sem hegningarauka og telst hún hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingunni ber að draga 8 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Logi Már, er ungur að aldri, fæddur 1982. Hann hefur sakaferil sem nær aftur til ársins 1997, er hann fékk skilorðsbundna ákærufrestun fyrir þjófnað og nytjastuld. Eftir það hefur hann fengið átta refsidóma, ýmist fyrir hegningar- eða umferðarlagabrot. Þá hefur hann margsinnis verið sektaður, mest fyrir umferðarlagabrot. Síðast var hann dæmdur í 6 mánaða skilorðsbundið fangelsi í febrúar á þessu ári fyrir umferðarlagabrot og brot gegn 148. gr. hegningaralaganna. Var þá dæmdur upp þriggja mánaða skilorðshluti dóms frá því í nóvember næstliðnum fyrir sams konar brot. Dæma ber upp skilorðsdóminn og gera ákærða refsingu í einu lagi. Verður hún að mestu leyti hegningarauki við tvo síðustu dómana. Ákærði er nú sakfelldur fyrir sex brot, þar af er eitt stórfellt og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingunni ber að draga 8 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Birgir, er fæddur 1977. Hann hefur frá árinu 2001 til þessa hlotið fjóra refsidóma fyrir hegningarlagabrot. Síðast var honum refsað fyrir hegningarlagabrot í janúar á þessu ári og dæmdur í 2 ára fangelsi. Refsing ákærða er hegningarauki við þann dóm en ákærði er nú sakfelldur fyrir stórfellt þjófnaðabrot. Þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Að kröfu verslunarinnar 10-11/Hraðkaupa ber að dæma ákærðu, Finnboga Örn og Loga Má, til þess að greiða 1.203.972 krónur í skaðabætur vegna tjóns sem hlaust af brotinu ásamt almennum vöxtum samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 13. maí 2002 til dómsuppsögu en eftir það með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna til greiðsludags. Þá ber að dæma þá til þess að greiða versluninni 75.000 kr. í bætur fyrir kostnað við það að halda fram kröfunni og dæmist sú fjárhæð án vaxta og virðisaukaskatts. Dæma ber ákærða, Á, til þess að greiða verjanda sínum, Sigmundi Hannessyni hrl., 130.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærðu, Finnboga Örn, Loga Má og Birgi, til þess að greiða óskipt verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Annan sakarkostnað ber að dæma ákærðu til þess að greiða óskipt. Mál þetta gefur tilefni til þess að víkja enn einu sinni að því vinnulagi lögreglu að gera almennt ekki hljóðupptökur af lögregluyfirheyrslum yfir grunuðum og vitnum. Enda þótt ekki sé beinlínis mælt fyrir um þær í IX. kafla laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991 verður að skilja 1. mgr. 72. gr. laganna þannig að þar sé heimilað að láta hljóð- eða myndbandsupptökur koma í stað ritaðra lögregluskýrslna. Ákvæðið er þannig lágmarksákvæði og eru slíkar upptökur fráleitt óheimilar samhliða því að rannsóknari ritar skýrslu um yfirheyrslu, sbr. það sem segir hér á eftir. Nægir í þessu sambandi að minna á það að hljóðupptökur af þinghöldum hófust hér á landi, án þess að bein lagaheimild væri fyrir þeim. Sönnuðu hljóðupptökurnar fljótlega gildi sitt svo að aðferðin var tekin upp í lög. Í mars 1994 var á vegum nefndar Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum og ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu (CPT) gefin út í Strassborg skýrsla til ríkisstjórnar Íslands um heimsókn nefndarinnar til Íslands í júlí 1993. Í skýrslunni eru margvíslegar athugasemdir og ábendingar um það sem nefndin áleit að betur mætti fara um réttarstöðu sakborninga, aðbúnað fanga og fleira. Í 40. lið skýrslunnar var sett fram það álit nefndarinnar að það sé “mikilvægt öryggisatriði fyrir þá sem handteknir hafa verið, að yfirheyrslur yfir þeim séu hljóðritaðar, og það sé einnig til hagræðis fyrir lögreglu.“ Lagði nefndin það til við íslensk stjórnvöld að gera hljóðritun á lögregluyfirheyrslum að fastri starfsreglu. Sú tilhögun sem upp væri tekin ætti að fela í sér allar viðeigandi öryggisráðstafanir (svo sem að notuð séu tvö segulbönd og annað þeirra sé innsiglað í viðurvist hins handtekna en hitt haft sem vinnueintak). Hinn 27. júní 1997 setti dómsmálaráðherra, með heimild í 19., 32., 69. og 101. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, reglugerð um réttarstöðu handtekinna manna og yfirheyrslur hjá lögreglu nr. 395, 1997. Má ætla að með 18. gr. reglugerðarinnar hafi að nokkru leyti átt að koma til móts við tilmælin í skýrslu pyndinganefndar Evrópuráðsins, en þar segir m. a. að taka megi yfirheyrslu sakbornings eða vitnis upp á hljóðband en að jafnaði skuli skrá skýrslu um yfirheyrsluna á venjulegan hátt. Lögregla varðveiti hljóðbandið uns máli sé endanlega lokið en endurrit þess, sé það gert, verði hluti af gögnum þess. Ekki þarf að hafa mörg orð um það hvernig staða ákæruvaldsins styrkist í einstökum málum ef játning sökunauts liggur fyrir í hljóðupptöku. Þá þarf ekki að fjölyrða um það hversu hagsmunir sakbornings eru betur tryggðir -beri hann það fyrir sig að á hann hafi verið hallað í yfirheyrslunni eða að skýrsla rannsóknarans um hana sé ekki rétt - hlýða má á upptöku af henni í dómi. Þá er óþarft að minna á allan þann tíma og óþarfa fyrirhöfn sem nú fer í það -í hverju málinu á fætur öðru- að prófa fyrir dómi hvernig orð hafa fallið í lögregluyfirheyrslu, hvort sem í hlut eiga sakborningar eða vitni. Er vafalaust að það myndi spara tíma og auka á skilvirkni réttarvörslukerfisins ef hljóðupptökur af lögregluyfirheyrslum yrðu almennar. Loks er það alkunna að tækin sem notuð eru við hljóð- og myndupptökur eru tiltölulega ódýr og þægileg í notkun. DÓMSORÐ: Ákærði, Á, sæti fangelsi 18 mánuði. Frá refsingunni dregst 5 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Finnbogi Örn Halldórsson, sæti fangelsi 18 mánuði. Frá refsingunni dregst 8 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Logi Már Hermannsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingunni dregst 8 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Birgir Brynjarsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærðu, Finnbogi Örn og Logi Már, greiði 10-11/Hraðkaupum 1.203.972 krónur í skaðabætur ásamt almennum vöxtum frá 13. maí 2002 til dómsuppsögu en eftir það með dráttarvöxtum til greiðsludags. Þá greiði þeir versluninni 75.000 kr. í bætur fyrir kostnað við það að halda fram kröfunni og dæmist sú fjárhæð án vaxta og virðisaukaskatts. Ákærði, Á, greiði verjanda sínum, Sigmundi Hannessyni hrl., 130.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærðu, Finnbogi Örn, Logi Már og Birgir, greiði óskipt verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl. 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Pétur Guðgeirsson
|
Mál nr. 833/2015
|
Fasteignakaup Afsláttur Málsástæða
|
B krafði J um greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um fasteign. J taldi að komist hefði á samkomulag milli aðila um 1.500.000 króna afslátt af 25.000.000 króna kaupverði íbúðarinnar samkvæmt samþykktu kauptilboði. Samkvæmt samkomulaginu samþykkti J að gömul eldhúsinnrétting yrði sett í eldhúsið í stað nýrrar innréttingar og að J myndi tryggja B stórverktakaafslátt í Húsasmiðjunni. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að í stefnu hefði einungis verið á því byggt af hálfu B að fyrrgreint samkomulag hefði aldrei orðið hluti af endanlegum samningi aðila, en talið að það fengi ekki staðist í ljósi yfirlýsingar B fyrir dómi um hið gagnstæða. Af lestri stefnunnar varð hins vegar ekki ráðið að byggt hefði verið á því að J hefði vanefnt samkomulagið og komst því sú málsástæða ekki að í málinu skv. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því talið að við uppgjör aðila hafi borið að taka tillit til þess afsláttar sem um hafði verið samið.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 11. desember 2015. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert aðgreiða sér 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. mars 2015 til greiðsludags gegnútgáfu afsals fyrir íbúðinni að Drápuhlíð 48, Reykjavík sem er merkt 01-0301. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sittleyti 24. febrúar 2016. Hún krefst þess að krafa aðaláfrýjanda á hendur sérverði lækkuð í 185.552 krónur. Þá krefst hún hærri málskostnaðar en dæmdur var íhéraði og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Sú málsástæða aðaláfrýjanda að ísamkomulagi aðila 18. ágúst 2014 hafi falist frestskilyrði var ekki höfð uppi íhéraði. Standa skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaekki til þess að hún komist að fyrir Hæstarétti.Að þessu gættu en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað enmálskostnað.Um málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Aðaláfrýjandi,Baldvin Már Magnússon, greiði gagnáfrýjanda, Júlíönu Einarsdóttur, samtals1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október2015 I Mál þetta, sem var dómtekið22. september sl., er höfðað 25. mars 2015 af Baldvini Má Magnússyni, tilheimilis að Tröllaborgum 4 í Reykjavík, gegn Júlíönu Einarsdóttur, Drápuhlíð 48í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þærað stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 1.825.552 krónur auk vaxtafrá 21. febrúar 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 11. mars 2015 til greiðsludags, gegnútgáfu afsals „fyrir eigninni“. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar aðskaðlausu. Stefndi krefst lækkunar ákröfum stefnanda í 185.552 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar að teknutilliti til virðisaukaskatts. II Haustið 2014 setti stefnandirisíbúð sem hann átti að Drápuhlíð 48 í Reykjavík, sem er merkt nr. 01 0301, ásölu hjá fasteignasölunni Bæ. Í söluyfirliti íbúðarinnar var lýsing á einstökumvistarverum, en þar sagði meðal annars að eldhúsið væri parketlagt „með nýrriinnréttingu og nýjum tækjum“. Jafnframt kom þar fram að íbúðin hefði verið „ölltekin í gegn í júlí 2014“. Í söluyfirlitinu er söluverð eignarinnar tilgreint26.900.000 krónur. Stefnandi samþykktikauptilboð stefndu í íbúðina 18. ágúst 2014 að fjárhæð 25.500.000 krónur.Afhending eignarinnar átti að fara fram eigi síðar en 15. október 2014. Íkauptilboðinu kemur fram að aðilar hafi kynnt sér söluyfirlit fasteignarinnarog að það sé hluti af kauptilboðinu. Þá segir eftirfarandi í hinu samþykktatilboði: „Verið er að endurnýja íbúðina. Seljandi afhendir eignina skv. lýsinguí söluyfirliti.“ Samkvæmt kauptilboðinu átti að greiða kaupverðið þannig að3.500.000 krónur yrðu inntar af hendi við gerð kaupsamning, 1.600.000 krónuryrðu greiddar tveimur mánuðum eftir afhendingu og að kaupandi greiddi20.400.000 krónur með láni með veði í íbúðinni. Sama dag og kauptilboðið varundirritað gerðu aðilar með sér sérstakt samkomulag í tveimur stafliðum semvoru svohljóðandi: A. Að veittur verði afsláttur afkaupverði Drápuhlíðar 48 upp á 1,5 milljón króna vegna breytinga á skilalýsinguog fer það uppgjör fram við afsal eignarinnar.B. Kaupandi tryggir seljandagóðan afslátt (stórverktaka afslátt) af byggingarefni (hjá Húsasmiðjunni hf.). Hinn 19. september 2014 varkaupsamningur milli aðila undirritaður. Kaupverð var áfram 25.500.000 krónur. Ísamningnum kemur fram að „greiðsla kaupverðs“ hafi hins vegar tekið breytingumfrá samþykktu kauptilboði. Skyldi kaupverðið að hluta greitt með tveimur lánumfrá Arion banka samtals að fjárhæð 20 milljónir króna. Átti að ráðstafaandvirði þeirra inn á fjárvörslureikning fasteignasalans sem myndi greiðaseljanda 10 milljónir króna við afgreiðslu lánanna, 5 milljónir þegar íbúðinværi tilbúin til innréttinga, en eftirstöðvar átti að inna af hendi viðafhendingu eignarinnar. Öðrum greiðslum, samtals að fjárhæð 5.500.000 krónur,skyldi hagað þannig að kaupandi greiddi seljanda 3.900.000 krónur við gerðkaupasamningsins og 1.600.000 krónur tveimur mánuðum eftir afhendingu. Í kaupsamningnum ersérstaklega tekið fram að seljandinn sé að endurnýja íbúðina og að hann séskuldbundinn til þess að afhenda hana samkvæmt lýsingu í söluyfirliti. Kveðiðvar á um að afsal yrði gefið út samhliða lokagreiðslu og uppgjöri. Áttiafhending að fara fram eigi síðar en 15. október 2014, en þá skyldi afsal gefiðút. Stefnandi gat ekki afhentíbúðina 15. október 2014 þar sem hún var þá ekki fullbúin í samræmi við lýsinguí söluyfirliti. Bauð hann stefndu að flytja í risíbúð í Engihlíð 10 þangað tilíbúðin í Drápuhlíð yrði tilbúin. Stefnda muna í kjölfarið hafi flutt þangað ogdvalið þar um hríð. Hún gerði þó stefnanda grein fyrir óánægju sinni meðíbúðina í tölvupósti 18. október 2014. Þar kvaðst hún áforma að finna sér annaðhúsnæði til leigu eða fara á hótel meðan hún biði eftir því að íbúðin íDrápuhlíð yrði tilbúin. Fyrir dómi kvaðst stefnda hafa búið í Engihlíð í þrjárvikur eða einn mánuð en flutt í íbúð á Birkimel og dvalið þar í 10 daga. Hinn 30. október 2014 gerðiKatrín Theodórsdóttir héraðsdómslögmaður og móðir stefndu fasteignasölunnigrein fyrir því að stefnda væri reiðubúin til þess að rifta kaupsamningi umeignina í Drápuhlíð gegn endurgreiðslu á kaupverðinu. Með tölvuskeytiföstudaginn 31. október 2014 upplýsti stefnandi að hann hafi ákveðið að verðavið þeirri beiðni. Óskaði hann jafnframt eftir því að stefnda skilaði lyklum aðEngihlíð 10. Stefnda sendi stefnanda tölvupóst, sem samkvæmt gögnum málsinsvirðist hafa verið sendur sama dag, en aðilar halda fram að hafi borist 3.nóvember sama ár. Í póstinum kvaðst hún aldrei hafa lagt til að kaupunum yrðirift og að móðir hennar hafi ekki haft umboð til þess að leggja það til. Fórstefnda fram á að haldinn yrði fundur á mánudeginum þar sem stefnandi gæfi uppafhendingardag eða að íbúðin yrði afhent í því ástandi sem hún væri í, en meðafslætti sem næmi kostnaði við að standsetja hana. Aðilar og lögmenn þeirra semog starfsmenn fasteignasölunnar áttu áfram í tölvupóstsamskiptum um málið.Virðist sem stefnt hafi verið að afhendingu eignarinnar 24. nóvember 2014 en afþví varð ekki. Sérstakt samkomulag var undirritað um afhendingu íbúðarinnar 28.nóvember 2014. Þar skorar stefnandi á stefnda að skoða eignina vel áður enformleg afhending ætti sér stað. Kemur þar fram að telji hún að eignin sé ekki„í umsömdu ástandi í samræmi við kaupsamning og skilalýsingu eignar“ áskiljistefnandi sér rétt til þess að bæta þegar í stað úr, svo fremi sem hann teljiathugsemdir stefndu réttmætar. Síðan segir í samkomulaginu að eftir „ítarlegaskoðun“ staðfesti aðilar með undirskrift sinni að eignin sé í samræmi viðskilalýsingu eignarinnar og að stefnandi afhendi þá stefndu lykla. Sérstaklegavar tekið fram að samkomulagið takmarkaði ekki rétt kaupanda til þess að nýtasér almenn vanefndaúrræði kæmu gallar í ljós síðar eða við aðrar vanefndirseljanda. Eignin var afhent í samræmivið framangreint 28. nóvember 2014. Stefnandi var í samskiptum viðfasteignasöluna í febrúarbyrjun 2015 í tengslum við lokauppgjör á kaupverði.Þar lýsti hann þeirri afstöðu sinni að samkomulag frá 18. ágúst 2014 hafi „ekkiverið efnt af hálfu kaupanda“ og væri „þar af leiðandi ekki hluti af uppgjöri“.Þá benti hann á að kaupandi hafi tekið við eigninni og vottað að hún væri „ísamræmi við skilalýsingu/kaupsamning“ og engin breyting hefði orðið þar á. Fasteignasalan samdi því næstskjal sem ber yfirskriftina kostnaðaruppgjör. Þar kemur fram að kaupverð hafinumið 25.500.000 krónum. Kaupsamningsgreiðsla væri 3.900.000 krónur og aðgreitt hefði verið af andvirði lánsins samtals 19.788.600 krónur. Eftir stæðisvonefnd afsalsgreiðsla er næmi 1.811.400 krónum. Að auki var við það miðað aðstefndu bæri að greiða 4.972 krónur í fasteignagjöld fyrir árið 2014, 4.192krónur í vatns- og fráveitugjald og 4.988 krónur í dráttarvexti aflántökukostnaði. Samtals var stefndu því gert að greiða 1.825.552 krónur ílokagreiðslu. Stefnda féllst ekki á aðgreiða þá fjárhæð. Lögmaður stefnanda ritaði stefndu bréf 11. febrúar 2015 þarsem hún var krafin um framangreinda fjárhæð í samræmi við kostnaðaruppgjörið.Með tölvuskeyti lögmanns stefndu 23. febrúar 2015 var því haldið fram að krafanfæri í bága við samkomulag aðila 18. ágúst 2014 þar sem samið hefði verið um1.500.000 króna afslátt af kaupverði. Hafi stefnda boðið fram greiðslu gegnútgáfu afsals í samræmi við samkomulag þetta og að frádregnum „lágmarkskostnaðivegna margra vikna afhendingardráttar á íbúðinni“. III. Málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfusína á því að stefndu beri að efna skyldur sínar um greiðslu kaupverðsíbúðarinnar að Drápuhlíð 45 í samræmi við kaupsamning aðila frá 18. september2014. Um sundurliðun fjárhæðarinnar sem upp á vanti, 1.825.552 krónur, vísarstefnandi til kostnaðaruppgjörs fasteignasölunnar. Stefnandi mótmælir því aðstefnda eigi rétt á afslætti í samræmi við samkomulag frá 18. ágúst 2014. Þvítil stuðnings vísar stefnandi til þess að samkomulag þetta hafi falist í því aðumræddur afsláttur yrði veittur vegna breytinga á skilalýsingu sem hafi falistí því að ekki yrði sett ný eldhúsinnrétting eða ný tæki í eldhúsið heldur yrðinotuð eldhúsinnrétting og tæki sett í staðinn. Um síðara atriðið ísamkomulaginu segir í stefnu að ekki hafi reynt á þann stórverktakaafslátt semstefnandi hafi átt að fá. Stefnandi byggir á því aðsamkomulag þetta hafi aldrei orðið hluti af endanlegum samningum milli aðila.Því hafi í kaupsamningi, sem gerður hafi verið mánuði eftir samþykktkauptilboðs, ekki verið stuðst við samkomulagið, heldur alfarið vísað til þessað stefnandi myndi skila íbúðinni samkvæmt lýsingu í söluyfirliti. Það hafistefnandi líka gert, en henni hafi verið skilað með nýrri eldhúsinnréttingu ogí einu og öllu í samræmi við kaupsamning og skilalýsingu í söluyfirliti. Hafiþað verið viðurkennt af hálfu stefndu meðal annars með undirritun samkomulagsum afhendingu frá 28. nóvember 2014. Stefnandi tekur og fram að ekki séágreiningur um að kaupverð íbúðarinnar hafi verið 25.500.000 krónur, eins og íkaupsamningi greini, en þar hafi verið um að ræða 1.400.000 króna lækkun fráverði íbúðarinnar samkvæmt söluyfirliti. Í þessu ljósi telur stefnandiillskiljanlegt að stefnda fari fram á að lækka kaupverðið enn um 1.500.000krónur vegna breyttrar skilalýsingar, enda virðist ekki ætlast til þess afstefnanda að hann fjarlægi nýju eldhúsinnréttinguna og setji gamla í staðinnmeð gömlum tækjum. Stefnandi tekur fram að þráttfyrir samþykki hans fyrir því að rifta kaupsamningi hafi atvik málsins orðiðþau að ákveðið hafi verið að efna samninginn. Vísar stefnandi til þess að þessiþáttur málsins hafi engin áhrif á það hvernig íbúðin hafi verið afhent eins oggefið hafi verið í skyn af hálfu stefndu. Telur stefnandi að það eigi að veraóumdeilt að tafir á afhendingu íbúðarinnar hafi átt rætur að rekja til þess aðverið var að ljúka við að setja upp innréttingar o.fl. til þess að unnt væri aðafhenda íbúðina eins og söluyfirlit hafi gert ráð fyrir. Það hafi hins vegarekkert haft með það að gera að íbúðin hafi verið sett tímabundið aftur á sölu. Um lagarök vísar stefnanditil almennra meginreglna íslensks samninga- og kröfuréttar svo og til almennrameginreglna fjármunaréttarins meðal annars um réttar efndir. Þá vísar stefnandieinnig til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum til 50. gr. laganna. Umdráttarvexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu og um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda reisir kröfu sína áþví að 18. ágúst 2014 hafi komist á samkomulag aðila um 1.500.000 króna afsláttaf 25 milljóna króna kaupverði íbúðarinnar samkvæmt samþykktu kauptilboði. Þvítil stuðnings vísar stefnda meðal annars til þess að í kaupasamningi aðila 19.september 2014 hafi sagt: „Greiðsla kaupverðs hefur tekið breytingum frásamþykktu kauptilboði með samþykki aðila“. Stefnda kveður stefnanda hafadeilt þeim skilningi með henni að stofnast hefði bindandi samkomulag um afslátt18. ágúst 2014. Þannig segi í tölvupósti stefnanda til fasteignasölunnar:„Umrætt samkomulag var ekki efnt af hálfu kaupanda og þar af leiðandi ekkihluti af uppgjöri. Kaupandi tók við eigninni og vottaði að hún væri í samræmivið skilalýsingu/kaupsamning og engin breyting orðið þar á.“ Stefnda kveðst aldrei hafavanefnt samkomulagið frá 18. ágúst 2014. Það eina sem hún hafi átt að gera hafiverið að tryggja seljanda góðan afslátt, eða svokallaðan stórverktakafslátt, afbyggingarefni í Húsasmiðjunni. Eins og fram komi í stefnu hafi aldrei reynt áþennan afslátt. Útilokað sé að telja það vanefnd af hálfu stefndu að stefnandiskyldi ekki bera sig eftir því að fá að versla í Húsasmiðjunni með umsömdumafslætti. Hafi skyldur stefndu samkvæmt samkomulaginu ekki verið aðrar. Stefnda tekur fram að ekkihafi verið útfært nánar í samkomulaginu í hverju breytingar á skilalýsingufælust. Stefnda staðfestir þann skilning stefnanda að breytingin hafi átt aðfelast í því að honum væri ekki skylt að setja upp nýja eldhúsinnréttinguheldur mætti hann sprautulakka þá sem hafi verið fyrir kysi hann að gera það. Húnkveðst ekki muna eftir því að tæki í eldhúsi hafi komið til tals í þessusambandi. Stefnda kveður það ekki geta verið vanefnd af hennar hálfu að húnhafi tekið við íbúðinni með nýrri eldhúsinnréttingu. Þá felist ekki í þvísamþykki fyrir því að samkomulagið frá 18. ágúst 2014 hefði ekki fullt gildi. Í þessu sambandi tekurstefnda fram að þó að seljandi kjósi að skila fasteign betur búinni enskilalýsing geri ráð fyrir skapi það kaupanda engar skyldur eðli málsinssamkvæmt, enda hafi hann ekkert um slíka ákvörðun að segja. Heldur stefnda þvíraunar fram að ný eldhúsinnrétting hafi verið sett upp þar sem stefnandi hafiákveðið að reyna að selja íbúðina öðrum í bága við rétt stefndu. Það hefðiaðeins haft í för með sér viðbótarkostnað og óþægindi í för með sér fyrirstefnanda að taka hana niður og setja gömlu innréttinguna upp. Stefnda byggir einnig á þvíað hún eigi rétt á afslætti af umsömdu kaupverði sem samsvari því tjóni sem húnhafi orðið fyrir vegna afhendingardráttar stefnanda. Kveðst hún hafa þurft aðleigja sér íbúð um skamma hríð. Hafi hún lagt sig fram við að leigja eins ódýrthúsnæði og í boði hafi verið fyrir svona skamman tíma. Stefnda tekur fram aðhenni hafi ekki verið skylt að leysa húsnæðisvanda sinn með því að hagnýta sérþá íbúð sem stefnandi hafi lagt henni til eftir umsaminn afhendingardag. Súíbúð hafi verið óhentug og haldin umtalsverðum ágöllum. Hafi það ekki verið áforræði stefnanda að ráðstafa búsetumálum stefndu fram að afhendingu hinnarkeyptu íbúðar. Stefnda kveðst hafa átt að greiðastefnanda 185.552 krónur tveimur mánuðum eftir afhendingu íbúðarinnar. Um sé aðræða þá fjárhæð sem fram komi sem samtala á afsalsuppgjöri fasteignasölunnar aðfrádregnum 1.500.000 krónum, sem sé umsaminn afsláttur samkvæmt samkomulaginufrá 18. ágúst 2014, og 140.000 króna skammtímaleigukostnaði stefndu vegnaafhendingardráttar stefnanda. Stefnda kveðst hafa boðið stefnanda þá greiðslugegn útgáfu afsals en því boði hafi hann hafnað. Stefnda kveður drátt áframangreindri greiðslu einungis stafa af því að stefnandi hafi hafnað því aðtaka við greiðslunni og gefa út afsal svo sem honum hafi borið að gera. Hafihenni því verið rétt að halda eftir sinni greiðslu samkvæmt almennum reglumkröfuréttar. Af þeim sökum telur stefnda að stefnandi geti ekki krafið hana umdráttarvexti af þeirri fjárhæð, enda stafi greiðsludráttur hennar af atvikum„sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki um kennt“, sbr. 7. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með vísan til sömu sjónarmiðatelur stefnda eðlilegt að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnaðvegna reksturs málsins fyrir dómi þó að ekki sé gerð sýknukrafa í málinu. Stefnda kveðst reista kröfursína í málinu aðallega á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Þá kveðststefnda byggja á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Málskostnaðarkröfu sína kveðst stefnda byggja á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IV Í málinu gáfu aðilar skýrslusem og Elín Viðarsdóttir fasteignasali sem jafnframt er sambúðarkona stefnanda. Í skýrslu stefndu fyrir dómigat hún þess að samkomulagið 18. ágúst 2014 hafi verið gert til þess aðauðvelda henni að fjármagna kaupin. Hafi verðið samkvæmt kaupsamningi veriðhækkað frá því sem samið hafði verið um í því skyni að hún gæti fengið hærra lán,en eiginlegt kaupverð hafi átt að vera 24 milljónir króna. Á sama tíma hafi húnsamþykkt að gömul eldhúsinnrétting yrði sett í eldhúsið í stað nýrrarinnréttingar auk þess sem hún hafi rætt við föður sinn, sem starfi hjáHúsasmiðjunni, um að stefnandi fengi stórverktakaafslátt. Þessi lýsing á tilefnisamkomulagsins fær að nokkru leyti stoð í framburði Elínar Viðarsdóttur. Lýstivitnið því fyrir dómi að kaupverð íbúðarinnar í Drápuhlíð hafi verið of háttfyrir stefndu. Hafi hún, stefnda og móðir hennar eftir sem áður reynt að finnaeinhvern flöt á því að stefnda gæti keypt eignina. Í því skyni hafi komið uppsú hugmynd að afhenda eignina með gamalli innréttingu gegn afslætti afkaupverðinu. Stefnandi hafi ekki fallist á það nema að stefnda gæti útvegað honumstórverktakaafslátt í Húsasmiðjunni og hafi samkomulag náðst um það. Ekki hafihins vegar verið hægt að efna samkomulagið fyrr en eftir að kaupsamningur hafðikomist á og fyrstu greiðslur verið inntar af hendi. Því hafi kaupsamningurinnekki tekið mið af samkomulaginu. Stefnandi lýsti því yfirfyrir dómi að umrætt samkomulag frá 18. ágúst 2014 hafi verið virkt eftir aðkaupsamningur hafði verið gerður 17. september sama ár. Hins vegar hafi hannaldrei fengið neina staðfestingu um að hann ætti rétt á ríflegum afslætti íHúsasmiðjunni. Með hliðsjón afframangreindri yfirlýsingu, og með stoð í framburði stefndu og vitnisinsElínar, verður að leggja til grundvallar að kaupsamningurinn 19. september2014, þar sem í engu var vikið að umsömdum afslætti og kaupverðið var tilgreint25.500.000 krónur, hafi ekki haggað við skuldbindingum aðila samkvæmtsamkomulaginu frá 18. ágúst 2014. Í stefnu er einungis á þvíbyggt af hálfu stefnanda að samkomulagið frá 18. ágúst 2014 hafi aldrei orðiðhluti af endanlegum samningi aðila. Það fær ekki staðist í ljósiframangreindrar yfirlýsingar stefnanda fyrir dómi. Af lestri stefnunnar verðurekki ráðið að á því sé byggt að stefnda hafi vanefnt samkomulagið af sinnihálfu. Þar segir einungis að ekki hafi reynt á þann stórverktakaafslátt semfjallað hafi verið um í síðari lið samkomulagsins. Af þessum sökum getur súmálsástæða ekki komið til álita nema með samþykki stefndu, að hún hafi ekkistaðið við þennan þátt samkomulagsins og því sé stefnandi laus undanskuldbindingu sinni um að veita umræddan afslátt. Af hennar hálfu er þvímótmælt að slík málsástæða komist að í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr.91/1991. Þá getur það ekki falið í sér vanefnd af hálfu stefndu að stefnandihafi skilað íbúðinni í betra ástandi en samkomulag var um. Viðtaka stefnda áíbúðinni með nýrri eldhúsinnréttingu, eða yfirlýsingar hennar og lögmannshennar eftir að kaupsamningur komst á, fela ekki í sér samþykki hennar fyrirþví að skuldbindingar aðila samkvæmt umræddu samkomulagi séu fallnar niður. Samkvæmt framansögðu skortirá að stefnandi hafi sýnt fram á, að skuldbinding hans um að veita 1.500.000króna afslátt af kaupverði íbúðarinnar í samræmi samkomulag aðila 18. ágúst2014, sé niður fallin. Við uppgjör aðila ber því að taka tillit til þessafsláttar sem þar var samið um. Stefnda telur að til viðbótarþessu eigi við uppgjörið að taka tillit til skaðabótakröfu hennar að fjárhæð140.000 krónur vegna afhendingardráttar af hálfu stefnanda. Ber að skiljakröfuna á þá leið að hún eigi að komi til skuldajafnaðar á móti greiðslukröfustefnanda á grundvelli heimildar í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Ágreiningslaust er aðafhending íbúðarinnar í Drápuhlíð dróst í tæpar sex vikur. Á þeim tíma bauðstefnandi stefndu að búa í annarri risíbúð í Engihlíð sem hún þáði um skeið.Kveður stefnda kröfu sína um skaðabætur vera til komna vegna kostnaðar viðleigu á annarri íbúð, en íbúðin í Engihlíð hafi verið haldin ýmsum annmörkum aðhennar mati. Skaðabótakrafa þessi er ekki studd neinum gögnum og er því vanreifuð.Kemur því ekki til álita að henni verði skuldajafnað við greiðslukröfustefnanda. Stefnda gerir ekki aðrarathugasemdir en þær sem að framan greinir við framlagt skjal um uppgjör ítilefni af fasteignakaupum hennar. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakiðverður á það fallist að stefnda beri að greiða stefnanda 325.552 krónur aðteknu tilliti til þess afsláttar semsamið var um 18. ágúst 2014 (1.825.552 – 1.500.000). Stefnandi krefst vaxta frá21. febrúar 2015 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá11. mars 2015 til greiðsludags. Vaxtakrafa frá 21. febrúar til 11. mars 2015 ervanreifuð af hálfu stefnanda, en í stefnu er hvorki vikið að hundraðshlutaþessara vaxta eða gerð grein fyrir á hvaða lagagrundvelli krafan byggist. Þvíber að vísa þessari kröfu frá dómi. Stefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu stefnanda á þeim grundvelli að henni hafi verið rétt að haldaað sér höndum með greiðslu þar sem stefnandi hafi neitað að taka við því semhún hafi boðið og gefa út afsal fyrir eigninni. Vísar hann í því sambandi til7. gr. laga nr. 38/2001. Synjun á útgáfu afsals af hálfu seljanda, á þeimgrunni að ekki séu boðnar fram réttar efndir af kaupanda, felur ekki í sérvanefnd seljanda. Í ljósi þess sem að framan greinir og með vísan til kaupsamningsaðila er ljóst að stefnda hafði ekki lögmæta ástæðu til að neita að greiðastefnanda 325.552 krónur af þeim 1.825.552 krónum sem hún var krafin umgreiðslu á 11. febrúar 2015. Verður henni því gert að greiða stefnandadráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf þeirri fjárhæð frá 11. mars 2015 til greiðsludags, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömulaga. Þó að í dómkröfum stefnandasé ekki gerð grein fyrir því fyrir hvaða eign stefnandi eigi að gefa út afsalþá er augljóst af málatilbúnaði aðila að þar er vísað til íbúðarinnar aðDrápuhlíð 48, sem er merkt 01-0301, og er við það miðað í dómsorði. Í ljósi framangreindrarniðurstöðu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt aðstefnandi greiði stefndu hluta af málskostnaði stefndu. Þykir sá hluti hæfilegaákveðinn 200.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Stefnda, JúlíanaEinarsdóttir, greiði stefnanda, Baldvini Má Magnússyni, 325.552 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirrifjárhæð frá 11. mars 2015 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals fyrir íbúðinniað Drápuhlíð 48 sem er merkt 01-0301. Vaxtakröfu stefnanda frá 21.febrúar til 11. mars 2015 er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefndu200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 176/2006
|
Fiskveiðibrot Lagaskil
|
G og P voru sakfelldir fyrir brot gegn lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og nánar tilgreindum stjórnvaldsfyrirmælum. Í ákæru var þess krafist að G og P yrði gerð refsing samkvæmt 23. gr. laganna, eins og henni hafði verið breytt með 225. gr. laga nr. 82/1998. Samkvæmt ákvæðinu, sem þannig var vísað til, vörðuðu þau brot sem ákært var fyrir sektum, en fangelsi allt að sex árum ef brot var stórfellt eða ítrekað. Var jafnframt kveðið á um að sekt skyldi minnst vera 400.000 krónur og mest 4.000.000 krónur nema brot væri ítrekað. Með 1. gr. laga nr. 22/2005, sem tóku gildi eftir að brot G og P voru framin en áður en dómur gekk í héraði, var ákvæðinu breytt á þann hátt að fyrirmæli um 400.000 króna lágmarkssekt gilti því aðeins að brot væri ítrekað. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að þessu ákvæði með áorðnum breytingum, sem hvorki hefði verið vísað til í ákæru né héraðsdómi, yrði að beita við ákvörðun refsingar á hendur G og P. Að virtu þessu en jafnframt þeirri aðferð, sem beitt var við brotin, þótti hæfilegt að dæma hvorn um sig til greiðslu 300.000 króna sektar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærðu krefjast aðallega sýknu, en til vara að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Eins og nánar greinir í héraðsdómi höfðaði sýslumaðurinn í Keflavík mál þetta með ákæru 12. september 2005. Í henni var ákærða Guðjóni Einarssyni gefið að sök að hafa sem skipstjóri á fiskiskipinu Grímsnesi GK 555 vanrækt að færa í afladagbók afla þess í veiðiferð, sem lauk í Grindavík 4. maí 2005, svo og að hafa ekki sinnt þeirri skyldu að tryggja að hluti aflans, 431 kg af löngu, yrði vigtaður á hafnarvog. Var þessi háttsemi talin varða við 1. mgr. 6. gr. og 1. mgr. og 3. mgr. 9. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar ásamt nánar tilgreindum stjórnvaldsfyrirmælum, þar á meðal ákvæði reglugerðar nr. 522/1998 um vigtun sjávarafla, en eftir uppsögu hins áfrýjaða dóms hefur sú reglugerð verið leyst af hólmi með reglugerð nr. 224/2006, sem er efnislega eins og sú eldri um atriði, sem málið varðar. Þá var ákærða Páli Hlífari Bragasyni gefið að sök að hafa sem ökumaður tiltekinnar flutningabifreiðar vanrækt við sama tækifæri að aka með aflann á hafnarvog og farið með hann þess í stað að fiskverkuninni Tjaldanesi ehf. í Grindavík, en með þessu hafi hann brotið gegn 10. gr. fyrrnefndra laga ásamt nánar tilgreindum reglugerðarákvæðum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu beggja ákærðu fyrir þá háttsemi, sem í ákæru greindi, en með henni brutu þeir gegn þeim ákvæðum laga og reglugerða, sem áður er vísað til. Í ákæru var þess krafist að ákærðu yrði gerð refsing samkvæmt 23. gr. laga nr. 57/1996, eins og henni hafði verið breytt með 225. gr. laga nr. 82/1998. Samkvæmt ákvæðinu, sem þannig var vísað til, vörðuðu brot sem þessi sektum, en fangelsi allt að sex árum ef brot var stórfellt eða ítrekað. Í 2. mgr. 23. gr. laga nr. 57/1996 var jafnframt kveðið á um að sekt skyldi minnst vera 400.000 krónur og mest 4.000.000 krónur nema brot væri ítrekað, en þegar svo stóð á var bæði lágmark og hámark sektarfjárhæðar tvöfalt hærra. Með 1. gr. laga nr. 22/2005, sem tóku gildi 25. maí 2005, var umræddri 2. mgr. 23. gr. laga nr. 57/1996 breytt á þann hátt að fyrirmæli um 400.000 króna lágmarkssekt gilda því aðeins að brot sé ítrekað, en fyrrgreindar reglur um hámark sektar eru óbreyttar. Þessu ákvæði með áorðnum breytingum, sem hvorki var vísað til í ákæru né hinum áfrýjaða dómi, verður að beita við ákvörðun refsingar á hendur ákærðu, sbr. 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að virtu þessu en jafnframt þeirri aðferð, sem beitt var við brot ákærðu, er hæfilegt að dæma þá hvorn um sig til greiðslu sektar að fjárhæð 300.000 krónur, en um vararefsingu fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Rétt er á hinn bóginn að allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Guðjón Einarsson og Páll Hlífar Bragason, greiði hvor um sig 300.000 krónur í sekt, sem renni í ríkissjóð, innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 22 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 21. nóvember, er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Keflavík 12. september 2005 á hendur Guðjóni Einarssyni, kt. 110447-3889, Arnarhrauni 21, Grindavík og Páli Hlífari Bragasyni, kt. 150875-3829, Faxabraut 36a, Keflavík, „fyrir brot á lögum um umgengni um nytjastofna sjávar, reglugerð um afladagbækur og reglugerð um vigtun sjávarafla svo sem hér greinir: Gegn ákærða Guðjóni, með því að hafa sem skipstjóri á fiskiskipinu Grímsnesi GK 555, skipaskrárnúmer 89, vanrækt að færa í afladagbók afla skipsins í veiðiferð sem farin var 4. maí 2005 frá Grindavík og komið að landi sama dag kl. 15:15 í Grindavík. Þá er hann ákærður fyrir að hafa ekki sinnt þeirri skyldu sinni að tryggja að afli í veiðiferðinni, 431 kg af löngu, yrði vigtaður með öðrum afla skipsins á hafnarvigt, en með því móti reiknaðist sá afli skipsins ekki með réttum hætti til aflamarks. Gegn ákærða Páli Hlífari, fyrir að hafa, í umrætt sinn við löndun aflans, í stað þess að aka rakleiðis að hafnarvigt í Grindavíkurhöfn og láta vigta aflann, ekið með hann í bifreiðinni ZS-642 að fiskverkuninni Tjaldanes ehf., Hafnargötu 31, Grindavík. Brot ákærða Guðjóns teljast varða við 1. mgr. 6. gr., 1. og 2. mgr. 9. gr. laga um umgengni við nytjastofna sjávar nr. 57/1996, 2. gr. og 4. mgr. 6. gr. reglugerðar um afladagbækur nr. 303/1999, sbr. reglugerð nr. 463/2004 og 1. mgr. 2. gr., 3. gr. og 43. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla nr. 522/1998. Brot ákærða Páls Hlífars teljast varða við 10. gr. laga um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57/1996 og 3. gr. og 2. mgr. 5. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla nr. 522/1998 sbr. rgl. nr. 178/2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar sbr. 23. gr. laga um umgengni við nytjastofna sjávar, sbr. 225. gr. laga nr. 82/1998.“ Af hálfu ákærðu er aðallega krafist sýknu en til vara vægustu refsingar. Málsvarnarlauna er krafist. I. Þann 4. maí 2005 voru veiðieftirlitsmenn frá Fiskistofu staddir í Grindavík og fylgdust með löndun úr fiskibátnum Grímsnesi GK-555. Löndun hófst kl. 15:15 þennan dag. Annar veiðieftirlitsmaðurinn kom sér fyrir á hafnarskrifstofunni við Grindavíkurhöfn með myndbandsupptökuvél og tók hann upp umrædda löndun. Hinn veiðieftirlitsmaðurinn sat í bifreið ekki langt frá og fylgdist með á bryggjunni. Löndun hófst fljótlega eftir að báturinn lagðist við bryggju. Lyftari frá Lyftaraþjónustu Grindavíkur var notaður við löndun. Fljótlega kom sendiferðabifreið í eigu Tjaldaness ehf. í Grindavík og ók ákærði Páll Hlífar Bragason bifreiðinni. Fyrir liggur í málinu að Tjaldanes ehf. keypti aflann af útgerð Grímsness GK-555. Vitnið A, eigandi B, setti sjö kör af þorski í bílinn og að því búnu fór ákærði Páll á bílnum á hafnarvogina skammt frá og lét vigta körin. Eftir það fór hann með aflann í fiskverkun Tjaldaness ehf. Að því búnu kom ákærði aftur niður á bryggju og þá setti A sex kör í bílinn. Ákærði fór með þau kör á hafnarvogina og fór síðan strax aftur niður á bryggju. Á meðan hafði A sett kar með ónýtum netum ofan á annað kar sem var fullt af fiski. Þegar ákærði Páll kom aftur á bílnum steig hann út úr bílnum og fylgdist með er A setti bæði körin upp í bifreið ákærða. Í framhaldi af því ók ákærði Páll bifreiðinni upp í fiskverkun Tjaldaness ehf. sem staðsett er við Hafnargötu 31 í Grindavík og er í um hálfs kílómeters fjarlægð frá bryggjunni þar sem landað var. Hann kom ekki við á hafnarvoginni í þetta skiptið. Veiðieftirlitsmenn fylgdu ákærða eftir upp í fiskverkun Tjaldaness ehf. og kom þá í ljós að karið, sem var undir netakarinu, var fullt af löngu. Var þá hringt í lögregluna og kom hún á vettvang kl. 16:15. Aðspurður á vettvangi kvaðst ákærði Páll hafa gert mistök með því að fara ekki með lönguna beint á fiskmarkaðinn í Grindavík. Ákærði Páll sagði að hann hafi verið starfsmaður Tjaldaness ehf. og verið falið það starf að sækja aflann í umrætt sinn. Hafi hann unnið hjá Tjaldanesi ehf. frá því í september 2004. Hann hafi fyllt bílinn í fyrra skiptið og farið með aflann á vigtina og að því búnu í fiskverkun Tjaldaness ehf. Í seinni ferðinni hafi verið sett sex kör í bifreiðina og hann farið að því búnu á hafnarvogina. Hafi hann farið til baka til að sækja eitt kar með netum í. Starfsmaður lyftaraþjónustunnar hafi hins vegar sett tvö kör í bifreiðina og hafi hann ekki gert sér grein fyrir því að annað karið hafi verið fullt af fiski en ekki netum. Ákærði Guðjón kvaðst ekki hafa fylgst með löndun og hafi hann því ekki átt neinn þátt í því að afli var ekki færður á vigt. Hann kvaðst hafa gefið áhöfninni almenn fyrirmæli um það að ætíð skyldi fara með afla á vigt. Aðspurður um ástæðu þess að afli hafi ekki verið færður inn í afladagbók skipsins svaraði ákærði því til að vera kynni að það hafi gleymst í þetta skiptið. A var á lyftaranum. Hann kvaðst hafa verið að vinna við löndun úr nokkrum bátum í umrætt sinn. Algengt sé að fugl sæki í kör með fiski og af þeim sökum hafi hann sett kar með netum ofan á annað kar sem fiskur hafi verið í. Hann hafi gert það eingöngu til að hlífa fiskinum við fuglinum. Önnur ástæða hafi ekki verið fyrir því. Aðspurður um hvort hann hafi sagt ákærða Páli frá því að það væri fiskur í neðra karinu svaraði A því til að hann hafi látið ákærða vita af því. Aðspurður um hvernig ákærði Páll hafi átt að vigta aflann með þessum hætti svaraði vitnið því til að hann hafi ekki hugsað út í það. Framburður veiðieftirlitsmannanna, þeirra Sigurpáls Sigurbjörnssonar og Ingólfs H. Kristjánssonar, var í samræmi við það sem fram hefur komið í málinu. Fram hefur verið lagt í málinu myndband sem sýnir framangreinda löndun. Við aðalmeðferð var myndbandið sýnt ákærðu og vitnum og þeir spurðir um efni þess. II. Samkvæmt framansögðu er ekki deilt um málavexti. Ákærði Páll fór tvær ferðir niður á bryggju að sækja afla. Í fyrri ferðinni tók hann sjö kör og fór rakleiðis á vigt eins og lög gera ráð fyrir. Að því búnu fór hann með aflann í fiskverkun Tjaldaness ehf. þar sem hann vann. Í seinni ferðinni voru sett sex kör af fiski í bifreiðina. Ákærði Páll fór með þau á vigt en síðan aftur niður á bryggju þar sem einu kari af löngu og kari fullu af netum var bætt í bifreiðina. Að því búnu ók ákærði í fiskverkunina. Fram hefur komið að vitnið A, sem stjórnaði lyftaranum, hafði sett kar fullt af netum ofan á fiskikarið. Á myndbandi því sem veiðieftirlitsmenn tóku sést að ákærði Páll fór út úr bifreiðinni og fylgdist með í lítilli fjarlægð er tveimur síðustu körunum var lyft upp í bifreiðina. Fyrir dómi sagði ákærði Páll að hæð karanna væri um 70 sentimetrar og hafi hann því horft ofan á efra karið er hann fylgdist með fermingu bifreiðarinnar. Hann hafi hins vegar ekkert verið að velta því fyrir sér hvort fiskur gæti verið í neðra karinu. Ákærði Guðjón hefur aftur á móti sagt að honum hafi ekki verið kunnugt um að farið hafi verið framhjá vigt í umrætt sinn enda fylgist hann ekki daglega með því. Varðandi færslu í afladagbók kvaðst ákærði Guðjón hafa gleymt því í umrætt sinn. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 57/1996 skal allur afli veginn á hafnarvog þegar við löndun aflans. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. er skipstjóra skylt að láta vigta hverja tegund sérstaklega og ber jafnframt að tryggja að réttar og fullnægjandi upplýsingar um aflann berist til vigtarmanns. Samkvæmt 10. gr. laganna er ökumanni skylt að flytja óveginn afla rakleiðis frá skipshlið að hafnarvog nema undanþága hafi verið veitt. Með háttsemi sinni braut ákærði Guðjón gegn 1. mgr. 6. gr., 1. og 2. mgr. 9. gr. laga um umgengni við nytjastofn sjávar nr. 57/1996 og gegn ákvæðum 2. gr. og 4. mgr. 6. gr. reglugerðar um afladagbækur nr. 303/1999, sbr. reglugerð nr. 463/2004, svo og 1. mgr. 2. gr., 3. gr. og 43. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla nr. 522/1998. Brot ákærða Páls telst varða við 10. gr. laga um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57/1996 og 3. gr. og 2. mgr. 5. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla nr. 522/1998, sbr. reglugerð nr. 178/2001. Hvorugur ákærða hefur áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laga nr. 57/1996 skal refsing fyrir fyrsta brot gegn lögunum ekki vera vægari en 400.000 króna sekt. Ber að dæma hvorn ákærðu um sig til þess að greiða 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu. Dæma ber ákærðu til þess að greiða óskipt allan sakarkostnað sem er málsvarnarlaun verjanda þeirra, Sigmundar Hannessonar hrl., 149.400 krónur, og er þá meðtalinn virðisaukaskattur. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærðu, Guðjón Einarsson og Páll Hlífar Bragason, greiði hvor um sig 400.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 24 daga fangelsi í stað sektarinnar greiðist hún ekki innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu. Ákærðu greiði óskipt allan sakarkostnað sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Sigmundar Hannessonar hrl., 149.400 krónur.
|
Mál nr. 209/2014
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfesturvar úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S um dómkvaðningu matsmanna,í máli sem L hf. höfðaði á hendur S til heimtu skuldar samkvæmt tveimurlánssamningum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að með matsspurningum Sværi ekki leitað svara um hverjar venjur hefðu gilt í verðbréfaviðskiptum, semhaft gætu þýðingu við úrlausn málsins, heldur væri óskað eftir að lagt yrði matá atriði sem dómara bæri að leysa úr í ljósi allra atvika.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, BenediktBogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2014 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur27. febrúar 2014, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningumatsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenntil að svara nánar tilteknum spurningum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Með matsspurningum sóknaraðila er ekki leitað svara um hverjar venjurhafi gilt í verðbréfaviðskiptum, sem haft geta þýðingu við úrlausn málsins, heldurer óskað eftir að lagt verði mat á atriði sem dómara ber að leysa úr í ljósiallra atvika. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins oggreinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Soffanías Cecilssonhf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 625/2015
|
Skaðabótamál Fyrning Skriflegur málflutningur
|
Í málinu krafðist Þ þess að A hf. yrði gert að greiða sér 500.000.000 króna í skaðabætur á þeim grunni að starfsmenn Búnaðarbanka Íslands hefðu með ýmsum ólögmætum athöfnum sínum, allt frá árinu 1987, bakað sér tjón sem A hf. bæri ábyrgð á. Með hliðsjón af 1.mgr. 5. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda var talið að miða yrði upphaf fyrningarfrests skaðabótakröfu Þ í síðasta lagi við þann dag er bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta í apríl 1988, en samkvæmt 2. tölulið 4. gr. sömu laga fyrndust slíkar kröfur á 10 árum. Þá var ekki fallist á með Þ að beita ætti ákvæði 6., 7. og 16. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu var talið að krafa Þ hefði verið fallin niður fyrir fyrningu þegar hann höfðaði mál til heimtu hennar fyrst á árinu 2001. Var A hf. sýknaður af kröfu Þ.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. júlí 2015. Ekki varðaf fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. ágúst sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni21. september 2015 samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.Hann krefst þess að „500 milljóna króna skaðabótakrafanteljist ófyrnd, bæði hvað höfuðstól varðar og dráttarvexti frá 9. febrúar1988.“ Þá krefst hann þess að „framlagning dómskjala nr. 176, 180 og 183 – semeru óundirritaðar og ódagsettar bókanir stefnda ... – teljist meinsæri og aðHæstiréttur byggi ekki rétt á þeim við úrlausn málsins.“ Enn fremur krefst hannþess að stefndi leggi fram skjöl „sem stefndi hefur í sinni vörslu“, nánartiltekið „þau innri frumgögn sem skrá hreyfingar og færslur sem eru tilskýringar á því að 746 milljónir voru færðar af afskriftarreikningi á fjórðaársfjórðungi ársins 2002 og endanlega út úr bókum bankans í ársreikningBúnaðarbanka Íslands árið 2002.“ Verði stefndi ekki við þessari kröfu krefstáfrýjandi þess að „litið verði svo á að þögn sé sama og samþykki þannig aðstefndi hafi í raun samþykkt það sem áfrýjandi heldur fram – að 746 milljónakróna hafi verið stolið af afskriftarreikningi bankans.“ Loks krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Mál þetta var skriflega flutt á grundvelli 2. málsliðar 3. mgr. 161. gr.laga nr. 91/1991. ISamkvæmt héraðsstefnu málsins krafðist áfrýjandi þess aðallega að stefndiyrði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 500.000.000 krónur aukdráttarvaxta, en til vara lægri fjárhæðar. Þá krafðist hann málskostnaðar. Samkvæmtheimild í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 tók héraðsdómari þá ákvörðun aðskipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt um þann ágreining aðilahvort ætluð skaðabótakrafa áfrýjanda væri fyrnd og var hinn áfrýjaði dómurkveðinn upp til úrlausnar á því. Í áfrýjunarstefnu gerir áfrýjandi þær kröfur sem að framan eru raktar aukþess sem hann útfærir þær nánar í greinargerð sinni fyrir réttinum. Eins ogmálatilbúnaði áfrýjanda fyrir Hæstarétti er háttað verður ráðið að hann geri núfrekari kröfur en hann hafði uppi í héraði. Með vísan til 2. mgr. 163. gr. laganr. 91/1991 koma ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti aðrar kröfur en að ætluðskaðabótakrafa hans sé ófyrnd. Að frátalinni þeirri kröfu áfrýjanda og kröfuhans um að framlagning tilgreindra dómskjala teljist meinsæri hafa nýjar kröfurhans þann blæ að vera í raun málsástæður fyrir því að krafan sé ekki fyrnd.Verður málatilbúnaður áfrýjanda skilinn með þeim hætti, en þessar málsástæðurvoru hafðar uppi í héraðsdómi og eru því ekki of seint fram komnar í skilningitilvitnaðs lagaákvæðis.IIÁfrýjandi reisir skaðabótakröfu sína á því að starfsmenn BúnaðarbankaÍslands hafi með ýmsum ólögmætum athöfnum sínum, allt frá árinu 1987, bakaðhonum tjón sem stefndi beri ábyrgð á. Af málatilbúnaði áfrýjanda verður ráðiðað hann telji að ólögmætar athafnir starfsmanna Búnaðarbanka Íslands hafi leitttil þess að hlutafjáreign hans í Hólmadrangi hf. hafi verið seld langt undirverði á nauðungaruppboði 9. febrúar 1988 sem síðan hafi leitt til gjaldþrotshans og einkafyrirtækis hans Stokkfisks 22. apríl sama ár. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda ogannarra kröfuréttinda, sem eiga hér við, taldist fyrningarfrestur frá þeim degisem krafa varð gjaldkræf. Hafi áfrýjandi orðið fyrir því tjóni sem málatilbúnaðurhans byggist á miðast upphaf fyrningarfrests skaðabótakröfu hans í síðasta lagivið þann dag er bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta 22. apríl 1988 enskaðabótakröfur fyrndust samkvæmt 2. tölulið 4. gr. fyrrgreindra laga á 10árum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Þorsteinn Helgi Ingason, greiði stefnda,Arion banka hf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2015. Málþetta höfðaði Þorsteinn Ingason, Hátúni 6, Reykjavík, með stefnu birtri 15.janúar 2013 á hendur Arion banka hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 500.000.000króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 9. febrúar1988 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags. Til vara krefsthann lægri fjárhæðar með dráttarvöxtum eins og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Sakarefnimálsins var skipt samkvæmt 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 þannig að nú verðurleyst úr því hvort hugsanlegar kröfur stefnanda á hendur stefnda værufyrndar. Málið var flutt um þetta atriðiog dómtekið 12. mars sl. Stefnandirak einkafyrirtæki sem hét Stokkfiskur og einnig hlutafélag með sama nafni á 9.áratug síðustu aldar. Fyrirtækin verkuðuskreið og seldu til Nígeríu. Þau voru íviðskiptum við Búnaðarbanka Íslands sem veitti þeim svokölluð afurðalán. Í stefnu er sagt frá þremur lánum sem veittvoru. Þarf ekki að gera nánari greinfyrir þeim hér. Láninvoru ekki með ákveðnum gjalddögum, en stefnandi segir að Búnaðarbankinn hafikrafist þess að hann legði fram tryggingarvíxla vegna lánanna, sem hann hanngæfi út og framseldi sjálfur, en faðir hans ábekti. Reynir í þessu máli á þrjá slíka víxla. Þeir eru allir útgefnir af stefnanda 28.nóvember 1984 og samþykktir til greiðslu ýmist af einkafirma hans Stokkfiskieða hlutafélaginu Stokkfiski. Gjalddagivar skráður 28. apríl 1987. Þann22. september 1987 sendi Búnaðarbankinn stefnanda símskeyti þar sem sagt var aðbirgðir fyrirtækja hans hefðu rýrnað og svöruðu ekki lengur til áhvílandi afurðalána. Var sagt að munurinn næmi 14.869.000krónum. Var þess krafist að hann greiddimismun þennan eða veitti fullnægjandi skýringar eigi síðar en 30. september. Var honum jafnframt hótað kæru fyrirskilasvik og útgáfu innistæðulausra ávísana. Samadag sendi bankinn löghaldsbeiðni til sýslumannsins í Suður-Þingeyjarsýslu þarsem krafist var kyrrsetningar á eignum stefnanda til tryggingar skuld samkvæmtþremur víxlum að höfuðstól samtals 8.689.669,18 krónur. Löghaldsgerðhófst í fógetarétti Þingeyjarsýslu, en var lokið í fógetarétti Strandasýslu 8.október 1987 með því að hald var lagt á hlutabréf stefnanda í Hólmadrangi hf.að nafnverði 2.020.000 krónur. Búnaðarbankinnhöfðaði mál á hendur stefnda og föður hans, Inga Tryggvasyni, með stefnuútgefinni 30. september 1987. Stefndisótti þing í byrjun, en síðar varð útivist af hans hálfu. Var málið dæmt 26. nóvember 1987. Var stefndi dæmdur til greiðslu á8.689.669,18 krónum auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Þá var löghaldsgerðin staðfest. Íkjölfarið var gert fjárnám í hlutabréfunum í Hólmadrangi og voru þau seld ánauðungaruppboði 9. febrúar 1988.Búnaðarbankinn keypti bréfin á uppboðinu fyrir 3.000.000 króna. Stefnandi heldur því fram að samið hafi veriðvið annan veðhafa um að hann byði ekki á móti bankanum í bréfin. Bankinn seldi bréfin á árinu 1994 fyrir 30milljónir króna. Stefndi segir aðbankinn hafi ráðstafað söluverðinu upp í skuldir Stokkfisks, sem stefnandi hafiborið ábyrgð á. Bústefnda og einkafirma hans Stokkfisks var tekið til gjaldþrotaskipta meðúrskurði 22. apríl 1988. Áðurgreindumbæjarþingsdómi var áfrýjað til Hæstaréttar og var hann staðfestur með dómi 29.nóvember 1991. Við undirbúning málsinsfyrir Hæstarétt var krafist vitnaleiðslna fyrir bæjarþingi Reykjavíkur. Gögn um þetta vitnamál hafa ekki verið lögðfram, en stefnandi fullyrðir í umfjöllun sinni um málsástæður að bankinn hafiekki látið starfsmenn sína mæta til skýrslugjafar og þannig leynt dómstóla þvíhvernig útfyllingu víxlanna hefði verið hagað. BúnaðarbankiÍslands hafði verið að fullu að eigu ríkissjóðs, en var breytt íhlutafélag. Á árinu 2003 var stór hluturí bankanum seldur og í kjölfarið sameinaðist Búnaðarbankinn Kaupþingi banka. Stefnandi segir að við söluna á hlut íbankanum hafi verið tekið tillit til kröfu sinnar og kaupverðið lækkað semkröfunni nam. Í þessu felistviðurkenning kröfunnar. Þann9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar Kaupþings bankaog skipaði skilanefnd. Stefndi, nú Arionbanki, var stofnaður 21. október 2008 og tók yfir hluta af eignum og skuldumKaupþings banka. Stefnandihefur áður höfðað mál til heimtu sömu kröfu og hann hefur hér uppi. Samkvæmt upptalningu í stefnu hefur hannhöfðað mál sjö sinnum, fyrst á árinu 2001.Síðasta málið var höfðað á hendur Kaupþingi banka á árinu 2007, en varfellt niður 22. október 2008. Mál þettavar síðan höfðað eins og áður segir þann 15. janúar 2013. Viðrekstur hins fyrsta af þessum málum voru dómkvaddir matsmenn að kröfu stefnandatil að meta tjón hans af „að missa eignarráð yfir 30,8% hlutafjár í Hólmadrangihf.“ Með samkomulagi aðila varmatsspurningu breytt þannig að einungis skyldi meta upplausnarverðmætifyrirtækisins ásamt veiðiheimildum. Matsgerðþeirra Þórhalls Björnssonar, viðskiptafræðings og löggilts endurskoðanda, ogGuðmundar Ólafssonar hagfræðings er dags. 18. október 2002. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að 30,8%af eigin fé félagsins hafi í árslok 1987 numið 57.776.158 krónum. Á sama tíma hafi sama hlutfall afaflaheimildum félagsins verið að verðmæti 405.481.489 krónur. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir málssókn sína á því að starfsmenn Búnaðarbanka Íslands hafi með atferlisínu valdið honum fjárhagslegu tjóni, sem stefndi Arion banki beri ábyrgðá. Hanntelur að óheimilt hafi verið að gjaldfella afurðalán fyrirtækja hans, enríkissjóður hafi vegna aðgerða stjórnvalda verið skráður meðskuldari að þessumlánum. Því hafi Búnaðarbankanum veriðóheimilt að innheimta tryggingarvíxlana eins og hann gerði. Þábyggir stefnandi á því að starfsmenn bankans hafi breytt tryggingarvíxlunummeð saknæmum og ólögmætum hætti í þeim tilgangi að komast yfir hlutafé hans íHólmadrangi hf. Þeir hafi sett gjalddagaá víxlana og breytt greiðslustað þeirra.Þegar þetta var gert hafi víxilréttur verið fallinn niður enda víxlarnirverið sýningarvíxlar og eitt ár liðið frá útgáfu þeirra. Vísar hann um þetta til 1. mgr. 34. gr. og 1.mgr. 53. gr. víxillaga nr. 93/1933.Telur stefnandi að það hafi verið refsivert að færa gjalddaga á víxlana,það varði við 155. gr. almennra hegningarlaga.Hafi bankinn með þessu tryggt sér aðgang að stefnanda sem var útgefandivíxlanna og föður hans, sem var ábekingur.Það hafi gert bankanum kleift að ganga að persónulegum eignum stefnanda,fyrst og fremst hlutabréfum hans í Hólmadrangi hf. Þegar bankinn hafi verið búinn að ná að látaselja hlutabréfin á nauðungaruppboði hafi ekki verið hægt að reka Stokkfiskfyrirtækin lengur. Þá hafi hann ekkigetað lokið kaupum á Haferninum hf. eins og samið hafi verið um. Aðgerðir bankans hafi leitt til gjaldþrotsstefnanda. Stefnandibyggir á því að bankinn hafi með samráði við Sparisjóð Reykdæla komið í vegfyrir að hæsta mögulegt verð fengist fyrir hlutabréf hans í Hólmadrangi á nauðungaruppboðinu9. febrúar 1988. Sala bankans áhlutabréfunum hafi síðan verið örlætisgerningur til hagsbóta fyrir viðskiptavinsem hafi verið bankanum þóknanlegur.Verðmæti bréfanna hafi verið mun meira en söluverð bankans gefi tilkynna. Stefnandibyggir á því, eins og áður segir, að háttsemi Búnaðarbankans hafi valdið honumtjóni og að bankinn hafi verið bótaskyldur vegna þess. Samkvæmt lögum nr. 50/1997 hafi Kaupþingbanki hf. tekið við öllum réttindum og skyldum Búnaðarbankans frá 1. janúar1998 að telja. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 21. október 2008 hafi stefndi Arion banki (þá Nýi Kaupþingbanki) yfirtekið þær ábyrgðir Kaupþings banka sem ekki hafi verið taldar upp ísérstakri samantekt. Skaðabótaábyrgðgagnvart stefnanda hafi ekki verið talin upp og því hafi stefndi tekið yfirþessa ábyrgð. Þábyggir stefnandi á því að þegar ríkissjóður hafi selt 45,8% hlut í Búnaðarbankanumí janúar 2003 hafi krafa stefnanda verið viðurkennd af bankanum og því hafikaupendum hlutarins verið veittur afsláttur af kaupverði. Stefnandibyggir á því að krafa sín sé ekki fyrnd.Vegna sviksamlegrar launungar, refsiverðrar háttsemi og brota áeðlilegum og heilbrigðum viðskiptaháttum hafi krafan ekki fyrnst. Í stefnu eru talin í níu töluliðum þau atriðisem hann vísar hér til. Ífyrsta lagi hafi Búnaðarbankinn leynt Hæstarétt því hvernig staðið hefði veriðað útfyllingu tryggingarvíxlanna með því að láta starfsmenn sína ekki mæta ívitnaleiðslu vegna Hæstaréttarmálsins. Íöðru lagi hafi bankinn reynt að réttlæta útfyllingu víxlanna í bréfi tilFjármálaeftirlitsins með því að halda því vísvitandi rangt fram að stefnandihefði sjálfur mætt við löghaldsgerðina og í bæjarþingi og ekki gert athugasemdvið útfyllinguna. Þetta sé ósanngjörnrangfærsla, en stefnandi kveðst ekki hafa mætt til að halda uppi vörnum þar sembankinn hafi hótað að gera föður hans, sem var ábekingur á víxlunum,gjaldþrota. Íþriðja lagi hafi bankinn krafist þess af stefnanda, á meðan bú hans var undirgjaldþrotaskiptum, að hann gengist í ábyrgð fyrir skuldumFramsóknarflokksins. Stefnandi hafi afhálfu bankans og flokksins verið látinn standa frammi fyrir því að bankinn yrðigerður gjaldþrota ef hann gengist ekki í ábyrgð. Hafi hann gert það að lokum. Ífjórða lagi hafi bankinn samið við Sparisjóð Reykdæla um að sparisjóðurinnkeypti ekki hlutabréfin í Hólmadrangi á uppboðinu. Bankinn hafi ekki getað haft aðra hagsmuni afslíkum samningi en þá að þurfa ekki að gera grein fyrir kröfum sínum á hendurstefnanda, en krafa sparisjóðsins hafi verið aftar í veðröð en krafabankans. Ífimmta lagi segir stefnandi að hann hafi átt fund með þáverandi varaformannibankaráðs Búnaðarbankans, Þórólfi Gíslasyni, sem hafi fullyrt að bankinn myndisamþykkja að hlutlausir aðilar yrðu látnir fara yfir útfyllingu víxlanna ogmálsatvik. Stefnandi kveðst hafa lagtslíka beiðni fram, en bankaráðið hafi hafnað henni umsvifalaust. Ísjötta lagi bendir stefnandi á að Búnaðarbankinn hafi útbúið skjal, sem hafiverið efnislega rangt og lagt það fyrir Fjármálaeftirlitið til að blekkja. Skjal þetta sé dags. 25. nóvember 1999 ogberi heitið Vaxtatap vegnaStokkfiskfyrirtækjanna. Ísjöunda lagi segir stefnandi að eftir að notkun skjalsins hefði verið kærð tillögreglu, hefði bankinn haft afskipti af rannsókninni sem hafi orðið til þessað lögreglan hætti rannsókn án þess að allra sakargagna hefði verið aflað. Íáttunda lagi bendir stefnandi á að þegar hann hafi þingfest mál á hendurbankanum í desember 2001 hafi verið krafist tólf milljóna króna málskostnaðartryggingar. Hafi komið fram í úrskurði héraðsdóms að þaðsætti furðu að bankinn reyndi að loka þeirri leið sem bankinn hefði sjálfurlagt til að yrði farin. Íníunda lagi kveðst stefnandi telja að stefndi eigi hluta að því að minnispunktarsem eigi að vera varðveittir í forsætisráðuneytinu séu glataðir, en þeir varðiviðurkenningu á skaðabótakröfu stefnanda við sölu á hlut íBúnaðarbankanum. Stefnandikveðst telja að þessi atriði sýni háttsemi eins og þá sem 7. gr. laga nr.14/1905 taki til. Krafa sín sé því ekkifyrnd. Stefnandiskýrir fjárhæð kröfu sinnar í stefnu og byggir m.a. á matsgerð dómkvaddramatsmanna. Þar sem ekki reynir á fjárhæðkröfunnar í þessum þætti verður þetta ekki reifað nánar. Viðaðalmeðferð mótmælti stefnandi því sérstaklega að krafan væri fyrnd. Taldi hann að Búnaðarbankinn hefði beittvísvitandi launung með því að koma í veg fyrir að starfsmenn hans gæfu skýrslufyrir dómi vegna áðurnefnds Hæstaréttarmáls.Þá hefði krafa sín verið viðurkennd við sölu hluta ríkisins í bankanum,en krafan hefði leitt til lækkunar söluverðs.Taldi hann að hér gilti ekki sú regla einkamálaréttar að viðurkenninguþyrfti að beina að viðkomandi aðila. Hérætti að beita reglum stjórnsýsluréttar.Til vara vildi stefnandi byggja á því að ekki væri áskilið hvenærviðurkenning kæmi til vitundar viðkomandi aðila. Vísaði hann loks til undirstöðuraka 16. gr.eldri fyrningarlaga og sagði að hann ætti ekki að bera hallann af því aðbankinn hefði leynt misgjörðum sínum með víxla hans. Málsástæður og lagarök stefnda Íumfjöllun sinni um málið vísar stefndi fyrst til þess að atvik máls þessa hafigerst áður en hlutafélagið Arion banki var stofnað. Því geti hann ekki vitað um ýmis atriði sem áreyni og þá eigi alls ekki við að snúa sönnunarbyrði við um einhveratriði. Ífyrsta lagi byggir stefndi á aðildarskorti, að það sé rangt að beina kröfustefnanda að sér. Hann telur að íákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 felist að ábyrgð á kröfu,eins og þeirri sem stefnandi haldi uppi, hafi ekki flust til stefnda. Þá leiði ábyrgð hans ekki af lögum eða reglumskaðabótaréttar. Hann hafi heldur ekkigefið neinar yfirlýsingar um ábyrgð á kröfunni, eða vakið réttmætar væntingarstefnanda um að hann myndi takast á hendur slíka ábyrgð. Íöðru lagi telur stefndi að skilyrði bótaskyldu séu ekki uppfyllt. Hann vísar til þess að dæmt hafi verið uminnheimtuaðgerðir Búnaðarbankans í Hæstarétti, en stefndi hafi verið dæmdur tilgreiðslu víxlanna. Dómurinn hafi fulltsönnunargildi um heimild til að fylla út víxlana og þau áhrif að krafa umskaðabætur vegna þeirra verði ekki borin undir dómstóla. Þá hafi víxlarnir verið tryggingarvíxlar, enekki sýningarvíxlar eins stefnandi haldi fram.Ljóst sé að stefndi og bæði hlutafélagið og einkafirmað hafi verið ívanskilum við Búnaðarbankann. Þá hafi bústefnda verið tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu annars aðila enBúnaðarbankans á árinu 1988. Stefnandihefði því allt að einu misst yfirráð yfir hlutabréfunum. Loks mótmælir hann því að krafa stefnandahafi verið viðurkennd þegar hún var nefnd í tengslum við sölu á hlut ríkisins íBúnaðarbankanum. Stefndibyggir í þriðja lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Skaðabótakrafa eins og þessi fyrnist á tíuárum samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 14/1905.Krafan hafi átt að stofnast 9. febrúar 1988. Ekki sé sýnt fram á að fyrningu hafi veriðslitið áður en þetta mál var höfðað.Stefndi byggir sérstaklega á því að vaxtakrafa stefnanda sé fyrnd. Hann mótmælir því sérstaklega að hún fyrnistekki vegna sviksamlegrar launungar eða annarra ástæðna. Þær fullyrðingar stefnanda séuósannaðar. Ífjórða lagi byggir stefndi á því að krafa stefnanda sé niður fallin vegna tómlætis. Hann hafi ítrekað höfðað mál til heimtukröfunnar, en ætíð fellt þau niður án sýnilegrar skýringar. Þá hafi hann fyrst höfðað mál á hendurstefnda fimm árum eftir að félagið var stofnað. Ífimmta lagi byggir stefndi á því að fjárhæð kröfu stefnanda sé ósönnuð. Hann mótmælir þeirri málsástæðu að tjóniðnemi 500 milljónum króna. Bendir hann áað samkvæmt mati á verðmæti bréfanna í nóvember 1993 hafi það verið lítillegahærra en söluverðið á árinu 1994. Loksmótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda sem vanreifaðri. Verði dæmdar bætur krefst hann þess að vextirreiknist ekki fyrr en frá dómsuppsögudegi. Stefndivísar til 16. og 116. gr. laga nr. 91/1991, almennra reglna skaðabótaréttar,víxillaga nr. 93/1933, laga um fyrningu nr. 14/1905 og eldri gjaldþrotalaga nr.6/1978. Stefndimótmælti málsástæðum stefnanda um sviksamlega launung sem of seint framkomnum. Niðurstaða Einsog áður segir var sakarefni málsins skipt þannig að nú verður einungis leyst úrþeirri málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd. Krafastefnanda er skaðabótakrafa vegna tjóns sem hann telur sig hafa hlotið þegarhlutafjáreign í Hólmadrangi gekk honum úr greipum í febrúar 1988. Slík krafa fyrnist á tíu árum, sbr. 2. mgr.4. gr. laga nr. 14/1905. Upphaffyrningarfrests ber að telja frá 9. febrúar 1988 þegar hlutafjáreignin var seldá nauðungaruppboði og tjón stefnanda kom fram. Afreifun málsins í stefnu má sjá að mál til heimtu kröfunnar var höfðað fyrst áárinu 2001. Stefnandibyggir á því að krafan hafi verið viðurkennd er hlutur ríkisins íBúnaðarbankanum var seldur, með því að kaupverð hlutabréfanna hafi verið lækkaðvegna þessarar kröfu hans. Yrði á þettafallist bæri að telja fyrningarfrest kröfunnar frá 16. janúar 2003. Ímunnlegum málflutningi kom fram að stefnandi byggir á því að Búnaðarbankinn ogsíðar Kaupþing banki og stefndi hafi leynt atvikum sviksamlega, þannig að 7.gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 eigi við.Stefndi mótmælti þessari málsástæðu stefnanda sem of seint fram kominni. Á það er ekki unnt að fallast. Þessi málsástæða er svar við þeirrimálsástæðu stefnda að krafan sé fallin niður fyrir fyrningu. Kom hún því réttilega fram í munnlegummálflutningi og þurfti ekki að reifa hana fyrr. Málsástæðaþessi var skýrð ítarlega í málflutningi, en sönnunargögn um atriðið eru af skornumskammti. Stefnandi heldur því fram aðbankinn hafi leynt því hvernig staðið hafi verið að útfyllingu víxla semfjallað var um í áðurnefndu bæjarþingsmáli.Á bankinn að hafa komið í veg fyrir að starfsmenn hans mættu fyrir dómtil skýrslugjafar. Frásögn af þessukemur raunar fram í stefnu. Þá hefurstefnandi lagt fram afrit af bréfi þáverandi lögmanns síns tilyfirborgardómara, þar sem óskað er eftir vitnaleiðslum vegnahæstaréttarmálsins. Hann hefur hinsvegar ekki lagt fram endurrit úr þingbók eða gögn um birtinguvitnakvaðninga. Að þessu virtu erufullyrðingar hans um sviksamlega launung ósannaðar. Hann hefur ekki sýnt fram á að 7. gr.fyrningarlaga eigi við. Enn síður hefurhann sannað að beita megi reglu 16. gr. laganna eða undirstöðurökumhennar. Viðurkenningkröfu samkvæmt 6. gr. fyrningarlaga verður að beinast að kröfuhafanum. Stefnandi fékk engar tilkynningar frábankanum um að reiknað væri með því að hann skuldaði honum tilteknafjárhæð. Umfjöllun um kröfu stefnandamilli þeirra sem komu fram við sölu á hlutafé ríkisins í bankanum felur ekki ísér viðurkenningu kröfunnar í skilningi 6. gr. þannig að fyrningu séslitið. Engu breytir í þessu efni þótthlutaféð sem selt var hafi verið í eigu ríkisins, reglur stjórnsýsluréttar eigaekki við gagnvart stefnanda að þessu leyti. Samkvæmtþessum niðurstöðum reiknast fyrning á kröfu stefnanda frá febrúar 1988. Krafan fyrnist á 10 árum samkvæmt 2. mgr. 4.gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 eins og áður segir. Krafan var því hvað sem öðru líður fallinniður fyrir fyrningu er stefnandi höfðaði mál til heimtu hennar fyrst á árinu2001. Þegar af þessari ástæðu verðurstefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Ekkiverður hjá því komist að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað aðhluta til. Er hann ákveðinn 500.000krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dó m s o r ð Stefndi,Arion banki hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Þorsteins Helga Ingasonar. Stefnandigreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 261/2017
|
Lánssamningur Skaðabætur Fjármálafyrirtæki Handveð Verðbréfaviðskipti Gengistrygging Tómlæti
|
B hafði sett að handveði nánar tiltekna fjármálagerninga til tryggingar greiðslu skuldbindinga D ehf. við L hf., en D ehf. var einkahlutafélag í eigu hans. Komst á samkomulag milli B og L hf. að B myndi gera upp kröfu D hf. samkvæmt lánssamningi við L hf. með þeim verðmætum sem hann hafði sett að handveði. B krafðist þess meðal annars að L hf. yrði gert að endurgreiða honum fjárhæð sem hann taldi að bankinn hefði oftekið af bankareikningum hans við uppgreiðslu lánssamningsins þar sem L hf. hefði umreiknað skuldina í íslenskar krónur úr svissneskum frönkum og japönskum jenum en ekki úr bandaríkjadölum sem B taldi hafa verið lántökumyntina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að L hf. hefði verið rétt að reikna eftirstöðvar lánsins á þennan hátt þar sem þeir gjaldmiðlar hefðu verið tilteknir í lánssamningnum og talið að enga þýðinu hefði haft að lánið hefði að ósk B verið greitt út í bandaríkjadölum. Aðrar kröfur B í málinu voru skaðabótakröfur en B taldi að L hf. hefði vanrækt skyldur sínar gagnvart sér samkvæmt 18. og 19. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Var ekki talið að L hf. hefði við afgreiðslu fyrirmæla frá B bakað sér bótaskyldu á grundvelli fyrrnefndra ákvæða. Þá var talið að tómlæti hefði firrt B rétt til að hafa uppi skaðabótakröfu á þeim grundvelli að L hf. hefði eingöngu átt að innleysa fjármálagerninga B að því marki sem dygði fyrir greiðslu á skuld D ehf. Var L hf. því sýknað af kröfum B.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson og RagnheiðurBragadóttir landsréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 26. apríl 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér aðallega 6.878.054 krónur, en til vara skaðabætur að fjárhæð 1.084.319krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefsthann þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur aðallega að fjárhæð 16.000.000krónur, til vara 3.289.602 krónur, til þrautavara 2.485.193 krónur en að því frágengnuað bætur verði dæmdar að álitum, í öllum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. mars 2009 til 6. janúar 2016 en meðdráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst áfrýjandi þess aðstefnda verði gert að greiða sér skaðabætur aðallega að fjárhæð 11.895.114krónur að „frádregnum tildæmdum dráttarvöxtum samkvæmt aðaldómkröfu í 1.tölulið“, en til vara 2.414.298 krónur, í báðum tilvikum með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. maí 2015 til greiðsludags.Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMálavextir eruraktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 30. maí2016 í máli milli sömu aðila nr. 330/2016 snúa kröfur áfrýjanda í fyrsta lagi aðþví við hvaða erlenda gjaldmiðla hafi átt að miða skuld samkvæmt lánssamningi2. maí 2007 sem stefndi gerði við Drómund ehf., áður Hverafold ehf., í öðrulagi hvort stefndi hafi vanrækt skyldur sínar gagnvartáfrýjanda með þeim afleiðingum að stefndi hafi orðið að taka til sín meira afverðmæti veðsettra fjármálagerninga til uppgjörs á fyrrnefndu láni en ella hefðiþurft og í þriðja lagi hvort stefndi hafi ráðstafað meira af þessum gerningumen heimilt hafi verið. Til tryggingar greiðslu skuldbindingar Drómundar ehf. hafðiáfrýjandi 25. apríl 2007 sett að handveði nánar tiltekna fjármálagerninga ásamtvörslureikningi þar sem þeir voru geymdir.Í fyrsta liðdómkrafna sinna krefst áfrýjandi þess aðallega að stefndi verði dæmdur til aðendurgreiða sér 6.878.054 krónur, sem hann hafi oftekið af bankareikningum 6.mars 2009 við uppgreiðslu á áðurgreindum lánssamningi stefnda og Drómundarehf., sem er einkahlutafélag í eigu áfrýjanda. Stafi það af því að stefndi hafiumreiknað skuldina í íslenskar krónur úr svissneskum frönkum og japönskumjenum, en ekki úr bandaríkjadölum, sem áfrýjandi telur að hafi veriðlántökumyntin.Með dómiHæstaréttar 16. mars 2015 í máli milli sömu aðila nr. 558/2014 var því slegiðföstu að lán samkvæmt áðurgreindum lánssamningi væri lán í erlendri mynt, en ekkilán í íslenskum krónum, sem ólöglega hafi verið bundið gengi erlendragjaldmiðla. Í dóminum var ekki tekin til þess afstaða í hvaða erlendagjaldmiðli eða gjaldmiðlum lánið var. Áfrýjandi heldur því nú fram að miða beriskuld samkvæmt lánssamningnum við gengi bandaríkjadals. Lánið hafi verið greittút í bandaríkjadölum, sem leiða eigi til þeirrar niðurstöðu að viðendurgreiðslu þess beri einnig að miða við gengi þess gjaldmiðils. Stefndiheldur því á hinn bóginn fram að við uppreikning skuldarinnar í íslenskarkrónur beri að taka mið af þeim erlendu gjaldmiðlum sem kveðið hafi verið á umí lánssamningnum, þ.e. gengi japanskra jena og svissneskra franka að jöfnu.Eins og greinirí hinum áfrýjaða dómi ræðst úrlausn á þessum ágreiningi aðila fyrst og fremstaf skýringu á texta lánssamningsins þar sem lýst er þeirri skuldbindingu semDrómundur ehf. tókst á hendur með samningnum. Í lánssamningnum sagði að um væriað ræða fjölmyntalán að jafnvirði 25.000.000 krónur í svissneskum frönkum ogjapönskum jenum í jöfnum hlutföllum. Þá var kveðið á um í samningnum að fjárhæðhvers gjaldmiðils skyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögumfyrir útborgunardag lánsins og yrði skuldin eftirleiðis tilgreind með fjárhæðþeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Í samningnumvar kveðið á um að greiða skyldi lánið með einni afborgun í lok lánstímans 16.maí 2009. Vexti bæri þó að greiða á sex mánaða fresti, í fyrsta sinn 16.nóvember 2007. Samkvæmt gögnum málsins voru greiddir vextir af láninu þann dagog síðan á gjalddögum 16. maí og 17. nóvember 2008. Í tilkynningum stefnda um þágjalddaga voru vextirnir tilgreindir í japönskum jenum og svissneskum frönkum.Af gögnum málsins verður ekki séð að áfrýjandi hafi haft uppi athugasemdir viðstefnda vegna þeirra tilkynninga. Vaxtagreiðslurnar voru inntar af hendi ííslenskum krónum og tóku þær mið af gengi áðurgreindra gjaldmiðla. Með hliðsjónaf öllu framangreindu þykir enga þýðingu hafa við úrlausn málsins þótt lániðhafi að ósk áfrýjanda verið greitt út í bandaríkjadölum 4. maí 2007, ensamkvæmt kaupnótu var fjárhæð lánsins reiknuð í japönskum jenum og svissneskumfrönkum og uppreiknuð úr þeim gjaldmiðlum í bandaríkjadali við innlögn ágjaldeyrisreikning áfrýjanda. Samkvæmt öllu framangreindu var stefnda rétt viðuppgreiðslu lánsins 6. mars 2009 að reikna eftirstöðvar þess í íslenskum krónummiðað við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilteknir voru í lánssamningi. Verðurstefndi því sýknaður af aðalkröfu í fyrsta lið dómkrafna. Aðalkrafaáfrýjanda í þriðja lið dómkrafna hans, sem er skaðabótakrafa, byggir einnig áþví að við uppgjör skuldarinnar hafi borið að miða við gengi bandaríkjadals. Meðvísan til fyrrgreindrar niðurstöðu varðandi aðalkröfu áfrýjanda í fyrsta liðdómkrafna verður stefndi einnig sýknaður af þeirri kröfu.IIAðrar kröfuráfrýjanda í málinu eru skaðabótakröfur. Byggir áfrýjandi bótakröfur sínar á þvíað stefndi hafi vanrækt skyldur sínar gagnvart sér samkvæmt 18. og 19. gr. laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, en þar sé meðal annars mælt fyrir um að viðframkvæmd viðskiptafyrirmæla skuli fjármálafyrirtæki leita allra leiða til aðtryggja bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína og gera ráðstafanirsem miði að sanngjarnri og skjótri framkvæmd fyrirmæla viðskiptavina. Tilstuðnings bótakröfum sínum vísar áfrýjandi einnig til 29. gr. laga nr. 131/1997um rafræna eignaskráningu verðbréfa, en ekki verður séð að hún geti átt við ímálinu. Þá vísar áfrýjandi til almennra reglna skaðabótaréttar.Áfrýjandi byggirá því að vanræksla stefnda við framkvæmd viðskiptafyrirmæla hans hafi í fyrstalagi haft þær afleiðingar að stefndi hafi tekið til sín meira af verðmætiveðsettra fjármálagerninga til uppgjörs á skuldinni, en annars hefði þurft. Íöðru lagi hafi vanrækslan leitt til þess að stefndi hafi ráðstafað meira afþessum gerningum en heimilt hafi verið.Í fyrsta liðdómkrafna sinna krefst áfrýjandi þess til vara að stefndi verði dæmdur til aðgreiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.084.319 krónur með dráttarvöxtum frá 6. mars2009 vegna tjóns sem áfrýjandi hafi orðið fyrir vegna vaxtakostnaðar og þróunargengis japansks jens, svissnesks franka og bandaríkjadals frá 4. og 5. mars2009, þegar uppgjör söluandvirðis fjármálagerninga áfrýjanda lá fyrir, til 6. samamánaðar þegar lánið var greitt upp. Á þessu tímabili hafi gengi hinna erlendugjaldmiðla breyst með neikvæðum hætti fyrir áfrýjanda, skuld Drómundar ehf.hafi hækkað í krónum talið og eignir áfrýjanda í bandaríkjadölum hafi lækkað íverði. Að loknu uppgjöri á söluandvirði fjármálagerninganna hafi ekkert veriðþví til fyrirstöðu að ráðstafa söluandvirði þeirra strax inn á skuldina, en þaðhafi ekki verið gert fyrr en 6. mars 2009. Stefndi hóf söluá hinum handveðsettu fjármálagerningum föstudaginn 27. febrúar 2009 og lauksölu þeirra mánudaginn 2. mars sama ár. Fyrri daginn seldi stefndi hlutiáfrýjanda í Skuldabréfasjóði Landsbanka og lauk uppgjöri á söluandvirðinu 2.mars 2009, en það var að fjárhæð 290.751 króna. Sala á hlutum áfrýjanda íverðbréfasjóðnum Landsbanki Global Equity Fund fór einnig fram 27. febrúar2009, en uppgjöri á söluandvirði þeirra lauk þremur virkum dögum síðar eða 4. mars2009. Nam söluandvirði þeirra 27.710.315 krónum. Sala á hlutum áfrýjanda íverðbréfasjóðunum Global Growth Trends Portfolio-A-USD og Global ValuePortfolio-A-USD fór fram 2. mars 2009 og lauk uppgjöri á söluandvirði þeirraþremur virkum dögum síðar eða 5. sama mánaðar. Nam söluandvirði þeirra245.239,57 bandaríkjadölum, sem samkvæmt kaupgengi bandaríkjadals 5. mars 2009,er var 112,72, og jafngilti því 27.643.404 íslenskum krónum. Skuld samkvæmtlánssamningnum að fjárhæð 51.630.533 krónur var síðan greidd upp meðsöluandvirði fjármálagerninganna 6. mars 2009. Í útreikningum sínum miðaráfrýjandi við að ef 24.006.748 krónur hefðu verið greiddar inn á skuldina 4.mars 2009 og 26.548.880 krónur daginn eftir hefði greiðsla áfrýjanda tiluppgjörs á skuldinni verið 1.084.319 krónum lægri en raun varð á hinn 6. mars2009.Ámeðal gagna málsins eru reglur fyrir Landsbanka Global Equity Fund, semsamþykktar voru 30. ágúst 2007. Í 10. gr. þeirra segir að rekstraraðilasjóðsins sé skylt að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á þvíkaupgengi sem gildir á innlausnardegi. Þá segir í 10. gr.: „Viðskipti meðhlutdeildarskírteini Landsbanki Global Equity Fund fara fram þremur dögum eftirað ósk um viðskipti berst (T+3).“ Þá er á meðal gagna málsins tilkynning fráNASDAQ OMX Iceland, Kauphöllinni á Íslandi, frá 7. maí 2014 þar sem Kauphöllinákvað að breyta uppgjörstíma allra verðbréfaviðskipta á aðalmarkaðiKauphallarinnar og First North Iceland þannig að uppgjör færi fram á öðrumvirkum degi eftir að viðskipti ættu sér stað (T+2). Fram kemur í tilkynningunniað með þessu væri uppgjörstími hlutabréfaviðskipta styttur um einn dag, enuppgjörstími skuldabréfaviðskipta lengdur um einn dag. Af yfirliti umverðbréfaeign áfrýjanda 17. febrúar 2009 má sjá að verðbréfaeign hans var að99,46% erlend hlutabréf. Að gættum framangreindum reglum Kauphallarinnar umuppgjörstíma verðbréfaviðskipta og reglum þeim sem giltu um uppgjörhlutdeildarskírteina Landsbanka Global Equity Fund verður að ætlafjármálafyrirtækjum nokkurt svigrúm til að gera upp og ráðstafa söluandvirðiverðbréfa og annarra fjármálagerninga. Stefndi ráðstafaði söluandvirðinu tilgreiðslu á skuld samkvæmt lánssamningnum einum til tveimur dögum eftir aðuppgjör vegna sölu á eign áfrýjanda í verðbréfasjóðunum þremur lá fyrir eða 6.mars 2009. Verður ekki fallist á að sú afgreiðsla stefnda feli í sér þær tafirá framkvæmd fyrirmæla áfrýjanda að bakað hafi honum bótaskyldu á grundvelli 18.og 19. gr. laga nr. 108/2007. Verður þvístefndi sýknaður af bótakröfum áfrýjanda samkvæmt varakröfu í fyrsta liðdómkrafna hans.2Í öðrum liðdómkrafna krefur áfrýjandi stefnda aðallega um greiðslu skaðabóta að fjárhæð16.000.000 krónur með vöxtum frá 6. mars 2009 þar sem áfrýjandi hefði vanefntskyldu sínu samkvæmt ákvæði í handveðsyfirlýsingunni um að tilkynna áfrýjanda þegarskuldin sem handveðið átti að tryggja næmi hærra hlutfalli en 60% afmarkaðsverði hinna veðsettu fjármálagerninga. Hafi stefnda þá borið að gefaáfrýjanda þriggja bankadaga frest til að bæta við nægilegum tryggingum eða bregðastvið á annan hátt í því skyni að takmarka tjón sitt. Þess í stað hafi stefnditekið einhliða ákvörðun um að hætta enn meiri fjármunum áfrýjanda án hanssamþykkis. Með þessari háttsemi hafi stefndi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt18. gr. laga nr. 108/2007 og 4. gr. reglna stefnda um bestu framkvæmd,markaðssvik og innherjaviðskipti, sem samkvæmt gögnum málsins eru frá apríl2010. Fallist er á meðhéraðsdómi að ákvæðum í handveðsyfirlýsingu áfrýjanda 25. apríl 2007 oglánssamningi 2. maí 2007 um 60% veðhlutfall hafi verið ætlað að tryggjahagsmuni veðhafa, lánveitandans, til fullnægjandi trygginga. Fyrir liggur aðekki kom til þess að stefndi beitti framangreindri heimild um að kalla eftirauknum tryggingum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 558/2014, en eðli málsinssamkvæmt hvíldi ekki sú skylda á stefnda að nýta sér þetta úrræði. Með hliðsjónaf framangreindu getur áfrýjandi ekki byggt rétt til skaðabóta úr hendi stefndaá því að stefndi hafi ekki beitt þeim úrræðum sem honum voru heimil til aðtryggja hagsmuni sína sem lánveitandi og veðhafi. Verður ætlað tjón áfrýjandahvorki rakið til saknæmrar né ólögmætrar háttsemi stefnda í þessum efnum. Verðurhann því sýknaður af bótakröfu áfrýjanda samkvæmt aðalkröfu í öðrum liðdómkrafna hans.3Áfrýjandi byggirvara- og þrautavarakröfu í öðrum lið dómkrafna sinna á því að hann hafi gefiðafdráttarlaus fyrirmæli um innlausn og sölu hinna handveðsettu fjármálagerningaí tölvupósti til starfsmanns stefnda 17. febrúar 2009, sem hann hafi samþykktsama dag. Bindandi samkomulag hafi því tekist milli áfrýjanda og stefnda umsölu hinna handveðsettu eigna þann dag. Áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni þarsem stefndi hafi ekki farið strax að fyrirmælum hans og selt fjármálagerningana17. febrúar 2009, en virði þeirra hafi numið 59.548.931 krónu þann dag, en einungis56.259.329 krónum þegar þeir hafi loks verið innleystir um mánaðamót febrúar ogmars 2009. Tjón stefnda nemi mismuninum eða 3.289.602 krónum, sem er fjárhæðvarakröfu áfrýjanda í öðrum lið dómkrafna hans. Þrautavarakrafaáfrýjanda í öðrum lið dómkrafna hans er að fjárhæð 2.485.193 krónur. Byggiráfrýjandi útreikning kröfu sinnar á því að ef sala hinna veðsettufjármálagerninga hefði farið fram 17. febrúar 2009 og uppgjör á söluandvirðiþeirra þremur dögum síðar, sem síðan hefði verið ráðstafað samdægurs tilgreiðslu á láninu, hefðu 7.113.989 krónur setið eftir í höndum áfrýjanda í stað4.628.796 króna, sem eftir hafi verið af söluandvirðinu eftir uppgjörskuldarinnar 6. mars 2009. Mismunurinn nemi fjárhæð þrautavarakröfu. Þau ætluðu fyrirmælisem áfrýjandi vísar til um að selja skyldi hina veðsettu gerninga voru sendstefnda í tölvupósti, fyrst 11. febrúar 2009 og síðan 17. sama mánaðar. Í fyrritölvupóstinum lýsti áfrýjandi bágri fjárhagsstöðu Drómundar ehf. og upplýsti aðhann væri að reyna að bjarga félaginu og hefði hug á að forða því frágjaldþroti. Í tölvupóstinum gerði áfrýjandi grein fyrir þeirri hugmynd sinni aðhann myndi sjálfur kaupa kröfu stefnda á hendur Drómundi ehf. samkvæmtlánssamningnum 2. maí 2007 og greiða fyrir með því að selja þær eignir sínarsem bankinn hefði að handveði. Síðan sagði í tölvupóstinum: „Með þessarihugmynd um að ég kaupi kröfu Landsbankans á Drómund er ég að gera ráð fyrir aðLandsbankinn fái alla kröfu sína greidda uppreiknaða með áföllnum vöxtum enbæti ekki á neinum aukakostnaði. Hver er afstaða bankans, er þetta eitthvað semkæmi til greina að gera?“ Hinn 17. febrúar 2009 svaraði starfsmaður stefndaerindi áfrýjanda með tölvupósti: „Sæll Birkir, þetta gengur. Ég læt innleysabréfin“. Áfrýjandi svaraði tölvupóstinum nokkrum mínútum síðar og tók fram aðhann legði mikla áherslu á að þetta yrði framkvæmt eins og hann hefði mæltfyrir um, sem var að hann eignaðist persónulega kröfuna á hendur Drómundi ehf.samkvæmt áðurgreindum lánssamningi. Í tölvupóstinum tiltók áfrýjandi: „... égkaupi þá pappíra af bankanum og fæ þá framselda og grundvalla síðan mína kröfuá Drómund á þeim lánasamningum. Þarf ég að koma við hjá þér til að skrifa undireitthvað eða sendir þú mér pappírana? Viltu þá innleysa að fullu báða ACMsjóðina mína og það sem þarf af Landsbanka Global Equity fund upp í restina afkaupverðinu fyrir skuldabréfinu.“Með tölvupósti18. febrúar 2009 tilkynnti starfsmaður á fyrirtækjasviði stefnda að bankinnhefði tekið þá stefnu að framselja ekki lánsskjöl samhliða uppgjöri. Íkjölfarið áttu sér stað frekari samskipti í tölvupósti um þá ósk áfrýjanda aðstefndi framseldi honum kröfuna á hendur Drómundi ehf. við uppgjör á skuldinni,en niðurstaðan varð sú að stefndi samþykkti að gefa út yfirlýsingu um að eignirsem áfrýjandi hefði sett að veði til tryggingar skuldinni hefðu veriðinnleystar og andvirði þeirra ráðstafað til greiðslu á skuld Drómundar ehf. Starfsmaðurstefnda sendi áfrýjanda því næst tölvupóst 24. febrúar 2009 og innti hann eftirþví hvað hann segði um framhaldið. Áfrýjandi svaraði með tölvupósti 26. samamánaðar og sagði: „Er ekki rétt að drífa í þessu og klára málið, innleysasjóðina greiða fyrir lánið. Viltu láta mig vita hvenær ég má vænta þess aðþessi mál verði frágengin.“ Daginn eftir eða 27. febrúar 2009 byrjaði stefndiað selja hina handveðsettu fjármálagerninga og lauk sölu þeirra 2. mars 2009. Með vísan tilframangreindra samskipta áfrýjanda við starfsmenn stefnda er ekki fallist á þaðmeð áfrýjanda að hinn 17. febrúar 2009 hafi komist á bindandi samkomulag millihans og stefnda um að selja hina handveðsettu fjármálagerninga til að gera uppskuld samkvæmt áðurgreindum lánssamningi. Ljóst er að fyrirmæli áfrýjanda ítölvupósti 17. febrúar 2009 til stefnda voru sett fram með því skilyrði aðkrafa samkvæmt lánssamningnum 2. maí 2007 yrði framseld áfrýjanda, en þaðskilyrði gat stefndi ekki fallist á. Samkomulag aðila um sölu hinnahandveðsettu gerninga í því skyni að gera upp skuld samkvæmt lánssamningnumkomst því ekki á fyrr en með fyrirmælum áfrýjanda sem sett voru fram ítölvupósti til stefnda 26. febrúar 2009. Samkvæmt framangreindu verður stefndisýknaður af vara- og þrautavarakröfu í öðrum lið dómkrafnanna.Af áðurgreindriniðurstöðu réttarins að því er varðar aðal-, vara- og þrautavarakröfu í öðrumlið dómkrafna áfrýjanda leiðir að stefndi verður einnig sýknaður afþrautaþrautavarakröfu áfrýjanda í öðrum lið um skaðabætur að álitum.4Í þriðja lið dómkrafna sinna krefst áfrýjandi þess til vara að stefndigreiði sér skaðabætur að fjárhæð 5.276.513 krónur. Samkvæmt fyrirmælum ítölvupósti áfrýjanda til stefnda 11. og 17. febrúar 2009 hafi stefndi einungisátt að innleysa fjármálagerninga áfrýjanda að því marki sem dygði fyrirgreiðslu á skuld Drómundar ehf. við stefnda. Stefndi hafi hins vegar innleyst allagerningana sem áfrýjandi hafði sett að handveði. Tjón áfrýjanda sé í því fólgiðað hafa af framangreindum ástæðum orðið af þeirri ávöxtun sem fjárfesting hans íLandsbanka Global Equity Fund hefði skilað honum hefði stefndi farið aðáðurgreindum fyrirmælum hans. Til að greiða skuld Drómundar ehf. hefði nægt aðinnleysa 26.029.541 hlut í sjóðnum 4. mars 2009 og því hefði áfrýjandi átt áframí honum hluti að nafnverði 4.384.301 króna, sem við innlausn hafi verið aðmarkaðsvirði 4.086.081 króna. Hinn 29. maí 2015 hafi markaðsvirði þeirra hluta numið5.506.244 krónum, en frá þeirri fjárhæð hefur áfrýjandi dregið vaxtatekjur af fjárhæðinni,sem hann fékk til frjálsrar ráðstöfunar eftir uppgreiðslu lánsins, á tímabilinufrá 6. mars 2009 til 29. maí 2015. Miðað við 10% ársvexti og vaxtavexti affjárhæðinni nemi vaxtatekjurnar 3.091.946 krónum. Að þeim frádregnum nemi tjónáfrýjanda 2.414.298 krónum. Af gögnum málsins má ráða að áfrýjandi tefldi fyrstfram kröfu sem byggði á þessum sjónarmiðum í tölvupósti til stefnda 31. maí2015, en ekki 29. maí eins og hann heldur fram í stefnu og miðar við íútreikningi kröfu sinnar.Eins og fyrrgreinir voru endanleg fyrirmæli áfrýjanda um sölu hinna handveðsettufjármálagerninga sett fram í tölvupósti til stefnda 26. og 27. febrúar 2009 enþar óskaði áfrýjandi eftir því að málið yrði klárað, sjóðirnir innleystir oglánið greitt upp. Gögn málsins bera með sér að áfrýjandi fékk frá stefnda kvittanirvegna sölu á fjármálagerningunum og uppgjörs á söluandvirði þeirra 2., 4. og 5.mars 2009. Af gögnum málsins má ljóst vera að þrátt fyrir að áfrýjanda hafiverið kunnugt um innlausn fjármálagerninganna frá þeim tíma verður ekki séð aðhann hafi gert athugasemdir við innlausn þeirra fyrr en í tölvupósti tilstefnda 31. maí 2015. Voru þá liðin rúm sex ár frá því að innlausnfjármálagerninganna. Sýndi áfrýjandi því af sér stórfellt tómlæti, sbr. dómHæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Verður að telja að tómlætiáfrýjanda að þessu leyti firri hann rétti til að hafa upp skaðabótakröfu áþessum grundvelli. Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður afvarakröfu áfrýjanda í þriðja lið dómkrafna hans.Samkvæmt öllu framansögðuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,Birkir Leósson, greiði stefnda, Landsbanka Íslands hf., 500.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2017Mál þetta, sem dómtekið var 10. janúar 2017, varhöfðað 6. janúar 2016 af Birki Leóssyni, Fannafold 176, Reykjavík á hendurLandsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, til endurgreiðslu á ofteknumfjármunum af bankareikningum stefnanda 6. mars 2009 og til greiðslu skaðabótavegna tapa sem stefnandi hafi orðið fyrir af völdum stefnda.Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar:Í fyrsta lið dómkröfu stefnanda krefst hann þess aðallega að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda 6.878.054 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 6. mars 2009til greiðsludags. Í fyrsta lið dómkröfu stefnanda er þess því næst krafist aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.084.319krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu,nr. 38/2001, frá 6. mars 2009 til greiðsludags. Í öðrum lið dómkröfu stefnanda krefst hann þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabæturað fjárhæð 30.571.204 krónur. Til varaer gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur aðfjárhæð 3.289.602 krónur. Til þrautavaraer gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur aðfjárhæð 2.485.193 krónur. Tilþrautaþrautavara er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiðastefnanda skaðabætur að annarri fjárhæð að álitum dómsins. Þess er krafist aðskaðabætur sem ákveðnar verða samkvæmt þessum lið dómkröfu stefnanda beri vextisamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 6.mars 2009 til 6. janúar 2016, en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga, frá þeim degi til greiðsludags. Í þriðja lið dómkröfu stefnanda krefst hann þess aðallega að stefndi greiði stefnanda skaðabætur að fjárhæð14.757.329 krónur, að frádreginni þeirri fjárhæð dráttarvaxta sem stefnandaverði gert að greiða stefnda samkvæmt aðalkröfu í fyrsta lið dómkröfustefnanda. Til vara er gerð krafa umað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.276.513krónur. Til þrautavara er gerð krafaum að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að annarri lægrifjárhæð að álitum dómsins. Þess er krafist að skaðabætur sem ákveðnar verðasamkvæmt þessum lið dómkröfu stefnanda beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 29. maí 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi þess aðstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað eftir mati dómsins aðviðbættum virðisaukaskatti.Endanlegardómkröfur stefnda eru þær að stefndiverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til aðgreiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Krafist ervirðisaukaskatts af dæmdri málflutningsþóknun til stefnda.Ígreinargerð sinni krafðist stefndi þess að málinu yrði vísað frá dómi. Fallistvar á þá kröfu með úrskurði þessa dóms 15. apríl 2016, en með dómi HæstaréttarÍslands 30. maí 2016, í máli réttarins nr. 330/2016, var sá úrskurður felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar. Viðfyrirtöku málsins 1. september 2016 lagði stefndi fram greinargerð um efnishliðmálsins og gerði þá framangreindar kröfur í málinu.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaMál þetta árætur að rekja til þess að félag, sem mun að öllu leyti hafa verið í eigustefnanda og borið á síðari stigum heitið Drómundur ehf., gerði samning 2. maí2007 við Landsbanka Íslands hf. um að taka „fjölmyntalán til 2 ára að jafnvirðikr. 25.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: CHF 50% JPY 50%“. Lánþetta skyldi endurgreitt í einu lagi 16. maí 2009, en vextir af því, sem áttuað vera svonefndir LIBOR-vextir með 1,9% álagi, skyldu þó greiddir á sex mánaðafresti, í fyrsta sinn 16. nóvember 2007. Í samningnum var tekið fram aðlántakinn óskaði eftir að nánar tilgreindur reikningur í eigu stefnanda, semmun hafa verið tékkareikningur í krónum við Landsbanka Íslands hf., yrðiskuldfærður fyrir greiðslu vaxta af láninu og endurgreiðslu höfuðstólsins.Samkvæmt fylgiskjali með samningnum óskaði lántakinn eftir því að lánið yrðigreitt út með innborgun á tiltekinn reikning í eigu stefnanda hjá bankanum, semekki er umdeilt í málinu að hafi verið innlendur gjaldeyrisreikningur íbandaríkjadölum. Til að tryggja greiðslu skuldbindinga lántakans hafði stefnandiáður sett að handveði til bankans 25. apríl 2007 nánar tilteknafjármálagerninga í eigu sinni ásamt vörslureikningi sem þeir voru varðveittirá.Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. alaga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, til að taka yfir vald hluthafafundar íLandsbanka Íslands hf., víkja stjórn félagsins frá og setja yfir þaðskilanefnd, en ráðstafaði síðan 9. sama mánaðar tilteknum eignum ogskuldbindingum þess til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda. Óumdeilt er aðmeðal þeirra eigna hafi verið réttindi samkvæmt fyrrnefndum lánssamningi ogyfirlýsingu stefnanda um handveð.Fyrir liggur aðstefnandi bar í febrúar 2009 upp ósk við stefnda um að fá að kaupa kröfubankans á hendur Drómundi ehf. samkvæmt lánssamningnum, en til að standa straumaf kaupverðinu yrðu seld verðmæti sem stefnandi hafði sett að handveði samkvæmtáðursögðu. Stefndi mun hafa neitað að framselja stefnanda kröfuna, ensamkomulag á hinn bóginn tekist um að gera upp skuldina á þennan hátt. Í þvískyni mun stefndi hafa komið gerningunum sem handveðréttur hans tók til í verðá tímabilinu frá 27. febrúar til 2. mars 2009 og lagt andvirði þeirra,27.710.315 krónur og 245.239,57 bandaríkjadali, inn á tékkareikning oggjaldeyrisreikning stefnanda hjá sér. Stefndi mun síðan 6. mars sama ár hafatekið síðastgreinda fjárhæð af gjaldeyrisreikningi stefnanda og lagt andvirðihennar, 27.501.166 krónur, inn á tékkareikning hans, en fært sama dag51.630.533 krónur af þeim reikningi til að greiða skuld Drómundar ehf. samkvæmtlánssamningnum frá 2. maí 2007.Stefnandi höfðaði 27. júlí 2012 mál á hendur stefnda og krafðist þess aðþeim síðarnefnda yrði aðallega gert að greiða sér annars vegar 24.129.367krónur og hins vegar 245.239,57 bandaríkjadali, til vara 232.654,54bandaríkjadali og að því frágengnu 26.089.880 krónur, í öllum tilvikum meðdráttarvöxtum frá 6. mars 2009 til greiðsludags. Aðalkröfuna reisti stefnandi áþví að handveðréttur stefnda yfir áðurnefndum fjármálagerningum hefði falliðniður við sölu þeirra og hafi stefndi ekki notið nokkurra réttinda yfirsöluverðinu, sem hafi verið lagt inn á óveðsetta innlánsreikninga stefnanda.Stefnda hafi af þessum sökum verið óheimilt að taka fé af reikningunum til aðgreiða upp skuld Drómundar ehf. Sneri aðalkrafa stefnanda þannig að því aðstefnda yrði gert að endurgreiða sér féð sem hann hafi tekið til sín á þennanhátt. Varakröfurnar tvær voru á hinn bóginn byggðar á því að fjárhæð skuldarDrómundar ehf. samkvæmt lánssamningnum 2. maí 2007, sem hafi verið í krónum,hafi andstætt ákvæðum VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Hafi stefnda ekki verið heimilt aðkrefjast greiðslu á hærri fjárhæð en svarað hafi til höfuðstóls lánsins íkrónum og umsaminna vaxta af henni og bæri honum því að endurgreiða það, semhann hafi oftekið við uppgjör skuldarinnar, aðallega í bandaríkjadölum en tilvara samsvarandi fjárhæð í krónum. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2015 í máli nr. 558/2014 var stefndi sýknaðuraf framangreindum kröfum stefnanda. Að því er varðaði aðalkröfu stefnanda var ídóminum vísað til þess að sannað væri að samkomulag hefði tekist milli aðilannaum að fjármálagerningarnir, sem stefnandi hafi sett að veði til tryggingarskuld Drómundar ehf., yrðu seldir til að greiða hana upp. Yrði ekki litið svo áað réttarvernd veðréttarins hafi fallið niður við það eitt að andvirðifjármálagerninganna hafi í þessum tilgangi verið lagt inn á óveðsettainnlánsreikninga stefnanda í skamman tíma. Um varakröfur stefnanda var tekiðfram að við úrlausn um hvort lán hafi verið tekið í krónum með áskilnaði um aðfjárhæð þess tæki breytingum eftir gengi erlendra gjaldmiðla yrði samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar fyrst og fremst að líta til texta skuldbindingarlántaka í samningi um lánið, en leiddi skýring þess texta ekki til niðurstöðuyrði að gæta að því hvernig aðilar samningsins hefðu efnt skyldur sínar ogframkvæmt hann að öðru leyti. Lánið, sem um ræddi, hafi verið greitt út íbandaríkjadölum með innborgun á reikning stefnanda, sem hafi verið stofnaður aðósk hans vegna fyrirhugaðra fjárfestinga erlendis. Að því virtu var varakröfumstefnanda, sem byggðu á því að lánið væri í íslenskum krónum með ólögmætrigengistryggingu, einnig hafnað með dómi Hæstaréttar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2015 var vísað frá dóminummáli sem stefnandi höfðaði gegn stefnda 11. júní s.á. þar sem hann krafðistm.a. viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda vegna framangreindra atvika.Úrskurðurinn var ekki kærður til Hæstaréttar.Stefnandi höfðaði mál þetta gegn stefnda 6. janúar 2016 og setti þádómkröfur sínar fram með þeim hætti að þar var, gagnstætt fyrirmælum d- oge-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, ekki látið við það sitja að tiltakahvers hann krefðist í einfaldri mynd, heldur var þar í löngu máli vafið inn íkröfugerðina skýringum og málsástæðum að baki henni. Kröfur stefnanda voru ekkihæfar til dóms í þeim búningi svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr.330/2016. Ekki þóttu, að svo komnu, efni til að vísa málinu frá dómi af þeimsökum, þar sem stefnandi sem er ólöglærður fari með mál sitt sjálfur og þvíhvíli á héraðsdómara að leiðbeina honum um formhlið þess, þar á meðal umorðalag dómkrafna. Þegar málið var tekið til meðferðar þessa dóms að nýju færðistefnandi kröfugerð sína í það horf sem hér að framan er efnislega gerð greinfyrir. Frávísun máls þessa frá héraðsdómi 15. apríl 2016 byggði á þeim rökum aðmeð dómi Hæstaréttar 16. mars 2015, í fyrrnefndu máli réttarins nr. 558/2014,lægi fyrir endanlegur dómur um málsatvik og umrædd viðskipti aðila. Þar semstefndi hefði verið sýknaður af kröfu stefnanda um endurgreiðslu þeirrafjármuna sem viðskipti aðila snerust um yrði ekki að nýju dæmt um þá kröfu,sbr. 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Jafnframt var með vísun til 5. mgr. 101. gr. sömu laga talið rétt aðvísa málinu frá dómi þar sem stefnandi hefði látið undir höfuð leggjast að færafyrir kröfu sinni málsástæður, sem hann hefði getað teflt fram í máli því gegnstefnda sem hann áður hefði höfðað. Aðalkrafa stefnanda í fyrra máli hans á hendur stefnda var sem fyrr greinirreist á því að stefnda hefði verið óheimilt að verja fé, sem stóð áinnlánsreikningum stefnanda hjá sér, til að greiða upp skuld Drómundar ehf.samkvæmt lánssamningnum frá 2. maí 2007 sökum þess að tryggingarréttindisamkvæmt handveðsyfirlýsingunni 25. apríl sama ár hefðu ekki náð til þeirrainnstæðna. Varakröfur stefnanda í því máli voru um endurgreiðslu á fé, sem hanntaldi stefnda hafa oftekið af þeim innstæðum til uppgjörs á skuldinni, með þvíað miða útreikning lánsfjárhæðar við það að hún hafi verið í erlendumgjaldmiðlum en ekki í íslenskum krónum með ólögmætum áskilnaði umgengistryggingu. Stefndi var sýknaður og hefur sá dómur gagnvart málinu, semhér er til úrlausnar, þau áhrif sem um ræðir í 1. mgr. og 2. mgr. 116. gr. laganr. 91/1991.Með dómi Hæstaréttar 30. maí 2016var máli þessu vísað heim til meðferðar þessa dóms að nýju með þeimrökstuðningi að þótt mál þetta eigi rætur að rekja til sömulögskipta aðilanna og bjuggu að baki fyrra málinu séu kröfurnar, sem stefnandigeri nú, í öllum atriðum reistar á öðrum forsendum. Ákvæði 116. gr. laga nr.91/1991 standi af þessum sökum hvorki því í vegi að stefnandi hafi nú uppidómkröfur á þessum grunni né verði litið svo á að hann hefði með réttu átt aðgera þær í fyrra málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. sömu laga. Mál þetta snúisthvorki um gildi eða umfang handveðréttinda stefnda samkvæmt yfirlýsingunni frá25. apríl 2007 né hvort lánssamningurinn 2. maí sama ár hafi verið um fjárhæð íkrónum. Kröfur stefnanda nú, og þar með ágreiningsefni máls þessa, snúast samkvæmtframansögðu í fyrsta lagi um það við hvaða erlenda gjaldmiðla hafi átt að miðaskuld samkvæmt lánssamningnum, í öðru lagi hvort stefndi hafi vanrækt skyldursínar gagnvart stefnanda með þeim afleiðingum að stefndi hafi orðið að taka tilsín meira af verðmæti veðsettra fjármálagerninga til uppgjörs á skuldinni enannars hefði þurft og í þriðja lagi hvort stefndi hafi ráðstafað meira afþessum gerningum en heimilt hafi verið. Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi kveður málsókn sína byggja á niðurstöðum dóms Hæstaréttar í máli nr.558/2014, sem hafi skýrt réttarstöðu aðila frá því sem áður hafi verið ogeinfaldað þetta mál. Í fyrsta lagi að ekki hafi verið um að ræða veðkall einsog stefnandi hafi talið og stefndi hafi sjálfur haldið fram allt frá byrjunmáls þar til honum hafi verið stefnt í málinu eða í þrjú ár og átta mánuði. Íöðru lagi að sannað sé að með tölvuskeytum í febrúar 2009 milli stefnanda ogstefnda hafi komist á samkomulag „milli málsaðila um sölu hinnahandveðsettu fjármálagerninga í þeim tilgangi að greiða umrædda skuld“. Íþriðja lagi að lánssamningur hafi veriðum löglegt erlent lán þar sem „áfrýjandi efndi aðalskyldu sína ágrundvelli lánssamningsins með útgreiðslu í bandaríkjadölum ágjaldeyrisreikning stefnda“.Lítaverði til þess að stefndi sé fjármálafyrirtæki sem starfi í skjóli leyfis skv.II. kafla laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, og beri skv. 1. mgr. 19. gr.að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði. Stefnda beri að fara að ákvæðum II. kafla laga nr. 108/2007,um verðbréfaviðskipti, sbr. sérstaklega 13. gr., um heimildir til að selja ogframselja fjármálagerninga, 18. gr., um bestu framkvæmd og bestu niðurstöðufyrir viðskiptavini, og 19. gr., um framkvæmd fyrirmæla frá viðskiptavinum.Stefndi sé skaðabótaskyldur samkvæmt VII. kafla laga nr. 131/1997, um rafrænaeignarskráningu verðbréfa, og samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar vegnatjóns sem hann hafi valdið stefnanda með því að fara ekki að samningum ogfyrirmælum stefnanda sem stefndi sjálfur og Hæstiréttur telji sannað að veriðhafi samkomulag aðila.Dómkrafa1. Aðalkrafan sé að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 6.878.054krónur sem hann hafi oftekið af bankareikningum stefnanda 6. mars 2009 viðuppgreiðslu á skuldabréfi Drómundar ehf. 2. maí 2007 vegna þess að stefndi hafireiknað skuldina upp í íslenskar krónur úr svissneskum frönkum og japönskumjenum en ekki úr bandarískum dölum sem verið hafi lántökumyntin og sem lániðhafi verið greitt út í við lántöku.Lán samkvæmt lánssamningiLandsbanka Íslands hf. við Hverafold ehf., síðar Drómundur ehf., dags. 2. maí2007, sem stefnandi hafi gengið í tryggingu fyrir, hafi verið íbandaríkjadölum. Hæstiréttur hafi í máli nr. 558/2014 hafnað því aðlánssamningurinn hafi verið um ólöglegt gengistryggt lán í íslenskum krónum.Stefnandi sé réttur eigandiþessarar kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu vegna ofgreiðslu skuldar samkvæmtskuldabréfinu þar sem stjórn Drómundar ehf. hafi undirritað framsalsyfirlýsingutil stefnanda 4. febrúar 2013. Stefnda hafi einungis verið heimilt að taka útaf bankareikningi stefnanda þá fjárhæð sem dygði til að greiða upp lögformlegaskuld Drómundar við stefnda og ekki meira. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið sú að um löglegterlent lán væri að ræða jafnvel þó að heiti lánssamnings væri skýrt „ISK25.000.000 LÁNSSAMNINGUR“. Þar væri ekki getið um erlendar fjárhæðir og aðallar greiðslur af láninu skyldu skuldfærast af bankareikningi í íslenskumkrónum og þó að lánið hafi verið tekið gagngert í þeim tilgangi að lántakigreiddi með andvirði þess upp skuld sína í íslenskum krónum við stefnanda. Þáværi það yfirsterkara að lánið hefði verið greitt út í bandaríkjadölum inn ábankareikning kröfuhafa til uppgreiðslu á skuld í íslenskum krónum. Til aðítreka gildi þess að greitt hafi verið með dollurum hafi sérstaklega veriðtekið fram í dóminum að sá kröfuhafi sem fengið hafi kröfu sína greidda með lánsandvirðinu,þ.e. stefnandi, hafi ætlað sér að fjárfesta fyrir dollarana erlendis. Samkvæmtþessum rökstuðningi Hæstaréttar hljóti lánið því að hafa verið íbandaríkjadölum en hvorki í íslenskum krónum né svissneskum frönkum ogjapönskum jenum. Hvorki lántaki né stefnandi hafi nokkurn tímann átt gjaldeyrieða bankareikninga í þeim gjaldmiðlum né átt viðskipti í þeim löndum.Við útgreiðslu lánsins 4.maí 2007 hafi lántökufjárhæðin USD 393.314,25 að frádregnum 0,30%lántökukostnaði, verið greidd inn á USD-bankareikning stefnanda hjá stefnda,alls USD 392.134,31. Við uppgreiðslu lánsins 6. mars 2009 hafi skráð gengi áUSD hjá stefnda verið 112,41 króna þannig að uppgreiðsla USD 393.314,25 hafiverið samtals 44.211.826 krónur. Greiddir vextir af láninu samkvæmt fullnaðarkvittunLandsbankans hafi numið 540.653 krónum. Samtals hafi því greiðsla af láninu,afborgun og vextir, verið alls 44.752.479 krónur. Stefndi hafi hins vegar tekið51.630.533 krónur til uppgreiðslu lánsins sama dag eða 6.878.054 krónur umframþað sem hann hefði átti að gera til uppgreiðslu á láni í bandaríkjadölum.Stefnda beri að fara að ákvæðumII. kafla laga 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sbr. sérstaklega 18. gr., umbestu framkvæmd og bestu niðurstöðu fyrir viðskiptavini, og 19. gr., um framkvæmdfyrirmæla frá viðskiptavinum. Þá sé gerð krafa um að stefndiverði dæmdur til að greiða skaðabætur til að bæta stefnanda tap, aðallegagengistap af skuld sem reiknuð hafi verið upp í svissneskum frönkum ogjapönskum jenum og gengistap af innstæðu í bandarískum dölum, sem hann hafiorðið fyrir í byrjun mars 2009, samtals 1.084.319 krónur. Gengistöp hafi orðiðvegna þess að stefndi hafi beðið í nokkra daga, til 6. mars 2009, með aðráðstafa söluandvirði verðbréfa til greiðslu á skuld Drómundar ehf. við bankann.Það liggi fyrir sannað aðandvirði innleystra verðbréfa hafi ekki verið ráðstafað án tafar til greiðslu áláni heldur hafi stefndi lagt andvirðið inn á bankareikninga stefnandatímabundið, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 558/2014, að: „Sölunni lauk2. mars 2009 og var andvirðið fært til greiðslu skuldar Drómundar ehf. fjórumdögum síðar“. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið að tilgangur sölu handveðsettrafjármálagerninga hafi verið að ráðstafa söluandvirði þeirra til greiðslu átilgreindri skuld við stefnda. Þar með hafi stefndi einungis haft heimild tilað selja verðbréf stefnanda að því marki að dygði til greiðslu umræddrarskuldar og einungis í þeim tilgangi að greiða skuld en ekki til að látasöluandvirði verðbréfanna rýrna á bankareikningi á sama tíma og skuldin hafiaukist. Stefndi hljóti þá að minnsta kosti að vera skaðabótaskyldur vegna tjónssem hann hafi valdið stefnanda vegna þess að hann hafi ekki farið að skýrumákvæðum samkomulags aðila um þessi atriði. Af gögnum megi sjá að stefndi hafiekki fylgt þeim fyrirmælum í tölvuskeytum stefnanda sem stefndi hafi sjálfurhaldið fram fyrir dómstólum að hann hefði fylgt og hafi verið samkomulag um ogHæstiréttur telji í dómi sínum sannað að hafi verið samkomulag. Það standi stefnda nær enstefnanda að bera tap sem leitt hafi af ástæðulausri töf stefnda á að ráðstafasöluandvirði verðbréfanna til greiðslu af skuldabréfinu. Aðallega sé þaðgengistap sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þess að skuld Drómundar ehf.hafi hækkað í krónum talið á umræddu tímabili, þó að stutt hafi verið, eneinnig hafi þarna haft áhrif gengistap þar sem andvirði bandaríkjadalanna semlagðir hafi verið á innlánsreikning hans hafi rýrnað í krónum talið á umræddumtíma og vextir hafi þarna einnig lítillega haft áhrif. Nánar tilgreintsundurliðist tjónið þannig miðað við að söluandvirði verðbréfa hefði beintverið ráðstafað til greiðslu á skuldinni eins og borið hafi að gera samkvæmtdæmdu samkomulagi:Hverafold ehf. hafi tekið umrættlán hjá stefnda í þeim eina tilgangi að greiða 24.588.045 króna skuld sína við stefnanda. Ástæða þess að lániðhafi upphaflega verið greitt út í bandaríkjadölum en ekki íslenskum krónum,eins og stefndi hafi ætlað að gera, hafi verið sú að stefnandi sem kröfuhafilántaka hafi óskað eftir því að stefndi greiddi andvirði lánsins inn áUSD-gjaldeyrisreikning sinn þar sem hann hafi ætlað að nota fjármunina tilfjárfestinga í verðbréfum á bandarískum hlutabréfamarkaði og viljað takmarkagengisáhættu sína þá fáu daga sem liðið hafi þar til hann keypti verðbréf. Aukþess komi beint fram í dæmdu samkomulagi aðila, að stefnda hafi einnig veriðvel kunnugt um frá fyrri viðskiptum að stefnandi vildi ekki taka óþarfagengisáhættu. Stefnda hafi verið vel kunnugt um að stefnandi vildi ráðstafaandvirði seldra verðbréfa beint og án tafar til greiðslu skuldar.Stefnda hafi borið að fara aðákvæðum 18. og 19. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Stefnda hafiborið að fara að fyrirmælum stefnanda og tryggja stefnanda bestu möguleguniðurstöðu en hafi hvorugt gert. Stefndi beri skaðabótaskyldu samkvæmt 29. gr.laga nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa, og samkvæmt almennumreglum skaðabótaréttar af því tjóni sem hann hafi valdið stefnanda með því aðfara ekki að hans fyrirmælum sem stefndi sjálfur og Hæstiréttur telji sannað aðhafi verið samkomulag.Dómkrafa2 sé um skaðabætur vegna tjóns semstefnandi hafi orðið fyrir af völdum stefnda við það að hann hafi ekki staðiðvið samninga milli aðila. Aðalkrafa um skaðabætur, 30.571.204krónur, byggi á því að við lántöku og veðsetningu hafi fjármálagerningar veriðað verðmæti 88 milljóna króna samkvæmt ákvarðanayfirliti bankans viðlánveitingu 27. apríl 2007. Stefnandi sem veðsali hafi með handveðssamningi 25.apríl 2007 verið tilbúinn að hætta á að tapa þar allt að 60% hinna veðsettufjármálagerninga þannig að hann ætti þá eftir 40% eignanna eða 35,2 milljónirkróna sem hann hafi ekki ætlað að hætta á að tapa með þessum samningi, nema þáað til kæmi upplýst ákvörðun síðar, ef þær aðstæður mynduðust. Þegar upp hafiverið staðið 6. mars 2009, eftir sölu handveðsettra eigna og uppgreiðsluskuldar, hafi einungis staðið eftir 4.628.796 krónur af verðmæti hinnahandveðsettu eigna stefnanda. Tjón stefnanda af þessum sökum sé því alls30.571.204 krónur (þ.e. 35.200.000-4.628.796) af völdum stefnda. Við lánveitingu og samþykkthandveðsyfirlýsingar, sem útbúin hafi verið einhliða af stefnda, hafi hinartryggðu skuldir numið 28% af markaðsverðmæti handveðsettu fjármálagerningannasamkvæmt ákvarðanayfirliti bankans við lánveitingu. Handveðssamningurinn hafiverið milli þriggja aðila, tveggja félaga (skuldara og kröfuhafa) ogeinstaklings (veðsala), og þar af tveggja aðila sem átt hafi á hættu að tapafjármunum vegna hans. Handveðssamningurinn hafi falið í sér bæði réttindi ogskyldur fyrir málsaðila. Þannig hafi veðsali verið tilbúinn að taka þá áhættuað tapa allt að 60% hinna veðsettu fjármálagerninga sinna án þess að nokkuraðili samningsins þyrfti að gera nokkuð meira, en hann hafi hins vegar ekkisamþykkt að hætta á að tapa meiru en því án upplýstrar ákvörðunar kæmi sú staðaupp að hætta væri á slíku. Efeftirstöðvar þeirrar skuldar þriðja aðila, Hverafoldar ehf., síðar Drómundarehf., sem handveðið hafi átt að tryggja færi yfir 60% af markaðsverðmæti hinnaveðsettu fjármálagerninga hafi stefnda sem veðhafa borið að tilkynna stefnanda, handveðssala, um þaðog gefa honum þriggja daga frest til að bæta úr eða ákveða annað. Veðsali, stefnandi,hafi við þær aðstæður átt að fá tækifæri til að taka upplýsta ákvörðun um hvorthann vildi annars vegar taka áhættu á frekara tapi með því að leggja framfleiri og meiri eignir að handveði og e.t.v. eiga þá möguleika á að tapið gengiað einhverju leyti til baka síðar eða hins vegar taka þá upplýstu ákvörðun aðsætta sig við það tap sem orðið hefði og loka málinu þannig með því að gerasamninga upp með því tapi.Stefndihafi sem veðhafi látið undir höfuð leggjast að upplýsa stefnanda, veðsala, umþað þegar hlutfall skulda af veðsettum fjármálagerningum hafi farið yfir 60% oghafi þannig haft af honum það val að taka upplýsta ákvörðun um hvernig hannvildi bregðast við til að takmarka sitt tap. Þess í stað hafi stefndi semveðhafi tekið einhliða ákvörðun um að hætta enn meiri fjármunum stefnanda,veðsala, án hans samþykkis. Með því hafi hann brotið gegn 18. gr. laga nr.108/2007, um verðbréfaviðskipti, um bestu framkvæmd og bestu niðurstöðu fyrirviðskiptavin. Með þessu hafi stefndi komið í veg fyrir að stefnandi gætilágmarkað tjón sitt. Stefndi sé skaðabótaskyldur vegna þessa bæði samkvæmt 29.gr. laga nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa, og samkvæmtalmennum reglum skaðabótaréttar vegna þess tjóns sem hann hafi valdið stefnandameð því að gæta ekki hagsmuna hans sem handveðsala.Varakrafa ídómkröfu 2 um skaðabætur að fjárhæð 3.289.602 krónur, byggi á því að bindandi samkomulag hafi tekist millistefnanda og stefnda þann 17. febrúar 2007. Fyrirmæli stefnanda um innlausn,sölu, handveðsettra verðbréfa í tölvupósti þann dag hafi verið afdráttarlaus ogsamþykkt af stefnda, sbr. tölvupóst sama dag. Söluandvirði verðbréfanna 17.febrúar 2009 hafi numið 59.548.931 krónu, sbr. yfirlit stefnda, en hafieinungis numið 56.259.329 krónum þegar þau hafi loks verið innleyst. Mismunurþarna á, 3.289.602 krónur, sé tjón stefnanda af því að stefndi hafi ekki straxfarið að fyrirmælum stefnanda sem hann þó hafi samþykkt. Stefnda hafiborið að fara að ákvæðum II. kafla laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti,sbr. sérstaklega 18. gr., um bestu framkvæmd og bestu niðurstöðu fyrirviðskiptavini, og 19. gr., um framkvæmd fyrirmæla frá viðskiptavinum. Stefndisé skaðabótaskyldur vegna þessa bæði samkvæmt 29. gr. laga nr. 131/1997, umrafræna eignarskráningu verðbréfa, og samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarvegna þess tjóns sem hann hafi valdið stefnanda með því að gæta ekki hagsmunahans sem handveðsala.Þrautavarakrafaí dómkröfu 2, um skaðabæturað fjárhæð 2.485.193 krónur, byggi á því að bindandi samkomulag hafi tekist milli stefnanda og stefnda þann 17.febrúar 2007 um sölu handveðsettra verðbréfa til þess að andvirði þeirra gengitil greiðslu á skuldabréfi/lánssamningi. Tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir afvöldum tafa stefnda á uppgjöri telji stefnandi vera á ábyrgð stefnda og fariþví fram á skaðabætur vegna þess. Tjónið sé mismunur á andvirði hinnahandveðsettu fjármuna eftir uppgreiðslu skulda sem eftir hefðu staðið í höndumstefnanda, 7.113.989 krónur, ef sala verðbréfa hefði átt sér stað strax 17.febrúar 2009 og þeirra fjármuna sem eftir hafi staðið í höndum stefnanda eftiruppgjör í byrjun mars 2009, 4.628.796 krónur. Nánari sundurliðun tjóns séeftirfarandi:Stefnda hafi borið að fara aðákvæðum II. kafla laga 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sbr. sérstaklega 18.gr., um bestu framkvæmd og bestu niðurstöðu fyrir viðskiptavini, og 19. gr., umframkvæmd fyrirmæla frá viðskiptavinum. Stefndi sé skaðabótaskyldur vegna þessabæði samkvæmt 29. gr. laga nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa,og samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar vegna þess tjóns sem hann hafivaldið stefnanda með því að gæta ekki hagsmuna hans sem handveðsala.Þrautaþrautavarakrafaí dómkröfu 2. Telji dómurinnað stefnanda hafi ekki tekist að sanna beint fjártjón sitt, svo sem aðalkrafa,varakrafa og þrautavarakrafa hans byggi á, sé til þrautaþrautavara gerð krafaum að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur eftir álitum dómsins.Þá sé á því byggt að háttsemi stefnda hafi leitt til tjóns fyrir stefnandavegna þess að stefnandi hafi af völdum stefnda ekki fengið umsamið tækifæri tilað bregðast við og til að taka upplýsta ákvörðun svo sem hann hafi átt rétt átil að lágmarka tjón sitt þegar hlutfall handveðtryggðra skulda hafi farið yfir60% af markaðsvirði handveðsettra fjármálagerninga. Byggt sé á því að með þvíað stefndi hafi ekki staðið við samkomulag aðila frá 17. febrúar 2009,fyrirmæli um sölu handveðsettra verðbréfa, með tilheyrandi töfum á uppgjöri,hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem stefndi eigi að bæta. Byggt sé á því að ísamræmi við venju og viðurkenndar kenningar hafi dómstólar heimild til aðákveða fjárhæð skaðabóta að álitum. Dómkrafa3. Stefndi hafisamkvæmt fyrirmælum í tölvuskeytum í febrúar 2009 einungis átt að innleysaverðbréf stefnanda að því marki sem dygði fyrir greiðslu skuldar Drómundar ehf.við stefnda. Krafan byggi á því að ímáli nr. 558/2014 telji Hæstiréttur „sannað að samkomulag tókst millimálsaðila um sölu hinna handveðsettu fjármálagerninga í þeim tilgangi aðgreiða umrædda skuld“. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið afdráttarlaus umað ekki hefði verið um veðkall að ræða, heldur hafi fyrirmæli stefnanda ítölvuskeytum verið samkomulag aðila, eins og stefndi hafi haldið fram ímálflutningi sínum í dómsmálinu. Fyrir liggi að stefndi hafi innleyst öllverðbréf stefnanda á vörslureikningum hjá honum en ekki einungis þau verðbréfsem fyrirmæli og samkomulag hafi verið um að innleysa til að greiða umræddaskuld. Skýr fyrirmæli hafi verið í tölvuskeytum stefnanda 11. febrúar 2009: „og greiði fyrir með því aðselja þær eignir mínar sem bankinn hefur að veði þannig að dugi fyrir láninu“og í tölvupósti 17. febrúar 2009: „Viltu þá innleysa að fullu báða ACM sjóðinamína og það sem þarf af Landsbanka Global Equity fund upp í restina afkaupverðinu fyrir skuldabréfinu.“ Fyrirmælin sýni glögglega að aldrei hafistaðið til af hálfu stefnanda að meira yrði innleyst af verðbréfum í febrúar ogmars 2009 en dygði til þess eins að greiða skuld Drómundar ehf. við stefnda.Tjón stefnanda sé að hafa af völdum stefnda orðið af þeirri ávöxtun semfjárfesting hans í Landsbanka Global Equity Fund hefði skilað honum ef stefndihefði farið að þeim fyrirmælum sem Hæstiréttur hafi dæmt, að kröfu stefnda, aðhafi verið samkomulag aðila. Stefnandi krefjist bóta vegna þessarar töpuðuávöxtunar að frádregnum þeim vaxtatekjum sem hann hafi haft af of innleystumfjármunum. Stefnda hafi borið að fara aðákvæðum II. kafla laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sbr. sérstaklega13. gr., um framsalsáritun, 18. gr., um bestu framkvæmd og bestu niðurstöðufyrir viðskiptavini, og 19. gr., um framkvæmd fyrirmæla frá viðskiptavinum.Stefndi hafi selt og framselt fjármálagerninga umfram það sem hann hafi haftumboð til, hafi ekki farið að fyrirmælum stefnanda og ekki tryggt honum bestumögulegu niðurstöðu. Stefndi sé skaðabótaskyldur vegna þessa bæði samkvæmt 29.gr. laga nr. 131/1997, um rafræna eignarskráningu verðbréfa, og samkvæmtalmennum reglum skaðabótaréttar vegna þess tjóns sem hann hafi valdið stefnandameð því að fara ekki að hans fyrirmælum sem stefndi sjálfur og Hæstirétturtelji sannað að hafi verið samkomulag.Aðalkrafaí dómkröfu 3 eigi við ef fallist verður á aðaldómkröfu í 1. töluliðog sé kröfufjárhæð skaðabóta 14.757.329 krónur að frádregnum tildæmdumdráttarvöxtum samkvæmt aðaldómkröfu í 1. tölulið. Krafan byggi á því að til aðgreiða lán í bandaríkjadölum hefði, samkvæmt fyrrgreindum tölvupósti 17.febrúar 2009, einungis átt að innleysa 18.480,519 hluti í Landsbanka GlobalEquity Fund en ekki alla hluti og þar af leiðandi hefði stefnandi átt að eigaáfram hluti að nafnverði 11.933,323 sem að markaðsvirði hafi verið 11.121.618krónur við innlausn miðað við gengið 931,98 á hlut. Þegar gerð hafi verið krafaum bætur 29. maí 2015 og fyrra mál hafi farið af stað hafi innlausnargengisjóðsins verið 2187,88 og markaðsverðið 26.108.679 krónur. Töpuð ávöxtun afþvingaðri innlausn og því að eiga ekki áfram umrædd verðbréf hafi því numið14.987.060 krónum en frá þeirri fjárhæð dragist almennir sparisjóðsvextir af3.994.318 krónum (sem stefnandi fékk til frjálsrar ráðstöfunar) frá 6. mars2009 til 29. maí 2015, samtals 229.731 króna að meðtöldum vaxtavöxtum. Samtalssé því tjónið 14.757.329 krónur en frá því eigi að draga tildæmda dráttarvextisamkvæmt aðaldómkröfu í 1. tölulið. Nánari sundurliðun sé þannig:Varakrafa ídómkröfu 3. Verði ekki fallist á aðalkröfu undir þessum lið sé gerðvarakrafa um skaðabætur, 5.276.513 krónur. Krafan byggi á því að til að greiðalán í svissneskum frönkum og japönskum jenum hefði samkvæmt fyrrgreindum tölvupósti17. febrúar 2009 einungis átt að innleysa 26.029,541 hlut í Landsbanka GlobalEquity Fund en ekki alla hluti og þar af leiðandi hefði stefnandi átt að eigaáfram hluti að nafnverði 4.384,301 króna sem að markaðsvirði hafi verið4.086.081 króna við innlausn miðað við gengið 931,98 á hlut. Þegar gerð hafiverið krafa um bætur 29. maí 2015 og fyrra mál farið af stað hafiinnlausnargengi sjóðsins verið 2187,88 og markaðsverðið 9.592.324 krónur. Töpuðávöxtun af þvingaðri innlausn og því að eiga ekki áfram umrædd verðbréf hafiþví numið 5.506.244 krónum, en frá þeirri fjárhæð dragist almennirsparisjóðsvextir af 3.994.318 krónum, sem stefnandi hafi fengið til frjálsrarráðstöfunar, frá 6. mars 2009 til 29. maí 2015, samtals 229.731 króna aðmeðtöldum vaxtavöxtum. Samtals sé því tjónið 5.276.513 krónur sem gerð sé krafaum að stefndi bæti stefnanda. Nánari sundurliðun sé þannig:Þrautavarakrafaí dómkröfu 3. Telji dómurinn að stefnanda hafi ekki tekistað sanna beint fjártjón sitt, svo sem aðalkrafa og varakrafa hans séu byggðará, sé til þrautavara gerð krafa um að stefnda verði gert að greiða stefnandaskaðabætur eftir álitum dómsins. Þá sé á því byggt að háttsemi stefnda hafileitt til þess að stefnandi hafi ekki fengið notið þeirrar ávöxtunar sem hannhefði annars fengið ef stefndi hefði ekki innleyst alla erlendafjármálagerninga stefnanda og umfram það sem hann hafi haft fyrirmæli um aðgera. Í samræmi við venju og viðurkenndar kenningar hafi dómstólar heimild tilað ákveða fjárhæð skaðabóta að álitum.Stefnandi vísi til almennra reglna skaðabótaréttar og almennra reglna samninga- ogkröfuréttar innan og utan samninga.Vísað sé til samningalaga, nr. 7/1936, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki,laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og laga nr. 131/1997, um rafrænaeignarskráningu verðbréfa. Um varnarþing sé vísað til 33. gr. laga ummeðferð einkamála, nr. 91/1991, og til 129. gr., 130. gr. og 131. gr. sömu lagavarðandi málskostnað. Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmæli öllummálsástæðum og lagarökum stefnanda og telji að engin þeirra eigi að leiða tilþess að dómkröfur hans verði teknar til greina. Því sé sérstaklega mótmælt aðlánssamningur milli Landsbanka Íslands hf. og Hverafoldar ehf. (síðar Drómundarehf.), dags. 2. maí 2007, hafi verið um lán í bandarískum dölum en ekki ísvissneskum frönkum og japönskum jenum. Í upphafilánssamningsins komi skýrlega fram að um fjölmyntalán hafi verið að ræða tiltveggja ára að jafnvirði 25.000.000 króna í myntunum CHF 50% og JPY 50%. Ákaupnótu komi fram að greitt hafi verið vegna lánsins JPY-japönsk jen23.561.128 og CHF-svissneskir frankar 238.106,61. Í tölvupóstum komi fram aðstefnandi hafi farið ítarlega yfir skilmála samningsins og gert athugasemdirvið þá, en ekki við þær myntir sem samningurinn hafi verið í. Óumdeilt sé aðerlendar myntir hafi skipt um hendur við lántökuna og fyrir liggi dómurHæstaréttar um að um hafi verið að ræða gilt lán í hinum tilgreindu myntumlánssamningsins. Ráða megi af orðalagi lánssamningsins og af öllum öðrum gögnummálsins að stefnanda hafi ekki getað dulist orðalag lánssamningsins, m.a. aftölvupósti hans, dags. 11. febrúar 2009, til starfsmanns stefnda, bréfi hanstil bankastjóra stefnda, dags. 12. maí 2009, og fyrstu stefnu hans á hendurstefnda. Það hafi ekki verið fyrr en í kjölfarið á dómi Hæstaréttar frá 16.mars 2015 í máli nr. 558/2014 að stefnandi hafi farið að halda því fram að umværi að ræða lán í bandarískum dölum en ekki svissneskum frönkum og japönskumjenum. Lánið semum ræddi í samningi félagsins Hverafoldar ehf. (síðar Drómundar ehf.) viðLandsbanka Íslands hf. hafi verið greitt út 4. maí 2007 með því að bankinnlagði, að beiðni félagsins, lánsbeiðni undirritaðri af stefnanda, tilteknafjárhæð inn á gjaldeyrisreikning í eigu stefnanda í bandarískum dölum. Þessiaðferð við útborgun lánsfjárins hafi verið í samræmi við ákvæði 1.2 ísamningnum frá 2. maí 2007 sem vísað hafi verið til í beiðni félagsins umútborgun lánsins 4. sama mánaðar. Fé í erlendum myntum hafi því skipt um hendurþegar Landsbanki Íslands hf. hafi efnt aðalskyldu sínu samkvæmt samningnum.Enga þýðingu hafi fyrir túlkun samningsins þótt útgreiðsla lánsins hafi verið íannarri mynt en þeim myntum sem samningurinn hafi hljóðað um. Þessi tegund lánsfalli ekki undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001, eins og fram komi íáðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 558/2014. Þessi málsástæða stefnanda séhonum því haldlaus og sé það þýðingarlaust fyrir úrlausn málsins hvortstefnandi og lántaki hafi einhvern tímann átt gjaldeyri eða bankareikninga ísvissneskum frönkum og japönskum jenum, komið til þessara landa eða áttviðskipti í þeim. Þegar af þeirri ástæðu sé tölulegur grundvöllur fyriraðalkröfu í fyrstu dómkröfu stefnanda einnig brostinn. Honum sé einnig mótmæltsem röngum, en stefnandi fjalli t.d. ekkert um muninn á LIBOR-vöxtum í USDannars vegar og CHF eða JPY hins vegar.Stefndimótmæli einnig varakröfu stefnanda í fyrstu dómkröfu. Því sé mótmælt að stefndihafi ekki fylgt fyrirmælum stefnanda við innlausn verðbréfanna. Stefnandi hafiekki á nokkurn hátt leitt að því líkur að stefndi hafi valdið honum tjóni viðsölu á verðbréfunum. Ástæða þess að lánið hafi ekki verið gert upp um leið ogsölu bréfanna hafi lokið sé sú að stefnda hafi ekki verið það heimilt samkvæmtreglum um uppgjörstíma. Á þeim tíma hafi uppgjörstíminn verið þrír dagar. Hvaðsem því líði sé um að ræða skamman tíma og með engum hætti unnt að halda þvífram að stefndi geti verið bótaskyldur gagnvart stefnanda við sölu áverðbréfunum. Af kvittunum sjáist að uppgjörsdagar séu 4. og 5. mars 2009 oghafi söluandvirðinu verið ráðstafað inn á skuld félagsins þann 6. mars 2009.Afgreiðslutíminn hafi því verið fullkomlega eðlilegur og verði stefnandi aðbera hallann af gengisþróuninni þessa daga en ekki stefndi. Krafa þessi sé settfram sem varakrafa en samt byggi hún á allt öðrum forsendum en aðalkrafan. Íaðalkröfunni byggi hann á að lánið sé í USD en í varakröfunni á að lánið sé íCHF og JPY og fari þessi framsetning í bága við 27. gr. laga nr. 91/1991.Stefndimótmæli jafnframt alfarið aðalkröfu í dómkröfu tvö. Í fyrsta lagi sé skilningurstefnanda á ákvæði handveðsyfirlýsingarinnar rangur. Ákvæðið hafi ekki veriðsett til að tryggja hagsmuni veðsala, heldur hafi það verið til að tryggja hagsmuniLandsbanka Íslands hf. Sjáist þegar ákvæði i-liðar gr. 11.1. í lánssamningnumsé skoðað að þar sé um að ræða heimildarákvæði til gjaldfellingar telji bankinntryggingarstöðu sína ekki nægilega góða. Stefnda eða forvera hans hafi aldreiverið skylt að beita veðkalli. Eftir bankahrunið og eftir stofnun stefnda íkjölfarið hafi verið stigið varlega til jarðar varðandi veðköll. Stefnandasjálfum, eða honum sem fyrirsvarsmanni lántaka, hafi verið í lófa lagið að óskaeftir því að stefndi seldi hin handveðsettu verðbréf fyrr, en hafi kosið aðgera það ekki. Honum hlaut að hafa verið fullkunnugt um hver staða lánsins hafiverið hverju sinni. Stefnandi kveðist lengi hafa búist við veðkalli og taliðþað óumflýjanlegt. Því sé mótmælt hvernig stefnandi reikni út hið meinta tjónsitt. Honum sé haldlaust að reikna verðmæti safnsins út frá óformlegri tölu íákvörðunarblaði stefnda, reikna 40% af þeirri fjárhæð og mínusa frá andvirðihinna seldu verðbréfa sem ekki hafi farið til greiðslu á skuldinni. Stefnandihafi því ekki sannað hið meinta tjón sitt með réttmætum tölulegum hætti. Hannhafi ekki heldur reynt að sýna fram á hvenær hin meinta skylda stefnda eðaforvera hans til veðkalls eigi að hafa stofnast og beri því að sýkna stefndameð vísan til aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Varakröfuog þrautavarakröfu í dómkröfu tvö sé mótmælt. Því sé mótmælt að bindandisamkomulag hafi orðið milli stefnanda og stefnda þann 17. febrúar 2009 um söluhinna handveðsettu verðbréfa. Þvert á móti virðist sem það hafi verið stefnandisjálfur sem ekki hafi fylgt ósk sinni um sölu bréfanna eftir í kjölfar þess aðhonum hafi verið tjáð að stefndi gæti ekki orðið við ósk hans um framsal áskuldaskjalinu til stefnanda. Það hafi ekki verið fyrr en með tölvupósti kl.14.18 fimmtudaginn 26. febrúar 2009 sem stefnandi hafi óskað eftir að sjóðirniryrðu innleystir og lánið greitt upp. Þann 27. febrúar hafi svo verið endanlegaljóst að stefnandi óskaði eftir sölunni enda þótt hann fengi ekki lánssamninginnframseldan til sín. Viðskiptin hafi svo farið fram þann dag, föstudaginn 27.febrúar og mánudaginn 2. mars 2009. Tölulegum útreikningi krafnanna sé mótmælt,enda byggi hann á röngum dagsetningum. Þessi málsástæða sé stefnanda þvíhaldlaus. Málatilbúnaður þessi sé í algeru ósamræmi við málatilbúnað hans ímálinu sem lokið hafi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 558/2014. Því tilstuðnings sé staðhæfing stefnanda í bréfi þar sem hann segi að nákvæmlegaekkert samráð hafi verið um hvernig staðið skyldi að innlausn hinnahandveðsettu verðbréfa og uppgreiðslu myntkörfuláns Drómundar ehf.Þrautaþrautavarakröfu ídómkröfu tvö sé mótmælt með sömu rökum og varakröfu og þrautavarakröfu.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi hafi bakað honum tjón með saknæmumhætti auk þess sem allar kröfur stefnanda séu fyrndar. Jafnvel þótt stefnandahefði tekist að sanna hið meinta tjón sitt byggi stefndi á því að enginskilyrði séu til að dæma skaðabætur að álitum í þessu máli, enda hafi hinnmeinti tjónsatburður átt sér stað tæpum sjö árum áður en dómsmál þetta hafiverið höfðað. Þriðjudómkröfu stefnanda og undirliðum hennar sé alfarið mótmælt. Því sé mótmælt aðstefndi hafi eingöngu átt að innleysa verðbréf stefnanda að því marki sem dygðinákvæmlega til greiðslu skuldar Drómundar ehf. við stefnda. Endanleg óskstefnanda hafi ekki verið sett fram fyrr en í tölvupóstum þann 26. febrúar og27. febrúar 2009 til starfsmanns stefnda en þar hafi stefnandi óskað eftir þvíað málið yrði klárað, sjóðirnir innleystir og lánið greitt upp. Enn fremur hafihann þá sagt að þetta ætti allt saman að vera komið á hreint og spurt hvortekki væri hægt að klára málið þann dag og ganga frá greiðslu. Stefnanda hafiborið að láta í ljósi ósk sína með nákvæmari hætti hafi hann þá haft annað íhuga, þ.e. það sem hann haldi nú fram mörgum árum síðar.Aðalkröfuí þriðju dómkröfu sé mótmælt með vísan til sömu málsástæðna og lagaraka og íaðalkröfu í fyrstu dómkröfu, enda geri þessi dómkrafa ráð fyrir að lánið hafiverið í bandaríkjadölum. Tölulegum grundvelli kröfunnar sé einnig mótmælt.Varakröfu í þriðju dómkröfu sé mótmælt með vísan til framangreinds en einnig séhin meinta bótakrafa ranglega reiknuð frá 17. febrúar 2009. Stefnandi hafi ekkireynt að sanna hið meinta tjón sitt með nokkrum hætti. Krafa stefnandaí öllum undirliðum þriðju dómkröfu byggi á tapaðri ávöxtun vegna þess að hannhafi ekki lengur átt hluti í Landsbanka Global Equity Fund. Hann hafi heldurekki með neinu móti fært sönnur á að hafa geymt fjármunina á reikningi nr.0116-26-1704 í rúmlega sex ár eins og hann haldi fram. Hafi hann gert það hafihann ekki útskýrt hvers vegna hann hafi ekki reynt að takmarka hið meinta tjónsitt með öðrum fjárfestingarleiðum sem í boði hafi verið undanfarin 6 ár, t.d.með kaupum í íslenskum hlutabréfasjóði. Stefndimótmæli einnig þrautavarakröfu í þriðju dómkröfu með sömu rökum og umþrautaþrautavarakröfu í dómkröfu tvö. Jafnvel þótt stefnanda hefði tekist aðsanna hið meinta tjón sitt byggi stefndi á því að engin skilyrði séu til aðdæma skaðabætur að álitum í þessu máli, enda hafi hinn meinti tjónsatburður áttsér stað tæpum sjö árum áður en dómsmál þetta hafi verið höfðað. Á því sé byggtað sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda.Stefnandihafi í engum af dómkröfum sínum sýnt fram á að skilyrðum skaðabótaábyrgðarsamkvæmt sakarreglunni sé fullnægt. Engin umfjöllun sé í stefnu um grundvöllbótaskyldunnar, heldur látið nægja að vísa almennt til almennra reglnaskaðabótaréttar og lagaákvæða án þess að færa viðhlítandi rök fyrir því hversvegna þau eigi við í umræddum tilvikum. Ekki sé ljóst af stefnu hvort byggt séá skaðabótareglum utan eða innan samninga. Stefndi mótmæli því eindregið aðhann hafi á nokkurn hátt farið í bága við ákvæði laga um verðbréfaviðskipti oglög um rafræna eignaskráningu verðbréfa við sölu verðbréfanna og ráðstöfunfjármunanna inn á skuldir Drómundar ehf. Stefnanda hafi því ekki tekist sönnuná að hann hafi orðið fyrir tjóni eða umfangi þess, að stefndi hafi viðhaftháttsemi sem sé skaðabótaskyld að lögum, eða að hið meinta tjón sé sennilegafleiðing af þeirri háttsemi. Jafnvelþótt stefnanda takist að færa sönnur á réttmæti einhverrar kröfu sinnar ístefnu eigi samt sem áður að sýkna stefnda þar sem allar kröfur stefnanda séufyrndar. Hinn meinti tjónsatburður hafi að mati stefnanda átt sér stað átímabilinu 17. febrúar til 6. mars 2009 og því eigi við lög nr. 150/2007, umfyrningu kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laganna. Samkvæmt 3. gr. laganna séalmennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár og í 9. gr. þeirra segi aðkrafa um skaðabætur fyrnist á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli hafi fengiðnauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð beri á því eða hafi boriðað afla sér slíkra upplýsinga. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laganna sé fyrninguslitið þegar mál sé höfðað, þ.e. með birtingu stefnu, sbr. 93. gr. laga nr.91/1991.Kröfugerðstefnanda hjá Úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki, dags. 29.desember 2009, hafi ekki verið um skaðabætur og geti því ekki talist slitfyrningar í skilningi 16. gr. laga nr. 150/2007 í þessu máli, auk þess semnefndin hafi kveðið upp úrskurð sinn tæpum 6 árum áður en mál þetta var höfðað.Héraðsdómsstefnaí málinu, sem lokið hafi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 558/2014, hafi veriðbirt 2. ágúst 2012. Dómkröfur stefnanda í því máli hafi annars vegar byggst áþví að stefndi hefði glatað handveðrétti sínum við framkvæmdina á söluverðbréfanna og hins vegar á því að lánssamningurinn væri í raun gengistryggtlán í íslenskum krónum. Hvorug krafnanna hafi verið krafa um skaðabætur og getiþví ekki markað slit fyrningar í þessu máli. Stefnandi hafi höfðaðviðurkenningarmál gegn stefnda með stefnu birtri þann 11. júní 2015 sem vísaðhafi verið frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 21. desember 2015.Það hafiekki verið fyrr en með stefnu í dómsmáli þessu sem stefnandi hafi höfðaðdómsmál á hendur stefnda til greiðslu skaðabóta og til endurgreiðslu með vísantil þess að hann teldi lánssamninginn hafa verið í USD en ekki JPY og CHF. Þáhafi verið liðin tæp sjö ár frá hinum meinta tjónsatburði. Þá getibráðabirgðaákvæði XIV í vaxtalögum nr. 38/2001 ekki átt við í þessu máli endaekki um uppgjörskröfur að ræða í skilningi ákvæðisins og um gilt lán í erlendummyntum að ræða. Vanreifað sé með öllu í stefnu hvers vegna stefnandi telji kröfursínar ekki vera fyrndar en í stefnu viðurkenni stefnandi að hann hafi ekki gertkröfur um bætur fyrr en þann 29. maí 2015. Með því að gera kröfu um vextisamkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 2009 til 2015 viðurkenni stefnandieinnig að hann hafi aldrei slitið fyrningu hvað skaðabótakröfur varði. Samahvernig á málið sé litið verði ekki annað séð en að kröfur stefnda séu löngufyrndar og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Verði afeinhverjum ástæðum ekki fallist á ofangreindar málsástæður stefnda byggi hann áþví að sýkna beri stefnda vegna tómlætis stefnanda við að halda uppi kröfumsínum um skaðabætur. Hinn meinti tjónsatburður, eins og hann horfi við stefnda,hafi þegar legið ljós fyrir í febrúar og mars 2009 og hafi stefnanda þá þegarverið í lófa lagið að halda uppi skaðabótakröfum sínum mun fyrr frekar en aðtaka áhættuna af því að draga það í tæp sjö ár. Í dómiHæstaréttar í máli nr. 330/2016 hafi Hæstiréttur fellt úr gildifrávísunarúrskurð héraðsdóms og hvorki talið að ákvæði 116. gr. laga nr.91/1991 né 5. mgr. 101. gr. sömu laga ættu að leiða til frávísunar. Stefndibyggi samt sem áður á því, sem fyrr, að fullt tilefni hafi verið fyrirstefnanda að hafa kröfur sínar í þessu máli uppi í hinu fyrsta máli milli sömuaðila og að meginregla 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 girði fyrir aðstefnandi geti byggt málatilbúnað sinn í þessu máli á þeim málsástæðum sem hannnú hafi uppi. Ítrekuð sé sú málsástæða stefnda að öllum málsástæðum stefnandasé mótmælt sem of seint fram komnum. Fyrst framsetning stefnanda með þessumhætti hafi ekki leitt til frávísunar málsins byggi stefndi á því að gegnmótmælum stefnda beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Áskorun stefnanda um aðstefndi leggi fram upptökur af símtölum sé andmælt sem þýðingarlausri en honumætti að vera fullkunnugt um að hann geti aldrei byggt neinn rétt á óformlegusamtali símleiðis við starfsmann stefnda. Þá hafi könnun stefnda leitt til þessað ekki finnist neinar þær upptökur sem stefnandi hafi skorað á stefnda aðleggja fram.Mótmæltsé upphafstíma vaxta í öðrum lið dómkrafna og upphafstíma dráttarvaxta í öllumdómkröfum. Verði talið að einhver dómkrafa stefnanda sé ekki fyrnd og fallist áeinhverja þeirra sé ljóst að allir vextir eldri en fjögurra ára frá málshöfðunardegiséu fyrndir. Þá verði ekki séð að stefnandi hafi sett dómkröfur sínar fram fyrren í stefnu þannig að stefnandi ætti aldrei rétt á dráttarvöxtum fyrr en ífyrsta lagi mánuði frá birtingu stefnu.Kröfurstefnda styðjist við lög nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, sérstaklega3. gr., 2. mgr. 5. gr., 9. gr., 15. gr., 16. gr. og 28. gr., lög nr. 91/1991,um meðferð einkamála, sérstaklega 16. gr., 27. gr., 44. gr., 80. gr., 93. gr.og 5. mgr. 101. gr., vaxtalög, nr. 38/2001, lög nr. 108/2007, umverðbréfaviðskipti, lög nr. 131/1997, um rafræna eignaskráningu verðbréfa,meginreglur samningaréttar og samningalög, nr. 7/1936, almennar reglurskaðabótaréttar og kröfuréttar innan og utan samninga. Krafa stefnda ummálskostnað byggi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dómfyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. NiðurstaðaMálsatvikum og ágreiningsefnum málsins er lýst ísérstökum kafla hér að framan. Svo sem þar kemur fram og rakið var í dómiHæstaréttar í máli réttarins nr. 330/2016 snúast kröfur stefnanda ímeginatriðum í máli þessu í fyrsta lagi um það við hvaða erlenda gjaldmiðla hafiátt að miða skuld samkvæmt lánssamningnum. Í öðru lagi um það hvort stefndihafi vanrækt skyldur sínar gagnvart stefnanda með þeim afleiðingum að stefndihafi orðið að taka til sín meira af verðmæti veðsettra fjármálagerninga tiluppgjörs á skuldinni en annars hefði þurft. Í þriðja lagi um það hvort stefndihafi ráðstafað meira af þessum gerningum en heimilt hafi verið.Stefnandi heldur því fram aðskuld samkvæmt lánssamningi Drómundar ehf. og stefnda hafi borið að miða viðgengi bandaríkjadals. Hæstiréttur hafnaði því sem stefnandi hélt fram í máliréttarins nr. 558/2014, að skuldin væri í íslenskum krónum með ólögmætrigengistryggingu, og var því með dóminum slegið föstu að um væri að ræða lán íerlendum gjaldmiðlum. Telur stefnandi að sú staðreynd að lánið var greitt út íbandaríkjadölum hafi skipt máli við það mat og eigi hún því einnig að leiða tilþeirrar niðurstöðu að reikna beri lánsfjárhæðina í bandaríkjadölum viðendurgreiðslu hennar. Stefndi reiknaði á hinn bóginn, við uppgjör skuldarinnarí íslenskum krónum, með því að fjárhæð hennar tæki mið af gengi japanskra jenaog svissneskra franka.Hér er nærtækast að líta tilsamningsins sjálfs. Samkvæmt honum var um að ræða fjölmyntalán til tveggja áraað jafnvirði 25 milljóna króna, íneðanskráðum myntum og hlutföllum: CHF 50% JPY 50%. Þá segir í samningnumað fjárhæð hvers gjaldmiðils skyldi ákvarðast tveimur virkum bankadögum fyrirútborgunardag lánsins og yrði skuldin þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæðþeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Lántakiskuli greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga greiði hann afborganir,vexti og dráttarvexti í íslenskum krónum. Meðal gagna málsins erutölvupóstsamskipti starfsmanna forvera stefnda frá 2. maí 2007 um gengispöntun vegna lánssamningsins Value dagur eftir 2 daga. Þar kemur framað Lánið verður í eftirfarandi myntum og hlutföllum: CHF 50% JPY 50% ogað það Greiðist út í USD. Lánið varsamkvæmt gögnum málsins greitt út 4. maí 2007 með þeim hætti að lánsfjárhæðinvar samkvæmt kaupnótu reiknuð í japönskum jenum og svissneskum frönkum og lögðinn á gjaldeyrisreikning stefnanda í bandaríkjadölum. Voru tvö reikningsyfirlitá þann reikning árituð annars vegar ámóti CHF og hins vegar á móti jenum.Þessar innborganir á gjaldeyrisreikning stefnanda voru í samræmi viðsameiginlega beiðni stefnanda og lántaka um útborgun lánsins, sem er viðaukivið lánssamninginn. Í sama skjali er áréttuð umsamin heimild til þess aðskuldfæra á bankareikning stefnanda í íslenskum krónum afborganir og vexti afláninu. Samkvæmt framansögðu var lánsfjárhæðin miðuð við japönsk jen ogsvissneska franka og var sú ráðstöfun í samræmi við óskir stefnanda fyrir höndlántaka í aðdraganda lántökunnar samkvæmt því sem greinir í gögnum málsins. Súfjárhæð í íslenskum krónum sem skuldfærð var á reikning stefnanda tilendurgreiðslu lánsins var miðuð við þágildandi gengi þessara gjaldmiðla ísamræmi við efni lánssamningsins. Ekki verður fallist á þá málsástæðu stefnandaað innborgun andvirðis lánsins á gjaldeyrisreikning hans í bandaríkjadölum eigiað hafa þau áhrif að skuldin skuli reiknuð upp í þeim gjaldmiðli viðendurgreiðslu hennar í íslenskum krónum. Var stefnda því rétt að reikna, viðendurgreiðslu lánsins þann 6. mars 2009, eftirstöðvar skuldarinnar í íslenskumkrónum miðað við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilteknir voru í lánssamningi.Stefnandi hefur ekki andmælt tölulegum niðurstöðum þess útreiknings. Aðframangreindu virtu verður hafnað aðalkröfu stefnanda í fyrsta lið dómkrafnahans um endurgreiðslu fjármuna. Aðalkröfu stefnanda í þriðja kröfulið hans, semer krafa um skaðabætur, verður einnig þegar af framangreindum ástæðum hafnað,en hún byggir á því að fjárhæð skuldarinnar hefði átt að miðast við gengibandaríkjadals við endurgreiðslu hennar.Aðrar dómkröfur stefnanda erukröfur um skaðabætur. Ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að þau skilyrðibótaskyldu séu uppfyllt að hann hafi orðið fyrir tjóni, tjónið hafi orðið vegnasaknæmrar og ólögmætrar háttsemi sem sá sem hann krefur um bætur ber ábyrgð áog að tjónið sé sennileg afleiðing af þeirri háttsemi.Bótakröfur stefnanda byggja á þvíað stefndi hafi brotið gegn skyldum sínum við stefnanda sem viðskiptavin ogvaldið honum tjóni. Vísar stefnandi til skyldna stefnda sem fjármálafyrirtækissamkvæmt 18. gr. og 19. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Þar kemurm.a. fram að fjármálafyrirtækiskuli við framkvæmd viðskiptafyrirmæla leita allra leiða til að tryggja bestumögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavini sína með tilliti til verðs, kostnaðar,hraða, líkinda til þess að af viðskiptunum verði, umfangs, eðlis og annarraþátta sem máli skipta. Við framkvæmd fyrirmæla skuli gera ráðstafanir sem miðaað sanngjarnri og skjótri framkvæmd fyrirmæla viðskiptavina, með tilliti tilfyrirmæla annarra viðskiptavina eða viðskiptahagsmuna fjármálafyrirtækisins. Þávísar stefnandi til 29. gr. laga nr. 131/1997, um rafræna eignarskráninguverðbréfa, en þar segir að reikningsstofnun beri skaðabótaábyrgð vegna þesstjóns sem rakið verði til starfsemi hennar í tengslum við tilkynningar umskráningu, breytingar eða afmáningu réttinda á reikningi íverðbréfamiðstöðinni, svo og greiðslum út af slíkum reikningi, þrátt fyrir aðorsök tjónsins verði rakin til óhappaatvika.Að auki vísar stefnandi tilalmennra reglna skaðabótaréttar til stuðnings kröfum sínum. Háttsemina, sem stefnandi telurstefnda bera ábyrgð á og að tjón sitt sé að rekja til, telur hann annars vegarvera þá að stefndi hafi vanrækt skyldur sínar gagnvart sér með þeim afleiðingumað stefndi hafi tekið til sín meira af verðmæti veðsettra fjármálagerninga til uppgjörsá skuldinni en annars hefði þurft. Hins vegar þá háttsemi að stefndi hafiráðstafað meira af þessum gerningum en heimilt hafi verið.Stefnandi byggir aðalkröfu í öðrum lið dómkrafnasinna á því að stefndi hafi brugðist skyldum sínum gagnvart honum með því aðgera honum ekki viðvart þegar verðmæti veðtryggingar hans fyrir skuld Drómundarehf. við stefnda hafi farið undir 60% af skuldinni sem veðinu var ætlað aðtryggja. Stefnandi hefur þó ekki sjálfur tilgreint hvenær það hafi gerst, þ. ám. hvort það hafi verið í tíð lánveitandans, forvera stefnda, eða stefndasjálfs. Þá hefur stefnandi ekki gert viðhlítandi grein fyrir þeim eignum semveðsettar voru þannig að unnt væri að leggja til grundvallar þá útreikningastefnanda undir þessum lið sem miða við að verðmæti þeirra eigna hafi verið88.000.000 króna við veðsetninguna. Að virtum ákvæðum í handveðsyfirlýsingu oglánssamningi um fyrrgreint 60% hlutfall er fallist á það með stefnda að þeimákvæðum hafi verið ætlað að tryggja hagsmuni veðhafa, lánveitandans, tilfullnægjandi trygginga. Sá réttur sem veðsala er tryggður með þessum ákvæðumfelst í því að veðkalli verði ekki beitt nema veðsala hafi áður gefist kostur áað bæta úr með auknum tryggingum. Fyrir liggur að ekki kom til veðkalls afstefnda hálfu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 558/2014, hvorki af þeim sökumað veðtrygging væri ónóg eða af öðrum ástæðum. Getur stefnandi ekki byggt rétttil skaðabóta úr hendi stefnda á því að stefndi hafi ekki beitt úrræðum til aðtryggja hagsmuni sína sem lánveitandi og veðhafi þegar verðmæti hins veðsettahafi orðið minna en sem nam 60% af skuldinni sem því var ætlað að tryggja, enekkert er samkvæmt framansögðu upplýst um það hvenær það hafi orðið. Byggir stefnandi bótakröfur sínarað öðru leyti í meginatriðum á því að stefnda hafi borið, í samræmi viðfyrirmæli sín, í síðasta lagi 17. febrúar 2009 að hefjast handa við að seljaveðsetta fjármálagerninga hans að því marki sem nægði nákvæmlega tiluppgreiðslu láns Drómundar ehf. og ráðstafa andvirðinu til greiðslu lánsinsjafnóðum, þremur bankadögum eftir sölu. Þau fyrirmæli sem stefnandi vísar tilum að selja skyldi hina veðsettu gerninga og send voru stefnda í tölvupósti,fyrst 11. febrúar 2009 og síðan 17. febrúar 2009, voru gefin í tengslum við ogá þeim forsendum að stefndi féllist á að framselja til stefnanda skuldDrómundar ehf. við stefnda, sem endurgreiða skyldi í maí s.á. Stefndi varð ekkivið beiðni stefnanda um framsal kröfunnar til hans. Þegar það var ljóst sendistefnandi tölvupóst til stefnda síðdegis 26. febrúar s.á. með beiðni umráðstöfun hinna handveðsettu gerninga í því skyni að hann myndi sjálfur greiðastefnda skuld Drómundar ehf. samkvæmt lánssamningnum með andvirði þeirra. Atvik eru samkvæmt gögnummálsins, sbr. og forsendur dóms Hæstaréttar í máli nr. 558/2014, í framhaldinuþau að stefndi hóf, í samræmi við þetta samkomulag aðila, sölu umræddra eignastefnanda föstudaginn 27. febrúar 2009 og lauk sölu þeirra mánudaginn 2. marss.á. Andvirðinu sem rann inn á innlánsreikninga stefnanda hjá stefnda við sölueignanna innan þriggja daga uppgjörstímabils var ráðstafað til uppgreiðsluskuldar Drómundar ehf. við stefnda þann 6. mars s.á. Var skuldin gerð upp miðaðvið sölugengi viðeigandi gjaldmiðla þann dag. Stefnandi byggir útreikningkrafna sinna m.a. á því að andvirði gerninganna hefði átt að ganga til greiðsluinn á skuld Drómundar ehf. við stefnda dagana 4. mars og 5. mars s.á. en ekkiþann 6. mars s.á. svo sem raunin varð. Dómurinn fellst ekki á það með stefnandaað þessi framkvæmd stefnda feli í sér þær tafir á framkvæmd fyrirmæla stefnandasem viðskiptavinar að ekki samræmist þeim skyldum stefnda samkvæmt 18. gr. og19. gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, sem gerð er grein fyrir aðframan.Samkvæmt málatilbúnaði stefnandavar endanleg lánsfjárhæð skuldar Drómundar ehf. við stefnda, reiknuð ííslenskum krónum, mismunandi há eftir greiðsludegi hennar vegnagengisbreytinga. Einnig byggir hann á því að andvirði seldra fjármálagerningasinna hafi tekið verulegum breytingum á þeim dögum sem salan fór fram og næstudaga þar á eftir. Miðað við þessa óvissuþætti og þær fjárhæðir sem stefnanditilgreinir í þeim efnum hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á vanrækslustarfsmanna stefnda eða aðra saknæma háttsemi við innlausn fjármálagerninga semreyndust svo við uppgreiðslu lánsins vera umfram það sem nauðsynlegt hefðiverið í því skyni. Stefnandi hefur sjálfursérfræðiþekkingu í fjármálum og byggði hann í fyrra máli sínu á hendur stefndam.a. á því að hann einn hefði haft umráð þeirra reikninga sem andvirði hinnaveðsettu fjármálagerninga var lagt inn á. Upplýsingar liggja ekki fyrir í máliþessu um það hvernig þeim innstæðum sem eftir stóðu, að greiddri skuldDrómundar ehf. við stefnda, var ráðstafað í raun. Sú fjárhæð sem umfram varlánsfjárhæð á greiðsludegi var stefnanda til reiðu og til frjálsrarráðstöfunar, eftir atvikum til fjárfestinga í verðbréfum í stað þeirra sem seldvoru.Það er vandséð hvernig starfsmennstefnda hefðu mátt sjá fyrir annars vegar það að verðmæti verðbréfa stefnanda myndirýrna á tímabilinu 17. febrúar til 4. mars 2009, svo sem stefnandi byggir á íöðrum lið dómkrafna sinna, og hins vegar að þeir hefðu á sama tíma mátt sjá þaðfyrir að verðmæti verðbréfa í sama sjóði myndi skila umtalsverðri ávöxtun fráþeim tíma þar til 29. maí 2015. Í þriðja lið dómkrafna byggir stefnandi á þvíað hann hafi orðið af þeirri ávöxtun vegna þeirrar háttsemi starfsmanna stefndaað ráðstafa meiru af hinum veðsettu verðbréfum en nauðsynlegt hefði verið.Verður ekki séð að sú framkvæmd starfsmanna stefnda, sem gögn málsins bera meðsér að viðhöfð hafi verið við sölu og ráðstöfun hinna veðsettu verðmæta, hafifalið í sér þá vanrækslu á að gæta hagsmuna stefnanda sem viðskiptavinar í þeimviðskiptum sem mál þetta snýst um að bótaskylda verði lögð á stefnda vegnahennar. Að öllu framangreindu virtu erfallist á það með stefnda að stefnanda hafi hvorki tekist sönnun á því aðháttsemi starfsmanna stefnda hafi verið saknæm þannig að bakað hafi stefnda bótaábyrgð innan eða utan samninga nésönnun á því að meint tjón stefnanda sé sennileg afleiðing af háttsemi þeirrasem stefndi beri bótaábyrgð á.Verður samkvæmt framangreinduþegar af þessum ástæðum að sýkna stefnda af öllum skaðabótakröfum stefnanda ímálinu. Þarflaust er því að taka afstöðu til annarra málsástæðna stefnda fyrirsýknukröfu sinni.Í ljósi niðurstöðu málsins og með vísun til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnaðsem hæfilega er ákveðinn 400.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.Dóm þennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari.DÓ M S O R ÐStefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfumstefnanda, Birkis Leóssonar, í máli þessu.Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 38/2021
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá
|
R krafðist ómerkingar tveggja nánar tiltekinna ummæla sem A viðhafði í útvarpsþætti á útvarpsstöðinni Útvarp Saga 5. desember 2018. Þá gerði R kröfu um að A yrði gert að greiða sér miskabætur vegna þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að umræða um mikilvæg þjóðfélagsmál nyti aukinnar verndar tjáningarfrelsis. Ekki væri dregið í efa að ummæli A væru framlag til opinberrar umræðu um málefni er gæti varðað samfélagið miklu og væri henni játað rúmt frelsi til tjáningarinnar. Það leiði af hinu rýmkaða tjáningarfrelsi í opinberri umræðu að einstaklingar sem hefðu haslað sér völl á því sviði kunni að verða að þola harðari ummæli um sig en aðrir borgarar að því leyti sem umræðan teljist eiga erindi við almenning. Gagnrýni á störf fjölmiðlamanna kunni þannig að vera hörð og óvægin án þess að hún sæti takmörkunum. Þá kom fram í dómi réttarins að ummæli A hefðu lotið að störfum R sem fjölmiðlamanns. R hefði verið ögrandi í störfum sínum sem fjölmiðlamaður í áratugi og meðal annars ritað bók um þau störf sín. R hefði ítrekað verið stefnt fyrir ærumeiðingar af fólki sem teldi hann hafa gert á hlut sinn í þeim störfum og að R hefði hlotið dóm fyrir ósönn ummæli og ærumeiðandi fréttaflutning. Við heildstætt mat á ummælum A væri til þess að líta í hvaða samhengi ummælin hefðu verið viðhöfð og hvernig þau hefðu verið sett fram. Taldi rétturinn að A hefði verið að fella gildisdóm um störf R sem ekki skorti með öllu stoð í staðreyndum. Þótt ummælin hefðu verið óvægin var ekki talið að A hefði farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns. Var A því sýknuð af kröfum R.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon. 2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2021. Hann krefst þess að eftirfarandi ummæli gagnáfrýjanda, sem féllu í útvarpsþætti á útvarpsstöðinni Útvarpi Sögu 5. desember 2018, verði dæmd dauð og ómerk: „Sjáðu bara eins og [...] stjórnarformann Stundarinnar, Reyni Traustason. Hvað heldurðu að hann hafi mörg mannslíf og fjölskylduhamingju á á samviskunni? Bæði frá því sem ritstjóri DV og ritstjóri Stundarinnar og þá stjórnarformaður Stundarinnar.“ Einnig: „Hvað heldurðu að hann hafi mörg mannslíf á á á samviskunni þar sem hann hefur lagt heilu fjölskyldurnar og fólk í rúst út af athugasemdakerfum sem hann lét með lygafréttum sem að eru framleiddar?“ Hann krefst þess einnig að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða sér 300.000 krónur í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 12. október 2021. Hún krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað og að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort framangreind ummæli sem gagnáfrýjandi viðhafði um aðaláfrýjanda á útvarpsstöðinni Útvarpi Sögu 5. desember 2018 feli í sér ærumeiðandi aðdróttanir sem brjóti gegn 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og friðhelgi einkalífs aðaláfrýjanda sem njóti verndar 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 eða hvort ummælin rúmist innan tjáningarfrelsis gagnáfrýjanda sem varið er af 73. gr. hennar.5. Áfrýjunarleyfi var veitt 31. ágúst 2021 samkvæmt 3. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi á þessu réttarsviði, einkum um mörk svonefndra gildisdóma og staðhæfinga um staðreyndir.Málsatvik og meðferð máls fyrir dómi6. Aðaláfrýjandi hefur starfað við blaðamennsku í tæp þrjátíu ár og hluta þess tíma ritstýrt og rekið fjölmiðla. Nú mun hann starfa við fararstjórn og ritstjórn netmiðilsins Mannlif.is. Hann er eigandi að 14% hlut í fjölmiðlinum Stundinni en gegnir þar ekki neinni formlegri stöðu. Gagnáfrýjandi er stofnandi og eigandi Útvarps Sögu og hefur verið útvarpsstjóri og þáttastjórnandi stöðvarinnar í nær tvo áratugi.7. Framangreind ummæli sem krafist er ómerkingar á voru höfð uppi í þætti undir dagskrárliðnum „Spjallið“ á Útvarpi Sögu 5. desember 2018. Var þátturinn á dagskrá í kjölfar símatíma þar sem hlustendur stöðvarinnar áttu þess kost að hringja og fjalla um ýmis málefni. Þennan dag sátu gagnáfrýjandi og annar starfsmaður útvarpsstöðvarinnar að spjalli í beinni útsendingu í tæpar 20 mínútur. Ræddu þau um samræðuhefð á Íslandi, aðferðir við fréttaflutning og umræðu á netmiðlum. Sagði gagnáfrýjandi meðal annars: „Það varð gríðarlegt siðrof í þjóðfélaginu eftir hrun. Alveg ofboðslegt siðrof og það birtist meðal annars í orðræðu fólks ekki hvað síst inni á netmiðlum. Það birtist í athugasemdakerfi og inni á Facebook, það eru sumir þar óstöðvandi en það ná engin lög yfir það. Það er bara í lagalegu tómarúmi sem er mjög alvarlegur hlutur […] en ég er að reyna að sjá þetta heildstætt að hvar þjóðin er stödd mitt í þessari orðræðu og hvernig í ósköpunum það má vera að það hafi verið látið viðgangast allt það sem sagt er og öll sú orðræða sem á sér stað inni á netmiðlum og í athugasemdakerfunum. Netmiðlarnir sem slíkir, DV, Vísir og Stundin hafa átt það sammerkt að þeir eru eins og sko, þeir bara taka fyrir fólk það sem þeim dettur í hug og síðan treysta þeir því að athugasemdakerfið sjái um að afgreiða líf fólks eftir það. Athugasemdakerfið sér um það. Það er ormagryfja.“ Þá sagði viðmælandi gagnáfrýjanda: „Við komum með villandi frétt, með krassandi fyrirsögn og síðan er athugasemdakerfið sem tekur við.“ Svaraði gagnáfrýjandi: „Já það tekur við.“ Því næst sagði viðmælandinn: „Það er þannig sem þessu er stillt upp sko.“ Í framhaldi af þessu viðhafði gagnáfrýjandi ummæli þau sem krafist er ómerkingar á og bætti svo við: „Hvað heldurðu séu margir sem eru búnir að gráta úr sér augun yfir lygunum í þeim? Ég bara spyr um það. Og við skulum aðeins gæta okkar, við hljótum að vera komin lengra. Við stærum okkur af því að hafa jafnað okkur fljótt eftir hrunið í efnahagslegum tilgangi, hér sé svo mikill hagvöxtur og hér blómstrar allt. Og hvað? Þjóðin er í andlegum sárum. Bara gjörsamlega í tilfinningalegum sárum. Og það sést best á þessari orðræðu að fólk sleppir sér gjörsamlega. Hér eru bara nafnleysingjarnir látnir vaða uppi og þingið segir ekki neitt.“ Samtal þeirra hélt síðan áfram um nokkra hríð og lýsti gagnáfrýjandi þeirri skoðun sinni að löggjafarvaldið þyrfti að taka á þessum málum með lagasetningu.8. Með héraðsdómi 11. febrúar 2020 voru hin umþrættu ummæli dæmd dauð og ómerk en gagnáfrýjandi sýknuð af kröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu á öðrum ummælum eins og þar greinir nánar. Var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda 300.000 krónur í miskabætur en kröfu um birtingu dóms á vefsíðunni www.utvarpsaga.is var vísað frá dómi. 9. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu til Landsréttar sem sýknaði hana af kröfum aðaláfrýjanda með dómi 11. júní 2021. Í niðurstöðu dómsins var meðal annars horft til þess í hvaða samhengi ummælin hefðu fallið og talið að gagnáfrýjandi hefði verið að fella gildisdóm og lýsa skoðun sinni og ályktunum um aðaláfrýjanda og störf hans. Þá var vísað til þess að aðaláfrýjandi væri þjóðþekktur maður sem starfað hefði sem blaðamaður og ritstjóri í tæp þrjátíu ár þar sem hann og fjölmiðlar undir hans stjórn hefðu ekki veigrað sér við að fjalla með hvössum og gagnrýnum hætti um menn og málefni líðandi stundar. Hefðu ummælin ekki verið úr lausu lofti gripin. Að því virtu og því að rétturinn til að tjá ósanngjörn, móðgandi og stuðandi ummæli nyti einnig verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar var talið að með ummælum sínum hefði gagnáfrýjandi ekki vegið svo að æru aðaláfrýjanda að með þeim hefði hann farið út fyrir þau mörk tjáningarfrelsis sem lög og réttarframkvæmd hefðu mótað.Málsástæður og lagarök aðila0. Af hálfu aðaláfrýjanda er í meginatriðum á því byggt að með framangreindum ummælum hafi verið vegið harkalega að æru hans og starfsheiðri. Í þeim felist fyrirvaralaus staðhæfing um að hann hafi vísvitandi birt ósannar fréttir með það að markmiði að leggja líf fólks í rúst. Ómögulegt sé að skilja þau öðruvísi en svo að aðaláfrýjanda sé borin á brýn háttsemi sem varðað geti fangelsisrefsingu samkvæmt almennum hegningarlögum. Gagnáfrýjandi hafi í engu sýnt fram á að staðhæfingar hennar séu réttar. Við mat á ummælum hennar beri að gæta þess að þegar þau féllu hefði aðaláfrýjandi ekki starfað við blaðamennsku frá miðju ári 2014 auk þess sem hann hefði ekki haft ritstjórn netmiðla með höndum. Rangfærslur þessar verði með engu réttlættar með því að þær hafi átt erindi við almenning eða hefðu verið réttlætanlegar sem hluti af þjóðfélagsumræðu. Þess sé að gæta að þótt aðaláfrýjandi hafi eitt sinn verið dæmdur fyrir ærumeiðandi ummæli hafi hann ekki með nokkru móti gefið á sér slíkt færi að hann þurfi að þola ummæli af þessu tagi. Þá hafi gagnáfrýjandi viðhaft ummælin í vondri trú og þau auk þess verið svo meiðandi að ekki rúmist innan tjáningarfrelsis hennar. Aðaláfrýjandi telur ummælin ærumeiðandi aðdróttanir og að í þeim felist brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga. Ummælin hafi jafnframt verið höfð í frammi gegn betri vitund, sbr. 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga. Því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241. gr. laganna. Ummælin séu röng, særandi og ósmekkleg og til þess fallin að sverta æru aðaláfrýjanda. Réttur hans til æruverndar njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og fyrrgreindra ákvæða almennra hegningarlaga. Í þeim hafi falist ólögmæt meingerð sem skapi skyldu til greiðslu miskabóta samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.1. Gagnáfrýjandi byggir á því að umræða um fjölmiðla eigi brýnt erindi við almenning og njóti verndar 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ummælin hafi verið að gefnu tilefni og falið í sér gildisdóm en ekki staðhæfingar um staðreyndir og því þurfi hún ekki að sanna réttmæti þeirra. Leggja verði til grundvallar táknræna eða yfirfærða merkingu ummælanna fremur en bókstaflega merkingu. Þá hafi hún varpað þeim fram í spurnarformi en í því hafi falist fyrirvari. Hún hafi eingöngu verið að lýsa skoðun sinni á störfum aðaláfrýjanda og þeirra fjölmiðla sem hann hefði komið að sem ritstjóri og eigandi. Skoða verði ummæli hennar í samhengi við umræðu í þættinum í heild og þá sérstaklega í tengslum við orðræðu fólks á netmiðlum og athugasemdakerfi fjölmiðla. Fullt tilefni hafi verið fyrir gildisdómi hennar og ummæli sem stuði, móðgi eða trufli njóti sérstakrar tjáningarfrelsisverndar þegar um er að ræða málefni sem hafi þjóðfélagslega þýðingu. Þá þurfi að hafa í huga að ummælin hafi beinst að einstaklingi sem hafi starfað í fjölmiðlum í áraraðir. Hann hafi sjálfur skapað sitt eigið orðspor enda hafi hann í áratugi viðhaft talsmáta um menn og málefni og hegðun sem almennt verði að telja lítt sæmandi. Ummælin eigi stoð í staðreyndum en aðaláfrýjanda hafi ítrekað verið stefnt fyrir ærumeiðingar og friðhelgisbrot og verið dæmdur fyrir ærumeiðingar. Gagnáfrýjandi andmælir því sérstaklega að hún hafi með ummælum sínum sakað aðaláfrýjanda um refsiverða háttsemi. Enn fremur vísar hún til þeirra „kælingaráhrifa“ á frjálsa tjáningu sem dómur í málinu kynni að hafa ef fallist yrði á dómkröfur aðaláfrýjanda. Loks byggir gagnáfrýjandi á því að fjölmiðlamenn hafi rýmra frelsi til tjáningar en aðrir borgarar vegna mikilvægis fjölmiðla í lýðræðissamfélagi.Lagaumhverfi2. Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar, sbr. 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár. Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar en hann verður að ábyrgjast þær fyrir dómi, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Tjáningarfrelsinu má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra enda teljist þær takmarkanir nauðsynlegar og samræmast lýðræðishefðum, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Tjáningarfrelsið nýtur jafnframt verndar 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.3. Friðhelgi einkalífs nýtur verndar 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Æra og mannorð eru þættir í einkalífi manna sem njóta verndar samkvæmt ákvæðunum.4. Í athugasemdum með 9. og 11. gr. frumvarps til stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, sem færðu ákvæði 71. og 73. gr. stjórnarskrár í það horf sem þau nú eru, var lýst því markmiði að færa ákvæðin til samræmis við efni 8. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Verður við skýringu þessara stjórnarskrárákvæða jafnframt litið til úrlausna Mannréttindadómstóls Evrópu um inntak réttindanna og takmarkanir sem þeim eru settar. 5. Í framangreindum ákvæðum almennra hegningarlaga, sem aðaláfrýjandi vísar til, eru fólgnar heimildir til að setja tjáningarfrelsi skorður í þágu réttinda annarra, svo sem tilgreint er í 3. mgr. 73. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmálans. Í 235. gr. almennra hegningarlaga er því lýst sem refsiverðu athæfi að drótta að öðrum manni einhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða bera slíka aðdróttun út. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 236. gr. sömu laga er refsivert að bera slíka aðdróttun út opinberlega eða gegn betri vitund. Þá er eftir 1. mgr. 241. gr. laganna unnt að dæma í meiðyrðamáli óviðurkvæmileg ummæli ómerk að kröfu þess sem misgert er við. Ekki er skilyrði fyrir ómerkingu að sakfellt hafi verið fyrir brot samkvæmt öðrum ákvæðum XXV. kafla laganna. Loks er í b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga að finna heimild til þess að gera þeim sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns að greiða miskabætur til þess sem misgert er við.Forsendur og niðurstaða6. Eins og áður greinir lýtur ágreiningur þessa máls að því hvort gagnáfrýjandi hefur með umdeildum ummælum sínum farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns og brotið gegn einkalífsréttindum aðaláfrýjanda. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu hafa mótast viðmið og reglur sem beita ber við úrlausn um álitaefnið. Meta þarf sjónarmið beggja aðila í ljósi þess að hvort tveggja, tjáningarfrelsi gagnáfrýjanda og æruvernd aðaláfrýjanda, eru meðal mannréttinda sem njóta verndar stjórnarskrárinnar og sáttmálans og finna þarf jafnvægið milli þeirra. 7. Heimildir til að takmarka tjáningarfrelsið samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu ber að skýra þröngt og þær þurfa að grundvallast á nauðsyn í lýðræðisþjóðfélagi. Þá ber að gæta meðalhófs við úrlausn þess hvort skorður á því frelsi teljist þjóðfélagsleg nauðsyn. Í samræmi við framangreint nýtur umræða um mikilvæg þjóðfélagsmál aukinnar verndar tjáningarfrelsis. Eru almennt líkur til þess að efni ummæla um slík mál teljist framlag sem eigi erindi við almenning og hefur heimild til slíkrar umfjöllunar verið túlkuð rúmt. Um þetta vísast til langrar dómaframkvæmdar Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu og má nefna dóma Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 100/2011 og 28. maí 2009 í máli nr. 575/2008 svo og dóma mannréttindadómstólsins 4. maí 2017 í máli nr. 44081/13, Reynir Traustason o.fl. gegn Íslandi og 10. júlí 2012 í máli nr. 46443/09, Björk Eiðsdóttir gegn Íslandi.8. Eins og rakið hefur verið fólu ummæli gagnáfrýjanda í sér ádeilu á orðræðu í þjóðfélaginu sem birtist á netmiðlum og hún telur vera „ormagryfju“ þannig að lagasetningarvaldið þurfi að láta til sín taka í þeim efnum. Verður gagnáfrýjanda játað rúmt frelsi til tjáningar um þetta tiltekna málefni og ekki dregið í efa að ummæli hennar séu framlag til opinberrar umræðu um málefni er getur varðað samfélagið miklu. 9. Það leiðir af hinu rýmkaða tjáningarfrelsi í opinberri umræðu að einstaklingar sem hafa haslað sér völl á því sviði kunna að verða að þola harðari ummæli um sig en aðrir borgarar að því leyti sem umræðan telst eiga erindi við almenning, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 10. desember 2015 í máli nr. 238/2015. Í lýðræðisþjóðfélagi gegna fjölmiðlar og fjölmiðlamenn að þessu leyti lykilhlutverki og njóta ríks svigrúms til tjáningar um málefni sem eiga erindi til almennings og eru hluti af þjóðfélagsumræðu, sbr. til að mynda framangreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 575/2008. Leiðir af því að gagnrýni á störf fjölmiðlamanna kann einnig að vera hörð og óvægin án þess að hún sæti takmörkunum.20. Þótt aðila greini á um hvort aðaláfrýjandi hafi verið stjórnarformaður fjölmiðils, ritstjóri netmiðla, hversu lengi hann hafi verið ritstjóri eða blaðamaður eða hver staða hans var þegar hin umþrættu ummæli féllu liggur fyrir í gögnum málsins að hann hefur starfað sem blaðamaður eða ritstjóri á fjölmiðlum í áraraðir og vegna þeirra starfa hefur hann mikið verið í sviðsljósinu. Lutu ummæli þau sem um ræðir að störfum hans sem fjölmiðlamanns.21. Einnig hefur verið horft til fyrri háttsemi þess einstaklings sem ummæli lúta að við mat á því hversu óvægna gagnrýni hann verði talinn þurfa að þola, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 25. september 2003 í máli nr. 36/2003. 22. Af því sem fram er komið í málinu verður ráðið að aðaláfrýjandi hafi verið ögrandi í störfum sínum sem fjölmiðlamaður í áratugi og meðal annars ritað bók um þau störf sín. Þá hefur honum ítrekað verið stefnt fyrir ærumeiðingar af fólki sem telur hann hafa gert á hlut sinn í þeim störfum. Hann hlaut dóm fyrir ósönn ummæli og ærumeiðandi fréttaflutning með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2013. Í öðrum meiðyrðamálum gegn honum hafa dómstólar talið að hið rýmkaða tjáningarfrelsi sem fjölmiðlar hafa til að fjalla um samfélagsleg málefni sem eiga erindi í opinbera umræðu ætti að ganga framar friðhelgi einkalífs stefnenda í þeim málum. 23. Þá skiptir ekki síst máli við mat á því hvort ummæli gagnáfrýjanda skuli sæta takmörkunum hvort fremur ber að líta á þau sem gildisdóm en staðhæfingu um staðreynd. Aðila greinir á um það hvernig líta ber á hin umþrættu ummæli í þessu tilliti. Gildisdómur felur venjulega í sér huglægt mat á staðreynd en ekki fullyrðingu um hana öndvert við staðhæfingar er vísa til beinna staðreynda án þess að um sé að ræða huglægt mat. Njóta gildisdómar eðli málsins samkvæmt ótvírætt almennt aukinnar verndar umfram ósannaðar staðhæfingar um staðreyndir. Það birtist meðal annars í því að mönnum verður ekki gert að sanna gildisdóma eða refsað fyrir þá takist ekki slík sönnun, andstætt því sem jafnan gildir um staðhæfingar um staðreyndir, sbr. til að mynda dóm Hæstaréttar 29. janúar 2009, nr. 321/2008. Eru gildisdómar skilgreindir fremur rúmt og þess heldur ef viðfangsefnið telst vera liður í almennri þjóðfélagsumræðu. Það á ekki síst við umræðu er tengja má stjórnmálum, sbr. meðal annars fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 575/2008. Þótt ekki sé gerð krafa um sönnun gildisdóms getur skipt máli hvernig hann er settur fram og í tilviki slíks dóms um einstakling þurfa einhver atvik eða fyrirliggjandi upplýsingar um hann að geta gefið tilefni til að draga ályktanir af því tagi sem um ræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2010 í máli nr. 104/2009 og dóm mannréttindadómstólsins 13. nóvember 2003 í máli Scharsach og News Verlagsgeselleschaft gegn Austurríki í máli nr. 39394/98. 24. Við heildstætt mat á ummælum gagnáfrýjanda er til þess að líta að ummæli hennar voru ekki sett fram sem liður í fréttaflutningi heldur skírskotaði hún til almannahagsmuna og tengdi þau stjórnmálum. Lýsti hún andúð á umræðu og ósönnum fréttaflutningi sem tíðkaðist í þjóðfélaginu og taldi að Alþingi ætti að láta málefnið til sín taka. Dró hún ályktanir þar um með því að taka dæmi af aðferðum fjölmiðla og vísaði til framgöngu aðaláfrýjanda sem dæmis um hvernig fjölmiðlaumræða gæti haft áhrif á líf og lífshamingju fólks. Verður ekki annað talið en að tilvísun gagnáfrýjanda, sem sett var fram í spurnarformi, til orðasambandsins að hafa mörg mannslíf á samviskunni hafi verið notuð í yfirfærðri merkingu en ekki falið í sér fullyrðingu um að hann sjálfur hafi beinlínis orðið valdur að dauða fólks, sbr. meðal annars til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. maí 2018 í máli nr. 405/2017. Með allt framangreint í huga verður ekki annað séð en að gagnáfrýjandi hafi með ummælum sínum verið að fella gildisdóm um störf aðaláfrýjanda sem ekki skorti með öllu stoð í staðreyndum. 25. Þótt ummælin hafi verið óvægin verður ekki talið að virtu öllu sem rakið hefur verið að gagnáfrýjandi hafi farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis síns. Heimila lög því ekki ómerkingu ummælanna og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.26. Þegar litið er til alls framangreinds og eftir úrslitum málsins er rétt að dæma aðaláfrýjanda til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi, Reynir Traustason, greiði gagnáfrýjanda, Arnþrúði Karlsdóttur, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=048c6e02-4064-46d7-b614-227a953089c8&verdictid=fd165bc1-cfee-46ea-a4e9-7bbb208e8f3a
|
Mál nr. 651/2017
|
Skuldamál Yfirdráttarheimild Sjálfskuldarábyrgð Ógilding samnings
|
L hf. höfðaði mál á hendur Ö til heimtu skuldar sem til var komin vegna yfirdráttar á reikningi S ehf. en Ö átti helming hlutafjár í félaginu og var í stjórn þess. Höfðu Ö og fyrrverandi eiginkona hans gengist í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarins. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að S, forveri L hf., hefði gert ráð fyrir að farið yrði eftir „Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“ í tilviki S ehf., þótt lántaki hefði verið félag, en ágreiningslaust var að greiðslumat hefði ekki verið gert á S ehf. Var vísað til þess að það leiddi þó ekki sjálfkrafa til þess að L hf. gæti ekki byggt á ábyrgðaryfirlýsingunni heldur yrði að beita heildstæðu mati á fyrirliggjandi atvikum með tilliti til atriða sem um ræðir í 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var vísað til þess að Ö hefði mátt vera fullkunnugt um fjárhagsstöðu S ehf. og að engum haldbærum gögnum hefði verið til að dreifa um að fjárhagur félagsins hefði á þeim tíma er Ö undirritaði ábyrgðaryfirlýsinguna, verið með þeim hætti að S ehf. hafi ekki getað greitt skuldir sínar. Að því virtu var talið að ekki væru efni til að víkja til hliðar ábyrgðaryfirlýsingu Ö á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með sömu rökum var ekki fallist á að ógilda bæri yfirlýsingu L hf. á grundvelli 33. gr. sömu laga. Þá var talið að málsástæður Ö þess efnis að ábyrgðaryfirlýsingin væri fölsuð og hann hefði ekki verið upplýstur um aðilaskipi á kröfunni væru ekki studdar viðhlítandi gögnum og því haldlausar. Var krafa L hf. því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og Eggert Óskarssonfyrrverandi héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 12. október 2017. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér 1.180.991 krónu með 13,45% yfirdráttarvöxtum frá 29. apríl 2016til 27. júní sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IHinn 30. október 2008 sótti einkahlutafélagið Sólco um að opna reikninghjá Sparisjóði Þórshafnar og nágrennis. Undir umsóknina ritaði stefndi ásamtþáverandi eiginkonu sinni en þau áttu hvort um sig helming hlutafjár og skipuðustjórn félagsins. Þá ber umsóknin með sér að þau myndu bæði hafa prókúru áreikninginn sem var nr. 1129-26-06810. Með yfirlýsingu 15. apríl 2014 gengustþau í sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á reikningnum að fjárhæð 3.600.000krónur.Við sameiningu Sparisjóðs Þórshafnar og nágrennis, Sparisjóðs Svarfdæla4. júlí 2013 og Sparisjóðs Bolungarvíkur 30. júní 2014 mun SparisjóðurNorðurlands ses. hafa orðið til. Með samþykki Fjármálaeftirlitsins 4. september2015 var sá síðastnefndi sameinaður áfrýjanda á grundvelli 1. mgr. 106. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Við þá sameiningu tók áfrýjandi viðöllum réttindum og skyldum Sparisjóðs Norðurlands og voru félögin sameinuðundir nafni áfrýjanda sem er því réttur aðili að máli þessu.Bú Sólco ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 24. júlí 2015 og lýsti áfrýjandikröfu vegna yfirdráttarins að fjárhæð 2.499.798 krónur í búið og var sú krafaviðurkennd af skiptastjóra búsins. Skiptum mun hafa lokið 22. mars 2016 með þvíað til úthlutunar upp í kröfur komu 1.915.866 krónur, þar af greiddust 467.536krónur upp í kröfu áfrýjanda. Þá mun meðábyrgðarmaður stefnda að skuldinni hafagreitt 1.131.000 krónur inn á hana 20. apríl 2016. Í máli þessu krefuráfrýjandi stefnda um eftirstöðvar skuldarinnar.IIAf greinargerð stefnda fyrir Hæstarétti verður ráðið að hann reisisýknukröfu sýna meðal annars á því að sparisjóðurinn hafi farið á svig viðeigin lánareglur í þeim viðskiptum sem hér um ræðir. Ekki verður séð að í greinargerðstefnda eða undir rekstri málsins í héraði hafi verið á þessu byggt og standaþví ekki til þess lagaskilyrði samkvæmt 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála að sú málsástæða komist að hér fyrir dómi.Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn er meðábyrgðarmanni átt við einstakling sem gengst persónulega í ábyrgð eða veðseturtilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þáguatvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Þar semsjálfskuldarábyrgð stefnda var í þágu atvinnurekstrar félags sem hann átti helmingshlutí eiga lög þessi ekki við um sjálfskuldarábyrgð hans og koma málsástæður þærsem á þeim lögum eru reistar því ekki til skoðunar.Sýknukrafa stefnda er einkum á því reist að sparisjóðurinn hafi ekkilátið meta greiðslugetu Sólco ehf., en það hafi verið forsenda þess að hannhafi undirgengist sjálfskuldarábyrðina. Af þeim sökum sé það óheiðarlegt,ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af áfrýjanda að bera fyrir sig ogbyggja rétt á henni, sbr. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Í umræddri yfirlýsingu stefnda um sjálfskuldarábyrgð er vísað tilskilmála sem um hana gilda og kemur fram í 13. grein þeirra að um ábyrgðinagildi samkomulag fjármálafyrirtækja,Neytendasamtakanna og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001, sem ber yfirskriftina „Samkomulagum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“. Samkvæmt 1. mgr. 3. greinarsamkomulagsins ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda séskuldaábyrgð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu nema ábyrgðarmaðuróski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Í 3. mgr.3. greinar segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. sé fjármálafyrirtæki skylt aðgreiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi nemimeira en 1.000.000 krónum. Þótt samkomulag þetta eigi, eins og nafn þess bendirtil, aðeins við um ábyrgð á skuldum einstaklinga verður ekki fram hjá því litiðað til þess er vísað í ábyrgðaryfirlýsingunni auk þess sem fram kemur í meginmálihennar að greiðslumat skuli ávallt fara fram ef ábyrgð sé hærri en 1.000.000krónur. Samkvæmt þessu gerði sparisjóðurinn ráð fyrir að farið yrði eftir þessusamkomulagi í tilviki stefnda, þótt lántaki væri félag, en ágreiningslaust er aðgreiðslumat var ekki gert á Sólco ehf.Þetta leiðir þó ekki sjálfkrafa til þess að áfrýjandi geti ekki byggt rétt á ábyrgðaryfirlýsingunnigagnvart stefnda heldur verður stefndi að sýna fram á að það sé óheiðarlegt,ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hana fyrir sig. Þegartekin er afstaða til málsástæðna stefnda sem reistar eru á 36. gr. laganr.7/1936 verður að beita heildstæðu mati á fyrirliggjandi atvikum með tillititil þeirra atriða, sem um ræðir í 2. mgr. sömu lagagreinar og meginreglnafjármunaréttar um skuldbindingargildi samnings. Við það mat skiptir öðru fremurmáli að stefnda, sem var helmingseigandi í Sólco ehf. og annar tveggjastjórnarmanna félagsins, mátti vera fullkunnugt um fjárhagsstöðu og þar meðgreiðsluhæfi félagsins á þeim tíma sem hann undirgekkst ábyrgðina auk þess semfyrir liggur að rekstur félagsins var seldur 4. mars 2015 fyrir 7.500.000 krónur.Er engum haldbærum gögnum til að dreifa um að fjárhagur félagsins hafi, á þeimtíma er stefndi undirritaði ábyrgðaryfirlýsinguna, verið með þeim hætti að félagiðhafi ekki getað greitt skuldir sínar. Að öllu framangreindu virtu eru ekki efnitil að víkja til hliðar ábyrgðaryfirlýsingu stefnda á grundvelli 36. gr. laganr. 7/1936. Með sömu rökum verður ekki fallist á að ógilda beri yfirlýsingu stefndaá grundvelli 33. gr. sömu laga. Hvað snertir aðrar málsástæður stefnda fyrir sýknukröfu sinni þess efnisað umrædd ábyrgðaryfirlýsing hafi verið fölsuð og að hann hafi ekki veriðupplýstur um aðilaskipti á kröfunni þá eru þær ekki studdar viðhlítandi rökumog því haldlausar. Þá hefur hann ekki sýnt fram á að áfrýjandi eða forveri hansSparisjóður Þórshafnar og nágrennis og síðar Sparisjóður Norðurlands hafi fariðá svig við lög nr. 161/2002 í viðskiptumsínum við stefnda.Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verður krafa áfrýjanda tekintil greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði.Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrirHæstarétti.Það athugist að í hinum áfrýjaða dómi er ekki yfirlit um atvik að bakimáli og ágreiningsefni í því heldur látið við það sitja að vísa til málsatvikaeins og þau horfa við aðilum máls. Er þetta ekki í samræmi við d. lið 1. mgr.114. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Stefndi, Örvar Sigþór Guðmundsson, greiði áfrýjanda, Landsbankanum hf.,1.180.991 krónu með 13,45% yfirdráttarvöxtum á ári frá 29. apríl 2016 til 27.júní sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjaness 3. október 2017.Mál þetta var höfðað 24. ágúst 2016 og dómtekið14. september 2017. Stefnandi er Landsbankinn hf., Fjarðarvegi 5, Þórshöfn.Stefndi er Örvar Sigþór Guðmundsson, Skipalóni 21, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnandaeru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð1.180.991 króna, ásamt 13,45% yfirdráttarvöxtum frá lokunardegi reiknings 29.apríl 2016 til 27. júní 2016 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þessað hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Einnig gerir stefndi kröfu ummálskostnað.I. Í stefnu málsinssegir að hinn 31. október 2008 hafi Sólco ehf. stofnað reikning nr. 6810 viðSparisjóð Norðurlands. Yfirdráttarheimild á reikningnum hafi runnið út án þessað uppsöfnuð skuld hans væri greidd og hafi reikningnum í kjölfarið verið lokaðhinn 29. apríl 2016. Uppsöfnuð skuld hafi þá numið 1.180.991 krónu. Með sjálfskuldarábyrgðnr. 0179-63-114212, dags. 15. apríl 2014, hafi stefndi tekist á hendursjálfskuldarábyrgð gagnvart stefnanda sem sjálfskuldarábyrgðaraðili, fyrir alltað 3.600.000 krónum, auk vaxta og annars kostnaðar við innheimtu skuldarinnar.Sólcó ehf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota 24. júlí 2015. Skiptum hafi lokið22. mars 2016 án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur og sé félaginuþví ekki stefnt í málinu. Stefnda hafi verið sent innheimtubréf 27. maí 2016.Krafist sé dráttarvaxta frá lokun reiknings til þess dags þegar mánuður varliðinn frá dagsetningu innheimtubréfs, en dráttarvaxta frá þeim degi tilgreiðsludags. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyririnnheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál þetta. Hvað varðar aðildstefnanda þá hafi Fjármálaeftirlitið samþykkt hinn 4. september 2015, með vísantil 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, samruna SparisjóðsNorðurlands ses. við stefnanda og samruninn tekið gildi á þeim degi, enstefnandi hafi tekið við öllum réttindum og skyldum sjóðsins frá 1. janúar2015. Um lagarök vísarstefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndirfjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandivið lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa stefnanda ummálskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum þvínauðsyn til að fá dóm fyrir skatti úr hendi stefnda. II. Stefndi telurmálið vanreifað af hálfu stefnanda og því hljóti að koma til skoðunar hvortvísa beri málinu frá dómi ex officio af þeim sökum. Stefndi kveður að ranglega sé fullyrt í stefnu að yfirlýsingstefnda um sjálfskuldarábyrgð, dags. 15. apríl 2014, útgefin á Þórshöfn, sénúmer 0179-63-114212. Eins og skjaliðberi með sér sé hið rétta númer 0179-63-006275, en þriðja og síðasta hlutanúmersins hafi verið breytt með því að strika yfir 006275 og handritað þess ístað 114212. Hafi sú breyting skjalsins, sem stefndi telur fölsun, ekki veriðheimiluð af stefnda og verði ekkert um það ráðið af skjalinu hvenær eða hverhafi gert þessa óheimilu breytingu. Sama sé að segja um handritunina 8579-11neðst á yfirlýsingunni. Stefndi bendir á að SóleyIndriðadóttir sé einnig sjálfskuldarábyrgðaraðili á yfirlýsingunni, en þessgeti stefnandi ekki í málatilbúnaði sínum. Stefndi kveðst kannast við nafnritunsína undir yfirlýsinguna, en tekur fram að hann hafi ekki ritað nafn sitt áþeim stað og með þeirri dagsetningu sem í skjalinu greinir. Hann hafi fyrirlöngu verið fluttur frá Þórshöfn. Þá segir stefndi að hann hafialdrei fengið sent yfirlit frá sparisjóðnum né heldur stefnanda um þessasjálfskuldarábyrgð, eins og skylt sé samkvæmt lögum um ábyrgðarmenn nr.32/2009. Tilkynning sem lögð hafi verið fram í málinu, 8. janúar 2016, hafiekki borist stefnanda. Hafi stefnandi ekki lýst kröfu þessari í þrotabúiðkrefst stefndi lækkunar á henni sem nemi þeirri fjárhæð sem ella hefði fengistúr þrotabúinu, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Stefndi bendir á að samkvæmt kaupsamningi og afsali,sem hann hefur lagt fram í málinu, dags. 4. mars 2015, hafi Sólco ehf. seltFeðginum ehf. rekstur sinn ásamt tækjum og tólum félagsins samkvæmt tækjalista,ásamt lagerbirgðum félagsins, fyrir 7.500.000. Söluverðið skyldi greiðastþannig: Við undirritun samningsins 4.720.000 krónur, með viðskiptakröfum280.000 krónur og 2.500.000 krónur hinn 1. október 2015. Þá segi í samningnum:„Sem tryggt er með skuldabréfi gefið út af kaupanda og með samþykki SparisjóðsÞórshafnar.“ Þar sé bersýnilega verið að vísa til greiðslunnar 1. október 2015.Annar vottanna á samningnum sé Ragnar Þorgeirsson, sem þá hafi verið sparisjóðsstjóriSparisjóðs Þórshafnar. Hann hafi komið að þessari samningsgerð sem slíkur ogunnið í henni með Jóni Stefánssyni, lögregluvarðstjóra á Þórshöfn, sem hafiundirritað samninginn af hálfu Feðgina ehf. Þarna hafi verið um það samið aðnefnd greiðsla með skuldabréfi, að upphæð 2.500.000 krónur, gengi til greiðsluskulda Sólco ehf. við sparisjóðinn vegna yfirdráttar á reikningi 0179-63-006275og skyldi hann (Ragnar/sparisjóðurinn) annast gerð og frágang skuldabréfsins. Af hálfu stefnanda sé engin grein gerð fyrirþessu né heldur umræddri innborgun á skuld Sólco ehf. við sparisjóðinn. Þá séengin grein gerð fyrir mismun á vanskilafjárhæð, 2.658.897 krónum, og 1.180.991krónu. Stefndi telur að sparisjóðurinn eða stefnandi hafiþegar fengið fullnaðargreiðslu á yfirdráttarskuldinni frá Sóleyju Indriðadótturí byrjun árs 2016 er hún hafi selt fasteign sína að Langholti 8 á Þórshöfn. Þáhafi stefnandi neitað að aflétta veði sínu í þeirri húseign nema hún greiddiyfirdráttarskuldina sem hún hafi verið í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Af hálfustefnanda hafi engin grein verið gerð fyrir þessu og hvers vegna Sóleyju hafiekki einnig verið stefnt í máli þessu. Stefndi byggir á því að ísjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingunni sjálfri sé lýst yfir af hálfu lánveitanda,Sparisjóðs Norðurlands, að greiðslumat fari ávallt fram ef ábyrgð er hærri en1.000.000 króna. Þá segi í skilmálum á baksíðu skjalsins, 13. tl.: „Að öðru leyti en greinir í skilmálum þessumgildir Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem að standa Samtökbanka og verðbréfafyrirtækja, f.h. aðildarfélaga sinna, Samband íslenskrasparisjóða, f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra af hálfustjórnvalda frá 1. nóvember 2001.“Samkomulag þetta taki ótvírætt til sjálfskuldarábyrgðar stefnda. Stefndi heldur því fram að ekki hafi verið farið aðreglum um mat á greiðslugetu o.fl. samkvæmt framangreindu samkomulagi um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Sparisjóðnum hafi borið að meta greiðslugetu Sólcoehf., enda hafi ábyrgðin verið langt umfram þá 1.000.000 króna sem slíktgreiðslumat skyldi ávallt fara fram um, en stefndi hafi vanrækt þessa skyldusína. Ekkert slíkt greiðslumat hafi verið gert og hefði hann gert það hefðiniðurstaða matsins óhjákvæmilega bent til þess að Sólco ehf. gæti ekki efntskuldbindingar sínar. Það hljóti sparisjóðnum sem viðskiptabanka Sólco ehf. aðhafa verið ljóst, án þess að gert væri formlegt greiðslumat, og blasað viðhonum vegna fjárhagserfiðleika félagsins og vangetu til að standa viðskuldbindingar sínar, sem þá hafi verið í langvarandi vanskilum, og vegna kröfusparisjóðsins um umrædda sjálfskuldarábyrgð til tryggingar skuldum félagsinsvið sparisjóðinn. Það megi einnig leiða af ársreikningi félagsins fyrir árið2013, og þeirri staðreynd að ársreikningum og skattframtali hafi ekki veriðskilað fyrir félagið eftir það, og sparisjóðnum hlaut að vera kunnugt, hefðihann rækt skyldur sínar og upplýsingaöflun til grundvallar mati á greiðslugetufélagsins. Byggir stefndi á því að sparisjóðnum hafi því borið að vara stefndavið að ganga í ábyrgðina. Engar upplýsingar hafi sparisjóðurinn veitt stefnda ísamræmi við fyrirmæli 4. gr. samkomulagsins. Stefndibyggir einnig á því að hafi slíkt greiðslumat verið framkvæmt hafi það ekkiverið kynnt honum eins og borið hafi að gera. Lánveitandinn hafi því á þessumtíma vanrækt að gæta að reglum samkomulagsins um mat á greiðslugetu og fleirabeint og persónulega gagnvart stefnda.Sjálfskuldarábyrgðina, dags. 15. apríl 2014, beri því að virða aðvettugi. Hafi sparisjóðurinn aftur á móti framkvæmt greiðslumathafi honum borið að varðveita það og gögn sem lágu því til grundvallar. Hvorki greiðslumat né slík gögn hafistefnandi lagt fram í málinu og slík gögn hefðu leitt til þeirrar niðurstöðu aðSólco ehf. gæti ekki efnt skuldbindingar sínar. Stefndi telur að félagið hefðiekki staðist greiðslumat hefðu fullnægjandi og réttar upplýsingar legið því tilgrundvallar. Stefndi byggir á því að stefnandi, sem réttartaki sparisjóðsins,verði að bera hallann af þeirri óvissu sem um þetta sé, svo og því hvortstefndi hefði gengist í ábyrgðina ef réttilega hefði verið staðið að gerðgreiðslumats. Sparisjóðurinn hafi ekki heldur tryggt, svo sem honum hafi borið,að stefndi gæti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats, áður en hann gekkst í hinameintu ábyrgð. Þá hafi sparisjóðurinn og stefnandi algjörlega vanræktupplýsingagjöf til stefnda eftir að til ábyrgðarinnar var stofnað og fyrirmæliséu um í 5. gr. samkomulagsins og lögum um ábyrgðarmenn nr. 32/2009.Með vísan til framangreinds byggir stefndi á því aðsjálfskuldarábyrgð hans sé ógild. Forveri stefnanda hafi vanrækt skyldur sínarsamkvæmt samkomulaginu frá 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða og samkvæmt þeimströngu kröfum sem gerðar séu í þeim efnum til banka og fjármálafyrirtækja umvandaða og faglega framkvæmd og tillitsskyldu gagnvart samningsaðilanum, semséu einstaklingar, stefndi í þessu tilviki. Því hafi ekki við lánveitinguna ogábyrgðartökuna verið gætt að því meginmarkmiði samkomulagsins að ábyrgðarmennfjárskuldbindinga gerðu sér eftir atvikum ljósa grein fyrir þeirri áhættu semþeir tækjust á herðar með því að gangast í slíka ábyrgð. Sönnunarbyrði um þettahvíli á stefnanda og þá sönnunarbyrði verði hann að axla. Það sé á áhættustefnanda að hafa látið hjá líða að meta greiðslugetu Sólco ehf. og eftiratvikum gera stefnda sem ábyrgðarmanni grein fyrir því ef niðurstaða mats bentitil að félagið gæti ekki staðið undir skuldbindingum sínum.Stefndi byggir einnig á því að hann sé ábyrgðarmaður ískilningi 2. og 3. mgr. 2. gr. laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og stefnandi ogsparisjóðurinn, þ.e. sá sem stefnandi leiðir rétt sinn frá, lánveitandi ískilningi 1. mgr. 2. gr. þeirra. Þeir hafi ekki tilkynnt stefnda um framsalréttinda sem reist séu á ábyrgðinni eða láni því sem ábyrgðin stóð tiltryggingar á, svo sem skylt hafi verið samkvæmt 3. gr. laganna. Stefndi hafi ekki sem ábyrgðarmaður glataðmótbárurétti gagnvart framsalshafa sem stefnandi þessa máls kveður sig vera.Lögin um ábyrgðarmenn hafi tekið gildi 4. apríl 2009 og taki samkvæmt 12. gr.þeirra til þeirrar ábyrgðar sem hér um ræðir. Byggir stefndi á því að umræddlánveiting sparisjóðsins og ábyrgðartaka sé andstæð markmiðum þeirra laga semfram koma í 1. gr. þeirra og ábyrgð stefnda einnig ógild af þeirri ástæðu. Tilstuðnings sýknukröfu stefnda byggir stefndi einnig á því að sparisjóðurinn hafivanrækt skyldur sínar samkvæmt fyrirmælum þeirra laga um mat á greiðslugetuskv. 1. mgr. 4. gr. laganna, sbr. reglugerð um lánshæfis- og greiðslumat nr.920/2013, og annað framangreint, sbr. 4., 5. og 6. gr. laganna. Stefndi heldur því fram að sparisjóðnum hafiverið óheimilt að veita Sólco ehf. yfirdráttarlánið þar sem mat á lánshæfi eðagreiðslumat hefði leitt í ljós að félagið hafði ekki fjárhagslega burði tilþess að standa í skilum með lánið, sbr. 3. mgr. 7. gr. nefndrarreglugerðar. Stefndi byggir einnig sjálfstætt á því að hann hafimátt treysta því að sparisjóðurinn sem fjármálafyrirtæki, með sérfræðinga ogmikla þekkingu í lánsviðskiptum á sínu sviði, gætti að skyldum sínum um gerðvandaðs og trúverðugs greiðslumats hvað sem liði samkomulaginu og jafnframt aðhagsmunir viðskiptavina almennt og lántaka, og þess sem veitti ábyrgð tiltryggingar umræddu yfirdráttarláni, þ.e. stefnda í því tilviki sem hér um ræðir,væru þá sérstaklega hafðir að leiðarljósi, sbr. 4. gr. og 6. gr. laga nr.33/2003 um verðbréfaviðskipti og reglur um góða viðskiptahættifjármálafyrirtækja og venjur, sbr. 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr.161/2002. Þess hafi hér ekki verið gætt af hálfu sparisjóðsins semfjármálafyrirtækis miðað við þær skyldur sem hafi hvílt á honum sem lánveitandaog samsamaðar verði stefnanda og hann beri ábyrgð á sem réttartaki. Af þeimástæðum einnig beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Samkvæmt framangreindu og með vísan til 33. og 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga heldur stefndi þvíjafnframt fram að það sé óheiðarlegt, ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju af stefnanda að bera fyrir sig og byggja rétt á fyrrgreindrisjálfskuldarábyrgð stefnda vegna framangreindra atvika. Samningsstaða aðilahafi verið mjög ójöfn við veitingu yfirdráttarlánsins ogsjálfskuldarábyrgðartökuna, enda lánveitandinn stórt og sérhæftfjármálafyrirtæki sem hafi starfað á grundvelli opinbers leyfis og að til þesshafi mátt gera ríkar kröfur um sérfræðiþekkingu á sviði lánastarfsemi og vönduðvinnubrögð samkvæmt óskráðum reglum og 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4.og 6. gr. laga nr. 33/2003. Skyldur sparisjóðsins hafi því verið enn ríkari enella að misnota ekki aðstöðu sína til þess að ná óeðlilega hagstæðum kjörumfyrir sig gagnvart stefnda. Stefnandahafi verið í lófa lagið að gæta að því að ekki væri brotið á rétti stefnda meðólögmætum samningsákvæðum eða samningsskilmálum. Það sé andstætt góðumviðskiptaháttum sparisjóðsins sem lánveitanda og auk þess ósanngjarnt ogverulega íþyngjandi fyrir stefnda. Stefndi hafi aftur á móti ekki búið yfirneinni sérstakri menntun eða þekkingu á því sviði sem hér um ræðir.Samningurinn sem um sé deilt í þessu máli hafi verið liður í starfsemi annarsaðilans, lánveitandans sem fjármálafyrirtækis, en ekki liður í starfsemi hinsaðilans, stefnda í þessu máli, og honum algjörlega óviðkomandi. Þá áréttarstefndi að lánveitandinn hafi ekkert gert til þess að uppfylla skyldur sínar umupplýsingagjöf til stefnda sem ábyrgðarmanns og hafi hann undirritaðsjálfskuldarábyrgðaryfirlýsinguna utan starfsstöðvar hans og án þess aðlánveitandinn veitti honum nokkrar upplýsingar sem ábyrgðarmanni, eins og honumhafi verið skylt. Atvik sem síðar komu til, svo sem gjaldþrot Sólco ehf. semsparisjóðurinn hafi mátt sjá fyrir, geri einnig meinta ábyrgð stefnda meiraíþyngjandi en ella. Það sé því einnig bersýnilega ósanngjarnt af hálfustefnanda að bera ábyrgðina fyrir sig vegna atvika sem síðar hafi komið til ogvaldið því að verulega halli á stefnda hvað þetta varðar. Samkvæmt ölluframangreindu sé skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógildasjálfskuldarábyrgð stefnda fullnægt. Krefst stefndi sýknu á þeim grunni verðiekki á áðurgreindar sýknuástæður fallist.Sýknukröfu sína byggir stefndi einnig á óskráðumréttarreglum um brostnar forsendur þar sem ljóst sé að fullnægjandi og rétt matá greiðslugetu skuldara hafi afgerandi og afdráttarlausa þýðingu fyrir upplýstaákvörðum manns um að gangast í ábyrgð. Slíkt mat hafi ekki verið framkvæmt ogstefndi því undirgengist ábyrgðina á röngum forsendum.Til ýtrasta öryggis mótmælir stefndi réttmætistefnufjárhæðarinnar sem sé ósönnuð að öllu leyti. Stefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda í stefnusem röngum og þýðingarlausum. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er sérstaklega mótmælt semvanreifaðri og órökstuddri og dráttarvextir, ef til koma, verði ekki dæmdir fráfyrra tímamarki en uppkvaðningu héraðsdóms.Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á ákvæðum XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. og 2.mgr. 130. gr.III.Í máliþessu krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 1.180.991 krónu vegnayfirdráttar á viðskiptareikningi Sólco ehf., en stefndi tókst á hendursjálfskuldarábyrgð með yfirlýsingu 15. apríl 2014 gagnvart SparisjóðiNorðurlands, nú stefnanda, á greiðslu yfirdráttarskuldar Sólco ehf. fyrir alltað 3.600.000 krónum, auk vaxta og annars kostnaðar. Í stefnu málsins kemur skýrtfram hvaða fjárhæðar er krafist og hvernig skuldin er tilkomin og eru engirannmarkar á málinu sem geta varðað frávísun. Stefndiátti helmingshlut í einkahlutafélaginu Sólco og átti fyrrverandi eiginkonahans, Sóley Indriðadóttir, helminginn á móti honum. Við aðalmeðferð málsinsgreindi stefndi frá því að hann og Sóley hefðu skilið á árinu 2012 og stefndiflutt suður. Eftir það hefði hann ekki komið að rekstri félagsins. Á árinu 2014hefði Sóley haft samband við hann og beðið hann um að gangast í sjálfskuldarábyrgðvegna félagsins og hann hefði að lokum látið tilleiðast. Hann hefði fengiðskjalið, yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð, sent í pósti frá Sóleyju og hannhefði ritað undir það og sent til baka. Vottar á skjalinu hefðu ekki veriðviðstaddir þegar hann ritaði undir það. Þá kvaðst stefndi ekki vita hverniggreiðslumat gengi fyrir sig og hann hefði gert ráð fyrir því að það færi fram íframhaldinu. Í vitnaskýrslu Sóleyjar fyrir dómi kom fram að sparisjóðurinnhefði gert kröfu um að gefið yrði út skuldabréf til að sparisjóðurinn hefðibetri tryggingar fyrir skuldum Sólco ehf., en á þessum tíma hafi fjárhagsstaðafélagsins ekki verið góð og félagið verið í skuld við sparisjóðinn. Þá greindivitnið frá því að það hefði séð um rekstur félagsins eftir skilnaðinn á árinu2012.Umræddsjálfskuldarábyrgð sem stefndi tókst á hendur var í þágu atvinnureksturs félagssem stefndi átti helmingshlut í og eiga ákvæði um greiðslumat í lögum nr.32/2009 um ábyrgðarmenn því ekki við í máli þessu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna.Í yfirlýsingunni um sjálfskuldarábyrgðina, sem var á stöðluðu eyðublaðisparisjóðsins, var hins vegar gert ráð fyrir því að greiðslumat færi fram. Ískjalinu eru eftirfarandi reitir: „Greiðslumat: ( ) Ábyrgðarmaður/menn hafa óskað eftir því að greiðslugetagreiðanda verði ekki metin ( )Ábyrgðarmaður/menn hafa óskað eftirþví að greiðslugeta greiðanda verði metin og hafa kynnt sér niðurstöðugreiðslumats.“ Síðan segir í skjalinu: „Greiðslumat fer ávallt fram ef ábyrgðer hærri en kr. 1.000.000.“ Einnig eru áskjalinu eftirfarandi reitir: „Niðurstaða greiðslumats: ( ) Niðurstaða greiðslumats bendir til þess aðgreiðandi geti efnt skuldbindingar sínar () Niðurstaða greiðslumats bendir til þess að greiðandi geti ekki efntskuldbindingar sínar.“ Í 13. tl. á bakhlið skjalsins segir svo að að öðru leytien greinir í skilmálum skjalsins gildi Samkomulag um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001, þótt sjálfskuldarábyrgð stefnda hafi tekiðtil skuldar einkahlutafélags. Samkvæmt téðu samkomulagi ber fjármálafyrirtækiað meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir þvímeð skriflegum hætti að svo verði ekki gert. Fjármálafyrirtæki er þó alltafskylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð nemur meira en 1.000.000 kr. Ískjalinu sem stefndi undirritaði var hvergi merkt í framangreinda reiti umgreiðslumat og er óumdeilt að sparisjóðurinn lét ekki greiðslumeta skuldarann,þrátt fyrir að í skjalinu kæmi skýrt fram að greiðslumat færi ávallt fram efábyrgð væri hærri en 1.000.000 kr. ásamt tilvísun til þess að samkomulagið frá1. nóvember 2001 ætti að gilda um lögskipti aðila. Upplýst hefur verið að Sólcoehf. átti á þessum tíma í fjárhagserfiðleikum en stefnda var ekki kunnugt umþað þar sem hann hafði ekki komið að rekstri félagsins frá árinu 2012.Sparisjóðnum sem viðskiptabanka félagsins hlaut hins vegar að vera kunnugt umstöðu félagsins og hefði greiðslumat farið fram og stefnda kynntar niðurstöðurþess er óvíst hvort hann hefði tekist á hendur sjálfskuldarábyrgðina. Ímálflutningsræðu lögmanns stefnanda kom fram að það hefði verið „óheppilegt“hvaða eyðublað var notað. Stefnandi, sem var fjármálafyrirtæki, verður að berahallann af því að hafa notað umrætt skjal og látið hjá líða að kannagreiðslugetu skuldara og gera stefnda grein fyrir niðurstöðu þeirrar könnunar.Eins og atvikum er háttað verður að telja ósanngjarnt af stefnanda að berafyrir sig ábyrgðaryfirlýsingu stefnda. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, verðurumræddri ábyrgðaryfirlýsingu því vikið til hliðar og stefndi sýknaður af kröfumstefnanda. Eftirþessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem er hæfilega ákveðinn900.000 krónur. Dómþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi,Örvar Sigþór Guðmundsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Landsbankans hf. Stefnandigreiði stefnda 900.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 401/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember nk. kl 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Til vara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og verði honum þá ekki gert að sæta fjölmiðlabanni meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember nk. kl. 16:00. Kærði krefst þess að kröfunni verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Verið er að rannsaka alvarlegt brot gegn fíkniefnalöggjöfinni sem grunur leikur á að kærði eigi aðild að og sem getur varðað hann fangelsisrefsingu samkvæmt lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 og/eða 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940 ef sök sannast. Rannsóknargögn gefa sterka vísbendingu um að kærði tengist fíkniefnainnflutningi þeim sem er til rannsóknar en hann neitar aðild að málinu. Ljóst er að þáttur kærða er ekki full rannsakaður. Vegna alvarleika og umfangs málsins þykja brýnir rannsóknarhagsmunir vera fyrir því að tryggt verði að kærði hafi ekki samband við aðra aðila eða vitni á þessu stigi og er fallist á það með lögreglu að hætta sé á að kærði gæti torveldað rannsókn málsins ef hann er frjáls ferða sinna. Af þessari ástæðu er með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 fallist á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember n.k. kl. 16.00. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember 2000, kl. 16.00.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.